шш

111#Я

■■lilii

i:

■mmi

spql I

щвш

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000278503

W tablicy II, dołączonej do str. 139, wkradła się przy nakładania kolorów dotkliwa omyłka. Mianowicie na przekroju I, w środku kolo napisu „Witryłów“, nie istnieje party a niebieska (region magórski), lecz cały ten odcinek powinien być nałożony barwą zieloną (region brzeżny). To samo odnosi się także do wąz-kiego paska niebieskiego w środku przekroju 2.

■

, •

i)

Л

i:

Л

i ч

i

4

X.

■i

i

.• К -i

■    ■ , , у ■ .

PRACE NAUKOWE

WYDAWNICTWO

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

DZIAŁ II — ТОМ II

RUDOLF ZUBER

FLISZ I NAFTA at

HUE'. ^ ИШ

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ Z FUNDUSZU JĘDRZ., ZOF. I BOL. ORZECHOWICZÓW 1918.

FLISZ I NAFTA

Z 162 1LLUSTRACYAM1 W TEKŚCIE I 3 TABLICAMI

NAPISAŁ

RUDOLF ZUBER

-ęwr-

B||à

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ Z FUNDUSZU JĘDRZ., ZOF. I BOL. ORZECHOWICZÓW 1918.

V.

cS*

ear*

ĆP

CS>

vS>

//

o-

>-

£ 'r ''.I

Z drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod zarządem J. Filipowskiego.

Akc.

Hr.AzlQl b 1st

à.

TREŚĆ.

Str.

Przedmowa ........................

1. Wstęp i pojęcia zasadnicze...............

Charakterystyka ogólna utworów fliszowych.......

II. Obszary fliszowe i naftowe Karpat ...........

1.    Północno-wschodnie Karpaty fliszowe.........

Rzegocina......................

Najdalsze zachodnie wystąpienia nafty w Galicyi ....

Okolica Krynicy...................

Okolice Gorlic....................

Harklowa......................

Okolice Krosna...................

Wystąpienia naftowe w północnych Węgrzech.....

Okolice Brzozowa..................

Okolice Sanoka...................

Okolice Przemyśla..................

Wystąpienia nafty między Chyrowem i Starym Samborem

Przekrój koło Spasa nad Dniestrem..........

Okolice Turki nad Stryjem..............

Borysław i jego okolica...............

Mraźnica-Schodnica i okolica.............

Brzeżna party a Karpat koło Bolechowa i Doliny .... Okolice Nadworny i Delatyna......

Kosów i okolica...................

Bukowina......................

Pogląd ogólny na Karpaty północno-wschodnie.....

2.    Karpaty południowe.................

Dolina Izy w Marmaroszy..............

Okolica Zsibó....................

Wystąpienia gazów w zagłębiu siedmiogrodzkiem .... Karpaty rumuńskie.................

3.    Najdalsze na zachodzie części Karpat.........

Karpaty śląsko-morawskie..............

Wystąpienia nafty..................

XV

17

17

17

23

26

30

31

41

43

50

58

65

74

76

87

93

со к*

136

138

146

146

148

150

152

167

167

VI

III. Ważniejsze utwory fliszowe i naftowe z wyłączeniem Karpat . . .

1.    Utwory fliszowe Alp.....................

Alpy zachodnie.......................

Alpy wschodnie.......................

2.    Inne obszary medyterrańskie Europy.............

Półwysep Iberyjski......................

Pireneje ...........................

Półwysep Apenniński ....................

Północno-zachodnie Dynarydy.................

Nizina węgiersko-kroacka...................

Półwysep Bałkański.....................

Krym............................

Kraje Kaukazu . .'.....................

3.    Europa poza-medyterrańska...... ..........

Utwory paleozoiczne.....................

Utwory mezozoiczne.....................

Wystąpienia bituminów....................

4.    Afryka...........................

Atlas............................

Egipt............................

Gwinea...........................

Południowa Afryka.....................

Madagaskar.........................

5.    Azya (z wykluczeniem wysp pacyficznych)...........

Dolina Jordanu i Morze Martwe ...............

Mezopotamia i Persya....................

Pundżab (Indye Wschodnie)..................

Assam i Burma.......................

Wyspa Czeleken.......................

Fergana (Turkestan).................... .

Chiny...........................

6.    Regiony zachodniego Pacyfiku................

Sachalin..........................

Japonia i Filippiny .....................

Wyspy Sunda........................

Australia..........................

Nowa Zelandya.......................

7.    Ameryka Północna......................

Region Appalachijski................... . .

Góry Skaliste (Rocky Mountains) i ich wschodnie przedmurze . .

Region Pacyficzny......................

Texas, Meksyk i Kuba....................

8.    Ameryka Południowa....................

Trinidad i Venezuela .....................

Ecuador i Peru .......................

Brazylia......................... .

225

225

226

228

230

233

234

235

235

235

236

237

238

238

238

253

250

261

263

263

268

Str.

269

Region Gran Chaco......

Kordyliera Mendozyńska ....

Patagonia ..........

IV.    Powstawanie utworów fliszowych .

V.    Powstawanie bituminów i ich złoży

1.    Organiczna substancya potrzebna do wytworzenia nafty ....    316

2.    Proces powstawania bituminów

3.    Powstawanie złoży bituminów

Corrigenda et addenda ......

Index ..............

272

281

285

312

329

342

351

361

Spis illustracyj w tekście.

Fig. 1. Piaskowiec hieroglifowy (ślad robaka?) z kredy karpackiej . . .

»    2. Eoceński piaskowiec hieroglifowy. Karpaty..........

»    3. Piaskowiec z drobnymi hieroglifami. Oligoceński flisz Karpat (warstwy krośnieńskie). Serednie Wielkie.............

»    4. Piaskowiec hieroglifowy (ślad peîzahia) z kredy karpackiej. Błażowa ...........................

» 5. Margiel fukoidowy z kredy karpackiej. Powyżej Stynawy . . . .

» 6. Margiel fukoidowy z kredy karpackiej. Kropiwnik.......

»    7. Piaskowiec fliszowy z Costidiscus recticostatus. Neokom karpacki.

Mogilany .........................

»    8. Piaskowiec fliszowy z odciskiem Hamites i z odłamami inocera-

mów. Kreda karpacka. Kruszelnica..............

» 9. Miał roślinny w ropnym piaskowcu fliszowym kredy karpackiej.

Ropianka.........................

» 10. Piaskowiec eoceński z zwęglonym miałem roślinnym. Brumov . » 11. Skamieniały odłam paproci drzewiastej z fliszu karpackiego (kreda ?). Sanok........................

» 12. Przekrój koło Rzegociny...................

» 13. Piaskowiec hieroglifowy. Neokom. Rzegocina.........

» 14. Powierzchnia warstwy z Aptychus angulicostatus. Neokom. Rzegocina ...........................

> 15. Warstwa aptychowa w szlifie z szczątkami rozmaitych organizmów.

Neokom. Rzegocina.....................

» 16. Grube hieroglify z warstw belowezkich. Tylicz........

» 17. Przekrój przez obszar naftowy koło Siar...........

» 18. Przekrój przez obszar naftowy Pagorzyny i Harklowej.....

» 19. Grupa skał »Prządki« koło Krosna..............

» 20—22. Przekroje przez strefę naftową Bobrka—Wietrzno—Równe .

» 23. Piaskowiec neokomski z hieroglifami. Węglówka .......

» 24. Przekrój przez kopalnie nafty koło Humnisk.........

» 25. Przekrój koło Golcowej ...................

» 26. Siodło nad Osławą koło Tarnawy Dolnej...........

» 27. Łęk nad Sanem koło Podsobnia ..............

СО с-

О О СО 00

to    м- i-*

о ZD со сл ^ со to

VIII

Str.

Fig. 28. Piaskowiec warstw krośnieńskich przepełniony roślinami lądo-wemi. Trepcza.......................

>    29. Piaskowiec hieroglifowy. Kreda dolna. Biała Góra......

» 30. Kamieniołom poniżej Białej Góry koło Sanoka. Wypiętrzenie siodłowe dolnej kredy....................

» 31. Piaskowiec hieroglifowy z dolnych warstw inoceramowych. Krasiczyn . .........................

»    32. Płyta marglowa z spłaszczonemi rurkami wapiennemi. Warstwy

bakulitowe. Węgierka...................

» 33. Spłaszczona problematyczna rurka wapienna. Warstwy bakuli-

towe. Pruchnik......................

»    34. Margieł piaszczysty z odciskiem roślinnym. Warstwy bakulitowe.

Pruchnik.........................

»    35. Przekrój przy brzegu karpackim koło Starej Soli.......

» 36. Odkrywka koło Starej Soli.................

»    37. Ławica zlepieńca w piaskowcu ciężkowickim nad Smolanką koło

Strzelbie.........................

» 38. Przekrój przez kopalnie nafty w Strzelbicach.........

»    39. Ślady robaków (?) w oligoceńskim piaskowcu fliszowym (warstwy

krośnieńskie). Krościenko..................

»    40. Przekrój koło Spasa nad Dniestrem.............

»    41. Odkrywki nad Dniestrem poniżej Spasa...........

» 42. Hieroglify z małymi okruchami inoceramów. Dolne warstwy ino-

ceramowe. Terszów....................

»    43. Margiel fukoidowy. Dolne warstwy inoceramowe. Terszów . . .

» 44. Problematicum (robak?) z górnych warstw inoceramowych. Terszów ...........................

» 45. Piaskowiec hieroglifowy z dużym odłamem inocerama. Górne

warstwy inoceramowe. Między Terszowem i Lenina.....

» 46. Skała piaskowca jamneńskiego powyżej Spasa........

» 47. Pinites succinifer. Z łupków menilitowych. Lenina Mała . . .

» 48. Piaskowiec magórski na południe od Stuposian........

» 49. Przekrój przez Borysław..................

>    50. Przekrój w chodniku starej kopalni ozokerytu w Wolànce koło

Borysławia........................

» 51. Zdeformowany kawał soli kamiennej, wyciśnięty z ozokerytem

z szczeliny. Borysław...................

»    52. Przekrój w dolinie Tyśmienicy koło Mraźnicy.........

» 53. Przekrój przez Schodnicę..................

»    54. Skała piaskowca jamneńskiego w Uryczu..........

»    55. Piaskowiec ciężkowicki naprzemian z zwykłymi łupkami menili-

towymi powyżej Bolechowa...............«

>    56. Profil nad Sukielą w górę od Bolechowa..........

»    57. Pokruszone dolne warstwy inoceramowe przy przesunięciu nad

Sukielą koło Bubniszcz..................*

»    58. Górne warstwy inoeeramowe koło Polanicy.........

46

47

49

51

53

54

55

58

61

62

63

64

66

67

67

68

69

70

72

74

75

77

79

81

88

89

91

94

95

96

Fig. 59. Skała piaskowca jamneńskiego koło Bubniszcz........

»    60. Przekrój nad Świcą koło Wygody.............

» 61. Margiel fukoidowy z dolnych warstw inoceramowych. Dora . . » 62. Dolne warstwy inoceramowe między Delatynem i Dorą . . . . »    63. Piaskowiec z odłamem skorupy inocerama. Dolne warstwy inoceramowe. Dora......................

aaaaaaaa

64.    Spirophyton (Zoophycos) z dolnych warstw inoceramowych. Dora

65.    Spirophyton z dolnych warstw inoceramowych. Dora.....

66.    Odcisk meduzy (Atollites carpathicus) z dolnych warstw inoceramowych. Jaremcze....................

67.    Ściana skalna nad Prutem pod górą Kiczerą koło Dory. Górne

warstwy inoceramowe...................

68.    Wodospad »Kapliwiec« koło Jamny. Górne warstwy inoceramowe

69.    Zwietrzała powierzchnia piaskowca z górnych warstw inoceramowych. Dora ......................

70.    Powierzchnia piaskowca z zwęglonym miałem roślinnym. Górne

warstwy inoceramowe. Dora................

71.    Szczątki organizmów w szlifie. Górne warstwy inoceramowe. De-

latyn...........................

72.    Szczątki organizmów w szlifie. Górne warstwy inoceramowe. Dora

73.    Lithotamnium gosaviense. Szlif. Delatyn...........

74.    Pollicipes Hausmanni. Górne warstwy inoceramowe. Delatyn

75.    Wodospad Prutu koło Jaremcza. Brylasty piaskowiec jamneriski .

76.    Ślad pełzania (?) w piaskowcu jamneńskim. Jamna......

77.    Płyciaste wtrącenie w piaskowcu jamneńskim z hieroglifami

i z odłamem inocerama. Dora...............

78.    Skały piaskowca nummulitowego koło Pasieczny.......

79.    Piaskowiec nummulitowy z Pasieczny w szlifie........

80.    Fukoidy w marglu eoceńskim. Kosmacz...........

81.    Płyta piaskowca z pręgami falistemi. Warstwy dobrotowskie. Okolica Nadworny......................

82.    Płyta piaskowca z powierzchnią bańczastą (ślady ściekowe). Warstwy dobrotowskie. Żuraki.........•........

83.    Przekrój przez obszar naftowy Bitkowa.....;.....

84—87. Przekroje przez siodło naftonośne Słobody Rungórskiej . .

88.    Profil brzegu karpackiego koło Kosowa...........

89.    Przekrój koło Kosmacza..................

90.    Skałka jurajska (wapień stramberski) koło Krasny......

91.    Rozmieszczenie faciesów fliszowych w partyi Przemyśl-Dukla .

92.    Rozmieszczenie faciesów lliszowych między Marmaroszą i Nadworną

93.    Przekrój koło Szacsal................

94.    Przekrój przez obszar naftowy koło Berca........>

95.    Wulkany błotne koło Beciu..............

96.    Przekrój koło Bustenari...............

97.    Piaskowiec hieroglifowy. Eocen. Podu Cheii........

98.    Piaskowiec hieroglifowy. Górny medyterran. Sianie.....

t>    GO    O

O    o    o

тЧ    H    H

H    (N    CO    ^    Ю    O

H    tH    t-H    rH    т-H    rH

tH    tH    'rH    tH    ^4    rH

117

117

120

122

125

127

129

134

137

140

140

147

162

163

164

165

Fig. 99. Piaskowiec hieroglifowy. Sarmat. Livadea........

»    100. »Öertove skaly« (Czartowskie skały) koło Lidecko. Piaskowiec

j amneński...................

»    101. Ropny piaskowiec eoceński z miałem roślinnym. Bohuslavice .

»    102. Piaskowiec molassowy z zwęglonymi szczątkami roślin. Ralligen

»    103. Profil na zachodnim brzegu Tegernsee.........

»    104. Flisz eoceński z szczątkami roślin. Barcola.......

»    105. Eoceński piaskowiec fliszowy z hieroglifami. Majevica Pianina

koło Lopare ..................

»    106. Peklenica. Prymitywny stary rów smolny........

»    107. Neogeński piaskowiec hieroglifowy. Vosmetinec......

»    108. Warstwa z roślinami z naltonośnego miocenu. Czoczhati .    .

»    109.    Płyta fliszowa z Scaphaspis. Żeżawa..........

»    110.    Płyta fliszowa z hieroglifami z warstw przejściowych. Filipcze

»    111. Piaskowiec fliszowy z śladami robaków. Kajper. Montigny sur

Armaęon....................

»    112. Liasowy łupek wapienny z Chondrites bollensis. Ohmden

»    113. Źródło naftowe koło Golra.............

»    114. Eoceński piaskowiec fliszowy z hieroglifami. Golra.....

»    115. Płyta z dużemi assilinami. Golra...........

»    116. Wyspa Czeleken. Okolica Aligul. Naftonośne warstwy apsze-

rońskie....................

»    117.    Wyspa Czeleken. Czerwone warstwy na N od Czochrak .    .    .

»    118.    Wyspa Czeleken. S od Czochrak. Warstwy pstre i apszeroriskie

»    119. Wyspa Czeleken (partya zachodnia). Wulkan błotny i pole kir-

rowe.....................

199

208

204

213

215

216

218

219

227

228

229

280

231

232

233

»    120. Wyspa Czeleken. Salza Porsugel (na zachodzie)......

»    127. Piaskowiec dewoński z zwęglonymi szczątkami roślin. Dalhousie

»    128. Flisz dewoński z śladami ściekowymi. Scaumenac.....

»    129. Piaskowiec fliszowy z »Point-Edward-Formafion«. Culm. Leitch

Creek .....................

»    130. Archaeocalamites. Karbon dolny. Boss Point.......

»    131. Odkrywki na wybrzeżu koło Joggins..........

»    132. Spirophyton z warstw Hamilton. Scaneateles Lake.....

»    133. Problematica (Spirophyton) i Spirifcr z warstw Hamilton. Seneca Lake...................

»    134. Profil nad rzeką Shoshone koło Cody.........

»    135. Ławice piaskowca w piętrze Colorado. Cody.......

»    136. »Devils Meadow« koło Waltman...........

» 137. Obszar naftowy Salt Creek.............

234

240

241

242

243

244

245

246

247

248

248

249

251

252

255

257

258

Str.

Fig. 1B8. Jezioro asfaltowe (Pitch Lake) koło La Brea. Trinidad . . .

»    139. Część powierzchni jeziora asfaltowego. Trinidad......

»    140. Pole asfaltowe na wyspie Pedernales.........

141.    Odkrywka koło Santa Cornelia............

142.    Laguna de la Brea i Sierra de Santa Barbara......

143.    Przekrój przez obszar naftowy Cacheuta........

144.    Retycki ił łupkowy z zwęglonymi szczątkami roślin. Cacheuta

» 145. Łupek z Estlieria mangaliensis. Ret. Cacheuta......

» 152. Zarastająca laguna na wschód od Lagos........

» 153. Zarastająca laguna na wschód od Lagos........

» 154. Płytka laguna Domini koło Bonyere..........

155. Zarośla Mangrove nad laguną Domini.........

»    156. Gąszcz pandanowy nad laguną Domini ..........

»    157. Skaliste przylądki (diabazy) koło Axim.........

»    158. Wybrzeże piaszczyste koło Secondi..........

»    159. Płaskie wybrzeże fliszowe koło Beyin.........

»    160. Bardzo płaskie wybrzeże fliszowe (piasek i namuł) koło Kangan

»    161. Doświadczenie F. Kreutz’a dla wyjaśnienia żył ozokerytowych

»    162. Model F. Kreutz’a, przedstawiający występowanie szczelin ozo-

kerytowych w Borysławiu..............

266

267

268

270

271

273

275

276-

277

278

270

281

282

283

296

297

298

299

300

301

302

303

304

347

34&

Spis tablic.

Tab. I. Regiony faciesowe północno-wschodnich Karpat fliszowych . . . » II. Schematyczne przekroje przez północno-wschodnie Karpaty fliszowe » III. 1. Idealna partya osadów przy płaskiem wybrzeżu podzwrotni-

kowem.........................

2. Ta sama partya po silniejszem sfałdowaniu........

139

139

347

ч

• ■:. ■ . ■■

■

.

j)

PAMIĘCI SWYCH NIEZAPOMNIANYCH

MISTRZÓW i NAUCZYCIELI

FELIKSA KREUTZA

BRONISŁAWA RADZISZEWSKIEGO

pracą swego życia

poświęca

RUDOLF ZUBER

PRZEDMOWA.

Manuskrypt ukończyłem w sierpniu r. 1915, i wtedy napisałem przedmowę następującą:

»Praca, którą przedkładam sferom zawodowym, jest owocem trzydziestoletnich badań wykonywanych w różnych częściach świata w polu, jako też w pracowni. Głównym celem było mi możliwie jednolite i krytyczne oświetlenie problemów teoretycznych w tej pracy poruszonych. Dlatego unikałem starannie zapuszczania się w stronę historyczną (z wyjątkiem kilku wypadków, gdzie koniecznem było zaznaczenie pierwszeństwa niektórych poglądów), techniczną i ekonomiczną. Nie ulega jednak wątpliwości, że przy odpowiedniem zastosowaniu podanych przezemnie wyników teoretycznych wysnuć z nich można ważne i daleko idące wnioski praktyczne (n. p. w górnictwie naftowem).

Nie chcąc zwiększać zbytnio objętości cytatów z literatury, ograniczyłem się o ile możności do przytoczenia tylko prac nowszych i większych, w których znaleźć można ewentualnie rozległą i obfitą literaturę dawniejszą.

Rozpraw polemicznych unikałem z zasady, ograniczając je tylko do kilku kwestyj najważniejszych i najbardziej zasadniczych.

Reprodukowane fotograficznie okazy znajdują się w zbiorach Zakładu geologicznego tutejszego Uniwersytetu i zebrane były przeważnie własnoręcznie przezemnie i przez moich uczni. Niestety w r. 1913 poniosłem dotkliwą stratę przez zaginięcie całej paki z bardzo ważnymi zbiorami specyalnie dla tej pracy zgromadzonymi na jednej z wycieczek Kongresu geologów w Kanadzie (szczególniej z syluru prowincyi Ontario). Pozostało mi tylko kilka okazów mniej wybitnych, które w braku lepszych pomimo to zużytkowałem.

XVI

Gdy plan tej pracy miałem już wykończony i po części w wykonaniu, układałem jeszcze wraz z Drami J. N o w а к i e m, W. R o-galą i J. Tokarskim w lecie r. 1914 kilka wycieczek uzupełniających w obszarach fliszowych pozakarpackich, których wykonaniu przeszkodziły niestety wypadki wojenne.

Pomimo tych braków nie odkładałem już dłużej wykończenia zamierzonej pracy, pomny zasady ars longa vita brevis.«

Od tego czasu aż do ukończenia druku miałem sposobność uzupełnić i rozszerzyć nieco własne badania w Karpatach, a nadto pojawiło się kilka innych prac, które należało wedle możności uwzględnić. Uczyniłem to w ten sposób, że na końcu dodaję rozdział »Corrigenda et addenda«, którym objęte są ważniejsze uzupełnienia i poprawki.

Jeszcze zawsze niestety trwająca niedostępność literatury zagranicznej sprawia, że i te dodatki nie są ani zupełne, ani wyczerpujące.

Miło mi wreszcie wyrazić podziękowanie panu Drowi W. G o e-tlowi w Krakowie za skuteczną pomoc i opiekę nad wykonaniem całego materyału illustracyjnego.

We Lwowie, w listopadzie 1917.

Rudolf Zuber.

I. Wstęp i pojęcia zasadnicze.

Rozprawę swą pod tytułem: »Zur Etymologie von Flysch, Fliesse u. Flins« rozpoczyna J. Früh¹ od zdań następujących:

»Nach einer im Simmenthal im Berner Oberland gebräuchlichen Bezeichnung hat B. S tu der 1827 im petrographischen Sinne den Flysch in die geologische Literatur eingeführt² als: roches où la structure schisteuse prédomine — dont les roches dominantes sont des schistes marneux ou sableux, noirs ou gris, et des grès très durs et compactes, à ciment calcaire et gris foncé. Der Begriff ist bekanntlich auf basische und paläozoische alpine Felsarten ausgedehnt worden und heute noch für ostalpine und karpatische Gebiete für gewisse obercretacische Formationen beibehalten, während ihn Stu-der selbst 1851 auf Schichten über dem Nummulitensandstein oder Nummulitenkalk (Oligocän) eingeschränkt hat« ³.

Na podstawie dalszych roztrząsań, opartych na etymologii i narzeczach ludowych, dochodzi Früh do wniosku, że wyraz »Flysch« (wymawiany »flisz«, co wyraziłbym po francusku »Fliehe« a po angielsku »fleesh«) używanym jest pospolicie tylko w Simmental, że oznacza tam »ein schieferiges, mergeliges, plättchenförmiges, spaltbares, leicht verwitterbares Gestein«, oraz że pochodzi najprawdopodobniej od staropółnocnego wyrazu »Flis«, który oznacza drzazgę, wiór (Splitter, Spahn).

Nie ulega przeto chyba żadnej wątpliwości, że pojęcie »fliszu« było pierwotnie czysto petrograficznem i mogło być użytem

dla określenia odpowiednio wykształconych warstw jakiegokolwiek wieku geologicznego.

Jak jednak już na wstępie Früh zaznaczył, ograniczył Stu-der tę nazwę w r. 1851 do warstw nad piaskowcem albo wapieniem nummulitowym w Alpach szwajcarskich, a tem samem określił jako »flisz« poziom oligoceński, a więc stratygraficzny.

Okazuje się tu widocznie taki sam rozwój pojęć, jak ten, który przemienił, jak wiadomo, pierwotnie czysto petrograficzne pojęcia, jak Zechstein, Buntsandstein, Muschelkalk, Keuper, Gault, Kreda (ang. Chalk), Greensand i t. p., w pojęcia czysto stratygraficzne z zu-pełnem pominięciem własności petrograficznych.

Podczas gdy jednak w przytoczonych przykładach uważać można obecne stosowanie tych pojęć jako ostatecznie wyjaśnione i ustalone i niema powodu do obaw mylnego ich zrozumienia, to co do pojęcia »fliszu« jeszcze bynajmniej to nie nastąpiło.

Przytoczę tu tylko kilka rozbieżnych zdań na dowód panującego w tym względzie jeszcze zawsze zamieszania pojęć.

Na międzynarodowej geologicznej mapie Europy wydzielono flisz jako facies w czterech różnych poziomach stratygraficznych, mianowicie w kredzie dolnej, kredzie górnej, w eocenie i w oligocenie.

W swej »Chronographie géologique« twierdzi E. Renevier1 na str. 619:

»Flysch = Schistes et grès à fucoides;

s. str. Eocène ou Oligocène.

s. lat. aussi Grétacique ou Jurassique«.

Na tabeli, dołączonej do tej samej pracy, znajdujemy tylko raz »Flysch des Alpes et de Ligurie« w kolumnie »Type bathyal (argileux)« działu »Formations détritiques ou terrigènes« w oligocenie (Tongrien).

W dziele swem »Die Nummuliten- und Flyschbildungen der Schweizerali^en« powiada Arnold Heim² na str. 10:

»Wir verstehen (für die Schweizeralpen) unter Flysch die alttertiären, über den Pilatusschichten resp. unteren Pilatusschichten oder direkt auf Kreide liegenden

(marinen) Thone, Mergel, Sandsteine mit Kalk- und Grünsandlagen in der alpin-tertiären Faltungszone

* Congrès Géologique International. Compte-rendu. VI. Session 1894. Zurich. ² Abh. Schweiz, paläont. Ges. 85, 1908.

(= Region des zentralen Mittelmeeres Neumayr = Thetys Suess — Mesogée Douvillë)«...

»Wo eine scharfe Abgrenzung des tertiären Flysch gegen das Liegende nicht möglich ist, resp. die Flyschfacies früher beginnt und in sicher nachgewiesenes Tertiär fortsetzt (Ostalpen), ist die Bezeichnung Flysch auch für Kreide eingebürgert. Diese den scharfen Begriff Flysch abflauende Erweiterung kann aber für die Schweizeralpen ausgeschaltet werden. Je weiter der Begriff gefasst wird, umsomehr verliert die notwendige und an sich gute Bezeichnung. Mit aller Schärfe muss die vorurteilige Anwendung auf den Bündnerschiefer zurückgewiesen werden, in dem Lias bewiesen, Tertiär gemacht wird«.

Na str. 195 tego samego dzieła mówi tenże autor:

»Während früher ein wissenschaftlicher Streit darüber herrschte, ob der Flysch eine Flachsee- oder Tiefseeablagerung sei, sind wir zum Ergebniss gelangt:

»Der Flysch ist faciell eine sehr mannigfaltige Bildung, in der sowohl neritische, wie hyponeritische und bathyale Ablagerungen Vorkommen.

»Die Frage in welcher Tiefe der Flysch überhaupt abgelagert wurde, braucht nicht mehr erörtert zu werden. Die Meertiefen haben vielfach gewechselt, ohne dass wir bis jetzt eine einfache Gesetzmässigkeit dieses Tiefenwechsels zu erkennen vermöchten. Die Facies des Wildflysch mit seiner lithologischen Mannigfaltigkeit und Verworrenheit bietet noch ein Rätsel; überhaupt können wir uns über Transport und Herkunft der klastischen Sedimente des Flysch noch keine genaue Vorstellung machen«.

Już z tych kilku uwag widzimy, że przynajmniej w Alpach szwajcarskich chcianoby ograniczyć pojęcie fliszu do paleogenu, przy-czem jednak niepodobna ominąć pojęcia faciesu fliszowego. Jeżeli się jednak raz do tego dopuści, to będzie musiało logicznie odpaść wszelkie stratygraficzne ograniczenie pojęcia fliszu i. koniecznie trzeba będzie nazywać fliszem każdy kompleks warstw, który będzie okazywał wymagane i uznane własności litologiczne, nie dając się odwieść od tego wykazanym ewentualnie skądinąd wiekiem paleo-zoicznym lub mezozoicznym.

Wiemy przecież już od dawna, że w największym chyba obszarze fliszowym Europy, t. j. w Karpatach, najbardziej typowy i od alpejskiego niczem się nie różniący flisz obejmuje wszystkie poziomy

1* kredy i paleogenu, co wielokrotnie zostało stwierdzonem paleonto

logicznie.

Ale nawet w Alpach szwajcarskich, gdzie pojęcie fliszu powstało, nie można już utrzymać trzeciorzędnego ograniczenia fliszu, odkąd Th. Lorenz wykazał paleontologicznie \ że w południowym Retykonie dolna kreda jest pod względem petrograficznym prawdzi

wym fliszem.

Na str. 48 swej pracy wypowiada ten autor o tem zdania następujące:

Untere Kreide.

»Braune, eisenschüttige Sandsteine, bezw. sandige Kalke, graue Kalke in Bänken mit braunen Hornsteinlagen, glaukonitische Quarzite, braune, schwarze, grüne algenreiche Mergel-Kalkschiefer und feinbrockige Breccien. Bei flüchtiger Betrachtung hat diese Gesteinsserie eine weitgehende, nicht unterscheidbare Aehnlichkeit mit oligo-cänem Flysch und basischen Algäuschichten«.

Z powyższych tylko pobieżnie zestawionych cytatów, które możnaby znacznie pomnożyć, wynika chyba dostatecznie, że co do całej natury fliszu, a więc zarówno co do jego definicyi, jak i warunków powstawania, panuje jeszcze zawsze pożałowania godne zamieszanie pojęć, które w interesie nauki należałoby usunąć.

Problem ten jednak da się tylko wtedy zadowalająco rozwiązać, jeżeli przede wszy stkiem możliwie dokładnie określimy, co należy przez flisz rozumieć.

Wprawdzie posiadamy kilka wcale szczegółowych i wybornych opisów utworów fliszowych alpejskich, jak np. w pierwszym rzędzie u Studer’a² i u Gümbel’a⁸; nie może to jednak żadną miarą wystarczyć, ponieważ flisz nie jest bynajmniej jakimś pojedynczym rodzajem skały w znaczeniu petrograficznem, lecz jest on bardzo skomplikowaną formacyą, a taka może być tylko wtedy zadowalająco zdefiniowaną, gdy się wyjaśni równocześnie oprócz jej rozwoju litologicznego i terytoryalnego także jej stosunki genetyczne wedle możności.

¹ Geologische Studien im Grenzengebiete zwischen helvetischer und ost-alpiner Facies. II Teil. Südlicher Rhätikon. Ber. naturf. Ges. Freiburg i. B. 12. Bd. 1901.

³ Geologie der Schweiz. II Bd. 1853, p. 110—117.

³ Geognostische Beschreibung des bayerischen Alpengebirges. Gotha 1861, p. 620—623.

Ażeby ten cel osiągnąć, należy możliwie liczne i rozmaite obszary, gdzie występują fliszowe lub do fliszu podobne utwory, zbadać bardzo wszechstronnie pod względem litologicznym, stratygraficznym i tektonicznym, a z drugiej strony trzeba rozważyć krytycznie i porównawczo z pomiędzy różnych i często bardzo skomplikowanych dziś widocznych procesów litogenetycznych te wszystkie zjawiska, które mogą się przyczynić do wyjaśnienia powstawania fliszu.

Tak sformułowany problem nie jest bynajmniej drobną lub podrzędną kwestyą nowoczesnej geologii, jeżeli zważymy, że formacye fliszowe jako bardzo potężne, rozległe i charakterystyczne kompleksy rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej, gdzie można je postawić na równi co najmniej z takimi utworami, jak np. wapienie rafowe albo formacye pustyniowe, — jako też, że są one najściślej związane z tak ważnemi występowaniami. nafty.

W ciągu lat ostatnich temat ten już kilkakrotnie poruszałem w studyach lokalnych i w doniesieniach tymczasowych ⁴; w pracy obecnej pragnę rozwinąć bardziej wykończony obraz problemów, związanych z fliszem i naftą.

Przedewszystkiem ustanowić musimy zasadę następującą:

Flisz jest pojęciem czysto faciesowem i dlatego absolutnie niezależnem od wszelkiego wieku geologicznego.

Charakterystyka ogólna utworów fliszowych.

Jak już wyżej zaznaczono, nie jest flisz pojedyńczym rodzajem skały, lecz całą formacyą, która składa się z kilku różnych w sposób właściwy z sobą skombinowanych rodzajów skalnych.

Można w nim wyróżnić następujące główne typy litolo

giczne:

1. Rozmaite piaskowce: białawe, szare, zielone, żółtawe, sine, czerwonawe, brunatne lub nawet czarne; kruche lub twarde, drobno lub gruboziarniste: ilaste, wapienne, łyszczykowe, żelaziste, glaukonitowe, bitumiczne, krzemieniste i czasem tak zwięzłe, że już

7-

Fig. 1. Piaskowiec hieroglifowy (ślady robaków?) z kredy karpackiej. 3/5.

■ * да ЖЗР

; ЩЫк Ш

«я

Si

{ВНИИ

es

ii

В»

ii

ïfl

prawie tworzą przejście do kwarcytów; płyciaste lub gruboławicowe, równe lub skorupowate, popękane, brylaste lub wąsko warstwowane; najczęściej łatwo wietrzejące, przyczem powlekają się zwykle brunatną, żelazistą, kruchą skorupą. Na powierzchniach warstw, zwła-

szcza na dolnych, okazują prawie zawsze nader liczne wypukłości problematyczne znane pod nazwą »hieroglifów«, jako też często równoległe pręgi faliste (ripple marks) i inne nierówności (fig. 1—4).

i**

t* >vt*„ -V;

i» >«* V

h\

t>i%

-i

17

.■

Жж*

sps?

«тяи

Fig. 2. Eoceński piaskowiec hieroglifowy, Karpaty. 2/3.

2.    Iły, czasem niewarstwowane, lecz zwykle łupkowe, a często nawet doskonale liściaste i zwięzłe łupki iłowe; najczęściej szare, lecz często także zielone i czerwone, brunatne i czarne; prawie zawsze z domieszkami i wydzieleniami piasku, wapienia i połączeń żelaza, często też i miki, soli, gipsu i substancyj organicznych (bitumen). Łupki iłowe przechodzą często w piaskowce stając się łupkami piaskowcowymi lub nawet krzemionkowymi. Szczególniej wyróżnić należy często występujące mniej lub więcej rozwinięte łupki bitumiczne czarne lub brunatne, białawo lub żółto wietrzejące ze szczątkami ryb, skorupiaków, roślin i t. p., które wydzielane bywają w różnych poziomach jako łupki rybne, palne (Brandschiefer), ałunowe i t. d.

3.    Margie, najczęściej jasne, ale także ciemno i pstro zabarwione; najważniejszymi są tak zwane margle fukoidowe (fig. 5 i 6), t. j. jasne margle łupkowate z bardzo licznymi ciemniejszymi (szare, zielonawe, .czarne) odciskami znanymi jako fukoidy. Rzadziej znajdują się jasne fukoidy na ciemno zabarwionych mar-

glach i lupkach. Przejścia do warstw piasczystych, jako też do łupków piaskowcowych i iłowych zdarzają się hardzo często. Pospoli-temi są także wtrącenia ławic wapieni hydraulicznych.

IIP

тшш..

ъШ-

F&i

Г,

У:-

Wh*

'М

mm

шШШ

I, JÏ

ый

Iip%

щшШ.

шшЁтШт'Фг

-

wk

-«Ж?, >'•

I %

Шш

"■àА

pvi

œÂfeti

Fig. 3. Piaskowiec z drobnymi hieroglifami. Flisz oligoceński Karpat (warstwy krośnieńskie). Serednie Wielkie, okolice Sanoka. 4/5.

4.    Sferosyderyty, występujące pod postacią regularnych pokładów albo zaokrąglonych konkrecyj.

5.    Rogowce, czarne, brunatne, niebieskawe, czerwonawe i żółtawe, często jaśniej lub biało pręgowane, najczęściej doskonale warstwowane, naprzemian z bitumicznymi łupkami i marglami, albo też pod postacią wydzieleń zaokrąglonych (po części odmiana opalu nazywana menilitem).

6. Najrozmaitsze zlepieńce i okruch owce, zwięzłe lub luźnie złożone z brył, odłamów i okruchów najrozmaitszych skał zwięźlejszych, które są starszemi od fliszu danej okolicy. Są one spojone masą piasczysto ilastą, rzadziej wapienną lub krzemienistą. Tu należą także luźne bryły egzotyczne bardzo rozmaitej wiel-

is

Ш.

шм

ii

ml

V* Ч

-...

Гг

ВЯЬ

Ml

iii

Щ® ,4>|

Л

-4к-

'*ЖГ

r.ï

Ki

ą.

w 5Ш

V’

i ль

VV&. Ï;

нюни

ШШЩЖёШ,' fe; > ^ *1 ■

ЁЁШш^ЩЖ* V>' '

..... ./

Ж ".

»,

ща

0.

Fig. 4. Piaskowiec hieroglifowy (ślad pełzania) z kredy karpackiej. Błażowa koło Rzeszowa. 2/3.

kości, otoczone lub ostrobrzeżne, znajdowane bardzo często w piaskowcach, iłach i marglach utworów fliszowych.

Właściwe wapienie nie występują z reguły we fliszu (z wyjątkiem egzotycznych). Podrzędnie są tam jednak nieczyste piasczyste i ilaste wtrącenia wapienia w piaskowcach i łupkach; gdzie się zaś w kompleksach fliszowych prawdziwe wapienie w znaczniejszej miąższości pojawiają, tam oznaczają one już zawsze przejścia do for-macyj niefliszowych, jak np. wapienie hippurytowe, nummulitowe, koralowe i t. p.

lip- V

:4

Sr- :.»ч    "Л'¹

ff^

W-,³

ma

Jć*'

-.МЖ*

***.

■pi

fT

Fig. 5. Margiel fukoidowy z kredy karpackiej. Powyżej Stynawy nad Stryjem. 4/5.

11

Як

'Г

гЖ Д 1 ,

■>i "<ï\'2?k

,À

ip

шШ

Г- "

тт

æs

ÏÇJk WS* W;"*

Ç-^Ш

'•*у*

fâgkJtj

ÿê-шж

х<

-' *>•

Fig. 6. Margiel fukoidowy z kredy karpackiej. Kropiwnik Nowy koło Schodnicy. 2/3.

Żadna jednak z wyliczonych powyżej odmian skalnych nie jest dla fliszu charakterystyczną wyłącznie. Różne pstre piaskowce, zlepieńce, łupki, margle występują, jak wiadomo, także i w innych morskich, jeziornych i lądowych utworach, których jeszcze bynajmniej nie można nazwać fliszem.

шЁШшPfc

жуШёшЕ®

••ïf***.

гщ Ш щ m

г* ' Чл гЧи

ш&ш

pg

,1

И|

У.

.Щ

"W*

V#.

‘i

Яж i u

жГу.

■ж*

mi

гШ

Fig. 7. Piaskowiec fliszowy z Costidiscus recticostatus. Neokom karpacki. Mogilany koto Krakowa. (Oryginał znajduje się w muzeum im. Dzieduszyckich

we Lwowie). 3/4.

Dla facies u fliszowego charakterystycznem jest zawsze równoczesne występowanie często w znaczniejszej miąższości kilku z wyż wymienionych typów głównych i to wyraźnie naprzemianległe; następnie częste pojawianie się tak zwanych fukoidów i hieroglifów, a wreszcie także i ogólny charakter paleontologiczny tych sedymentów, któremu się obecnie nieco bliżej przypatrzymy.

Już Stu der ⁵ nazwał flisz »abnorme Gebirgsbildung«, a ta anormalność polegała głównie na przysłowiowym prawie braku charakterystycznych skamieniałości, co musiało razem z osobliwszymi stosunkami litologicznymi niezmiernie utrudnić tak horyzontowanie, jak i wyjaśnienie stosunków genetycznych.

■‘yjiim

, JPI

\ %

W⁵*'* ■ :lül

Щ •:b-

..

. . ..... W

"V-

•--J

Яр;??

Fig. 8. Piaskowiec fliszowy z odciskiem „Hamites“ oraz z odłamami inoceramów. Kreda karpacka. Kruszelnica nad Stryjem. 1/1.

Przy dokładniejszych jednak poszukiwaniach okazuje się, że ten brak skamieniałości w utworach fliszowych przecież nie jest tak zupełnym, jak to powszechnie do niedawna sądzono.

Jest co prawda faktem, że często potężne kompleksy piaskowców i łupków fliszowych nie zawierają prawie śladu oznaczalnych szczątków organizmów, oprócz owych problematycznych fukoidów i hieroglifów.

Przy dokładniejszych jednak badaniach znajdujemy prawie zawsze wtrącenia warstw lub soczewek najczęściej okruchowcowych, które są wprost przepełnione resztkami organizmów. Tylko skład i sposób zachowania tych skupień jest dość szczególnym.

Jedynemi i często dobrze i w całości zachowanemi skamieniałościami makroskopijnemi są szczątki ryb w poprzednio już wspomnianych bitumicznych łupkach rybnych. Jest natomiast największą rzadkością znaleźć w prawdziwym fliszu całą dobrze zachowaną, a więc oznaczalną skamieniałość, jak np. głowonoga, ślimaka, muszlę i t. p. (fig. 7 i 8).

T' ‘

kS

ЙГ

Щл

ЖЙ

Fig. 9. Miaî roślinny w ropnym piaskowcu fliszowym kredy karpackiej.

RfÄ*Dnkii' X зд

№ШШт1

Prawie zawsze są to nagromadzenia zupełnie drobno pokruszonych i spławionych fragmentów małży, echinodermów, mszywiołów, korali, gąbek, skorupiaków, alg wapiennych, zębów rybich, większych i małych otwornic i t. p.

Uwagi godną jest także okoliczność, że niektóre muszle morskie, jak np. ostrygi i brachiopody, które w normalnych morskich osadach występują w większych koloniach z dobrze rozwiniętymi i zachowanymi okazami, pojawiają się w utworach fliszowych prawie zawsze tylko w rzadszych, bardzo małych i jakoby zmarniałych formach.

Bardzo rozpowszechnionym we wszystkich utworach fliszowych, zwłaszcza w piaskowcach łupko waty ch, jest zwęglony miał roślin lądowych, od rozmiarów mikroskopijnych aż do większych okru-

■S

■-№

швш

mi

ШшшШ

Ш&шш

ЕжИ!

*ц&ч

м.

;€М

Ч? О*

’У*.

?М

Щц

Ж»

liSPSii

*1? m

Fig. 10. Piaskowiec eoceński z zwęglonym miałem roślinnym. Brumov (Morawy). 1/1.

chów, a rzadziej też zwęglonych lub skrzemieniałych gałęzi i pni (fig. 9-11).

Fukoidy i hieroglify wywołały już rozległą literaturę 4

Nathorst. Mém. sur

¹ Por. m. i.: Fischer-Oos ter. Die fossilen Fucoiden der Schweizer Alpen. 1858. — Ettingshausen. Fossile Algen der Wiener und Karpathen-Sandsteine. Sitz.-Ber. Akad. Wiss. Wien. 18. 1863. quelques traces d’animaux sans vertèbres etc. Kongl. Vet. Akad. Handl. 18. Stockholm 1881. — Idem. Nouvelles observations etc. Ibidem 21. 1886.— Sa-port a. A propos des algues fossiles. Paris 1882. — Idem. Organismes problématiques des anciennes mers. Paris 1881.— Maillard. Considérations sur les fossiles décrits comme algues. Mém. Soc. Pal. Suisse. 14. 1887. — Squinabol. Alghe e pseudoalghe fossili italiane. Atti Soc. Ligustica di Sc. Nat. I. 1890. — Dawson. On burrows and tracks of invertebrate animals in palaeozoic rocks.

Nie zapuszczając się w nową dyskusyę tego już tylokrotnie roztrząsanego tematu, zauważę tu tylko, że mojem zdaniem niektóre z problematycznych nierówności piaskowców fliszowych mogą być mechanicznemi deformacyami jeszcze niestwardniałej masy skalnej, jak np. nabrzmiałości spływającego namułu (Fliesswülste), pęknięcia spowodowane wysychaniem (Trockenrisse, mud cracks), pręgi faliste

:-.'⁴

S5Ü

x:^hr-€l

Щг /“аж

-Г

Fig. 11. Skamieniały odłam paproci drzewiastej z fliszu karpackiego (kred,a?). Znaleziony jako otoczysko w rzece Sanie koło Sanoka. 1/2.

(ripple marks) i t. p. Olbrzymią większość jednak właściwych hieroglifów, które jako wypukłe, rozmaicie wygięte i często rozgałęzione wałki pokrywają masami zwłaszcza dolne powierzchnie warstw pia-

Quart. Journ. Geol. Soc. 46. 1890. — Th. Fuchs. Ueber Fucoiden und Hieroglyphen. Denkschr. Akad. Wiss. Wien. 62. 1895. — Rothpletz. Ueber Flysch-fucoiden etc. Ztschr. deut. geol. Ges. 1896. — Gümbel. Vorläufige Mitteilung über Flyschalgen. Neues Jahrb. f. Miner. 1896. I. — С. M. Paul. Der Wienerwald. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1898. — Po to nié. Lehrbuch der Pflanzen-palaeontologie. Berlin 1899. — Th. Fuchs. Kritische Besprechung einiger im Verlaufe der letzten Jahre erschienenen Arbeiten über Fucoiden. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1904. — O. M. Reis. Zur Fucoidenfrage. Ibidem 1909.

skowców fliszowych, można uważać tylko za ślady i szczątki rozmaitych organizmów zwierzęcych i roślinnych. Takimi organizmami mogą być np. robaki, meduzy, lioloturye, gnijące i galaretowate morszczyny i t. p.

Fukoidy natomiast, które jako rozgałęzione płaskie utwory pokrywają swymi często ozdobnymi rysunkami całe warstwy w mar-glach i łupkach fliszowych, muszą być uważane w swej większości chyba tylko jako prawdziwe szczątki roślin morskich, jak to w ostatnich czasach szczególniej dobrze wykazali Maillard, Rothpletz i Gümbel (1. c.).

Można przeto określić krótko ogólny charakter paleontologiczny utworów fliszowych w sposób następujący:

Osady fliszowe zawierają, — zupełnie niezależnie od wieku geologicznego, — oprócz po części problematycznych fukoidów i hieroglifów, lokalne nagromadzenia bardzo żle zachowanych i urozmaiconych szczątków organizmów morskich o charakterze po części zwyrodniałym, wraz z bardzo obfitym miałem roślinnym po części zwęglonym, który mógł być spławionym tylko z lądu.

Jak każdy utwór faciesowy, tak i flisz nie posiada wyraźnego i ostrego odgraniczenia od innych sedymentów. Powolne przejścia i lokalne wtrącenia zupełnie normalnych i dobrze scharakteryzowanych przez zawartość skamieniałości osadów czysto morskich, jeziornych lub lądowych zdarzają się wszędzie w obszarach fliszowych.

W następnych opisach szczegółowych znajdziemy na to liczne dowody.

Nie mogę tu podać wyczerpującego i jednolicie opracowanego przedstawienia monograficznego wszystkich obszarów fliszowych i naftowych.

Z mego własnego wcale rozległego materyału obserwacyjnego, oraz z dostępnej mi literatury przedstawię tylko objawy ważniejsze i stosunkowo dokładniej zbadane w szeregu luźnych opisów.

Rozpocznę od zbadanych przezemnie najdokładniej Karpat, a następnie omówię po kolei i porównawczo jeszcze inne obszary.

II. Obszary fliszowe i naftowe Karpat.

Przeważająca część tego potężnego systemu górskiego składa się, jak wiadomo, z utworów fliszowych. Nieprzerwaną strefę fliszową Karpat można ocenić na około 1200 km długości, oraz od 50 do 100 km zmieniającej się szerokości.

Nie wchodząc w zbyt drobne szczegóły, rozpatrzymy najpierw niektóre charakterystyczne partye Karpat północno-wschodnich, przez co zdołamy uzyskać lepszy pogląd na elementy litologiczne, stratygraficzne i tektoniczne fliszu karpackiego.

1. Północno-wschodnie Karpaty fliszowe.

Rzegocina.

Ten bardzo pouczający przekrój¹ leży w Karpatach Galicyi zachodniej około 20 km na południe od miasta Bochni przy drodze Bochnia-Wiśnicz-Limanowa (fig. 12).

Zstępując z grzbietu górskiego Widomej, który wznosi się na południe od Rzegociny, w kierunku północnym w dolinę, znajdujemy najpierw, że cały ten grzbiet składa się z potężnych pokładów piaskowcowych. Jest to grubo uławicony, drobno- lub gruboziarnisty, zielonawo lub niebieskawo szary, zwięzły piaskowiec z licznemi drobnemi blaszkami miki, naprzemian z ciemno szarymi lub brunatnymi łupkami. Warstwy zapadają bardzo regularnie ku S, a na dolnych powierzchniach piaskowców na granicy łupków okazują się bardzo liczne wałkowate grube i drobniejsze hieroglify. Jest to potężny kompleks, znany w geologii karpackiej pod nazwą piaskowca magórskiego⁶, który obejmuje wyższą część oligocenu i ograniczonym jest do wewnętrznych łańcuchów karpackich.

Ku dołowi (N) stają się ławice piaskowca cieńszemi i bardziej krzemionkowemi, a ciemne łupki grubieją.

¹    Okolica Rzegociny została opisana szczegółowo najpierw przez V. U h 1 i g’a (Jahrb. geol. Reichs-Anst. 1888). Dalsze, po części odmienne spostrzeżenia, zostały podane później przez W. Szajnochę (Atlas geolog. Galicyi. Zesz. 11. Kraków 1903) oraz przezemnie (R. Zuber. Kosmos. Lwów 1905, p. 209). Późniejsze ponowne badania doprowadziły mnie do pewnych -modyfikacyj poglądu poprzedniego, co będzie uwzględnione w przedstawieniu obecnem.

²    Tak nazwany przez C. M. Paul’a od Spiskiej Magóry w Karpatach

zachodnich.

KOŚCIÓŁ

RZE&OtlNR

Fig. 12. Przekrój koło Rzegociny.

1.    Kreda dolna.

a.    Czarne łupki z sferosyderytami.

b.    Zlepieńce z Aptychus Didayi etc.

c.    Piaskowce i szare łupki z fukoidami.

d.    Warstewki z Aptychus angulicostatus.

e.    Zlepieniec z aptychami.

2.    Eocen, przeważnie pstre iły łupkowe.

3.    Jasne twarde margle i rogowce. |

4.    Brunatne łupki menilitowe.

f.    Szare łupki marglowe.

5.    Piaskowiec magórski.

XX. Przesunięcia.

7,

нал

Oligocen.

ki

BY ТОПИМ

LR0QR ЬО

Zeszedłszy w dolinę, znajdujemy po małej przerwie nieco powyżej kościoła rzegocińskiego stromo nachylone czerwone i zielone iły łupkowe z rzadkiemi, wąskiemi wkładkami piaskowców. Te pstre iły są w tej części Karpat charakterystyczne dla e o c e n u.

Bezpośrednio dalej ku północy i z jeszcze jedną wkładką czerwonego iłu następuje prawie pionowa partya twardych płyciastych, biało wietrzejących margli z czarno pręgowanymi rogowcami (me-

■ЩД

p’

-f

r&M

'Шц

*Ж' '

5V>.

Fig. IB. Piaskowiec hieroglifowy. Neokom. Rzegocina. 3/4.

nil it), które powodują w potoku mały wodospad. Jest to kompleks charakterystyczny prawie w całych Karpatach, zwłaszcza dla granicy eocenu i dolno-oligoceńskich tak zwanych łupków menilitowych, chociaż ściśle biorąc, granica paleontologiczna między oligocenem i eocenem w karpackim fliszu jeszcze bynajmniej dokładnie czoną nie została.

Następują liściaste bitumiczne, czarno-brunatne, żółto wietrzejące łupki, — znane typowe łupki menilitowe, — z kilku wkładkami piaskowca, poczem znów powtarza się twarda partya jasnych margli i rogowców; za tymi zaś pojawiają się najpierw zielonawo-

ozna-

szare i czarniawe, a potem jaskrawo czerwone i zielone iły 1’upkowe Te ostatnie są początkowo tak samo, jak cała dotąd opisana serya warstw, stromo, dalej jednak słabiej ku S nachylone, a dalej ku N wykazują układ coraz bardziej zaburzony.

Nieco powyżej mostu, który przeprowadza drogę ku północy z prawego na lewy brzeg potoka, odkrywamy pod owymi pstrymi iłami eoceńskimi nagle kompleks warstw zupełnie odmienny. Są to najpierw czarne łupki z wąskimi bardzo twardymi skorupowatymi

H i

за

g*

es Warstwy z Turbucza. Typowy karpacki pstry eocen

Mamy tu więc podobnie, jak w strefach szarowakowyc

-Lilii.;..^ ^

Widzimy stąd odrazu, że wprawdzie osady piaszczyst

Mamy jednak znacznie dawniejszą teoryę chemiczną p

256. 257. 258. 260. 261. 262. 263. La Ceyba 263.

¹

Eclogae Geologicae Helvetiae, VIII. Lausanne 1903, p. 217 i nast.

²

* Remarques géognostiques sur quelques parties de la chaîne sept, des Alpes (Annales des sc. nat. XI. Paris 1827, p. 40. 249. 255).

³

Geologie der Schweiz 1851. Bd. I. p. 64. 127. 379. 464. 466. 483 und И. p. 110—139.

Zuber R., Flisz i nafta.

⁴

O pochodzeniu fliszu. Kosmos. Lwów 1901. — Zur Flyschentstehungs-frage. Verh. geol. Reichsanst. Wien 1904. — Sur les relations entre le flysch et le pétrole. Congrès internat, du pétrole. Compte-rendu. II. vol. Bucarest 1910. — Spostrzeżenia geologiczne z Zachodniej Afryki. Księga pamiątkowa Uniwersytetu lwowskiego, 1912.

⁵

Geologie der Schweiz. II, p. 111.

⁶

uber R., Flisz i nafta.

тля

H i

fegp

“V

ИИВязЙЗ

111111

■,'Щ

EjjjjjgSfc-.

Fig. 14. Powierzchnia warstwy z Aptychus angulicostatus. Neokom. Rzegocina. X 3,3.

piaskowcami, które poprzecinane są licznemi białemi żyłami kalcytu, a na powierzchniach warstw okazują liczne drobne hieroglify (lig. 13). Nadto występują często większe zaokrąglone konkrecye i ławice sferosyderytu. Są to warstwy dolno kredowe.

Te czarne warstwy tworzą tu kilka bardzo stromych i zaburzonych partyj, pokrytych wybitnie niezgodnie przez pstre iły eoceńskie i formalnie między te iły wprasowanych.

Nieco na północ od wspomnianego mostu następuje największe wypiętrzenie neokomu, odsłonięte dobrze na długości około 400 m.

Warstwy nachylone są ku S początkowo stromo, potem bardziej płasko i regularnie.

Najpierw (postępując od S ku N) są to jeszcze te same czarne łupki, jak w odkrywce poprzedniej, w układzie stromym, z dużemi konkrecyami sferosyderytowemi. W jednym wtrąconym pokładzie zlepieńcowym znajdują się tu aptychy neokomskie. Dalej następują już z regularnym upadem południowym częstsze wtrącenia jaśniejszych wapiennych piaskowców i łupków marglowych.

•Łi

■y

W?;

mi.

If JOB

Ht'**

ЩШ

■

#    : ЙИ

ЩЖ

H*.-

'Ą*r-r *

t.0.i

Fig. 15. Warstwa aptychowa w szlifie z rozmaitymi szczątkami organizmów. Neokom. Rzegocina. X 6,5.

Na szczególną uwagę zasługuje kilka wąskich wtrąceń twardego wapiennego okruchowca z licznymi odłamkami węgla i z pokruszonymi aptychami (Apt. angulicostatus, fig. 14). W szlifie (fig. 15) widzieć można, że ten okruchowiec składa się przeważnie z resztek organizmów, jak echinodermów, mszywiołów, otwornic i t. p.

Pod tem następują szare łupki marglowe z fukoidami, w których udało się znaleźć bardzo dobrze zachowane okazy Aptychus Didayi i Belemnites bipartitus.

Dalej znajduje się większa partya naprzemianległych sino-sza-rych, brunatnawo wietrzejących płyciastych wapiennych piaskowców z rzadszymi hieroglifami i szarych łupków marglowych z fukoidami.

Pod tern występuje kilka grubszych ławic twardego piaskowca kwarcowego, który przechodzi w bardzo zwięzły gruby zlepieniec z kwarcytami, gneisami, wapieniami i t. d. i pod którym znów pojawiają się czarne łupki ze sferosyderytami.

W ostatnich wymienionych zlepieńcach i łupkach znalazł Uhlig: Belemnites bipartitus, Aptychns Didayi, Hoplites sp., Haploceras sp.

Bezpośrednio ku N za tą największą odkrywką neokomu widzimy ciemną masę ilastą z odłamami wszystkich skał sąsiednich. Jest to widocznie granica uskoku lub przesunięcia.

Istotnie następują po małej przerwie dość zaburzone szare łupki, pod tymi zaś kolejno brunatne łupki, jasne twarde margle z rogowcami, wreszcie charakterystyczne pstre iły eocenu zupełnie tak samo, jak w partyi oligoceńsko-eoceńskiej poprzednio opisanej, koło kościoła.

W pobliżu oddzielenia się drogi do Bytomska powtarza się wśród czerwonych iłów eoceńskich jeszcze raz mała wyspa czarnych łupków neokomskich ze sferosyderytami.

Ważność tej odkrywki pod Bzegociną polega głównie na tem, że — pomijając zresztą dość rzadkie odkrycia paleontologiczne, — występują tu obok siebie na stosunkowo małej przestrzeni dość urozmaicone typy skał fliszowych w kilku różnych poziomach i odmianach facyalnych dolnej kredy, eocenu i oligocenu.

Najdalsze zachodnie wystąpienia nafty w Galicy i.

Znajdują się one w okolicach Limanowej i Nowego Sącza. Obok kilku podrzędnych źródeł naftowych koło Dobrej i Skrzydlnej w pobliżu Tymbarku, ważniejszymi obszarami naftowymi są tu tylko Klęczany ku NW i Librantowa ku NE od Nowego Sącza.

Okolice te badali już kilkakrotnie pod względem geologicznym różni badacze, najdokładniej zaś niezawodnie Uhlig¹). Niestety nie można uznać tamtejszych stosunków stratygraficznych i tektonicznych jeszcze bynajmniej za dostatecznie wyświetlone.

Mojem zdaniem główna trudność polega w tem, że tu schodzą

się z. sobą dwa rozmaite regiony facy alne fliszu karpackiego : autochtoniczny obszar strefy krośnieńsko-szypockiej, oraz pochodzący z południa i nad poprzednim częściowo przesunięty obszar magórski. Obszary te będą jeszcze w następstwie bliżej omówione. Zetknięcie się tych obu regionów facyalnych widzieliśmy już koło Rzegociny.

Nie wchodząc w szczegóły jeszcze wątpliwe, chcę tu tylko zaznaczyć, że mojem zdaniem wystąpienie nafty w Librantowej leży jeszcze na zewnątrz (t. j. na północ) przesunięcia magórskiego. Nafta pochodzi fu z autochtonicznych szarych warstw krośnieńskich i zdaje się być nagromadzoną szczególniej blisko partyi czołowej z południa pochodzącego nasunięcia.

Wystąpienie klęczańskie leży natomiast już w obrębie nasuniętej masy magórskiej. Otóż wydaje mi się prawdopodobnem, że tam pod odkrytą na powierzchni i znacznie zaburzoną eoceńsko-oligoceńską seryą magórską (jej charakter litologiczny będzie bliżej omówiony w rozdziale następnym przy Krynicy) znajdują się utwory autochtoniczne seryi krośnieńskiej i że występująca tu nafta pochodzi z tych warstw ostatnich.

Nafta klęczańska jest jasno żółta lub czerwonawa z piękną fluorescencyą i bardzo bogata w waselinę. Znajduje się tu jednak także nafta ciężka czarna.

Jeszcze dalej ku wschodowi w pobliżu Grybowa (koło Starej Wsi) znajduje się wystąpienie nafty, które zdaje się być zupełnie analogicznem z Librantową.

Okolica Krynicy.

Obszar ten leży w najgłębszej części łańcuchów karpackich Galicyi zachodniej, w pobliżu granicy węgiersko-galicyjskiej na południe od Nowego Sącza.

Wszystkie wyższe grzbiety górskie tej partyi składają się z potężnych pokładów górno oligoceńskiego piaskowcamagórskiego. Jest to zwięzły, gruboławicowy, sino szary, brunatno wietrzejący, drobno- lub gruboziarnisty piaskowiec z bardzo licznemi mikroskopowo małemi, lecz często także i większemi blaszkami miki. Naprzemian z temi ławicami piaskowca powtarzają się ciemne, szare lub zielo-nawe wtrącenia łupków, czasem z wydzieleniami sferosyderytów. Ku dołowi potężnieją owe wtrącenia łupkowe.

Pod piaskowcem magórskim następują tu cieńsze warstwy bardzo twardych brunatnawych, ostro kruszących się piaskowców z bardzo licznymi hieroglifami (przeważnie wypukłe na dolnych powierzchniach warstw, fig. 16), naprzemian z brudno szaro zielonawymi kruszącymi się łupkami. Są to warstwy belowezkie (tak nazwane od miejscowości Belovezsa koło Bardjowa) należące do głębszego oligocenu, odmiana ograniczona do regionu wysokich Karpat (magórskiego).

v4Ä

. 'Ш

IgUM

/»••sä

* ■ Ду

r.

KV. . * AK&JBSti

W? ш&Ш

ШЩШ.

S3

53

!|<Sk£2

Fig. 16. Grube hieroglify z warstw belowezkich. Dolna powierzchnia warstwy. Tylicz koło Krynicy. 3/4.

W głębszych wypiętrzeniach znajdujemy jeszcze pod temi warstwami ciemno czerwone i zielone łupki z krzemienistemi warstewkami piaskowców, które reprezentują eocen.

Także flisz kredowy zdaje się tu występować jeszcze z wątpli-wem stanowiskiem stratygraficznem.

Wogóle okazują wyżej określone kompleksy warstw kilka większych wydłużonych fałdów, przyczem na bardziej stromych i silnie

popękanych stokach północno-wschodnich siodeł wytryskają charakterystyczne dla tych okolic szczawy żelaziste (znane miejsca kąpielowe Krynica, Żegies t ó w, B a r d j ó w i kilka pomniejszych).

W ostatnich latach wykonano pod moim dozorem geologicznym dwa wiercenia w Krynicy, które wydały kilka wyników ważnych dla naszych problemów.

Pierwsze wiercenie znajduje się na północy przy drodze wiodącej z Krynicy do Tylicza, w dolinie potoku Palenicy, koło tak zwanego źródła Dudzika. Leży ono na stromym skłonie NE siodła, przebiegającego z NW ku SE i oznaczającego tu wybitną linię źródeł szczawiowych. Przewiercono kilka grubszych ławic popękanego piaskowca magórskiego z wkładkami ilastemi, a otwór, mający obecnie 188 m głębokości, dostarcza po zamknięciu wód powierzchownych wybornej wody żelazisto-szczawiowej dla celów kąpielowych.

Drugi otwór wiertniczy założono specyalnie dla zbadania for-macyj głębszych na południowej granicy parku w pobliżu stacyi kolejowej i pogłębiono go do 810 m. Znajduje się on na stronie północno-wschodniej drugiego siodła równoległego do poprzedniego, na którem również występują źródła i ekshalacye bezwodnika węglowego. Najpierw przebijano czerwone i zielone łupki eocenu, poczerń prawie bez zmiany aż do 700 m następowały naprzemian szare po części marglowe iły i łupki z twardymi po części wapiennymi piaskowcami. Najprawdopodobniej był to już flisz kredowy.

Pierwsze silniejsze wybuchy gazowego bezwodnika węglowego wystąpiły z 489 i 688 m głębokości.

W głębokości 709 m przebito warstewkę gęstej mazistej brunatnej parafmowatej substancyi o słabym zapachu naftowym w towarzystwie nieco węglowodorowych gazów, poczem znów nastąpiły szare iły.

W 727 m rozpoczął się potężny pokład piaskowcowy, który trwał z drobnemi tylko wkładkami ilastemi do 791 m, poczem nastąpiły do 794 m twarde czarne łupki, a potem aż do spodu (810 m) naprzemian twarde piaskowce i łupki.

Okazało się, że potężny piaskowiec od 727 do 791 m zawiera wodę mineralną. Wedle tymczasowej analizy, wykonanej przez prof. Dra Marchlewskiego w Krakowie, zawiera ta woda w litrze 12,23 gr węglanu sodowego, 0,93 gr chlorku sodowego i 1,22 gr węglanu wapniowego; wodę tę wyrzucają z otworu peryodycznie gwałtowne wybuchy czystego bezwodnika węglowego.

Wodonośny piaskowiec (727—791 m) jest jasno żółtawy, przeważnie drobnoziarnisty, nie twardy, z drobnemi blaszkami miki. Wraz z towarzyszącymi mu czarnymi łupkami okazuje on wszystkie własności występującej dopiero dalej na północy odmiany karpackiego oligocenu dolnego znanej jako piaskowiec ciężkowicki, o którym będzie mowa jeszcze później.

Niestety nie znaleziono w wierceniu żadnych dowodów paleontologicznych, któreby ustaliły na pewne pozycyę stratygraficzną przebitych pokładów. Wydaje mi się jednak bardzo prawdopodobnem, że były tu od wierzchu aż do około 700 m głębokości eocen i kreda seryi magórskiej regionów głęboko-karpackich, a pod tern oligocen dalej ku północy występującego regionu facyalnego jako serya autochtoniczna.

W takim wypadku byłaby serya magórska nasunięta z południa, co zresztą zgadza się bardzo dobrze z licznemi innemi spostrzeżeniami.

Bezwodnik węglowy wód mineralnych i ekshalacyj gazowych pochodzi niewątpliwie z wielkich głębokości i nie ma z fliszem bezpośredniego związku. Aż dotąd sięgają zapewne jeszcze wpływy utworów wulkanicznych, towarzyszących południowemu brzegowi karpackiemu. Natomiast rozpuszczone w wodach mineralnych sole (żelaza, sodu, wapniu) są chyba niewątpliwie produktem wyługowania sedymentów fliszowych.

Także wspomniana w 709 m substancya parafinowała jest niezawodnie w związku genetycznym z fliszem i to bardzo prawdopodobnie z oligoceńskim autochtonem, ponieważ właściwe wystąpienia nafty pokazują się dopiero dalej na północy w strefach autochtonicznych.

Okolice Gorlic.

Okolice te odznacza już grupa ważniejszych wystąpień nafty.

Najgłębszemi tu odsłoniętemi warstwami jest flisz kredowy, który wydzielam w geologii karpackiej jako dolne warstwy ino-ceramowe. Te warstwy zostały najpierw nazwane przez PauTa ropianieckiemi (od Ropianki koło Dukli). Później zostały właśnie w okolicach Gorlic najpierw przez Szajnochę¹, potem przez Waltera i Dunikowskiego², a następnie i przez innych badaczy

¹    Yerh. geol. Reichsanst. 1880, p. 306.

²    Geologiczna budowa naftonośnego obszaru zachodnio-galicyjskich Karpat. Kosmos. Lwów 1882.

w całym obszarze karpackim znalezione liczne inoceramy, które uzasadniły nazwanie tego kompleksu warstwami inoceramowemi. Następnie udało mi się w Karpatach Galicyi wschodniej zhoryzon-tować kredowy flisz jeszcze dokładniej i rozdzielić warstwy inoce-ramowe na oddział górny i dolny.

Warstwy inoceramowe, odsłonięte w okolicach Gorlic, odpowiadają mojemu oddziałowi dolnemu.

Są to sine twarde skorupowate piaskowce z bardzo licznemi białemi żyłami kalcytu i z cienkimi i grubszymi hieroglifami. Często są powierzchnie warstw pokryte miałem zwęglonym. Odłamy skorup inoceramów są dość pospolite. Z ławicami tych piaskowców występują naprzemian szare, zielonawe lub brunatnawe łupki marglowe często z bardzo licznymi fukoidami (margle fukoidowe). Warstwy te są najczęściej stromo wypiętrzone oraz wielokrotnie połamane i pogięte. Grubsze mocno popękane piaskowce tej seryi tworzą często ważne poziomy naftowe.

Wypiętrzenia tych warstw inoceramowych dolnych tworzą w tym obszarze najczęściej nieregularnie rozmieszczond wyspy, nad któremi następuje bezpośrednio i niezgodnie eocen. Transgredujące występowanie eocenu nad warstwami inoceramowemi zauważył w tym regionie najpierw Szajnocha². Warstwy eoceńskie tego regionu składają się głównie z ciemno czerwonych i zielonych iłów łupkowych z wkładkami cienkich, krzemienistych zielonych piaskowców i grubszych wtrąceń zlepieńcowych z nummulitami. Przy górnej granicy tej seryi, charakteryzowanej głównie przez wspomniane pstre iły, pojawiają się miejscami wapienno-piaszczyste wtrącenia, które zawierają interesującą mikrofaunę ³. Są to zwłaszcza liczne otwor-nice (między temi drobne nummulity i orthophragminy), małe bra-chiopody, odłamki mszywiołów, echinodermów, małży, zęby-żarłaczy, lithotamnia i t. p. Oznaczalne szczątki organizmów wskazują na granicę eocenu i oligocenu.

Ku górze następują utwory oligoceńskie, które w regionie tym okazują kilka właściwości i odmian.

Zwykłe brunatne, jasno wietrzejące liściaste łupki menili-t o w e ze szczątkami ryb i z rogowcami są w okolicach Gorlic tylko słabo rozwinięte. Zastępują je w party ach wyższych najczęściej grube ławice żółtawych piaskowców z partyami konglomeratowemi i z twardemi konkrecyami kulistemi. Są to pokłady znane jako piaskowiec ciężkowicki.

W innych par ty ach znajdujemy w tym samym horyzoncie bardzo potężnie rozwinięte szare łupki marglowe naprzemian z płycia-stymi szarymi piaskowcami obfitującymi w mikę, z bardzo licznymi hieroglifami i z bardzo obfitym miałem zwęglonym. Są to tak zwane warstwy krośnieńskie. Tak piaskowce ciężkowickie, jak i piaskowce warstw krośnieńskich są często ważnymi poziomami na

ftowymi.

Na tern kończy się ku górze serya autochtoniczna tego regionu. Występujący w wyższych łańcuchach górskich piaskowiec magórski jest tu niezawodnie nasuniętym z południa nad autochtonem, jak to zaznaczono już poprzednio przy omawianiu stosunków koło Nowego Sącza i Krynicy.

Dołączony przekrój (fig. 17) okazuje stosunki starej kopalni naftowej w Siarach (S od Gorlic).

Widzimy tu regularnie fałdowane warstwy eoceńsko-oligoceńskie seryi autochtonicznej, jak je opisano powyżej; w środku jednego siodła eoceńskiego (charakteryzowanego zwłaszcza tutaj przez czerwone iły) pojawia się wyspowata party a warstw inoceramowych, które są tu wyłączną formacyą naftonośną. W Siarach są to głównie dwie grubsze ławice popękanych piaskowców, które przedstawiają główne poziomy naftowe.

Wypiętrzenie eoceńskie z Siar można śledzić jeszcze na dość długiej przestrzeni ku SE i powtarzają się w niem jeszcze podobne mniejsze i większe, mniej lub więcej zaburzone wyspy i rafy warstw inoceramowych, z których czerpią swe zapasy nafty wydatne po części kopalnie w Sękowej i w Ropicy Ruskiej.

Inne, zupełnie analogiczne wystąpienia nafty tego obszaru (na-ftonośne wyspy kredowe otoczone pstrymi iłami eoceńskimi), znajdują się jeszcze w Ropie, Łosiach, Szymbarku, Męcinie, Pętnej, В art nem i w kilku innych miejscach.

Na wschód od Gorlic rozciąga się inny typ wystąpień naftowych. Jest to strefa Dominikowice-Kobylanka-Kryg-Lipinki. Mamy tu przebiegającą prawie prosto z zachodu ku wschodowi szeroką partyę oligoceńskich warstw krośnieńskich i piaskowców ciężko-

wickich, które tworzą między wymienionemi miejscowościami, oprócz innych dyslokacyj (lokalne uskoki i przesunięcia), bardzo regularne, szerokie i płaskie siodło. Grube ławice piaskowców po południowej

ЯШ

5IRRY

5TRRE KOPALNIE

Fig. 17. Przekrój przez obszar naftowy koło Siar (okolice Gorlic). 1. Warstwy inoceramowe.

a. Poziomy naftowe (piaskowce).

2. Eocen (pstre iły i zielone piaskowce z nummulitami).

B. Łupki menilitowe i piaskowce ciężkowickie.

4. Warstwy krośnieńskie.

sw

W

2.    3

KYCHWAŁD

stronie tego siodła dostarczają z kilku poziomów aż do 800 m głębokości dość trwałych przypływów nafty. Ku S zanika ta oligoceńska strefa naftowa pod łuskowatem nasunięciem eocenu i fliszu kredowego, które można śledzić jeszcze dość daleko.

Harklowa.

Jest to bardzo pouczający obszar starych kopalń naftowych ku SW od Jasła. W załączonym rysunku (fig. 18) widzimy przekrój nieco uproszczony.

Partya północno-wschodnia (stara kopalnia) składa się z siodła, którego strona SW zapada zupełnie regularnie i płasko, strona zaś NE zupełnie pionowo. Odsłonięte warstwy są to silnie rozwinięte szare piaskowce, przegradzane szarymi iłami. Nie tylko bardzo obfity zwęglony detritus, lecz także większe zwęglone gałęzie i pnie drzewne

5V

ttRTkKLOWfl

ä:

NE

\'

ЩШШт

Ш.

i'

<ф=

fTn,

?ro

FRGORZYMR

4fPPI

l№

-a

Fig. 18. Przekrój przez obszar naftowy Pagórzyny i Harklowej.

1.    Eocen.

a.    Czerwone ily.

2.    Łupki menilitowe.

8. Piaskowiec ciężkowicki.

4. Warstwy krośnieńskie.

b.    Poziomy naftowe.

znajdują się w tych warstwach. Są to typowe warstwy krośnieńskie dolnego oligocenu. Zwłaszcza niektóre gruboziarniste porowate piaskowce tych warstw zawierają naftę i wydają od wielu lat małe, lecz bardzo trwałe dopływy gęstej czarnej ropy naftowej. Produktywną jest jednak tylko płaska strona SW tego siodła, podczas gdy pionowe warstwy NE zupełnie nafty nie zawierają, jak to udowodniło wiercenie doprowadzone poza 1000 m głębokości.

Nieco ku S od grzbietu siodła założono wedle moich wskazówek wiercenie Nr. 114. Przebiło ono szare warstwy krośnieńskie z kilku piaskowcami ropnymi w około 330 m, poczem nastąpiły zwykłe czarno-brunatne łupki menilitowe z kilku wtrąceniami piaskowców do 450 m. Dalej wiercono do 620 m w pstrych iłach eoceńskich, przyczem okazało się kilka silnych wybuchów gazowych.

Niestety z powodu trudności technicznych nie można było otworu tego dalej pogłębić.

Później wykonano tuż obok nowe wiercenie Nr. 136. Po przebiciu większej partyi pstrych iłów eoceńskich, które i tu podobnie, jak w otworze poprzednim, nastąpiły pod warstwami krośnieńskiemi i łupkami menilitowymi, natrafiono w głębokości około 820 m na niezmiernie silny wypływ gazów węglowodorowych (przeszło 1000 m3 na godzinę) pod nader Wysokiem ciśnieniem tak, że dalsze pogłębianie tego wiercenia stało się na dłuższy przeciąg czasu niemożliwem.

Że znajdujące się tu w głębi warstwy eoceńskie zawierają naftę, można i stąd wnioskować, że to samo siodło, śledzone w kierunku ku NW, okazuje się stromiej zgniecionem i tak podźwignię-tem, że naprzeciw miasta Biecza, w miejscu zwanem Załawie, sięgają pstre warstwy eoceńskie aż do powierzchni i są eksploatowane w mniejszej kopalni nafty.

Po stronie SW okazuje się, jak to widać na rysunku, bardzo zaburzona partya eoceńska, nasunięta na omówione poprzednio siodło produktywne. Kilka w tym nasuniętym eocenie wykonanych wierceń w Wójtowej i wPagorzynie. natrafiło na lekką ropę zieloną (t. j. zielono fluoryzującą) w kilku pod pstrymi iłami wtrąconych zielonawych, krzemienistych, szczelinowatych piaskowcach. Nad tą nasuniętą partyą eocenu następują znów zupełnie regularnie najpierw zwykłe łupki menilitowe (w Pagorzynie z ficznemi łuskami ryby Me-lełta crenata), a potem gruboławicowe żółtawe piaskowce (piaskowiec ciężkowicki).

Zauważyć tu należy jeszcze, że powierzchnia nasunięcia eocenu na warstwach krośnieńskich jest miejscami wraz z przylegającemi warstwami także pofałdowana, co wykazało kilka wierceń, wykonanych w ostatnich latach w obszarze granicznym Harklowej, Pago-rzyny i Wójtowej L

Okolice Krosna.

Tu znajdują się najważniejsze i najbogatsze kopalnie naftowe Galicyi zachodniej.

Elementem panującym tego regionu są tak zwane warstwy krośnieńskie. Warstwy te określali niektórzy autorowie (Paul, Tietze, Uhlig i inni) jako »górne warstwy hieroglifowe«, lecz

¹ Zawdzięczam bliższe szczegóły w tej sprawie grzeczności p. Dyrektora C. Siegl’a w Harklowej.

wielokrotnie mieszano je z podobnymi utworami innych poziomów, a zwłaszcza z kredowemi warstwami ropianieckiemi (inoeeramowemi). Dopiero Tietze⁴ dokładniej ten kompleks scharakteryzował, a ja stanowisko stratygraficzne tegoż ściślej oznaczyłem ⁵. Powyżej kilkakrotnie już te warstwy wymienialiśmy; tu jednak dopiero jest właściwe miejsce, aby je ze wszystkiemi właściwościami i modyfikacyami dokładniej opisać. Jest to bowiem najbardziej rozpowszechniony, najpotężniejszy i najbardziej typowy utwór fliszowy galicyjskich Karpat.

Pierwszą charakterystyczną cechą warstw krośnieńskich jest popielata barwa ich większych odsłonięć, która je wyróżnia dla jako tako wprawnego oka wcale pewnie od zawsze więcej zielonawych, sinych, brunatnych, czerwonawych lub żółtawych zabarwień innych karpackich utworów fliszowych.

Tworzą one potężne i bardzo rozległe kompleksy dobrze warstwowanych zawsze naprzemianległych piaskowców i łupków. Piaskowce są zawsze szare i zawierają wiele białego łyszczyku; są one drobno lub gruboziarniste, płyciaste lub gruboławicowe, często sko-rupowate i z białemi żyłami kalcytu (wtedy są bardzo podobne nieraz do warstw inoceramowych). Ich powierzchnie warstwowe (prawie zawsze dolne) pokryte są nader licznymi i rozmaitymi cienkimi i grubymi hieroglifami i innemi problematycznemi wypukłościami. Łupki są ilaste lub marglowe, często także piaszczyste. Zwłaszcza partye piaszczyste okazują często liczne fukoidy; natomiast niema w warstwach krośnieńskich wcale właściwych margli fukoido-wych tak rozpowszechnionych w karpackim fliszu kredowym, albo pojawiają się one tylko bardzo rzadko. Nadto są w tych warstwach niezmiernie pospolitymi zwęglone szczątki roślin lądowych od rozmiarów mikroskopowych aż do całych gałęzi i pni. Zdarzają się także zawartości bursztynu. Rzadziej trafiają się wąskie wtrącenia łupków czarnych lub brunatnych, oraz ławice i buły sferosyderytu.

Regionalnie okazuje się przewaga grubszych ławic piaskowca nad wtrąceniami łupkowemi, albo odwrotnie, przeważają szare łupki marglowe z rzadkiemi tylko wąskiemi wkładkami piaskowca.

Oprócz już wspomnianych szczątków roślin i utworów problematycznych znaleziono w tych warstwach kilkakrotnie w grubszych piaskowcach drobne nummulity (przeważnie z grupy N. incrassatus) i inne otwornice. Koło Also Vereczke w półn. Węgrzech odkrył M. V а с e к ⁶ 7 8 w szarych łupkach tych warstw faunę morską, która ustala ich wiek dolno-oligoceński.

Na północ od Krosna przechodzą te warstwy często w żółtawe brylaste, nieraz zlepieńcowe piaskowce ciężkowickie, które

'M

К

Г/,*

Fig. 19. Grupa skał »Prządki« koło Krosna. Piaskowiec ciężkowicki. .

przybierają w wielu miejscach formy do ruin podobne (n. p. malownicze grupy skał »Prządki« koło Odrzykonia, fig. 19).

U podstawy warstw krośnieńskich występują albo tylko piaskowce ciężkowickie, albo nadto jeszcze mały pokład 30 m lub nieco grubszy zwykłych typowych brunatnych jasno wietrzejących łupków menilitowych ze szczątkami ryb i paskowanymi rogowcami (typowe zbiorowisko ryb nad Jasiołką koło folwarku Białkówka NW od Je-dlicza). Poniżej następują już znane i charakterystyczne pstre warstwy eoceńskie.

Warstwy krośnieńskie tworzą niezmiernie, długą, silnie pofałdowaną strefę, którą można śledzić od Śląska do Bukowiny, i której piaskowce w licznych miejscach zawierają naftę. Doświadczenie wskazało, że w obrębie tych warstw tylko te partye są produktywne i nadają się do eksploatacyi, gdzie (jak to już widzieliśmy koło Krygu i Harklowej) występują stosunkowo regularne, płaskie i szerokie siodła, jako obszary naftonośne. Silniej zaburzone i stromo wypiętrzone warstwy krośnieńskie okazały się natomiast, nawet przy obfitych powierzchownych śladach nafty, w większych głębokościach prawie zawsze zawodnionemi.

Niektóre jednak z tych fałdów są do tego stopnia wydźwignięte, że dostają się do powierzchni także i pod nimi leżące warstwy eoceńskie, i takie partye tworzą wtedy znakomite i bardzo bogate strefy naftowe.

Najstarszym i najważniejszym obszarem naftowym tej kategoryi jest Bóbrka-Wietrzno-Równe na S od Krosna. Przyjrzyjmy mu się nieco bliżej.

Dla ogólnej oryentacyi służy najlepiej wybornie odsłonięty przekrój na prawym brzegu Jasiołki, przedstawiony na załączonym rysunku (fig. 22) w odbiciu zwierciadlanem.

Pas szerokości około 8 km między Krosnem i Wrocanką składa się wyłącznie z bardzo stromych warstw krośnieńskich, w kilku miejscach z powierzchownymi wyciekami naftowymi, jak n.p. w Żarnowcu, Suchodole i Targowiskach. Przekrój nasz rozpoczynamy pod Wrocanką, gdzie nad rzeką nieco powyżej wsi znajdujemy bardzo regularne, płaskie i szerokie siodło warstw krośnieńskich. Siodło to można śledzić wzdłuż kierunku od wsi Bobrki przez Wrocankę, Rogi aż w pobliże Iwonicza; kilka głębszych wierceń, wykonanych na tem siodle w Rogach, natrafiło jeszcze w obrębie bardzo tu potężnych warstw krośnieńskich na gazy i naftę.

Dalej ku SW okazują warstwy bardzo strome nachylenie i kilkakrotne załamania. Dopiero w pobliżu Białej Góry (granica Równego i Rogów) wynurzają się przy drodze typowe łupki menilitowe.

W małym tutaj z Rogów spływającym potoku widzimy zielo-ńawo szare łupki, które już charakteryzują początek pstrych warstw eoceńskich. Ku SW pokrywają je znów łupki menilitowe, tworząc wąskie lecz bardzo wyraźne siodło (antiklinę).

UJ

z:

•V/

mm

[/:

ум'иао

it

LU

«O

z:

Г го

V!\tb

WROCRtmR

<• •

mV/,

rO

\ .śnił

Fig. 20.

PübU

î]y.S0€ M HUJiyacv Умих?

ж

№

tJii

•silt

Fig. 21.

Tff777

ci

Fig. 22.

«j.,-

RÓWNE

■6,

ó|

1^5

■Äf

i®?

gŁ

г*

Z2 /§

‘Л

TUŁftR 3RSI0LKR

1Л

Fig. 20 do 22. Przekroje przez strefę naftową Bóbrka-Wietrzno-Równe.

1.    Eoeen (pstre iły i piaskowce ropne).

2.    Łupki menilitowe, zastąpione po części przez piaskowce ciężkowickie (aa).

3.    Warstwy krośnieńskie.

XX. Przesuniecie.

Wzdłuż grzbietu tej antykliny rozwinęło się bogate górnictwo naftowe obszaru Wietrzno-Równe-Rogi, gdzie liczne wiercenia od 400 aż poza 900 m głębokości wydały bardzo znaczne ilości oleju skalnego; niektóre z tych studni były potężnymi »Flowing wells«.

Nafta występuje tu w kilku grubych ławicach piaskowców porowatych i szczelinowatych, które są wtrącone między czerwonymi i zielonym iłami eoceńskimi.

Następująca ku SW partya łupków menilitowych z wtrąceniami rogowców i piaskowców okazuje dalej na brzegu rzeki załamanie, a potem małe, zupełnie regularne siodło, w którem jednak znajdujące się głębiej pstre warstwy eoceńskie nie sięgają aż do powierzchni. Wiercenia jednak w Równem już do nich dotarły.

Gdy się teraz udamy przez kopalnię wietrzniańską wzdłuż biegu siodła naftonośnego ku NW, znajdziemy na granicy obszarów Wietrzna i Róbrki przekrój fig. 21.

Tu okazuje się siodło południowe, które nad rzeką przedstawiało tylko uwypuklone łupki menilitowe, już znacznie podniesionem i już na powierzchni widzieć tu można leżące pod nimi czerwone iły eoceńskie.

Między oba siodła wsuwa się tutaj zamiast zwykłych łupków menilitowych brylasty, żółty lub brunatny, po części zlepieńcowaty, kruchy piaskowiec z twardemi kulistemi konkrecyami. Jest to piaskowiec ciężkowicki.

Także i drugie siodło eoceńskie kopalni Wietrzno-Równe jest tu wyżej podniesione, ponieważ natrafiano na poziomy naftowe pod pstrymi iłami w mniejszych głębokościach, niż na dole nad rzeką. Na tern północnem siodle eoceńskiem rozwinęła się najstarsza kopalnia nafty w Bóbr ce. Zauważyć tu jeszcze należy, że piaskowce naftonośne zawierają tu miejscami wiele wody słonej.

Dalej ku północy następują tu znów najpierw łupki menilitowe z wtrąceniami piaskowca ciężkowickiego, a potem bardzo strome szare warstwy krośnieńskie. W tych ostatnich pogłębiono otwór wiertniczy Nr. 67 do 1100 m zupełnie bez rezultatu.

W Bóbrce rozpoczyna się odtąd wyraźna rozbieżność obu wy-piętrzeń eoceńskich, które zwolna przybierają kierunek prawie czysto zachodni. Można je śledzić na długości około 12 km przez Łęki, К obyła ny, Sulistrowę, Poraj, Toki aż do Łężyn, i to wszędzie z wystąpieniami nafty. Natomiast okazało się, że leżąca między temi siodłami głęboko zapadnięta party a oligoceńska jest na całej przestrzeni zupełnie pusta.

Przekrój fig. 20 poprowadzono wzdłuż potoka Bagnisko do wsi Bobrki. Znajduje on się około 2 km na zachód od poprzedniego.

Południowe siodło eoceńskie występuje tu jeszcze wyraźniej i wyżej, niż w przekroju poprzednim. Kilka dawniejszych wierceń, między temi i szyb »Jadwiga«, natrafiły na naftę w małej stosunkowo głębokości.

Ku N następuje już wspomniane głębokie zapadnięcie łupków menilitowych i piaskowców. Założone tu wiercenia Nr. 68 (221 m głębokie) i Nr. 69 (750 m głęb.) nie dały zupełnie ropy.

Następujące potem północne wypiętrzenie eoceńskie już tutaj utraciło swą budowę regularną: zanika tu już północno-wschodni pas łupków menilitowych, a czerwone iły eoceńskie są nasunięte bezpośrednio na szare warstwy krośnieńskie.

W obrębie warstw krośnieńskich okazuje się we wsi Bóbrce na N od kościoła wspomniane już poprzednio przy Wrocance i Bogach płaskie siodło, w którem przeto w przyszłości głębsze wiercenia zapewne będą mogły liczyć na pomyślne rezultaty.

Jeżeli teraz przypatrzymy się przedłużeniu omówionych partyj ku SE, to przekonamy się najpierw, że w obrębie szerokiej strefy warstw krośnieńskich pojawia się jeszcze między przeważnie bardzo stromymi fałdami kilka bardziej płaskich wypiętrzeń o mniejszej rozciągłości i o budowie raczej kopułowatej. Są one zwykle nafto-nośne, i wykonane w ostatnich czasach w kilku punktach wiercenia koło wsi (nie zdrojowiska) Iwonicza i koło Klimkówki wydały już rezultaty wiele obiecujące.

Produktywna strefa eoceńska Bóbrka-Równe zapada w głąb już koło Rogów, i w jej dalszem przedłużeniu ku SE widzieć można na południowym krańcu wsi Iwonicza jeszcze tylko wąską partyę łupków menilitowych jako pokrycie głęboko ukrytego eocenu.

Dalej na południu pojawia się jednak nowa strefa wiele obiecująca.

Koło Zboisk nad rzeką Jasiołką między Równem i Duklą wynurza się znów szersze siodło łupków menilitowych z piaskowcami naftonośnymi z pod warstw krośnieńskich. W dalszem przedłużeniu ku SE okazują się w Lubatówce już pstre warstwy eoceńskie na powierzchni, a w zdrojowisku Iwonicz wytryskają znane jodowe źródła mineralne z gruboziarnistego piaskowca, wtrąconego między iłami eoceńskimi. Z tego samego wypiętrzenia eoceńskiego pochodzi także sławne od kilku stuleci gorejące źródło gazowe »Bełkotka«, a kilka w pobliżu wywierconych studni uzyskało wcale wydatne przypływy ropy naftowej.

W ostatnich latach otrzymano bardzo piękne rezultaty z tej samej strefy eoceńskiej na pograniczu Wólki i Klimkówki, a dalsze przedłużenie tych samych warstw z tak samo dobrymi widokami można zauważyć przez zdrojowisko jodowe Rymanów (Posada Rymanowska) i Wołtuszowę aż do Rudawki Rymanowskiej nad rzeką Wisłokiem.

Koło Dukli napotykamy już brzeg północny z południa częściowo nasuniętej seryi magórskiej, którą śledzimy już od Rzegociny przez Nowy Sącz i Gorlice ku południowemu wschodowi.

Wzdłuż tego brzegu znajdujemy jako przedłużenie oligoceńskiego pasu naftowego Kobylanka-Lipinki (koło Gorlic) dalsze wystąpienia nafty koło G i e к 1 i n a, Pielgrzymki, Mrukowej i Łysej Góry koło Żmigrodu. Wszystkie one pochodzą z kilkakrotnie zaburzonych i pofałdowanych warstw krośnieńskich.

Już wewnątrz strefy magórskiej leżą następnie jeszcze źródła naftowe Świątkowej i zwłaszcza znany i kilkakrotnie opisywany obszar Rop i an ki к Mojem zdaniem, mamy tu wypadki zupełnie analogiczne, jak w Siarach koło Gorlic, t. j. nieregularnie rozmieszczone i rozmaicie zaburzone wyspy warstw inoceramowych z naftą wśród wypiętrzeń pstrych iłów eoceńskich.

Piaskowce magórskie zdają się być nasuniętymi w formie pła-szczowiny nad tymi naftonośnymi pokładami autochtonicznymi tak, że wystąpienia nafty pojawiają się w mniej lub więcej wyraźnych oknach tektonicznych.

Na północ od Krosna znajduje się bardzo ważny i bogaty pas naftowy Potok-Krościenko. Pojawia się tu w obrębie szarych warstw krośnieńskich wąskie i strome, lecz zupełnie regularne siodło łupków menilitowych, a pod nimi potężnie rozwinięte zielone i czerwone iły eoceńskie w miąższości 300—400 m. Po przebiciu tych nieprzepuszczalnych iłów natrafiają tu wiercenia po części, na bardzo wielkie przypływy wód słonych, ale po zamknięciu tych wód dochodzi się do gruboziarnistych piaskowców, zawierających wielkie

¹ Por. zwłaszcza: V. Uh lig, Beiträge zur Geologie der westgaliz. Karpathen, Jalirb. geol. Reichsanst. Wien 1883.

ilości gazów i nafty lekkiej, obfitującej w benzynę. Gwałtowne wybuchy gazów i ropy są tu zjawiskiem częstem.

Jeszcze dalej na północy leży obszar Węglówki, gdzie znów mamy objekt trudny i jeszcze niedostatecznie wyjaśniony.

Uhlig, który obszar ten najpierw dokładniej opracował ⁹, określił przeważną część występujących tu pokładów jako osobliwszą formę wykształcenia paleogenu, którą nazwał warstwami bona-rowieckiemi. Mojem zdaniem była to mylna interpretacya i doszedłem do wniosku ¹⁰, że istnieje tu skomplikowana mięszanina, tektoniczna neokomu i paleogenu. W rzeczy samej odkrył później Grzybowski¹¹ w obrębie tej samej partyi koło Domaradza faunę dolno-kredową. Fleszar¹² znalazł również w okolicach Domaradza inną faunę, którą uważał jako eoceńską. Dalsze odkrycia i study a porównawcze uczyniły jednak prawdopodobniejszem, że odkryta przez Fleszara fauna należy do najwyższej kredy (maestrichtien); istotnie już w ostatnich czasach znaleźli Nowak i Rogala¹³ koło W ęglówki ammonity niewątpliwie górnokredowe.

Warstwy te najwyższej kredy, które składają się z brunatnych, żelazistych, płyciastych łupków, z często grubymi piaskowcami, szarymi marglami i z lokalnemi wtrąceniami piasczystych czarnych iłów, zawierających bardzo wiele brył egzotycznych, nazywam warstwami czarnorzeckiemi (od wsi SE od Węglówki).

Oprócz tego występują tu zupełnie typowe pstre iły eoceńskie, prawdziwe łupki menilitowe i bryłowe piaskowce ciężkowickie (rozwinięte zwłaszcza pięknie w skałach Prządek koło Odrzykonia, wspomnianych już poprzednio) oligocenu.

Nie wdając się teraz w opisy szczegółowe, które będą możliwe dopiero po ponownem dokładnem geologicznem skartowaniu tego obszaru z uwzględnieniem powyższych odkryć, przedstawię tu tylko w ogólnych zarysach swe własne pojmowanie geologicznych stosunków Węglówki.

Obszar naftowy Węglówki okazuje się jako dość szerokie siodło, w którego środku rozwinięte są czerwone i zielone iły eoceńskie, dochodzące miejscami do kilkuset metrów miąższości. W obrębie tych iłów eoceńskich występuje kilka po części aż do powierzchni dochodzących, po części jednak dopiero przez wiercenia napotykanych wysp, złożonych z czarnych łupków i wapiennych skorupowatych piaskowców z hieroglifami (fig. 23), które zaliczyć należy niezawodnie do neokomu, ponieważ tak petrograficznie, jak i tektonicznie zgadzają się najzupełniej z opisanem poprzednio wypiętrzeniem z Rzegociny.

■A

p?

V*,

:йШШж

ImmÊÊÊêmÊmË ±

;.уу

Fig. 23. Piaskowiec neokomski z hieroglifami. Węglówka koło Krosna. 2/3.

Te wyspy neokomskie, ukryte pod iłami eoceńskimi, są tu właściwą formacyą naftonośną i liczne wiercenia docierają tu po przebiciu pstrych iłów nieprzepuszczalnych do znacznych i trwałych przypływów ropnych, pochodzących z szczelinowatych piaskowców dolnokredowych.

Na południe od tej strefy naftowej okazuje się najbardziej skomplikowana partya, gdzie obok warstw oligoceńsko-eoceńskich występują także już wyżej wspomniane warstwy najwyższej kredy (warstwy czarnorzeckie). Ograniczenie i stanowisko tektoniczne tych warstw jest jeszcze wątpliwem. Wydaje mi się prawdopodobnem,

że łączą się one bezpośrednio i bez przerwy z eocenem i dopiero z tymże razem transgredują nad dolną kredą.

W dalszem przedłużeniu ku SE tej zaburzonej strefy węglo-wieckiej znajdujemy jeszcze podobne wystąpienie nafty (wyspa neo-komska w wypiętrzeniu eoceńskiem) koło Woli Komborskiej.

Wystąpienia naftowe w północnych Węgrzech¹⁴.

Przeważnie drobne wycieki naftowe znane są jeszcze w obrębie karpackiej strefy fliszowej na terytoryum węgierskiem koło miejscowości Felsö Komami k, Mikowa, Izbugya, Luh iw kilku innych punktach. Wiercenia nie wydały dotąd wyników uwagi godnych. Wszystkie te wystąpienia są dotychczas niestety jeszcze bardzo niedostatecznie zbadane pod względem geologicznym. Znajdują się one wszystkie w obrębie faciesowego regionu magórskiego. Ich nafta może pochodzić albo z właściwych temu regionowi dolno-oligoceń-skich warstw belowezkich, albo może, podobnie jak w Ropiance koło Dukli, w oknach tektonicznych z autochtonicznego faciesu krośnieńsko-szypockiego, leżącego pod utworami magórskimi.

Okolice Brzozowa.

Omówioną dopiero co skomplikowaną strefę kredowo-paleogeńską z Węglówki można śledzić ku SE jeszcze dalej aż poza Brzozów.

Na zachód od Brzozowa, a na północ od góry Korczypkowej, jest znanem w lesie wystąpienie nafty zupełnie analogiczne z Wę-glówką. I tutaj znajduje się nafta w bardzo zaburzonej wyspie neo-komskiej w obrębie wypiętrzenia eoceńskiego.

Oprócz tego są w tej okolicy jeszcze niektóre inne obszary

naftowe.

Ku SW od łańcucha wzgórz Bucznik-Korczypkowa (W od Brzozowa) ciągnie się w kierunku NW-SE wąski pas pstrych iłów eoceńskich pod łupkami menilitowymi, gdzie głębsze wiercenia, wykonane w Zmiennicy i wTurzempolu, dostarczają z piaskowców eoceńskich pod pstrymi iłami wcale dobrych dopływów ropy, podobnie jak w Potoku koło Krosna, chociaż nie tak obficie.

Jeszcze dalej ku SW okazuje się równolegle do pasu poprzedniego szereg wycieków naftowych koło Trześniowa, Bukowa

i W z d o w a, które pochodzą ze stromych piaskowców warstw krośnieńskich. Nie jest może wykluczonem, że głębsze wiercenia, założone w przedłużeniu ku SE strefy Potok - Krościenko, odsłoniłyby nieco głębiej także naftonośny eocen.

Po stronie NE od Brzozowa wynurza się między warstwami krośnieńskiemi znów podobna strefa eoceńska, na której leży kilka ważnych terenów naftowych. Są to obszary kopalń w Starej Wsi, Brzozowie (Widacz), Humniskach i w Grabownicy, gdzie po części uzyskano rezultaty wcale pomyślne.

Są to dwa do siebie równoległe prawie w linii prostej z NW ku SE przebiegające strome regularne siodła pstrych (przeważnie jaskrawo czerwonych) iłów eoceńskich, które tak samo jak w Potoku i w Bóbrce, pokryte są typowymi łupkami menilitowymi z rogowcami.

.sw

,Uj

tlił

ПЁРШИЙ

*    Л    ' '    ''    i

л ___^

!»

Я»

HE

Fig. 24. Przekrój przez kopalnie nafty koło Humnisk.

1.    Eocen (czerwone i zielone iły z grubymi piaskowcami ropnymi).

2.    Łupki menilitowe i piaskowce.

a.    Ławice rogowców.

b.    Grube zlepieńce.

3.    Warstwy krośnieńskie.

W partyi. rozdzielającej jednak oba te wypiętrzenia eoceńskie, występują w miejscu łupków menilitowych grube ławice konglomera-towych piaskowców (piaskowiec ciężkowicki).

Pstre iły okazują (stosownie do nachylenia warstw) 300—500 m miąższości, a pod nimi następują grubsze piaskowce gruboziarniste, z których otrzymują się silne gazy i nafta, częściowo jednak także bardzo wiele słonej wody.

Kopa ze Starej Wsi zasługuje na uwagę z tego względu, że jest zupełnie bezbarwną lub ledwie słabo żółtawą, i składa się prawie tylko z węglowodorów najlżejszych. Inne oleje tej strefy są także lekkie, lecz już ciemniejsze i zawierają nieco parafiny.

Dołączony przekrój (fig. 24) przedstawia budowę terenu kopalni w Humniskach.

Zauważyć należy jeszcze, że przejścia od rogowców łupków menilitowych do piaskowców ciężkowickich obserwować można koło Starej Wsi także bezpośrednio wzdłuż kierunku warstw, oraz, że te piaskowce zawierają miejscami dość obfite zwęglone szczątki roślin.

Jeszcze dalej ku N znajduje się wystąpienie nafty w Golco-wej (fig. 25). Występują tu bardzo strome łupki menilitowe z wtrą-conemi ławicami piaskowców, z których wycieka ropa naftowa. Wiercenia wydały tu tylko mało nafty, lecz bardzo wiele wody. Z pod łupków menilitowych występują dalej ku N, jak zwykle za wkładką rogowcową, pstre iły eoceńskie, z których wynurza się zupełnie niezgodnie wyspa, złożona z ciemnych piaskowców, okru-

53W

NNE

Fig. 25. Przekrój koło Golcowej.

1.    Kreda dolna (ciemne piaskowce i łupki z okruchami małży).

2.    Eocen (czerwone i zielone iły).

3.    Łupki menilitowe z piaskowcami ropnymi, a. Ławica rogowcowa.

chowców i łupków. Jest to niewątpliwy neokom, zawierający takie same szczątki organizmów, jak już paleontologicznie stwierdzony neokom w Domaradzu (W od Golcowej).

Jest wątpliwem, lecz nie wykluczonem, że założone tu odpowiednio głębsze wiercenia mogłyby znaleźć naftę także w dolnej kredzie pod iłami eoceńskimi.

Okolice Sanoka.

Znajdujemy się tu jeszcze zawsze w przedłużeniu południowo-wschodniem regionu krośnieńskiego. Warstwy krośnieńskie dochodzą pod Sanokiem do maximum swego rozprzestrzenienia i miąższości. Od Sanoka ku SW znajduje się nieprzerwany pas tych warstw przeszło 20 km szerokości. Na południu od Krosna jeszcze widoczne wypiętrzenia eoceńskie, zanikają tu w znacznych głębokościach pod masami szarych warstw krośnieńskich.

Cała ta strefa jest silnie sfałdowaną, tak że w przeważnej liczbie odkrywek przeważają bardzo strome ułożenia warstw. Tylko w niektórych miejscach pojawiają się także regularne, bardziej płaskie siodła i łęki, jak n. p. na dołączonych illustracyach fig. 26 i 27.

Piaskowce tych warstw i tu zawierają w wielu miejscach naftę.

Takim szeregiem wycieków i starych, przeważnie zaniechanych studni naftowych, jest strefa Zarszyn-Nowosielce-Płowce-

W-

кг

',v

’V =

-j

‘4

■c

■i

il

§|§g|gg

Fig. 26. Siodło nad Osławą koło Tarnawy Dolnej. Naftonośne warstwy krośnieńskie. Na górze zbiornik naftowy.

Stróże wielkie-Zagórz (północna czyli stara kopalnia). Na całej tej linii występują tylko warstwy bardzo strome i dla tego przeważnie w głębi zawodnione i niekorzystne dia eksploatacyi.

Znacznie lepsze wyniki osiągnięto na szerokiem i płaskiem siodle koło Tarnawy Dolnej i Zagórza (południowa czyli nowa kopalnia), gdzie nawet niektóre głębsze wiercenia dawały wybuchy ropne. Warstwy krośnieńskie nie zostały tu nawet w głębokościach przekraczających 1000 m przewiercone, co dowodzi ich wielkiej miąższości w tym regionie.

Dalej ku S pojawia się w tych samych warstwach nowe siodło naftonośne koło Mokrego nad rzeką Osławą, gdzie w ostatnich latach były w robocie wiele obiecujące wiercenia.

Także ku E i SE zaznaczyć należy w tym samym pasie warstw krośnieńskich kilka pomniejszych wystąpień nafty, jak Uherce, Solina, Hoszów, Żołobek.

I*

Щ, W    щ

.■

4.

Mn

■4lr

jpÂ . 's.

fl

ÿ,

. . I

--

Fig. 27. Łęk nad Sanem koło Podsobnia (okolice Liska). Warstwy krośnieńskie.

Ku SW następuje większa, zapewne częściowo nasunięta strefa łupków menilitowych i piaskowców ciężkowickich z kilku wypiętrze-niami eoceńskiemi. Tu należą niektóre wystąpienia nafty, jak Głębokie nad Wisłokiem, Jaworowa Wola koło Bukowska i Rze-pedź nad Osławą.

Wreszcie pokazuje się wspominana już kilkakrotnie strefa piaskowca magórskiego, na której brzegu północnym znajdują się wystąpienia nafty w Stężnicy koło Baligrodu, w Rajskiem nad górnym Sanem iw Polanie koło Lutowisk. Ich stosunki tektoniczne

■>?*

\:Г\

w к.

... i

> 4V

/ 4.'-

"4i£ 2il

■-rÄ

Mi

»*

«s

l-SI

[]Æ

Л*К-

,vj

А:

\W

V.

■■

(ж

tyyWęL, ■

Mi

Шт

''Г 2л. г

•Г

Яг»

Й¹

г^г

'Ш*

Wi

■Д

ti

к'л

mmh

им

-,

>*

■Шш

шш

*/'

"А

I;

[>:

$Ц

и.

шм

ftfeÿ V :

••л-

га

теш

г”

йг ж

.»Л

'Ш

Vf;

%А

AJ

1Жь

ГА

■т

-У

ШШ

VF' Я

»I

Fig. 28. Piaskowiec warstw krośnieńskich, przepełniony roślinami lądowemi. Trepcza koło Sanoka. 2/3.

nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Polana wydała w swoim czasie bardzo znaczne wybuchy ropne.

Na N od Sanoka występuje bardziej skomplikowane wypiętrzenie utworów starszych, któremu się obecnie bliżej przypatrzymy.

I;'

ЙЗЙР1

7-

’

'f '

5SS

if -Л/г

i*'-

mm

wsr--' V '.,v'

V -w

;v'

~Л

î •    *    л

■

^ jyJgi

ŚTi

ii Чл"*-л<и,М!

jj- j

111

„ sev

mm-

9ЩШу

■«ü

feg

ГЧкг$—*

,Ч>-

ж 77

Xs:    ?

Fig. 29. Piaskowiec hieroglifowy. Kreda dolna. Biała Góra kolo Sanoka. 2/3.

W najbliższem otoczeniu Sanoka odsłania rzeka San w kilku miejscach stromo nachylone warstwy krośnieńskie. Najlepsze odkrywki tych pokładów wykazuje kamieniołom na S od wsi Trepczy. Znajdujemy tu zapadające ku NE gruboławicowe, szare, w mikę bogate piaskowce na przemian z szarymi łupkami. Szczególnie charakterystycznymi są tu obficie nagromadzone zwęglone szczątki roślinne, z których rycina (fig. 28) przedstawia próbkę. Zdarzają się tu także zawartości bursztynu.

Idąc stąd wzdłuż Sanu ku północy, znajdujemy te same warstwy nachylone stromo ku SW, pod któremi dalej (a więc w kierunku NE) w małych potokach bocznych pojawia się wąski pas brunatnych łupków menilitowycli, a dalej charakterystyczne czerwone iły eocenu.

Dalej ukazują się, przy uderzającem zwężeniu doliny po obu brzegach Sanu, wysokie urwiska skalne, składające się z nader zaburzonych i połamanych warstw o zupełnie odmiennem wejrzeniu. Są to przeważnie płyciaste, popękane, twarde, wapienne, sine i żółtawe piaskowce z bardzo licznymi i urozmaiconymi hieroglifami (fig. 29), partye konglomeratowe z okruchami węgla, jasne margle fukoidowe, ciemne, a miejscami czarne jak węgiel łupki. Chociaż nie udało się dotychczas znaleźć w odsłoniętych tu warstwach jakichkolwiek charakterystycznych skamieniałości, to jednak nie może być wątpliwem, że to jest kreda, i to najprawdopodobniej kreda dolna. W przełomie Sanu między Trepczą i Międzybrodziem widzieć można w kilku miejscach, że warstwy te tworzą wypiętrzenia wyspowate wśród pstrych iłów eoceńskich, tak samo jak w Rzegocinie i Węglówce (por. fig. 30).

Na wschód od Międzybrodzia wypiętrzenia te pokrywają się znów przez stromo ku NE nachylone warstwy eoceńskie (grube piaskowce i pstre iły), poczem następuje wąski pas łupków menilitowych, a dalej ponownie potężna partya najpierw stromo ku NE, potem łagodniej ku SW nachylonych szarych warstw krośnieńskich.

O kilka kilometrów dalej ku NE wynurza się z pod tych warstw krośnieńskich znów wąskie regularne siodło pstrych warstw eoceńskich, obrzeżonych po obu stronach łupkami menilitowymi i rogowcami. Jest to strefa, ciągnąca się zupełnie prosto w kierunku NW-SE, w której występuje nafta w kilku miejscach tak w piaskowcach eocenu (pod pstrymi iłami), jak i łupków menilitowych, oraz warstw krośnieńskich. Takiemi miejscowościami tego pasu są Dydnia, Końskie, Mrzygłód i Tyrawa Solna.

Jeszcze dalej ku N znajduje się koło Witryło w a takie samo strome siodło eoceńskie z naftą, objęte po obu stronach łupkami menilitowymi.

Nadto znajdują się tu jeszcze wycieki i stare studnie naftowe powyżej wsi Dobrej, w miejscu zwanem »Ropa«, oraz na południe od Wary, gdzie nafta pochodzi z warstw inoceramowych (kreda).

Dalej ku E od Sanoka rozwija się ważna i długa strefa naftowa, przechodząca przez miejscowości Rozpucie, Stańkówę, Paszo w ę, Ropienkę, Wańków ę, Brelików, Łodynę, gdzie po części bywały wydatne produkcye.

Jest to wogóle długie i regularne siodło eoceńskie, któremu towarzyszą łupki menilitowe i piaskowce ciężkowickie. Warstwy eoceńskie okazują tu tę właściwość, że obok pstrych iłów i z nimi

44 ' '

m ) iï « : fjffi m

*\Ч

ШШ

Life

c..’

щщмНН

•⁴ ч •"

те-

ШШ?.

Fig. ВО. Kamieniołom poniżej Białej Góry koło Sanoka. Wypiętrzenie siodłowe dolnej kredy. Na górze widoczny początek małego fałdu leżącego.

naprzemian występują bardzo twarde, krzemieniste, szczelinowate, zielonawo szare piaskowce, które zawierają w Wańkowej, Brelikowie i Łodynie główne nagromadzenia nafty.

Oprócz tego pojawiają się tu jednak także w obrębie tego samego wypiętrzenia eoceńskiego w kilku miejscach wyspy kredowe, które również zawierają naftę. Takie wypadki zachodzą w Rozpuciu i po części w Ropience.

Wreszcie są naftonośnymi także grubsze piaskowce, wtrącone

Zuber R., Flisz i nafta.

w łupkach menilitowych, co stwierdzono w Stańkowej, w Paszowej (część północna) i po części w Ropience.

Na południe od Paszowej i Wańkowej występuje drugie podobne wąskie wypiętrzenie, gdzie wycieki ropne pochodzą po części z twardych piaskowców eoceńskich, ale może także z przypierających tu warstw kredowych (z inoceramami).

Okolice Przemyśla.

Przemyśl leży przy samym północnym brzegu karpackim i to prawie w środku tegoż. Szczególniej uderzającem jest zjawisko, że tu w przebiegu tego brzegu następuje nagły zwrot ku południowi tak, że Karpaty pod Przemyślem wykraczają prawie półwyspowato w poprzedzającą je równinę.

Okolica ta była już kilkakrotnie przedmiotem badań geologicznych ¹⁵ 16, przyczem jednak pozostały jeszcze niektóre kwestye sporne i niedostatecznie wyjaśnione. W następstwie podam tylko zupełnie krótko zdanie własne, nie wdając się w rozprawy polemiczne.

Pod względem stratygraficznym i facyalnym pojawiają się tu niektóre nowe elementy, których nie napotkaliśmy dotąd w omawianych partyach głębszych Karpat.

Najstarszym tu odsłoniętym utworem jest znany jasny zooge-niczny wapień jurajski, który na całym północnym brzegu karpackim tworzy mniejsze i większe rafy i nagromadzenia brył, i w literaturze znanym jest jako wapień strainberski (od największej rafy w Strambergu na Morawach). W okolicach Przemyśla znamy kilka takich raf: najbliższą jest odkryta przez Niedźwiedzkiego¹⁷ rafa koło Kruhela Wielkiego; dalej ku NW odkryta przez Szajnochę5 pod Węgierką, a na południu znajdują się rafy odkryte przez Wiśniowskiego¹⁸ pod Janiną i Koniuszą.

Bardzo rozpowszechnionym i tektonicznie bardzo zaburzonym elementem są następnie warstwy inoceramowe, które okazują tu rozwój dość urozmaicony. W sąsiedztwie raf jurajskich są to

piaskowce gruboziarniste, zlepieńce i margle z mnóstwem otoczonych małych i wielkich brył egzotycznychx, między któremi znacznie przeważa tytoński wapień stramberski, lecz obok tego występują także i inne skały, jak np. wapienie karbońskie pochodzenia sudeckiego. Na wschód od Kuńkowiec są tu płyciaste żółtawe wapienne

its

mg,

wm

çi,

*?V

'Ш&Ш

к«®*

s*?

: v, i*

щв®

- ■* ^ * />:' : .Ч;:

Ч1ч|ре1£

Stos

»?

ЙЙ?

Fig. 31. Piaskowiec hieroglifowy z warstw dolnych inoceramowych. Krasiczyn nad Sanem koło Przemyśla. 3/4.

piaskowce z bardzo licznymi odłamami wielkich, płaskich cienko-skorupnych inoceramów (zapewne z grupy Inoc. salisburgensis Fugger et Kastner). Koło Łętowni i Wapowiec występują dobrze warstwowane jasne twarde margle hydrauliczne o przełomie muszlowym z fukoidami; pod Krasiczynem są to bardzo zaburzone sine łupki marglowe, margle fukoidowe i skorupowate piaskowce hieroglifowe (fig. 31) z żyłami kalcytu i znów z licznymi inoceramami.

¹ Por. Wójcik, Exotica fliszowe Kruhela Wielkiego koło Przemyśla. Spraw. Kom. fizyogr. Akad. Urn. Kraków. 42. 1908.

4*

Dalsze rozdzielenie warstw inoceramowycli pod Przemyślem nie było dotąd możliwem z powodu bardzo skomplikowanych stosunków tektonicznych. Zdania są jeszcze zawsze podzielone, czy warstwy te należy zaliczyć do kredy dolnej, czy też do górnej. Mojem zdaniem, reprezentują one głównie głębsze piętra kredowe może od cenomanu w dół, na co jeszcze później znajdziemy dalsze punkty oparcia.

Inny utwór o wieku dolno kredowym już paleontologicznie na pewne stwierdzonym został w tym regionie najpierw odkrytym przez Wiśniowskiego ¹⁹ pod Dobromilem. Są to czarne łupki ze sfero-syderytami. Znaleziono w nich charakterystyczną faunę barremską, co wraz z cechami petrograficznemi wykazuje identyczność tych warstw ze śląskiemi warstwami wernsdorfskiemi (zastąpionemi także w Rzegocinie). Wedle moich spostrzeżeń są te warstwy ściśle związane z częścią warstw inoceramowych.

Lecz także i niewątpliwe warstwy górno kredowe są znane w tych okolicach.

Oto znalezione zostały najpierw przez Szajnochę²⁰ w Węgierce, potem przez Wiśniowskiego²¹ w Leszczynach, a wreszcie przez Nowaka²², Rogalę²³ i przeżeranie ²⁴ koło Łopuszki Wielkiej, Pogwizdowa i Spasa stosunkowo liczniejsze skamieniałości, które wskazują na wiek górnosenoński (Campanien) warstw je zawierających. Pierwsze odkrycia uważano początkowo jako dowód górno-kredowego wieku wszystkich warstw inoceramowych. Wykazałem jednak, że warstwy z Węgierki, Leszczyn, Łopuszki i t. d. są różne od karpackich warstw inoceramowych i muszą odpowiadać poziomowi wyższemu.

Są to żółtawo lub sino szare nieco piaszczyste margle z wtrąceniami ławic twardszych, które w Węgierce bywają przerabiane na wapno hydrauliczne. Rzadziej występują także piaskowce i wtrącenia zlepieńcowe.

Fauna tych warstw, zbadana przez Wiśniowskiego, Nowaka i Rogale (1. c.) składa się przedewszystkiem z cefalopodów,.

i*

ШЖ

•'

S3

BE

тг

'.....'Г" Л

Щршщэд -ii

,,

mm

Fig. 82. Płyta marglowa z spłaszczonemi rurkami wapiennemi. Warstwy bakulitowe. Węgierka. Okolice Przemyśla. 2/8.

między którymi wyróżnić należy małe skafity (Scaph. constrictus-łenuistriatus), Phylloceratidae (głównie pokrewne Ph. Velledae), Lyto-ceratidae (Gaudryceras, Tetragonites), Pachydiscus neubergicus. Hoplites

Vari, Hamity, bakulity (z grupy Вас. anceps) i Belemnitella mucro-nata; nadto są tam małże, z których wymienimy najpierw inoceramy (z grupy In. regularis d'Orb.— balticus J. Boehm, zupełnie różne od inoceramów warstw inoceramowych), dalej Beeten semiplicatus Alth, Ostrea semiplana Sow., Leda siegsdorfensis J. Boehm; wreszcie Crania parisiensis Defr., małe orbitoidy (między tymi Orb. minor Schlumb.), Pentacrinus sp., Serpida sp., Bryozoa i t. p. Pospolitemi są także w Węgierce i w Pruchniku problematyczne, płasko zgniecione rurki wapienne (fig. 32 i 33).

by*

Fig. 33. Spłaszczona problematyczna rurka wapienna. Warstwy bakulitowe. Pruchnik. Okolice Przemyśla. 3/5.

Pukoidy i hieroglify są bardzo rzadkie. Natomiast znajduje się obficie zwęglony miał roślinny, czasem nawet lepiej zachowane odciski roślin (fig. 34).

Miejscami trafiają się w tym kompleksie znaczne nagromadzenia odłamów węgla kamiennego, które np. koło Birczy dały powód do oczywiście bezcelowych poszukiwań górniczych.

Miąższość tych warstw oceniać można najwyżej na 50—100 m.

Fauna ta zawiera niewątpliwie domieszkę elementów pozaal-pejskich, więcej północnych. Jednak właściwe jej małe skafity, phyl-locerasy i lytocerasy, o charakterze po części wyraźnie indyjskim, wskazują dobitnie na ścisły związek tych warstw z obszarem sedymentacyjnym geosynkliny alpejsko-medyterrańskiej, co nie wyklucza możliwości lokalnych połączeń z obszarami środkowo-europejskimi.

Jako szczególniej charakterystyczne uważam dla tych warstw bakulity i dlatego nazywam je » к а г p а с к i e m i warstwami baku li to we mi« analogicznie z karpackiemi warstwami inoceramo-wemi. Sądzę nadto, że te warstwy bakulitowe dadzą się identyfikować ze znanymi już dawniej marglami bakulitowymi z Frydku na Śląsku, wydzielonymi przez Hoheneggera.

Jak widzimy z powyższego opisu, warstwy te nie są właściwym utworem fliszowym, lecz raczej już normalnym sedymentem morskim. Są one jednak z przytykającym prawdziwym fliszem najściślej połączone. Jeżeli bowiem będziemy śledzili przebieg pasów tych warstw bakulitowych z Łopuszki, Pruchnika, Węgierki, Birczy, Leszczyn i t. d. wzdłuż kierunku ku SE, to znajdujemy w nich coraz częściej wtrą-

да

fin

■s

SS-.«

Fig. 84. Margiel piasczysty z odciskiem rośliny. Warstwy bakulitowe. Pruchnik (okolice Przemyśla). 2/8.

cenią ławic piaskowcowych, aż je miejscami już zupełnie zastępują gruboławicowe piaskowce hieroglifowe z wkładkami łupkowatemi, jak to np. najwyraźniej stwierdzić można koło Hołubli nad Sanem (N od Korytnik) w prostem przedłużeniu ku SE z Węgierki. Te grube piaskowce nie są jednak niczem innem, jak dobrze znanym w Karpatach wschodnich piaskowcem jamneńskim, który tam zastępuje najwyższą część fliszu kredowego i do którego jeszcze później powrócimy.

Oprócz opisanych powyżej utworów kredowych występują w tej części Karpat także pokłady trzeciorzędne.

Najgłębszym jest eocen, rozwinięty głównie pod postacią pstrych, przeważnie czerwonych iłów. Miejscami przeważają iły zielone z wtrąceniami wąskich krzemienistych piaskowców hieroglifowych> albo z grubszymi piaskowcami glaukonitowymi (np. koło Bachowa i Dynowa). Cała miąższość pstrego kompleksu eoceńskiego przekracza w tym regionie rzadko 200 m.

Nad tern następuje zwykle kilkometrowy pokład biało i ciemno paskowanych rogowców (menilit), a potem zwykłe bitumiczne, brunatne, liściaste tak zwane łupki menilitowe ze szczątkami ryb. Szczególniej znanem zbiorowiskiem licznych i dobrze zachowanych odcisków ryb jest miejscowość Skopów nad Sanem. Ryby te wraz z pochodzącemi z innych miejsc karpackich opracował po części ostatnio Dr. Rychlicki¹. Co do owej fauny rybiej ze Skopowa charakterystycznym jest fakt zauważony już dawniej przez Kram-bergera ², że tu obok licznych form morskich (Clupeidae etc.) znajdują się także takie ryby słodkowodne, jak Leuciscus polysarcus Kramb., zjawisko, powtarzające się w całych Karpatach.

Miejscami zastąpione są łupki menilitowe przez masowe, kruche piaskowce, analogiczne z wymienianymi już poprzednio kilkakrotnie piaskowcami ciężkowickimi. Takie miejsca można obserwować np. koło Nienadowej, Dubiecka i na południe od Dynowa nad Sanem.

Wiśniowski²⁵ koło Koniuszy

W niektórych party ach tuż przy brzegu karpackim niema rogowców na pograniczu pstrych iłów eoceńskich i brunatnych łupków menilitowych, lecz nad najwyższymi iłami zielonymi i z kilku powtórzeniami następują bezpośrednio czarno brunatne iły, w których Wójcik³ koło Kruhela Małego,

prze-

znaleźli faunę wieku wyraźnie dolno oligoceńskiego, złożoną ważnie z drobnych ślimaków, małży, otwornic, kilku korali, szczątków echinodermów, zębów rybich i t. p. Przez to określa się także paleontologicznie dokładniej granica między eocenem i oligocenem, przyjmowana poprzednio tylko litologicznie nad pstrymi iłami i pod łupkami menilitowymi.

Ге warstwy eoceńsko-oligoceńskie tworzą na brzegu karpackim

¹ Przyczynek do fauny ryb karpackich etc. Kosmos. Lwów 1909.

³    Beiträge zur Kenntniss der foss. Fische der Karpathen. Paleontogra-phica. 26. 1879.

43. 1904.

* Dolno oligoceńska fauna Kruhela Maïego. Rozpr. Akad. Um. Kraków.

tylko kilka małych i wąskich partyj, które okazują się tak, jak gdyby były wgniecione między bardzo przeważające i silnie dyslokowane warstwy inoceramowe.

Dalej ku SW, gdzie okazują się już górnokredowe warstwy bakulitowe i piaskowce jamneńskie, leżą na nich zupełnie regularnie i zgodnie pstre warstwy eoceńskie, a nad temi rogowce i silniej rozwinięte łupki menilitowe.

Jeszcze dalej ku SW od Birczy znika najwyższa kreda i w obrębie pstrych wypiętrzeń eoceńskich pojawiają się bezpośrednio wyspy warstw inoceramowych, przyczem równocześnie przeważną część łupków menilitowych zastępują potężne szare warstwy krośnieńskie.

Wreszcie należy tu jeszcze zauważyć, że na brzegu karpackim występuje także mioceńska formacya solna (przeważnie szare iły solne z solą kamienną i gipsem). Pojawia się ona jednak tylko dalej na zachodzie koło Kańczugi i Łopuszki, a po większej przerwie dopiero na S od Przemyśla w zatoce brzegu karpackiego w okolicy Dobromila, w znaczniejszym rozwoju. Koło Dobromila można zauważyć wyraźnie, że formacya solna zapada pod brzeg karpacki, złożony z utworów starszych. Tu rozpoczyna się wschodnio karpacka strefa iłu solnego, którą jeszcze w następstwie bliżej poznamy.

W nowej drukującej się pracy wykazuje Dr. J. Nowak²⁶, że w Karpatach wschodnich rozróżnić można kilka stref facyalnych, które odpowiadają osobnym jednostkom tektonicznym. Strefy te mianowicie są obszarami fałdowanymi, nasuniętymi w kierunku SW-NE na swe przedmurze, oraz jedne nad drugimi pod postacią fałdów leżących, łusek lub dalej rozwiniętych płaszczowin.

Później zwróciłem uwagę na to²⁷ 28, że interpretacya ta tektoniki wschodnio karpackiej daje się zastosować z pewnemi modyfika-cyami także dalej na zachodzie, a specyalnie w okolicy Przemyśla. Do problemu tego powrócę jeszcze przy ogólniejszem zestawianiu tektoniki karpackiej. Tutaj zaznaczę tylko, że mojem zdaniem w partyi brzegu karpackiego od Rzeszowa przez Przemyśl do Chyrowa strefy zewnętrzne przesunęły się najdalej ku N i NE ponad swem przedmurzem, t. j. ponad mioceńską formacyą solną. Przeważną część występujących tu raf jurajskich, warstw inoceramowych, margli ba-kulitowych, piaskowców jamneńskich i łupków menilitowych (w rozwoju normalnym) należy pojmować jako seryę wynurzającą się autochtonicznie gdzieś w okolicach Birczy, ale w dalszym ciągu przekraczającą swe przedmurze jako fałdy leżące, łuski i płaszczowiny.

Dopiero tam, gdzie rozpoczynają się warstwy krośnieńskie ze swemi wypiętrzeniami eoceńskiemi i wyspami kredowemi, wchodzimy w zakres fałdów zupełnie autochtonicznych regionu, nazwanego przez Nowaka i przezemnie krośnieńsko-szypockim, którego główny rozwój poznaliśmy bliżej już koło Krosna i Sanoka.

Wystąpienia nafty między Chyro wem i Starym Samborem.

Stary Sambor leży nieco powyżej miejsca (ku SW), gdzie Dniestr opuszcza łańcuchy karpackie, a Ghyrów znajduje się około 20 km dalej ku północnemu zachodowi.

5W

STR1W 3ZYBV i WYCiEKi "ftOPttt

70

a/&y,/o

Т о v>\o9%Ap h    *0/ / ,qc

‘Л ''А

PP

•u

Fig. 85. Przekrój przy brzegu karpackim koło Starej Soli.

1.    Eocen.

2.    Łupki menilitowe.

a. Pokład rogowców przy ich podstawie.

3.    Mioceńska formacya solna.

XX. Przesunięcie.

Ku NW od Starego Sambora znamy kilka wystąpień nafty koło Starej Soli i Strzelbie, bardzo pouczających pod względem geologicznym.

Stara Sól leży tuż przy brzegu karpackim, a przekrój fig. 35 illustruje tamtejsze stosunki geologiczne.

Najpierw widzimy w parowach zbiegających się w miasteczku pod potężnymi utworami dyluwialnymi i nowoczesnymi tylko pokłady podkarpackiej mioceńskiej formacyi solnej, złożonej z szarych, zie-lonawych, brunatnawych i czerwonawych iłów z obfitą solą i gipsem, a w głębszych partyacli także z wkładkami kruchych piaskowców i zlepieńców. W pobliżu brzegu karpackiego zapadają warstwy ku SW, t. j. pod Karpaty.

Dawniej istniała tu rządowa warzelnia soli, a w r. 1881 wykonał rząd austryacki w środku miasta wiercenie w celu odkrycia solanki do głębokości 142 m. Dunikowski³ podaje wedle sprawozdań urzędowych następujący przekrój tego otworu wiertniczego:

Do 8 m Humus, glina i szóter.

»    8,27 m Siny ił z gipsem.

»    49 m Czarno brunatny ił bitumiczny.

»    54 m Sina glina i piasek.

»    64 m Siny ił.

»    72 m Brunatny, po części zielony, czasem siny ił.

»    78 m Szary ił solonośny, solanka w otworze zawiera 28 kg

soli w hektolitrze.

» 87 m Brunatny, po części sino zielony i szary ił solny.

»    94 m Brunatny, sino zielony i szary ił solny z gipsem

włóknistym, anhydrytem i wtrąceniami ilasto mar-glowego piaskowca.

» 101 m Szary margiel, gips włóknisty, szary ił solny, mar-glowy piaskowiec i silne ślady nafty,— solanka w otworze zawiera 17% soli.

» 104 m Czarno brunatny, brunatny, sino zielony i szary ił solny, szary margiel, gips włóknisty, anhydryt, mar-glowy i ilasty piaskowiec, stwardniały ił, silne gazy naftowe, wiele ropy.

» 108 m Szary margiel, brunatny, czarny, zielony i szary ił solny, stwardniały ił, gips włóknisty, anhydryt, wapień, krzemień i bardzo wiele nafty.

» 109 m Te same warstwy co przy 104 m. Solanka zawiera 14% soli.

» 114 m Te same warstwy co przy 108 m. Solanka zawierała 19 kg soli na 1 hl.

» 124 m Te same warstwy z gazami i naftą.

» 142 m Te same warstwy, próbka zawierała 10% soli.

W 142 m zastanowiono dalsze wiercenie, ponieważ wszystkie

¹ Die zukünftigen Oelgruben Galiziens. Nafta. Lwów 1905.

solanki były zanieczyszczone naftą i wskutek tego uznane zostały jako bez wartości.

Widzimy z tego, że wiercenie nie wyszło z formacyi solnej, a powtarzające się ślady gazów i nafty dowodzą, że formacya ta jest naftonośną. Zobaczymy później, że słynny obszar naftowy Borysławia okazuje ścisłą analogię ze Starą Solą, a przeto głębsze wiercenia miałyby także i w Starej Soli widoki pomyślnych wyników. Przytoczone przy 108 m wapienie i krzemienie wskazują zapewne na pokład zlepieńcowy, albo na bryły egzotyczne, zdarzające się na brzegu karpackim bardzo często w rozmaitych poziomach; wspomniane wapienie były najprawdopodobniej wapieniami jurajskimi, a krzemienie odłamami rogowców łupków menilitowych.

Ku SW następuje wąski pas bardzo zaburzonych łupków menilitowych, które miejscami są zupełnie wyciśnięte tak, że np. o 3 km dalej ku NW koło Szuminy wtrąconym jest na granicy iłu solnego i dalej następującego eocenu obok partyi gipsowej tylko twardy pokład, złożony z szarej masy piasczysto marglowej z niezliczonymi grubymi i drobnymi ostrobrzeżnymi okruchami prawdziwych rogowców z łupków menilitowych. Jest to typowy okruchowiec, powstały przez roztarcie (Reibungsbreccie), który przedstawia tu pozostałość nasuniętych tutaj ponad iłem solnym i zupełnie wygniecionych łupków menilitowych.

Dalej następują zupełnie normalnie warstwy eoceńskie, złożone z zielonych i czerwonych iłów łupkowych z krzemienistymi i glauko-nitowymi piaskowcami i tworzące ukośne, miejscami jeszcze podrzędnie pofałdowane siodło. Piaskowce tej partyi eoceńskiej zawierają w licznych miejscach naftę.

Skrzydło SW tego siodła pokryte jest już zupełnie regularnie i nie stromo przez zwykły pokład rogowców, a potem przez brunatne łupki menilitowe. Dołączona rycina (fig. 36) okazuje miejsce, gdzie najwyższe zielone łupki eoceńskie stykają się ku górze z twardymi, płyciastymi rogowcami.

za—

Następujący teraz ku SW ukośny łęk składa się z typowych brunatnych łupków menilitowych z rybami i z kilku wtrąceniami piaskowców. Jeżeli jednak pójdziemy za kierunkiem tej partyi ku SE, to znajdziemy w dolnej części potoka Smolanki wzdłuż drogi, wiodącej ze Starej Soli do Starego Sambora, że łupki menilitowe nikają zupełnie, a miejsce ich zajmują jasne kruche piaskowce z twardszemi konkrecyami. Jest to lokalna odmiana łupków meni-

litowych, znana nam już jako piaskowiec ciężkowicki. Cha-rakterystycznemi są tu wtrącone ławice bardzo grubych konglome-

'lÄ

%    ♦* . щ

-jfcJ

IL™**

iШШ-â '

afci i

‘‘gPSla

; , : ; ж- -feasBea

Ёа

я*

'У‘ у.

щШл

ém

-M

Fig. 36. Odkrywka koło Starej Soli. Na lewo łupki menilitowe, na prawo pstre warstwy eoceńskie. W środku rogowce. Warstwy zapadają ku SW.

ratów, złożonych z otoczonych rozmaitych brył egzotycznych. Zwłaszcza pospolitymi są zielone i ciemno czenyone fyllity, zielone skały chlorytowe i jasne wapienie stramberskie. Fig. 37 okazuje odkryte tu partye piaskowców z jednem takiem wtrąceniem zlepieńcowem.

W górnej części doliny dopływu Smolanki, przychodzącego od W znajduje się obszar kopalni w Strzelbicach.

i.

m:

IS

mm

m.

•Г

My

ft

■ж

mm

i ш

if

■ 111

N..

-i-:*:,' ' .    ' *

mm

Fig. 87. Ławica zlepieńca w piaskowcu ciężkowickim nad Smolanką koło Strzelbie.

Jak widzimy na dołączonym przekroju (fig. 38), mamy tu znów siodło, jednak silniej wydźwignięte tak, że okazuje się tu już początek przesuniętej ku NE łuski.

Nowsze produktywne wiercenia kopalni strzelbickiej założone są na regularnej stronie SW wypiętrzenia. Przebijają one najpierw oligoceńskie łupki menilitowe, a pod tern seryę pstrych iłów eoceń-skich, u których podstawy natrafia się na drobnoziarnisty piaskowiec jako zbiornik dość wydatnych i trwałych przypływów ropy gęstej i ciemnej.

Pod tym kilkometrowym piaskowcem ropnym następuje pod małą wkładką ilastą kompleks piaskowców brylastych około 50 m miąższości, które nie zawierają ropy, lecz natomiast wiele wody. Jest to znany nam już pod nazwą piaskowca jamneńskiego górnokredowy poziom Karpat wschodnich. Ku dołowi następują twarde, bardziej płyciaste i wapienne piaskowce z wtrąceniami zle-pieńcowemi, naprzemian z szarymi łupkami marglowymi. Są to już górne warstwy inoceramowe, które tu także naftę zawierają; dawniej natrafiono w nich na ropę lżejszą w towarzystwie silnych gazów.

Ku NE jest ta partya naftonośna nasunięta bezpośrednio na stromo wzniesione pstre warstwy eoceńskie z licznemi bryłami egzo-

о.

о.

О/

/С>

/о.

'о.

/о

№31

оМ

Oj¹

fol

10}

foi

1o o 'o Ok

⁰ Ol

01

'Ol.

It

Nt

УУ/УАГО/

'УЛУо/с/о/о Лро/О/

'<%/СУ'<>

о/о/

о/о

Fig. 38. Przekrój przez kopalnie nafty w Strzelbicach.

1.    Górne warstwy inoceramowe.

2.    Piaskowiec jamneński.

3.    Eocen.

4.    Łupki menilitowe.

a.    Pokład rogowców u ich podstawy.

b.    Poziomy naftowe.

XX. Przesunięcia.

tycznemi; dawniejsze wiercenie (Nr. 37), doprowadzone do głębokości 619 m, nie zdołało wyjść z tych stromych i zmiażdżonych warstw przy przesunięciu; nie dało też ono żadnego rezultatu.

Jeszcze dalej ku NE następuje nad eocenem znów ten sam łęk oligoceński, który widzieliśmy już po stronie SW przekroju Starej Soli.

Ku SW od kopalni strzelbickiej następuje natomiast początek wielkiej i bardzo dyslokowanej łuski górnych warstw inoceramowych, która w kierunku półn. zachodnim tak rośnie w miąższość i rozciągłość, że koło Ghyrowa już dociera do brzegu karpackiego i jako nasunięta płaszczowina zupełnie pokrywa naftonośne wypiętrzenia eoceńskie Strzelbie i Starej Soli, które tu w tym kierunku zapadają.

Okazuje się, że nagromadzenia nafty koncentrują się tu zwłaszcza na początkach (anastomozach) siodeł i w pobliżu partyj czołowych mas nasuniętych.

Między Chyro wem i Krościenkiem w dolinie Strwiąża znajduje się jeszcze kilka wystąpień nafty, zasługujących na uwagę.

Tuż koło mostu na Strwiążu koło Starzawy odsłaniają się pionowo ustawione twarde jasne margle fukoidowe z niewielu sko-rupowatymi, wapiennymi piaskowcami hieroglifowymi. Znalazłem tu

fi

/4

n: Ar

rt\

Щ~ Ш : ■' f'M

V. :

•§

K:

w fi

f./

ara

Ш¥/

Fig. B9. Ślady robaków (?) w oligoceńskim piaskowcu fliszowym (warstwy krośnieńskie). Krościenko koło Chyrowa. 2/3.

kilka cienkich odłamków inoceramów. Jest to typ dolnych warstw inoceramowych. Kilka grubszych piaskowców tu wtrąconych okazuje w kilku miejscach w Starzawie i w Suszycy wycieki naftowe, na podstawie których wykonano tu kilka kopanych szybów i wierceń ze słabymi tylko rezultatami.

Około 10 km ku SE stąd znajduje się zupełnie analogiczny wyciek ropny w stromych warstwach dolnych inoceramowych koło Bili c z a.

Na południe od Starzawy wznosi się kilka regularnych przeważnie antyklin z następstwem warstw zupełnem (dolne i górne warstwy inoceramowe — górna kreda — eocen — oligocen), w których znów warstwy inoceramowe zawierają naftę w środku siodeł. Najbliższe takie wystąpienie nafty znajduje się na południu gminy Terło.

Najpiękniej rozwiniętem jest inne siodło między Terłem i Krościenkiem, gdzie liczne wycieki ropne występują z warstw inocera-mowych na górze Gliwa, potem na dole nad rzeką koło kolei żelaznej, dalej w dolinie bocznej w Ru dawce, a wreszcie w jeszcze dalszem przedłużeniu ku SW na południu od Rosoch. W kilku z tych punktów wykonano po części pomyślne wiercenia, które wydały znaczniejsze ilości ropy lekkiej i benzynowej.

W Krościenku wkraczamy już w region warstw krośnieńskich, z których pochodzą też załączone tu ślady robaków (nemertility, fig. 39).

Jeszcze dalej w tym regionie znane wystąpienia nafty omówimy już w związku z okolicami Turki.

Przekrój koło Spasa nad Dniestrem.

Jest to jeden z najważniejszych i najbardziej rozstrzygających przekrojów w Karpatach. W nieprzerwanem następstwie, w zupełnie jasnych stosunkach ułożenia i z poziomami paleontologicznie ozna-czalnymi widzimy tu prawie wszystkie elementy stratygraficzne tej części Karpat.

Okolica Spasa była już kilkakrotnie przedmiotem badań geologicznych, ostatnio Wiśniowskiego²⁹ i moich³⁰. Tu powtórzę swój własny opis z niektóremi uzupełnieniami.

Rysunek (fig. 40) przedstawia cały przekrój, a fotografia (fig. 41) partyę tegoż, widoczną na lewym brzegu Dniestru poniżej Spasa.

Rozpoczynamy przekrój w miejscu, gdzie w Terszowie oddziela się droga do Ławrowa przed mostem przez rzeczkę Leninę.

Na północ od tej drogi widzimy szare, zielone i czerwone iły łupkowe naprzemian z wąskiemi warstwami piaskowców hieroglifowych, stromo nachylone ku NE. Jest to niewątpliwy, zwykły eocen.

Zaraz naprzeciw na prawym brzegu Dniestru, a nieco powyżej

S.

Р

03*

Э.

g:

qy-

*s».

CD

w

t»

2.

Wysokości 1:20000. - Długości 1:25000

qq

XX. Przesunięcia.

6. Warstwy polanickie.

5. Łupki menilitowe.

4. Eocen.

3. Kreda najwyższa.

2. Górne

1. Dolne

warstwy inoceramowe.

40. Przekrój koło Spasa nad Dniestrem

WIŁLKI HUBŁfł

Ill § fl

дай ^

Г'

г-\

1*о да

<<V

/ °*

I Vfe

(й

Ve

i v

s

-H

JO

v;>

3ïg

.»ms

-00h

\0\

о\о

2» O »

ni

TŁKS10W

II

етйй

-c-^i

! h

ош-/    ¹ 'й

iTXV/    > У ГП

«;?>"■ 5

o-

iz s

-ф?\ pn »

*

«©>

i»

l;-"

щ.

тЗrW*?,

V/.

T:fWfk

»>r

Г*. /

йй&Г

Ж-Z

'•

с -,    ,"Щ

ił ;

fefc.

⁵=*iw*-îî

Fig. 41. Odkrywki nad Dniestrem poniżej Spasa. Po prawej stronie warstwy inoceramowe, po lewej górna kreda.

Li

mmmm- # ,

é: . . /

Ш:

■

%ж'

S3

Ci

ЯЗР

W.

Fig. 42. Hieroglify z małymi okruchami inoceramów. Dolne warstwy inoceramowe. Terszów nad Dniestrem. 3/4.

także na lewym znajdujemy bezpośrednio za (SW) tym eocenem mocno zaburzone, jednak przeważnie ku SW nachylone twarde jasne margle fukoidowe, skorupowate wapienne sine piaskowce hieroglifowe, ciemne lupki i t. p. Małe odłamki skorup inoceramów, które łatwo można poznać po charakterystycznej budowie poprzecznie włóknistej nawet w małych okruchach, są tu dość pospolite. Okaz, przedstawiony w fig. 42, pochodzi z tej partyi. Jest to piaskowiec pokryty hieroglifami, gdzie wałkowata wypukłość zawiera kilka od-

¹

Ergebnisse geologischer Aufnahmen in den westgaliz. Karpathen. I. Teil. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1888.

²

   Studya geologiczne w Karpatach Galicyi zachodniej. Część II. Okolica Gorlic, Jasła i Krosna. Kosmos. Lwów 1886.

³

   Por. zwłaszcza: V. Uh lig, Ueber eine Mikrofauna aus dem Alttertiär der westgalizischen Karpathen. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1886.

⁴

   Beiträge zur Geologie Galiziens. IV. Folge. Umgebung von Krosno. Jalirb. geol. Reichsanst. Wien 1889.

⁵

   Zuber, Geologia pokładów naftowych w Karpatach galic. I. Lwów 1899

⁶

Beitrag zur Kenntniss der mittelkarpathischen Sandsteinzone, Jahrb. geol.

⁷

Reichsanst. Wien 1881.

⁸

uber R., Flisz i nafta.

⁹

Beiträge etc., Jahrb. geol. Reichsanst. 1883.

¹⁰

* Zuber, Geologia pokładów naftowych I. Lwów 1899.

¹¹

   Kosmos, Lwów 1901, p. 199 i nast.

¹²

   Kosmos, Lwów 1912, p. 90 i nast.

¹³

   Kosmos, Lwów, 1914, p. 474.

¹⁴

Bliższe szczegóły: Th. Posewitz, Petroleum und Asphalt in Ungarn, Budapest 1907.

¹⁵

   Por. R. Zuber, Przyczynki do stratygrafii i tektoniki Karpat. Kosmos. Lwów 1909. Tamże przytoczone dawniejsze publikacye Niedźwiedzkiego, Szajnochy, Wiśniowskiego i Wójcika.

¹⁶

   Spostrzeżenia geologiczne w okolicy Przemyśla. Kosmos 1876.

¹⁷

   Atlas geolog. Galicyi XIII. Przemyśl.

¹⁸

Mb id. XXI. Dobromil.

¹⁹

   Przyczynek do znajomości karpackiej kredy i trzeciorz. w dalszej okolicy Przemyśla. Kosmos. Lwów 1898.

²⁰

   Warstwy z Węgierki pod Przemyślem. Kosmos. Lwów 1899.

²¹

   Obersenone Flyschfauna von Leszczyny. Beitr. Paläont. u. Geol. Oest.-Ung. Wien 1907.

²²

   O kilku gîowonogach etc. Kosmos. Lwów 1909.

²³

s Przyczynki do górnosenońskiej fauny Karpat. Kosmos 1909.

²⁴

Przyczynki do stratygr. i tekt. Karpat. Kosmos 1909.

²⁵

   Atlas geolog. Galicyi. XXI. Dobromil.

²⁶

J. Nowak, Jednostki tektoniczne wschodnićh Karpat. Archiwum nau

²⁷

kowe. Lwów 1914.

²⁸

R. Zuber, Zarys budowy półn.-wsch. Karpat fliszowych. Rozpr. i wiad. z Muzeum im. Dzieduszyckich I. Lwów 1914.

²⁹

   O faunie łupków spaskich etc. Rozpr. Wydz. mat.-przyr. Akad. Um. Kraków 46. 1906.

³⁰

   Przyczynki do stratygr. i tektoniki Karpat. Kosmos 1909.

Zuber R., Flisz i nafta.

за

... 'i

- (i

:■    ; fi • ■

'>-.3

*•-

? JF'

'Л'

Fig. 43. Margiel fukoidowy. Dolne warstwy inoceramowe. Terszów nad

Dniestrem. 3/4.

łamków inoceramów. Fig. 43 jest marglem fukoidowym z tego samego miejsca. Są to typowe dolne warstwy inoceramowe, które tu nasuwają się łuskowato na poprzedzający je eocen.

Wyżej następują ku SW z powolnem przejściem zielonawe i szare łupki marglowe z płyciastymi, brunatno wietrzejącymi piaskowcami i ciemne łupki piaszczyste z fukoidami. Z piaskowców tej partyi pochodzi osobliwszy hieroglif fig. 44: zdaje się to być ślad robaka z częściowo zachowaną rurką i ciałem tegoż. Tu znajdują się także, zwłaszcza w miejscu oznaczonem na rysunku a i w tegoż

zachodniem przedłużeniu w kierunku do Leniny, niezmiernie liczne i często wielkie odłamy skorup inoceramów. Z tej partyi pochodzi okaz przedstawiony na fig. 45. Jest to odłam bardzo wielkiej, cienkiej, płaskiej, dośrodkowo falistej skorupy inocerama typu Inoc. salisburgensis z Alp salzburskich. Muszla ta znajduje się w zwięzłym piaskowcu hieroglifowym, lecz została pogrzebana wraz z widoczną obok niej małą skorupką ostrygi widocznie w piasku jeszcze miękkim. Niestety nie udało się tu znaleźć dotąd zupełnie zachowanych oka-

•JL

.f-

—2

£:**

■J. Av' «

• • -■

-, T!

Fig. 44. Problematicum (robak?) z górnych warstw inoceramowych. Terszów nad Dniestrem. 3/4.

zów pomimo częstości odłamów, — właściwość wszystkich utworów fliszowych.

Ostatnia opisana partya tworzy górne warstwy inocera-mowę, charakteryzowane zwłaszcza przez płyciaste piaskowce i piaszczyste łupki fukoidowe.

W miejscu, oznaczonem na profilu b, następują bardzo grube, kruche, jasne ławice piaskowców z twardemi zaokrąglonemi konkre-cyami. Jest to już wspominany piaskowiec jamneński. Wtrącona tu ławica zlepieńcowa zawiera liczne odłamy bardzo grubych skorup inoceramów.

Ku górze następuje kompleks warstw nieco odmiennych (c). Są to węziej warstwowane, zwięźlejsze szare i żółtawe piaskowce z grubymi hieroglifami, warstwy zlepieńcowe z okruchami kwarcu, łupku mikowego, węgla kamiennego, z odłamami grubych skorup

(Kl

'j j

V*

-,

if

¥>*

%-

?*

R,:

■ Шш.Шшi

•'

•г

■ *V    " 3

ST

w%

j-

w4

b]

i*. IV

'jF

4.

bref

.Cf»,

Tâ

SÄ*®**

!?■

’V. 't

fl

f-

gfe

te*'

mm

У*

Л11

ЯР

*ж

Й)

щ щ

i|Ä

гХЬ

ЖЛ

V Ж *%'$

I “■ *

ж л 1

s:

Ш-

^ ш *

&£J<S

ч

> ; С v

Н S >

Ж'?} %

TJm* ,7 РF77P!

V.

£ 'Ь

I *ЧЛ$

\Ж‘ ■. >>; •ijSjjŁ

,/

Fig. 45. Piaskowiec hieroglifowy z dużym odłamem inocerama. Górne warstwy inoceramowe. Miedzy Terszowem i Lenina koło Spasa. 3/4.

inoceramów, naprzemian z ciemnymi łupkami. Kilka kamieniołomów eksploatuje piaskowce tej partyi po obu stronach wzgórza 500 m wysokiego. Jeden z tych kamieniołomów widzimy pod szczytem góry w środku widoku fotograficznego (fig. 41).

Teraz następują nad tem w miąższości około 20 m pokłady, złożone z jasno szarych nieco piaszczystych margli z twardszemi wa-piennemi konkrecyami, z wąskiemi wtrąceniami czarnych łupków, z kilku grubszemi ławicami piaskowców i t. p. Najważniejszą jest ławica oznaczona d, która jest szarym kruchym konglomeratem z odłamami kwarcu i węgla. Ławica ta zawiera niezliczone szczątki organizmów, jak małży, jeżowców i t. p., niestety przeważnie źle zachowane. Udało się jednak pp. Rogali¹ i Rychlickiemu znaleźć tam dobrze zachowane i oznaczalne okazy małej Neithea striałocostata Goldf. i kilku Crania parisiensis Defr. Jest to przeto niewątpliwy górny senon (Campanien). Wtrącone tu margle zgadzają się najzupełniej z omówionemi już pierwej warstwami bakulitowemi z Węgierki, Łopuszki i Leszczyn.

Nad jeszcze jedną warstwą szarego marglu następują potem ku SW znów zupełnie zgodnie zwykłe pstre warstwy eoceńskie, a nad temi dalej rogowce i typowe brunatne łupki menilitowe z kilku wtrąceniami piaskowców.

Tu na początku parku zdrojowego w Spasie kończą się odkrywki nad Dniestrem. Musimy przekroczyć górę parkową ku południowi, ażeby śledzić bezpośredni dalszy ciąg rozpoczętego przekroju w dolinie potoka Dubnia Wielkiego. Tu znajdujemy najpierw w miejscu wyższych partyj łupków menilitowych szare łupki marglowe z pły-ciastymi piaskowcami, bardzo podobne do warstw krośnieńskich. Ponieważ jednak strefa tu omawiana należy do innego regionu facyal-nego i tektonicznego, przeto uważam za potrzebne nadać tym szarym warstwom wschodnio karpackich partyj brzeżnych inną nazwę. Nazywam je warstwami polanickiemi, o których jeszcze później będzie mowa.

Warstwy te (6 przekroju) tworzą tu stromy, nieco ku NE przechylony łęk, poczem ku SW znów następują w normalnym i nieprzerwanym porządku najpierw łupki menilitowe, a za nimi pstre warstwy eoceńskie.

Tu znajdujemy najpierw bezpośrednio za pstrym eocenem szare margle z kilku grubszemi wtrąceniami piaskowca (e przekroju). Partya ta korresponduje niewątpliwie z warstwami, opisanemi poprzednio pod d.

Bezpośrednio dalej następuje przy / partya sypliwych czarnych

łupków piasczystych, przepełnionych bryłami egzotycznemi (wapień jurajski, kwarcyty, łupki chlorytowe, zieleńce i t. p.), jako też kon-krecyami pirytu i sferosyderytu. Tu udało mi się znaleźć dość liczne odłamki belemnitów, z których jeden lepiej zachowany okaz najbardziej zbliża się do Actinocamax verus Mill. Teraz następuje par-tya g, złożona z węglowo czarnych nieco piaszczystych łupków z wtrąceniami kilku płyciastych piaskowców, przepełnionych okruchami

PDgr

IM

УШ

iii?

r

л-

"4

Ty?*

M:

«.i

wy

Sa

?ттш-

lei

РУ

Ш:

______

Fig. 46. Skała piaskowca jamneńskiego powyżej Spasa.

skorup, mszywiołów i t. p., oraz kilka grubszych ławic jaśniejszego piaskowca.

Tu następuje główny pokład jasnego piaskowca jamneńskiego (h) który w tym pasie wykazuje liczne malownicze, do ruin podobne formy skalne. Najpiękniejszą jest skała, stercząca na stoku góry na S od Spasa, nad doliną potoka Dubnia Małego (fig. 46).

Występujące w ostatnio opisanej partyi piaskowców i łupków czarne łupki ze skamieniałościami znane są w literaturze karpackiej jako łupki spaskie, które najpierw opisał M. V а с e к к Ostatnie paleontologiczne opracowanie zebranej tu fauny wykonane zostało przez Wiśniowskiego (1. c.). Oprócz przeważnie drobnych i źle zachowanych małży, ślimaków i brachiopodów najważniejszym jest belemnit, oznaczony przez tegoż autora jako Actinocamax verus Mill. Wynika stąd dolno senoński wiek tej seryi warstw.

Powracamy do naszego przekroju. Za główną partyą bryłowego piaskowca jamneńskiego z jeszcze kilku małemi wtrąceniami czarnych łupków następuje najpierw koło i ławica bardzo twardego kwarcytowego konglomeratu, w której znalazłem liczne nieoznaczalne szczątki organizmów, jak małe odłamki belemnitów, kolce jeżowców, fragment ammonita i t. p. Dalej następują zielonawe i ciemne łupki z płyciastymi piaskowcami górnych wartw inoceramowych (2), a potem zygzakowato pogięte sine łupki z twardymi marglami fukoido-wymi, z ciemnymi wapiennymi piaskowcami hieroglifowymi, z małymi okruchami inoceramów i t. p.; jest to zupełnie to samo, co widzieliśmy koło Terszowa jako dolne warstwy inoceramowe (1).

Dalej ku SW powraca znów normalna serya warstw, a zatem najpierw grubszy kompleks płyciastych warstw górnych inoceramowych (2), dalej grubsze ławice piaskowca z ciemnymi łupkami w rozwinięciu takiem, jak między Terszowem i Spasem (3, c), lecz bez prawdziwych czarnych łupków spaskich, wreszcie pstre warstwy eoceńskie i nad temi łupki menilitowe.

Wkońcu muszę tu dodać, że w innej partyi łupków menilito-wych, występującej dalej na zachodzie między Ławrowem i Leniną Małą, znalazłem kawał pnia drzewnego, którego przekrój w szlifie przedstawia fig. 47. Partye jasne są skrzemieniałe, partye czarne zwęglone. Jest to niewątpliwie Finîtes succinifer, co zgadza się bardzo dobrze ze znajdowanymi dość często w karpackim oligocenie bursztynami.

Jeżeli teraz rozważymy znaczenie stratygraficzne całego przekroju spaskiego, to wynikną stąd następujące wnioski:

1)    W warstwach kredowych następujących pod eocenem wykazano paleontologicznie obecność senonu tak górnego, jak i dolnego.

2)    Bryłowy piaskowiec jamneński jest z temi warstwami najściślej związany przez częściową naprzemianległość; jego główna

¹ Beitrag zur Kenntniss der mittelkarp. Sandsteinzone. Jahrb. geol. Reichs- . anst. Wien 1881.

ca

masa leży jednak w Spasie jeszcze pod dolnosenońskimi łupkami spaskimi. Mogłaby ona przeto obejmować także jeszcze i piętro tu-rońskie. Zobaczymy jeszcze później, że ku wschodowi piaskowiec jamneński znacznie zwiększa swą masę i zastępuje w zupełności także i najwyższe partye kredowe.

3) Następujące głębiej warstwy inoceramowe górne i dolne różnią się wybitnie tak petrograficznie, jak i stratygraficznie od po-

ЩР,

Ьл

b?

va

■-

sm

mrt

‘КЗ

Fig. 47. Pinites succinifer. Szlif przez kawałek pnia z łupków menilitowych. Lenina Mała. X 6,5.

ziomu piaskowca jamneńskiego i jego ekwiwalentów (warstwy ba-kulitowe i łupki spaskie) i muszą one reprezentować wobec tego głębsze piętra kredowe, zapewne od cenomanu w dół. Ich dolna granica nie jest dotychczas znaną.

Okolice Turki nad Stryjem.

Tu rozpatrzymy wystąpienia nafty najwyższych dorzeczy Dniestru i Stryja.

Znajdujemy się tu znów w przedłużeniu potężnej i szerokiej strefy krośnieńsko-szypockiej, którą opuściliśmy po raz ostatni na SE

od Sanoka. Elementom panującym są tutaj tak samo, jak tam, potężne, szare warstwy krośnieńskie, ściśnięte przeważnie w strome fałdy.

W dalszem przedłużeniu ku SE naftonośnych wypiętrzeń eoceń-skich pasu Ropienka-Brelików-Łodyna występuje tu nafta również w eocenie, jako też w przylegającym oligocenie w miejscowościach: Berehy Dolne, Steinfe 1 s i Bandrów w dorzeczu Strwiąża,

[I¹

ШЩЁшш

'Ж”.-

Fig. 48. Piaskowiec magórski na południe od Stuposian.

Gałówka, Płoskie, Wiciów, Grąziowa, Hołowieckow dorzeczu Mszańca i Dniestru, Rozłucz i Jawora nad Stryjem. Są to wąskie regularne, albo częściowo w łuski przechodzące siodła, złożone z słabo rozwiniętych łupków menilitowych (jako podstawy warstw krośnieńskich zastępujących przeważną ich masę), a pod nimi z pstrych warstw eoceńskich. Zbiornikami nafty są tu piaskowce eoceńskie wtrącone wśród pstrych iłów, a miejscami także i piaskowce łupków menilitowych.

Na SW od tej strefy znanych jest jeszcze kilka wystąpień nafty, pochodzących z piaskowców warstw krośnieńskich. Tu należą miejscowości: Rozłucz (SW od wymienionego poprzednio wypiętrzenia eoceńskiego), Łomna, Wołcze (przy źródłach Dniestru; tutaj także małe żyłki ozokerytu w piaskowcu), S z u m i a c z (między źródłami Dniestru i górnym Stryjem) i wreszcie w pobliżu dochodzącej tu partyi czołowej regionu magórskiego, lecz jeszcze w warstwach krośnieńskich: Hulskie, Stuposiany w górnem dorzeczu Sanu i Jaworów koło Sianek, ku NE od przełęczy Użockiej już w dorzeczu Stryja (fig. 48).

Borysław² i jego okolica.

Przybywamy tu do najbogatszych w ostatnich czasach i najsławniejszych obszarów naftowych w galicyjskich Karpatach (Borysław-T ustanowić e); jako bogate złoże ozokerytu jest Borysław dotąd unikatem na całym świecie.

Pod względem stratygrafiii i tektoniki powtarzam tu swe własne poglądy wypowiedziane poprzednio, z pewnemi uzupełnieniami i mo-dyfikacyami, które spowodowane zostały przez znaczne postępy głębokich wierceń w latach ostatnich.

Borysław leży, podobnie jak Stara Sól, tuż przy północno-wschodnim brzegu karpackim w miejscu, gdzie mała rzeczka Ty-śmienica jako dolina poprzeczna brzeg ten opuszcza i wychodzi w przedgórze pagórkowate.

Przyległy przekrój (fig. 49) przedstawia stosunki ułożenia pokładów przy brzegu karpackim koło Borysławia tak, jak je można interpretować na podstawie odsłonięć nad Tyśmienicą oraz wyników wierceń.

Na wierzchu znajdujemy w otoczeniu Borysławia pokrywę alu-wialnych i dyluwialnych glin i szótrów, dochodzących miejscami do 20 m miąższości. Znaleziono w nich szczątki mamuta, oraz bardzo interesującą, w nasączonej ropie zachowaną, przez M. Łomnickiego³

Lwów 1894.

И. Obszary karpackie

I>

.1 1 «

V-й

z:c

гоном мОМЙ

031

лл

WO LAN К ft

Ч$'еК«ЙЯ|

о:

ЛЛ 3V^

чОч0 „

13

Ź2

-,С

- 33

//'О

Ж*'

I/

со

fC>V ^ ¹ ;

^fn

: ' !•' №

yvź

т>

'c/o

аж

lo\o\ CłRgj J,

> BORVS-LftW

•■«I

§3

SW

% vlll

,\ ,.Ц|

v-iilii

\\\

\.Г

V,'Ж

Г/и!!

V°i

\°

к⁰'

,о\

О'

,0'

I о\

!с

ГО/Оу

HORQSYSZtZ> ...

«-О

&•*

аЖ&*

/" iiiif

оИ°

.3

ж

ащ

fO

MRSimcn

эд1

tiw¹

Ipb

SZCZILIMY WOSKOWE

Fig. 49. Przekrój przez Borysław.

1. Dolne warstwy inoceramowe. — 2. Górne warstwy inoceramowe. — 3. Piaskowiec jamneński.

4. Eocen. — 5. Łupki menilitowe; a. Pokład rogowców u ich podstawy. — 6. Warstwy dobrotowskie; b. Piaskowce i łupki; c. Zlepieńce. — 7. Mioceński ił solny. — 8. Diluvium i alluvium; xx. Przesunięcie. — Skala ± 1:25000.

AiiHM ьчлгаииомзвм

к.

IP.

JlTi

Ul

łooj

Łoo 1

Soo-

Г"

toot

twa

OOl

tooi -

ÎOOj

iool

кок

-OOi

Ш-

■OOS

•OOfe

■OOOI

ООН

001.1

«I

VA.

bliżej zbadaną faunę owadów, która nosi charakter wyraźnie bo-realny. Dowodzi to, że tu już podczas epoki lodowej istniały źródła i kałuże ropne, które stały się cmentarzyskiem tych borealnych owadów.

Najbliższem piętrem jest podkarpacka mioceńska for-macya solna. Składa się ona w swej głównej masie z potężnych popielatych pokładów iłu, najczęściej niewarstwowanego, po części piaszczystego, rzadziej także marglowatego. Jako wtrącenia powtarzają się nieregularnie rozmieszczone warstwy i soczewki piaskowców. Te piaskowce są drobno- lub gruboziarniste, ilaste, zawierają często gazy i naftę, oraz często dość obficie zwęglony lub zbituminizowany detritus roślinny, co zresztą tak samo, jak czasem i większe fragmenty roślin lądowych, zdarza się także w iłach. Na uwagę zasługują w tej formacyi nierównomiernie rozrzucone, otoczone bryły egzotyczne o często znacznej wielkości. Są to głównie jasne, bardzo zwięzłe wapienie jurajskie (stramberskie), kwarcyty, łupki chlorytowe, jako też niewątpliwie prawdziwe karpackie skały fliszowe, jak eoceń-skie i kredowe piaskowce hieroglifowe, oraz rogowce dolno-oligoceń-skich łupków menilitowych na drugorzędnem łożysku.

Tak iły, jak i piaskowce, są bardzo bogate w gips i sól kamienną, które występują w rozdrobnieniu, w luźnych kryształach lub w gniazdach, żyłach, soczewkach, a nawet w wyraźnych pokładach. Wszystkie wody szybowe są mocno słone; mnóstwo źródeł solankowych wszędzie się pojawia; w blisko leżącem zdrojowisku Truskawcu (5 km E od Borysławia) znajdują się kąpiele solankowe i siarczane; oprócz kilku zaniechanych istnieją tu jeszcze obecnie rządowe warzelnie soli w Drohobyczu (8 km ku NE) i w Stebniku (8 km ku E od Borysławia).

Nadto odkryto w Stebniku sole potasowo-magnezowe, w Truskawcu w tej samej formacyi blendę cynkową, galenit i siarkę rodzimą nawet w znaczniejszej ilości, a w miejscu zwanem »Pomiarki«

(2 km S od zdrojowiska) dowiercono w najbliższem sąsiedztwie tamtejszego obszaru naftowo-ozokerytowego do znacznego pokładu czystej soli glauberskiej (mirabilitu).

Ropa naftowa występuje w formacyi solnej w niejednostajnem rozmieszczeniu tylko w wyżej wspomnianych wtrąceniach piaskowcowych i to tak, że obok partyj piaskowców zupełnie suchych znajdują się inne obfitujące w gazy i naftę, jako też takie, które przesiąknięte są miękką, mazistą, czarną odmianą wosku ziemnego, zwaną

przez robotników miejscowych »kindybał«, albo też czystym stałym ozokerytem.

i -г-

•.!

rÿ

i=

гО

cv2

Fig. 50. Przekrój w chodniku starej kopalni wosku ziemnego w Wolance koło

Borysławia (wedle L. Syroczyńskiego).

1. Piaskowiec.

2. Piaszczyste warstwy woskowe.

3. Ił łupkowy.

4. Wosk ziemny (ozokeryt).

. “SS? ■

Skala 1:100.

ч

1É1

Dla właściwego ocenienia stosunków genetycznych tych objawów, o czem będzie mowa w innym rozdziale, należy zaznaczyć już w tem miejscu, że piaskowce, zawierające gaz, olej i wosk, są we wszystkich kierunkach zamknięte przez potężne masy iłów zupełnie nieprzepuszczalnych, — a dalej, że znajdują się tu nie rzadko kryształy soli kamiennej z zamkniętemi hermetycznie kroplami nafty, bańkami gazów, cząstkami wosku i miałem zwęglonym.

Wosk ziemny (ozokeryt) występuje w Borysławiu w kilku odmianach. Od najczystszej, jasno żółtej odmiany o połysku jedwabistym, następnie twardej, żółto i brunatno marmurkowanej, przez zwykłą miększą brunatną aż do już wspomnianej czarnej mazistej, istnieją tu wszelkie możliwe przejścia.

Ozokeryt występuje tu tak w warstwach, jako też i jako wypełnienie szczelin. Ponieważ występowania warstwowego kilkakrotnie zaprzeczano, przeto muszę tu stwierdzić w sposób zupełnie stanowczy, że sam w licznych szybach i chodnikach widziałem niewątpliwe warstwy wosku ziemnego. Potwierdzają to najzupełniej przekroje szczegółowe niektórych dawniejszych szybów i sztolni byłego przedsiębiorstwa »Compagnie commerciale Française« w Wolance, publikowane jeszcze w r. 1881 przez L. Syroczyńskiego⁴. Reprodukuję tu część jednego z tych przekrojów (fig. 50). Jakkolwiek stwierdzenie warstwy w często niewarstwowanych lub pousuwanych masach iłów nie jest łatwem, to jednak znika wszelka wątpliwość tam, gdzie śledzić można warstwy wosku na większej przestrzeni na pograniczu warstw piaskowca i iłu. Warstwy wosku są, co prawda, wąskie i często się wykliniają.

Największe jednak masy ozokerytu nagromadzone są w bardzo rozmaicie rozmieszczonych i skierowanych żyłach, gniazdach i szczelinach.

Będące obecnie w ruchu kopalnie wosku ziemnego ograniczone są do części północno zachodniej Borysławia (Nowy Świat). Odsłonięto tam do głębokości około 300 m głównie dwie bogatsze ku N nachylone żyły z licznemi odgałęzieniami. W leżących jednak dalej na południu głębokich wierceniach naftowych spotykano i przebijano jeszcze aż do 700 m głębokości znaczniejsze masy ozokerytu.

Znanem powszechnie i wielokrotnie opisywanem jest olbrzymie ciśnienie, które panuje w obszarze naftowym i woskowym Borysławia.

Najgrubsze belki cembrowań łamią się i ścierają w sztolniach, jak zapałki; całe szyby zostają wyruszone z pionu i nawet śrubowato skręcone; walcowane rury wiertnicze zgniatają się, jak źdźbła słomy; metrowej długości pasma wosku bywają wyciskane chwilowo z szczelin wraz z mocno odkształconymi odłamami soli kamiennej (taki dziwnie zdeformowany okaz soli, wyciśnięty w ozokerycie, przedstawia fig. 51); nagłe wypełnienia szybów i chodników wyciskanym woskiem zdarzały się zwłaszcza w czasach dawniejszych nie rzadko.

Es

11®

my.

' .

Fig. 51. Zdeformowany kawa! soli kamiennej, wyciśnięty z ozokerytem z szczeliny. Borysław. Mioceńska formacya solna. 1/1.

Plastyczność całej formacyi, oraz prowadzone przez wiele lat bezplanowe górnictwo rabunkowe mają ten skutek, że powierzchnia głównego obszaru kopalnianego znajduje się w ustawicznym ruchu. Dlatego też jest i górna część formacyi solnej miejscami aż do prawie 100 m głębokości zupełnie pousuwaną i wielokrotnie prze-ławiconą.

Głębokość, do której sięga ta formacya solna, wynosi stosownie do nachylenia warstw, 500—800 m, a na wschodzie nawet znacznie więcej.

Bezpośrednim normalnym podkładem mioceńskiej formacyi.solnej nie są występujące na powierzchni zaraz obok niej (na brzegu górskim) dolnooligoceńskie łupki menilitowe, lecz inna dość potężna formacya, złożona przeważnie z piaskowców i zlepieńców, która zajmuje na brzegu Karpat wschodnich swe normalne miejsce pod for-

Zuber R., Flisz i naita.

macyą solną i nad łupkami menilitowymi, a która znaną jest w geologii karpackiej pod nazwą warstw dobrotowskich.

Przejście od wyżej leżącej formacyi solnej jest zwykle powol-nem i nieznacznem tak, że czasem bardzo trudno jest wyznaczyć granicę tych formacyj. Granicę tę zaznacza zwykle najlepiej pojawianie się twardych piaskowców typu fliszowego, jakich prawie nigdy nie znajdujemy w formacyi solnej.

Warstwy dobrotowskie składają się przeważnie z dobrze warstwowanych, często płyciastych, dość zwięzłych, ilastych i łyszczy-kowych piaskowców zwykle zielonawo lub żółtawo szarych, których szczególniej charakterystyczną cechą są bardzo wyraźne, równoległe pręgi faliste (ripple marks), ślady ściekowe (rill marks), wałkowate wypukłości, gałki ciemnego iłu (Tongallen) i t. p. Z tymi piaskowcami idą naprzemian wąskie wtrącenia ciemnych łupków. Piaskowce zawierają często wiele zwęglonego miału roślinnego. Miejscami wtrącają się między te warstwy nagromadzenia brył egzotycznych i pokłady zlepieńców, które mogą do tego stopnia przeważać, że cała formacya składa się już tylko z kilkaset metrów grubej masy luźnych odłamów- rozmaitych skał dawniejszych, jak kwarcytów, fyllitów, skał chlorytowych, wapieni, szarych wak i t. p., spojonych niewar-stwowaną masą ilastą barwy szarej, czerwonawej, zielonawej lub brunatnawej.

Do największego rozwoju i miąższości dochodzi tak forma pia-skowcowo-łupkowa, jak i zlepieńcowa tej formacyi dopiero dalej na połud. wschodzie w dorzeczu Prutu.

W samym Borysławiu warstwy te nie okazują się nigdzie na powierzchni. Znajdujemy jednak doskonałą odkrywkę w Nahujo-wicach (12 km ku NW od Borysławia), gdzie warstwy dobrotowskie ze wszystkiemi cechami charakterystycznemu oraz ze znacznymi wyciekami ropnymi, tworzą niewątpliwe, nieco ukośne siodło nad łupkami menilitowymi i pod iłem solnym i okazują już także przejścia do nagromadzeń brył egzotycznych.

Piaskowce warstw dobrotowskich zawierają koło Borysławia po części znaczniejsze ilości nafty, która jednak w tym poziomie ogranicza się tylko do pewnej części tego obszaru. Tak otrzymano pierwsze większe przypływy ropne z tych warstw w Borysławiu »na Potoku« (strona zachodnia) z głębokości 600—800 in. Także w niektórych wierceniach północnych w Wolance i Tustanowicach była nafta w tych warstwach. W Truskawcu (ku SE) wykazało

wiercenie »Kleopatra« wybuchy naftowe także z tego poziomu (między 1200 i 1300 m głębokości!). Natomiast nie zawierały warstwy dobrotowskie nafty w całej produktywnej środkowej i południowej części Tustanowic, albo napotykano tam tylko na ślady ropne i częściej na silne gazy. Lokalnie pojawia się w piaskowcach dobrotow-skich także stężona solanka, lecz zawsze tylko w ilościach ograniczonych. Jakkolwiek nafta tych warstw ogranicza się tylko do części całego obszaru, to należy ten poziom jednak uwzględnić i nazywam go I. głównym poziomem naftowym całego obszaru borysławsko-tustanowickiego.

Cała miąższość warstw dobrotowskich wynosi w części zachodniej pola naftowego około 300 m, dochodzi jednak ku wschodowi do 400 i więcej metrów i zawiera tu mniej piaskowców.

Zawartość nafty w tych warstwach ogranicza się tylko do strony południowej obszaru bory sławskiego, t. j. tylko do tej partyi, w której przeważają piaskowce (w przekroju oznaczone 6b). Wykazało się mianowicie, że ku N już kilkakrotnie wspominane bryły egzotyczne w obrębie tej formacyi stają się coraz częstszemi, podczas gdy piaskowce naftonośne zupełnie zanikają. Po głębokiem zapadnięciu, uwidocznionem na rysunku, i którego obecność wykazaną została przez kilka zupełnie pustych wierceń głębokich w Wolance, następuje ku NE stromo wypiętrzone siodło poziomu dobrotowskiego, który jednak składa się tutaj w szeregu pagórków, zaczynających się między Wolanką i Tustanowicami, tylko wyłącznie z wymienianych już pstrych mas odłamów egzotycznych (6c). Można śledzić ten pas zlepieńców w kierunku ku SE aż do Truskawca, gdzie te masy brył odsłaniają się dobrze na południu od zdrojowiska nad potokiem Worotyszcze. Tu na północnym stoku tego siodła w partyi leśnej zwanej »Luh« pojawiają się znów wosk ziemny i iły solo-nośne. Założone tu i do przeszło 1000 m głębokości doprowadzone wiercenie weszło pod iłem solnym w zlepieńce, których nie zdołało przebić i pozostało zupełnie pu stem.

Na północ od zdrojowiska w Truskawcu występuje jeszcze raz partya tego w tern miejscu z olbrzymich brył złożonego konglomeratu, w którego środku pojawiają się w przekopie kolejowym na E od stacyi pogięte i stromo ku NE nachylone prawdziwe łupki me-nilitowe jako podkład mas zlepieńcowych. Zniknąć tu musi wszelka wątpliwość co do stanowiska stratygraficznego zlepieńców jako lo-

kalnej odmiany piaskowców dobrotowskich między iłem solnym i łupkami menilitowymi.

Pod warstwami dobro to wskiemi wkraczają wiercenia obszaru borysławsko tustanowickiego w dolnooligoceńską formacyę me-n i 1 i t o w ą. Są to znane czarne i brunatne łupki, zastąpione po części przez grube ławice jasnych drobno lub gruboziarnistych piaskowców (piaskowiec ciężkowicki). Piaskowce te nie są w naszym obszarze równomiernie rozmieszczone. Najsilniej rozwiniętymi są one w centralnej i południowo wschodniej partyi Tustanowic. Stosunkowo mniej jest ich na północnej stronie całego obszaru.

Piaskowce te wydały dotychczas największą ilość nafty w Tristano wicach, a w ostatnich czasach okazują się także bardzo wydatnymi na południu Borysławia. Nazywam je II. głównym poziomem naftowym tego obszaru.

Poziom ten jest jednak równocześnie także głównym przewodnikiem słonej wody, która zajmuje w nim najgłębsze partye i zwolna posuwa się od wschodu ku zachodowi coraz wyżej, zajmując w miarę wyczerpywania ropy i gazów miejsce tychże. Jako skała bardzo porowata i przepuszczalna potrafią te piaskowce przeprowadzać wodę na wielkie odległości. W zetknięciu z solonośnemi wtrąceniami iłów i łupków nasyca się ta woda solą i występuje dalej już jako solanka.

Cała miąższość formacyi menilitowej dochodzi tu średnio do 250—300 m.

Łupki menilitowe i ich piaskowce kończą się ku dołowi z reguły pokładem czarnych lub paskowanych rogowców, a jako praktyczną górną granicę następującego ku dołowi eocenu należy uważać w wierceniach pierwsze pojawienie się zielonych łupków. Są one początkowo zwykle zielonawo szare i dopiero w nieco głębszych partyach stają się, zwłaszcza w stanie świeżym i wilgotnym, wyraźnie i jaskrawo zielonymi; jeszcze głębiej występują często nadto wtrącenia i plamy barwy ciemno czerwonej. Ten pierwszy pokład eoceńskich łupków, przerywany czasem wąskiemi warstwami piaskowca, dosięga miąższości 100—150 m, poczem następuje III. główny poziom naftowy tego obszaru. Składa on się z szarych albo zielonawych, bardzo twardych krzemienistych, prawie kwareytowych piaskowców, które są bardzo szczelinowate i pękają w okruchy ostrobrzeżne. Czasem wtrącają się tu także jasne drobnoziarniste piaskowce lub nawet luźne piaski.

Ten eoceński poziom naftowy jest obecnie najgłębszym eksploatowanym horyzontem obszaru borysławsko-tustanowickiego. Stosownie do położenia otworów wiertniczych, znajduje on się w głębokościach między 1200 i 1600 m. W ostatnich czasach przebito w jednym otworze we wschodniej części Tustanowic cały eocen w około 1800 m i natrafiono pod nim, jak można się było spodziewać, na bryłowy piaskowiec jamneński z obfitym dopływem wody.

Ropy naftowe różnych wyżej opisanych poziomów borysław-skich, okazują pewne różnice w swych własnościach (gęstość, zawartość parafiny i benzyny). Najgłębsza ropa (eoceńska) jest lżejszą i uboższą w parafinę, niż ropy wyższe. Zauważono jednak także pewne podobne różnice lokalne w ropach tych samych poziomów.

Opisana dotąd, odkryta przez głębokie wiercenia autochtoniczna normalna serya warstw od iłu solnego aż do eocenu tworzy w środkowej partyi tego obszaru wyraźną, przebiegającą od NW ku SE antyklinę z bardziej stromym i mniej produktywnym stokiem NE, oraz z płaskim i bardzo wydatnym stokiem SW. Lecz także i wzdłuż kierunku warstw zauważono różnice poziomów tak, że antyklina przyjmuje kształt wydłużonej kopuły. Szczyt tej kopuły znajduje się w centralnej partyi Tustanowic, gdzie najbogatszy otwór wiertniczy »Oil City« wyrzucił samoczynnie nieznane przedtem w Galicyi ilości nafty. Do łupków menilitowych dotarto w tem wierceniu już w głębokości około 815 m, a wielka ropa przyszła z piaskowców tegoż poziomu w 1015 m, podczas gdy wszystkie inne wiercenia, otaczające tę część terenu, dotarły do tych samych warstw dopiero głębiej i osiągnęły produkcye znacznie mniejsze. Jest to jeden z najbardziej bijących dowodów na fakt, że największe ilości ropy skupiają się przy szczytach kopuło waty ch elewacyj. Natomiast wykazują dotychczasowe doświadczenia wiertnicze, że depressye w kierunku warstw są zupełnie puste, co stwierdzono w naszym obszarze na przedłużeniu ku NW w Popielach, a ku SE w Truskawcu i Dobro-hostowie.

Dotąd zajmowaliśmy się tylko częścią obszaru podkarpackiego, odsłoniętego zapomocą wierceń. Teraz przypatrzymy się bliżej także i właściwemu brzegowi karpackiemu, rozpoczynając od odkrywek, widocznych w dolinie Tyśmienicy od Borysławia w górę (ku SW).

Brzeg karpacki zaznacza się tu od razu także orograficznie, okazując nagłe wzniesienie się bardziej stromych gór ponad pagór-kowatem przedgórzem.

Bezpośrednio za szarym iłem solnym następują tu silniej pogięte i stromo podniesione typowe łupki menilitowe z kilku wtrąceniami piaskowców, za któremi pojawia się nieco wyżej w dolinie skalisty próg, złożony z twardych, paskowanych ławic rogowców.

Za rogowcami znajdujemy najpierw zielonawe piasczyste iły łupkowate z lokalnem nagromadzeniem brył egzotycznych. Jest to już początek eocenu. Następują stromo ku SW nachylone szaro zielone piasczyste łupki, a potem zielone łupki z płyciastymi twardymi marglami o wejrzeniu hydraulicznem, które eksploatują tu w małym kamieniołomie dla szótrowania drogi. Jest to charakterystyczna odmiana eocenu, która dalej na wschodzie towarzyszy warstwom num-mulitowym koło Pasieczny (powrócimy do tego później) i ogranicza się do partyj brzeżnych Karpat wschodnich. Ostatnią (najgłębszą) część odsłoniętego tu eocenu tworzą zielone i czerwone iły łupkowe z kilku wtrąceniami piaskowców. W przedłużeniu ku SE tego pasu eoceńskiego znaleziono nad potokiem Ponerle w Tustanowicach warstwę konglomeratu z nummulitami.

Przy jednej z moich ostatnich wycieczek znalazłem za tymi pstrymi iłami jeszcze bardzo małą partyę szarych piaszczystych margli, bardzo podobnych do margli bakulitowych z okolic Przemyśla« Mogą one i tutaj bardzo dobrze odpowiadać temu poziomowi stratygraficznemu na pograniczu pstrego eocenu i następującego piaskowca janmeńskiego.

Przy moście odsłaniają się potężne żółtawe ławice piaskowców z twardszemi zaokrąglonemi konkrecyami, nachylone ku SW. Jest to typowy piaskowiec jamneński górnej kredy.

Jeszcze dalej, już na początku Mraźnicy, znajdujemy kilkakrotnie załamane płyciaste twarde piaskowce z ciemnymi łupkami marglo-wymi i wapiennymi zlepieńcami. Są to górne warstwy inoce-r am o we, za któremi potem znów w normalnym porządku następują najpierw piaskowiec jamneński, a dalej warstwy eoceńskie.

Nie ulega wątpliwości, że istnieje tu przechylone siodło, którego część czołowa nasunięta jest na leżący przed nią ił solny. Przesunięcie to podałem do wiadomości jeszcze w r. 1904, lecz opierając się tylko na odkrywkach powierzchownych, skonstruowałem jego płaszczyznę prosto i stromo ku SW nachyloną. W ostatnich latach daleko posunięte głębokie wiercenia dostarczyły jednak szeregu nowych wyjaśnień, wedle których ta powierzchnia nasunięcia staje się w głębokości znacznie bardziej płaską, co obecnie zostało uwidocznionem w załączonym przekroju.

Okazało się, że serye warstw partyi przewróconej i przesuniętej tracą w głębi na miąższości, a warstwy dobrotowskie są tu zupełnie wyciśnięte. W normalnej seryi autochtonicznej, leżącej pod nasunięciem, okazuje się mała depressya o widocznie zmniejszonej produktywności. Za nią jednak następuje ku południowi ponowne podniesienie, które wydaje z piaskowców formacyi menilitowej niezwykle obfite wybuchy gazów i ropy. Jako przykład przytoczę tu główne objawy, zauważone przy wierceniu otworu »Gottfried I«. Wiercenie to rozpoczęto w Mraźnicy już dość daleko w obrębie nasuniętego piaskowca jamneńskiego. Piaskowiec ten trwał mniej więcej do 70 m głębokości. Następujący pod nim eocen przebijano od 70 do 320 m, poczem wiercono w łupkach menilitowych do około 500 m. Tu rozpoczęła się normalna serya bezpośrednio od iłu solnego, który trwał od 500 do 850 m, poczem wiercono w warstwach dobrotow-skich od 850 do 1190 m. W piaskowcach tych warstw pokazały się w 900 m pierwsze wydatniejsze ślady naftowe, a między 920 i 960 m zostały wyrzucone już podczas robót wiertniczych znaczniejsze ilości ropy. W 1190 m rozpoczęły się łupki menilitowe z potężnymi piaskowcami ropnymi, w których osiągnięto około połowy maja 1914. głębokość 1260 m ze znaczną samopłynącą produkcyą ropy.

W piaskowcach przewróconej i przesuniętej partyi eocenu i łupków menilitowych zauważono miejscami słabe wycieki naftowe. Największe natomiast bogactwo nafty jest widocznie nagromadzone na elewacyach fałdów autochtonicznych przedgórza, zwłaszcza przed czołem fałdu nasuniętego, jak to mogliśmy już zauważyć w Harklowej w Galicyi zachodniej. Fakt ten ma niezawodnie znaczenie ogólniejsze.

Mraźnica-Schodnica i okolica.

Śledzimy tu przekrój rozpoczęty koło Borysławia dalej w górę wzdłuż doliny Tyśmienicy (fig. 52).

Znajdujemy najpierw w Mraźnicy kilka zupełnie regularnych fałdów, w których następują nad sobą i pod sobą wszystkie warstwy od dolnych warstw inoceramowych aż do eocenu w zwyczajnem rozwinięciu i bez przerwy. Można tylko zauważyć miejscami rozpoczynające się wywalcowania poszczególnych kompleksów, jak np. w górnej części Mraźnicy, gdzie górne warstwy inoceramowe i piaskowiec jamneński zredukowane są do kilku tylko ławic w śródfałdziu jednego fałdu.

W płyciastych piaskowcach i wtrąceniach zlepieńcowych górnych warstw inoceramowych znajdują się tu dość często okruchy inoceramów, oraz mszywioły, kolce cydarytów i t. p.

Liczne wycieki naftowe znajdują się w całej tej pofałdowanej strefie tak w Mraźnicy, jako też i w jej przedłużeniu ku NW

И 5 W

ŚOO-

О/л /п Л

ТЧОТМЕ

NE

400

/а/.

ar

зоо-

100

г,

иоо-

шщщ

Ъъ' V

-> TYSniLniCfl

VV)

№

■Ш

га

70110П MOHZfl

ЧОо.

гоо-

POZIOMY nrftowł

Fig. 52. Przekrój w dolinie Tyśmienicy w Mraźnicy.

warstwy inoceramowe.

1.    Dolne

2.    Górne

3.    Piaskowiec jamneński.

4.    Eocen.

Skala 1:25000.

w Opace (część północna) i ku SE w Orowie. Wszystkie te wystąpienia nafty pochodzą z górnych i dolnych warstw inoceramowych, w których zwłaszcza twarde popękane piaskowce z licznemi żyłami kalcytu są głównymi zbiornikami ropy, lecz zawierają często także bardzo słone wody. Wszystkie te ropy są przeważnie wolne od parafiny.

Powyżej Mraźnicy opuszczamy dolinę Tyśmienicy i postępujemy wzdłuż drogi ku SW przez grzbiet górski Dział-Buchów do Schodnicy (przekrój fig. 53).

Najpierw przekraczamy jeszcze normalną seryę warstw ostatniego fałdu mraźnickiego, a mianowicie od dołu do góry masowe ławice piaskowca jamneńskiego, potem przeważnie zielone łupki i krzemieniste piaskowce eocenu, wreszcie mocno powyginane łupki menilitowe.

DZIAŁ

AYRRZNICR

615

WAPtllAftKA

XHODNICA

JAKOB

5W

ne

Tir

S®

ив

mi

łi

•ppliOM ttOTAZA

3UA0U A W 0 j ZOd m/0H

ßäl

Fig. 53. Przekrój przez Schodnicę.

1.    Dolne

2.    Górne

3.    Piaskowiec jamneński.

4.    Eocen.

5.    Łupki menilitowe.

a. Pokład rogowców u ich podstawy. XX. Przesunięcia.

Skala 1:25000.

warstwy inoceramowe.

55#

TclT

ww

6<

■005

wo®-;

sow

PC

t\

iooi

J-001-

too?

Utf

Krótko przed dotarciem do działu wodnego widzimy bezpośrednio nad łupkami menilitowymi połamane sine dolne warstwy inoceramowe, które tu widocznie zaznaczają początek nasuniętej łuski.

Cały grzbiet Działu składa się z potężnie rozwiniętych górnych warstw inoceramowych, wśród których wynurza się na stoku SW jeszcze kilka małych, stromych siodełek dolnych warstw inoceramowych, zawierających naftę. Kilka wierceń, wykonanych tu w miejscu zwanem »Wapniarka«, wydało chwilowo znaczniejsze przypływy ropy z tych warstw. W przedłużeniu tego wypiętrzenia ku SE otrzymano w ostatnich latach w górnej części potoka Schodnicy również obfitszą naftę z tych samych warstw.

Schodząc teraz z Wapniarki w dolinę Schodnicy, widzimy znów całą normalną seryę, t. j.: górne warstwy inoceramowe, bryłowe ławice piaskowca jamneńskiego, pstre warstwy eoceńskie, rogowce i łupki menilitowe, okazujące poniżej w dolinie układ bardzo pogięty i pogmatwany.

Obszerniejszy opis tych kompleksów jest zbytecznym; tylko kilka właściwości lokalnych zasługuje tu na wzmiankę. Niezbyt potężny w tem miejscu piaskowiec janmeński wzrasta w szerokość i miąższość w przedłużeniu tego pasu ku SE, a począwszy od Urycza pojawiają się coraz liczniej wspaniałe, do ruin podobne formy skalne tego utworu. Fig. 54 przedstawia główną skałę w Uryczu. W pstrych iłach eoceńskich tej partyi znajdują się bardzo liczne i dość duże zaokrąglone bryły egzotyczne, przeważnie wspominanego kilkakrotnie jasnego wapienia stramberskiego. Pas łupków menilitowych rozszerza się znacznie i miejscami potężnieje w dolinie Schodnicy, oraz w dal-szem przedłużeniu w Uryczu, a jeszcze więcej dalej ku SE w dolinie Stryja koło Korczyna i Synowódzka Wyższego. Występują tu także w górnych partyach lokalne wtrącenia ciemno szarych łupków marglowych z wąskimi piaskowcami, sferosyderytami i wąskiemi warstewkami zlepieńcowemi, przepełnionemi miejscami okruchami muszel. Także liczne ‘ odłamki połyskującego węgla są tu miejscami nagromadzone. Te szare wtrącenia, które w tym regionie zastępują górną część łupków menilitowych i z jednej strony przypominają warstwy krośnieńskie regionów głębszych, z drugiej zaś warstwy dobrotowskie podkarpacia przedstawiają wspomniane już (koło Spasa) warstwy polanickie, do których powrócimy jeszcze później. Zauważyć tu należy nadto, że typowe łupki menilitowe zawierają w dolinie Schodnicy liczne i po części dobrze zachowane odciski ryb.

Kilka wierceń, wykonanych w tej strefie łupków menilitowych tak w Schodnicy, jak i w Uryczu, nie doprowadziło nigdzie do pomyślnych rezultatów. Łęk nie zawiera nigdzie nafty.

Przybywamy do głównego bogatego obszaru naftowego w Schodnicy⁵. Jest nim wypiętrzenie eoceńskie, w którem podniesiona strona SW zaznacza początek przesunięcia łuskowatego ponad zapadniętym bokiem NE (łupki menilitowe).

rl-

№* spg,.,

ił,W jStùà

■m

Ш1

w-

;•

ki

pff

HF. -i

f"

Ï&.

Fig. 54. Skała piaskowca jamneńskiego w Uryczu.

Normalne następstwo warstw w najproduktywniejszej partyi centralnej obszaru schodnickiego jest w przybliżeniu następujące:

1.    Humus, piasek, glina, żwir i t. p. w zmiennej miąższości, stosownie do stosunków lokalnych.

2.    Łupki menilitowe z wtrąconymi zwykle jasnymi, drobnoziarnistymi piaskowcami wodonośnymi. U ich podstawy przebija

literatura.

się zawsze 10—30 m gruby pokład rogowców. Głębokość, do jakiej sięgają w otworach wiertniczych łupki menilitowe, jest bardzo rozmaitą, zależnie od położenia wierceń, od nachylenia warstw i od innych lokalnych zaburzeń, które tu zdarzają się bardzo często, podobnie, jak wogóle w każdym obszarze naftowym. Pod tern zaczyna się eocen :

3.    Szarozielone i zielone łupki i iły z częstemi, później z rzad-szemi wtrąceniami wąskich twardych piaskowców. Miąższość około 100—150 m.

4.    Pierwszy poziom naftowy. Składa on się z mniej lub więcej gruboziarnistych porowatych lub prawie szklistych szczelinowatych ławic piaskowca, impregnowanych ropą i przerywanych wąskiemi wkładkami iłu lub marglu. Średnio 30—40 m miąższości.

5.    Zielone i czerwone iły łupkowe z rzadkiemi wtrąceniami piaskowca. 100—150 m.

6.    Drugi poziom naftowy. Podobnie złożony, jak pierwszy, lecz znacznie grubszy i zwłaszcza odznaczający się przez potężne, gruboziarniste, po części kruche piaskowce ropne. Poziom ten dosięga 60—80 m miąższości i uważam go za podstawę eocenu, którego cała miąższość obejmuje tu w zaokrągleniu około 300 m.

7.    Pod tern następuje tu kilka szarych wtrąceń łupkowatych (może odpowiadających warstwom bakulitowym), a dalej grubsze ławice piaskowców z wodą. Uważam je już za piaskowiec ja-mneński. Około 100 m.

Tylko nieliczne wiercenia poszły jeszcze głębiej. Przebijały one jeszcze około 200 m naprzemianległych twardych wapiennych piaskowców i ciemnych łupków marglowych. Okazały się tu znów przypływy naftowe, dotąd jednak jeszcze niedostatecznie odsłonięte. Uważam tę partyę już jako górne warstwy inoceramowe i jako początek trzeciego poziomu naftowego.

W eocenie znajdują się nadto miejscami soczewki grubych zlepieńców z okruchami zielonych łupków i bardzo przeważającego wapienia stramberskiego.

Produktywna partya schodnickiej strefy eoceńskiej odkryta jest wierceniami na długości przeszło 10 km (Opaka-Schodnica-U г у c z) i w szerokości od 400 do 1000 m. Najbogatszym okazał’ się II. poziom w polu »Pasieczki« (zachodnia część Schodnicy), gdzie warstwy okazują drugorzędne wydęcie kopułowate i gdzie zwłaszcza sławny w swoim czasie (1895) szyb »Jakób«, potężny »flowing well«,

wydał wielkie ilości nafty z głębokości 303 m. Szyb ten leżał dokładnie na szczycie kopuły, podczas gdy wszystkie późniejsze dokoła »Jakóba« założone wiercenia spotykały te same warstwy głębiej i już były mniej wydatnemi.

Po stronie SW strefy produktywnej okazują warstwy eoceńskie jeszcze jedno podgięcie, w którem wszystkie wiercenia już pozostały pustemi, —- a dalej rozpoczyna się wielkie przesunięcie, które składa się w tern miejscu z dolnych i górnych warstw inoceramowych w potężnem rozwinięciu, lecz bez nafty.

Obszar naftowy Schód nicy jest znówprzy kładę m bogatego nagromadzenia nafty w przedmurzu partyi czołowej znaczniejszego nasunięcia.

Dalej ku SW powtarzają się jeszcze dwie zupełnie analogiczne łuski z przeważającemi warstwami inoceramowemi; aż dopiero około 12 km na SW od Schodnicy występuje stronie i regularne siodło, na którego szczycie znanem jest nad rzeką Rybnikiem koło miejscowości Kręciaty wystąpienie nafty z typowych warstw dolnych inoceramowych. Występująca tu ropa jest jasno żółta i bardzo lekka.

Jeszcze dalej ku SW wkraczamy już w autochtoniczne fałdy regionu krośnieńsko-szypockiego górnego dorzecza Stryja, gdzie znane są wystąpienia nafty jeszcze koło Poharu w wąskiem wypiętrzeniu eoceńskiem i w Koziowej w piaskowcach łupków menilitowych. Obie na końcu wymienione miejscowości leżą w dorzeczu Orawy na połudn. zachód od Skolego.

Brzeżna partya Karpat kolo Bolechowa i Doliny.

Party a ta jest tylko bezpośredniem przedłużeniem ku SE tych łańcuchów górskich, które poznaliśmy koło Borysławia i Schodnicy. Nie potrzeba tu więc już obszerniejszych opisów. Ograniczę się tylko do omówienia niektórych właściwości lokalnych. Budowę geologiczną tej partyi objaśnia przekrój fig. 56.

Pagórki podkarpackie składają się także tutaj przeważnie z pokładów formacyi solnej, która zawiera oprócz właściwego szarego iłu solnego, zwłaszcza w partyach głębszych, czerwonawe iły łupkowe i piaskowce. Cały obszar jest jeszcze dość intenzywilie pofałdowany, a w pobliżu właściwego brzegu karpackiego występują miejscami także i leżące pod mioceńską formacyą solną warstwy dobrotowskie pod postacią zielonawo szarych płyciastych piaskowców z pręgami falistemi i z wtrąceniami ciemnych łupków.

Oprócz pokładów soli (saliny w Bolechowie i Dolinie) występuje w tym regionie także nafta. W dobrotowskich warstwach znane są wycieki naftowe koło Pöchersdorfu i koło Li so wic (N od Bolechowa), a w formacyi solnej koło Jaworowa i Broczkowa w pobliżu Doliny.

Brzeg górski składa się tu ze stromo ustawionych i nad for-macyą solną nasuniętych łupków menilitowych. Fig. 55 przedstawia

ii

■i ы/'

$1

:o

Ш:

Mt:

m3

Uri

1Ш

\iÆ

7&

■■•i-

Fig. 55. Piaskowiec ciężkowicki naprzemian z zwykłymi łupkami menilitowymi powyżej Bolechowa nad Sukielą.

odsłonięcie powyżej Salamonowej Górki nad rzeką Sukielą, gdzie pionowe zwykłe łupki menilitowe występują naprzemian z kilku grubemi ławicami piaskowca ciężkowickiego i przez to dowodzą wzajemnej przynależności i równowiekowości tych obu utworów.

Na rysunku fig. 56 widzimy, że budowę następujących tu łańcuchów górskich pojmować należy jako szereg zupełnie analogicznie złożonych łusek. Wszędzie jest następstwo warstw to samo, a mianowicie od dołu do góry: dolne i górne warstwy inoceramowe, piaskowiec jamneński, eocen, łupki menilitowe z piaskowcem ciężko-

NE

428

5А1Ш

У

л:

ГЗс s«?

__—гтпггттутг

SALOMONOWA GÓRKA BOLECHÓW

CISÓW

5K/1ŁY

''б

ооЬ

.■z

SW

SUKIŁL JAMMEKSTAL POLANICA BUBNl 5ZCZ.E

Fig. 56. Profil nad Sukielą od Bolechowa w górę.

1.    Dolne

2.    Górne

3.    Piaskowiec jamneński.

4.    Eocen.

5.    Łupki menilitowe (lokalnie z piaskowcem ciężkowickim).

6.    Warstwy polanickie.

7.    Warstwy dobrotowskie.

8.    Mioceński ił solny.

XX. Przesunięcia.

warstwy inoceramowe.

Skala ± 1:150000

wickim, w górnych partyach zastąpione częściowo przez warstwy polanickie.

Na osobną wzmiankę zasługuje kontakt łupków menilitowych i nasuniętych na nie dolnych warstw inoceramowych, wybornie odsłonięty nad Sukielą poniżej Bubniszcz. Sine warstwy inoceramowe nie są tu już połamane i pogięte, lecz zupełnie zgruchotane i roz-

i.*

■'t

?sa

■ fT-

Йж

Як*

üg№l3S^£.

mm

ШЫ

ERSS

Ж2

j>X_.

“*Ä

UL.:'

Fig. 57. Pokruszone dolne warstwy inoceramowe przy przesunięciu nad Sukiela koto Bubniszcz.

tarte tak, że cała ta partya przedstawia się jako zupełnie chaotyczna masa mniejszych i większych ostrych odłamów w stwardniałej sub-stancyi ilasto-marglowej. To rzadko tak dobrze odsłonięte zjawisko przedstawia fotografia fig. 57.

Z początku silnie zaburzone dolne warstwy inoceramowe przybierają w górę rzeki (ku SW) zupełnie regularne i nie strome nachylenie ku SW i przechodzą ku górze w płyciaste warstwy inoc.e-ramowe górne. W tych podnieść należy zwłaszcza kilka bardzo zwięzłych ławic konglomeratu z przeważającym znacznie wapieniem

stramberskim. Ławice piaskowców potężnieją ku górze. Jedna taka zupełnie płasko leżąca warstwa z licznemi grubemi ziarnami kwarcu, z mszywiołami i innymi organicznymi fragmentami powoduje w rzece mały, lecz malowniczy wodospad, którego widok przedstawia fig. 58.

Powyżej następują na granicy Bubniszcz i Polanicy masowe ławice piaskowca jamneńskiego. Jest to ten sam ciąg, który wspo-

ЭН

-Kjà -ШHÉ

•шёшш

тШШ

...

V.

•*

S-Г

bi

Fig. 58. Górne warstwy inoceramowe koło Polanicy nad Sukielą, powodujące kaskadę.

minaliśmy już raz koło Urycza i który szczególniej charakteryzują ruinowate formy wietrzenia. Między Schodnicą na NW i Witwicą na SE, t. j. na długości około 45 km, można wyróżnić w tym pasie kilkaset takich często fantastycznych form skalnych. Jedną z największych takich skał koło Bubniszcz przedstawia fig. 59. Miąższość tych piaskowców bryłowych wynosi koło Polanicy około 250—300 m; w dolinie Stryja koło Synowódzka staje się ona jeszcze znacznie większą, lecz zmniejsza się bardzo znacznie tak w kierunku ku NW

Zuber R., Flisz i nafta.

(Schodnica), jak i ku SE (Witwica) tak, że redukuje się tu zaledwie do 60—80 m.

W górnej części pstrych warstw eoceńskich, leżących nad piaskowcem jamneńskim w Polanicy znalazł W. Rogala ⁶ kilka dobrze zachowanych, lecz dotąd dokładniej nieoznaczonych muszli (Cardium, Pectunculus).

::

* i-

ятш

liS

Li

V,

/к

j.

ЯЧ

Fig. 59. Skała piaskowca jamneńskiego koło Bubniszcz.

Ku górze następują zwykłe łupki menilitowe, które przechodzą zwolna w szare łupki marglowe z najpierw wąskiemi, potem grub-szemi wtrąceniami piaskowców i warstw zlepieńcowych. Są to już kilkakrotnie wymieniane warstwy polanickie, które w tym re-•gionie zastępują wyższą część łupków menilitowych. W ich wkładkach konglomeratowych znaleziono skamieniałości, których wprawdzie dotąd jeszcze dokładniej nie opracowano, lecz które noszą na pewne charakter oligoceński⁷. Jest to ten sam pas, w którym już dawniej znaleziono skamieniałości koło Schodnicy i Korczyna. Warstwy po-lanickie staną się po dokładniejszem zbadaniu niezawodnie ważnym poziomem stratygraficznym tego regionu karpackiego.

W obrębie tych warstw występują w Polanicy małe żyły i szczeliny z twardym żółtawo brunatnym ozokerytem. W półn. za-chodniem przedłużeniu tegoż ciągu znane są także wycieki naftowe koło Pobuka w tych samych warstwach.

Ku SW następuje koło Jammerstal największe przesunięcie tego regionu, to samo, które widzieliśmy już na SW od Schodnicy z silnie przeważającymi utworami kredowymi.

5W

О 0₍5<-

Ш,

И E.

MlIUN

Щ .«•

K1E.KA 5WICA W Y G ODA

Fig. 60. Przekrój nad Świcą koło Wygody.

1.    Piaskowiec jamneński (piaskowce brylaste z krzemienistemi wtrąceniami zielonemi).

a.    Gruby zlepieniec z inoceramami i nummulitami.

2.    Eocen (pstre łupki i piaskowce).

3.    Łupki menilitowe.

b.    Rogowce.

c.    Piaskowce ciężkowickie.

« Ł ь'ъ c

Na S od Bolechowa znanem jest wystąpienie nafty w dolinie Łużanki (dopływ Swicy) koło W i t w i c y. Pochodzi ono z wypiętrzenia bardzo twardych piaskowców eoceńskich z wtrąceniami pstrych iłów. Jest jednak możliwem, że naftę zawierają tu także następujące głębiej warstwy kredowe.

Jeszcze dalej ku SE odsłania się u połączenia rzek Mizunki i Swicy pod Wygodą nader pouczający przekrój, przedstawiony na rysunku fig. 60.

Jest to wyraźne siodło podwójne, którego party a wewnętrzna składa się z typowych bryłowych ławic piaskowca jamneńskiego. Między temi ławicami znajdują się ciemno zielone wtrącenia krze-mieniste, które dalej na wschodzie bardzo często powtarzają się w tym poziomie. Najbardziej uwagi godną jest jednak gruba ławica zlepieńca zapewne kształtu soczewkowatego (ponieważ nie można zauważyć jej dalszej rozciągłości), składająca się z otoczonych odłamów łupków chlorytowych, szarej waki, kwarcu i t. p., spojonych masą piaszczysto ilastą. W głębszej partyi tego konglomeratu znajdują się dość liczne odłamki grubych skorup inoceramów; ku górze jednak występują obok inoceramów także dość liczne drobne nummulity! Zlepieniec staje się ku górze drobniej ziarnistym i kończy się wreszcie zwykłym piaskowcem, nad którym następują już znane zielone i po części czerwone warstwy eoceńskie. Jest zupełnie wykluczonem, ażeby te inoceramy mogły być w tym konglomeracie na drugorzędnem łożysku. Okruchy tych skorup znajdują się wyłącznie w masie zlepiającej, a nigdy w obcych odłamach skalnych; nadto składają się odłamy egzotyczne tylko ze skał starszych, podczas gdy musiałyby być między nimi także fragmenty fliszu kredowego, gdyby owe inoceramy miały z niego pochodzić. Wreszcie jest całe następstwo warstw w tej partyi karpackiej (warstwy inoceramowe — piaskowiec jamneński — eocen — oligocen) tak zupełnie zgodnem i połączonem powolnemi przejściami, że lokalne transgressye są zupełnie wykluczone. Taka zaś przerwa sedy-mentacyi musiałaby tu istnieć pod koniec epoki kredowej i z początkiem eoceńskiej, gdyby się kawałki inoceramów były mogły dostać z warstw kredowych na drugorzędne łożysko do osadzonych nad niemi warstw eoceńskich.

Możliwem jest przeto tylko przypuszczenie, że albo inoceramy żyły jeszcze na początku eocenu, albo, że w tym regionie pierwsze nummulity pojawiły się już przed końcem okresu kredowego i dopiero później i stopniowo z rosnącą transgressyą eoceńską zawędrowały także do obszarów zachodniej Europy. Zadowalam się na razie tą krótką wzmianką, zachowując sobie do późniejszej sposobności bliższą dyskusyę tego niezmiernie interesującego i dla stratygrafii ważnego objawu.

Należy tu wspomnieć jeszcze o kilku wystąpieniach nafty na SE od Doliny. Są one następujące: w Spasie nad Czeczwą (SW od Rożniatowa) w grubej ławicy piaskowca, tworzącego podstawę szerokiego płaskiego siodła łupków menilitowych; w Rypnem i Pe-r e h i ń s к u w siodłach eoceńskich; w Słobodzie Niebyłowskiej nad Łomnicą, gdzie zarówno w podkarpackiej formacyi solnej poją-

wiają się nafta obfitująca w parafinę oraz żyły wosku ziemnego, jako też w oligocenie brzegu karpackiego wycieki naftowe; w Majdanie nad Łukwią znajduje się stara kopalnia nafty na grzbiecie eoceńskiego siodła podwójnego, pokrytego regularnie przez piaskowiec ciężkowicki i łupki menilitowe; także na południe od Majdanu koło Przysłópia znane są wycieki ropne w stromych warstwach oligoceńskich (warstwy dobrotowskie lub polanickie ?).

Najdalej od brzegu karpackiego oddalone (23 km) wystąpienie soli znajduje się koło Kałusza, gdzie istnieje siodło formacyi solnej ze zwykłymi pokładami soli kamiennej, lecz także i z solami po-tasowemi i magnezowe mi. Ku północy siodło to przypiera prawie do formacyj podolskich.

Na stoku SW tego siodła wykonano w ostatnich latach głębokie wiercenie, które przebiło całą formacyę solną i potem od 500 m w dół postępowało w zielonawo szarych warstwach łupkowo piaszczystych z coraz grubszemi wtrąceniami piaskowców. Nie ulega wątpliwości, że to są już warstwy dobrotowskie, w których doprowadzono otwór do 900 m głębokości. Przy 408, 550 i 570 m pojawiały się coraz silniejsze wypływy gazów węglowodorowych, które w końcu przybrały formę gwałtownych i trwałych wybuchów gazowych. Był to z początku prawie czysty metan, w którym później okazywała się coraz znaczniejsza przymieszka węglowodorów cięż- у / szych (a więc już gazów naftowych). Roboty są obecnie zastanowione i ograniczam się tymczasem do tej krótkiej wzmianki.

Okolice Nadworny i Delatyna.

Ważną tę i wcale skomplikowaną partyę Karpat wschodnich już kilkakrotnie badano i opisywano. Dawniejsze badania Tietze'gо i P au Га⁸ oraz moje⁹ wyjaśniły dość dobrze stratygrafię występujących tu pokładów. Pod względem jednak tektonicznym okazywały się później coraz liczniejsze trudności, tak, że budowa na pierwszy rzut oka dość prosta, okazała się w rzeczywistości bardzo skomplikowaną. Po kilku przeważnie chybionych próbach wyjaśnienia zna-

leźli dopiero w ostatnich czasach J. Łomnicki¹⁰ i J. Nowak¹¹ właściwą drogę do zadowalającej interpretacyi tamtejszej tektoniki, chociaż jeszcze zawsze pozostało kilka ciemnych punktów.

Przekraczałoby cel tej pracy, gdybym chciał rozbierać tu wszystkie wyłaniające się przytem problemy. Ograniczę się przeto tylko do kilku krótkich uwag.

Kontrast, który dotąd widzieliśmy między właściwym brzegiem karpackim i pagórkami podkarpackimi, daje się tutaj już o wiele mniej zauważyć, ponieważ w tej partyi Karpat także i ich przedgórze uległo już wcale intenzywnym dyslokacyom, a nadto przybywają tu niektóre nowe potężne i orograficznie silnie występujące elementy, których dotąd nie było w tych rozmiarach obok formacyi solnej, w tym względzie mało wyróżniającej się.

Te nowe elementy stratygraficzne, które już w podgórzu występują jako bardzo pokaźne masy górskie, okazują się zwłaszcza pod postacią bardzo potężnych konglomeratów, które się tu wsuwają między łupki menilitowe i warstwy dobrotowskie, — a także i właściwe warstwy dobrotowskie, złożone przeważnie z piaskowców, dochodzą tu do bardzo wielkiego rozwoju i miąższości tak, że można je jako element orograficzny postawić zupełnie na równi obok starszych utworów piaskowcowych głębszych łańcuchów karpackich. Wreszcie pojawiają się u podstawy właściwego szarego iłu solnego często bardzo grube pokłady jasno czerwonych iłów z wtrąceniami ilastych piaskowców.

Te grupy warstw, wchodzące w skład podgórza, są nie tylko silnie i stromo podniesione, ale można tu także wyróżnić, jak to Nowak (1. c.) wykazał, kilka wypiętrzeń, które rozpoczynają się na NW jako regularne siodła, lecz w dalszym przebiegu ku SE przechodzą w silnie przesunięte i przewrócone fałdy z częściowemi wyprasowaniami ; pokrywają się one potem najczęściej dachówkowato.

Właściwe łańcuchy karpackie tego regionu okazują wprawdzie na powierzchni tektonikę dość prostą w formie przeważnie regularnych fałdów. Nowsze badania wykazały jednak, że dalej na zachodzie występujące i stosunkowo niezbyt daleko nasunięte łuski tutaj prze-

Lwów 1914.

chodzą już po części w dobrze rozwinięte płaszczowiny z własną i od podłoża niezależną tektoniką. Autochton zaś podgórza, kończący się ku górze formacyą solną, pojawia się często jeszcze głęboko w górach w oknach tektonicznych wspomnianych płaszczowin.

Ponieważ także i starsze grupy warstw tego regionu okazują pewne szczególne właściwości, przeto zestawimy naprzód przegląd

; Т- I

!ШлНН|

5Ь ?ЙВД*

7.

•V-

>'Л

iS»»*»— V

ï-w

Зв&Ик.-

fi

vit

*:ä

Ж &?

%-ß '*s ßafjth, .>»• •' ■'^-

"

'-r4,- *■    '

Гч

3?

<*ЖЙ

Шш

^Л"1Я

’жйЧ

/<г

-п

Fig. 61. Margiel fukoidowy z dolnych warstw inoceramowych. Dora nad Prutem. 5/6.

с в\

РКА \

I;

-,

<-

\Äko^

stratygraficzny i krótką charakterystykę dających się tu wyrżnie (od dołu do góry) jednostek.

1. Dolne warstwy inoceramowe. Tak samo, jak dalej na zachodzie, sine iły i łupki z wapiennymi skorupowatymi piaskowcami hieroglifowymi, hydrauliczne jasne margle fukoidowe (fig. 61), miejscami także grubsze piaskowce z cienkoskorupowymi inocera-mami i wkładkami zlepieńcowemi, które zawierają często okruchy węgla, szczątki jeżowców i t. p.

Warstwy te są tu zwłaszcza w dolinie Prutu powyżej Delatyna bardzo silnie rozwinięte i na wielkich przestrzeniach znakomicie odsłonięte. Fig. 62 przedstawia charakterystycznie pogiętą partyę między Delatynem i Dorą.

Przedstawiony na fig. 63 fragment inocerama z Dory nad Prutem (S od Delatyna) został znaleziony w twardej warstwie piaskowca tego poziomu. Delikatna rzeźba, widoczna w piaskowcu po częścio-wem rozpuszcżeniu skorupy, jest chyba dostatecznym dowodem, że

!<*

ж«

Гг

:    3*^

. .'iii.«»*

¹ -.. " ".

>•

г >:' ' ••

Fig. 62. Dolne warstwy inoceramowe między Delatynem i Dorą nad Prutem.

muszla ta nie znajduje się tu na drugorzędnem łożysku, lecz pogrzebaną została w miękkim jeszcze piasku wybrzeża.

W illustracyach fig. 64 i 65 widzimy spiralnie zwinięte okazy, opisywane z rozmaitych poziomów jako Spirophyton, Zoophycos i t. p. Znajdują się one szczególniej często w twardych ławicach marglo-wych dolnych warstw inoceramowych koło Dory.

Wreszcie fig. 66 przedstawia odcisk znaleziony w piaskowcu hieroglifowym tych samych warstw koło Jaremcza (S od Dory),

który określiłem i opisałem jako pochodzący od meduzy (Atollites carpathicus) L

2. Górne warstwy inoceramowe. Kompleks, dochodzący w tych okolicach do 300 m miąższości, składający się głównie z dobrze warstwowanych, sinych, brunatno wietrzejących, twardych, wapiennych piaskowców z hieroglifami, naprzemian z czarnymi, sza-

I?

Ш.

mm

¹

Przyczynki do górnosenońskiej fauny Karpat. Kosmos 1909.

²

Por. zwłaszcza: Szajnocha i Grzybowski, Atlas geolog. Galicyi. XX Drohobycz (specyalnie Borysław oprać, przez Grzybowskiego). — Zuber, Die geolog. Verhältnisse von Borysław. Ztschr. prakt. Geol. Berlin 1904. — Zuber, Przyczynki do stratygr. i tekt. Karpat. Kosmos 1909. — Zuber, Die Oel- und Wasser-Horizonte von Borysław-Tustanowice. Petroleum VII. Nr. 9. Berlin 1912.

³

Pleistoceńskie owady Borysławia. Wydawn. Muzeum im. Dzieduszyckich.

⁴

Kopalnie oleju skalnego i wosku ziemnego w Borysławiu. Kosmos 1881.

⁵

Por. R. Zuber, Atlas geolog. Galicyi. XVII. Skole. Tamże i dawniejsza

⁶

Por. Rogala, Nowe skamieniałości z Karpat wschodnich. Kosmos. Lwów 1913, p. 767.

⁷

Zob. dopisek poprzedni.

7»

⁸

Studien in der Sandsteinzone der Karpathen. Jahrb. geol. Reichsanst. 1877 i — Neue Studien etc. tamże 1879.

⁹

* R. Zuber, Atlas geol. Galicyi II. (Arkusze Nadworna i Mikuliczyn).

¹⁰

   O składnikach tektonicznych Podkarpacia nadwórniańsko-sołotwińskiego. Spraw. Kom. fizyogr. Akad. Um. 45. Kraków 1911.

¹¹

   Jednostki tektoniczne polskich Karpat wschodnich. Archiwum nauk.

g*

E’ig. 63. Piaskowiec z odîamem skorupy inocerama. Dolne warstwy inoceramowe. Dora nad Prutem. 1/1.

rymi lub w ogóle ciemnymi, piaszczystymi lub marglowyini łupkami z licznymi fukoidami fliszowymi. Inoceramy są bardzo pospolite, zwłaszcza w piaskowcach.

Fig. 67 przedstawia ten kompleks warstw w ścianie u stóp góry Kiczery koło Dory, a lig. 68 te same warstwy przy małym pięknym wodospadzie zwanym »Kapliwiec« (E od Jamny).

W fig. 69 widzimy szczególniejszą formę wietrzenia na pierwotnie równej powierzchni płyciastego piaskowca tego poziomu.

¹ Zuber, Eine fossile Meduse etc. Verh. geol. Reichsanst. Wien 1910.

Fig. 64. Spirophyton (Zoophycos) z dolnych warstw inocer am owych. Dora nad Prutem. 5/6.

Ш’-

а«г

ш

ЁШ^ШЁ^ШШ-: ННшг

Itf&O- Г'-

Ни

F§

LH

в-

/**

«.

LvS^^b??»

*?;

fea

!'Л?

fe?

ЛИ

ic-

■glU

^ip

ЩЗЩйЩйШЬ

àiSfW'⁴'^

WflB

*?*2ą

‘y<

Шхт

rÿç*

rw' ч

HT

-ЖЦШ

•->:

-r*

Objaw ten może być dowodem bardzo niespokojnej sedymentacyi w najwyższym litorale.

11/Ш|

Пщщёшы

' i

Fig. 65. Spirophyton (Zoophycos) z dolnych warstw inoceramowych. Dora nad Prutem. 2/3.

ЩШМ

Fig. 66. Odcisk meduzy (Atollites carpathicus) z dolnych warstw inoceramowych. Jaremcze nad Prutem. 4/3.

Także zwęglony detritus roślin lądowych jest w tych warstwach często nagromadzony w znacznej ilości, jak to okazuje fig. 70.

Specyalnie w tym regionie zdarzają się w obrębie tej grupy warstw różne osobliwsze, przeważnie zlepieńcowe wtrącenia, obce opisanym poprzednio zachodnim partyom tego samego poziomu i dla tego zasługujące na bliższe omówienie. Występują one zwłaszcza w wyższych pokładach górnych warstw inoceramowych i można je

.л

шШ

Г-

- '-'SUs

f : . ......

тщ

Fig. 67. Ściana skalna nad Prutem pod górą Kiczerą koło Dory. Górne warstwy inoceramowe.

badać najlepiej w dolinie Prutu zaraz powyżej Delatyna, oraz w urwiskach prawego brzegu Prutu pod Kiczerą.

Jest to przedewszystkiem kilka twardych jasnych ławic wapiennych z licznymi okruchami skał starszych, przeważnie zielonych (chlorytowych). Masa wapienia składa się przeważnie z okruchów i gałązek litotamniów tak, że niektóre z tych ławic można wprost nazwać wapieniem litotamniowym. Oprócz tego jednak zawierają te wapienie i zlepieńce mnóstwo innych szczątków organizmów, jak: małe i wielkie otwornice, gąbki, mszywioły, korale, echinodermy, kawałki muszel, zęby rybie i t. d. i t. d. Fig. 71 i 72 okazują nam

części tych pokładów z Delatyna i Dory w szlifach. Z kilku lepszych ókazow, znalezionych w tych ławicach, wymienię tu kawałek ma-

1'. c

Ыщ

U. Ti

гШ

Л У'

Fig. 68. Wodospad »Kapliwieć« koło Jamny. Górne warstwy inoceramowe.

łego belemnita, kilka większych otwornic, oznaczonych po części jako spirocykliny, jako też lepiej zachowaną peronidellę.

Między te wapienie wtrącają się zielonawe i czerwone iły łupkowe z płytami piaskowców. Te pstre iły są podobne do znanych

Fig. 69. Zwietrzała powierzchnia piaskowca z górnych warstw inoceramowych.

Dora. 3/4.

fT

W ; •

шШЁшшШшт

шI

■jÖi

Як -,

р'Х*

?■

i

-,-

ьг

ч*;'

i“-'-

is»

ш

я?

5S

№

L

’ -.Ä *

#y1

!?2

r-J

л

эт

,

шЩ**-

2£w?

'iSv

₄^,.. '

Sp:

ЭК Я

aJj

*

шЖ5й

*Æ

r*Vi

ЛуШ

r -J

n»v

;-wr

• -Я

L%

;

Ж

r

,n

Fig. 70. Powierzchnia piaskowca z zwęglonym miałem roślinnym. Górne warstwy inoceramowe. Dora nad Prutem. X 3,3.

pstrych iłów eoceńskich, lecz zawarte w nich piaskowce i wapienie wykluczają tu wszelkie niebezpieczeństwo omyłki.

Najwyższa partya tych warstw składa się z prawie niewar-stwowanego pokładu kilka metrów grubego, złożonego z sypliwego szarozielonego iłu, przepełnionego otoczyskami egzotycznemi (znów przeważnie już kilkakrotnie wymieniane skały zielone) oraz szcząt-

y.    /»F * .

y.

fr

4.'

■"i

ЦУйй

■)

bCÄVW

lwi

vj\

^'онлч\

fcLïTs

,-Г

- а-

bi

ÿt,

.V,

/г~

Ьг

Fig. 71. Szczątki organizmów w szlifie. Górne warstwy inoceramowe. Delatyn nad Prutem. X 6,5.

kami organizmów, niestety bardzo źle zachowanymi. Nieco powyżej saliny w Delatynie odsłoniętą jest nad Prutem w tymże poziomie pionowa, nieco zwiężlejsza ławica konglomeratu, z której po wieloletnich usiłowaniach zdołałem zebrać małą faunę korali. Została ona zbadana i opisana przez J. Felix’a¹. Oprócz tego znajdują się tu szczególniej liczne skupienia kuliste Lithotamnium gosaviense (fig. 73) i Cirripedia (.Pollicipes Hausmanni Koch et Bunker, fig. 74). Nadto zebrałem tak tu, jak i w Dorze kilka cerioporid, niezliczone kolce cidarytów, kilka skorup ostryg (między terni Exogyra?), członki pen-takrynitów, mały odłamek belemnita, fragment hippuryta (?), jeden okaz Crania, — niestety nic dającego się dokładnie i pewnie oznaczyć. Nie można jednak zaprzeczyć, że pokład ten pod wielu względami przypomina utwory gosawskie Alp.

Bezpośrednio nad tem rozwijają się na Kiczerze w Dorze zu-

S.

il

mm

W.

»I

Si

Fig. 72. Szczątki organizmów w szlifie. Górne warstwy inoceramowe. Dora nad Prutem. X 6,5.

pełnie jednostajnie i przejściowo najpierw węższe, a potem coraz grubsze ławice piaskowców seryi najbliższej, a tą jest

3. Piaskowiec jamneński, tak nazwany od miejscowości Jamny nad Prutem jako od miejscowości typowej, a zatem od regionu obecnie omawianego (Tietze et Paul auct.).

Jest to w swej głównej masie niezmiernie grubo uławicony piaskowiec drobnoziarnisty, jasno żółtawy lub czerwonawy, kruchy; wietrzejąc, pokrywa on się zwykle kruchą brunatną lub szarą skorupą, albo czasem rozsypuje się w bardzo czysty, drobny piasek. Łamie on się w olbrzymie nieforemne bryły, które pokrywają całe zbocza oraz potężne łańcuchy górskie (n. p. wielkie i wysokie pasma zwane w tej okolicy Gorganami), albo tworzy, jak to już widzieliśmy dalej na zachodzie, wielkie, do ruin podobne, formy skalne (n. p. na górze Sisnia W od Dory); te ostatnie odpowiadają zapewne zwię-źlejszym i odporniejszym konkrecyom w łatwo zresztą rozpadającej się masie piaskowcowej. Charakterystyczna bryłowatość tego utworu

. A?

N/

у«

/0-

Al

ćfJJ

V-

''•N

"-'i'.:;

Fig. 73. Lithotamnium gosaviense. Szlif przez gałkę z górnych warstw inoceramowych. Delatyn. X 48.

występuje na jaw szczególniej w otoczeniu pięknego wodospadu Prutu pod Jaremczem (między Dorą i Jamną), co uwidocznia fig. 75.

Jako lokalna odmiana i wtrącenia występują w tym regionie twardsze, węziej warstwowane zielonawe piaskowce bez wapna z grubymi wałkowatymi hieioglifami i innymi odciskami problematycznymi, oraz ciemno zielone łupki krzemieniste, rozpadające się w ostre okruchy. Z takiej twardszej ławicy piaskowca pochodzi osobliwy ślad, przedstawiony na fig. 76.

Wtrącenia zlepieńcowe są tu rzadsze; składają się przeważnie z kwarcytów, fyllitów i łupków chlorytowych.

Zuber R., Flisz i nafta.

Dalej na zachodzie (okolice Przemyśla i Spasa) widzieliśmy wtrącenia w piaskowcu jamneńskim, zawierające skamieniałości (margle bakulitowe i łupki spaskie), które wykazały niewątpliwie górno kredowy wiek tego poziomu. Tu w dorzeczu Prutu nie udało się dotąd znaleźć nic podobnego. Znalazłem jednak w Dorze w kilku bardziej płyciastych i łupkowatych partyach piaskowca jamneń-

<•

-ą

ri

'4*

JL

тмЖ

ëï

■■к.)

fià

tSł

(t'YI

r-

Fig. 74. Pollicipes Hausmaimi z ławicy zlepieńca górnych warstw inoceramowych. Delatyn nad Prutem. 5/4.

skiego liczne grube i wielkie odłamy skorup inoceramów. W fig. 77 widzimy jedną taką powierzchnię warstwy z niewyraźnymi hieroglifami i z odłamem inocerama.

Miąższość całego kompleksu piaskowca janmeńskiego jest bardzo zmienna. W łańcuchach brzeżnych Karpat wschodnich dochodzi on ledwie do 50—100 m grubości. W głębszych górach dosięga on jednak wieluset metrów miąższości i zajmuje wielkie przestrzenie. Przy brzegu karpackim przeważa odmiana masowa, kruchsza, gdy

w łańcuchach wewnętrznych więcej występuje odmiana zwięźlejsza i węziej warstwowana.

Zupełnie powolne przejście (zanikanie grubych piaskowców i przewaga zielonych łupków) łączy piaskowiec jamneński z utworem następnym, którym są

4. Warstwy eoceńskie. Najważniejszemi są tu warstwy

I № "

Шт

mm

à» 1

vTj

SPT.

ÏS

—' ' '*.ЬьЁЗЯ /-«Ł*

"'Ж' :Й:

ЖЙЗШ

Ш⁷--

Fig. 75. Wodospad Prutu koło Jaremcza. Brylasty piaskowiec jamneński.

О.Л'-' ^

Л*

Аг/>

•о

numm u litowe z Pasieczny (SW od Nadworny). Są to dobrze warstwowane, zwięzłe, mocno wapienne, żółtawo szare piaskowce z licznymi nummulitami i ortophragminami. Jako wtrącenia między tymi wapiennymi piaskowcami występują twarde, płyciaste, bitumiczne margle hydrauliczne z organizmami (głównie małże, dotąd niestety nie opracowane) oraz partye zlepieńcowe.

Te warstwy nummulitowe tworzą koło Pasieczny piękne, poszarpane urwiska (fig. 78). Fig. 79 przedstawia szlif z tych warstw.

Oprócz tego występują w tych okolicach także inne skały z nummulitami, jak n. p. koło Mikuliczyna i Kosmacza piaskowce grubo-

»il

is

•И

Fig. 76. Ślad pełzania (?) w piaskowcu jamneńskim. Jamna nad Prutem. 2/3.

Г:

aä)

®вя

к«

Л-*

Mi

Е:,

;ж

чял

гм

Hi

’л?

с .

'i,

г-

gfij

tes

Ms*

i'

SçTTV

- ■'

Го*

:а??

V^c- ■■'•■•'

-    ---------■ иий^и*?

'

*т ® рВТ⁴

Vf»*

£V

ят - »

5ч*"!

lg

:-f*

Яш

Fig. 77. Płyciaste wtrącenie w piaskowcu jamneńskim z hieroglifami i z odłamem inocerama. Dora. 2/3.

ëf. >&»*%

Дь^

*\l

•4«

S3 *9

;-

теЗЖ'*

г-.-

Fig. 78. Skały piaskowca nummulitowego koło Pasieczny.

ziarniste, a koło Szeszor (nad rzeką Pistynką) bezpośrednio nad piaskowcem jamneńskim zielony konglomerat z licznymi nummulitami.

Innemi wtrąceniami eocenu są bardzo twarde, prawie szkliste, popękane, zielonawe piaskowce hieroglifowe, jako też gruboziarniste do kilku metrów miąższości dochodzące piaskowce glaukonitowe.

Wszędzie powtarzają się między, pod i nad powyższymi pia-

-44-|

r'k'

щь

Fig. 79. Piaskowiec nummulitowy z Pasieczny w szlifie. Liczne nummulity

i ortophragminy.

skowcami w bardzo zmiennej miąższości zielone i czerwone iły łupkowe, co zresztą, jak wiadomo, jest charakterystycznem dla całego eocenu we fliszu karpackim. Także fukoidy znajdują się czasem w łupkach eoceńskich, jak świadczy fig. 80.

W iłach i łupkach eocenu znajdują się często i tutaj większe ilości otoczonych brył egzotycznych rozmaitej wielkości. Są to przeważnie: wapień stramberski, różne kwarcyty, fyllity, skały chlory-towe i t. p., co zresztą powtarza się także i w innych poziomach.

Cała miąższość eocemi przekracza tu zapewne rzadko 800 m.

5. 01 i g o c e n. Dolną partyę tego piętra tworzą tu tak samo, jak na zachodzie, łupki menilitowe w znanej zwykłej formie brunatnych, biało lub żółto wietrzejących, liściastych łupków z rogowcami i rybami. Dobrze zachowane ryby znajdują się w dolinie Lubiżni koło Delatyna, a charakterystyczne okrągłe łuski meletty są wszędzie pospolite. I tutaj tworzy zwykle grubszy pokład rogowców dolną granicę łupków menilitowych.

Oprócz rozmaitych innych wtrąceń piaskowcowych powtarzają

aa*

- w ^ U    *

- Jj

ai

a

>* ■

ta!

л«

£v * /

Fig. 80. Fukoidy w marglu eoceńskim. Kosmacz nad Pistynka. 2/5,

v-A"pĄy'₄o;/

się tu tak samo, jak dalej na zachodzie, lokalne wkłady grubych ławic piaskowca, który należy identyfikować z piaskowcem cięż-kowickim. Zastępują one lokalnie rozmaite partye (t. j. tak u dołu, jak u góry) właściwych łupków menilitowych i nie można ich od tychże żadną miarą odłączyć.

Ku górze wykazuje oligocen wschodniokarpacki kilka odmian facyalnych (po części nam już znanych), które także stratygraficznie nie zachowują stałego ograniczenia i są terytoryalnie rozdzielone na różne regiony. Uporządkujemy je i bliżej rozpatrzymy wedle tych regionów.

a. Region podkarpacki czyli molassowy. Nad zwykle tylko bardzo słabym pokładem typowych łupków menilitowych (le-

dwie 50—100 m) następuje niezmiernie potężny zlepieniec (kilkaset do przeszło 1000 m), znany w literaturze karpackiej jako zlepie-

Fig. 81. Płyta piaskowca z pręgami falistemi. Warstwy dobrotowskie. Okolica Nadworny. 8/5.

,    - JJ

LMia.    -:ч

lBLv^.-.Ä- '■ Ч -Sh. -А,    ...

^,W4i

Vb-.

№. к я.

»*&

Si.

\Vv

(Kfc,

-V.

f>

WJ"**

■r*

йрй?*--4

■fe-y

Чу

•*Ï4^

■■

-■.ш

*'сУ

.JW*'

'+J&I

W>-

W*V

*!

-r**

&dHS&4Ä&

. ИЯ

id*

«4$4

счЗ

S№P'

K?

•'»»

Ï**-T

-.Ш-

Kfe

^Щятк

. m

•fv4i ,

•i- •

V?.-

.■‘Л,

+ -*

.■Ç^V.V

nieć słobódzki (od Słobody Rungórskiej koło Peczeniżyna). Jest to bardzo brylasty, niewyraźnie uławicony i orograficznie odznaczający się utwór, złożony dość luźnie z otoczonych małych i wielkich,

czasem wprost olbrzymich brył rozmaitych skał starszych, jak wapień stramberski, skały chlorytowe i fyllitowe, kwarcyty i t. p., w szarej, zielonawej, lub czerwonawej masie piaszczysto-ilastej. Zdarzają się czasem jeszcze i wśród ławic tego konglomeratu małe wtrącenia typowych łupków menilitowych (n. p. koło Hwozda, NW od Nadworny).

Nad konglomeratami następuje kilkaset metrów warstw do-brotowskich (TietzeeżPaul auct). Są to dobrze warstwowane, często płyciaste, dość zwięzłe piaskowce ilaste barwy szarej lub zielonawej, bardzo często z pięknemi pręgami falistemi (fig. 81), śladami ściekowymi oraz z bańczastemi (fig. 82), wałkowatemi i innemi wypukłościami na powierzchniach warstwowych. Bardzo zwykłemi zjawiskami są gałki ciemnych iłów, konkrecye, zwęglony detritus i t. p. Naprzemian występują szare, zielonawe i brunatne łupki. Także grubsze piaskowce gruboziarniste z naftą zdarzają się w tych warstwach.

Na przestrzeni między Sołotwiną i Jabłonowem są konglomeraty i warstwy dobrotowskie najpotężniej rozwinięte i wszędzie tak rozdzielone, że pierwsze tworzą dolny a drugie górny oddział. Dalej ku wschodowi (w dorzeczu Czeremosza) zmniejsza się miąższość i zlepieńce występują naprzemian z piaskowcami dobrotowskimi, albo je zastępują podobnie, jak to już widzieliśmy koło Borysławia.

Trzeba przyznać, że warstwy dobrotowskie i towarzyszące im konglomeraty słobódzkie odpowiadają tak petrograficznie, jak i stratygraficznie alpejskiej molassie i tak zwanej »Nagelfluh«. Możemy przeto zupełnie słusznie nazwać omawianą strefę podkarpacką regionem molassowym, co już zaznaczył J. Łomnicki (1. c.).

b.    Karpackie łańcuchy brzeżne. Mamy tu główne rozwinięcie i największą miąższość łupków menilitowych z rozmaitemi wtrąceniami piaskowców. Potężne zlepieńce regionu poprzedniego znikają tu zupełnie. Natomiast pojawiają się w najwyższych partyach łupków menilitowych z powolnem przejściem ciemno szare łupki marglowe ze sferosyderytami i wąskimi piaskowcami, często także ze słabemi wtrąceniami zlepieńcowemi, które zawierają liczne okruchy muszel (n. p. koło Markowej powyżej Sołotwiny). Są to znane nam już warstwy polanickie, które w regionie tym zastępują widocznie cały poziom warstw dobrotowskich.

c.    Region krośnieńsko-szypocki. Znów bardzo zredukowane łupki menilitowe u podstawy, a nad nimi bardzo potężne

Fig. 82. Płyta piaskowca z powierzchnią bańczastą (ślady ściekowe). Warstwy dohrotowskie. Żuraki koło Staruni.

(Okolica Nadworny). 7/8,

У„ - - - V    *    \

хч<\4^ ’ ч*Л ■ '->

Л    ■ '    V'* ’ 'Ч

А

Щш§11? i

шш

ЧЯ

PC

1Ш

K⁻'Lï

ш

ш§

PÏÇ

V.vi

■wÄÄ*

Шк

ЖЩВД

т\

ив

fcVV

» .

IEä*

< -V г

ей

ИШ

szare łupki i piaskowce znanych nam już także warstw krośnieńskich, które tu zastępują przeważną część łupków menili-towych i zapewne także dolną część warstw dobrotowskich (zwłaszcza konglomeraty).

d. Region magórski. Właściwe łupki menilitowe są już w zupełności zastąpione przez warstwy belowezkie (por. wyżej koło Krynicy), a po części także przez warstwy krośnieńskie. Ku górze następują znane nam również z zachodu bardzo potężne, bogate w mikę i często zlepieńcowate piaskowce magórskie, ograniczone do najgłębszych i najwyższych łańcuchów Karpat wschodnich (n. p. Czarnahora). Przedstawiają one tu niezawodnie tylko górnokarpacki ekwiwalent warstw dobrotowskich podkarpackiego regionu molassowego.

Na omówionych dotąd pokładach zamyka się ku górze właściwa serya fliszowa. Ponieważ jednak także i utwory neogeńskie odgrywają w partyi omawianej ważną rolę, przeto musimy je także uwzględnić.

konglomerat słobódzki) nad rzeką Pru-

6. Mio cen. W długiej na przeszło 100 km strefie podkarpackiego regionu molassowego między Bolechowem i Jabłonowem następują nad warstwami dobrotowskiemi zupełnie powoli i zgodnie blado czerwone iły łupkowe naprzemian z ilastymi szarymi lub żółtawymi piaskowcami. Koło Nadworny zawierają te warstwy dość często pięknie zielone naloty malachitu. Dopiero powyżej, i to znów z powolnem przejściem, następuje właściwy szary ił solny z solą kamienną, gipsem, ozokerytem, pirytem, z nagromadzeniami otoczysk egzotycznych i t. p. Zwłaszcza pięknie i zupełnie można obserwować całe to nieprzerwane następstwo warstw (ił solny — czerwone iły — piaskowce dobrotowskie tem między Delatynem i Łanczynem.

Właśnie wspomniane czerwone iły łupkowe możnaby połączyć tak samo z piaskowcami dobrotowskimi, jak i z iłem solnym. Ponieważ ich jednak w innych partyach albo brak zupełny, albo, jak koło Ghyrowa i Starej Soli na zachodzie i koło Kosowa i Kut na wschodzie, występują one jako wyraźne wtrącenia wśród iłu solnego i to nawet czasem w wyższych partyach tegoż, więc musimy je przyłączyć do formacyi solnej i zaliczyć wraz z nią do miocenu.

Mioceński ił solny wkracza z regionu molassowego jeszcze dość głęboko w karpackie łańcuchy brzeżne, gdzie jednak okazuje on się na powierzchni bezpośrednio nad warstwami polanickiemi (a więc bez pośrednictwa czerwonych iłów) w kilku oknach tektonicznych w nasuniętych powyżej łuskach lub płaszczowinach. Takiemi miejscami są n. p. Maniawa (koło Sołotwiny), Dora (koło Delatyna), Ko-smacz (nad Pistynką W od Kosowa).

Omówimy jeszcze wystąpienia nafty w tym obszarze.

Na półn. zachodzie znajdują się obszary naftowe i woskowe Dźwiniacza (ku N) i Star u ni (ku E od Sołotwiny).

W obu tych miejscowościach znane są znaczniejsze złoża ozokerytu w mioceńskim ile solnym w towarzystwie pirytu i małych gniazd siarki. Dowiercono tu także w kilku miejscach do ropy naftowej. W ogóle zauważyć tu można analogię z Borysławiem i Tru-skawcem. Stosunki tektoniczne są tu jednak dość skomplikowane i jeszcze niezupełnie wyjaśnione.

Mimochodem wspomnieć tu należy, że w r. 1907 znaleziono przy pogłębianiu szybu w Staruni w dyluwium zachowane zupełnie ze wszystkiemi częściami miękkiemi przez ropę i wosk ziemny trupy mamuta (Elephas primigenius) i nosorożca (Rhinoceros tichorhinus) oprócz licznych innych interglacyalnych szczątków zwierzęcych i roślinnych ². Nie ulega wątpliwości, że istniały tu w okresie dyluwial-nym podobnie, jak i dziś jeszcze w wielu miejscach, głębokie kałuże zakryte sitowiem i krzakami, w których zatonęły wspomniane zwierzęta i potem zoslały tak znakomicie zakonserwowane przez wyciekającą tam ropę parafinową.

Innym bardzo ważnym obszarem naftowym jest Bitko w i Pasieczna na SW od Nadworny³.

Pierwotnie wydawała się tektonika tego obszaru bardzo prostą. W wybornych i rozległych odkrywkach nad Bystrzycą między Pasieczną i Nadworną i w dolinach bocznych widocznem było bardzo wyraźnie, że koło Pasieczny istnieje dobrze wykształcone regularne i niestrome siodło z zupełną seryą warstw od łupków menilitowych do dolnych warstw inoceramowych po obu stronach. Na pograniczu górnych i dolnych warstw inoceramowych występowały w Bitkowie i w Pasiecznej piękne wycieki naftowe i źródła gazowe, które spowodowały założenie pierwszych wierceń. I rzeczywiście otrzymywano przez dłuższy czas dość znaczne dopływy ropy bardzo lekkiej benzynowej z popękanych wapiennych piaskowców warstw inocera-mowych.

Późniejsze głębsze wiercenia i porównawcze studya tektoniczne w szerszym zakresie doprowadziły jednak do stwierdzenia, że pojawiający się w przedłużeniu ku NW siodła pasieczniańsko-bitkow-skiego prawdziwy ił solny w Maniawie nie jest wcale transgredującą

о о5

ч^

5W

•:«хх

N^p>

gjfr

ПЕ

У>0^7~т

■=€"

'00**r ■poriOIiY KOfNt

Fig. 83. Przekrój przez obszar naftowy Bitkowa.

warstwy inoceramowe.

1.    Dolne

2.    Górne

3.    Piaskowiec jamneński.

4.    Eocen (warstwy nummulitowe).

5.    Łupki menilitowe i piaskowce ciężkowickie. a. Pokłady rogowca.

6.    Warstwy polanickie.

7.    Ił solny.

XX. Powierzchnia nasunięcia płaszczowiny.

zatoką, lecz musi być uważanym jako podkład autochtoniczny płaszczowiny. Późniejsze głębokie wiercenia wykazały też istotnie prawdziwość tego przypuszczenia. Pod warstwami inoceramowemi, za-wierającemi lekką naftę, następuje bezpośrednio mioceński ił solny, a pod nim głębiej ciemno szare łupki i piaskowce z ropą nieco gęstszą. Są to warstwy polanickie, które zawierają tu główne poziomy ropne. Jeszcze głębiej napotykane wtrącenia czarnych łupków zaznaczają prawdopodobnie już przejście do łupków menilitowych. Fig. 83 unaocznia te stosunki.

Także w dalszem przedłużeniu ku NW strefy naftowej pa-sieczniańsko-bitkowskiej znane są wycieki naftowe koło Jabłonki i К г у c z к i w obrębie autochtonicznego iłu solnego.

W nasuniętej płaszczowinie obszaru naftowego bitkowskiego, którą Nowak nazwał »płaszczowiną skolską«, znajdują się także dalej ku północy koło Bab cza wycieki naftowe, pochodzące z piaskowców łupków menilitowych.

Na wschód od Delatyna leży sławny w swoim czasie, a teraz prawie wyczerpany obszar naftowy Słobody Rungórskiej. Pierwsze uzasadnione wyjaśnienie tamtejszych stosunków geologicznych zawdzięczamy W. Szajnosze¹. Dalsze szczegóły zostały ogłoszone później przez A. Alth’a²) i przezemnie⁴). Przekroje fig. 84—87 wyjaśniają tektonikę tego obszaru, jak ją należy rozumieć z uwzględnieniem zasad najnowszych, wypracowanych zwłaszcza przez Nowaka⁵). Obszar ten należy w całości do regionu molassowego.

W fig. 84 widzimy nad Prutem między Delatynem i Dobroto-wem początek regularnego siodła, którego środek składają zlepieńce słobódzkie. Nad nimi występują typowe piaskowce dobrotowskie (stąd pochodzi ich nazwa), w których nad potokiem Iwanówką pojawiają się wycieki naftowe. Ku górze następują czerwone łupki jako podkład zwykłych szarych iłów solnych.

Następny przekrój (fig. 85) znajduje się około 5 km dalej ku SE koło Potoka Czarnego. Tu widzimy zlepieńce już wysoko wydźwi-gnięte, a w ich środku wąskie wypiętrzenie typowych łupków me-nilitowych nachylonych ku SW. Tworzą one widocznie środek przechylonego siodła.

Przekrój fig. 86 przechodzi przez kopalnie naftowe Słobody Rungórskiej (Ropa), jeszcze o 4 km dalej w przedłużeniu ku SE poprzedniego. Tu widzimy jeszcze dalej posunięte wypiętrzenie tego ukośnego siodła. Zlepieńce, które tu są najpotężniej rozwinięte i stąd otrzymały nazwę, zastępują widocznie przeważną część łupków menilitowych, które w normalnem rozwinięciu redukują się tu tylko do

¹    Kosmos, Lwów 1881, p. 206.

²    Przyczynek do geologii wschód. Karpat. I. Rozpr. Akad. Umiej. 14.

Kraków 1886.

5W

DO BRûTQw

i-

NE

, -mm

PRUT ⁴

к-!

II

Т7П

5 CL

"5

Fig. 84

POTOK CZRRNY

5W

Щщ

vv>

и/

WF

ft,

ft.

NE

l+l

Il I

’l

Fig. 85.

НОВОМ RUNGOTHKPi K0?/\LMIA

5W

77‘

н'у. .

ЖЖгУи:

ME.

/%/

Fig. 86.

StOBObfr KUbtGORSK A . _ wVtS " *

ЩЩщГ

⁴ \ г

eil

SiTł

ГГО-i-LLl

s^hXlT

ii

Fig. 87.

Fig. 84 — 87. Przekroje przez siodło naftonośne Słobody Rungórskiej.

1.    Piaskowiec jamneński.

2.    Eocen.

8. Łupki menilitowe.

4.    Zlepieniee słobódzki.

5.    Warstwy dobrotowskie.

6.    Czerwone łupki mioceńskie.

7.    Ił solny.

a. Poziomy naftowe.

wąskiego pokładu u podstawy zlepieńców. Leżące pod nimi warstwy eoceńskie składają się z zielonych łupków z kilku wtrąceniami czerwonych, z twardymi piaskowcami krzemienistymi i z kilku grubszemi ławicami gruboziarnistego piaskowca glaukonitowego, w których po stronie normalnej (nie przewróconej, SW) siodła znajdowały się największe nagromadzenia nafty. Jądro wypiętrzenia składają brylaste, drobnoziarniste, jasne piaskowce, które można uważać tylko jako górno kredowy piaskowiec jamneński.

Gdy stąd udamy się na mały grzbiet, oddzielający dolinę kopalni od wsi Słobody (dalej w kierunku SE), to widzimy na górze jeszcze zawsze ten sam układ i to samo następstwo warstw, jak w poprzednim przekroju. Na dole we wsi jednak znajdujemy w tym samym kierunku już na wierzchu odsłonięty prawdziwy szary ił solny z gipsem, źródłami solanki i t. p. Stosunki te możemy wyjaśnić tylko, przyjmując tu istnienie przewróconego ku NE przesuniętego fałdu z częściowo wywalcowanem śródfałdziem, jak to przedstawiono na rysunku (fig. 87). Widzimy tu dość daleko idącą analogię z Borysławiem.

Kosów i okolica.

Kosów leży na brzegu karpackim, gdzie mała rzeka Rybnica (dopływ Czeremosza) brzeg ten opuszcza. Znajduje się tu jedno z najbardziej pouczających odsłonięć w obrębie łańcuchów brzeżnych; przekrojowi temu bliżej się teraz przypatrzymy (fig. 88) L

W środku miasteczka Kosowa wznosi się strome urwisko skalne, w którem odsłaniają się prawie pionowe grube ławice kruchych jasnych piaskowców z twardemi okrągłemi konkrecyami, z egzoty-cznemi bryłami, z ciemnemi wtrąceniami łupkowemi, zwęglonymi szczątkami roślin i śladami muszel. Dalej ku NE przybierają te warstwy układ coraz bardziej płaski z nachyleniem ku NE. Ku SW stają się ławice piaskowców coraz rzadszemi, a partye iłów łupkowych coraz grubszemi (8 a). W tych iłach znaleziono w kilku miejscach skamieniałości morskie, które pozwoliły na określenie wieku górnomioceńskiego tych utworów. Jest to formacya znana w dawniejszej literaturze karpackiej jako »warstwy ceritiowe«, na

¹ Por. R. Zuber, Przyczynki-etc. Kosmos 1909. W. Friedberg, Formacya solna w Kosowie. Spr. Kom. fizyogr. Akad. Urn. 47. Kraków 1913.

brzegu NE Karpat bardzo rozpowszechniona i po części jeszcze pofałdowana. Zawiera ona węgle brunatne i górnomioceńską faunę

LLJ

zz

4_    ■

Kosów

. oo

-3

u-i—< s/

%!

»?

HUK

-d

MRMRSTtkSKO

Fig. 88. Profil brzegu karpackiego kolo Kosowa.

1.    Dolne

2.    Górne

3.    Piaskowiec jamneński.

4.    Eocen.

5.    Łupki menilitowe.

6.    Warstwy dobrotowskie i zlepieńce.

7.    Formacya solna.

8.    Miocen górny.

XX. Przesunięcie.

Objaśnienie liter a — i w tekście.

Skala ± 1:20000.

warstwy inoceramowe.

-U

.....ji-

KRmENlWfl

...

* t *!

erosion

- -9

JT

Zaber R., Flisz i nafta.

i florę, zamyka ku górze pokłady podkarpackie i przedstawia człon, łączący z utworami pozakarpackimi niefliszowymi.

Dopiero w pobliżu mostu, prowadzącego przez Rybnicę koło Manasterska, przechodzą te warstwy zupełnie nieznacznie w prawdziwy ił solny, w którym okazują się wtrącenia miękkich ilastych - piaskowców, kilka wkładek czerwonych iłów, lokalne nagromadzenia brył egzotycznych, pokłady soli i żyły gipsu. Wszystkie te warstwy albo stoją pionowo, albo zapadają stromo ku SW. Tylko w pobliżu saliny (7 b) widać kilka zaburzeń drugorzędnych, spowodowanych przez stwierdzone tutaj usunięcia powierzchowne. Powyżej mostu znajduje się grubszy pokład gruzłowatego gipsu (c), poczem następują znów z powolnem przejściem coraz liczniejsze, twarde, płyciaste, zielonawo szare piaskowce z pręgami falistemi, a więc znane nam już typowe piaskowce dobrotowskie (6). Koło d zawierają te piaskowce potężne .zwięzłe wtrącenia konglomeratów, które powodują w miejscu zwanem »Huk« piękny wodospad. Potem następuje jeszcze jedna partya płyciastych piaskowców z pręgami falistemi. Zlepieńce słobódzkie nie tworzą tu więc osobnego piętra pod piaskowcami dobrotowskimi, lecz redukują się do kilku wtrąceń z nimi naprzemian-ległych.

Koło e pojawia się pierwsze wtrącenie brunatnych, żółto wietrzejących, liściastych łupków menilitowych z licznemi bryłami egzo-tycznemi, poczem jeszcze raz powtarzają się potężne ławice konglomeratu (/).

Dopiero poza niemi rozwija się główna partya zupełnie typowych łupków menilitowych z kilku warstwami piaskowców, które rozpoczynają się przy wspomnianym konglomeracie koło g (a więc u góry) pokładem jasnych, prążkowanych rogowców.

W tej partyi łupków menilitowych zebrał St. Zuber dość dobrze zachowaną faunę ryb, opracowaną wraz z innemi przez Rychlickiego⁶. I tutaj okazało się podobnie, jak w Skopowie i w innych miejscach karpackich, że fauna ta zawiera obok ryb morskich także takie formy słodkowodne, jak Gobius elongatus Sim. i Leuciscus polysarcus Krarnb.

W miejscu h następuje najgrubszy pokład paskowanych rogowców i twardych bitumicznych margli hydraulicznych, które tu podobnie, jak zresztą najczęściej i na całym obszarze karpackim,

tworzą podstawę łupków menilitowych i powodują wodospad w miejscu zwanem »Dianka«.

Teraz następują ciemno zielone łupki eoceńskie (4) z wtrąceniami zielonych zlepieńców i wąskich twardych piaskowców hieroglifowych.

Dopiero w Horodzie pojawiają się pod skalistym grzbietem górskim »Kamienista« zupełnie bezpośrednio za eocenem i w nasunięciu ponad tymże sine piaskowce wapienne, ciemne łupki i jasne margle fukoidowe dolnych warstw inoceramowych (1), nad któremi następują ku SW płyciaste piaskowce i wapienne zlepieńce z okruchami inoceramów, jeżowców, mszywiołów i t. p., a zatem warstwy inoce-ramowe górne (2). W wyższej ich części wtrąca się, jak koło Nadworny i Delatyna, kilka warstewek czerwonych i zielonych łupków między wapiennymi piaskowcami płyciastymi, a najwyższy pokład tej seryi tworzy koło i znów tak samo, jak koło Delatyna i Dory, ławica ilasto marglowa z licznymi otoczakami egzotycznymi (zawsze i wszędzie ten sam materyał z wapienia stramberskiego, kwarcytów, skał chlorytowych i t. p.) z kawałkami ostryg i innych skorup, kolcami jeżowców i gałkami Lithotamnium gosaviense.

Cały grzbiet Kamienistej składa bryłowy i ruinowato wietrzejący piaskowiec jamneński (5), nad ławicami którego mały pokład szarych łupków piaszczystych mógłby reprezentować warstwy ba-kulitowe najwyższej kredy. Potem następuje zupełnie normalnie zwykły eocen i jeszcze dalej nad nim typowe łupki menilitowe.

Ważność tego przekroju polega widocznie na tern, że tu od-słoniętem jest całe następstwo warstw od górnego miocenu aż do dolnych warstw inoceramowych w niezaprzeczonej zgodności i bez przerwy w sposób znakomity, skąd wynika jedna z najważniejszych podstaw dla stratygrafii karpackiego fliszu, zwłaszcza w łańcuchach brzeżnych.

Zbytecznem byłoby opisywać szczegółowo przekrój kosowski w dalszym ciągu ku SW, ponieważ byłoby to tylko ciągłem powtarzaniem rzeczy już znanych. Zadowolimy się przeto jeszcze tylko kilku uwagami ważniejszemi.

Poza opisanym powyżej fałdem Kamienistej, przechodzącym w rozpoczynającą się łuskę, powtarza się ku SW jeszcze kilka fałdów do siebie równoległych, które albo okazują po obu stronach pełną seryę warstw, albo znów przechodzą w jednostronne łuski.

W obrębie warstw eoceńskich pojawiają się w kilku miejscach

oprócz zwykłych zielonych i po części czerwonych iłów i krzemie-nistych piaskowców hieroglifowych także znaczniejsze wtrącenia twardych płyciastych wapieni marglowych i piaskowców z nummu-litanii i ortofragminami, podobnie jak w Pasiecznej koło Nadworny, n. p. na brzegu karpackim w potoku Kreminecu na W od Kut. Warstwy te nie są przeto przywiązane do pewnego pasu, lecz tworzą lokalnie rozrzucone wtrącenia w całym regionie łańcuchów brzeżnych.

Piaskowiec jamneński potężnieje bardzo znacznie w kierunku od brzegu ku wewnętrznym łańcuchom górskim. Wspomniane już poprzednio zielone wtrącenia krzemieniste tego poziomu okazują miejscami znaczne rozwinięcie, jak n. p. pod górą »Sokolski« powyżej Kut nad Czeremoszem. Charakterystyczne, do ruin podobne formy skalne oraz olbrzymie nagromadzenia złomisk zdarzają się także tutaj (n. p. piękna duża skała »Pisany Kamień« na W od Rostok nad Czeremoszem).

Dopiero koło Żabiego nad górnym Czeremoszem dochodzimy do innego regionu facyalnego, którym jest znana nam już z zachodu strefa krośnieńsko-szypocka. Tak samo, jak koło Krosna, Węglówki, Sanoka i t. d., znajdujemy i tu wielką przewagę szarych warstw krośnieńskich, zupełny zanik piaskowca jamneńskiego, oraz wypiętrzenia wyspowate czarnych łupków z piaskowcami wapiennymi, sferosyderytami i t. p, które reprezentują niezawodnie przeważnie dolną kredę w rozwoju śląskim. Bliższe badania byłyby w tym regionie bardzo pożądane. Zwłaszcza nadawałyby się do tego celu okolice Jawornika i Burkutu (zdrojowisko, szczawa żelazista) nad górnym Czeremoszem i Szipot Kamerale na Bukowinie (skąd pochodzi użyta po raz pierwszy przez C. M. PauPa nazwa »warstw szy-pockich« ⁷ oraz wprowadzone przezemnie określenie »regionu kro-śnieńsko-szypockiego «).

W najwyższej grupie górskiej u źródlisk Prutu i Czeremosza (Czarnahora) zjawia się ostatecznie bogaty w mikę piaskowiec

magórski, który wydaje się częściowo przesuniętym nad strefą krośnieńsko-szypocką tak samo, jak dalej na zachodzie.

Przyjrzyjmy się jeszcze obszarom naftowym tych okolic.

W regionie podkarpackim znajduje się kilka wystąpień nafty koło L u c z y (W od Jabłonowa). Pochodzą one z warstw eoceńskich podobnie, jak w Słobodzie Rungórskiej. Wiercenia natrafiły tu jednak na niespodziewane i dotąd dostatecznie nie wyjaśnione komplikacye. Nie tylko nie natrafiono na uwagi godne przypływy ropne, lecz wystąpiły tu po części nie dające się pokonać przypływy wody słonej, a najdalej na południe wysunięte wiercenie nad potokiem Pekurą natrafiło pod naftonośnym eocenem na potężny pokład iłu solnego. Istnieje tu przeto niewątpliwie daleko sięgające i skomplikowane przesunięcie, które wymaga jeszcze bliższego zbadania.

Dalej ku SW, już w regionie łańcuchów brzeżnych, występują w kilku miejscach wycieki ropne, i to z reguły tam, gdzie się znajdują anastomozy rozpoczynających i ku SE wznoszących się regularnych siodeł. Jedno takie miejsce znajduje się między Tek uczą i Akreszorami w dolinie Gnilicy. Nafta pojawia się tu w obrębie szarych piaskowców i łupków warstw polanickich. Na wschód od Akreszor istnieją wycieki naftowe i stare szyby pod Magórą na grzbiecie wynurzającego się tu siodła eoceńskiego.

Najważniejszym jest obszar naftowy Kosmacza (około 12 km ku SW od Jabłonowa), którego stosunki geologiczne przedstawia fig. 89.

U źródlisk potoka Ruszoru (N od Kosmacza) okazuje się w obrębie łupków menilitowych zupełnie regularne i symetryczne siodło, w którego głębszych party ach wtrąconych jest kilka grubych ławic piaskowca ciężkowickiego. Piaskowce te są tak mocno przesycone smołą ziemną, że w latach dawniejszych wytapiano z nich substancyę asfaltowatą. Ku SE (w kierunku) wznosi się to siodło zwolna i okazują się pod łupkami menilitowymi zielone i czerwone iły i gruboziarniste piaskowce z nummulitami eocenu, z których wydobywają się w licznych miejscach źródła naftowe. Głębsze wiercenia otrzymały z tych piaskowców eoceńskich słabe dopływy gęstej czarnej ropy niestety z obfitą wodą. Pod tern przewiercono około 100—120 m piaskowca jamneńskiego z bardzo obfitą wodą, pod czem nastąpiły płyciaste wapienne piaskowce najpierw z czerwonymi, następnie z szarymi łupkami górnych warstw inoceramowych. Głębsze piaskowce tych warstw dają obfitą lżejszą ropę w towarzystwie często silnych wybuchów gazowych.

O*

U wKl AISld

si

LT»

v\

Го\

тШ:-

Ш,

К'

ЙШ

b. Zawartość nafty. XX. Przesunięcie.

7. Mioceński ił solny.

6. Warstwy polanickie.

a. Piaskowiec ciężkowicki.

5. Łupki menilitowe.

4. Eocen.

8. Piaskowiec jamneński.

2. Górne

1. Dolne

<ЗР.Ч'

.ISûdVÎ

warstwy inoceramowe.

big. 89. Przekrój koło Kosmacza.

СГ

KOSMfiCr

И\/

+j

r-f-ff imtnij

ЙШ

f^v\>

vC<4

и07?ПМ

r»b-

/о^

o°

S "o

Jeżeli teraz przez wznoszące się na południe od kopalni wzgórze zejdziemy w dolinę Pistynki, znajdziemy na zachód od wsi bardzo wyraźny stromy łęk wśród łupków menilitowych, gdzie występują najpierw po bokach ciemno szare łupki, piaskowce i wtrącenia zle-pieńcowe warstw polanickich ⁸, w środku zaś najprawdziwszy szary ił solny z obfitym gipsem i solą kamienną.

Na górze jednak, na grzbiecie góry Meł widzimy połamane dolne warstwy inoceramowe, nasadzone jak czapka na ile solnym.

Postępując w dolinie Pistynki dalej w górę (ku SW) znajdujemy jeszcze dość długo bardzo pogięte łupki menilitowe, a dopiero pod częścią zwaną »Zapust« wynurza się znów siodło zielonych i czerwonych łupków z piaskowcami nummulitowymi eocenu. I tutaj zastąpioną jest dolna część łupków menilitowych przez grube piaskowce ze znacznymi wyciekami naftowymi.

Jeszcze dalej w górę rzeki znajdujemy bezpośrednio następujące silnie dyslokowane sine warstwy inoceramowe dolne w płaskiem nasunięciu nad łupkami menilitowymi. Ku górze w wysokich już grzbietach następują najpierw płasko ku SW nachylone górne warstwy inoceramowe, a nad niemi niezmiernie potężny piaskowiec jamneński, pokrywający olbrzymiemi złomiskami całe grzbiety górskie tej partyi. Jest to początek wielkiego nasunięcia, które Nowak nazwał płaszczowiną skolską, a które, jak to widzieliśmy, dochodzi koło Nadworny aż do brzegu karpackiego, tu jednak znów od tego brzegu znacznie się cofa. Czapka dolnych warstw inoceramowych, która pokrywa ił solny Mełu, jest tylko pozostałą wypustką tejże płaszczowiny.

Mamy tu znów przykład znaczniejszych nagromadzeń nafty u początków wypiętrzeń siodłowych w autochtonie w pobliżu partyj czołowych nasunięć.

Inne wystąpienia nafty w łańcuchach brzeżnych tej okolicy są jeszcze następujące:

w Prokurawiew stromych piaskowcach warstw polanickich;

między Prokurawą iBrusturami w siodle dolnych warstw inoceramowych;

w Babinie (SW od Kosowa) w piaskowcach łupków meni-

litowych;

powyżej Riczki w małej odkrywce warstw inoceramowych; w długim i szerokim pasie łupków menilitowych z piaskowcami ropnymi u źródlisk potoków Riczki, Bezulki i Rybnicy na półn. stoku grzbietu Bukowca w kilku miejscach gmin Riczki i Jaworowa;

w niedostępnym parowie powyżej Rożna Wielkiego (SW od Kut) w siodle warstw eoceńskich.

W piaskowcach warstw krośnieńskich strefy krośnieńsko-szy-pockiej, która następuje w głębszych górach, pojawia się także kilka wycieków naftowych koło W o r o c h t y nad Prutem, koło Żabiego nad Czarnym i koło F er es kuli nad Białym Czeremoszem.

Bukowina.

Cały pas fliszowy Karpat bukowińskich zwęża się nieco. Łańcuchy brzeżne są tu tylko bezpośredniem przedłużeniem opisanych z okolic Kosowa bez wybitniejszych zmian tak pod względem stratygrafii, jako też i ogólnej tektoniki.

Na wzmiankę zasługują znaczne nagromadzenia wielkich brył egzotycznych w eocenie brzegu karpackiego koło Krasnej. Sterczy tu nawet większa rafa wapienia stramberskiego znana od wielu lat (fig. 90). Także wielkie masy wielokrotnie wspominanych ciemno zielonych skał chlorytowych są tu od dawna znane. Są to niezawodnie tylko olbrzymie bryły egzotyczne.

Na brzegu karpackim ku SE nabierają coraz więcej znaczenia nie tylko warstwy węglonośne górnego miocenu, które już znamy z Kosowa, lecz także i utwory sarmackie, które tu wprawdzie leżą jeszcze zupełnie poza obrębem fliszu, ale, jak to później zobaczymy, w Karpatach południowych (Rumunia) stają się istotnym składnikiem strefy fliszowej i dlatego już teraz zasługują na wzmiankę.

Z wystąpień nafty należy zaznaczyć następujące:

Powyżej Berhometu nad Seretem w warstwach inocera

mowych;

koło Storonec-Putilla i Russ-Moldawicy w wypię-trzeniach eoceńskich;

koło Dichtieńca (Dichtenitz, E od górnego Gzeremosza) i Stul pic ani (E od Kimpolung) w warstwach krośnieńskich;

koło Kimpolung prawdopodobnie w wypiętrzeniu dolnej kredy w obrębie tej samej strefy krośnieńsko-szypockiej.

Na SW od Kimpolung pojawia się nowy element górski, który wkracza tu z Marmaroszy na Węgrzech i z pogranicza rumuńsko-siedmiogrodzkiego, i który można śledzić ku NW aż do źródlisk Czeremosza i Cisy. Jest to masa górska złożona z gnejsów, łupków mikowych, werrukana i skał mezozoicznych, przesunięta tu przeważnie ku NE nad utworami fliszowymi jej przedgórza.

Dla strefy fliszowej góry te tylko o tyle wchodzą w rachubę, że składające je skały (głównie łupek mikowy) dostarczyły niewąt-

ft

Vf

i-..

fi w

njmwÆ

¹ ''

P:

Bpi

!

ЧчЩ

шяьяь.

msm

i.

Fig. 90. Skałka jurajska (wapień stramberski) koło Krasny (Bukowina), odkryta

przez kamieniołomy.

pliwie głównej masy materyału skalnego sąsiednim osadom fliszowym, t. j. głównie obfitującej w mikę seryi magórskiej. Materyał egzotyczny tej strefy wewnętrznej Karpat różni się zasadniczo od materyału łańcuchów brzeżnych. Pierwszy (Karpaty wewnętrzne) pochodzi niewątpliwie ze skał łupku mikowego masy marmaroskiej, drugi zaś (łańcuchy brzeżne) z pasma górskiego zewnątrz strefy fliszowej, przeważnie zniesionego, z którego dziś jeszcze pozostała reszta, składająca się głównie z charakterystycznych łupków zielonych w Dobrudży nad Czarnem Morzem.

Ta poruszona tu tylko krótko kwestya ma znaczenie dla ocenienia genetycznych stosunków karpackiego fliszu. W innem miejscu obszerniej ją traktowałem ⁹ i jeszcze do niej powrócę.

Pogląd ogólny na Karpaty północno-wschodnie¹⁰.

Jak już wynika po części z poprzednich opisów szczegółowych, możemy wyróżnić w obszarze omówionym od zewnątrz do wnętrza następujące regiony facyalne:

I.    Region podkarpacki. Składnikami charak ter y stycznymi wyłącznie tego regionu są warstwy dobrotowskie i zlepieńce sło-bódzkie w obrębie oligocenu, oraz lokalnie czerwone łupki w obrębie mioceńskiej form асу i solnej. Przeważna część formacyi solnej również mieści się w tym regionie, lecz sięga ona także i do następnego. Ponieważ warstwy dobrotowskie, zlepieńce i wspomniane czerwone łupki tak litologicznie, jak i stratygraficznie najzupełniej odpowiadają molassie alpejskiej, przeto możemy nazwać ten region także regionem molassowym. Region ten sięga jeszcze niezawodnie dość daleko ku północy i wschodowi ukryty pod utworami młodszymi.

II.    Region łańcuchów brzeżnych. Jest to część »pła-szczowiny Skolskiej« Nowaka i część jego »fałdów miejscowych«. Charakterystycznymi składnikami tego regionu są warstwy polanickie w oligocenie, warstwy pasieczniańskie w eocenie, warstwy bakuli-towe, łupki spaskie i piaskowiec jamneński w górnej kredzie, wreszcie warstwy inoceramowe górne i dolne w głębszych poziomach kredowych. Nadto sięga jeszcze do Lego obszaru ił solny z regionu podkarpackiego, a oligoceńskie łupki menilitowe tu mają największe rozwinięcie, chociaż sięgają one także jeszcze do regionów sąsiednich.

III.    Region krośnieńsko-szypocki, tak nazwany od miejscowości: Krosno na zachodzie i Szypot na wschodzie (Bukowina). Składniki charakterystyczne: warstwy krośnieńskie w oligocenie, warstwy czarnorzeckie (najwyższa kreda), dolna kreda śląska, przechodząca ku południowi znów w warstwy inoceramowe. W regionie tym istnieje niewątpliwa przerwa sedymentacyi między kredą dolną i najwyższą, a gdzie tej ostatniej niema, między kredą dolną i eocenem.

Tablica I.

"Ж

‘i/. ЛчГ

■% 4yL

\\

■-u

’fi

‘-°l

ът.

>jb\

ГЁГ- г

*■ I Ш=

Trzon marmaroski

Strefy naftowe

v:

tv

ÎL»

s/

fe

14

1/

*»4

\ MF Д

Wflt :

2VJ

}, Ш nb v ffi T?F

’Ç⁴

\%-

àh

W4bjè

ШЩi 4,

1И гсл i

'Afcr

IC

X'

Regiony faciesowe północno-wschodnich Karpat fliszowych.

Skala 1:2.000.000.

oy

R. Zuber. Flisz i Nafta.

ST

45t

"ж

Xi

Ł/

■jt

Tl

__j Reg/on podkarpacki (mo/assowy)

Region łańcuchów brzeżnych Region krośnieńsko-szypocki Region magórski

i VI

О

7-

çourg

*

4V

7^

7b

■7.

to

Tablica II.

ßiocen

шв

ШЖ 0Идо cen

1 Eocen

o o^o

eujoß epsjy llJ Ij

Kreda do/па

1    Region po dkarpacki

[    I    Region brzeżny

Г    i    Reg krośnieńsko-Szypocki

I    I    Region Magórski

IfiUll Masyw Marmaro' '<i

Jarosław

Zf-

Borysław

4

Nadworna

m/ß

TZ

s'

В chodnica

У s'ß" ß‘

'» ; Pasieczna

ГШ

s','

''ik.

.y

li. Zuber. Flisz i Nafta.

Ropianka

Przekroje schematyczne przez północno-wschodnie Karpaty f/iszowe

< Ч> % fern о à#

IV. Region magórski. Składniki charakterystyczne: piaskowiec raagórski (oligocen wyższy) i warstwy belowezkie (oligocen głębszy — eocen). W utworach tego regionu bierze udział niewątpliwie także kreda, lecz dotąd nie zdołano jej jeszcze należycie określić i podzielić.

Dalej ku S następuje trzon marmaroski, złożony ze skał krystalicznych i mezozoicznych (gneis, łupek mikowy, kwarcyty, wapienie i t. d.), którego brzeg północno-wschodni jest po części nasunięty na znajdujący się przed nim flisz magórski, i którego skały dostarczyły temuż niewątpliwie głównego kontyngentu jego materyału egzotycznego (zwłaszcza tak obfitej miki).

Dołączone rysunki schematyczne (fig. 91 i 92) przedstawiają rozmieszczenie różnych omówionych utworów przed ich wypiętrzeniem i sfałdowaniem, pierwszy w przybliżeniu w okolicach od Dukli do Przemyśla, drugi zaś mniej więcej między Marmaroszą i Nadworną.

Mapa (tablica I.) okazuje obszar i rozmieszczenie wyróżnionych regionów facyalnych.

Schematyczne przekroje (tablica II.) okazują ogólną budowę omówionych części karpackich, a mianowicie znajdują się one:

1. między dolinami Wisłoki i Sanu (w przybliżeniu na linii Ropianka koło Dukli-Sanok-Jarosław), przekrój 2. między Dniestrem i Stryjem (linia Użok-Turka - Schodnica-Borysław), a przekrój 3. między Bystrzycami i Prutem (mniej więcej linia Kabola - Polyana w Marma-roszy - Pasieczna - Nadworna).

Okazuje się z tych przekrojów, że utwory regionu podkarpackiego są stosunkowo niezbyt silnie sfałdowane. Pojawia się jednak już tutaj tendencya panująca w całej strefie fliszowej Karpat, że w różnych miejscach wynurzają się najpierw siodła regularne i niestrome, które w swym dalszym przebiegu wznoszą się stromiej, potem przewalają się ku północy i przechodzą wreszcie w przesunięte łuski lub nawet w skomplikowane płaszczowiny. Przykład taki widzieliśmy już pierwej w regionie podkarpackim, mianowicie siodło naftonośne Słobody Rungórskiej. Podobny wypadek widzimy w uproszczeniu koło Nadworny (tabl. II, przekr. 3).

Wypiętrzenia i fałdowania w regionie łańcuchów brzeżnych są znacznie intenzywniejsze. Stosunkowo rzadko znajdujemy tu siodła regularne i zupełne, i to najczęściej już przewrócone. Prawie zawsze przechodzą one po krótkim przebiegu w nasunięcia łuskowate (struć-

Kreda

Fig. 92. Rozmieszczenie faciesów fliszowych między Marmaroszą i Nadworną (w przybliżeniu). ba. Margie bakulitowe. — be. Warstwy belowezkie. — c. Piaskowiec ciężkowicki. — cł. Czerwone lupki mioceńskie. — cz. Warstwy czarnorzeckie. — d. Warstwy dobrotowskie. — e. Bryły egzotyczne. — eo. Eocen zwykły (przew. pstre łupki). — ep. Eocen pasieczniański. — id. Warstwy inoceramowe dolne. -- ig. Warstwy inoceramowe górne. — is lł solny mioceński. — j. Piaskowiec jamneński. — h. Warstwy krośnieńskie. — ks. Dolna kreda śląska. — ma. Piaskowiec magórski. — me. Łupki menilitowe. — mw. Górny miocen węglonośny. — p. Warstwy polanickie. — s. Łupki

spaskie. — sł. Zlepieńce słobódzkie.

dolna

pujoS

Eocen

uaooSiJQ

ri locen

<v

Шзш

Przerwa

tli i г

a^iP

Nt#

c, o

o O o. o r> ^ OOOOOOOO o o

Krosn.-5z.ypock

zn

ei

ь:

s=s?

rTrr-rj

ГГГПТ' f V t_LÊZü3

Б rzez ny

Fig. 91. Rozmieszczenie faciesów fliszowych w partyi Przemyśl-Dukla.

Kreda

dolna

ęu joS

Miocen

Oligocen

Eocen

:/(uoiSe\L

fe

"Przerwa

...

Magórski

Krośnieńsko - Згу рос к i

O«0*00000 O

, гр^й-ва*

®\w    V Vi i-V-1

-o-o

- C

-~ъ~- O -o -

0-00

-■2.7JŁ-

Pod KarpacKi

/Ж

Ж1

|G)fQ

о*

В rzeźny

turę en écailles, Sclmppenstruktur), jak to widzieć można zwłaszcza na przekroju schematycznym 2 (tablica IL). Łuski te jednak nieraz przybierają znaczniejsze rozprzestrzenienie i własną skomplikowaną tektonikę tak, że stają się już właściwemi płaszczowinami (nappes de recouvrement).

Na załączonej mapce (tab. I.) zaznaczono kreskowaniem kilka takich łusek i nasunięć. Z licznych tych objawów tektonicznych, które nieraz można śledzić na długości kilkuset kilometrów, wymienimy tu tylko dwa wybitniejsze, o których zresztą już były wzmianki kilkakrotnie w opisach szczegółowych.

Ze siodła naftonośnego Schodnicy wyłania się w jego przedłużeniu półn. - zachodniem już pod Załokciem wyraźna łuska, którą można śledzić jako zwykłe nasunięcie aż do Strzelbie koło Starego Sambora. Odtąd jednak nabrzmiewa ona do tego stopnia i tak się rozszerza z szeregiem nowych dyslokacyj tektonicznych, że już między Dobromilem, Przemyślem i Rzeszowem musimy ją uważać za prawdziwą płaszczowinę nakrywającą cały region podkarpacki, jak to uwidoczniono na przekroju schematycznym 1 (tab. IL). Możemy ją nazwać płaszczowiną przemyską.

Drugim przykładem jest już wspomniana powyżej »płaszczowina skolska« Nowaka w nieco zredukowanych rozmiarach. Jest ona najsilniej rozwinięta i najdalej ku NE wysunięta w okolicach Nadworny i Delatyna. Tak ku SE, jak ku NW cofa się czoło tej pła-szczowiny od brzegu karpackiego, a od doliny Swicy ku półn.-zachodowi przedstawia się ona we wszystkich następujących przekrojach jako zwyczajna łuska niczem nie różniąca się od szeregu innych łusek do siebie równoległych, panujących w tektonice tej części łańcuchów karpackich. Koło samego Skolego jest ona właśnie tylko taką łuską i dlatego może odpowiedniej byłoby nazwać ją »płaszczowiną pasieczniańską«, a nie »skolską«. Jako taką łuskę można ją śledzić jeszcze daleko przez Starzawę (koło Chyrowa) aż do okolic Birczy (SW od Przemyśla), gdzie prawdopodobnie znów przybiera charakter płaszczowinowy i przyłącza się do poprzednio wspomnianej płaszczo winy przemyskiej.

W następnym regionie krośnieńsko-szypockim mamy tylko najczęściej strome i bardzo liczne fałdy miejscowe przeważnie bez łusek i przesunięć. W niektórych silniejszych wypiętrzeniach pojawiają się niezgodnie pod eocenem (a po części także pod górną kredą) ukryte wyspy utworów dolno-kredowych w faciesie śląskim, a jeszcze dalej

ku południowi także pod postacią naftonośnych warstw inoceramo-wych dolnych.

Dopiero dalej na zachodzie, gdzie się utwory tego regionu bardzo znacznie rozprzestrzeniają, zaczynają się pojawiać także objawy przesunięć. Przykład taki widzieliśmy już w opisanym poprzednio obszarze naftowym w Harklowej (koło Jasła).

Tektonika regionu magórskiego, dotychczas znacznie mniej zbadana od poprzednich, zdaje się odgrywać w ogólnych zarysach tę samą rolę wobec regionu krośnieńsko-szypockiego, co utwory brzeżne wobec Podkarpacia. I tutaj partye czołowe piaskowca magórskiego wykazują nasunięcia ku NE często dość daleko sięgające pod postacią łusek lub płaszczowiu na utwory krośnieńsko-szypockie. Te ostatnie nadto wraz ze swemi wyspami dolno-kredowemi pojawiają się w wielu miejscach już w obrębie regionu magórskiego, prawdopodobnie pod postacią okien tektonicznych (n. p. Klęczany, Ropianka, Körösmezö).

Omawianą w tej pracy partyę Karpat fliszowych zamyka wreszcie nasuwająca się na region magórski od południa grupa skał krystalicznych i mezozoicznych trzonu marmaroskiego.

W związku z tektoniką omawianego obszaru znajdują się niewątpliwie także wystąpienia nafty, którym jeszcze pragnę poświęcić w następstwie kilka uwag.

Z wyliczonych poprzednio różnych warstw i odmian następujące zawierają pokłady naftowe w piaskowcach, poprzegradzanych pokładami iłów nieprzepuszczalnych:

1.    Warstwy inoceramowe dolne i górne oraz neokom śląski;

2.    Eocen pstry;

3.    Piaskowiec ciężko wieki;

4.    Warstwy krośnieńskie, polanickie i dobrotowskie;

5.    Mioceńska formacya solna.

Nadto wosk ziemny (ozokeryt) znajduje się w mniejszych wydzieleniach w warstwach krośnieńskich (koło Baligrodu i Turki) i po-lanickich (w Polanicy), oraz w największych ilościach w mioceńskim ile solnym (Borysław, Dźwiniacz, Starania).

Na dołączonej mapce (tab. I.) zaznaczone zostały w przybliżeniu poznane dotąd strefy naftowe pod postacią czarnych kresek, oznaczających kierunek i przebieg wy piętrzeń naftonośnych.

Ścisły i nad wszelką wątpliwość stwierdzony związek nafty z pewnymi tylko i to zawsze tymi samymi poziomami straty graficznymi karpackiego fliszu wykazuje, że te złoża naftowe są na pierwotnem łożysku i znajdują się w związku genetycznym z utworami, które je zawierają.

Wydaje się tylko rzeczą bardzo prawdopodobną, że pierwotnie nafta w pewnych kompleksach osadów wytworzona, była w nich rozmieszczona równomierniej, a dopiero później wskutek wypiętrzeń i dyslokacyj tektonicznych nagromadziła się w większych ilościach w pewnych tylko partyach przy równoczesnem zubożeniu innych, i ta okoliczność jest niewątpliwie podstawą związku nagromadzeń nafty z tektoniką.

Przechodząc wystąpienia nafty naszego obszaru regionami fa-cyalnymi, zaznaczyć muszę najpierw, że mojem zdaniem, na nowszych badaniach opartem, region magórski własnej nafty nie posiada. Pojawiające się w obrębie tej strefy wystąpienia nafty znajdują się najprawdopodobniej (jak to już pierwej zaznaczono) na wypiętrze-niach siodłowych lub wyspowych wśród okien tektonicznych i należą przeto do następującego regionu krośnieńsko- szypockiego. Przykładami są: Klęczany koło Nowego Sącza, Ropianka koło Dukli i Jasień (Körösmezö) w Marmaroszy.

W regionie krośnieńsko-szypockim mamy bardzo liczne wystąpienia nafty. Warstwy krośnieńskie są niezmiernie bogate w ślady i wycieki naftowe; wykazują one jednak jeszcze tylko tam większe nagromadzenia ropy, gdzie tworzą regularne, stosunkowo płaskie i szerokie siodła, ponieważ przy przewadze w tych warstwach piaskowców nad ilastemi wkładkami nieprzepuszczalnemi mogły się tylko takie regularne siodła ochronić od późniejszego zawodnienia. Przykładami są obszary naftowe: Kobylanka koło Gorlic, Tarnawa Dolna i Mokre koło Zagórza. Inne bardziej strome i silniej zaburzone partye tych warstw są pomimo czasem znacznych powierzchownych śladów naftowych, w głębi prawie zawsze zupełnie zawodnione i jałowe.

Z innych poziomów tego regionu są wypiętrzenia eoceńskie bogatemi w naftę. Potężnie rozwinięte pstre iły tychże tworzą wyborne nieprzepuszczalne ochraniacze dla ukrytych pod nimi piaskowców naftonośnych. Te znów mogą być podzielone na dwa osobne typy. Jednym typem są piaskowce warstw inoceramowych (n. p. Siary koło Gorlic) i neokomu śląskiego (n. p. Węglówka koło Krosna), które występują jako wyspy pod iłami eoceńskimi; drugim typem są własne, często grube piaskowce ropne eocenu, gdzie bywają

między potężnymi pstrymi iłami bardzo bogatymi poziomami naftowymi (przykłady: Równe koło Dukli, Bobrka i Potok koło Krosna, Klimkówka koło Iwonicza).

W łańcuchach brzeżnych i w regionie podkarpackim okazują się nagromadzenia nafty znów, jak zresztą prawie wszędzie, na grzbietach regularnych i niezbyt silnie przesuniętych siodeł (przykłady: Schodnica, Borysław, Pasieczna, Kosmacz).

Tu jednak należy zwrócić uwagę jeszcze na niektóre inne objawy uboczne, na co wskazywano po części już poprzednio kilkakrotnie.

Że najobfitsze nagromadzenia nafty i gazów znajdują się na grzbietach antyklin, a zwłaszcza w kopułowatych ze wszystkich stron zamkniętych wydęciach, jest rzeczą od dawna znaną i wielokrotnie stwierdzoną. Niema natomiast nafty w zagłębieniach synkli-nalnych, co sprawdza się w terenach naftowych karpackich do tego stopnia, że nawet drobne zaklęśnięcia lokalne i drugorzędne w obrębie siodeł bardzo produktywnych odznaczają się albo zupełnym brakiem, albo przynajmniej uderzającem ubóstwem nafty, i to zarówno w poziomach wodonośnych, jako też i w zupełnie bezwodnych.

Tak przedstawia się rozmieszczenie nafty w kierunku poprzecznym. Jeżeli zaś będziemy śledzić to rozmieszczenie w kierunku podłużnym, t. j. wzdłuż wypiętrzeń siodłowych, to znajdziemy prawie zawsze, że poziomy naftonośne są najbogatszymi w pobliżu anasto-mozy tych siodeł, t. j. w miejscach, gdzie one się rodzą, czyli zaczynają wypiętrzać; zanika zaś bogactwo nafty tam, gdzie te same siodła wznoszą się tak wysoko, że wychodzą w powietrze lub gdzie wypiętrzenia te przybierają formę mocno nasuniętych łusek, albo nawet płaszczowin (przykład: Słoboda Rungórska). Tylko rzadko i stosunkowo niewielkie zapasy nafty mogą się zachować w takich partyach nasuniętych, jak n. p. w przesuniętych warstwach inoce-ramowych w Pasiecznej i w Bitkowie (koło Nadworny). Zanika też nafta w bokach przewróconych i wygniecionych siodeł ukośnych (Słoboda Rungórska, Harklowa).

Wreszcie spostrzeżemy i ten znamienny fakt, że największe nagromadzenia nafty skupiły się w fałdach autochtonicznych w pobliżu czoła partyj nasuniętych i to znów w częściach antyklinalnych tych fałdów. Wybitnymi przykładami są Harklowa, Borysław, Schodnica, Kosmacz i wiele innych.

Zadowalam się na razie zaznaczeniem powyższych faktów, a do dalszego ich oświetlenia powrócimy jeszcze później.

Jeszcze kilka uwag ogólnych pozwolę sobie dołączyć.

Rzut oka na rozmieszczenie i charakter osadów w obszarze omawianym (mapa tab. I. oraz rysunki fig. 91 i 92) wskazuje nam, że w strefach środkowych przeważają osady ilasto-marglowe i drobno-piaszczyste przy zupełnym braku brył egzotycznych, gdy tymczasem w partyach północnych (brzeżnych i podkarpackich) oraz południowych (region magórski) znacznie rozwijają się piaskowce i zlepieńce. Są to wszystko osady wybitnie wód płytkich.

W innem miejscu wykazałem ¹¹, że materyał egzotyczny północnego brzegu karpackiego na zachodzie aż po Przemyśl pochodzić musiał ze starych łańcuchów górskich kielecko-sandomierskich i ich później zapadniętego przedłużenia ku SE. Od Przemyśla ku SE musiało istnieć dalsze podobne pasmo górskie wzdłuż dzisiejszego brzegu karpackiego, z których to gór znajdujemy bardzo wiele egzotycznego materyału w partyach brzeżnych fliszu, a których ostatnia pozostałość istnieje jeszcze w Dobrudży przy ujściach Dunaju. Materyał egzotyczny strefy magórskiej (charakteryzowany szczególniej przez bogactwo miki, czego brak strefom północnym) pochodzi z trzonu marmaroskiego, którego dalsze przedłużenie ku NW musiało niezawodnie istnieć w czasie tworzenia się fliszu pod postacią szeregu wysp.

W obrębie więc i przy północnym brzegu wielkiej geosynkliny alpejsko-śródziemnomorskiej istniała w czasie sedymentacyi fliszu karpackiego pomniejsza, lokalna, płytka, lecz oscylująca synklina drugorzędna, ograniczona ku północy i wschodowi przez pasma gór kielecko-dobrudzkich, od południa zaś przez archipelag marmaroski. W tej płaskiej miedniczce otoczonej skałami, deltami rzek, lagunami i podzwrotnikową wegetacyą osadzał się podczas okresów kredy i paleogenu flisz karpacki, po którego znaczniejszem wy dźwignięciu w pozostałych na brzegach jeziorach słonych, przy równoczesnem pogłębianiu się podkarpackiego rowu tektonicznego, osadziła się w epoce mioceńskiej formacya solna. Nowa transgresya morska pokryła części tego obszaru podczas miocenu górnego.

Ruchy górotwórcze w tak utworzonym fliszu rozpoczęły się po części już w okresie kredowym, lecz ostateczne ukształtowanie łań-

cuchów nastąpiło dopiero po miocenie. Plan tych fałdowań fliszu szedł niewątpliwie dalej śladami preegzystujących łańcuchów pra-karpackicłi, których ślady pozostały w exotykach fliszowych. O planie tym świadczy przebieg podłużny dzisiejszych fałdów karpackich.

Lecz także w kierunku poprzecznym znajdujemy pewne objawy, które predysponowały późniejsze ukształtowanie tektoniczne fliszu. Oto uderzającem jest wygięcie na zewnątrz łuku karpackiego między Rzeszowem a Przemyślem. Wiemy obecnie, że tu najsilniej rozwinęły się i najdalej na północ wykroczyły płaszczowiny łańcuchów brzeżnych. Istnieje tu najwidoczniej depressya poprzeczna (o kierunku SW—NE), którą, jak gdyby wygodnem i szerokiem korytem wysunęły się na zewnątrz parte ruchem górotwórczym od południowego zachodu masy fliszowe. W przedłużeniu tego kierunku poza obszarem Karpat biegnie jednak dalej wielkie zagłębienie wołyńskie, na którego związek z tektoniką Karpat już dawniej zwrócił uwagę Teisseyre¹². Na południowej zaś stronie Karpat mamy w dalszem przedłużeniu tej samej depressyi pasmo młodo - wybuchowe gór Preszowsko-Tokajskich, co w dalszym ciągu potwierdza istnienie wspomnianej depressyi transwersalnej i tektonicznej predyspozycyi Karpat.

Podobne wpływy pozakarpackie na tektonikę karpackiego fliszu dadzą się zauważyć niezawodnie także w innych miejscach, co jednak zresztą ma podrzędne znaczenie dla problemów tu poruszanych.

2. Karpaty południowe

Tu omówimy niektóre obszary fliszowe i naftowe wschodnich Węgier, Siedmiogrodu i Rumunii.

Dolina Izy w Marmaroszy.

Na stronie południowej wspomnianego już poprzednio krystalicznego trzonu marmaroskiego są znane w najwyższej części doliny Izy (wschodni dopływ Cisy) wystąpienia naftowe w okolicach miejscowości Szacsal i Drago mer fal va, zbadane dokładnie zwłaszcza przez J. В о e с к h'a ¹³.

Obszerne i dokładne opisy tego badacza dają dobry obraz występujących w tej okolicy utworów. Pod względem jednak tektoniki i stratygrafii doprowadziły mnie własne badania do wyników znacznie odmiennych, które w następstwie podaję (por. fig. 93).

Formacya naftonośna z Szacsal nie jest eoceńską, jak Böckh sądzi, lecz zupełnie typowym oligocenem pod postacią potężnie rozwiniętych warstw krośnieńskich. Są to szare marglowo-piaszczyste łupki z obfitującymi w mikę szarymi piaskowcami, z obfitym miałem roślinnym oraz lokalnie z wtrąceniami grubszych ławic żółtawego piaskowca o wybitnym typie piaskowca ciężkowickiego. Gzy to jest

'ЩШ;

WÊÉb

S LAC S AL

Fig. 93. Przekrój koło Szacsal (dolina Izy).

1.    Nasunięte wypustki gór Rodneńskicli (skały krystaliczne — kreda — wapienie nummulitowe i konglomeraty).

2.    Oligocen roponośny (facies warstw krośnieńskich). a. Partye zawierające naftę.

XX. Przesunięcie.

odleglejsze odgałęzienie południowo wschodnie poprzednio opisanego regionu facyalnego krośnieńsko-szypockiego, czy też oddzielny w tym samym faciesie wykształcony obszar, tego na razie rozstrzygnąć nie można.

Prawie w środku wsi Szacsal tworzą te warstwy wzniesienie kopułowate, na którego grzbiecie kilka głębokich wierceń odkryło wiele obiecujące piaskowce ropne. Przy racyonalnem kierownictwie technicznem mogłoby się tu rozwinąć wydatne pole naftowe.

Ku S okazują warstwy upad stromy i liczne załamania oraz w licznych miejscach wycieki ropne.

Dalej ku S następujące wyższe góry należą już do grupy Alp Rodneńskich i składają się z zupełnie innych elementów geologicznych. Nie wchodząc tu bliżej w skomplikowaną budowę tej partyi górskiej, zauważę tu tylko, że biorą w niej udział krystaliczne łupki i wa

to*

pienie, potężne zlepieńce i twarde ciemne piaskowce (prawdopodobnie kreda), oraz skały nummulitowe eocenu (nie flisz!).

Północny brzeg tej masy górskiej jest tu niewątpliwie nasunięty jako płaszezowina na przed nim leżący oligocen naftonośny jak to przedstawiono na dołączonym rysunku, nieco schematyzowa-nym (fig. 93).

Znajdujemy tu znów wypadek tak często obserwowany na stronie północnej Karpat, że w pobliżu partyi czołowej nasunięcia nagromadziły się większe zapasy nafty w autochtonicznych fałdach przedgórza.

Dalej ku W od Szacsal rozpoczyna się ku Dragomerfalva jedno z większych zagłębi mioceńskich Marmaroszy, wypełnionych tu głównie przez potężnie rozwiniętą formacyę solną. Ta formacya solna odróżnia się od równowiekowej północnej tylko przez wtrącenia tu-fów skał młodo wybuchowych (trachity i andezyty).

Na wschodnim brzegu tej lormacyi solnej znajdują się koło Dragomerfalva wystąpienia nafty i ozokerytu.

Dalej na zachodzie w kierunku do Marmaros- Sziget, gdzie w formacyi tej znajdują się niezmiernie potężne pokłady soli kamiennej, nie znamy już ani śladu wystąpień naftowych.

Okolica Zsibó.

Na pograniczu północno zachodniem Siedmiogrodu ku Węgrom biegną góry Meszes, łączące Alpy Rodneńskie z górami Biharskiemi. Oddzielają one zagłębie neogeńskie Siedmiogrodu od równiny węgierskiej i przecięte są koło Zsibó przez rzekę Szamos. W tem przebiciu i w dolinach bocznych znajdują się znakomite i nader pouczające odkrywki, niezmiernie ważne dla znajomości karpackiego paleo-genu. Ich podstawowe opracowanie zawdzięczamy K. Hof m ann'o w i¹⁴, do czego później przybyły przyczynki A. Koch'a¹⁵ oraz szczegółowe badania tamtejszych wystąpień nafty L. Roth a v. Telegd ¹⁶ W na-

stępstwie podaję krótki wyciąg tych badań, uzupełniony kilku spostrzeżeniami własnemi.

W transgressyi nad łupkami krystalicznymi i miejscami nad górno kredowymi wapieniami hippurytowymi występują tu pokłady paleogeńskie, w których K. Hofmann wydziela od dołu do góry kompleksy następujące:

ea Ciemno czerwone, po części piaszczyste i łyszczykowe iły z wtrąceniami często grubych piaskowców i konglomeratów. Piaskowce te zawierają na zachodniej stronie doliny Szamos znaczne partye, przesiąknięte ropą bardzo bogatą w parafinę. Kilka wierceń znalazło tu także nieco nafty i silne gazy. Przebicie całej formacyi aż do jej krystalicznego podłoża (200 i 750 m) nie dało jednak pomyślnych rezultatów. Oprócz jednego nummulita i zęba płaza nie znaleziono w tym całym kompleksie żadnych skamieniałości. W najwyższej części na stronie wschodniej doliny występuje lokalne wtrącenie wapienia słodkowodnego z ślimakami, nasionami ramienic i t. p. Całą seryę ex należy uważać za eocen dolny.

e₂ Warstwy z góry Rakoczy, zielone iły łupkowe z kilku wtrąceniami gipsu i marglu oraz z wapiennymi piaskowcami. Niektóre z tych wtrąceń zawierają bardzo liczne skamieniałości morskie, między któremi zwłaszcza na uwagę zasługują niezmiernie liczne wielkie nummulity (N. perforatus i N. lucasanus) i olbrzymie ostrygi (Gryphea Esterhazyi).

¹

Ueber eine Korallenfauna aus der Kreideformation Ostgaliziens. Ztschr. deut. geol. Ges. Berlin 1906.

²

   Bliższe szczegóły w pomnikowem dziele zbiorowem (Łomnicki, N i e-zabitowski i i.): »Wykopaliska Staruńskie«. Kraków 1914. Wydawnictwo Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie.

³

   Por. m. i. R. Zuber, Atlas geolog. Galicyi. II. — E. Siegfried, Die Naphtalagerst. d. Umg. von Sołotwina. 1912. Mogą tam wchodzić w rachubę tylko prolile wierceń na str. 45—46.

⁴

   Zuber, Atlas geolog. Galicyi. II. Kraków 1888.

⁵

   Jednostki tektoniczne etc. Archiwum naukowe. Lwów 1914.

⁶

Przyczynek do fauny ryb etc. Kosmos 1909.

⁷

Geologie der Bukowina. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien] 1876. Paul wyróżnił »warstwy szypockie« jako szczególną formę eocenu, resp. oligocenu. Jestem jednak przekonanym, że tu tak samo, jak koło Węglówki, istnieją bardzo skomplikowane wypiętrzenia kredowe w obrębie fałdów paleogenu, i że »warstwy szypockie« trzeba będzie rozdzielić na różne poziomy kredy dolnej i górnej, eocenu i oligocenu. W nazwie »regionu krośnieńsko-szypockiego« nie szło mi wcale o horyzontowanie, lecz tylko o facies ogólny.

⁸

Tektonikę tej partyi wyjaśnił J. Nowak (1. c.). Autor ten nazywa jednak szare warstwy dobrotowskiemi, podczas gdy mojem zdaniem są to warstwy polanickie.

⁹

   R. Zuber, Neue Karpathenstudien. Jalirb. geol. Reichsanst. 1902.

¹⁰

   Por. R. Zuber, Zarys budowy półn.-wsch. Karpat fliszowych. Rozpr. i Wiad. z Muz. im. Dzieduszyckich I. Lwów 1914.

¹¹

Neue Karpathenstudien. Jahrb geol. Reichsanst. 1902.

Zuber R., Flisz i nafta.

¹²

Versuch einer Tektonik des Vorlandes der Karpathen in Galizien und in der Bukowina. Verh. geol. Reichsanst. Wien 1903.

¹³

* Daten zur Kenntniss der geolog. Verhältnisse im oberen Abschnitte des Iza-Tales etc. Mitt. Jahrb. kgl. Ungar. Geolog. Anst. 11. 1897.

¹⁴

   Bericht über die im östl. Teile des Komit. Szilagy im Sommer 1878 vollführte geolog. Spezialaufnahme. Földtani Közlöny. 9. 1879.

¹⁵

   Die Tertiärbildungen des Beckens der Siebenbiirgischen Landesteile. I. Teil. Paläogene Abteilung. Mitt. Jahrb. ungar. geol. Anst. 10. 1894.

¹⁶

   Studien in Erdöl führenden Ablagerungen Ungarns. I. Die Umgebung von Zsibó. Mitt. Jahrb. ung. geol. Anst. 11. 1897. Resultate der Bohrungen bei Zsibó. Földtani Közlöny. 1900.

es Warstwy z Turbucza. Typowy karpacki pstry eocen: zielone i czerwone iły, piaskowce hieroglifowe, białawe margle, nieco gipsu i jedna lokalna wkładka słodkowodna. Z skamieniałości zdarzają się tylko małżoraczki i drobne otwornice.

e₄ Warstwy kolożwarskie (Klausenburg). Wapień i margiel z licznemi skamieniałościami morskiemi, między temi korale, litho-tamnia, jeżowce i t. p.

Kompleksy e₂—e₄ obejmują eocen średni (Parisien). e₅ Margle ze skamieniałościami, między któremi Nummulites

intermedins.

e₆ Margle z Bród, również z licznemi skamieniałościami, a między temi drobne nummulity.

Warstwy e₅—e₆ są górnym eocenem (Bartonien).

Ku górze następują bez przerwy (jak w ogóle dotychczas wszystkie warstwy paleogenu) warstwy oligoceńskie, które Hofmann dzieli na dalszych sześć podpiąter.

ог Dolne margle morskie z fauną dolnooligoceńską (Cerithium margaritaceum, Cer. plicatum, Cytherea incrassata, korale, lithotamnia i t. p.). Już poprzednio wspomniana (str. 33), przez V a c e k’a odkryta fauna szarych margli koło Also Vereczke w półn. Węgrzech, zgadza się z tą fauną najzupełniej.

o₂ Dolne warstwy limanowe. Zielonawe iły łupkowe z wtrąceniami marglu i sferosyderytu i z małym pokładem lignitu.

O3 Górne warstwy morskie; kruche jasne, miejscami zlepień-cowe piaskowce z tą samą fauna, co ox.

o₄ Łupki rybne z Nagy Illonda. Są to typowe karpackie łupki

menilitowe.

o₅ Górne warstwy limanowe. Gruboławicowe po części konglo-meratowe piaskowce z kilku wtrąceniami łupków i śladami węgla. Jedno wtrącenie zawiera skamieniałości morskie (Cerithium margaritaceum., C. plicatum, Ostrea sp. i t. p.).

o₆ Iły z Kettösmezö z otwornicami naprzemian z grubymi zlepieńcami i piaskowcami z obfitą miką.

Nad tem następują pokłady neogeńskie z bardzo znacznie rozwiniętą formacyą solną, które wypełniają całe zagłębie siedmiogrodzkie.

Jeżeli zestawione tu i krótko opisane warstwy porównamy z utworami paleogeńskimi Karpat północno-wschodnich, to znajdziemy, że tu zarówno eocen (zwłaszcza pstre iły), jak i oligocen (łupki menilitowe, warstwy krośnieńskie, piaskowiec ciężkowicki, piaskowiec magórski) okazują w ogóle te same typy fliszowe, jak tam, lecz z tą ważną różnicą, że tu w różnych poziomach znajdują się wtrącenia czysto morskie (chociaż także nery tyczne) z bogatą fauną. Zjawisko to dowodzi wraz z lokalnemi wtrąceniami słodkowodnemi i węglo-nośnemi, że w obszarze tym w okresie paleogenu powtarzały się kilkakrotne oscyllacye, które spowodowały przejścia od faciesu czysto morskiego do fliszowego i do utworów jeziornych. Oczywiście mogło się to odbywać tylko w zupełnie płaskim litorale, a pstre iły, korale i wielkie ostrygi dowodzą klimatu podzwrotnikowego. Dla stosunków genetycznych fliszu w ogóle posiada ta okolica wysoką wartość.

Wystąpienia gazów w zagłębiu siedmiogrodzkiem.

Zagłębie siedmiogrodzkie otoczone jest ze wszech stron przez wyższe góry, które składają się po części ze skał krystalicznych

i mezozoicznych, po części ze starszych utworów fliszowych. Oprócz tego znajdują się na wschodzie i zachodzie znaczne masy młodo wybuchowe. Zagłębie samo wypełnione jest przez utwory neogeń-skie \ z których przedewszystkiem występuje nader potężnie roz-zwinięta mioceńska formacya solna z licznemi wielkiemi złożami soli kamiennej. A. Koch nazywa tę formacyę warstwami z Mezóseg i uważa ją zupełnie mylnie jako utwór głębokomorski, gdy to przecież, jak wszystkie formacyę solne w ogóle, mogą być tylko osady zasolonych jezior reliktowych.

Formacyę tę solną pokrywa następnie przeważnie transgressya limanowa sarmacka (miocen górny) ¹ 2, nad czem następują pontyjskie (pliocen) utwory słodkowodne i kontynentalne.

Formacya solna ułożona jest w ogóle płasko falisto i okazuje tylko w pobliżu złoży solnych silniejsze zaburzenia. Składa się ona z wielkich mas iłu i marglu z wtrąceniami piaszczystemi, z wydzieleniami gipsu i anhydrytu, miejscami z partyami bitumicznemi, z tu-fami dacytowymi i z wielkiemi masami soli. Szczątków organizmów zwierzęcych zawiera ta formacya niezmiernie mało: najliczniejszemi są małe otwornice i ostracoda, dalej kilka drobnych małży i ślimaków, szczątki ryb i t. p. Natomiast liczniej znajdują się przeważnie zwęglone szczątki roślin i nawet wtrącenia lignitowe.

Źródła solankowe, jeziora słone i exhalacye gazów węglowodorowych znane są w wielu miejscach. Najgłośniejszem stało się jednak w czasach ostatnich do wiercone w r. 1909 źródło gazowe koło Kissarmas ³.

Otwór wiertniczy Nr. IL, który wydał ten wybuch gazów, przebił wedle G. Papp'a następujące warstwy:

Do około 3 m Alluwium, pod którem zaczynają się warstwy z Mezóseg (formacya solna) i trwają aż do końca wiercenia.

Od 3—9 m Popielaty drobnoziarnisty margiel ilasty.

»    9—22 m Ten sam margiel, lecz bardziej liściasty.

Od 22—30 m Miękka piaskowiec z solanką jodową. Tu okazały się pierwsze ekshalacye gazowe.

» 30—50 m Margiel szary, ilasty, łyszczykowy, łupkowaty.

» 50—55 m Żółtawo szary margiel piaszczysty.

» 55—75 m Szary margiel łupkowaty z czarnymi paskami.

» 75—150 m Zielonawo szary margiel ilasty. W 150 m zna

leziono dobrze zachowaną igłę sosny. Przy 150 m Warstewka lignitu 2 cm grubości.

Do 160 m

Rozcieralny szary margiel z licznymi zwęglonymi szczątkami roślin.

Od 160—175 m Solonośny margiel ilasty z roślinami morskiemi. » 175—218m Ciemnoszary margiel ilasto piaszczysty z ga

zem.

Piaszczyste margle z kilku wtrąceniami piaskowców, z których odbywają się wielkie wybuchy gazów w towarzystwie wody słonej.

Gaz jest prawie czystym metanem (CH₄), a jego wypływ wy

Do 218,50 m Zwięzły margiel łupkowy bez gazu. » 302 m

nosi średnio około 10 metrów kub. na sekundę.

Zamknięcie wypływu gazu spowodowało utworzenie się w kilku miejscach kraterów wybuchowych aż do odległości 500 m od wiercenia, dalej eksplozye i pustoszące pożary.

Siadów nafty nie zauważono ani w dalszej okolicy, ani w otworze

wierconym.

Karpaty rumuńskie⁴ (wraz z partyami fliszowemi wkraczaj ą-cemi na terytoryum siedmiogrodzkie).

W ogólności znajdujemy tu przedłużenie ku SE tych samych pasm górskich, które poznaliśmy bliżej już w Karpatach półn. wschodnich. Dokładniejsza korrelacya z wydzielonymi tam poziomami i regionami faciesowymi nie dała się dotąd przeprowadzić. Będzie ona jednak niezawodnie w przyszłości możliwą, gdy geologowie, którzy dotąd w obu tych obszarach pracują zupełnie samodzielnie, wejdą ze sobą w bliższy kontakt, co byłoby niewątpliwie bardzo pożądanem.

Jak wiadomo, przebiegają łańcuchy karpackie najpierw w bezpośrednim i nieprzerwanym ciągu z obszarów Galicyi i Bukowiny wzdłuż granicy mołdawsko-siedmiogrodzkiej i po obu jej stronach w kierunku NW—SE, który staje się zwolna północno-południowym, a wreszcie w Wołoszczyźnie dość nagle przechodzi we wschodnio-zachodni.

Z wydzielonych w tym obszarze przez M raze c’a stref głównych wchodzi tu w rachubę właściwa strefa fliszowa i strefa podkarpacka. Nafta występuje w obu tych strefach.

Część strefy fliszowej, przypadająca na obszar rumuński, została na podstawie prac geologów rumuńskich stosunkowo dość dobrze poznana, i to zarówno pod względem stratygraficznym, jak i tektonicznym. Występują tu w znacznej przewadze utwory paleo-geńskie (eocen i oligocen), a tylko podrzędnie także kredowe (kreda dolna i górna). Także nafta przywiązana jest tutaj głównie do poziomów paleogeńskich, a tylko w bardzo małej mierze także do kredowych.

Do partyj fliszowych Siedmiogrodu posiadamy wprawdzie dość obszerną literaturę ⁵. Nie ulega wątpliwości, że znajdują się tu tak kreda, jak i paleogen, a także i znane tu wystąpienia nafty koło Sósmezó i w dolinie Putna zdają się pochodzić zarówno z kredy, jak i z paleogenu. Nie może to jednak zupełnie wystarczyć, ażeby sobie wyrobić chociażby najogólniejszy obraz tamtejszej stratygrafii i tektoniki i należy oczekiwać jeszcze dalszych badań z tego obszaru, któreby uwzględniały nowsze doświadczenia z Karpat rumuńskich i galicyjskich.

Powtarzam w następstwie zestawienie M raze c’a ⁶ i to najpierw co do rumuńskiej strefy fliszowej.

Strefa fliszowa utworzona jest z kilku pasów, które odpowiadają płaszczowinom i z których wewnętrzny składa się zwykle z warstw kredowych, podczas gdy zewnętrzne należą do paleogenu. Strefa brzeżna złożona jest przeważnie tylko z eocenu górnego i z oli-gocenu. Różne płaszezowiny są nasunięte jedne na drugie, a strefa brzeżna sama leży jako płaszczowina na miocenie (formacya solna). Na wygięciu Karpat z kierunku N—S do biegu E—W wysunął się ten łańcuch brzeżny w pobliżu rzeki Buzeu daleko ku S i występuje obecnie jako ostroga daleko na SW w Podkarpacie wkraczająca, utworzona wyłącznie z warstw górnoeoceńskich i oligoceńskich. Ta ostroga z Valeni, której przedłużenie zachodnie rozłożone zostało po części przez późniejsze fałdowanie, po części przez erozyę na szereg oderwanych raf bez korzeni, została tak samo, jak i owe wyspy paleogeńskie w swej pierwotnej dyspozycyi silnie zaburzoną przez fałdowania młodoplioceńskie i poplioceńskie. Pozostałości tej płaszczo-winy brzeżnej otoczone są dziś przeważnie zapadnięciami.

Na brzegu zewnętrznym Podkarpacia półn. mołdawskiego okręgów Neamtz i Bacau wysterczają wzdłuż linii złomowej, która oddziela Podkarpacie od płyty sarmackiej, rafy paleogeńskie.

A. Eocen. Jakkolwiek w strefie fliszowej najczęściej niemożna dotąd ściśle rozgraniczyć górnej kredy i eocenu z powodu wielkiej analogii faciesów i tylko sporadycznych skamieniałości, to jednak można podzielić eocen w sposób następujący:

Eocen średni. Jako utwór najgłębszy przyjmuje się tak zwany piaskowiec z Uzu Teisseyre’a (= Piaskowiec z Tarcau Athanasiu’a), który zdaje się odpowiadać najprawdopodobniej eocenowi średniemu. Jest to kruchy piaskowiec gruboziarnisty z lepiszczem ilastem lub krzemionkowem. Między jego ławice wtrącają się płyciaste piaskowce i łupki ilasto-marglowe. Ten bardzo potężny kompleks indywidualizowany strefami, w którym znaleziono kilka dużych nummulitów, jest zwłaszcza w północnej Mołdawii silnie rozwiniętym, gdzie widocznie nasuwa się na zewnętrzną strefę brzeżną górnoeoceńsko-oligoceńską.

Eocen górny,. Bartonien (warstwy z Targu-Оспа Teisseyre’a przeważnie, warstwy fukoidowe Athanasiu) zastąpiony jest w strefie piaskowców karpackich przez piaskowce hieroglifowe, często przez krzemieniste łupki marglowe z dużymi fu-koidaini, przez szare i pstre margle ilaste, płyciaste łyszczykowe piaskowce, krzemieniste wapienie, wapienie i margle z nummulitami i orbitoidami, przez zlepieńce i okruchowce. Oba ostatnie składają się ze skał mezozoicznych i krystalicznych, między któremi przeważają skały zielone. Charakterystycznem jest, że te skały zielone, które uważać należy jako ślady gór waryscyjskich, pokonanych później przez fałdy fliszowe, są bardzo rozpowszechnione w paleogeń-skim fliszu łuku karpackiego od rzeki Buzeu aż po Przemyśl; niema ich natomiast zupełnie w pobliżu nasuniętych mas krystaliczno-mezozoicznych stref wewnętrznych, gdzie skały tych mas zastępują tamte ⁷.

W drobnoziarnistych zlepieńcach, jako też w wapieniach i mar-glach numnmlitowych i orbitoidowych, znajduje się często bogata fauna właściwa bartonowi. Rzadszemi są w górnym eocenie łupki rybne, częściej natomiast znajdowano w faciesie piaszczystym szczątki roślin i nawet wtrącenia węgla z sporadycznymi kawałkami bursztynu.

W Mołdawii koło Moineęti, w okręgach Buzeu (Catiaę) i Pra-hova (Bäträni, Gosmina) występuje średnioziarnisty, łyszczykowy piaskowiec, tak zwany piaskowiec z Moineęti Teisseyre’a.

Stosunki naftowe w eocenie. W piaskowcu z Uzu nie są znane pojawy nafty, ani soli. Natomiast obfituje górny eocen, a zwłaszcza jego facies piaszczysto marglowy z fukoidami, w ślady nafty i objawy solne i tem samem tworzy jeden z głównych poziomów naftowych paleogenu. Ropa jest w tych warstwach na złożysku pierwotnem. Nadaje się ona jednak do eksploatacyi zwykle tylko w piaskowcu z Moineęti, w którym jest drugorzędną.

B. Oligocen. Gała dolna część oligocenu zastąpiona jest w Karpatach fliszowych przez piętro łupków menilitowych. Są to typowe znane rogowce i iły łupkowe z gwiazdkami gipsowemi i z żółtawym nalotem siarczanów zasadowych, piaskowce kwarcowe zmiennej miąższości, wapienie krzemieniste i marglowe, rzadziej krze-mieniste łupki marglowe. Oprócz szczątków ryb, które znajdują się w ile łupkowym obok często bardzo bogatej mikrofauny, występują tu i owdzie wkładki węgla brunatnego zawierające bardzo często bursztyn, a w faciesie krzemionkowym nadto często skrzemieniałe drzewo.

Górną część oligocenu tworzy biały, masowy piaskowiec kwarcowy, piaskowiec kliwski Galicyi (piaskowiec z Tiseęti Teisseyre’a, piaskowiec magórski Gobalcescu’a)⁸, który

występuje w potężnych ławicach zwłaszcza w peryferycznej strefie brzeżnej fliszu mołdawskiego i uważanym bywa w ogóle jako utwór wydmowy. Pojawia on się w tej strefie silnie sfałdowanej zwykle w krach (Schollen) i zachowywał się podczas fałdowań w ogóle jako pokrywa sztywna, przesuwająca się często ponad fałdowaniami drugorzędnemi. Ku zachodowi typ łupków menilitowych i piaskowiec kliwski tracą znaczenie i zastąpione bywają przez liściaste łupki dysodilowe i marglowe, ustępujące znów dalej wzdłuż Alp Transylwańskich miejsca konglomeratom i piaskowcom.

Stosunki naftowe oligocenu. Skały piętra menilitowego są przeważnie bitumiczne, a objawy soli są w nich pospolite. Są one siedzibą pierwotnych złożysk naftowych. Ropa znajduje się jednak w pewnych wypadkach także drugorzędnie w piaskowcu kliwskim.

Naftonośnym jest wogóle paleogen strefy fliszowej, podczas gdy dolnotrzeciorzędne utwory otoczenia raf (Klippenmantel) są bezropne i w ogóle także nie okazują objawów salinarnych.

Gdy się rozważa rozmieszczenie złoży naftowych w strefie fliszowej wedle ilości i znaczenia, to uderzyć musi fakt, że są one skupione szczególniej na stronie czołowej płaszczowiny bartońsko-oligoceńskiej. Wydaje się, że stosunek ten nie jest przypadkowym, lecz należy zapewne przypuścić, że nagromadzenie ropy na brzegach czołowych zostało wywołane przez ciśnienie, które wywierały starsze płaszczowiny górnokredowo-średnioeoeeńskie, nasuwając się na swoje młodsze podłoże, ażeby niejako spiętrzyć ropę na brzegach płaszczowiny 4

Utwory neogeńskie składają Podkarpacie, płytę sarmacką Mołdawii, wzgórza zachodniej Rumunii i podkład rumuńskiej równiny.

A. Miocen pojawia się jako strefa opasująca dzisiejszą strefę fliszową, pod której nasuniętą płaszczowiną brzeżną znikają jego w łupkach menilitowych. Piaskowiec magórski jest od tamtego zupełnie różnym i nie występuje nigdy razem z łupkami menilitowymi, ponieważ należy do innego regionu facyalnego, w którym miejsce łupków menilitowych zajmują warstwy belowezkie. R. Zuber.

¹ Obserwacye te M raze c’a zgadzają się zupełnie z mojemi doświadczeniami poprzednio przedstawionemi z Karpat północno-wschodnich. Chronologicznie należy się Mrazec’owi niewątpliwie pierwszeństwo tego poglądu. R. Zuber.

utwory dolne i okazują się tylko w brzeżnych oknach autochtonicznie na płaszczowinach fliszowych. W wygięciu Karpat, może w całej odległości między południową i wschodnią masą nasuniętą krysta-liczno-mezozoiczną, zdaje się, że istniało otwarte połączenie między dzisiejszym pozakarpackim i dolnym miocenem zagłębia siedmiogrodzkiego. W ogóle wypełnia miocen w Rumunii depressyę (de-pressya perikarpacka T e i s s e y r e’a), która poprzedziła fałdowanie Karpat i fałdy te opasuje, albo też leży pod dzisiejszemi górami; powstała ona przez obniżenie strony czołowej przedgórza i warunkuje dzisiejsze zarysy gór. Jako geosynklinę można ją stwierdzić aż do pliocenu i to od getyjskiej depressyi Mrazec’a, od zachodniego i południowego Podkarpacia aż do równiny rumuńskiej. W Podkarpaciu występuje miocen fałdowany w strefach, albo w zwykle przebijających wypiętrzeniach siodłowych. W pagórkach zachodnio-rumuńskich jest on lekko zaburzony wzdłuż brzegu górskiego i znika w słabem nachyleniu pod potężną pokrywą plioceńską. Wciska on się często w góry krystaliczne i leży wtedy tu i owdzie w rowach tektonicznych, wywołanych przez dyslokacye późniejsze. Płyta mołdawska utworzona jest z miocenu ledwie zaburzonego. W równinie rumuńskiej dotarto do jego najwyższych warstw w głębokiem wierceniu w Bukareszcie dopiero w około 1000 m, podczas gdy stąd na wschód, w Bärägan, sarmat występuje na wierzchu między 178 i 318 m i leży bezpośrednio na kredzie horstu dobrudzkiego.

1. I. i II. piętro medyterrańskie. W samej depressyi getyjskiej — w pagórkach zachodnio-rumuńskich — stwierdzić można nieprzerwane następstwo piąter mioceńskich. Stwierdzone niezgodności odnieść można do przesunięć wybrzeża. Burdigalien łączy się ściśle z paleogenem i zawiera zwłaszcza w płatach, wkraczających w masy krystaliczne, często pokłady węgla brunatnego. Nad tem następuje form асу a solna, odpowiadająca zapewne piętru helweckiemu. Odznacza się ona przez margle ilaste z pokładami gipsu i soli i zamyka się typowym medyterranem górnym z wapieniem litawskim. Inne stosunki wykazuje medyterran w Podkarpaciu. Wedle dzisiejszego stanu wiadomości jest on tu reprezentowany prawie wyłącznie przez podkarpacką czyli mioceńską formacyę solną. Można ją uważać w ogóle jako ekwiwalent czasowy obu piąter me-dyterrańskich. Z Sarmatem jest ona najczęściej także połączona przejściami. W Podkarpaciu znane są tylko w dwu miejscach słabo rozwinięte utwory wtrącone między formacyą solną i Sarmatem,

które wcale nie noszą charakteru tortonu prowincyi getyjskiej. Mioceńska formacya solna, dochodząca do wieluset metrów miąższości, składa się stosownie do miejsca obserwowanego, ze zlepieńców wy-brzeżnych, żwirów, piaskowców marglowych, margli ilastych, zielonych i białych tufów dacytowych. Podrzędnie zdarzają się także wapienie bitumiczne i łupki dysodilowe z szczątkami ryb. W szarym marglowym faciesie iłu solnego występują zwłaszcza margle ilaste. Są one bogate w pokłady gipsu i soli. Oprócz śladów roślin znane są w tem piętrze tylko margle globigerinowe. W zlepieńcach for-macyi solnej znajdują się w Podkarpaciu — lecz tylko zewnątrz ostrogi z Väleni — charakterystyczne skały zielone, jak we fliszu. Zdają się tu jednak być przeważnie przeławiconemi.

W formacyi solnej, którą należy uważać jako facies lagunowy medyterranu, ginącego morza fliszowego, można zauważyć po części także oznaki utworów pustyniowych lub stepowych.

Sfałdowane warstwy formacyi solnej składają wyłącznie Podkarpacie północnej Mołdawii. Na S od doliny rzeki Trotuę są one spiętrzone w wąską strefę między przesuniętym nad niemi pasem brzegu fliszowego i przeciwstawionemi formacyi solnej warstwami sarmackiemi i plioceńskiemi. Dopiero na zachód od Râmnic-Sarat rozdziela się ta strefa na fałdy, które się po części przecinają, po części rozbiegają, zanurzają się pod płaszczem młodoplioceńskim i wreszcie zupełnie znikają.

Stosunki naftowe w medyterranie. Podkarpacka formacya solna jest głównym utworem macierzystym prawie wszystkich złoży naftowych neogeńskich. W samym faciesie iłu solnego znane są wystąpienia nafty pierwotne, które skupiają się w pobliżu pokładów solnych i tworzą do koła tychże aureole naftowe (Oelhof).

2. Sarmat. Najwyższy miocen zastępują przeważnie utwory limanowe, warstwy sarmackie, które można podzielić na trzy pod-piętra znane także w Rossy i. Składają się z potężnych wapieni z maktrami i serpulami, które w niektórych okolicach zastępują na setki metrów grube piaskowce i piaski albo oolity, zlepieńce i piaskowce hieroglifowe z maktrami, ceritiami (C. pidum, C. nibiginosum), erwilliami, modiolami, Trochus, Tapes, Cardium i t. d. W północnem Podkarpaciu leży sarmat pod postacią kier na fałdowanej formacyi solnej i także w płycie mołdawskiej tworzą niezaburzone jego warstwy strop formacyi solnej. W południowo-mołdawskim regionie podkarpackim przylegają stromo wzniesione warstwy sarmackie do przesuniętej nad niemi formacji solnej i rozszerzają się dopiero w Podkarpaciu wschodniej Wołoszczyzny po części w formie kier, po części sfałdowane z pliocenem. W pagórkach Rumunii zachodniej jest sarmat zastąpiony przez warstwy podobne i rzadko dyslokowany.

Stosunki naftowe w Sarmacie. Warstwy sarmackie mogą zawierać naftę. Nafta jest wtedy na drugorzędnem łożysku i pochodzi z formacyi solnej. Zauważyć należy, że warstwy sarmackie są naftonośnemi tylko na liniach dyslokacyjnych oraz tam, gdzie one zostały sfałdowane razem z formacją solną.

Trzeba zaznaczyć, że w ogóle tylko miocen zaburzony odgrywa rolę w powstawaniu złoży naftowych. Są tu zwłaszcza złoża soli, które odgrywały bardzo ważną rolę nie tylko w tektonice szczegółowej, lecz także w ustaleniu linij fałdowań. Na wzmiankę zasługuje jeszcze fakt, że strefa fliszowa podniosła się nad poziom morza dopiero z początkiem sarmatu, ponieważ w dolnych warstwach tego piętra znajdujemy po raz pierwszy konglomeraty ze skał oligoceńskich.

B. P1 i o c e n. Utwory plioceńskie biorą udział w składzie przeważnej części południowego Podkarpacia; tworzą one podkład równiny rumuńskiej oraz prawie całości pagórków zachodniej Rumunii. Są to utwory po części limanowe, po części słodkowodne. Pliocen wkracza zatokowato głęboko w strefę fliszową w północnej Mołdawii, koło Gomaneęti. W Podkarpaciu południowein rozciągało się jezioro plioceńskie aż do brzegu fliszowego, a wcięta w granicie masy krystalicznej Karpat południowych (Alpy TranssyIwańskie) terasa w pobliżu doliny Jiu wskazuje jeszcze dziś linię brzeżną jeziora lewan-tyńskiego. Ku południowi były brzegami Dobrudża i kraj przedbał-kański. Podczas gdy pokłady plioceńskie są na brzegu Karpat, ogólnie biorąc, mniej lub więcej żwirowatymi lub piaszczystymi, to stają się one ku S bardziej iłowatymi, a w linii osi depressyi perikarpackiej znajdują się aż ponad 800 m głębokości (Bukareszt) tylko osady namuliste.

Pliocen Rumunii można podzielić na piętra następujące:

1. Piętro meotyckie, wyodrębnione zwłaszcza w Podkarpaciu południowein. Składają je w przeciętnej miąższości 300 m oolity, piaskowce, piaski, margle ilaste, żwiry i zlepieńce. Jako charakterystyczne skamieniałości można wymienić : Dosinia exoleta, Unio subatavns, U. suhrecurvus, Congeria novorossica, C. boboicensis, C. pon-ticapea, Helix meotica i t. p.; ślady ryb, węgle brunatne i szczątki roślin; rzadszymi są szczątki nosorożców. Najczęściej przechodzi sarmat zwolna i bez przerwy w piętro meotyckie. W regionie podkarpackim wschodniej Wołoszczyzny jednak, na południe od ostrogi valehskiej, transgredują warstwy meotyckie bezpośrednio nad mioceńską formacyą solną i nad paleogenem. W pliocenie znajdują się przeławicone skały oligocenu i medyterranu.

Stosunki naftowe meotu. Przez swe specyalne własności petrograficzne — potężne piaski z tak samo grubemi wkładkami margli ilastych — nadaje się meot do tego, ażeby objąć najwydatniejsze złoża naftowe Rumunii, ograniczone wyłącznie do najbliższego sąsiedztwa większych linij dyslokacyjnych.

2.    Piętro pontyjskie (po części dolne warstwy kongeriowe) łączy się z meotyckiem za pośrednictwem potężnych pokładów mar-glowo ilastych. Bogata fauna pozwala wyróżnić wedle T e i s s e y r e’a rozmaite, lokalnie ograniczone faciesy w Podkarpaciu, połączone z sobą przejściami. Charakterystycznemi dla tego piętra są Valen-ciennesie, Congeria rhomboidea, C. rumana, małe, płasko lub ostro żebrowane, jako też większe płasko żeberkowane Cardia (Cardium Lenzi, C. novorossicum, C. squamulosum i t. d.), Dreissensie i gładkie Vivipary ( V. Popescui, V. Fuchsi, V. Neumayri i t. d.). Siady ryb są pospolite. Z ssaków wymienić należy Dinothérium giganteum i Hipparion gracile.

3.    Piętro dacyjskie, dopiero niedawno wyróżnione przez Teisseyre'a, jest łącznikiem między pliocenem dolnym i najwyższym, między typem kaspijskim i czysto słodkowodnym tego systemu. Piętro to odznacza się zwłaszcza przez występowanie gruboskorupo-wycli Cardiów-Psilodontów (Stylodacna, Prosodacna), którym towarzyszą gruboskorupowe Paludiny (Vivipara Woodwardi). Stosownie do tego, czy się ta fauna miesza z fauną pontyjską, czy z lewan-tyńską, rozróżnia Teisseyre warstwy dolne i górne psilodontowe, obok których istnieją także prawdziwe warstwy kongeriowe. Warstwy bifarcinatowe — warstwy z Vivipara bifarcinata — są utworami jeziornymi, a warstwy z Cândeçti — żwiry i piaski — noszą charakter faciesu rzecznego, może po części także pustyniowego, albo stepowego. Tak bifarcinatowe, jak i warstwy z Cândeçti, są mniej rozwinięte w piętrze dacyjskieni i sięgają w górę aż do lewantynu. Faunę ssaków przedstawiają Mastodon, Rhinoceros, Hipparion gracile, Dinothérium giganteum i t. d. Bardzo rozległe pokłady lignitu, ale o zmiennej miąższości, znajdują się zarówno w warstwach

psilodontowych, jak iw ich ekwiwalencie czasowym, t. j. w warstwach bifarcinatowych. Zdołano je śledzić od Dunaju przez pagórki zachodnio rumuńskie aż do Podkarpacia Mołdawii i znaleziono je także w głębokości 700 m.w podziemiu Bukaresztu.

4. Piętro lewantyńskie, złożone przeważnie z piasków, żwirów, margli, albo też i z wapieni słodkowodnych. Cardiów niema; natomiast wysuwają się na pierwsze miejsce Paludiny (warstwy pa-ludinowe); nadto zastąpione są Uniony i to głównie urzeźbione, oraz Planorbis i t. d. Warstwy bifarcinatowe, jako też warstwy z Cândeçti, rozwijają się potężnie w lewantynie. W kierunku ku osi geosyn-kliny tracą żwiry i piaski na miąższości i bywają zastąpione przez osady piaszczysto-namuliste. Faunę ssaków zastępują mianowicie Mastodonty.

Piętra pontyj sko - d a cyj sko - le wanty ńskie, których miąższość dochodzić może do wieluset metrów, są z sobą połączone przejściami. W regionie wzgórzy zachodnio-rumuńskich są one płasko nachylone ku S i SE, na równinie rumuńskiej najprawdopodobniej nie zaburzone. Ku N wkraczają one w zatokach lub jako utwory rzeczne do i na płytę sarmacką Mołdawii. Zaburzonemi są warstwy tych wszystkich trzech piąter w regionie podkarpackim połudn. Mołdawii i wschód. Wołoszczyzny, a mianowicie są one w regionie pierwszym jako strefa brzeżna silniej lub słabiej spiętrzone, podczas gdy w drugim są mniej lub więcej intenzywnie slałdowane. Wypełniają one tu wielkie, często oderwane łęki, które rozdzielają ostre zwykle fałdy neogenu.

Stosunki naftowe. Warstwy pontyjskie zawierają tylko rzadko złoża naftowe. Natomiast mogą zawierać wiele nafty warstwy dacyjskie i nieżwirowe formy lewantynu, a to przedewszystkiem warstwy bifarcinatowe, warstwy z urzeźbionemi unionami i warstwy planorbisowe. Zauważyć należy, że te plioceńskie, drugorzędne złoża naftowe ograniczone są tylko do ważnych linij dyslokacyjnych, i to zwłaszcza do fałdów z przebijającem i przesuniętem jądrem, gdzie złoże widocznie przywiązanem jest do linii nasunięcia. W odmianach żwirowo-piaskowych górnego pliocenu — w warstwach z Gândeçti — natrafia się na ropę nie nadającą się do eksploatacyi lub na suche piaski ropne. W tych wypadkach została ropa wpędzona ze złoży do żwirów przez ruchy późniejsze od powstania samego złoża.

Oto przedstawienie Mrazee’a w powtórzeniu prawie do-

słownem.

«■t û i

11

Zuber R., Flisz i nafta.

W przekroju fig. 94 widzimy budowę obszaru naftowego В e r c a w Mołdawii południowej, w okręgu Buzeu (wedle moich badań). Są tam rozwinięte tylko warstwy plioceńskie, tworzące zupełnie regularne siodło, którego najgłębsza partya składa się z warstw solo-i naftonośnych piętra meotyckiego. Na grzbiecie antykliny znajdują

wm

'ШЩ

. .

Fig. 94. Przekrój przez obszar naftowy kolo Berca.

1.    Ciemne solne iły łupkowe z Dosiniami i z piaskowcami ropnymi (meotyckie).

2.    Warstwa brunatna z małemi Dreissensiami.

8. Luźne piaski i piaskowce z okrąglemi, twardemi konkrecyami.

4.    Serya piaszczysto-ilasta z dużemi Psilodonami i Viviparami.

5.    Wtrącenie lignitowe. (2—5 Pliocen górnyl V. Wulkany błotne.

się także znane wielkie wulkany błotne z okolic Berca-Beciu, które wyrzucają z licznych kraterów wiele gazów, słonego namułu i nieco ropy naftowej (fig. 95).

Przekrój przez Buętenari (fig. 96, podług M r a z e c’a i T e i s-seyre’a)⁹ wykazuje stosunki znacznie bardziej skomplikowane. Widzimy tu rafę paleogeńską (eocen — oligocen) w formie ukośnej i ku S przesuniętej antykliny, która przecisnęła się przez formacyę solną (miocen) i wraz z nią pokryta jest na N przez warstwy sarmackie, a na S przez meotyckie i pontyjskie. Bogate poziomy naftowe tego obszaru znajdują się zarówno w paleogenie, jak i w piętrze meotyckiem (pliocen dolny).

Pozwolę sobie teraz dodać jeszcze kilka ogólnych uwag wła

snych.

Chociaż liczne z rumuńskich obszarów naftowych znam także z oględzin osobistych, to jednak nie śmiem jeszcze rozwijać dalej idących analogij i korrelacyj z Karpatami północno - wschodniemi. Jak niebezpiecznem jest paralelizować tak oddalone utwory na podstawie cech petrograficznych bez śledzenia ich rozwoju krok za krokiem, tego dowodzi już zaznaczone powyżej porównywanie moł-

.■

P*-*- -3.^

Г- ЯЙЗ

Si

■itëSgR

МЕЙ

**rr •

**

'.i

■;

SSĘ

' r^TJŹ*

ъ^я&Ш

•;‘T * тЩ.

.?^ДЕ

>

Ш0Ш. t

"3

Fig. 95. Wulkany błotne koło Beciu (obw. Buzeu, Rumunia).

dawskiego piaskowca z Tiseęti z galicyjskim piaskowcem kliwskim i magórskim.

Tyle już można teraz zauważyć, że »strefa fliszowa« Mrazec’a obejmuje moje regiony łańcuchów brzeżnych, strefy krośnieńsko-szypockiej i magórskiej razem, podczas gdy Mrazec’a neogeńska strefa podkarpacka jest przedłużeniem także mojego regionu podkarpackiego.

Co do fliszu paleogeńskiego i kredowego, to okaże się niezawodnie także w Rumunii przy dokładniejszych badaniach możliwość dalszego podziału i paralelizacyi z Karpatami północno-wschodniemi. W strefie podkarpackiej istnieje przedewszystkiem ta różnica, że dalej na północy wszystkie morskie osady kończą się zupełnie już w górnym medyterranie, gdy już zaczynając od Bukowiny ku S obejmują one naprzemian z utworami limanowymi i słodkowodnymi jeszcze wielką część pliocenu i dlatego mogły dostarczyć temu regionowi jeszcze dalszych bardzo potężnych sedymentów.

Otóż tu muszę zauważyć, że utwory o charakterze fliszowym w Karpatach i Podkarpaciu Rumunii bynajmniej nie ograniczają się do regionu określonego przez Mrazec’a jako »strefa fliszowa«, ani też nie kończą się ku górze na paleogenie.

MÀCIUCU

BUST>HARI

Fig. 96. Przekrój koło Bustenari (podług M raze c'a i Te iss eyre¹ a).

1.    Eocen.

2.    Oligocen.

8. Formacya solna.

4.    Piętro sarmackie.

5.    Piętro meotyckie.

6.    Piętro pontyjskie.

•/

Mioceńskiej formacyi solnej, co prawda, nie można wprost nazwać fliszem, chociaż i tam znajdują się lokalne wtrącenia piaskowców lliszowatych. Natomiast znajdujemy w następujących wyżej piętrach neogenu, mianowicie w sarmackiem i meotyckiem, a nawet po części jeszcze i w piętrach górnoplioceńskich zupełnie wyraźne kompleksy fliszowe, które tylko z powodu młodocianego wieku nie zdołały tak stwardnieć, jak starsze utwory fliszowe paleogenu i kredy, przeobrażone pod wpływem długich okresów czasu i silniejszych ciśnień tektonicznych w skały bardziej płyciaste i łupkowate. Dołączone trzy ryciny (fig. 97 z Podu Cheii, eocen; fig. 98 z Sianie, II. medyterran; fig. 99 z Livadea, sarmat) przedstawiają nam takie piaskowce hieroglifowe, które przecież nazwać musimy najprawdziwszym fliszem.

Z tem łączą się jednak jeszcze niektóre dalsze wnioski.

Mrazec uważa formacyę solną jako główny utwór macierzysty nafty i uznaje z małymi wyjątkami wszystkie inne wystąpienia nafty jako drugorzędne, t. j. z formacyi solnej przez przewroty tektoniczne infiltrowane do sąsiednich poziomów starszych i młodszych.

Z poglądem tym nie mogę się zgodzić pod żadnym warunkiem. Znam z badań własnych przeważnie formacyę solne całego świata i najrozmaitszego wieku geologicznego. Są one czasem słabo bitu-

■<a

~:Ц

Jr-

"'Шж

<шл

ffk 'à

•■ 'Ж

. -^ÆmFs-ъ

к - ; ~

Ч : :    Щ

ТШ

S35

;_.V:

Щ)

m

Щ,

Е?

*&£Г-

Fig. 97. Piaskowiec hieroglifowy. Eocen. Podu Cheii (Rumunia). 2/3.

miczne i zawierają gazy, ale prawie nigdy nie są naftonośnemi. Gdzie występują w nich także złoża naftowe, tam są te złoża podrzędniejszego znaczenia i przywiązane zawsze tylko do przejść od faciesu iłu solnego do fliszowego. Byłoby przecież rzeczą nie do pojęcia, dlaczego najbliższa Rumunii i najpotężniej rozwinięta formacya solna Siedmiogrodu nie zawiera zupełnie nafty (ani nawet w wtrąceniach piaszczystych), a jeżeli może dawniej zawierała naftę, to gdzież się ta nafta podziała, — zwłaszcza przy notorycznej nieprzepuszczal-ności iłu solnego, który nie tylko zdołał nagromadzić i zatrzymać słone wody, ale nawet owe olbrzymie masy gazów (jak koło Kis-sarmas) !

Natomiast widzieliśmy już przy omawianiu Karpat północno-wschodnich i zobaczymy to samo jeszcze na wielu innych obszarach

й-

■*»

S'"

■:h-

Fig. 98. Piaskowiec hieroglifowy. Górny medyterran. Sianie (Rumunia). 2/3.

X'

mm

Ulg

■n

X»

X)

vl

V" .« ;

», m

ч\\

Йг \

Fig. 99. Piaskowiec hieroglifowy. Sarmat. Livadea nad rzeką Yerbilau (Rumunia). 2/3.

naftowych, że najliczniejsze i najważniejsze wystąpienia nafty przywiązane są nie do formacyj solnych, lecz w sposób najniewątpliwszy do faciesu fliszowego.

Należy przeto uznać w Rumunii tak samo, jak w tylu innych obszarach naftowych, przeważną liczbę wystąpień nafty nie tylko paleogenu i formacyi solnej, lecz także i fliszowo rozwiniętych piąter sarmackiego, meotyckiego i może także i jeszcze wyższych, jako złoża pierwotne. Może niektóre podrzędne nacieki ropne warstw z Cândeçti są drugorzędne; takie jednak wystąpienia nafty, jak sarmackie w Ca§in koło Onesci (Mołdawia półn.), albo meotyckie w Berca, Buçtenari i Câmpina mogą być mojem zdaniem tylko pierwotnemu Do tematu tego zresztą będziemy musieli powrócić jeszcze w teoretycznych uwagach końcowych.

3. Najdalsze na zachodzie części Karpat.

Karpaty śląsko-morawskie.

Tu stwierdził najpierw paleontologicznie L. Hohenegger¹⁰, że rozwinięte potężnie utwory fliszowe, czyli, jak je dawniej powszechnie nazywano, »piaskowce karpackie«, obejmują całą kredę i największą część paleogenu, oraz, że można w nich wyróżnić szereg oddzielnych poziomów, przeważnie dziś jeszcze ważnych. Późniejsze szczegółowe badania paleontologiczne V. Uh lig’a ¹¹ i po części A. Liebus'a¹² doprowadziły do jeszcze dokładniejszego zhoryzonto-wania śląskiej kredy karpackiej. W następstwie powtórzę zupełnie krótko podział Hohenegg er a przez Uhlig’a uzupełniony i zmo- . dyfikowany, oraz charakterystykę tamtejszych piąter fliszu kredowego (od dołu do góry):

1. Dolne łupki cieszyńskie. Najgłębsze znane ogniwo fliszu karpackiego na nieznanem podłożu (po części zapewne stram-berski wapień tytoński w stosunku niezgodnym), w odkrywkach widocznych do 400 m miąższości. Liściaste, nieco bitumiczne, szare lub czarniawe łupki marglowe. Skamieniałości są nader rzadkie; czasem małe ostrygi, aptychy typu jurajskiego, kilka ammonitów

(.Perisphinctes). Egzotyczne odłamy wapienia stramberskiego nie są rzadkie.

2.    Wapień cieszyński. Płyciaste .jasne, po części mar-glowe wapienie z licznymi fukoidami, ku górze miejscami ze zna-czniejszemi ławicami grubych wapieni oolitowo-piaszczystych. Miąższość dochodzi do 100 m, lecz może miejscami prawie zupełnie zanikać. Często przepełniony drobnymi okruchami skorup, nadto z kolcami cydarytów, aptychami, połamanymi belemnitami, małemi ostrygami (.Exogyra) i t. p. Dolne łupki cieszyńskie i wapień cieszyński obejmują wedle Uhlig’a cały berriasien (przejście od tytonu do właściwego neokomu).

3.    Górne łupki cieszyńskie. Czarne bitumiczne łupki marglowe naprzemian z brunatnymi, hieroglifowymi, łyszczykowymi i wapiennymi, skorupowatymi piaskowcami i z wtrąceniami sfero-syderytu. Łupki zawierają często fukoidy. Przeciętna miąższość 300 m. Lokalnie wtrącone konglomeraty z wapieniem stramberskim i z belemnitami. Opracowana przez Uhlig’a fauna wykazuje między in-nemi (zwłaszcza licznymi nowymi gatunkami) takie bardziej znane formy przewodnie, jak Belemnites latus, Phylloceras Bouyanum, Ly-toceras subfimbriatum, Holcostephanus Astieri, Hoplites neocomiensis, Ptychoceras neocomiense i t. p. Odpowiadają one piętru Valanginien.

4.    Piaskowiec grodziski. Gruboławicowe i gruboziarniste białe piaskowce, albo szare łupki marglowe z pryskającymi skorupowatymi piaskowcami hieroglifowymi. Wkładki zlepieńców z wapieniem tytońskim, Belemnites bipartitus, Aptychus Didayi, spirycia-łymi ammonitami i t. p. Między głowonogami ważniejsze formy, jak: Belemnites dilatatus, Nautilus neocomiensis, Phylloceras Bouyanum, Lytoceras Juilleti, Haploceras Grasi, Crioceras Duvali i t. d. Odpowiadają piętru Hauterivien.

5.    Warstwy wernsdorfskie. Na 120—160 m gruba sery a czarnych łupków z rzadszemi wąskiemi wtrąceniami piaskowców i z liczniejszymi pokładami i dużemi okrągłemi konkrecyami sfero-syderytów. Lokalnie także wkładki zlepieńcowe. Warstwy te dostarczyły dość licznej i bardzo charakterystycznej fauny głowonogów, z których dla przykładu wymienimy tylko niektóre gatunki: Belemnites Grasi, B. pistilliformis, Nautilus plicatus, Phylloceras infundibulum, Ph. Guettardi, Lytoceras Phestus, L. recticostatum, L. cre-brisulcatum, Macroscaphites Yvani, Hamulina Astieri, Haploceras difficile, H Charrierianum, Silesites vulpes, Holcodiscus Caillaudianusj

Pulchellia galeata, P. Lindigi, Hoplites Borowae, Acanthoceras Al-brechti-Austriae, Crioceras Emerid i t. p. Nadto znajdują się tu płaskie, dośrodkowo prążkowane inoceramy, spiryciałe szczątki ryb i flora lądowa o charakterze podzwrotnikowym {Baiera, Zamites, Sequoia, Eolirion i t. p.) ¹³ obok rzadszych chondrytów fliszowych. Poziom ten odpowiada piętru Barrêmien.

6.    Warstwy lgockie. Czarne, wstanie zwietrzałym często z naiotem czerwonawym, krzemieniste, blaszkowate łupki naprzemian z krzemienistemi ławicami piaskowców, które mogą przechodzić w siny rogowiec. Poszczególne wtrącenia bardzo krzemionkowych pokładów sferosyderytu. Lokalnie konglomeraty z licznemi bryłami wapienia stramberskiego, miejscami także z granitem. Skamieniałości nader rzadkie (Belemnites cf. minimus, Parahoplites Bigoureti, Ino-ceramus Lauhex). Uhlig zalicza warstwy lgockie do aptienu.

7.    Piaskowiec godulski. Kilkaset do 1000 m gruba serya płyciastych lub masowych, twardych, zielonawo-szarych piaskowców z grubymi hieroglifami (właściwy »piaskowiec karpacki« gór tamtejszych). Z niezmiernie rzadkich skamieniałości tych warstw najważniejszym jest dobrze oznaczalny okaz Desmoceras Dupinianum, dowodzący wieku albieńskiego.

Piaskowcem godulskim zamyka się ku górze dotąd nieprzerwana serya śląskiego fliszu dolnokredowego. Wyżej następują widocznie niezgodnie (t. j. w transgressyi) :

8.    Warstwy istebneńskie. W partyach dolnych potężne, grube zlepieńce i brylaste, jasne, kruche, gruboziarniste piaskowce; ku górze naprzemian z czarnymi, brunatnymi, zielonawymi, czasem też czerwonawymi piaszczystymi łupkami i z wielu bryłami egzo-tycznemi skał krystalicznych i wapienia tytońskiego. W łupkach także kilka wtrąceń sferosyderytów. Cały kompleks przybiera, wietrzejąc, barwę rdzawo-brunatną. Między kilku niepewnemi skamieniałościami tego kompleksu znaleziono dobrze oznaczalny okaz Pa-chydiscus neubergicus, przez co udowodnionym został wiek górno-senoński przynajmniej górnej partyi warstw istebneńskich.

Warstwy istebneńskie ograniczone są terrytoryalnie do głębszych partyj górskich. Na brzegu północnym ten sam poziom stratygra-

ficzny (senon górny) zastąpionym jest przez inaczej wykształcone warstwy. Są to

9. Frydeckie margle bakulitowe i piaskowce z B a s z к i. Margle frydeckie są to sine, rozcieralne, nieco piaszczyste margle. Zastępują je lokalnie (zwłaszcza koło Baszki, skąd nazwa) w wyższych partyach jasne wapienne piaskowce. Oprócz niepewnych ammonitów i inoceramów znaleziono tu małe bakulity (Baculites Hochstetteri).

Paleogen Karpat śląskich i morawskich nie został dotąd niestety spoziomowanym ani stratygraficznie, ani facyalnie, a jak długo to nie zostanie wykonanem przynajmniej w głównych zarysach, nie będzie można oczekiwać także zadowalającego rozwiązania niewątpliwie skomplikowanej tektoniki owych części gór. Szczególniej szkodliwe zamieszanie pojęć tektonicznych zostało spowodowane przez Uhlig’a¹⁴ przez to, że badacz ten przyjął dla Karpat fliszowych dwie fantastyczne, z nieznanych głębi i odległości pochodzące, olbrzymie płaszczowiny, które nazwał podbeskidzką i beskidzką. Oparta na tych przypuszczeniach próba H. В e c k’a ¹⁵ musi być także uznana za chybioną pomimo licznych cennych spostrzeżeń szczegółowych.

Nie wchodząc tu w szczegóły podrzędne, przytoczę tylko niektóre własne spostrzeżenia z tego obszaru oraz doświadczenia z opisanych już poprzednio Karpat półn.-wschodnich, z czego wyłoni się może kilka realniejszych punktów oparcia dla wyjaśnienia tektoniki.

Wyróżniony przezemnie na wschodzie region podkarpacki, charakteryzowany głównie przez mioceńską formacyę solną i przez molassę, znika koło Przemyśla pod nabrzmiałymi tutaj i płaszczo-winowo nasuniętymi łańcuchami brzeżnymi. Dalej na zachodzie pojawia się miocen podkarpacki z kilku przerwami poczynając od Rzeszowa, zwłaszcza w formacyi solnej koło Bochni i Wieliczki, a także i dalej, w rowie biegnącym z NE ku SW, który oddziela Sudety od Karpat, stwierdzono większe rozprzestrzenienie tego mio-cenu pod młodszem pokryciem przez górnictwo i wiercenia, przyczem okazało się nadto niewątpliwie, że i tam brzeg karpacki jest dość daleko ponad tym podkarpackim miocenem przesunięty.

Jeżeli pójdziemy za tą strefą mioceńską podkarpacką jeszcze dalej ku SW aż do doliny Morawy, to przekonamy się także, że tu podobnie, jak w Rumunii, pojawiają się coraz młodsze (sarmat do pliocenu) pokłady i biorą częściowo udział w ruchach tektonicznych.

Z mojego na wschodzie wyróżnionego regionu łańcuchów brzeżnych znajdujemy przynajmniej kilka ogniw niewątpliwie także na Śląsku i Morawach. Tu należą rafy tytońskie (Stramberg, Andrychów w położeniu takiem samem, jak koło Przemyśla i koło Krasnej na Bukowinie), a zwłaszcza warstwy frydeckie, które niewątpliwie są pod każdym względem identycznemi z warstwami bakulitowemi okolic Przemyśla. Także udałoby się prawdopodobnie znaleźć dalsze ogniwa łączące te regiony w rozwoju paleogenu, mianowicie przez staranne śledzenie pasów łupków menilitowych i skał nummulitowych (może analogicznych z warstwami pasieczniańskiemi), jako też i charakterystycznych pstrych iłów.

Najbliższym moim regionem na wschodzie jest strefa krośnieńsko-szypocka, charakteryzowana przez potężny rozwój warstw krośnieńskich w oligocenie, pstre iły w eocenie, warstwy czarnorzeckie w najwyższej kredzie i niezgodnie pod tern przez neokom śląski. Dalej widzieliśmy, że strefa ta jest najpierw dość wąską, ale od Sanoka zacząwszy ku zachodowi coraz bardziej się rozszerza, oraz, że w niej pierwotnie autochtoniczne fałdy i mniejsze wyspy kredowe coraz większą wykazują tendencyę do tworzenia nasuniętych łusek, leżących fałdów i płaszczowin.

Otóż znajdujemy dalej, że poszczególne ogniwa stratygraficzne głównej masy Karpat śląskich (z wyłączeniem zaliczonych już do strefy brzeżnej) zgadzają się uderzająco z regionem krośnieńsko-szypockim. Prawdziwą śląską kredę dolną, co prawda w rozwoju znacznie zredukowanym, widzieliśmy w całej tej długiej strefie od Bukowiny aż do Wisły w licznych wy piętrzeniach. Przerwa seryi warstw między kredą dolną i górną lub między kredą dolną i eoce-nem jest tak samo charakterystyczną dla tego całego regionu. Wydzielone przezemnie dopiero w ostatnich czasach koło Krosna warstwy czarnorzeckie najwyższej kredy nie są z pewnością niczem innem, jak górną partyą warstw istebneńskich. W niestety jeszcze nie dość dokładnie zbadanym paleogenie Śląska widziałem znaczne przestrzenie niewątpliwych warstw krośnieńskich.

Otóż uważam jako rzecz bardzo prawdopodobną, że środkową część Karpat śląsko - morawskich trzeba będzie uznać jako bezpośrednie zachodnie przedłużenie mego regionu krośnieńsko-szypockiego (t. j. jako autochton, nie zaś jako bajeczną płaszczowinę), z którego rozwija się kilka wypiętrzeń dolnej kredy w łuski, leżące fałdy, a wreszcie także w przesunięte na przedmurze ku północy płaszczo-winy o stosunkowo niewielkiej rozciągłości, zupełnie analogicznie, jak to zdarza się dalej na wschodzie w regionie łańcuchów brzeżnych i co już poprzednio było omówione.

Klucz do rozstrzygnięcia tej kwestyi znajdzie się, jak już poprzednio zaznaczono, w dokładnem zbadaniu paleogenu Karpat zachodnich, przyczem koniecznie trzeba będzie uwzględnić nasze doświadczenia z Karpat wschodnich.

Region magórski, charakteryzowany głównie przez oligoceński potężny piaskowiec magórski i krzemieniste warstwy belowezkie, wkracza niezawodnie także w Karpaty śląsko-morawskie i zwłaszcza wyższe łańcuchy górskie na pograniczu Śląska, Moraw i Węgier należą do tego regionu. Jak już poprzednio zauważono i jak to słusznie także Beck zaznaczył, znajdują się w regionie magórskim niezawodnie także utwory kredowe. Nie osiągnięto jednak dotychczas zadowalającego rozdziału i podziału.

Strefa magórska jest tu tak samo, jak dalej na wschodzie, częściowo nasunięta na swe przedgórze ku północy, nie tworzy jednak mojem zdaniem tak samo, jak i żadna ze stref poprzednich, wielkich i z dala pochodzących płaszczowin.

Oprócz tego należy jeszcze zauważyć, że tu w partyach południowych okazuje się uderzające powtórzenie się niektórych objawów faeyalnych z łańcuchów brzeżnych północno-wschodnich. Takie partye znam w górnych częściach doliny Kisucy w półn. Węgrzech i doliny Vlary w Morawach. Jako takie utwory należy przedewszyst-kiem wskazać czerwone iły ¹⁶ i warstwy nummulitowe eocenu (miejscami nawet z naftą), a następnie bryłowy i ruinowate skały tworzący piaskowiec jamneński górnej kredy. Dołączona rycina (fig. 100) przedstawia takie charakterystyczne skały piaskowca jamneńskiego

koło Lidećko w Morawach. Wreszcie widziałem pod piaskowcem jamneńskim koło Klobouk w Morawach i koło Turzowki na Węgrzech połamane sine margle fukoidowe i piaskowce hieroglifowe, nie dające się odróżnić od znanych karpackich warstw inoceramowych. Natomiast nie widziałem tu nigdzie łupków menilitowych.

«______

ШШ;

'A

' .fié

Ki-

Fig. 100. »Certove skały« (Czartowskie skaty) koto Lidecko (Morawy). Piaskowiec jamneński.

Podobne lokalne powtórzenia faciesów widzieliśmy zresztą już także w Węgrzech wschodnich (Szacsal i Zsibó).

Jeszcze dalej na SW ku dolinie Morawy zdają się występować już prawie tylko piaskowce i łupki paleogeńskie. Są one tam niezawodnie po części nasunięte na leżące przed niemi na NW utwory neogeńskie.

Wystąpienia nafty.

Są one wprawdzie nieznaczne, lecz zasługują w każdym razie na wzmiankę.

Jedno z nich znajduje się na południe od Althammer w potoku Cernik (dopływ Ostrawicy) w Morawach. Nafta sączy się tu w towarzystwie gazów z mocno połamanych i popękanych szarych łyszczykowych piaskowców i łupków marglowych. Podług mapy geologicznej Beck’a leżałoby to miejsce w obrębie warstw isteb-neńskich. Petrograficznie wyglądają te warstwy jednak zupełnie takt jak oligoceńskie i często roponośne warstwy krośnieńskie Karpa4 północno-wschodnich.

, ”. 1

•TV

tS*.

mi

Шё

; 'I

-V

mm

wr-.

Fig. 101. Ropny piaskowiec eoceński z miałem roślinnym. Boliuslavice nad Ylarą (Morawy). 2/8.

Koło Bohuslavic nad Vlarą i koło T u r z o w к i nad Kisucą występuje nafta w piaskowcach eoceńskich, wtrąconych między znanymi pstrymi iłami. Charakterystycznem jest w Bohuslavicach, że roponośny piaskowiec zawiera obok nummulitów także bardzo liczne okruchy roślin, z czego fig. 101 przedstawia przykład.

Nadto znam małe źródło naftowe w głębokim wąwozie górskim około 4 km na północ od miejscowości Papradno (N od Vag-Beszterce w półn. Węgrzech) na południowych stokach gór J a w

nickich. Ropa zdaje się tu wyciekać z ciemno szarych łupków mar-glowych (oligocen?).

Niezmiernie interesujące wystąpienie nafty zostało w ostatnich latach odkryte przez wiercenie w dolinie Morawy koło E g b e 11 (N od Presburga, tuż przy granicy morawskiej w NW — Węgrzech) *. W moczarowatej nizinie Morawy były tam znane liczne ekshalacye gazów palnych, a nieco wyżej koło Hodunina (Góding) pojawiały się czasem ślady nafty. Wiercenie koło Egbell przebiło naprzemian kilka pokładów szarych margli ilastych i piasków (z Cerithium pictum, piętro sarmackie), poczem do wiercono w 160 m głębokości do bardzo silnych gazów, a w 166 in do znacznych wybuchów nafty. Bóckh stwierdził, że wystąpienie to leży na szczycie antykliny warstw sarmackich, co mogę w zupełności potwierdzić na podstawie obserwacyj własnych. Uważam tu naftę (tak samo, jak w Rumunii) jako właściwą fliszowi sarmackiemu, a nie jako pochodzącą z leżącego prawdopodobnie głębiej szliru (Schlier, Medyterran), ponieważ szlir w ogóle nigdzie nafty nie zawiera, a takie filtrowanie ku górze jest zupełnie niemożliwem.

Dodatkowo należy się tu wzmianka interesującemu wystąpieniu bituminu w górnej dolinie Wagu. W pobliżu miejscowości Sztrecsno (E od Żylina, Sillein) pojawia się w potężnym twardym wapieniu (lias) ostro ograniczona, bardzo popękana partya impregnowana zupełnie substancyą asfaltowatą stałą, na słońcu mięknącą. Bitumen znajduje się tylko w szczelinach i drobnych pęknięciach, lecz niema go w samej masie wapienia. Będzie to najprawdopodobniej lokalne nasiąknięcie drugorzędne, spowodowane przez objawy tektoniczne.

¹ H. V. Böckh, Einige Bemerkungen über das Vorkommen fossiler Kohlenwasserstoffe in der Marchniederung etc. Ztschr. d. intern. Ver. der Bohringenieure. Wien 1914. Nr. 5.

III. Ważniejsze utwory fliszowe i naftowe z wyłączeniem Karpat.

1. Utwory fliszowe Alp.

Chociaż pojęcie fliszu urodziło się niejako w Alpach szwajcarskich, to jednak przez długie lata zrobiono tam bardzo mało dla dokładniejszego zbadania utworów fliszowych Alp zachodnich. Dopiero w ostatnich latach wykonali zwłaszcza Arnold Heim¹⁷ i J. Boussac ¹⁸ szczegółowe i nowoczesnym wymogom odpowiadające badania, które rzucają więcej światła także na stanowisko stratygraficzne i tektoniczne utworów fliszowych w obrębie alpejskiego paleogenu.

Jak wiadomo, określa się zwykle jako flisz w Alpach zachodnich tylko pewne utwory piaszczysto-iłowe paleogenu, w Alpach wschodnich także kredy. Nie może jednak ulegać wątpliwości, że oprócz tego właściwego fliszu tak zwanej alpejskiej »strefy fliszowej« także jeszcze i niektóre inne tak młodsze (n. p. molassa), jak i starsze osady regionu alpejskiego wykształcone są w faciesie fliszowym.

Przedstawimy w następstwie tylko zupełnie krótko główne wyniki nowszych badań, ważniejsze dla naszych problemów.

Alpy zachodnie.

Boussac ma wybitną zasługę, że wyjaśnił w sposób znakomity tak stratygraficzne, jak i tektoniczne stosunki zachodnio-alpejskiej formacyi nummulitowej, do której przywiązaną jest główna masa utworów fliszowych. Tenże autor przeprowadził nadto tak ważne dla naszych problemów paleo-geograficzne rozmieszczenie sedymen-tów rozmaitych piąter, oraz zapewne ostatecznie usunął jeszcze zawsze powtarzaną bajkę, że globigeriny dowodzą batyalnego lub nawet abyssalnego pochodzenia osadów je zawierających.

Wynika z badań Boussac’a, że formacya nummulitowa Alp zachodnich odpowiada przeważnej części eocenu i oligocenu, przy-czem zastąpionemi są głównie piętra lutétien, auversien i priabonien eocenu, oraz Lattorfien oligocenu. Różne części tych pokładów wykształcone są w faciesie fliszowym.

Ku środkowi alpejskiej geosynkliny znajdują się większe i mniejsze serye sedymentów w rozwinięciu jednostajniejszem, które sięgają stratygraficznie bez przerwy do głębszych poziomów (po części do kredy). Są to tak zwane »séries compréhensives«. Ku górze natomiast i na zewnątrz (ku N i W) odbywały się częstsze oscyllacye i transgressye z lokalnemi zmianami faciesu. Późniejsze fałdowania i przesunięcia wywołały dalsze zmiany facyalne przez metamorfizm dynamiczny.

B ou ssać rozróżnia w obszarze badanym następujące różne utwory :

A. W eocenie.

Piaskowce odgrywają ważną rolę w strefie wybrzeża, zwłaszcza w piętrach lutétien i auversien. W Alpach francuskich tworzą one przeważnie u podstawy albo jako wtrącenia w wapieniach num-mulitowych znaczniejsze ławice często z warstwowaniem transwer-salnem i z wkładkami zlepieńcowemi. W Alpach szwajcarskich jest to potężniejszy utwór piaskowcowy auversien’u, mianowicie piaskowiec z Ho h gant. Przechodzi on przez płaszczowinę Wild-hornu i pojawia się także w autochtonie Szwajcaryi wschodniej. Przekracza on czasem 100 m miąższości i składa się z otoczonych ziarn kwarcu z blaszkami miki, ziarnami glaukonitu i małą ilością skalenia, z lepiszczem wapiennem, przechodząc czasem w kwarcyt. Jego elementy skalne pochodzą niewątpliwie z trzonu Wogezów i Czarnego Lasu.

Piaskowiec z Hohgant ma wygląd bardzo charakterystyczny, ponieważ jest brunatnawy lub czerwonawy i z powodu zawartości grubych ziarn kwarcu przybiera wietrzejąc, powierzchnię szorstką. Zawiera on nadto bardzo nieregularne gniazda bardziej wapienne z licznymi nummulitami i ortofragminami.

Innym typem jest piaskowiec z Plainberg w okolicy Reichenhallu. Jest on bardziej wapiennym, drobnoziarnistszym i więcej łyszczykowym od poprzedniego.

Piaskowce przechodzą często przez wapienie piaszczyste w wapienie czyste.

Wapienie. Rozmaite zoogeniczne wapienie nerytyczne z nummulitami i innemi otwornicami (między temi często globigeriny !), miejscami z ławicami litotamniowemi i koralowemi. Często zdar

12

Zuber R., Flisz i natta.

rzają się wzajemne zastąpienia i naprzemianległość z piaskowcami i łupkami.

Sine mar g le. Pokrywają one najczęściej podstawowe piaskowce i wapienie transgressyj i występują często zwłaszcza w piętrze priabońskieim

Żółtawe łupki piaszczyste. Są to wewnątrz czarniawe lub zielonawe, żółtawo wietrzejące łupki piaskowcowe, często z licznymi śladami pełzania (hieroglify); tworzą one w piętrach lutétien (łupki pektinitowe) i auversien (łupki z Hobgant) przejście od piaskowców do helweckich łupków fliszowych i dochodzą do 160 m

miąższości.

Łupki fliszowe eocenu. W strefach wewnętrznych geo-synkliny alpejskiej zastąpione bywają wszystkie dotąd przytoczone i więcej do partyj zewnętrznych ograniczone piaskowce, wapienie i margle przez pokłady łupkowe do 500 m miąższości, w których znajdują się bardzo rozmaite wkładki wapienne i piaszczyste oraz zawartości egzotyczne, nadające tym »utworom fliszowym« właściwy charakter. B ou ssać rozróżnia w eoceńskim fliszu Alp zachodnich

odmiany następujące:

a)    Flisz z Rigi. Potężna serya wieku lutecko-owersyjskiego, która występuje w płaszczowinacli helweckich i prealpejskich. Jej główna masa składa się z szarych łupków marglowych naprzemian z zielonymi i czerwonymi¹⁹ i z rozmaitemi wtrąceniami, między któ-remi można wyróżnić; pokłady i soczewki wapieni litotamniowych i nummulitowych; glaukonitowe wapienie z nummulitami, assilinami i ortofragminaini; miałkie, zwięzłe wapienie z globigerinami i igłami gąbek; drobnoziarniste łyszczykowe szare piaskowce (najczęściej w wąskich warstwach i soczewkach) z algami zwęglonemi; zielone piaskowce kwarcytowe; często potężne pokłady zlepieńcowe i nagromadzenia skał egzotycznych, których pochodzenie jest dotąd nie-wyjaśnionem.

b)    Flisz z Niesen. Główna masa składa się z piaskowców, konglomeratów, okruchowców i margli fukoidowych z wąskiemi wtrąceniami łupków. Brekcye zawierają czasem nunnnulity i ortofrag-miny. Flisz ten zdaje się obejmować przynajmniej kredę i eocen; sięga on może w dół aż do liasu.

c)    Flisz wapienny. Potężne jasne łupki wapienne z zwię-złemi wtrąceniami wapieni z globigerinami i innemi małemi otwor-nicami, z okruchowcami i zlepieńcami. Rozwinięty w partyach wewnętrznych Alp południowo-zachodnich, gdzie ten flisz wapienny obejmuje bez przerwy górną kredę (orbitoidy) i eocen aż do auver-sien’u (nummulity).

d)    Marmur płytkowy (Marbre en plaquettes), wychodzący ku E z poprzedniego (Brianęonnais) i złożony tylko z łupków wapiennych blaszkowato wyprasowanych.

e)    Flisz czarny, flisz piaszczysty i flisz helmin-toidowy. Te trzy odmiany zastępują się często nawzajem w Al]

połud.-zachodnich zwykle nad fliszem wapiennym. Stają sję bardzo potężnemi i bardzo jednostajnemu

orte

Flisz czarny (Flysch noir) składa się z ciemnych łupków-z wą-Ao *.    \\

skiemi warstwami czarnych i szarych wapieni, z brunatnyrçi^w#?-cytami, ciemnymi i glaukonitowymi piaskowcami i t. p. ²⁰.\ LicznA globigeriny, pulvinuliny i igły gąbek. Gdy bardzo przeważają lńfąłkie    '

piaskowce łyszczykowe, staje się z tego flisz piaszczysty (flysćfe===^-gréseux). Fliszem helmintoidowym (Flysch à Helminthoides) nazywają się bardzo potężne serye szarych lub sinych margli fukoidowych naprzemian z piaskowcami ze śladami robaków, czasem także z wtrąceniami łupków czerwonych i zielonych.

f) »Wildflysch«. Są to łupki niezmiernie roztarte i zmiażdżone z rozmaitemi wtrąceniami wapieni, piaskowców i kwarcytów, jako też z skałami egzotycznemi (przeważnie granity). Szczególniej typowem jest wystąpienie na Habkern w obrębie płaszczowin pre-alpejskich nasuniętych na seryi helweckiej, gdzie Wildflysch zastępuje lutétien.

Wedle B ou s s a c’a nie jest »Wildflysch« niczem innem, jak tylko zmienionym przez wpływy dynamiczne (fałdowanie i przesunięcie) fliszem z Rigi, przyczem mogą także inne odmiany fliszu łupko wate z twardemi wtrąceniami (jak n. p. flisz wapienny i czarny) przybrać ten sam facies Wildflyschn przy podobnych przeławice-niach tektonicznych.

B. W oligocenie (Lattorfien). Przeważnie utwory piaskowcowe, które transgredują dalej na zewnątrz nad piętrami eoceńskiemi.

В o u s s a c rozróżnia w nich :

a)    Piaskowiec z Annot. Serya ławic piaskowca 300—400m miąższości, wąskich lub do 20 m grubych i przerywanych przez warstwy piaszczysto-łupkowate. Piaskowce są drobno- lub gruboziarniste i przechodzą lokalnie, zwłaszcza w otoczeniu trzonów her-cyńskich gór Mercantour i Pelvoux w konglomeraty, których składniki niewątpliwie pochodzą z tych trzonów. W dolinie Verdon przechodzą one ku górze w partye czarne, piaszczysto-łupkowate, w których znajdują się drobne otwornice h

b)    Piaskowce centkowane (Grès mouchetés). Lokalna, żółtawa lub zielonawa odmiana poprzedniego z jasnemi planikami, które pochodzą od zawartości okruchów andezytowych.

c)    Piaskowce z Taveyannaz, z Altdorf i »Flysch-sandstein«. Piaskowiec z Taveyannaz jest zielony, często jaśniej centkowany i zawiera wiele materyału wulkanicznego, jako też oto-czyska różnych skał krystalicznych. Piaskowiec z Altdorf jest tylko bardziej szarą i łyszczykową odmianą tamtego i zawiera wkładki zlepieńcowe, w których obok innych znajdują się także fragmenty kredowe i eoceńskie (lutétien). »Flyschsandstein« jest także szary i bardziej kwarcytowy, zresztą zaś zupełnie analogiczny z piaskowcem z Taveyannaz.

B ou ssać wykazuje, że wszystkie te piaskowce o wejrzeniu Taveyannaz są utworami litoralnymi (a nie produktami wybuchowymi, jak to dawniej twierdzono) i przedstawia jako prawdopodobne, .Że ich materyał egzotyczny pochodzi z południa, t. j. z podniesionej już w czasie ich powstania piemontejskiej strefy skał starszych.

Do podanej powyżej zupełnie krótko wedle Boussac’a ogólnej charakterystyki utworów fliszowych zachodnio-alpejskich dodam jeszcze kilka uwag własnych.

B ou ssać wykazał niewątpliwie przez swe ścisłe i wszechstronne badania w zakresie paleogenu zachodnio-alpejskiego oraz przez swe dobrze uzasadnione rekonstrukcye paleo-geograficzne, że tam główna masa sedymentów fliszowych z przewagą składników łupkowych osadzoną została dalej ku wnętrzu geosynkliny alpejskiej,

¹ Z tego opisu okazuje się szczególniejsza analogia z piaskowcem cięż-kowickim Karpat. R. Zuber.

podczas gdy równocześnie powstały przy brzegu północnym i za chodnim zwyczajne zmienne utwory nerytyczne, jak wapienie num-mulitowe, grube piaskowce i konglomeraty wybrzeżne. Nazywa on też strefę ostatnią »zone côtière«, region zaś odpowiadający pierwotnie masom fliszowym »zone axiale

«.

Z tego niezawodnie bardzo uzasadnionego rozmieszczenia sedy-mentów, jak i z dłużej nieprzerywanych seryj osadów przeważających w tamtejszym regionie fliszowym (séries compréhensives), wreszcie zaś z znacznej miąższości sedymentów fliszowych zdaje się wynikać dalszy wniosek, że utwory fliszowe owych okolic powinnyby odpowiadać regionowi bardziej batyalnemu i od brzegu oddalonemu. Wtedy jednak byłyby tak liczne skały egzotyczne, okruchowce i zlepieńce fliszu, które z pewnością nie pochodzą z wybrzeża północnego i zachodniego, które jednak tak samo pewnie nie są »morenami tektonicznemi«, lecz przeważnie fragmentami starszych skał pogrzebanych w osadach pierwotnych, — jeszcze większą i ciemniejszą zagadką, niż poprzednio.

Zobaczymy jednak później przy badaniu dziś widocznych warunków powstawania fliszu, że utwory te wraz ze swymi wszystkimi namulistymi i piaszczystymi osadami mogą powstawać wyłącznie w płaskim i najwyższym litorale, przy ujściach rzek i w lagunach brzeżnych, przyczem tylko stopniowe obniżanie się regionu osadowego może wyjaśnić wielką miąższość tych sedymentów, a lokalne rafy muszą dostarczać grubszego materyału egzotycznego osadom obok powstającym.

Lokalne wznoszenia i opadania różnych mniejszych i większych partyj w obrębie geosynklin są objawami niezawodnie częstymi. Dla znacznej części karpackiej strefy fliszowej wykazałem, że sedymenty te osadziły się podczas okresu kredowego i trzeciorzędnego po części bez przerwy i w bardzo wielkiej miąższości, po części z przerwami, w mniejszem drugorzędnem zagłębiu wielkiej geosynkliny medyter-rańskiej, przyczem tak na północy (zewnątrz), jak i na południu (wewnątrz) sterczały już podniesione masy skalne, które dostarczyły osadom fliszowym materyału egzotycznego. Właśnie w środku tego karpackiego zagłębia fliszowego, a więc w najbardziej »axialnej« partyi tegoż (strefa krośnieńsko - szypocka) znajdujemy najwyższą kredę i eocen w transgressyi nad dolną kredą przy wprost olbrzymiej miąższości następujących oligoceńskich typowych osadów fliszowych (warstwy krośnieńskie). Jest to dowodem, że w zagłębiu tem

■00

między dolną kredą i górną część środkowa dna morskiego była wydźwignięta i że w tym samym regionie w oligocenie musiało nastąpić znów powolne, lecz bardzo znaczne pogłębienie.

Jeżeli teraz zechcemy zastosować te analogie nowoczesnych warunków powstawania fliszu i karpackiego fliszu do utworów fliszowych Alp zachodnich; jeżeli każdy flisz (co twierdzę zupełnie stanowczo), czy to bardziej piaszczysty, czy więcej namulisty, może być tylko utworem najwyższego litorału; jeżeli on w Alpach zachodnich nie został osadzony przy wybrzeżu północno-zachodniem i jeżeli także i jego exotica nie mogą pochodzić z tego brzegu półn.-zachodniego, to pozostaje tylko jeden możliwy wniosek — co prawda hipotetyczny: musimy przyjąć nie tylko, jak to uczynił Bo u ssać dla skał z Taveyannaz, dla epoki oligoceńskiej, ale także i dla poprzednich okresów odpowiadających powstawaniu fliszu istnienie już wydźwigniętych mas lądowych bezpośrednio na S regionu sedymen-tacyi fliszu. Nie wątpię, że badania późniejsze potwierdzą to przypuszczenie także dla Alp zachodnich tak samo, jak to już udało się w Karpatach.

Tem jednak utwory fliszowe Alp zachodnich jeszcze bynajmniej nie zostały wyczerpane. Istnieją tam jeszcze bardzo znaczne masy sedymentów, wykształconych w faciesie wybitnie fliszowym, które przeto wedle mojej definicyi tego pojęcia należałoby wprost nazywać fliszem.

W pierwszym rzędzie są to wiele dyskutowane i już przez Eschera i Studera (1839) z fliszem identyfikowane łupki gri-sońskie (Bündnerschiefer; od Grisons = Graubünden) h

Są to znacznie tektonicznie zaburzone łupki czarne, czasem żółte lub zielonawe, często z fukoidami, z bardzo obfitą miką, z wtrą-conemi ławicami wapienia, piaskowca, kwarcytu i różnych okru-chowców i wkładek zlepieńcowych. Miąższość może wynosić między 1000 i 3000 m. Jest to niewątpliwie serya komprehenzywna, w której udowodniono przez znalezienie sporadycznych skamieniałości co najmniej obecność basu, dolnej kredy i eocenu. Niektóre partye górnych łupków cieszyńskich i dolnych warstw inoceramowych w Karpatach, a zwłaszcza występujące w nich twarde skorupo wate piaskowce nie dadzą się faktycznie odróżnić od łupków grisońskich.

¹ Bliższe szczegóły i literatura: Bo u ssać (1. c.).

Inną formacyą, która tu musi być uwzględnioną, jest tak zwana mol as sa к

Jest to bardzo potężna sery a osadów, która obejmuje górny oligocen i cały miocen i składa jako fałdowany autochton północno-wschodnie przedgórze po części nad niem przesuniętego brzegu alpejskiego. Utwory te składają się z pstrych (czerwonych, zielonych,

ïJ ф

•г

УЖ

Fig. 102. Piaskowiec molassowy z zwęglonymi szczątkami roślin. Ralligen (Szwajcarya). 3/4.

szarych, czasem czarnych) często piaszczystych i łyszczykowatych łupków iłowych i marglowych, z kruchych i twardszych, drobno- lub gruboziarnistych, dobrze warstwowanych lub gruboławicowych, szarych, zielonawych lub czerwonawych piaskowców z pręgami falistemi i problematycznemi wypukłościami, często z zwęglonymi szczątkami roślin (tak zwany »Ralligsandstein« fig. 102), dalej z wtrąceniami żwirowisk, które dochodzić mogą do potężnych mas zlepieńcowych (Nagelfluhe). Jako wtrącenia trafiają się z kilkakrotnymi nawrotami

¹ Por. L. Roi li er, Revision de la stratigraphie et de la tectonique de la Molasse etc. Neue Denkschr. Schweiz. Naturf. Ges. 46. 1911.

wapienie słodkowodne, pokłady węgla brunatnego, gips i morskie warstwy z muszlami (Muschelsandstein).

Wszystko razem jest wybitnym utworem literalnym z kilka-krotnemi oscyllacyami linii brzeżnej i ostatecznie z przeważającem wysłodzeniem i ulądowieniem, przyczem partye morskie i limanowe jeszcze okazują charakter wyraźnie fliszowy. Uderzającem jest podobieństwo, lub raczej zupełna identyczność sedymentów molassowych z opisanymi poprzednio utworami oligoceńsko-mioceńskimi północno-wschodniego regionu podkarpackiego (zlepieńce słobódzkie, warstwy dobrotowskie, czerwone łupki mioceńskie, górnomioceńskie warstwy lignitowe i t. p.).

Także drobne wystąpienia nafty znane są w molassie szwajcarskiej, a mianowicie w kantonie Vaud i koło Genewy (Ma-thod, Chavornay, Orbe, Dardagny, Satigny i t. d.). Wedle A. Jaccard’a ²¹ impregnuje tam ropa wtrącenia piasków i piaskowców wśród pstrych łupków marglowych głębszych partyj molassowych (górny oligocen), podczas gdy wtrącone miejscami także wapienie jeziorne nie zawierają bituminu.

Alpy wschodnie.

Ciągła i dość szeroka strefa fliszowa, która opasuje północny brzeg Alp wschodnich, nie została dotąd niestety dość dokładnie i planowo zbadaną pod względem stratygraficznym. Można dziś tylko uważać jako pewnik, że bardzo znaczne, jeżeli nie przeważające części tego fliszu należą do kredy, a nie, jak w Alpach zachodnich, do paleogenu. Dokładniejszego spoziomowania tych utworów nie zdołano jednak dotąd wykonać.

Musimy się tern zadowolić, że omówimy tylko przykładowo i zupełnie krótko niektóre lepiej poznane partye wedle istniejącej literatury, nie wysnuwając z tego dalej idących wniosków ogólnych.

Wystąpienia nafty nad Tegernsee (Bawarya). Źródło naftowe koło Robogen na zachodnim brzegu jeziora Tegernsee zna-nem jest od kilku stuleci (Quirinusöl) ²².

Najstarsze występujące tu warstwy (wedle interpretacyi Hö-

fer a por. fig. 103) składają się z ciemnych iłów łupkowych z wtrąceniami płyciastych, pryskających, wapiennych piaskowców (przez Gümbel’a zwane »Kieselkalke«) barwy szarej, brunatnawej lub ciemno-zielonej, z szarymi marglami fukoidowymi, cząstkami zwęglo-nemi i licznemi mikroskopowemi otwornicami. Ku górze wtrącają się obok tych wapieni krzemionkowych grubsze płyty piaskowców. Ropa związana jest z tymi piaskowcami wapieni krzemionkowych.

sermŁLBEKG

BHEiTąnBflCH

ZE15ELBACH

'o/

'/

r M

гт

Ift

^OBOGEM

Fig. 103. Profil na brzegu zachodnim jeziora Tegernsee (wedle Höf er a).

1.    Ciemny ił łupkowy z ławicami wapienia krzemionkowego (zawiera naftę).

2.    Ciemny ił łupkowy z warstwami piaskowca. r. Ił łupkowy pstry, przeważnie czerwony.

3.    Piaskowiec.

4.    Konglomerat.

Skala 1:25000.

Powyżej następuje słaby, lecz charakterystyczny pokład czerwonych łupków, a nad nim grubsze piaskowce z obfitą miką i z hieroglifami, z licznymi zwęglonymi szczątkami roślin i nawet z większymi skrzemieniałymi pniami drzewnymi (Ocoteoxylon tigurinum Schuster, lauracea o charakterze podzwrotnikowym) ²³, oraz z wtrąceniami łupków. Wreszcie przechodzą piaskowce lokalnie w potężniejsze i po części gruboziarniste konglomeraty.

Co się tyczy wieku tych warstw, to znajduje w nich Höf er wiele podobieństwa do pstrego naftonośnego eocenu Karpat. Wedle opisu wydaje mi się jednak, że przynajmniej serya wapieni krzemionkowych, jeżeli nie cały flisz z Tegernsee, okazuje o wiele więcej analogii z karpaekiemi warstwami inoceramowemi. Ta ostatnia dya-gnoza wydaje mi się tein prawdopodobniejszą, że w nieco dalszem bezpośredniem przedłużeniu tej samej strefy fliszowej ku E koło Siegsdorfu i Salzburga udowodniono wiek kredowy całego fliszu, oraz, że tam występujący także bogaty w skamieniałości eocen już nie okazuje tak wybitnego faciesu fliszowego (n. p. Kressenberg).

Ze względu na pochodzenie nafty w fliszu, z nad Tegernsee musi się wydać dziwnem, że zarówno Fink, jak i Höf er wyprowadzają ją z otwornic (z których, jak wiadomo, zawsze i wszędzie tylko nieorganiczne skorupki mogą się dostać do osadów!), nie zwracają zaś wcale uwagi na jedynie organiczny i właśnie tam obficie obecny materyał roślinny.

Okolice Siegsdorfu i Salzburga²⁴. Szczególniej ważnemi są tu niektóre grupy warstw zawierające skamieniałości, których wiek górno senoński jest stwierdzony (campanien - maestrichtien), i których wprawdzie nie można nazwać właściwym fliszem, które jednak z sąsiednim fliszem prawdziwym niezawodnie w ścisłym stoją związku.

Są to w a r s t w y z N i e r e n t a 1 (C. W. G ii m b e 1 ; przeważnie jasno czerwone, zielonawe i szare miałkie margle, lokalnie także z piaskowcami, z Belemnitella mucronata, Osłrea ungulata, O. hippo-podium, Inoceramus salisburgensis, fukoidami i t. d.), warstwy z Gerhardsreit i Pattenau (J. Böhm; ciemno szare lub czarniawe margle z Belemnitella mucronata, Scaphites constrictus, Gau-dryceras planorbiforme, Hamites cylindraceus, Baculites valognensis, Pachydiscus neubergicus, Ostrea ungulata, Gryphea vesicularis, Inoceramus salisburgensis, Echinocorys vulgaris i t. p.) i warstwy z Hachau (G. M. Reis; ciemne, gruboziarniste piaskowce wapienne z szczególniej licznymi ślimakami, lecz także z Gryphea vesicularis, Ostrea ungulata, bakulitami i t. d.).

Oprócz tego występuje tam bardzo potężnie rozwinięty flisz, co do którego zawdzięczamy bardzo cenne wiadomości zwłaszcza E. Fuggerowi²⁵.

Ten flisz, który zapewne nie da się już podzielić na dalsze poddziały, składa się z dobrze warstwowanych, po części wapiennych piaskowców z licznymi hieroglifami, naprzemian z przeważnie szarymi, po części także pstrymi łupkami, jasnymi marglami bardzo bogatymi w fukoidy, zwięźlejszymi wapieniami cementowymi i z wkładkami zlepieńcowemi. Zwłaszcza rozległe odkrywki przedstawiają wielkie kamieniołomy koło Muntigl (N od Salzburga; stąd też używana czasem nazwa »Muntigler Flysch«), skąd też pochodzą przeważnie wielkie i cienkie inoceramy (Inoceramus salisburgensis Fugger et Kastner). Oprócz tych inoceramów znalazł Kastner tu w pobliżu koło Bergheim okaz Pachydiscus neubergicus, przez co udowodnionym został całkiem niewątpliwie górnokredowy wiek tej partyi fliszu.

Wzajemny stosunek tego fliszu do poprzednio wymienionych marglowych warstw kredowych był przez dłuższy czas wątpliwym. Fugger zauważył w kilku miejscach, że warstwy nierentalskie leżą wyraźnie nad fliszem, a J. N o w а к ²⁶ uczynił na podstawie szczegółowej analizy tektonicznej bawarsko - salzburskiego brzegu alpejskiego bardzo prawdopodobnem, że flisz tego regionu należy pojmować jako jądro leżącego fałdu płaszczowinowego, które okazuje się owiniętem przez warstwy nierentalskie. Wedle tej interpretacyi, która znakomicie zgadza się z powyższemi spostrzeżeniami Fugger’a, byłby flisz starszem, a warstwy nierentalskie młodszem ogniwem tamtejszej kredy. Warstwy z Pattenau i Gerhardsreit nie należą wedle Nowaka do płaszczowiny fliszowej (flisz i warstwy nierentalskie), lecz tworzą ogniwo heteropijne górnego senonu w autochto-nicznem przedmurzu helweckiem, ponad którem płaszezowina fliszowa jest częściowa nasunięta.

Nie szukając daleko idących analogij chcę wskazać tylko na to, że margle z Pattenau i Gerhardsreit przypominają pod każdym względem uderzająco warstwy frydeckie śląskich i warstwy bakuli-towe północno-wschodnich Karpat,

Że flisz z Muntigl okazuje się niezmiernie podobnym do karpackich warstw inoceramowych tak petrograficznie, jak i przez swe inoceramy, poznał to już Szajnocha²⁷.

Las Wiedeński (Wienerwald). Jest to bezpośrednie dalsze przedłużenie ku E, potem ku NE odginające się właśnie omówionej salzburskiej strefy fliszowej. Pasma górskie, nazywane Lasem Wiedeńskim, tworzą ogniwo łączące wschodnio-alpejską strefę fliszową z karpacką, co wyraża się jeszcze tym faktem, że tu już zdołano wydzielić w obrębie fliszu poziomy kredowe i paleogeńskie. Utwory fliszowe tego obszaru bywają obejmowane także nazwą ogólną »piaskowca wiedeńskiego«.

Posiadamy przedstawienie całości stosunków geologicznych tej partyi fliszowej przez C. M. Pa u Га к Badacz ten podzielił piaskowce wiedeńskie na oddziały: dolny (kreda dolna), średni (kreda górna) i górny (paleogen).

Badania późniejsze, a zwłaszcza wykonane przez R. Jaegera², doprowadziły jednak do znalezienia licznych nowych skamieniałości i do znacznych modyfikacyj podziału Paul’a.

W następstwie powtórzymy w wyciągu podział Jaeger’a.

1. Flisz neokomski. Są to głównie brunatnawe piaskowce płyciaste, w których występują ławice z licznymi odłamkami apty-chów (Aptychus pusillus Peters, Apt. cf. Seranonis Coquand i t. d., wszystko formy neokomskie). W niektórych miejscach jest piaskowiec kruchy, bardzo bogaty w duże ziarna glaukonitu i ciemną mikę, oraz zawiera dość wiele szczątków ryb (ząbki i łuski), których zresztą nie brak także w towarzystwie aptychów.

Drugą skałą pospolitą w fliszu neokomskim jest jasny wapień piaszczysty, zawierający obficie drobne otwornice. Tak w piaskowcach, jak i w wapieniu znajdują się nie rzadko okruchy granitu; występują tu także arkozy z dużymi, przeważnie czerwonawymi, mało zwietrzałymi skaleniami.

W stropie pojawiają się rogowce (często w wąskich warstwach), które stopniowo przechodzą w połyskujące piaskowce zielonawe lub czarne z obfitym glaukonitem. Przejście to można obserwować w okazach, a nawet w szlifach. Te ciemne piaskowce (piaskowce glaukonitowe) występują zawsze z szeregiem skał charakterystycznych, między któremi wspomnieć należy zwłaszcza czerwone margle i iły łupkowe. Znajdują się one we wszystkich poziomach fliszu i przedstawiają tylko pewną właściwą formę wykształcenia. Tutaj zastępują

¹ Der Wienerwald. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1898. a Grundzüge einer stratigraphischen Gliederung der Flyschbildungen des Wienerwaldes. Mitt. geol. Ges. Wien 1914.

one zapewne górną część kredy dolnej, a może także część kredy górnej. Nie dostarczyły one skamieniałości, lecz spoczywają na nich z reguły piaskowce zlepieńcowe, w których zawartość orbitoidów charakteryzuje je jako kredę górną.

Oprócz tego występuje neokom jeszcze także w formie wapieni aptychowych w rafach w obrębie fliszu eoceńskiego.

2. Kreda górna. Tu należy zapewne główna masa właściwego fliszu w Lesie Wiedeńskim.

Są to przeważnie różnej grubości, często płyciaste ławice żółtawych, brunatnawych i szarych piaskowców, drobno- lub gruboziarnistych, często konglomeratowych, kruchych lub twardych; okazują one na powierzchniach warstw liczne hieroglify i inne proble-matica, oraz zawierają miejscami dość liczne zwęglone szczątki roślin. Naprzemian z nimi znajdują się miękkie i twardsze, jasno lub ciemno szare margle z licznymi fukoidami (chondrytami), jako też sino szare, żółtawe, zielonawe i brunatnawe wtrącenia iłu.

W kompleksie tym znalazł Jaeger w kilku miejscach skamieniałości, zwłaszcza w kruchych piaskowcach po części zlepień-cowych z licznemi gałkami iłowemi; wymienimy następujące: orbi-toidy (między tymi Orb. media i apiculata) i inne otwornice, kolce Cidaris cf. vesicidosa, mszywioły, Ostrea cf. minuta, odłamy inoce-ramów, Leda Försteri, Lithotamnium i t. p. Oprócz tego znalazł już dawniej Toula na Leopoldsbergu pod Wiedniem Acanthoceras Man-telli, co dowodzi w tej grupie warstw obecności cenomanu. Z drugiej strony należy zapewne identyfikować tę partyę fliszu z fliszem kredowym z Muntigl koło Salzburga, gdzie, jak już podano poprzednio, znalezionym został obok Inoceramus salisburgensis ¹ także górnose-noński Pachy discus neubergicus. Warstwy inoceramowe przeto fliszu wschodnio alpejskiego muszą obejmować co najmniej całą kredę górną.

Inna forma wykształcenia fliszu górnokredowego odróżnia się od poprzedniej brakiem skał grubo klastycznych i przewagą drobnoziarnistych i bardziej marglowych. W odmianie tej występują: jasno-brunatny, twardy, piaszczysty i szary płyciasty margiel wapienny, brunatny dość drobnoziarnisty piaskowiec, który okazuje na górnych powierzchniach warstw najczęściej nieregularne wypukłości i »hieroglify« oraz tu i owdzie odłamy inoceramów. Nadto znajdują się

Inoceramy wiedeńskie należą niezawodnie do tej grupy. R. Zuber.

jeszcze: jasne pryskające margle wapienne, przecięte często przez pęknięcia i przez swe pstre zabarwienie przypominające »marmur ruinowy«, ciemno szary, drobnoziarnisty, piaszczysty margiel wapienny, szare lub żółtawe iły łupkowe w przeważnie wąskich warstwach i inne skały mniej ważne.

Wreszcie sądzi Jaeger, że niektóre pokłady piaskowców glau-konitowych i czerwonych margli należy zaliczyć do górnej kredy.

3. Eocen, występuje (wedle Jaeger’a) w Lesie Wiedeńskim w dwu formach dość różnych. Na północnym zachodzie panują piaskowce greifenstein skie, podczas gdy na południowym wschodzie występują przeważnie skały określone już przez Stur’a jako »pstry łupek i warstwy piaskowca«.

Najhardziej rozpowszechnioną skałą pierwszych jest gruboziarnisty piaskowiec żółty, tworzący najczęściej potężne ławice; wietrzeje on łatwo i rozsypuje się w żółty piasek. Przez sposób wietrzenia można go nie trudno odróżniać od podobnych skał kredy górnej. Często występują w tym piaskowcu gałki ilaste i cienkie wkładki mało stwardniałego iłu. Nadto znajdują się nie rzadko dobrze warstwowane piaszczyste margle wapienne, płyciaste piaskowce z szczątkami roślin, brunatne, dość drobnoziarniste piaskowce z większą lub mniejszą ilością glaukonitu. Także trafiają się czerwone margle i piaskowce glaukonitowe n. p. w Hagenbachklamm, gdzie występują jako słabe wtrącenie w typowym piaskowcu greifensteinskim.

W południowej i wschodniej części Lasu Wiedeńskiego rozwiniętym jest eocen przeważnie w faciesie piaskowców glaukonitowych, występujących w rozmaitych odmianach; zwykle są one drobnoziarniste, prawie czarne, zwięzłe i okazują silny połysk na świeżych powierzchniach przełamu. Czasem zawiera piaskowiec glaukonitowy wiele białej miki i bywa wtedy nie rzadko wykształconym płytowato, a czasem przechodzi przez ubywanie glaukonitu i ciemnego lepiszcza w zielonawo żółty kwarcyt. Zdarzają się także odmiany dość gruboziarniste. W towarzystwie piaskowców glaukonitowych występują często czerwone i zielonawe margle, czarne bitumiczne łupki mar-glowe, rogowce i t. p. Często znajdują się w ścisłym związku z temi skałami, często jednak zajmują też same dla siebie znaczne przestrzenie piaskowce, margle i wapienie, odznaczające się częściowo wielkiem bogactwem skamieniałości; są one w świeżym stanie zbite, dość twarde i połyskujące, wietrzeją jednak bardzo łatwo i stają się wtedy dziurawymi i brunatnymi. Wspomnianemi skamieniałościami są głównie nummulity, które dowodzą wieku eoceńskiego tych pokładów (wedle Jaegera średnio eoceńskiego).

W towarzystwie piaskowców nummulitowych występują nie rzadko jasne piaszczyste wapienie i szare płyciaste piaskowce wapienne, między którymi zauważyć można najrozmaitsze przejścia. Niektóre z tych pokładów zawierają liczne drobne skrzemieniałe otwornice (Nodosaria, Globigerina, Spiroplecta, Eotalina i t. p.).

Innemi skałami, rozpowszechnionemi w fliszu eoceńskim, są: szaro brunatne, miękkie margle z miką, jasne margle wapienne, których często niepodobna odróżnić od margli kredy górnej, oraz zlepieńce, często dość różne od skał zawierających nummulity i czasem również bardzo podobne do skał górno kredowych. Nadto pojawiają się, zwłaszcza w obszarach położonych dalej ku północy, żółte piaskowce z glaukonitem, które przypominają podobne utwory piaskowców greifensteinskich.

Jaeger sądzi, że między kredą górną i eocenem istnieje niezgodność.

Już z powyższego przedstawienia widzimy wyraźne podobieństwo do kilku ogniw fliszu karpackiego. Dokładniejsze jednak badania z uwzględnieniem naszych doświadczeń karpackich wykażą niezawodnie jeszcze nie jedną dalszą analogię stratygraficzną, facyalną i tektoniczną z strefą fliszową Karpat.

Tak wydaje mi się już teraz bardzo prawdopodobnem, że w obrębie fliszu wschodnio alpejskiego będzie można wyróżnić tak samo, jak w Karpatach, kilka odrębnych jednostek tektonicznych, odpowiadających różnym regionom facyalnym i po części nad sobą przesuniętych, przez co powstają większe komplikacye tektoniczne, niżby się to wydawało na pierwszy rzut oka. Pstre margle i piaskowce glaukonitowe mogłyby być w całości tylko eoceńskimi; flisz górnokredowy odpowiada zapewne karpackim górnym warstwom inoceramowym, a masowy piaskowiec greifensteinski (z którego Jaeger nie podaje skamieniałości) przypomina bardzo wyraźnie oligoceński piaskowiec ciężkowicki Karpat. Zadowalniam się na razie tylko temi kilku uwagami.

Omówiwszy teraz właściwe i powszechnie jako takie uznane utwory fliszowe Alp wschodnich, przypatrzymy się jeszcze chociażby pobieżnie niektórym innym formacyom, które są mojem zdaniem wykształcone również w faciesie fliszowym, a przeto mogą stać się niezmiernie ważnemi dla ocenienia stosunków paleo - geograficznych

dawniejszych okresów, czego dotąd nie uwzględniano. Rozpoczniemy od najstarszych utworów tego rodzaju.

W obrębie strefy środkowo-alpejskiej, którą ogólnie nazywają także strefą krystaliczną, można wydzielić znaczne partye bardzo potężnych sedymentów, które dawniej nazywano ogólnie skałami szarowakowemi (Grauwackengesteine).

W Alpach północnych możemy taki pas szarej waki śledzić od Kitzbüchel w Tyrolu na zachodzie aż w pobliże Gloggnitz na wschodzie. Są to szare, zielone, fioletowe i czarne łupki iłowe i krzemionkowe z drobno- i gruboziarnistymi szarymi lub zielonawymi piaskowcami i zlepieńcami, albo z wtrąceniami wapieni, dolomitów i żelaziaków. Wapienie, a czasem także i łupki zawierają miejscami skamieniałości sylurskie, jak Cardiola cornu copiae, orthocerasy, try-lobity, krynoidy, brachiopody i t. d., ale w innych miejscach także grafit i rośliny karbońskie.

Tę strefę szarej waki należy zapewne uważać przeważnie jako flisz paleozoiczny, przez wpływy dynamiczne już częściowo przeobrażony.

Podobnie zachowuje się także południowa strefa szarej waki (Alpy Karnijskie i Karawanki). Znane tu są jako wtrącenia różnych poziomów: dolnosylurskie czarne łupki graptolitowe, rozmaite łupki wapienne i wapienie (po części koralowe) syluru górnego i dewonu, łupki i piaskowce z roślinami karbońskiemi, karbońskie i permskie wapienie fusulinowe, wreszcie permskie piaskowce (piask. z Gröden) i konglomeraty (Verrucano). I tu przeto mamy wielką seryę warstw paleozoicznych, która obok normalnie morskich i jeziornych zawiera także znaczne partye rozwinięte w faciesie fli

szowym.

Najbliższym utworem alpejskim, na który tu należy zwrócić uwagę, są łupki werfeńskie, obejmujące trias dolny (piętro scytyjskie). Są to przeważnie czerwone, często jednak także zielone i szare piaszczyste i łyszczykowate łupki i piaskowce z wtrąceniami wapienia (zwłaszcza w partyach górnych). Zawierają one dość ubogą faunę morską (Avicula Clarai, Naticella costata, Tirolites cassianus i t. p.). Przechodzą lokalnie w potężną formacyę iłu solnego z znacznymi pokładami soli kamiennej i gipsu (także z gazami węglowodorowymi).

Dolny oddział alpejskiego triasu górnego (piętro karnijskie) wykształcony jest lokalnie również w faciesie iliszowym. Są to zwłaszcza

warstwy z Raibl i z Lun z, które składają się z czarnych bitumicznych łupków rybnych (koło Raibl w Karyntyi zawierają także nieco nafty i gazów), z piaskowców i łupków z roślinami zwęglo-nemi, z pstrych margli z morskiemi skamieniałościami, łupków z estheriami i t. p.

Innym utworem górno triasowym, któremu należy się tu wzmianka, są czarne łupki bitumiczne z Seefeld w Tyrolu, zwane także łupkami asfaltowymi, które zawierają liczne szczątki ryb i roślin, i z których wyrabia się znany ichtyol. Tak łupki rybne z Raibl, jak i łupki seefeldskie są najwidoczniej utworem zupełnie analogicznym, jak oligoceńskie łupki menilitowe w Karpatach, a przeto niezawodnie formacyami stojącemi z osadami fliszowymi w najściślejszym związku.

Warstwy gresteńskie, które tworzą specyalny facies liasu w austryackich Alpach północnych, składają się z płyciastych ciemnych piaskowców z marglami i łupkami i zawierają pokłady węgla, rośliny lądowe i morskie muszle i brachiopody, muszą być uznane niezawodnie jako utwór fliszowy. Znaleziono w tych warstwach także koło Gresten nieco nafty i gazów.

Wreszcie musimy się jeszcze raz zwrócić do brzegu północnego Alp wschodnich i przyjrzeć się utworom młodszym ten brzeg opasującym.

Na terrytoryum bawarskiem aż w pobliże Salzburga panuje tu jeszcze zawsze szwajcarska molassa oligoceńsko-mioceńska ze swymi potężnymi piaskowcami, zlepieńcami, pstrymi marglami i pokładami węgla. Dalej ku wschodowi zajmują jej miejsce pokłady neogeńskie, z których należy tu uwzględnić szczególniej tak zwany »Schlier«.

Jest to sery a często kilkaset metrów gruba złożona z przeważnie szarych, czasem jednak także pstrych iłów piaszczysto-mar-glowych z lokalnemi wtrąceniami piaskowców i zlepieńców. Warstwy te zawierają morskie skamieniałości w nagromadzeniach lokalnych i należą do głębszych partyj miocenu. Przedstawiają one mniej więcej ekwiwalent czasowy podkarpackiej formacyi solnej.

W tym szlirze dowiercono w okolicach miasta Wels (SW od Linz'u) do znacznych ilości gazów węglowodorowych (przeważnie metan) po części w towarzystwie wód słonych ²⁸. Głębokie wiercenie

18

koto tamtejszej stacyi kolejowej przebito (1902) całą formacyę szli-rową i dotarto w 1037 m głębokości do skał krystalicznych (gneis) podłoża. Natrafiono tam (wedle Höfer’a) na gazy przy 133, 193, 329 i 390 m, natomiast nie znaleziono pokładów naftowych.

Jest to występowanie gazów niezawodnie zupełnie analogiczne z siedmiogrodzkimi.

2. Inne obszary medyterrańskie Europy.

Półwysep Iberyjski.

Weźmiemy tu pod rozwagę tylko partye rzeczywiście medyterrańskie (w znaczeniu geologicznem), a mianowicie tylko łańcuchy górskie betyckie i katalańskie, głównie wedle ogólnych zestawień R. Douvillé’go \ dodając jednak tu i owdzie spostrzeżenia własne.

Algeciras-Gibraltar. Rozległe odsłonięcia na brzegu morskim koło Algeciras wykazują, że tam rozwinięte są typowe utwory lliszowe niezawodnie w znaczniejszej rozciągłości. Są to przeważnie stromo nachylone płyciaste lub grubiej uławicone szare lub zielo-nawe piaskowce z licznymi hieroglifami, naprzemian z szarymi i brunatnymi, miejscami także czerwonymi - i zielonymi łupkami. Całe wejrzenie tych warstw nie pozwala ich odróżnić od zwykłego pstrego eocenu karpackiego. Flisz ten jest niewątpliwie w ściślejszym związku z występującemi dalej na północy warstwami nummulitowemi (wapienie i zlepieńce) i dlatego niezawodnie słusznie uważają go powszechnie za eocen.

Gdy się teraz bliżej przypatrzymy nagle wznoszącej się na stronie wschodniej zatoki masie skalnej Gibraltaru, to znajdziemy, że tam pojawiają się na zachodzie i u podstawy skał wapiennych uważanych za basowe, bardzo stromo nachylone, po części od wapieni, po części jednak wyraźnie pod nie zapadające łupki ciemno sine, lecz także i pstre (czerwone, zielone, fioletowe) z wtrąceniami wapiennemi i piaszczystemi. A. C. Ramsay i J. Geikie²⁹ 30 uważają te łupki za młodsze od wapienia basowego. Ponieważ dotąd nie znaleziono w nich skamieniałości, więc też i niepodobna określić bliżej ich wieku.

Widziałem te łupki, co prawda tylko podczas odwiedzin bardzo pobieżnych; odniosłem jednak natychmiast wrażenie, że mógłby to być ten sam flisz paleogeński, co koło Algeciras. Skała wapienna basowa zdaje się być rafą bez korzenia, nasuniętą od wschodu i wprasowaną w flisz, — zjawisko zupełnie pospolite w regionach skałkowych Alp i Karpat.

W górach betyckich należałoby może uważać wydzielane tam jako kambryjskie i sylurskie szare waki i łupki bez skamieniałości i mocno przeobrażone, częściowo jako flisz paleozoiczny.

W strefie podbetyckiej należy wyróżnić panujące tam i bardzo potężne pstre utwory kajprowe.

Są to bardzo tektonicznie zaburzone, pstre (przeważnie czerwone), nieco piaszczyste iły i margle z licznymi pokładami i gniazdami gipsu. Miejscami są w nich wtrącone grubsze piaskowce oraz dolomityczne, przeważnie dziurowate ławice (cargneules). Niezbyt rzadko znajdują się szczątki roślin w piaskowcach, a małe morskie muszle (myophorie, ludny, gervillie i t. p.) w dolomitach. Iły zawierają wiele soli i źródła solankowe bywają w wielu miejscach eksploatowane.

W pobliżu Jerez de la Frontera znajduje się bardzo interesująca salsa, zwana »Salini 11 a«. W szerokiem, płaskiem zagłębieniu, wypełnionem przez bardzo młodą kredę jeziorną (caliche), wytryska kilka źródeł bardzo słonych, z których wydobywają się także bardzo obficie gazy palne. Tak sól, jak i gazy mogą pochodzić tylko z pstrego kajpru znajdującego się nie głęboko, co istotnie zostało stwierdzonem przez głębsze wiercenie.

Oprócz gazów znane są w tych okolicach także w kilku miejscach wycieki naftowe, które niezawodnie wszystkie stoją w związku z kajprem. Jedno z tych wystąpień znajduje się koło Villamartin nad rzeką Guadalete (prow. Cadiz), gdzie najpierw przy kopaniu kanału, potem też przez wiercenie próbne uzyskano dość wiele obiecujące przypływy jasnej lekkiej nafty z dziurawej ławicy dolomitowej wśród pstrego iłu kajprowego. Głębsze jednak wiercenia nie wydały ani tu, ani koło Jerez uwagi godnych rezultatów.

W górach katalańskich (okolice Barcelony) są znaczne pokłady wieku sylurskiego wykształcone w faciesie fliszowym. Są to najgłębiej łupki purpurowe z Papiol z trylobitami dolnosylurskimi. Nad tymi następują piaskowce z Bilobites i Tigillites, w których najwyższych partyach zastąpionem jest piętro Caradoc z Orthis calligramma, Orthis Actoniae, Leptaena sericea i t. p. Górny sylur tworzą czarne i sine łupki z licznymi graptolitami, najwyżej także wapienie.

Pirenej e.

W Pireneach katalańskich następuje nad mocno zmetamorfi-zowanymi łupkami prawdopodobnie kambryjskimi najpierw znaczniejsza serya łupków bitumicznych z graptolitami, nad tymi zaś dalsze łupki bitumiczne po części żelaziste bez skamieniałości, które ku górze przechodzą w wapienie górnosylurskie i dewońskie.

W Pireneach francusko-hiszpańskich zastąpiony jest sylur dolny przez łupki i szare waki, a sylur górny przez miękkie, czarne, wę-glaste łupki z graptolitami, ortocerasami i t. p.

Także dolny dewon składa się w Pireneach zachodnich jeszcze z potężnych pokładów łupków i szarych wak z tentakulitami i innemi rzadkiemi skamieniałościami.

Następujący ku górze bez przerwy karbon Pireneów wykształcony jest również w formie na pół morskiej, na pół limanowej jako pstre łupki, lidyty, piaskowce i zlepieńce, a więc w faciesie fliszowym.

¹

   Por. A. Koch, Die Tertiärbildungen des Beckens der Siebenbürgischen Landesteile. II. Neogene Abteilung. Budapest 1900.

²

   Transgressya ta wyjaśnia brak pokładów soli potasowych w tym obszarze. Zostały bowiem prawie już wyschłe zagłębia solne ponownie zalane i dlatego nie mogły się już osadzić sole pokrystaliczne (potasowe i magnezowe).

³

   Por. C. de Papp, Source de méthane à Kissarmas. Földtani Közlöny. 1910. L. y. Lóczy, Ueber die Gaseruption bei Kissarmas. Ibidem 1912.

⁴

Wedle badań szczegółowych, które wykonali: S. Athanasiu, L. Mra-zec, O. Murgoci, J. Simionescu, W. Teisseyre.

⁵

   Por. m. i. F. Herb ich, Das Szeklerland. Mitt. Jahrb. ung. geol. Anst. 5. 1878. J. Böckh, Die geologischen Verhältnisse von Sosmezö und Umgebung. Ibidem 12. 1900. Th. Posewitz, Petroleum und Asphalt in Ungarn. Ibid. 15. 1907.

⁶

   W dziele: Engler-Höfer, Das Erdöl. II. p. 357 i nast.

⁷

Potwierdza to moje spostrzeżenia poprzednie z Karpat półn.-wschodnich. Tam jednak znajdują się te same skaty waryscyjskie nie tylko we fliszu pa-leogeńskim, lecz także i w kredowym. Nadto nie zostały te stare góry pokonane dopiero przez fałdy fliszowe, lecz zniesione stopniowo już przez morze fliszowe. R. Zuber.

⁸

Zachodzi tu nieporozumienie. »Piaskowiec kliwski« jest tylko mało używanym synonimem »piaskowca ciężkowickiego«, który nie reprezentuje górnej części oligocenu, lecz tworzy lokalne zastępstwo lub wtrącenia równowiekowe

⁹

Mr a ze c później znacznie zmodyfikował ten przekrój (Les gisements de pétrole; Bucarest 1910, p. 49). Komplikacye jednak nowo wprowadzone przez tego badacza wydają mi się mało prawdopodobnemi. R. Z.

¹⁰

   Die geognostischen Verhältnisse der Nordkarpathen. Gotha 1861.

¹¹

   Die Cephalopodenfauna der Wernsdorfer Schichten. Denkschr. Akad. Wiss. Wien. 46. 1888. Ueber die Cephalopodenfauna der Teschener und Gro-dischter Schichten. Ibid. 72. 1901.

¹²

⁸ Ueber einige Fossilien aus der karpath. Kreide. Mit stratigr. Bemerkungen von V. Uhlig. Beitr. Paleont. Oest.-Ung. 14. Wien 1902.

¹³

Por. A. Schenk, Die fossilen Pflanzen der Wernsdorfer Schichten. Pa-leontographica 19. 1871.

¹⁴

   Ueber die Tektonik der Karpadien. Sitz.-Ber. Akad. Wiss. Abt. I. 96. Wien 1907. Die karpatische Sandsteinzone und ihr Verhältnis zum sude-tischen Karbongebiet. Mitteil. geol. Ges. I. Wien 1908.

¹⁵

   Die tektonischen Verhältnisse der beskidischen Oberkreideablagerungen im nordöstlichen Mähren. Jalirb. geol. Reichsanst. Wien 1911.

¹⁶

Beck nazywa te czerwone iły mylnie warstwami belowezkiemi; te wprawdzie zawierają czasem także i łupki brudno czerwone, lecz tamte są od nich zupełnie odmienne. Wspomniane tu czerwone iły i warstwy nummulitowe są typowym eocenem karpackim z regionów naftowych.

¹⁷

Die Nummuliten- und Flyschbildungen der Schweizeralpen. Abh. Schweiz, paleont. Ges. 85. 1908.

¹⁸

* Études stratigraphiques sur le Nummulitique Alpin. Paris 1912.

¹⁹

Widzimy tu szczególniejszą analogię ze zwykłym, pstrym eocenem Karpat. R. Zuber.

²⁰

Tu należą zapewne także znane łupki dachowe z szczątkami ryb (lupki glarneńskie) i pręgami falistemi. Facyalnie przypominają one uderzająco oligoceńskie łupki menilitowe Karpat, tylko zdają się być od nich starszymi (pria-bonien ?). R. Z u b e r.

²¹

Le pétrole, l’asphalte et le bitume etc. Paris 1895.

²²

¹ Por. W. Fink, Der Flysch im Tegernseer Gebiet etc. Geogn. Jahresh. München 1908. Engler-Höfer, Das Erdöl II. p. 287 i nast.

²³

J. Schuster, Ueber ein fossiles Holz aus dem Flysch des Tegernseer Gebietes. Geogn. Jahresh. München 1906.

²⁴

Bliższa literatura: C. Lebling, Die Kreideschichten der bayerischen Voralpenzone. Geol. Rundschau III. Leipzig 1912.

²⁵

* Das Salzburger Vorland. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1899.

²⁶

   Ueber den Bau der Kalkalpen in Salzburg und im Salzkammergut. Bull. Acad. Sciences Cracovie 1911.

²⁷

   Z wycieczek geologicznych. Kosmos. Lwów 1898.

²⁸

Por. G. A. Koch, Die im Schlier der Stadt Wels erbohrten Gasquellen. Yerh. geol. Reichsanst. Wien 1892. — Engler-Höfer, Das Erdöl II. p. 265.

Zuber R., Flisz i natta.

²⁹

   La péninsule Ibérique. A. Espagne. Handb. region. Geologie von Stein-m a n n und W i 1 с к e n s.

³⁰

   On the geology of Gibraltar. Quart, journ. geol. Soc. 34. 1878.

Mamy tu więc podobnie, jak w strefach szarowakowych Alp, dość znaczne paleozoiczne partye fliszowe.

W obrębie szerokiej strefy kredowej, tworzącej brzeg północny Pireneów, są w dalszej okolicy Bayonne i w Pireneach Baskijskich górne piętra kredowe od Turonu w górę wedle E. Poumiera¹ wykształcone w faciesie wybitnie fliszowym z łupkami piaszczystymi i wapiennymi, zlepieńcami, marglami fukoidowymi i t. p.

Półwysep Apennins к i.

Znajdują się tu niewątpliwie w znaczniejszem rozprzestrzenieniu i w związku ze znaczniejszemi wystąpieniami nafty, gazów i asfaltu utwory fliszowe paleogeńskie i neogeńskie, prawdopodobnie także i kredowe. Niestety są one jeszcze bardzo niedostatecznie zbadane geologicznie tak, że ograniczyć się musimy tylko do kilku uwag bardzo pobieżnych.

Tak w Alpach południowych, jak i w Apenninach znajdują się w kredzie dolnej (Bi an cone) i w kredzie górnej (Sc agi i a) fliszo-

wate wkładki margli fnkoidowych. W Apenninach zachodnich dołączają się w kredzie górnej także znaczniejsze utwory piaskowcowe z Inoceramus haïtiens, zupełnie o wejrzeniu piaskowca wiedeńskiego.

W paleogenie (eocen — oligocen) znane są zwłaszcza w Apen-ninie północnym potężne partye pod postacią krzemienistych piaskowców hieroglifowych (M a c i g n o) z wtrąceniami pstrych łupków, margli fukoidowych i t. p., jako też większe masy sinych lub także czerwonych i zielonych, łuszczących się margli ilastych (Argille scagliose), z któremi związane są przeważnie tamtejsze wystąpienia nafty, ekshalacye gazów i salsy.

Także w neogenie (miocen i pliocen) są wedle Th. Fuchs’a1 różne partye wykształcone jako wyraźny flisz z pstrymi iłami, fu-koidami i hieroglifami.

Z wystąpień naftowych obszaru apennińskiego wymienimy na

stępujące ²:

Montechino i Velleia (prow. Piacenza), gdzie nafta w towarzystwie silnych gazów pochodzi z fliszu eoceńskiego;

Salsomaggiore, Medesano i Miano (prow. Parma) z warstw solonośnych miocenu.

Znane są nadto wulkany błotne wSassuolo i Nirano, które wyrzucają peryodycznie w silnych wybuchach obfite gazy węglowodorowe z wodą słoną i śladami nafty.

W Abruzzach, w Apenninie południowym i w Sycylii znane są zarówno w kredzie, jak i w trzeciorzędzie w kilku miejscach wapienie asfaltowe i margle bitumiczne z śladami nafty, wystąpieniami siarki i ekshalacyami gazowemi. Wymienimy tu kopalnie asfaltu z Pescary (koło Chieti), gdzie z wapienia jałowego wydobywa się szczelinami bitumen i impregnuje sąsiednie piaski i konglomeraty, następnie ważne wapienie asfaltowe z Leporino koło Ragusy w Sycylii, wreszcie wulkany błotne koło Paternó w Sycylii.

Północno-zachodnie Dynarydy⁸.

Łączą się one bezpośrednio z południowymi łańcuchami Alp wschodnich i wykazują w kilku poziomach stratygraficznych niewątpliwe utwory fliszowe.

62. 1895.

¹ Studien über Fucoiden und Hieroglyphen. Denkschr. Akad. Wiss. Wien. s Bliższe szczegóły: Engler-Höfer, Das Erdöl II.

⁸ Por. m. i.: R. Schubert, Die Küstenländer Oesterr.-Ungarns. Handb.

Najstarsze tego rodzaju utwory dotąd poznane okazały się na podstawie znalezionych skamieniałości karbonem górnym. Są to ciemne łupki iłowe, wapienie, piaskowce, okruchowce kwarcowe i lidytowe, jako też konglomeraty z morskiemi skamieniałościami (brachiopoda, korale, crinoidy, fusuliny i t. d., lecz także i z roślinami i pokładami węgla).

W Kroacyi, a po części także i w Bośnii występują w wyż-

[f

^H|

v'lDT'd-⁴'-'

ИО

ж*.

щШ ■

1щ|

•чя

’fBÈsr.v

§|||§|£

ж.

EjJi J

Fig. 104. Flisz eoceński z szczątkami 1’oślin. Barcola koło Tryjestu. 2/3.

szych partyach dopiero co wspomnianych warstw wkładki wapienne, a nad temi jeszcze bardzo potężne masy piaskowców i łupków, które wprowadzają facies fliszowy prawdopodobnie ku górze jeszcze do permu.

Najbliższym tu w rachubę wchodzącym utworem są łupki werfeńskie dolnego triasu, rozwinięte zwłaszcza w swej części dolnej zupełnie tak samo, jak w Alpach wschodnich, a przeto także i tutaj muszą być uważane jako osady fliszowate.

region. Geol. V. — F. Kat zer, Geolog. Führer durch Bosnien und die Hercegovina. Sarajevo 1903.

Potem znajdujemy potężne i zupełnie typowo rozwinięte masy fliszowe dopiero w górnym eocenie. Leżą one przeważnie nad wapieniami nummulitowymi i są w nie wfałdowane w formie ukośnych łęków, albo częściowo pokryte przez starsze z NE nasunięte utwory (trias — kreda); miejscami zawierają one także wkładki wapienia nummulitowego, albo przechodzą częściowo także w normalne osady morskie.

»"li

yw

Ügfejjjgjgg;

4^-

pp

Ош

C',

*L.

'V-

"t

ü&S

Fig. 105. Eoceński piaskowiec fliszowy z hieroglifami. Majevica Pianina koto Lopare. Bośnia. 2/3.

Ten flisz eoceński, jak go można obserwować n. p. już w najbliższej okolicy Tryjestu nad wapieniami nummulitowymi składa się z płyciastych szarych i zielonawych piaskowców z hieroglifami i często z szczątkami zwęglonych roślin lądowych (por. fig. 104), z wtrąceniami szarych i brunatnawych, często jednak także zielonych i czerwonych iłów łupkowych, margli fukoidowych i t. p.

Z takich samych eoceńskich pokładów fliszowych z lokalnemi wtrąceniami zlepieńcowemi bardzo obfitującemi w skamieniałości (zwłaszcza alveoliny) składają się większe partye górskie w Bośnii, między innemi Majevica Pianina koło Donja Tusla. W obrębie tej silnie i stromo fałdowanej masy fliszowej znajdują się wycieki naftowe koło Rożanj na stoku NE Majevicy (por. fig. 105).

Jeszcze młodsze utwory (akwitan — medyterran — sarmat — pliocen) wykształcone są po części jako pstre margle i konglomeraty, częścią jako formacya solna, ' częścią jako wapienie, lokalnie jednak także jako słabo bitumiczne łupki rybne i jako formacya lignitowa.

Asfalt występuje jako wypełnienie szczelin i próżni w wapieniach kredowych w kilku miejscach w Dalmacyi. Wystąpienia te zdają się być analogicznemi z pojawami w Abruzzach.

Nizina węgiersko-kroacka².

Jest to nizina obejmująca średni bieg Dunaju i dorzecze Cisy między Alpami, Dynary darni i Karpatami i przerwana tylko przez kilka wypiętrzeń formacyj starszych, oraz młodszych skał wybuchowych.

Co do wypiętrzeń starszych można tu zauważyć, że w niektórych z nich (Matra, góry Biikk) pojawia się facies kulmowy dolnego karbonu, t. j. facies wybitnie fliszowy, jak to jeszcze później zobaczymy.

Nie jest może wykluczonem, że ślady naftowe, które znane są koło Recsk (na półn. podnóżu Matry) w tufach ryolitowych wtrąconych w marglach mioceńskich, mogłyby pochodzić z fliszu kulmo-wego występującego pod nimi lub obok nich.

W górach Mecsek koło Pięciukościołów (Pécs) i w Ba-nacie koło Stajerlak występują znacznie rozwinięte pokłady basowe, składające się z ciemnych łupków z wtrąceniami piaskowców i zawierające obok skamieniałości morskich także rośliny lądowe i eksploatowane pokłady węgla. Warstwy te porównuje się z warstwami gresteńskiemi Alp i należy je uważać w ogóle także za facies fliszowy. Jedna partya tych łupków basowych jest koło Stajerlak silnie bitumiczną i eksploatowano ją przez dłuższy czas z dobrym skutkiem w celu destylowania produktów olejnych.

Młodsze wypełnienie całego zagłębia składa się przeważnie z utworów neogeńskich, które odkryte są na brzegach niziny oraz przy wspomnianych starszych wyspach, jako też po części przez głębokie wiercenia. Z pominięciem lokalnie i podrzędnie wy stępuj ą-cych warstw akwitańskich (po części z węglem brunatnym) składa się część najgłębsza przeważnie z morskich konglomeratów, piaskowców i wapieni (wapień litawski, litotamniowy, amphisteginowy) górnego piętra medyterrańskiego, nad czem następują po części jeszcze utwory sarmackie, przeważnie jednak bezpośrednio transgressywnie osady plioceńskie często w potężnem rozwinięciu. Te ostatnie składają się w swych partyach głębszych z białych margli, albo szarych iłów marglowych z wtrąceniami piasków i piaskowców. Reprezentują one piętro kongeriowe i zawierają w swych partyach wyższych także lignity. Nad tern następują warstwy paludinowe górnego plio-cenu pod postacią piasków i żwirów jeziornych i rzecznych, często także z lignitami; wreszcie utwory czwartorzędne.

W części SW zagłębia znanych jest kilka wystąpień

nafty.

Jedna strefa tych wystąpień ciągnie stę prawie z zachodu ku wschodowi w okolicach Nowej Gradiski w Sławonii. Wycieki smołowatej ropy pojawiają się tu koło miejscowości Mikleuśka, Pa-klenica, Baćindol i Petrovoselo. Pochodzą one wszystkie z plioceńskich białych lub szarych margli, w których wtrącone są także warstwy piaszczyste. Pod tymi marglami regularnie ku S nachylonymi leżą albo zupełnie niebitumiczne wapienie medyterranu, albo bezpośrednio gnejs. Ten ostatni wypadek zachodzi n. p. koło Paklenicy, gdzie można wprost obserwować, jak ropa z plioceńskich margli wsiąka do bezpośrednio przypierającej partyi gnejsu i ze szczelin tegoż znów wycieka. Głębsze wiercenia nigdzie tu nie doprowadziły do pomyślniejszych rezultatów.

Drugi obszar naftowy znajduje się w Kroacyi na stokach wschodnich i północnych gór Kalnik. Miejscowości znane tu z wystąpień nafty są Veliki Poganec i Ribnjak (W od miasteczka Koprivnica) i okolica miasta Ludbreg nad rzeką Bednją. Znajdują się tu wszędzie nie stromo pofałdowane warstwy kongeriowe złożone z ciemno szarych, często też brunatnawych iłów marglowych z ławicami piasku i twardszymi płyciastymi piaskowcami, z rzadkimi okruchami małży, albo też z szczątkami roślin i pokładami lignitów. Piaskowce okazują często (n. p. koło Slanije SW od Ludbreg) wybitny charakter fliszowy z hieroglifami. W tych warstwach dolno-plioceńskich natrafiano tu kilkakrotnie przez kopane szyby i wiercenia na wydatniejsze przypływy ropne z gazami i w towarzystwie wód słonych. Pojawia się tu także ozokeryt. Nagromadzenia nafty są tu widocznie przywiązane do grzbietów szerokich i płaskich antyklin.

Wreszcie należy tu poznać strefę naftową Selnica-Pekle-nica nad Murą (N od Czakowca) w pobliżu granicy styryjsko-wę-gierskiej. Pod dość znaczną pokrywą osadów alluwialnych i dylu-wialnych występują tu najwyżej warstwy przeważnie piaszczyste z pokładami lignitu. Są to górnoplioceńskie warstwy paludinowe. Pod niemi następują najczęściej ciemno szare iły marglowe z wtrąceniami warstw piaszczystych i twardszych piaskowców, miejscami z szczątkami roślin i również z lignitami obok rzadkich okruchów muszel limanowych (n. p. SW od Szelnicy i koło Stridó). Ta kilkusetmetrowa grupa warstw odpowiada dolnoplioceńskim warstwom kon-geriowym. Dopiero dalej na zachodzie, w którym to kierunku zauważyć można wyraźne podnoszenie się warstw, pod Orehovëakiem, koło Stridó i na S od Vosmetinca (Wiesmannsdorf, już na terryto-ryum styryjskiem) występują poniżej wapienie z litotamniami i piaskowce mioceńskie.

Koło Peklenicy (nad Murą, należy odróżniać od wymienionej poprzednio Paklenicy w Sławonii) są piaski i szótry dyluwialne na wielkich przestrzeniach przesiąknięte zwietrzałą czarną mazistą ropą (kirr) i maź tę wydobywają tam w sposób najprymitywniejszy za pomocą długich otwartych rowów od wielu lat. Rycina fig. 106 przedstawia taki rów smolny. Późniejsze wiercenia wykazały, że ropa ta pochodzi z pokładów piaszczystych warstw kongeriowych.

Moje badania i na ich podstawie wykonane wiercenia na wschód od Selnicy wykazały dalej, że te naftonośne warstwy kongeriowe tworzą płaskie i szerokie z zachodu ku wschodowi biegnące siodło, którego oś podłużna nachylona jest ku E tak, że poziomy naftowe z Selnicy (W) z lżejszą ropą zieloną odpowiadają partyi głębszej, podczas gdy gęsta ropa czarna z Peklenicy (E) zajmuje wyższą seryę warstw. Nafta jest tu nagromadzona w rozmieszczonych nieregularnie i zapewne przeważnie soczewkowatych wkładkach piaszczystych, gdzie towarzyszą jej także gazy i często obfita woda słona.

Koło wymienionej już poprzednio miejscowości Vosmetinec (Wiesmannsdorf) występuje na dolnej granicy tych samych warstw (ku miocenowi) brunatny piasek bitumiczny, w którym wtrącone są także twardsze płyty z hieroglifami (fig. 107).

Z powyższego przedstawienia wynika najwidoczniej, że w omówionym obszarze kroacko-węgierskim (Ludbreg, Ribnjak, Selnica i t. d.)

ШШш Igi ВйИШж|М1

if

J:K

■l

&'лр

[■7j

Vf

tiWKpp

___

Fig. 106. Peklenica (poïudn. Węgry). Prymitywny stary rów smolny.

plioceńskie warstwy kongeriowe z naftą, ozokerytem, słoną wodą i lignitem rozwinięte są w jeszcze niezupełnie stwardniałym, lecz bardzo potężnym faciesie fliszowym, oraz, że zawarta w nich nafta jest bezwarunkowo pierwotnie przywiązana do tych utworów, a nie może pochodzić z warstw głębszych, ponieważ pojawiające się pod nimi dalej na zachodzie formacye (wapień litawski, szlir i t. d.) są wszędzie zupełnie wolne od bituminu.

Na brzegu wschodnim niziny węgierskiej znajduje się wreszcie wystąpienie asfaltu komitatu Bihar. Leży ono na stoku NW gór Bez ku E od Wielkiego Waradynu (Nagy Varad). Bezpośrednio na łupkach mikowych leżą tu warstwy pontyjskie (pliocen), składające się z sinawych iłów ogniotrwałych, z pokładów lignitu,

i-

Fig. 107. Neogeński piaskowiec hieroglifowy. Vosmetinec (Styrya). 3/5.

oraz z grubych piasków (ostatnie z rzadkimi okruchami małży li-manowych, jak Cardium i t. p.). Piaski zawierają koło Ta taros, Felsöderna i Bodo nos znaczne partye soczewkowate, impregnowane asfaltem i eksploatowane.

Półwysep bałkański.

Nie ulega wątpliwości, że wspomniane już w półn.-zachodnich Dynarydach utwory fliszowe (zwłaszcza paleogen) dadzą się śledzić także dalej ku SE. Zarówno w Albanii, jak w Grecyi, jak i częściowo w górach Bałkańskich są bardzo znaczne partye utworów paleogeńskich wykształcone w faciesie fliszowym.

Wydaje się bardzo prawdopodobnem, że także część warstw karbońskich występuje w Bałkanie jako kulm, a część basu jako warstwy gresteńskie, co wskazywałoby również na facies fliszowy tych sedymentów.

Na wzmiankę zasługują nadto wystąpienia bitumiczne Albanii (NE od Vallony) i na wyspie Zante (Zakynthos) 4

Koło Żele nicy w Albanii występują równolegle do warstwowania .wtrącone pokłady i soczewki czystego, czarnego, kruchego, muszlowo łamiącego się asfaltu w plioceńskich piaskowcach i zlepieńcach. Ten sam asfalt znajduje się także w nagromadzeniach pizolitycznych i jako wypełnienie siatkowatych cienkich szczelinek w warstwach iłu. Asfaltowi temu nie towarzyszą gazy, jest on łatwo palny i daje przy destylacyi 43°/₀ nafty (wedle Coquand’a). Co-quand wnosi ze sposobu występowania zupełnie słusznie, że asfalt musi być równoczesnym z osadami go zawierającymi. Nie mogę się jednak zgodzić na to, że bitumen ten mógłby powstać z płynnego lub kleistego oleju. W wypadku takim musiałby on przecież przesiąknąć w całości porowate piaskowce, czego tu wcale niema. Nie jest to najprawdopodobniej wyparowana lub stwardniała ropa, lecz odwrotnie, jeszcze nie rozszczepiony na naftę i gazy, pierwotnie stały bitumen. Do kwestyi tej jeszcze później powrócimy.

W nieco głębszem piętrze plioceńskiem (sine iły, gips i t. d.) nad Vojucą znajdują się wulkany błotne (salsy), które wyrzucają słony namuł, gazy i mazistą ropę.

Na wyspie Zante koło Ker i (Chieri) znajduje się podobne źródło, gdzie z zagłębienia kraterowatego w obrębie iłów plioceńskich następują od czasu do czasu wybuchy gazowe i wyrzucają większe ilości gęstego, ciężkiego bituminu (gęstość 1,02 wedle B. Red-wood'a).

Wymienić należy wreszcie jeszcze wystąpienie nafty nad morzem Marmora. Wedle Th. E n g 1 i s lia ² występują tu wzdłuż wybrzeża około 300 m grube, mocno zaburzone warstwy prawdopodobnie plioceńskie, które tworzą między Sarkeui i Ganos strefę około 15 mil ang. długą i 3 mile szeroką. Składają się one

¹ Por. H. Co quand, Description géologique des gisements bituminifères et pétrolifères de Sélenitza dans l’Albanie et de Chieri dans l’île de Zante. Bull. Soc. géol. Fr. 25. 1867. Także Engler-Höfer, Das Erdöl II.

* Coal- and Petroleum-Deposits in European Turkey. Quart. Journ. geol.

Soc. 58. 1902.

z wapieni, piasków i pstrych margli z kilku wtrąceniami lignitu i zawierają w kilku miejscach naftę w towarzystwie wód gorzko-sfonych.

Krym.

W wysokich i skalistych górach Jaiła-Dag, które tworzą wybrzeże SE, występują bardzo znaczne, silnie sfałdowane serye warstw ciemnych łupków, piaskowców i konglomeratów, które są najwidoczniej utworami fliszowymi К Stwierdzono tam górny trias z Voltzia i Pseudomonotis ochotica, lias w formie alpejskich warstw gresteńskich i wyższe piętra jury z wtrąceniami ławic wapiennych z skamieniałościami i lokalnie z rafami koralowemi.

Bardzo ważnym jest tu fakt, który można obserwować zwłaszcza dobrze w okolicach Sudaka, że facies koralowy łączy się z faciesem fliszowym powolnemi przejściami, co jest bezpośrednim dowodem, że flisz nie jest utworem batyalnym, lecz tak samo brzeżnym i nery tycznym, jak wapienie rafowe, tylko utworzonym w odmiennych warunkach sedymentacyjnych. Znajdziemy potwierdzenie tego przez obserwacyę współczesnych utworów fliszowych.

Na wschodniem wydłużeniu Krymu występują w okolicach К er cza, i to ku N na wybrzeżu azowskiem, jako najstarsze tam odsłonięte warstwy potężne czarno-brunatne łupki z rzadkiemi łuskami ryby Meletta ². Łupków tych nie można odróżnić od znanych tak zwanych łupków menilitowych Karpat. Ich dolna granica jest nieznana. Ku górze następują szare iły łupkowe i kilka wtrąceń krzemionkowych i marglowych z Spirialis tarchanensis, Ostrea cochlear, Pecten denudatus, Nucula placentina, z Ophiuridami i t. p. Ta fauna morska wieku dolnomioceńskiego zamyka tu ku górze tę seryę łupków, która ku dołowi mogłaby obejmować także oligocen. Na górze następują potem utwory bardziej wapienne i piaszczyste z bardzo licznemi skamieniałościami górnomioceńskiemi i plioceń-skiemi.

Te utwory neogeńskie są nie stromo sfałdowane, a na kilku ich wypiętrzeniach antiklinalnych pojawiają się liczne wulkany błotne,

¹ Por. C. de Vogel t, Le Jurassique de Soudak. Guide excurs. VII. Congrus. St. Pétersbourg 1897.— Idem, Ueber die älteren Ablagerungen der Krim. Centralblatt Miner. 1902.

¹ Por. N. Andrussov, Environs de Kertch. Guide excurs. VII. Cong. géol. 1897, — i inne późniejsze prace tegoż autora.

z których najbardziej znane są koło Bułganaku. Wyrzucają gazy (przeważnie metan), wodę słoną i naftę, oraz z szarym namu-łem ilastym także twardsze kawały piaskowców fliszowych, ciemnych łupków i rogowców.

one

Wycieki nafty i smoły znane są także w dalszej okolicy w licznych miejscach. Głębokie wiercenia nie wydały dotąd wyników rozstrzygających.

Kraje Kaukazu.

Ze starszych pokładów Kaukazu mogłyby może masy łupków uważanych w ogóle jako paleozoiczne, reprezentować stary facies fliszowy znacznie przeobrażony.

Różne partye osadów jurajskich są podobnie, jak na Krymie, wykształcone w faciesie fliszowym, a mianowicie znajdujemy w liasie łupki i piaskowce z roślinami, węglami i morskiemi skamieniałościami, które znów przypominają alpejskie warstwy gresteń-skie, a także i w wyższych poziomach jurajskich występują po części (zwłaszcza w Dagestanie) czarne łupki bitumiczne z żelazia-kami h

Zupełnie typowy flisz kredowy z hieroglifami, fukoidami, marglami hydraulicznymi i inoceramami (nie do odróżnienia od wschodnio-alpejskiego i karpackiego) tworzy wcale szeroką strefę na stoku SW głównych łańcuchów kaukaskich i można go widzieć w znakomitych odkrywkach nad Czarnem Morzem koło Noworossijska, Gelendżyka, Tuapsé, Soczi i t. d., w licznych stromych fałdach. Także na północnym brzegu Kaukazu jest kreda rozwinięta częściowo w formie fliszu, zwłaszcza w partyach położonych dalej na zachód. Znajdzie się tu zapewne także eocen w faciesie fliszowym.

Zarówno na północy, jak i na południu Kaukazu następują bardzo znaczne i rozległe utwory oligoceńsko-neogeńskie, dotknięte po części jeszcze przez fałdowania górskie i zawierające w licznych miejscach bogate pokłady naftowe. Przeglądniemy w następstwie niektóre z lepiej zbadanych obszarów.

W najdalszych ku NW partyach tych utworów na półwyspie Tamańskim znajdujemy dokładnie te same .stosunki, co w okoli-

¹ Por. m. i.: F. Loevinson-Lessing, De Wladikawkaz à Tiflis. Guide excurs. VII. Cong. géol. 1897.— C. Renz, Der Jura von Daghestan. N. Jalirb. f. Miner. 1904. II.

each Kercza. Znajdują się tu także sfałdowane warstwy neogeńskie z wulkanami błotnymi i źródłami naftowemi.

Ta przeważnie neogeńska strefa wkracza w dalszem przedłużeniu ku SE w obszar Kubański i wykazuje tu bardzo liczne wystąpienia nafty, z których w ostatnich latach szczególniej wiele hałasu wywołały okolice Maikop u (zwłaszcza Neftianaja SW od Maikopu). Z obszarów tych posiadamy wprawdzie już dość szczegółowe badania G. Michajłowskiego³, dalej K. Bogdanowicza, S. Czarnockiego i J. Gubkina⁴ 5 6 7; nie można ich uważać jednak za ostatecznie ukończone. Musimy się przeto ograniczyć tylko do kilku hardzo krótkich i ogólnych uwag.

Bezpośrednio i w transgressyi nad białymi marglami górnej kredy leżą tu oligoceńskie zielonawo-szare iły i szare margle z otwor-nicami (tak zw. warstwy otwornicowe), nad którymi następują potem aż do dolnego miocenu dość znaczne bitumiczne łupki liściaste z szczątkami ryb. W łupkach tych znajdują się w kilku poziomach, lecz bardzo lokalnie ograniczone piaszczyste pokłady i soczewki z ropą i wodą. Wyżej leżą różne po części jeszcze bitumiczne iły, margle, piaski i wapienie z licznemi skamieniałościami wieku dolno i górnomioceńskiego, między temi często także szczątki roślin.

Warstwy nie są fałdowane, lecz nachylone regularnie i płasko ku NE. Nafta jest nader nieregularnie rozmieszczona w wspomnianych wtrąceniach piaszczystych łupków oligoceńsko-dolnomioceńskich (przypominających karpackie łupki menilitowe). Musi z tego wynikać bogactwo jednych i zupełna jałowość lub zawodnienie innych otworów wiertniczych.

Dalej na wschodzie w obszarze Tereka znajduje się znany i bogaty teren naftowy Groźnego⁸.

Najwyższemi tu występującemi warstwami są ponad 400 m grube wapienie (po części zlepieńcowe, piaszczyste lub ilaste) z licznemi muszlami. Są to warstwy nazwane przez N. Andrussowa akczagylskiemi piętra meotyckiego.

Niezgodnie następują poniżej warstwy sarmackie (charakteryzowane głównie przez szare iły), które Kalie kij rozdziela na następujące cztery podpiętra (z góry na dół):

a)    szare iły łupkowe z cienkimi płyciastymi wapieniami, z algami, szczątkami ryb i cetaceów; 40—320 m miąższości;

b)    iły wapienne z ławicami wapienia z Cryptomactra pes an-seris; 95 m miąższości;

c)    iły wapienne z wkładkami miękkich margli kredowatych, z Macira fragilis; 17 m; — i

d)    wapienne iły łupkowe i warstwy wapienia z Syndesmya reflexa; 43 m miąższości.

Dalej następuje głębszy miocen (medyterran), a mianowicie:

a) warstwy z Spaniodontella; 50 m; szare iły łupkowe, po części piaszczyste i wapienne z piaskowcami; skamieniałości przewodnie: Spaniodontella pulchella, Sp. umbonata; piaskowce są wodonośne ;

b) warstwy czokrakskie; do 370 m miąższości; brunatne iły łupkowe, piaskowce, podrzędnie także wapienie i dolomity; Spaniodontella intermedia, Sp. crassidens, liczne Spirialis i różne inne drobne małże i ślimaki; piaskowce tego kompleksu warstw zawierają w kilku poziomach główne nagromadzenia nafty tego obszaru;

c) warstwy spirialisowe; miąższość nieznana ; czarne iły łupkowe z wapieniami; Spirialis sp.

Cała ta serya warstw tworzy na zachód od Groźnego antiklinę o biegu prawie zachodnio-wschodnim, która zapada ku N stromo, ku S nie stromo, lecz także i wzdłuż kierunku ku W i E zupełnie płasko tak, że tu właściwie istnieje podłużne, nieco ukośne wypiętrzenie kopuło wate, zaburzone nadto przez kilka pomniejszych uskoków poprzecznych. Wielkie nagromadzenia nafty skupione są na grzbiecie kopuły i na części płaskiego zbocza południowego, podczas gdy strome zbocze północne jest puste, a kilka odleglejszych partyj (na W obszaru) zajętych jest przez wielkie ilości gorącej wody. Podobno jednak po przewierceniu i zamknięciu tej gorącej wody do-wiercono jeszcze do bardzo wydatnych głębszych poziomów ropnych. Nie posiadam niestety w tej sprawie bliższych wiadomości.

Półwysep Apszeroński. Należą tu najsławniejsze obszary naftowe Kaukazu, zwłaszcza w okolicach Baku, jak Bała-chany, Sabunczy, Romany, Surachany, Bibi-Eybat i kilka innych.

Z dość skomplikowanej, lecz już bardzo szczegółowo opracowanej stratygrafii tego obszaru wyjmiemy tylko główne momenty, w ogóle w myśl podziału D. Gołubiatnikowa⁸, jednak w zna-cznem uproszczeniu i skróceniu.

Najwyższymi, jeszcze zupełnie poziomo ułożonymi utworami są poplioceńskie ławice muszlowe, nazywane pokładami starokaspij-skimi i aralo-kaspijskimi.

Pod nimi następujące i do około 500 m miąższości dochodzące utwory plioceńskie są już częściowo dyslokowane. Rozróżnia się w nich wyższe piętro bakińskie i głębsze apszerońskie. Całe pierwsze i górna część drugiego składają się również prawie wyłącznie z lumachelli, z wapieni muszlowych i z piaskowców mu-szlowych, przyczem należy wyraźnie zaznaczyć, że wszystkie te sedymenty złożone prawie wyłącznie z resztek organizmów, są zupełnie pozbawione bituminu. Miejscami okazują się one wprawdzie tak samo, jak i nowoczesne piaski i ławice muszlowe impregnowa-nemi przez zwietrzałą ropę (kirr); jest to jednak zawsze widocznie tylko drugorzędnie nasączona nafta, która pochodzi z innych pokładów.

W głębszych partyach piętra apszerońskiego okazują się nadto już grubsze wtrącenia piasków i ciemnych iłów, przyczem miejscami pojawiają się także już ślady naftowe i gazy.

Na pograniczu pliocenu i miocenu następuje serya do 600 m miąższości, przeważnie ciemnych iłów łupkowych z wtrąceniami piaszczystemi i wapiennemi, które składają się naprzemian z warstw jeziornych i limanowych i najwidoczniej osadziły się w lagunach litoralnych, naprzemian słonych i wysładzanych. Na środek tej seryi przypadają także warstwy akczagylskie⁹ (około50m) z Mactra subcaspia, Cardium Dombra, masami Cypris, Micromelania, z licznemi dużemi rybami (Clupea), kośćmi ptaków i algami. W tej seryi okazują się w partyach wyższych (nad poziomem akczagylskim) silniejsze gazy (Bibi-Eybat, Surachany), w warstwach zaś akczagyl-skich i głębszych już także eksploatowane ilości nafty.

Teraz następuje ku dołowi około 600 m warstw, które nie

dostarczyły skamieniałości i dlatego nie dały się dokładniej określić stratygraficznie. Mogą one odpowiadać w przybliżeniu średniemu miocenowi i składają się z piasków i iłów, przyczem piaski (albo też kruche piaskowce) często zawierają naftę.

Po mniej lub więcej wyraźnej przerwie (niezgodność) natrafia się dalej na warstwy, które zdają się przypominać pod każdym względem (t. j. tak petrograficznie, jak i paleontologicznie) oligoceńskie karpackie łupki menilitowe, które jednak Gołubiatnikow uważa jeszcze częściowo za dolnomioceńskie. Autor ten wyróżnia w tej seryi z góry na dół jeszcze następujące poziomy:

a)    poziom spirialiso wy; krzemionko wo-wapienne i pia-szczysto-iłowe warstwy z wkładkami żelazistego piaskowca, miejscami naftonośnego; zawierają masami Spirialis hospes i szczątki ryb, między temi łuski Meletta;

b)    warstwy z Cedroxylon; ciemne łupki liściaste z kon-krecyami krzemienistemi; zawierają liczne skamieniałe pnie koniferów z rodziny Cedroxylon ;

c)    warstwy z Amphisyle; brunatne, żółto wietrzejące łupki z licznymi szczątkami ryb, odpowiadających zupełnie rybom karpackich łupków menilitowych.

Jako następne głębsze ogniwo wydziela Gołubiatnikow zielone łupki piaszczysto-iłowe z krzemienistymi piaskowcami i białymi marglami, miejscami z zawartością nafty, w których znaleziono zęby Lamna cuspidata oraz Spirialis cf. Andrussowi. Pod tem następują czerwone iły. Jest chyba widoCznem, że zarówno zielone łupki z krzemienistymi piaskowcami, jak i czerwone iły mogą odpowiadać pstremu eocenowi naftonośnemu Karpat tem więcej, że one leżą tutaj tak samo, jak tam, pod łupkami menilito-wymi z rybami i rogowcami.

Pod względem tektonicznym są te warstwy ułożone w kilka fałdów skierowanych i wygiętych w sposób dość skomplikowany i przeciętych nadto przez liczne uskoki lokalne.

Nafta rozmieszczona jest w różnych obszarach dość nierównomiernie, lecz zawsze w wtrąceniach piaskowcowych pewnych poziomów, oraz nagromadzona zwłaszcza w partyach grzbietowych antiklin, podczas gdy partye głębsze tych samych warstw są często zajęte przez wodę słoną.

Wystąpieniom nafty towarzyszą liczne i wielkie wulkany

błotne i pola kirrowe, a wieczne ognie w Surachanach mają sławę światową.

Także na południowej stronie Kaukazu znane są w wielu miejscach wystąpienia nafty, które jednak dotąd nie uzyskały większego znaczenia przemysłowego. Wymienić warto z tych wystąpień między innemi: Czatmę nad Jorą na E od Tyflisu, gdzie nafta przywiązana jest do warstw sarmackich; Naft ług pod Ty-flisem, gdzie nad Kurą pochodzą wycieki naftowe rzekomo z piaskowców górnoeoceńskich.

Rozległy obszar naftowy znajduje się w Guryi¹⁰, zwłaszcza w pobliżu ujścia rzeki Supsy między miastami Poti i Batum. W okolicach miejscowości Sups a znane tu są liczne wycieki naftowe, pochodzące bez wyjątku z warstw mioceńskich. Warstwy te składają się w partyach wyższych z żółtawych, zielonawych, brunatna-wych i szarych iłów marglowych z wtrąceniami piaszczystemi, z odciskami roślin i rzadkimi okruchami muszel; głębiej następują grubsze iły sine z wkładkami piaszczystemi i z najliczniejszymi śladami nafty; w najgłębszych widocznych partyach wspomnianych iłów pojawiają się znów grubsze i po części twarde piaskowce również naftonośne. Fig. 108 okazuje odłam z roślinami z tej formacyi nafto-nośnej z Czoczchati koło Supsy. Warstwy ułożone tu są w kilka regularnych fałdów, a wycieki naftowe pojawiają się znów na grzbietach antyklin.

Jeśli rzucimy jeszcze raz okiem na kaukaskie obszary naftowe w ogóle, to znajdziemy nie jedną analogię z obszarami Karpat. Warstwy oligoceńskie zawierające miejscami naftę, okazują uderzające podobieństwo do karpackiego poziomu menilitowego i to samo odnosi się niezawodnie także do pstrych warstw eoceńskich, które, co prawda, nie zostały jeszcze w obszarach naftowych kaukaskich dostatecznie odsłonięte przez głębokie wiercenia.

Największe dotąd odkryte bogactwo nafty przywiązane jest do warstw mioceńskich i po części także do plioceńskich, gdzie stosownie do bardzo urozmaiconego i także w rozwinięciu poziomem zmiennego wykształcenia poszczególnych warstw i ich tektoniki w różnych obszarach naftowych, z reguły odznacza się zawartością

nafty kilka nad sobą następujących partyj pokładów piaszczystych i ilastych rozdzielonych od siebie partyami jałowemi. Te piaszczy-sto-ilaste partye naftonośne są jednak tutaj tak samo, jak w Rumunii, niezawodnie tylko prawdziwymi utworami fliszowymi w stanie stosunkowo jeszcze mało przeobrażonym dynamicznie.

• .•Vk

Fig. 108. Warstwa z roślinami z miocenu naftonośnego. Czoczchati koło Supsa.

Kaukaz. 3/4.

3. Europa poza-medyterrańska.

Widzieliśmy już w obszarach medyterrańskich, a zwłaszcza w Alpach, że nie tylko dotąd powszechnie uznany »flisz« tak zwanych »stref fliszowych«, lecz także i różne inne utwory tak starsze, jak i młodsze, są wykształcone w całkiem niewątpliwym »faciesie

fliszowym«.

Przekonamy się obecnie, że wprawdzie flisz w znaczeniu ściślej szem, t. j. głównie kredowo-paleogeński, ograniczonym jest tylko do obszarów medyterrańskich, — że jednak różne inne osady, głównie paleo- i mezozoiczne, wykazują wyraźny facies fliszowy także w Europie poza-medyterrańskiej, a tern samem, — co już teraz muszę zaznaczyć, — musiały powstać pod podobnymi warunkami,

jak flisz medyterrański, co znów będzie niezmiernie ważnem dla ewentualnych rekonstrukcyj paleo-geograficznych.

Przypatrzmy się utworom, które tu mogą wchodzić w rachubę, w zupełnie ogólnych zarysach, rozpoczynając od najstarszych.

Utwory paleozoiczne. .

Należą tu w pierwszym rzędzie tak zwane formacye sza-rowakowe. Bardzo dobrą i szczegółową charakterystykę petrograficzną szarej waki (Grauwacke) podał F. Zirkel h Jest to różnorodna skała klastyczna barwy przeważnie szarej (dymowo - szarej, sino-szarej, żółtawo-szarej, zielonawo-szarej), lub też przez domieszkę tlenku i wodorotlenku żelaza spowodowanej czerwonawej lub bru-natnawej, i o bardzo rozmaitem ziarnie, od zupełnie drobnego miału namulistego aż do dość dużych okruchów, otoczysk i brył rozmaitych skał krystalicznych. Wedle struktury rozróżnia się: szarą wakę warstwowaną lub masową ziarnistą, łupkowatą, łupki szarowakowe, zbite i zlepieńcowe szare waki. Wszystkie te odmiany tworzą w najróżnorodniejszej naprzemianległości często bardzo potężne kompleksy, przyezem zdarzają się wtrącenia zupełnie zwykłych wapieni, łupków iłowych i piaskowców z skamieniałościami.

Jest niezmiernie charakterystycznem, że G. v. Oeynhausen¹¹ 12 uważał piaskowiec karpacki, a więc wedle naszych poglądów dzisiejszych najprawdziwszy i najbardziej typowy flisz, wprost jako > Grauwacke«.    .    .

Zbytecznem byłoby dalej dowodzić, że szare waki musiały pierwotnie posiadać wszystkie charaktery sedymentów fliszowych i zawdzięczają swe dziś nieco odmienne wejrzenie, spoistość i twardość późniejszym wpływom dynamicznym i chemicznym, wielokrotnie powtarzanym w tak długich okresach czasu.

Szare waki powtarzają się w różnych poziomach od kambru do dolnego karbonu.

Dalej należy tu wymienić występujące często naprzemian z sza-rowakami, węglaste lub bitumiczne, w piryt bogate łupki grapto-litowe syluru. Nie jest to niewątpliwie nic innego, jak charakterystyczne w rozmaitych kompleksach fliszowych bitumiczne łupki

Essen 1822.

••

4;

) Av

■ж\

/4

i‘Щь

ж':7

SlîX

WÊшш

ШШ 'к *■

В&Иь

wsäpY , •

w /•

1к

I;

А/:

м:

|И

"в Ш

шш:

M*imk

* и®. ,vÿfWM

ИВ0Ш

ЛЯ&тк

■ад!

⁴ '

1. МД... „

é» ¹ è+Шг    \

KJ

Й0Г

та

€lr

‘ .f

‘*3

ШЛ

Fig. 109. Płyta fliszowa z Scaphaspis. Zeżawa koło Zaleszczyk. Granica syluru i dewonu. 3/5.

ałunowe, łupki z rybami, skorupiakami i t. p., jak łupki menilitowe Karpat, łupki glarneńskie Alp i t. p. Później omówimy jeszcze dokładniej ich stosunki genetyczne.

Jako utwór fliszowy uznać należy warstwy zwane »Passage

beds«, tworzące przejście od zwykłego syluru morskiego do kontynentalnego dewońskiego »Old red sandstone«. Znam te warstwy z rozległych odkrywek nad Dniestrem na Podolu powyżej Zaleszczyk. Są to czerwono i zielono pręgowane iły łupkowe nieco piaszczyste naprzemian z płyciastymi ilastymi i łyszczykowymi piaskowcami, na których powierzchniach warstwowych często znajdują się liczne hie-

Z"

A.

Л,

wm

yjSJi

*u\

" -a.

... ..

ОШ,

ху

Fig. 110. Płyta fliszowa z hieroglifami z »passage beds«. Filipcze koło Zaleszczyk nad Dniestrem. 2/3.

roglify brodawkowate i pręcikowate obok szczątków ryb pancernych i skorupiaków. Warstwy te są łudząco podobne do pstrych warstw eoceńskich Karpat. W fig. 109 widzimy tarczę brzuszną ryby Płeraspis (Scaphaspis) obok brodawkowatych hieroglifów, w fig. 110 zaś płytę (dolna powierzchnia warstwy) z hieroglifami pręcikowa-tymi z tych »passage beds«, oba okazy z okolic Zaleszczyk.

Zupełnie typowym i niewątpliwym utworem fliszowym jest

facieskulmowy (Culm) dolnego karbonu. Są to kompleksy warstw dochodzące często wieluset metrów miąższości, złożone z szarych wak, piaskowców z wtrąceniami rozmaitych łupków, najczęściej ciemno, czasem pstro zabarwionych. Łupki wykształcone są często, oprócz zwykłych łupków iłowych, także jako twarde łupki dachowe, albo jako czarne łupki krzemionkowe (lidyt). Wtrącenia wapienne i marglowe są rzadkie. Skamieniałości są w ogóle także rzadkie, ale lokalnie i w poszczególnych warstwach dość gromadne. Takiemi są rośliny lądowe (czasem także i pokłady węgla), lecz także i mo-rzorosty (fukoidy fliszowe: Chondrites), pokrywająca niektóre powierzchnie warstw masami Posidonia Becheri, rzadsze głowonogi, brachiopody, trylobity (Phillipsia) i t. p. W łupkach krzemionkowych znajdują się także radiolarie przedstawiane jako dowód, że to są utwory głębinowe. Nie mogę uznać radiolaryj tak samo, jak gdzieindziej globigerin za takie dowody, ponieważ wszystkie inne właściwości tej całej formacyi wskazują na wysoko - litoralny region jej powstania, a radiolarie jako organizmy planktoniczne nie mogą dostarczać żadnego dowodu batymetrycznego. Także właściwe utworom fliszowym wypukłości problematyczne (ślady robaków i t. p.) są w kulmie pospolite.

Także i w produktywnym (górnym) karbonie trafiają się lokalne wtrącenia morskie łupków często bitumicznych (n. p. »oil-shales« w Szkocyi), naftonośnych piaskowców (Cumberland, Staffordshire) i sferosyderytów, które niezawodnie przedstawiają wtrącenia fli-szowate.

Wreszcie należy zaliczyć zapewne do tej samej kategoryi także zlepieńce cechsztynu (Zechstein) i bitumiczne zawierające ryby i rośliny łupki miedziane (Kupferschiefer) permu. Przechodzą one też ku górze, podobnie, jak flisz karpacki, w znane i bogate pokłady solonośne (Stassfurt).

Utwory mezozoiczne.

W triasie poza-alpejskim składa się oddział dolny, jak wiadomo, z utworów przeważnie kontynentalnych (piaskowiec pstry), średni zaś z normalnie morskich (wapień muszlowy). W triasie górnym, miejscami bardzo potężnie rozwiniętym (kaj per), znajdujemy jednak pstre iły z (co prawda, rzadkiemi) morskiemi i limanowemi wtrąceniami dolomitów i piaskowców, z roślinami lądowemi (Schilfsand-

Stein), węglem, solą, gipsem, rojami esteryj i t. p. Nie można zapewne całego kajpru nazwać fliszem. Niektóre jednak partye, zwłaszcza

Щ

, *Ща

Fig. 111. Piaskowiec fliszowy z śladami robaków z kajpru. Montigny sur Armaęon.

Côte d’Or. 3/4.

i

..........ММиаг ■.

. ■

тШШШЯШъ: &.. - ^ ^ \

s

i- ■ -. с

ДО!

's*

W.

ШАШМШ

СШ*Шт

Щ)

£*•

JfmmL

: ma

tam, gdzie się więcej piaskowców przyłącza do pstrych iłów, są już z fliszem bardzo blisko spokrewnione. Są to mniej lub więcej przejścia od właściwego fliszu do kontynentalnych formacyj solnych. Fig. 111 przedstawia górnotriasowy piaskowiec fliszowy.

W liasie są pewne bitumiczne łupki (z fukoidami; fig. 112), piaskowce i żelaziaki bardzo zbliżone do faciesu fliszowego, i to samo można powiedzieć o dość potężnych, przeważnie ciemnych iłach i piaskowcach północno-niemieckiego neokomu i g au 1 tu, jako też po części o pokładach wealden’u.

fS,

У-Лг'щ’

w.

чш

* ч.

/у

гг

•li

■■

'4

¹ if

Г/ I

Ж!

<Г/

Шт

il

>■'

ГУ

f/f

Ä»x

Гу,

№)

?ЩЩГУ

У>7/ф>. V-w ч*К

4VVV

Z*f

Sri.

,VT v

■■

: кЛ I

Fig. 112. Liasowy lupek wapienny (bitumiczny) z Chondrites bollenśis.

Ohmden. 6/7.

Wystąpienia bituminów.

Oprócz wymienionych już bitumicznych łupków należy tu przejrzeć jeszcze niektóre inne wystąpienia nafty i asfaltu.

Koło Bastennes w okolicy Dax (Francya SW) pojawia się wedle L. de Launay’a¹ bitumen na granicy między pstremi war-

Traité de Métallogénie I.

stwami triasowemi z wodami słonemi i gipsem (kajper) i eoceńskim wapieniem nummulitowym. Bitumen ten mógłby pochodzić, podobnie jak w Hiszpanii, z kajpru.

Koło Gab i an (Hérault) znane są wycieki naftowe z konglomeratów permskich, które wynurzają się również między solo- i gipso-nośnemi warstwami triasowemi (de Launay).

W okolicy Saint-Jean-de-Marvéjols (Gard) są wedle tegoż autora impregnacye asfaltowe w warstwach piaszczysto-ilastych z lignitem, prawdopodobnie oligoceńskich. W dalszem jednak przedłużeniu ku N tej samej strefy koło Vagnas (Ardèche) występują bitumiczne łupki wieku cenomańskiego, które destylowane dają oleje naftowe.

Wzdłuż stoków zachodnich gór Jura ciągnie się bardzo znany pas wapieni asfaltowych i wystąpień bitumicznych. Wymienimy tu tylko : Seyssel, Pyrimont, Val de Travers. Bitumen impregnuje tu dość stale wapienie dolnej kredy (Urgonien). Znajdują się jednak w pobliżu także bitumiczne łupki jurajskie (Kimmeridge). De Launay sądzi, że bituminy kredy mogłyby pochodzić z wymienionych na końcu warstw jurajskich.

Znane są dalej wystąpienia w Alzacyi, a mianowicie nafta głównie w okolicach Pechelbronn, a asfalt koło Lobsann¹³.

Asfalt występuje koło Lobsann jako impregnacya w średnio-oligoceńskich ławicach wapienia, naprzemian z węglami brunatnymi. Nafta znajduje się w warstwach głębszych, dolno-oligoceńskich, które van Werveke nazywa »warstwami z Pechelbronn«. Są to przeważnie szare, po części pstre (czerwone i zielone) margle z wkładkami piaskowców, dolomitów i zlepieńców. Piaskowce tworzą nieregularnie ograniczone, po części soczewkowate wtrącenia, z których niektóre zawierają ropę, inne wodę słoną. Warstwy naftonośne nie są fałdowane, lecz nachylone dość regularnie ku E i przecięte tylko przez podrzędne pomniejsze uskoki.

Ważnemi są wystąpienia naftowe hannoverańskie¹⁴. Niestety są ich stosunki geologiczne jeszcze bardzo mało wyjaśnione, co ma swą przyczynę głównie w tern, że tam niema rozleglej szych odsłonięć i wszystkie wnioski stratygraficzne i tektoniczne opierać się muszą tylko na wynikach głębokich wierceń. Najstarszymi utwo-

rami, do których dowiercono tu w pobliżu powierzchownych wycieków naftowych (nasiąknięcia w piaskach i żwirach czwartorzędnych), są permskie pokłady soli, które tworzą tu w różnych miejscach niezależne od siebie wypiętrzenia (horsty solne, Salzhorste). Nad nimi i dokoła tychże stwierdzono w ogóle: pstre margle i iły kajpru z piaskowcami, gipsem it. d. ; lias pod postacią iłów łupkowych, wapieni i margli; szare iły i kruche piaskowce średniej jury; weald do gaulfu w formie przeważnie ciemnych iłów i piasków, wreszcie także górną kredę i miocen. Ropa naftowa pojawia się z niezbyt silnymi gazami, ale często z wielkiemi ilościami słonej wody w kilku poziomach piaszczystych, zwłaszcza w kajprze, w jurze i w dolnej kredzie. Wedle Hoyer’a miałaby ta nafta podchodzić z większych głębokości szczelinami uskokowemi i wsiąkać drugorzędnie w przecinane po drodze porowate piaski.

a mianowicie znaj-

Do poglądu tego nie mogę się żadną miarą przyłączyć, i to z powodów następujących: W największych i najlepiej znanych obszarach naftowych, jak n. p. w Karpatach i półn. Ameryce, nie znamy zupełnie podobnych uskoków doprowadzających z głębi naftę; cały charakter formacyj naftonośnych (bitumiczne i pstre iły, margle i piaskowce) jest zupełnie analogicznym z innymi pokładami nafto-nośnymi (facies fliszowy); niewątpliwie pierwotna zawartość bituminów jest w dalszem otoczeniu tamtejszych obszarów naftowych również znaną, jak to Но y er sam przyznaje, dują się takie pokłady w marglach kajpru węglowego, w wapieniach dolnego liasu i zwłaszcza w łupkach posidoniowych górnego liasu.

Z miejscowości naftonośnych tego obszaru wymienimy na przykład : Wietze, Oelheim, Hänigsen.

Wapienie asfaltowe są nadto znane w górnej jurze koło Ahlem i Holzen.

Bardzo małe, ale teoretycznie interesujące wystąpienie nafty znajduje się koło Wój czy nad Wisłą w Królestwie Polskiem. Wcina się tu mała i płaska zatoka mioceńska w bardzo potężną kredę górną (w rozwinięciu na wskroś bałtyckiem). Miocen składa się z ciemno szarych iłów z wkładkami nieco piaszczystemi i z gipsem. Znaleziona tam Ervillia podolica wskazuje na wiek sarmacki; nadto znajdują się w tej partyi w dalszej okolicy źródła solne i kawałki bitumicznego drzewa, a jeszcze dalej także pokłady lignitu. Otóż koło Wójczy znanem jest na samym brzegu tej zatoki mioceńskiej źródło naftowe z słabymi gazami. Kilka sondowań wykazało, że już w głębokości 12 i 18 m leży pod miocenem czysty i zupełnie wolny od bituminu margiel kredowy (nie przebity jeszcze nawet ponad 500 m). Natura autochtoniczna nafty w nieco słonym ile mioceńskim nie może tu ulegać wątpliwości.

Koło Syzran i a nad Wołgą znajdują się znaczniejsze impre-gnacye asfaltowe w wapieniach permokarbońskich.

Wzmianka należy się wreszcie kilku jeszcze niedostatecznie zbadanym wystąpieniom naftowym nad U c h t ą w Rossyi północnej. Zdają się one pochodzić z warstw dewońskich.

4. Afryka.

Atlas¹⁵.

Nie ulega wątpliwości, że zachodni koniec Kordyliery Betyckiej na półwyspie Iberyjskim zagina się ku S i znajduje swój dalszy ciąg w górach Rif w Maroku na lądzie afrykańskim. Wynika stąd, że w górach tych można spodziewać się znalezienia w przybliżeniu tych samych formacyj i w tym samym faciesie. Otóż o ile posiadamy już wiadomości o stosunkach geologicznych owych okolic, stwierdzić można nie tylko w wspomnianym łańcuchu brzeżnym, lecz w ogóle w całych górach Atlasu dość wyraźne analogie w rozwoju pokładów tamtejszych z zachodnim obszarem medyterrańskim w Europie.

Widzieliśmy już koło Algeciras (Hiszpania), że tam część eocenu wykształcona jest jako prawdziwy i typowy flisz. Flisz ten musi tam w swem przedłużeniu przechodzić na teren afrykański, — i istotnie są w łańcuchach górskich północnej Afryki znaczne partye eocenu rozwinięte w wybitnym faciesie fliszowym (piaskowce, zlepieńce, margle fukoidowe i t. d.).

Także i paleozoiczne (kambryjsko-sylurskie) ciemne łupki z sza-, rowakami i kwarcytami, które już w kordylierze Betyckiej uważaliśmy jako prawdopodobnie przeobrażony stary flisz, powtarzają się w łańcuchach Atlasu w znacznej rozciągłości i wielkiej miąższości.

Trias jest w Atlasie zupełnie tak samo rozwinięty, jak w regionie podbetyckim, t. j. jako bardzo potężne pstre margle kajprowe z gipsem, solą i wkładkami dolomitowemi.

Nafta znaną jest w licznych miejscach, zwłaszcza w prowincyi Oran, głównie w okolicach miejscowości Ain-Zeft i Messila. Zdaje się, że wystąpienia nafty przywiązane są do pokładów neo-geńskich; mogłyby tu jednak wchodzić w rachubę po części także warstwy eoceńskie, kredowe i triasowe.

Egipt.

Wymieniane tu bywają dwa wystąpienia nafty, oba nad Morzem Gzerwonem.

Pierwszem jest wystąpienie koło Gem sah w pobliżu Suezu, gdzie nafta wycieka z bitumicznych wapieni eocenu.

Drugiem jest wielokrotnie dyskutowane wystąpienie koło Gebel Zeit, naprzeciw południowego końca półwyspu Sinai. Nafta wycieka tu rzekomo z bardzo młodej ławicy koralowej i muszlowej. Nie znając tego wystąpienia z własnych oględzin, nie mogę też o niem wydawać sądu rozstrzygającego. Tyle jednak mogę już teraz twierdzić, że jeżeli owa koralowa ławica naftonośna jest istotnie wieku pleistoceńskiego (jak podają), nie wierzę absolutnie w autochtoniczne pochodzenie ropy z tej ławicy, ponieważ w takim razie byłby to jedyny tego rodzaju wypadek na całej kuli ziemskiej i, jak wiadomo, wiele tysięcy ławic koralowych i muszlowych współczesnych i nieco dawniejszych nigdy nie zawiera śladów bituminu, jeżeli się do nich nie nasączy nafta z innych warstw starszych. Jeżeli jednak te warstwy koło Gebel Zeit są starsze (może trzeciorzędne), to nie mogłaby w nich nafta powstać z nagromadzonych tam nieorganicznych szkieletów koralowych i skorup małży, lecz chyba tylko z rzeczywiście organicznych tam zapewne pogrzebanych substancyj roślinnych

Gwinea ’.

Nafta występuje tu w okolicach Bon y er e (W od Beyin) na W ybrzeżu Złotem, półpłynny bitumen smołowaty koło E b o i n d a w pobliżu granicy wschodniej Wybrzeża Kości Słoniowej i w kilku

¹ Bliższe szczegóły : R. Z u b e r, Spostrzeżenia geologiczne z zachodniej Afryki. Księga Pamiąt. Uniw. lwowskiego 1912. — P. Lemoine, Afrique Occidentale. Hand, region. Geol. von Steinmann und W i lck en s. — J. Parkinson, English Colonies on west coast of Africa and Liberia. Ibidem.

miejscach obszaru lagunowego na E od Lagos (rzeka Oni i t. d.) w Południowej Nigeryi.

Wszystkie te wystąpienia pochodzą z warstw młodo - trzeciorzędnych (prawdopodobnie pliocen), które składają się w wielkiej miąższości z piasków, kruchych piaskowców, szótrów, ciemnych i pstrych iłów z bryłami egzotycznemi, z wydzieleniami pirytu i z częstymi szczątkami roślinnymi. Warstwy te są wybitnym, jeszcze niedostatecznie stężałym utworem fliszowym, zapadającym zupełnie płasko od starego wybrzeża krystalicznego ku morzu (S) i niestety w partyach głębszych zupełnie zawodnionym, wskutek czego też wszystkie wiercenia znalazły tylko bardzo mało ropy, ale bardzo wiele wody.

Jest uwagi godnem, że tu wzdłuż całego wybrzeża Gwinej-skiego tworzą się ustawicznie nowoczesne niewątpliwe sedymenty fliszowe w towarzystwie wyraźnych oscyllacyj linii brzeżnej. Powrócimy do tego jeszcze później.

Także w Kamerunie i w Angoli ma się znajdować nafta i smoła ziemna.

Południowa Afryka.

Bardzo podrzędne impregnacye ropne i maziste mają się znajdować w piaskowcach i tufach formacyi Karoo (perm-trias) w pobliżu młodych przebojów wulkanicznych w kolonii Orange (Orange-River-Colony).

Madagaskar.

Wedle P. Lemoine'a ¹⁶ przebiega na stronie zachodniej wyspy z N ku S pas pokładów kilkaset metrów miąższości, które składają się przeważnie z piaskowców i iłów, ku górze przechodzą w wapienie i w których nieliczne skamieniałości wskazują w dolnych partyach prawdopodobnie na perm (ryby, reptilia, Glossopteris indica), wyżej kilka głowonogów na trias, w górze zaś liczniejsze skamieniałości morskie na bas.

Zdaje się, że tu znaczną część seryi triasowo - basowej należałoby uznać za facies fliszowy.

W jednym z tych triasowych poziomów piaskowcowych, który nadto zawiera liczne skrzemieniałe pnie drzewne, znane są wysięki naftowe i bitumiczne w kilku miejscach między regionami Menabé i Am bong o.

5. Azya (z wykluczeniem wysp pacyficznych).

Dolina Jordanu i Morze Martwe.

Ocl niepamiętnych czasów znaczne wystąpienia bituminu w owych okolicach pochodzą wedle M. B1 a n с к e n h o r n’a¹⁷ z warstw górno-kredowych (campanien). Nad kredowatymi wapieniami marglowymi leży tu rozległy i charakterystyczny kompleks warstw, wchodzący tu w rachubę i składający się z wielokrotnie naprzemianległych niezmiernie pstrych margli gipsonośnych, szarego wapienia bitumicznego, czarnych i brunatnych wapieni asfaltowych i ciemnych warstw krzemienia. Występujące tam ciemne wapienie i ławice krzemienia obfitują po części bardzo w szczątki organizmów (otwornice, mięczaki i ryby). Z tych warstw pochodzi mazisty bitumen, który potem lokalnie zlepia także luźne okruchy skalne w zlepieńce asfaltowe. Pod kampanem leżące starsze warstwy kredowe nie zawierają bituminu; musiał przeto bitumen powstać w kampanie.

Mezopotamia i Persya¹⁸,

Z pomiędzy starszych utworów w tym regionie występujących okazuje się tylko eocen częściowo w wyraźnym faciesie fliszowym.

Szczególniej ważną jest tak zwana formacya solna i gipsowa Persyi. Wedle A. F. StahFa dosięga ten utwór miejscami 1000 m miąższości i składa się naprzemian z warstw piaskowców barwy czerwonej, brunatnej i szarej, z sinych margli, pstrych iłów i z łupkowatych szarych wapieni marglowych. Warstwy te zawierają często pokłady gipsu i soli kamiennej; są one nadto zawsze przesycone solą i poprzerastane gipsem.

Oprócz kilku ryb (Clupea) koło Nakhiczewan nie znaleziono w tej forinacyi skamieniałości. Uważa się ją w ogóle za mioceńską.

Dość liczne wystąpienia nafty Mezopotamii i Persyi przywiązane są do tej formacyi, zwłaszcza do jej partyj głębszych. Jako

15

bardziej znane wystąpienia nafty wymienimy tu miejscowości Ker-kuk, Mendeli, Kend-é-Chirin i okolice Shush ter. Także wulkany błotne i emanacye gazów palnych towarzyszą wielu z tych wystąpień naftowych.

Najdokładniej zbadanym jest obszar z Kend-é-Chirin, gdzie wedle J. de M o r g a n’a ¹⁹ tworzą wyżej wymienione pstre warstwy zupełnie regularne siodło, na którego grzbiecie z brunatnych i czerwonawych margli z wkładkami piaszczystemi wydobywa się lekka, zielona ropa, i gdzie znajdują się także liczne żyły ozokerytu w marglu.

Nie można tu zaprzeczyć pewnej analogii z obszarami naftowymi Kaukazu.

Pundżab (Indye Wschodnie).

Główne utwory, na które należy tu zwrócić uwagę, należą do paleogenu (form асу a nu mm u li to w a). Utwory te występują w faciesie trojakim, a mianowicie ²⁰): facies Margała (już dawniej nazwany przez Wynne’a »Hill-Nummulitic«), w którym przeważają masowe wapienie zoogeniczne, i który pierwotnie był ograniczony do północnych partyj Pundżabu (góry Margała-Hazara), później jednak w partyach przesuniętych zaniesionym został także dalej na południe; facies Potwór, podstawa wyżyny Potwór między Ha-zarą i Salt-Range, składa też przeważną część gór Sub-Himalajskich; są to przeważnie zielone margle gipsowe, pstre iły, bardzo bogate w skamieniałości wtrącenia piaszczysto - marglowe z ostrygami, du-żemi assilinami i t. p., ku górze piaskowce o wybitnym charakterze fliszowym; wreszcie facies iłu solnego, złożony z potężnych czerwonych, zielonawych i szarych iłów i margli z pokładami soli kamiennej i gipsu, utwór kontynentalny i słonych jezior, ograniczony do partyj południowych.

Wszystkie trzy regiony faciesowe są z sobą połączone przejściami i kończą się ku górze w warstwach z Murr ее, uważanych za oligoceńskie i złożonych z bardzo potężnych brunatnych i czerwonych piaskowców i konglomeratów z pstrymi iłami i wapieniami gruzłowatymi; rozwinięte są one w partyach dolnych jeszcze

anst. 1914.

w faciesie fliszowym, ku górze jednak już jako wybitny utwór kontynentalny.

Góry Solne (Salt Range) są mojem zdaniem górami płaszczo-winowemi, które w kilku fałdach leżących, złożonych z utworów paleozoicznych, mezozoicznych i paleogeńskich, nasunięte zostały

w-

Sri

ьЩ

: rtfi

Fig. 113. Źródło naftowe koło Golra (Pundżab). Z przodu margle gipsowe (facies Potwâr), w głębi wapienie nummulitowe (facies Margała), nasunięte po części

na poprzednie.

z północy na autochtoniczną tutaj i prawdopodobnie paleogeńską formacyę solną.

Nafta występuje tu w kilku miejscach, jak n. p. koło Golra (W) i Rota H o t u r (N od Rawalpindi), dalej G a n d a w a 1 i koło Fateh-jang, koło Jaba w zachodnim Salt Range. Koło Tret między Rawalpindi i Murree przy drodze wiodącej do Srinagar (Kaszmir) są znaczniejsze partye wapienia nummulitowego przepojone bituminem. Ropa i bitumen okazują się zawsze na miejscach zetknięcia nasuniętych mas wapienia z marglami gipsowymi i piaskowcami faciesu

15*

potwarowego. Pochodzą one zapewne z partyj fliszowych tego faciesu i z ich przejść do formacyi solnej. Głębsze wiercenia w odpowiednio obranych punktach na brzegacli formacyi solnej mogłyby tu dostarczyć lepszych wyjaśnień (por. fig. 113—115).

Assam i Burma²¹.

Rozwija się tu potężna i daleko rozprzestrzeniona formacya, którą indyjscy geologowie nazywają »Pegu-System«, a którą E. W. Vredenburg określa wprost jako flisz.

-■* . unii I lig- / *

■PärSL

f

WM

штт

\

йШш

шшл

* '

щкЖ

щш

■ it i

ETaj

тш

Fig. 114. Eoceński piaskowiec fliszowy z hieroglifami. Golra. Pundżab. 2/3.

Formacya ta zdaje się dosięgać kilku tysięcy metrów miąższości i składa się z szarych, sinych i zielonawych iłów, margli i piaskowców, przeważnie w wielkich kompleksach bez skamieniałości oprócz zawartości zwęglonych, miejscami jednak z wtrąceniami warstw wapiennych z nummulitami, morskiemi i limanowemi muszlami, piaskowców z szczątkami kręgowców i skamieniałem drzewem, oraz pokładów węgla.

Formacya Pegu obejmuje co najmniej górną część warstw num-mulitowych (oligocen) i głębszą część miocenu w faciesie wybitnie fliszowym.

Obfitujące w naftę wtrącenia piasków i piaskowców po-

ki

га«

та

■ ’.Ч >у'

«fe: . .

Fig. 115. Płyta z dużemi assilinami. Facies Potwâr eocenu. Golra. Pundżab. 1/1.

wtarzają się kilkakrotnie zwłaszcza w głębszych partyach miocenu, a w obszarach naftowych Assamu zauważono je w najbliższym związku z pokładami węgla. Liczne i znaczne wulkany błotne występują w obrębie tej formacyi, a największe nagromadzenia nafty przywiązane są niewątpliwie do grzbietów wypiętrzeń antyklinalnych i kopułowatych. Nafcie towarzyszą wszędzie także wody słone.

Z licznych i po części już bardzo produktywnych miejscowości naftonośnych wymienimy następujące: Digboi i Makum w półn.-wschodnim Assamie, Kyaukpyu na wyspie Ramri, T h a y e t m a y o, Yenangyaung i Minbu w Burmie w dolinie rzeki Irrawaddy.

Wyspa Czeleken.

Wyspa ta, leżąca w pobliżu wschodniego brzegu jeziora Kaspijskiego, jest wprawdzie małym, ale bardzo ważnym i szczegółowo zbadanym obszarem naftowym h

Najstarsze odsłonięte tu warstwy znajdują się w małem wypiętrzeniu w partyi zwanej »Aligul«. Są to oliwkowo zielone iły

..

'«I

Mti

ci:

ННИ

fcd!

4.. "

K- ,-jj

.1

’ ЖжштштмитшшшЁЁжааттм»

wm

Hi

Fig. 116. Wyspa Czeleken. Okolica Aligul. Naftonośne warstwy apszerońskie.

łupkowe naprzemian z bardzo twardymi, pryskającymi wapieniami i zielonymi piaskowcami. Warstw tych nie można odróżnić z jednej strony od zielonych warstw z zębami lamny półwyspu Apszeroń-skiego (Gołubiatnikow), z drugiej zaś strony także od karpackiego eocenu naftonośnego. Udało mi się też znaleźć w jednym z owych zielonych krzemienistych wapieni pod Aligulem (w luźnym

¹ K. Kalickij, Ueber die Lagerungsverhältnisse des Erdöls auf der Insel Ćeleken. Mémoires Comité geol. Petersb. Nouv. Série 59.—V. Weber u. K. Kalickij. Ćeleken. Ibidem 63. Miałem także sposobność odwiedzenia tych wystąpień osobiście.

odłamie) ośródkę ślimaka, najpodobniejszego do Natica (Ampidlina) vapincana d’ Orh. z piętra bartońskiego. Przypuszczenie przeto W e-bera i Kalickiego, że warstwom tym zapewne przypadnie wiek paleogeński, zostaje przez to potwierdzonem, a nawet mogę ten wiek jeszcze lepiej ograniczyć i określić jako eoceński. Te warstwy aligulskie zdają się przedstawiać wypiętrzenie rafowate, którego

*V«

,+ Х' u ft*

•о

Fig. 117. Wyspa Czeleken. Czerwone warstwy naftonośne na N od Czochraku. Słony potok z inkrustaeyami soli.

bliższy stosunek do pokładów sąsiednich nie mógł być jeszcze wyjaśnionym.

Najbliższym utworem, który zdołano wyróżnić, jest pstra se-rya warstw, złożona z czerwonych iłów marglowych z gruboziarnistymi szarymi, brunatnymi i zielonawymi piaskowcami, bez skamieniałości. Miąższość tych warstw, których podkład nie jest znanym, ocenia Kalie kij w części widocznej na około 300 m, a wiek ich uważa za prawdopodobnie mioceński.

Prawdopodobnie zgodnie następują ku górze warstwy rybne, około 100 m miąższości, złożone z jasno szarych margli łupkowa-tych z wkładkami piaszczystemi i z kilku cienkiemi białemi tryplo-watemi. Zawierają one często liczne szczątki ryb i mogłyby odpowiadać meotyckim warstwom akczagylskim Andrussowa.

Ku górze następują niezgodnie, także w sobie jeszcze kilkakrotnie przerywane przez niezgodności w ułożeniu (co nie może

■ВСЯ

Fig. 118. Wyspa Czeleken. S od Czochraku. Warstwy pstre i apszerońskie.

Kaskady solne.

dziwić u utworów tak wysoko - literalnych i częstszym oscylacyom podlegających), do 380 m miąższości dochodzące warstwy plioceń-skiego piętra apszerońskiego. Składają się one z ciemno szarych, czarnych i czerwonawych iłów łupkowych i margli z wtrąceniami piaskowców, wkładkami zlepieńcowemi, lumachellami i t. p.

Powyżej leżą warstwy bakińskie złożone przeważnie z piasków i wapieni muszlowych, a wreszcie pokłady poplioceńskie.

Warstwy okazują na brzegu zachodnim budowę w ogóle dość płasko antyklinalną; są one jednak oprócz tego przecięte przez niezliczone, krzyżujące się we wszystkich kierunkach, lokalne uskoki i prawdopodobnie także przesunięcia.

Znaczne ilości nafty znajdują się głównie w pokładach piaszczystych piętra apszerońskiego, lecz także i w warstwach rybnych i zapewne w piaskowcach pstrej seryi. W warstwach apszerońskich i rybnych występuje także ozokeryt. Wszędzie można tu widzieć

-U-i

glpllp

~-‘vr

Md

■Jtźt

ЩА

Fig. 119. Wyspa Czeleken (partya zachodnia). Na przodzie wulkan błotny (sopka) z wyciekami ropnymi. Dalej rozległe pole kirrowe.

liczne źródła naftowe, pola kirrowe (zgęstniałą ropą napojone piaski i margle), salsy, zimne i ciepłe źródła mineralne (przeważnie solanki) i moczary solne, ïïlustracye fig. 116—120 przedstawiają niektóre z tych zjawisk.

Fergana (Turkestan).

Znanych tu jest kilka znaczniejszych wystąpień nafty w dalszej okolicy Kokandu i Margelanu, z których na uwagę zasługuje zwłaszcza Gzimion.

Pokłady naftonośne składają się z pstrych iłów i margli z piaskowcami i konglomeratami. Chociaż znaleziono tam już w kilku poziomach skamieniałości (zwłaszcza ostrygi), to jednak stratygrafia ich nie jest jeszcze zupełnie ustalona. Zdaje się, że istnieje tam zarówno kreda, jak i trzeciorzęd. Nafta jest tu znów w towarzystwie gazów, wulkanów błotnych i wód słonych przywiązana głównie do osi stromych częściowo antyklin ²².

Шй|

•*« *

Lr и-

<ч4

¹

Études sur les Pyrénées basques. Bull. Serv. carte géol. Nr. 121. 1908

²

Po części podług: Th. Posewitz, Petroleum und Asphalt in Ungarn (Mitt. Jahrb. ung. geol. Anst. 1907) i Höfer-Engler, Das Erdöl II, — przeważnie jednak na podstawie badań własnych.

³

   Höfer-Engler, Das Erdöl II.

⁴

   Kilka prac wymienionych autorów w »Mémoires du Comité Géologi

⁵

que«, Petersburg.

⁶

⁸ Por. К. Kalickij w: Engler-IIöfer, Das Erdöl II. — J. Rychlicki,

⁷

Przyczynek do geologii pokładów naftonośnych w Groźnym. Kosmos 1909.

⁸

Engler-Höfer, Das Erdöl II.

⁹

* Warstwy te odpowiadają piętru meotyckiemu Andrussowa, które, jak wiadomo, różni autorowie uważają za najwyższy miocen, albo najniższy pliocen.

¹⁰

Por. A. Frentzel, Die Oelfelder von Gurien. Petroleum, Berlin 1912. Zresztą jednak miaîem sposobność badania osobistego tak tych, jak i wielu innych obszarów naftowych Kaukazu. R. Zuber.

¹¹

   Lehrbuch der Petrographie. 2® Aufl. III. p. 740.

¹²

   Versuch einer geognostischen Beschreibung von Oberschlesien etc.

¹³

   Bliższe szczegóły: L. van Werveke w: Engler-Höfer, Das Erdöl II.

¹⁴

   Por. W. Hoyer w Engler-Höfer, Das Erdöl II.

¹⁵

Por. m. i.: L. Gentil, Esquisse stratigraphique et pétrographique du bassin de la Tafna (Algérie). Alger 1902.—I dem, La géologie du Maroc et la génèse de ses grandes chaînes. Ann. de géogr. Paris 1912.— L. Joleaud, Étude géologique de la Chaîne Numidique et des Monts de Constantine (Algérie). Thèse de Doctorat. Montpellier 1912.— H. Neuburger w Engle r-H ö f e r, Das Erdöl II.

¹⁶

Madagascar. Handb. region. Geol. v. Steinmann und Wi Icke ns.

¹⁷

Ueber das Vorkommen von Phosphaten, Asphaltkalk, Asphalt und Petroleum in Palästina und Aegypten. Ztschr. prakt. Geol. Berlin 1903.

¹⁸

* F. Oswald, Armenia. Handb. region. Geol. — A. F. Stahl, Persien. Ibidem. Engler-Höfer, Das Erdöl II.

Zuber R., Flisz i nafta.

¹⁹

   Note sur les gîtes de naphte de Kend-é-Chirin. Ann. d. mines. Paris 1892.

²⁰

   R. Zuber, Beiträge zur Geologie des Punjab. Jahrb. geol. Reichs-

²¹

R. D. Oldham, A manual of the Geology of India, 2,,d ed. Calcutta 1893. — F. Noetling, The occurrence of petroleum in Burma. Memoirs geol. Surv. of India. 27. 1897. — E. W. Yredenburg, A summary of the geology of India. 2nd ed. Calcutta 1910. — B. Redwood. Petroleum I.

²²

Bliższe szczegóły: Engler-Höfer, Das Erdöl II.

к/

h-

-Lilii.;..^ ^

2£î-i! AiL.r-11    Г

....    — V;

; '••vT

~ ~    ~ il L—

i\n «S' ° \o    y,

V<> с?

II/

Fig. 120. Wyspa Czeleken. Salza Porsugel (zachodnia). W środku bełkocące gazy.

Chiny.

Obszary naftowe, zapewne o znacznej rozciągłości, znane są od niepamiętnych czasów, zwłaszcza w prowincyach Szen-si i Se-czuan. Niestety wiemy tylko niezmiernie mało o stosunkach geologicznych tych wystąpień (Engler-Höfer).

Tyle możemy wywnioskować z bardzo skąpych wiadomości, że tam występują w licznych miejscach nafta, gazy i solanki, eksploatowane przez głębokie wiercenia. Warstwy naftonośne zdają się składać przeważnie z pstro zabarwionych piaskowców i łupków, które może mogłyby odpowiadać pstremu kajprowi.

6. Regiony zachodniego Pacyfiku.

Sachalin.

Wzdłuż wybrzeża pacyhcznego na Sachalinie półn.-wschodnim ciągnie się długi szereg wycieków naftowych w kierunku N—S.

Wedle P. Polewoj’a¹ pochodzą one z warstw neogeńskich złożonych z piasków, piaskowców, zlepieńców i iłów. W głębszych partyach są znane także pokłady lignitu. Warstwy zawierają obok roślin lądowych także skamieniałości morskie i limanowe.

Japonia i Filippiny.

W Japonii znajdują się bardzo liczne wystąpienia nafty, z których najważniejsze i najwydatniejsze są w prowincyi Eczigo. Głównymi regionami naftowymi tej prowincyi są: N i i t s u, N i s z i y a m a, Higasziyama i Kubiki. Podrzędne wystąpienia nafty znajdują się nadto także i w prowincyach Hokkaido, Toto mi, Ugo, S z i-nano i Taiwan (Formosa).

Wedle wiadomości podanych przez »Imperial Geological Survey of Japan« znajduje się nafta głównie w pokładach trzeciorzędnych (neogen) złożonych naprzemian z piaskowców, zlepieńców, iłów i margli rozmaicie zabarwionych ².

W edle Tsunenaka I к i³ wyróżnia się w Eczigo w obrębie formacyi naftonośnej od dołu do góry warstwy następujące:

1. Czarne łupki, zapewne przeszło 2000 m miąższości, z cien-kiemi ławicami piaskowców i z kilku grubszymi pokładami piaskowców tufowych, które przedstawiają główne poziomy naftowe. Skamieniałości są rzadkie: kilka muszel, brachiopodów i szczątki ryb. Warstwy te sięgają w dół może aż do paleogenu.

2.    Czarne łupki naprzemian z piaskowcami, lokalny tylko utwór przejściowy do piętra następnego. Bez skamieniałości i bez nafty.

3.    Szare piaszczyste łupki marglowe; 300—600 m miąższości. Lokalnie z ławicą wapienia z Litliotamnium ramosissimum i z innemi skamieniałościami mioceńskiemi. Słabo nafto nośne.

4.    Łupki, piaskowce i konglomeraty z szczątkami roślin i pokładami lignitu.

Warstwy są wielokrotnie i często stromo pofałdowane i potwierdziło się tu to samo spostrzeżenie, co w tylu innych obszarach naftowych, że mianowicie główne nagromadzenia nafty trzymają się grzbietów antyklin.

Na Filip pin ach znane są wedle Warren D. Smith’a⁴ niektóre wystąpienia nafty na wyspach C e b u i Leyte, koło T a y-abas (Luzon) i w dolinie Cotabato (Mindanao). Wszystkie pochodzą z trzeciorzędnych piaskowców i margli.

Wyspy Sund a.

Na kilku z tych wysp znane są liczne wystąpienia nafty. Do wcale wielkiego rozwoju doszły w ostatnich czasach zwłaszcza niektóre obszary na południowej Sumatrze, i posiadamy z nich już szczegółowe i nowszemu stanowi nauki odpowiadające badania geologiczne.

Na uwagę zasługują tu głównie obszary naftowe w Rezydencyi Palembang w okolicach Moeara Enim, zbadane i opisane w ostatnich latach zwłaszcza przez A. Tobler’a⁵.

Wedle tego autora można tam (pominąwszy utwory starsze, krystaliczne i wybuchowe, mało ważne dla naszych problemów) z dołu do góry wydzielić następujące serye warstw:

1.    Łupki z Goemai'. Ciemne łupki liściaste z wtrąceniami ilastych piaskowców. Przechodzą lokalnie w wapienie bitumiczne i wapienie z lepidocyklinami i obejmują prawdopodobnie górny oli-gocen i dolny miocen.

2.    Dolne warstwy z Palembang. Kompleks przeszło 1500 m miąższości, złożony przeważnie z sinych iłów łupkowych i zawierający wtrącone lokalnie zbite, drobnoziarniste piaskowce. Morskie, przeważnie źle zachowane skamieniałości (muszle, ślimaki, jeżowce, zęby ryb, otwornice i t. p.), które znaleziono w nich w kilku miejscach, wskazują na młodszy miocen. W kompleksie tym występują w różnych poziomach pomniejsze nagromadzenia nafty.

3.    Średnie warstwy z P ai e m b a n g. Około 650 m miąższości. Naprzeinian sine (po części także zielonawe i brunatne) iły łupkowe, warstwy piaszczyste, piaskowce i łupki piaskowcowe z licznymi, po części znacznymi pokładami węgla. Skamieniałości morskie (ośrodki małych małży i zęby rybie) zostały znalezione tylko w jednem miejscu. Natomiast znajdują się częściej obok węgli także skrzemieniałe drzewa. Piaskowce zawierają największe nagromadzenia nafty tego obszaru, najczęściej obok wód słonych. Uważa się te warstwy jako dolny pliocen.

4.    Górne warstwy z Palem bang. Bardzo potężne, tylko w dolnych party ach warstwowane osady tufowe z szczątkami roślin i z rzadkimi mięczakami słodkowodnymi. Górny pliocen; bez nafty.

Nagromadzenia nafty tych obszarów są w sposób najwyraźniejszy przywiązane do grzbietów antyklin, przyczem od sklepienia stromo zapadające partye piaskowców ropnych zawierają najczęściej słoną wodę.

Nie można chyba wątpić, że mamy tu przed sobą młode utwory fliszowe zawierające naftę i węgiel.

Obszary naftowe Jawy i połudn.-wschodniego Borneo (w okolicach Balik Pappan) zdają się być pod względem geologicznym zupełnie analogicznymi z obszarami Sumatry.

W północnem Borneo (Sułtanat Brunei i wyspa La-buan) znajduje się wedle C. Schmid t’a⁶ nafta w eocenie, w mio-cenie i w pliocenie i główne jej skupienia są znów związane z piaskowcami i antyklinami.

Australia.

Tu mogą wchodzić w rachubę tylko tak zwane »Kerosene shales« z Nowej Południowej Walii, o których posiadamy znakomitą i wyczerpującą monografię J. E. Carne’a⁷.

France 1901.

Są to wtrącenia bitumiczne, które występują między piaskowcami, -łupkami i pokładami węgla tamtejszego permokarbonu (głównie w partyach wyższych) w licznych miejscach i w znacznem rozprzestrzenieniu i z których podobnie, jak z szkockich »Oil shales«, otrzymują się przez destylacyę oleje mineralne.

Oprócz szczątków roślinnych (flora lądowa z Glossopteris, oraz szczególniej liczne algi) nie znaleziono dotąd w tych łupkach olejnych żadnych innych organizmów.

Nowa Zelandya.

Wystąpienia naftowe znane tu są głównie na wyspie północnej. Zdaje się, że pod tym względem okolice New Plymouth (prow. Taranaki) doszły w ostatnich czasach do pewnego znaczenia. Zawdzięczam prywatne wiadomości panu inż. J. Fedorowiczowi, który kieruje tam kilku rozpoczętemi wierceniami i z początkiem 1914 r. osiągnął już rezultaty wiele obiecujące.

Naftę (miejscami także węgiel) zawierające warstwy tworzą potężną seryę, złożoną z iłów z warstwami piaszczystemi, piaskowcami i zlepieńcami i pokrytą przez bardzo znaczne tufy młodo-wul-kaniczne. Iły zawierają septariowate konkrecye wapienne, a w konglomeratach znaleziono muszle morskie wskazujące prawdopodobnie na wiek trzeciorzędny h Na ropę naftową natrafiono kilkakrotnie w głębszych partyach iłów łupkowych, a mianowicie w warstwach bardziej piaszczystych. Niestety zdaje się, że warstwy naftonośne zostały wskutek nieracyonalnych wierceń dawniejszych (bez zamykania wody!) po części zawodnione.

7. Ameryka Północna ².

Region Appalachijski.

Nazwą tą obejmuję cały fałdowany system górski Appalachijski w najobszerniejszem znaczeniu od Alabama na SW do Nowej Fund-

¹ Dowiadujemy się wedle P. Marshal Га (New Zealand, Hand, region. Geol.), że warstwy te nazywane bywają »Ohmaru System« i obejmować mają kredę aż do miocenu włącznie.

* Dalsze referencye: Bailey Willis, Index to the Stratigraphy of North America. U. S. Geol. Survey, Professional Paper 71. Washington 1912. — Eliot Blackwelder, United States of North America, Handbuch region. Geol.— Guide Books of excursions in Canada, Intern. Geol. Congress 1913.— P. Ter-landyi na NE, jako też część przedgórza przypierającą od zachodu z naftą i węglem, nazywaną także »Appalachian Plateau« (New York, Pennsylvania, Ohio, West Virginia).

Zbytecznem jest podawać tu obszerniejsze opisanie geologiczne tych regionów, ponieważ są to rzeczy już dość dobrze znane i w literaturze zawodowej wielokrotnie omawiane. Zadowolę się tem, że głównie na podstawie spostrzeżeń własnych, zebranych przy sposobności międzynarodowego Kongresu Geologicznego w r. 1913, wybiorę z długiego szeregu rozmaitych tam wyróżnionych formacyj i piąter tylko kilka takich, które wykazują mniej lub więcej wybitny charakter fliszowy. Przejrzymy pobieżnie te utwory po kolei (od starszych do młodszych), nie dążąc do zupełnego wyczerpania ma-teryału.

W pokładach kambryjskich są wielokrotnie bardzo znaczne partye wykształcone pod postacią często pstrych łupków naprzemian z szarowakami, arkozami i zlepieńcami, z problematycznemi wypukłościami, odciskami fukoidowymi i t. p., które należałoby uważać jako bardzo stary flisz, już znacznie przeobrażony. Przytoczę tylko jeden przykład, który sam widziałem:

Nad Kanałem św. Andrzeja między George River-Station i Young Point (Cape Breton Island, Nova Scotia) odsłonięte są koło kolei żelaznej (Intercolonial Railway) oraz na wybrzeżu silnie zaburzone i sfałdowane warstwy, złożone z zielonawo-szarych i czerwonych łupków z wąskimi kwarcytowymi i łyszczy-kowymi piaskowcami. Jako wtrącenia występują ławice jasnej zwięzłej arkozy z licznymi brachiopodami (Lingulella i Lingulepis) i ciemno czerwone łupki piaszczyste, piaskowce i konglomeraty. Oprócz wspomnianych brachiopodów znajdują się w niektórych warstwach try-lobity, z których wymieniają Holasaphus centropyge i Paradoxides Forchliammeri. Na piaskowcach znajdują się często tak charakterystyczne dla faciesu fliszowego hieroglify, jak świadczy fig. 121. G. F. Matthew zaliczył te warstwy pierwotnie do swego piętra Etcheminian (kainbr dolny). Na podstawie znalezienia Paradoxides a

»

mier, L’excursion A 1 du XIIe Congrès geol. intern.: la région appalachienne du Canada; l’excursion С 1 du XIIе Congrès: les terrains précambriens de la région des Lacs; les problèmes tectoniques des grandes chaînes de l’Ouest. Comptes Rendus Acad. sc. t. 157. 1913.

będzie to jednak prawdopodobnie kambr średni (P. E. Raymond). W każdym razie jest to zupełnie typowy flisz kambryjski.

Bardzo pouczające stosunki znajdujemy w dolnym sylurze (Ordovician) w okolicach Quebec (Kanada) po obu stronach rzeki św. Wawrzyńca. Wchodzą tu bowiem w bezpośrednie zetknięcie dwa zupełnie różne regiony facyalne: na NW podniesiona, lecz poziomo leżąca płyta laurentyńska (Laurentia, tarcza kanadyjska, Canadian shield), na SE silnie sfałdowane i prawdopodobnie częściowo

fi- ---------

fi*

Щ-

/:

ÈL •

явк? i

Fig. 121. Flisz kambryjski z hieroglifami. Young Point (Cape Breton Island,

Canada). 3/4.

nasunięte utwory appalachijskie (Young, Ter mi er). Otóż właśnie w rozwoju syluru dolnego objawia się ostry kontrast w faciesie tych obu regionów.

Na archaicznych gnejsach Laurencyi widzimy przy wodospadzie Montmorency (NE od Quebec) prawie poziome płyciaste wa-piejiie trentońskie z koralami i t. d., które są czysto morskim utworem nerytycznym średniego ordowiku.

Na SE znajdujemy jednak bardzo pofałdowane i zaburzone utwory ordowickie w znacznej miąższości i w wykształceniu zupełnie odmiennem.

Najstarsze ogniwo tychże nosi nazwę »Sillery«. Są to czerwone i zielone łupki z pstrymi piaskowcami i konglomeratami z bardzo rzadkiemi skamieniałościami (drobne brachiopody i graptolity). Bezpośrednio młodszemi są warstwy z Lévis: około 300 m łupków szarych, zielonych i czerwonych z graptolitami i fukoidami, z wtrą-conemi wąskiemi, twardemi warstwami wapienia i zlepieńca. Wyżej następuje »Quebec-City-Formation«: czarne łupki graptoli-towe z wkładkami wapieni i konglomeratów. Warstwy te odpowiadają co do wieku średniej partyi wapienia trentońskiego, lecz nie posiadają z nim wspólnych skamieniałości. Ku górze następują jeszcze

à*; i

Fig. 122. Płyta fliszowa z hieroglifami. Ordovician. Rivière du Loup. (Quebec, Canada). 2/3.

warstwy Utica i Lorraine: czarne i szare łupki marglowe z piaskowcami, warstwami wapienia i zlepieńcami, z graptolitami i rzadkimi trylobitami i brachiopodami. Odpowiadają górnemu ordo-wikowi.

Nie ulega chyba wątpliwości, że tu w fałdach appalachijskich cały ordowik rozwinięty jest przeważnie w wybitnym faciesie fliszowym, podczas gdy wapień trentoński Laurencyi przedstawia facies czysto morski tego samego piętra. W fig. 122 widzimy typową płytę fliszową z Rivière du Loup (dalej ku E od Quebec), jako wtrącenie w pstrych łupkach warstw Sillery albo Lévis (ordowik dolny).

Znajduję w właśnie omówionej partyi łańcuchów appalachijskich, i to zwłaszcza w stosunkach ich osadów dolnosylurskich, najwyraźniejszą analogię z wykształceniem górnej kredy w Karpatach

16

Zuber R., Flisz i nafta.

półn.-wschodnich (facies fliszowy, silne sfałdowanie i przesunięcie na przedmurze) w stosunku do niezaburzonej, czysto morskiej kredy górnej horstu podolskiego leżącego na północnym wschodzie.

Region osadowy sedymentów appalachijskich (przynajmniej w ich odcinku kanadyjskim) musiał niezawodnie leżeć znacznie dalej na SE, i dopiero później zostały te utwory tak zbliżone do Laurencyi przez skierowane ku NW nasunięcie górskie (może po części też jako płaszczowina).

•w

R &

mm

-,

?.

-, ж

Fig. 123. Problematicum (hieroglify) z piaskowca Medina. Sylur. Rochester,

New York. 3/4

Dalej na S bierze wapień trentoński także udział w składzie gór fałdowanych, lecz w zmniejszonej miąższości, przy równocześnie rosnącej miąższości pokrywających go brunatnych lub czarnych łupków Utica z graptolitami.

W O h i o i I n d i a n a zawiera wapień trentoński n a f t ę i gazy⁸. Nafta jest stosunkowo ciężka i zawiera siarkę (Lima Oil). Pochodzi ona zapewne z bitumicznych warstw Utica i wypełnia przestwory wolne porowatego i częściowo dolomitycznego wapienia jako najbliżej leżące zbiorniki.

Z warstw górnosylurskich (sylur sensu stricto) podniosę tylko warstwy Medina, jak są wykształcone w zachodnim Nowym Yorku i w Ontario (Kanada). Są to po części czerwone łupki piaszczyste, po części wąsko lub grubo uławicone żółtawe, zielonawe i czerwonawe piaskowce z bardzo licznemi wypukłościami i hieroglifami problematycznymi na dolnych powierzchniach warstw, na-przemian z szarymi lub pstrymi łupkami. Spostrzegłszy te warstwy

'л

h :

йШ

л.

f::

Fig. 124. Problematicum (Taonurus = Spirophyton) z piaskowca Medina. Sylur. Rochester, New York. 2/3.

koło Grimsby (w pobliżu. Hamilton, Ontario) miałem wrażenie, że się znajduję w najprawdziwszym fliszu eoceńskim Karpat. Illustracye fig. 123 i 124 okazują niektóre problematica tej formacyi.

Uwagi godną jest jeszcze- okoliczność, że w górnym sylurze zachodniego Nowego Yorku występuje także formacya solna z pstrymi iłami, solą kamienną i gipsem (Salina group), co je---szcze zwiększa analogię z innymi obszarami fliszowymi.

W de wonie i karbonie regionu appalachijskiego mamy bardzo znaczne utwory fliszowe. Przypatrzymy się bliżej najpierw występującym w wschodniej Kanadzie (Quebec, New Brunswick, Nova Scotia).

Zupełnie typowym i potężnie rozwiniętym fliszem jest piaskowiec z Gaspé, który składa się z czerwonych, zielonawych

16*

i szarych ławic piaskowca, zlepieńców i pstrych wtrąceń łupkowych. Pręgi faliste, hieroglify, fukoidy są tam zupełnie pospolitemi zjawiskami. Znaną jest flora lądowa piaskowca z Gaspé. Zawiera on jednak oprócz tego także algi i rzadsze skamieniałości morskie, a drobny miał zwęglony jest bardzo pospolitym (fig. 125). Piaskowce zawierają w niektórych miejscach naftę, a koło Tar Point (strona południowa zatoki Gaspé) występuje nadto wąska warstwa połysku-

SE

я.-,    f ш

«sgÉÉlSs

0.

'Äi-

7/

Fig. 125. Piaskowiec Gaspé z zwęglonym miałem. Dewon. Petit Gaspé. Canada. X 3,3.

jącego węgla w ciemnych bitumicznych marglach z szczątkami skorupiaków i ryb (J. M. Clarke, D. White w Guide Book Nr. 1).

Interesujące stosunki obserwowałem także w okolicach Dalii ou sie (New Brunswick, nad zatoką Chaleur-Bay).

Na wschód od Dalhousie odsłoniętym jest na wybrzeżu koło Stewarts Cove piękny profil, w którym można widzieć osady fliszowe z fukoidami, szczątkami roślin, z rzadkimi trylobitami i bra-chiopodami naprzemian z czysto morskimi gruzłowatymi wapieniami zawierającymi bardzo liczne skamieniałości (zwłaszcza wiele korali),

z tufami i intruzyami wulkanicznemi, wszystko razem wieku dewoń-skiego (J. M. Clarke).

Na północnej stronie zatoki występują pomiędzy Scaumenac i Miguasha-Landing zielonawo-szare piaskowce z wtrąceniami łupkowemi, z licznymi szczątkami ryb (zwłaszcza Bothryolepis canadensis), nadto z pręgami falistemi, śladami ściekowymi, fukoidami i hieroglifami. Ryciny fig. 126—128 przedstawiają niektóre z tych objawów.

ksk

"i

W ■ '

■i '

Y¹-    '

K* Jiî gjskf»

àô--

■Ш

ЩШ

il

*£чж\₍

«BRftz

*ÊÈiÉp’ ■'

щШШ fMM /

г?

га

Fig. 126. Flisz dewoński z fukoidami (ślady robaków?). Dalhousie, Stewarts Cove (New Brunswick, Canada). 2/3.

Z utworów karbońskich uwagi godną jest przedewszyst-kiem dolno karbońska »Alber t-Series« z okolic Hillsborough (S od Moncton nad rzeką Petitcodiac, New Brunswick). Są to czarne lub brunatne, bitumiczne, po części liściaste łupki z wtrąceniami krze-mionkowemi, wapiennemi i piaskowcowemi, z żyłami Albertytu (bitumen stały, kruchy) i z licznymi szczątkami ryb, ale także z roślinami lądowemi. Warstwy »Albert« nie dadzą się odróżnić petrograficznie od karpackich łupków menilitowych.

Nieco na północ od Hillsborough odkrywa się przez wiercenia wystąpienie nafty i gazu nad Stony Creek. Przebijane tu warstwy »Albert-Series« składają się z czarnych i zielonych łupków z wtrąconemi warstwami piaskowców kwarcytowych, które dochodzą do 30 m miąższości i zawierają nader silne gazy, naftę oraz miejscami także wodę słoną. Nafta i gazy zdają się być nagromadzone na grzbiecie dość zaburzonej antykliny. »Albert-Series« zdaje się zajmować granicę dewonu i karbonu (G. A. Y o u n g).

Inne, po części niezmiernie potężne (do kilku tysięcy metrów) karbońskie utwory fliszowe znajdują się w dalszej okolicy obszarów węglonośnych New Glasgow i Sydney (Nova Scotia).

у'

« тощ ⁷т

# жшШ-ш

г;

......жМ шщ

Fig. 127. Piaskowiec dewoński z zwęglonymi szczątkami roślin. Dalhousie. Stewarts Соте. New Brunswick, Canada. X 3,3.

Jedną z tych partyj jest »Riversdale-Union-Formation«, którą zwiedzaliśmy dokładniej w przekrojach kolejowych między Truro i New Glasgow. Jej miąższość oceniają tu do 3000 m. Składa się ona z czerwonych, szarych, zielonych i czarnych iłów łupkowych i łupków naprzemian z ławicami rozmaitych piaskowców. Jest to wybitny utwór fliszowy, zawierający obok roślin lądowych i małych warstewek węgla, w niektórych partyach ciemnych łupków nader liczne skorupki Leaia i Anthracotnya. Formacya ta odpowiada niewątpliwie karbonowi dolnemu (J. E. H у d e).

Zapewne identyczną z poprzednią (tylko z przewagą piaskowców) jest »Point-Edward-Formation« kolo Sydney (Cape Breton Island), którą widzieliśmy n ujścia Leitch Creek. Ławice piaskowców zielonawe, żółtawe i czerwonawe okazują często pręgi faliste, pęknięcia z wysychania (mud cracks), hieroglify (fig. 129), zawartości iłu i węgla i t. p. Wtrącone są naprzemian szare, bru-

' ys..

>:■

jń ß

dra

S£

..... .

Fig. 128. Flisz dewoński z śladami ściekowymi. Scaumenac koto Dalłiousie. (New Brunswick, Canada). 2/3.

natne i czerwone łupki zawierające miejscami znów liczne skorupki Leaia. Bardzo obfitymi są szczątki roślin, a podczas naszej wycieczki kongresowej udało nam się znaleźć na płycie piaskowca bardzo duży kolec rybi (J. E. Hyde).

W końcu omówimy jeszcze odkrywki nad zatoką Chignecto w obszarze węglowym Joggins (Nova Scotia; W. A. Bell).

Bozpoczynamy przekrój w pobliżu przylądka zwanego »Boss

Point« przy starym łomie kamieni młyńskich, gdzie odsłoniętą jest najgłębsza partya warstw wchodzących tu w rachubę. Są to potężne ławice szarych, czerwonawych, zielonawych i żółtawych pia-

:л

-, Vj

jà,

HU)

HP

■.

^\4;X ,Г\£

'V Я&

г .Jf

/#1

К Чшк

ж-'

fe,;V 4' •■ • -i3jf J '

ÉlUl/

gSÄ

Ï3

эд

'-Ï

ЙЖ&

ГН?

>W*j% '

jfiüba

|;--\|'*Г'

r^t^SLjy

*Ц

rift:

Fig. 129. Piaskowiec fliszowy z »Point-Edward-Formation«. Dolny karbon (Culm). Leitch Creek. Cape Breton Island. Canada. 3/4.

Ë&iSij

3às!

ÏÏW

HÉj£y

Fig. 130. Archaeocalamites. Dolny karbon koło Boss Point, okolica Joggins. Nova Scotia, Canada. 1/1.

skowców z wydzieleniami zlepieńcowemi, z twardemi konkrecyami, problematycznemi wypukłościami i z wtrąceniami czerwonych i zielonych iłów łupkowych, — w ogóle zupełnie typowy flisz. Warstwy te zawierają liczne, lecz przeważnie źle zachowane szczątki roślin i zawartości zwęglone, obok tych jednak także szczątki ryb, a w niektórych wkładkach czarnych łupków także małżoraczki i anthra-comye. Partyę tę uważają jako ekwiwalent »Millstone Grit«, a więc już jako karbon górny. Udało mi się jednak znaleźć tu okaz Archaeo-calamites, którego reprodukcyę fotograficzną tu dołączani (fig. 130),

pv'

7L

I&ręm

m

J //

\    ÿjb+S*'

■Ą

i I

.«*-v.....У* .

..jVJ

Fig. 131. Odkrywki na wybrzeżu koło Joggins (Nova Scotia, Canada) Karbon produktywny z wtrąceniami fliszowemi.

i który wskazuje na poziom znacznie głębszy. Utwór ten byłby w takim razie identyczny z »Point-Edward-Formation«, która jest wieku dolnokarbońskiego i zresztą zupełnie się z nim zgadza.

Dalej ku SW (widocznie w stropie warstw poprzednich) następuje około 600 m czerwonych piaskowców i iłów o niepewnem stanowisku (może te zastępują »Millstone Grit«), poczem pojawia się świetnie odsłonięta w stromych ścianach produktywna formacya węglowa z Joggins (fig. 131). Jako utwór przeważnie lądowy i moczarowy (liczne stojące pnie sigillaryj z należącymi do nich korzeniami stigmaryj) formacya ta mniej posiada znaczenia dla naszych

problemów. Wspominam o niej jednak z tego powodu, że w jej obrębie powtarzają się jeszcze kilkakrotnie wtrącenia fliszowate pod postacią czerwonych, zielonych i bitumicznych łupków z piaskowcami, sferosyderytami i gruzłami wapienia oraz z anthracomyami, ostracodami, annelidami, łuskami rybiemi i t. p.

Widzimy z powyższego przedstawienia, że zarówno form асу e »Ri vers dale-Uni on« i »Point-Edward«, jak i warstwy z »Boss Point« mogą być tylko prawdziwym kulmem, t. j. faciesem fliszowym karbonu dolnego.

Jeżeli się teraz zwrócimy do rozwinięcia osadów dewońskich i karbońskich w regionach naftowych obszaru zacho-dnio-appalachijskiego (Ontario, New York, Pennsylvania, West Virginia), to przekonamy się, że części najgłębsze są jeszcze czysto morskimi wapieniami koralowymi (Helderberg). W piętrze Onondaga występuje wapień tak zwany »Corniferous«, który jest zwięzłym szarym wapieniem z krzemieniami, ale w Ontario (Kanada) przechodzi także w piaskowce, tworzące tam produktywny poziom naftowy okolic Petrolea i Oil Springs.

Następujące ku górze pokłady średnio- i górno - dewońskie, w których wyróżnia się od dołu do góry (z pominięciem odmian lokalnych) piętra Marcellus, Hamilton, Genesee, Portage i Chemung, dochodzące razem do 1500 m miąższości i zmieniające swój skład wielokrotnie w kierunku poziomym, składają się przeważnie z szarych, sinych, często też brunatnych, czarnych i pstrych iłów łupkowych i margli z rzadkiemi tylko wtrąceniami wapieni obfitujących w skamieniałości, natomiast jednak zwłaszcza w party ach wyższych (Portage i Chemung) z potężnymi piaskowcami i konglomeratami, które zawierają naftę, gazy i wodę słoną (znane pod rozmaitemi nazwami lokalnemi »Oil sands« poszukiwaczy nafty). Tu należą główne poziomy naftowe Pennsylwanii.

Przybierają one coraz wyraźniejszy facies fliszowy, który objawia się wszechstronnie szczególniej w piętrze Chemung z cechami tak charakterystycznemi, jak łupki bitumiczne, wypukłości problematyczne, fukoidy, rośliny lądowe, zwęglony detritus, tu i owdzie skamieniałości morskie, jak brachiopoda. trylobity i t. p.

W illustracyach fig. 132 i 133 widzimy niektóre problematica z głębszych partyj dewońskich tych regionów.

Najwyższy dewon zastąpionym jest przez formacyę Cat skill. Na wschodzie (New York) jest to zupełnie typowy kontynentalny

»Old red sandstone«. Ku zachodowi jednak stają się ławice piaskowców znacznie cieńszemi i rzadszemi, przeważają czerwone i zie-

Кб

.

mm

ж"■ .’is '■"’

.-: S. '

^ЖШШР0М ■ •² **

'Г' &

.

jfi: , '■ . - ,•**' - .'■    <

:■■'■" '

;:t ' Ægj

S'

gsg

ъщй

ii

&к £É

ЫшУ;^1Я1

ия

7$

g£

ИЕШ-'

£gb*₇»«> 1Й&

>**■':

iJ9

AJ*

'...S,

рз

4t -'j

V-

*7;

,-r'

Fm

7:ЩЛ

"ж

JJ

- ■,<

,#►"

:^%f.

ЧУ^йярЗп^

<»

•- -a

Fig. 132. Spirophyton z warstw Hamilton. Dewon. Scaneateles Lake, New York 3/4

lone iły łupkowe, przechodząc nie tylko w kierunku pionowym, lecz także i w poziomym zwolna w facies fliszowy warstw Chemung.

W к ar bonie dolnym znajdujemy znów najprawdziwszy

i typowy flisz z obfitą naftą (zwłaszcza w Zachodniej Virginii) w p i a-skowcu z Pocono, przekraczającym 300 m miąższości: szare, potężne ławice piaskowców z szarymi i czerwonymi piaszczystymi iłami łupkowymi. Jako rzadkie skamieniałości znajdują się Lingula i rośliny. Znany gaz, naftę i wodę słoną zawierający »Big Injun Sand« w Zachodniej Virginii należy do piętra Pocono (J. G. White).

Karbon górny jest już przeważnie wykształcony jako produktywna formacya lądowa; zdarzają się jednak jeszcze nawet dość

W.

Le .

IéIééi. ii

г."

'S

■ù

Fig. 133. Problematica (Spirophyton) i Spirifer z warstw Hamilton. Dewon. Seneca Lake, New York. 2/3.

wysoko (zwłaszcza ku zachodowi) powtarzające się wtrącenia fliszu z naftą i wodą słoną. Znajdują się takie górnokarbońskie wtrącenia fliszowe jeszcze tak daleko, jak Kansas.

Tektonika obszarów naftowych jest stosunkowo bardzo prosta: jest to szereg zupełnie regularnych fałdów, które na wschodzie są intenzywniejszymi, ku zachodowi jednak stają się stopniowo coraz bardziej płaskimi i nieznacznymi. Są to niewątpliwie fałdy autochtoniczne. Może jednak przecież nie byłoby wykluczonem, że strome i częściowo ku NW przewrócone fałdy wschodnio - appala-chijskie były dawniej jeszcze dalej nasunięte na owych płaskich fałdach autochtonicznych i następnie zostały zniesione przez erozyę.

Nafta jest, jak to zostało najpierw tutaj udowoduionem, nagromadzoną głównie na grzbietach antyklin i wydęć kopułowatych warstw autochtonicznych.

Gdyby się okazało, że tu istniały dawniej rzeczywiście większe masy nasunięte (w formie fałdów leżących, łusek lub płaszczowin) nad naftonośnymi fałdami autochtonicznymi, to mielibyśmy w tern dalszą analogię z wystąpieniami nafty w Karpatach, gdzie, jak widzieliśmy, największe skupienia nafty są przywiązane nie tylko do grzbietów antyklin autochtonicznych, lecz także szczególniej do sąsiedztwa partyj czołowych mas nasuniętych.

Góry Skaliste (Rocky Mountains) i ich wschodnie przedmurze.

Z formacyj, składających brzeg wschodni kanadyjskich Gór Skalistych w obszarze granicznym prowincyj Alberta i British Columbia, mają tu znaczenie zwłaszcza pokłady jurajsko-kredowe (D. B. Dowling, W. W. Le ach w Guide Books).

Wyróżnia się tam od dołu do góry (pomijając odmiany lokalne):

1.    Podkład tworzą, gdzie widoczne, utwory paleozoiczne, głównie masowe, jasne wapienie dewońskie i karbońskie.

2.    F e r n i e : ciemne łupki marglowe z rzadkiemi warstwami piaskowców i przeważnie źle zachowanymi ammonitami i belemni-tami. Uważa się je w ogóle za jurę.

3.    Kootenay: 200—600 m brunatnawych piaskowców z ciemnymi łupkami, żelaziakami, szczątkami roślin i z licznymi eksploatowanymi pokładami węgla. Dolna kreda bez dokładniejszego ograniczenia.

4.    Dakota: zielone i brunatnawe gruboziarniste piaskowce ilaste z szczątkami roślin, przeszło 800 m miąższości; w górnych partyach zastąpione lokalnie przez tufy wulkaniczne.

5.    Benton: przeszło 800 m miąższości; przeważnie ciemne łupki marglowe z warstwami krzemionkowych piaskowców i z skamieniałościami morskiemi (dość rzadkie i źle zachowane).

6.    Belly Biver: do 600 m miąższości; miękkie jasne piaskowce z pokładami zlepieńcowymi, w partyach górnych także z sła-bemi wkładkami węgla.

Warstwy 4—6 obejmują w ogóle zapewne całą kredę górną.

Jak widać z powyższej krótkiej charakterystyki, jest cała serya warstw 2—6 (Jura — kreda) wykształcona przeważnie w faciesie fliszowym z kilku wtrąceniami słodkowodnemi.

W łańcuchach brzeżnych gór są te warstwy (zwłaszcza Kootenay) znacznie zaburzone, pofałdowane i sprasowane, przyczem wielkie partye wapieni paleozoicznych (przeważnie dewon — karbon) nasunięte zostały na warstwy kredowe z SW ku NE pod postacią dość daleko sięgających łusek lub częściowo wywalcowanych fałdów leżących. Miałem sposobność obserwowania tych zjawisk szczególniej dobrze koło Pocahontas (linia kolejowa Grand - Trunk - Pacific między Edmonton i Tête Jaune) i w okolicach Grows Nest i Frank (obszary węglowe w połudn. Alberta).

W kilku miejscach, zwłaszcza jednak koło Medicine Hat (Canadian Pacific Railway) dowiercono w górnej kredzie (Belly River i Dakota) do bardzo wielkich ilości gazów, a w ostatnich czasach miano dotrzeć w okolicach Calgary do wydatnej nafty.

Wspomnieć należy jeszcze z części północno-wschodnich tego regionu (już w obszarze preryj) pokłady lignitu z najwyższej kredy koło Edmonton i T o f i e 1 d nad rzeką North Saskatchewan, oraz znaczne pokłady bitumicznych piasków w piętrze Dakota nad rzeką Athabasca⁹.

Te utwory kredowe na wschód od Gór Skalistych można śledzić z małemi zmianami jeszcze dość daleko ku południowi w Stanach Zjednoczonych (Montana, Dakota, Wyoming i jeszcze dalej).

Miałem sposobność zwiedzić osobiście niektóre należące tu obszary naftowe w Wyoming i podam w następstwie krótko swe spostrzeżenia w tym względzie ¹⁰.

Fig. 134 przedstawia uproszczony przekrój wzdłuż rzeki Shoshone koło Cody (Wyoming), gdzie widzieć można w dobrych odsłonięciach prawie wszystkie w tych okolicach (Bighorn Basin) występujące formacye.

W głębokim wąwozie Shoshone (Shoshone Canyon) między górami Rattlesnake i Cedar Mountain widzimy jako jądro anty kliny masę granitową, przebitą przez kilka żył diabazu. Fisher uważa ten granit za prekambryjski podkład całej wyżej następującej seryi warstw. Wydaje mi się jednak prawdopodobniejsze!!!, że to jest

młodsza intruzya batolitowa, co potwierdzają zjawiska kontaktowe na stronie zachodniej wypiętrzenia.

WIERCENIE £ NAFTOWE

ЛйОЭ 1 VX0V1S

HEART Kr-

vCro

rattle SN «к E пт. , _

+•

rsj

+•    * ł- +¹⁻

+■    *■ + V

X\%V±

-ł-АЛ

SHOSHONE 'RIVER

Fig. 134. Profil nad rzeką Shoshone koło Cody (Wyoming).

1.    Granit (intruzya batolitowa).

2.    Diabas.

3.    Warstwy paleozoiczne (kambr, ordovician-karbon), przeważnie wapienie.

4.    Czerwone piaskowce i łupki (trias?).

5.    Jura i kreda dolna.

6.    Dakota (pstre iły i zlepieńce).

7.    Colorado i Pierre (kreda górna), przeważnie ciemne iły i margle z piaskowcami ropnymi.

/NT'

cO

Nad tem następują masowe jasne wapienie z wtrąceniami kwar-cytowemi i łupkowemi, w których na podstawie znalezionych ska-

mieniałości (przeważnie korale) zdołano wydzielić poziomy kambryj-skie, dolnosylurskie i karbońskie. Ta paleozoiczna serya wapieni tworzy tu nad masą granitową regularnie skupioną antyklinę. Nieco dalej jednak ku NE znajdujemy już w obrębie utworów górno-kredowych (o których później będzie mowa) stromy, odosobniony szczyt Heart Mt., który składa się z płasko leżących wapieni kar-bońskich. Podkład wapienia nie jest niestety widocznym, ale w przedłużeniu kierunku ku SE znajdują się na dole nad rzeką Shoshone tylko łupki kredowe.

Wapień karboński z Heart Mt. należy najprawdopodobniej interpretować jako resztę przesuniętego nad kredą fałdu leżącego podobnie, jak koło Crows Nest w kanadyjskich Rocky Mts., i jak to zaznaczono w rysunku.

Najbliższem ogniwem są dochodzące około 250 m miąższości jaskrawo czerwone piaskowce i łupki piaszczyste, uważane za t r i a s (?).

Następuje ku górze około 150 m zielonawo szarych margli z wkładkami wapiennemi i piaszczystemi z licznemi skamieniałościami morskiemi (belemnity, crinoidy, gryphee i t. p.), które należy uważać zapewne jako górną jurę i dolną kredę.

Najbliższe ogniwo ku górze tworzą czerwone i zielone piaszczyste iły łupkowe 60—100 m miąższości, z kilku ławicami grubych piaskowców i konglomeratów. Uchodzą jako ekwiwalent piętra Dakota.

Wyżej następuje formacya Colorado, dochodząca 600m miąższości i złożona głównie z ciemnych iłów łupkowych z ławicami rozmaitych piaskowców, z bitumicznymi łupkami (Mowry beds z szczątkami ryb), konkrecyami sferosyderytów i t. p. Obok lokalnych wydzieleń węglowych znajduje się tu kilka poziomów z bardzo licznemi skamieniałościami, zwłaszcza w partyach wyższych. Są tam wielkie inoceramy, skafity, bakulity i t. d., przeważnie o charakterze turońskim.

Następuje jeszcze do 600 m ciemno szarych lub czarnych iłów łupkowych (Pierre-shales), pokrytych następnie przez bardzo potężne piaskowce węglonośne formacyj Fox Hills i Laramie.

Nie podlega wątpliwości, że wielka serya łupkowo-piaskowcowa Dakota-Colorado-Pierre jest przeważnie utworem fliszowym i tworzy powolne przejście od czysto morskiego faciesu warstw jurajskich do faciesu kontynentalnego warstw Laramie.

W łupkach właśnie wspomnianego i wyżej scharakteryzowanego fliszu kredowego wtrącone są w różnych miejscach i w różnych poziomach dość potężne, gruboziarniste i porowate piaskowce, zawierające często znaczne ilości nafty i gazów, miejscami jednak także wód słonych i siarczanych.

Warstwy są w ogóle dość regularnie i nie stromo fałdowane, przyczem największe nagromadzenia nafty i gazów znajdują się na zewsząd zamkniętych wzniesieniach kopułowatych.

"T

-

-V> u-qe-jr

<*гЧ*р • ..-S--Jr

Hff»'⁴⁷ >4* ...

X - ÉîÉ^fe Aiâfi

Яг

«Jf '*•    *■■■•?’■lËStë'-â

,40'

Fig. 135. Ławice piaskowców w piętrze Colorado. Okolica Cody, Wyoming.

W ostatnich latach odkryto w tym regionie kilka takich produktywnych kopuł. Najważniejszym jest obecnie obszar naftowy Salt Creek, położony ku SE od gór Bighorn Mts. i na N od Casper (Natrona County, Wyoming) К

W illustracyach fig. 135—137 widzimy niektóre charakterystyczne partye z obszarów opisanych.

¹ Por, С. E. Jamison, The Salt Creek Oil Field, Natrona County, Wyoming. Cheyenne 1912.

17

Zaber В., Flisz i nafta.

Rzućmy jeszcze raz okiem na stosunki naftowe całej strony wschodniej Gór Skalistych. Widzimy, że nagromadzenia nafty i gazów przywiązane są do warstw górnej kredy wykształconych w faciesie fliszowym i mogą pozostawać w związku genetycznym tylko z tymi utworami, a nie z leżącymi głębiej, czysto morskimi, bogatymi w skamieniałości i zupełnie wolnymi od bitu-

r.

^f!jp4Sqj|

..,

,V-

Г;

Sea

;>'4;

*2 ■ lir***

■J?

4\mtl

Мыл

Mil

<>

Fig. 136. »Devils Meadow« koło Waltman, Natrona County, Wyoming. Pstre warstwy piętra Dakota.

minu wapieniami jurajskimi i paleozoicznymi. Wielkie ilości gazów i nafty skupione są tylko w partyach fałdowanych na antyklinach i kopułach (Calgary, Medicine Hat, Cody, Salt Creek), podczas gdy w partyach jeszcze niefałdowanych pojawia się tylko bitumen jeszcze niezróżnicowany (t. j. jeszcze nie rozszczepiony na naftę i gazy) w rozmieszczeniu na wielkich obszarach, lecz nigdzie w wzbogaceniu (Edmonton, Athabasca).

Fig. 137. Obszar naftowy Salt Creek, Natrona County, Wyoming.

i doskonale zbadanemu obszarowi Coalinga w Kalifornii wedle Ralpha Arnold’a i Roberta Anderson’a¹¹.

Najgłębszymi pokładami ważnymi dla naszych kwestyj są w tym obszarze warstwy Knox vil le-Chi co, serya mogąca dosięgać 4000 m miąższości. Partya dolna (Knoxville) składa się z ciemnych

Kr

\<чЧ^

Region pacyficzny.

Znane tu są zarówno w Brytyjskiej Kolumbii (Kanada), jak i w Kalifornii (Stany Zjednoczone) liczne i rozległe wystąpienia nafty i innych bituminów, przywiązane w znacznej przewadze do pokładów trzeciorzędnych.

Dla przykładu przypatrzymy się nieco bliżej wszechstronnie

. .• sAi.....—

M№ - ■

>■>

...

т.. .

■*&&*■-* ***ч£'к

жР___

вщ||

<■

.&

5сг

łupków i piaskowców, które obejmują portland do neokomu. Wyżej następują prawdopodobnie w transgressyi górnokredowe warstwy Chico, a mianowicie najniżej konglomeraty, wyżej ciemne iły łupkowe z piaskowcami, z rzadkiemi morskiemi skamieniałościami, na górze zaś z wtrąceniami krzemienistych łupków czerwonych, jasnych warstw wapiennych, białych i żółtych piaskowców i t. p. Ta pstra najwyższa partya seryi Chico zawiera najgłębsze poziomy naftowe tego obszaru, a mianowicie naftę lekką jaśniejszą, podczas gdy wszystkie wyżej występujące ropy są ciężkie i ciemno brunatne lub czarne.

Niezgodnie następują nad kredą warstwy z Tejon, do przeszło 600 m miąższości, zaliczane do eocenu. Morskie brunatne, szare i żółtawe iły i margle z otwornicami i okrzemkami, z piaskowcami i naftą, lokalnie także z lignitem.

Znów niezgodnie leży powyżej piaskowiec z Vaqueros, około 300 m miąższości, z kilku słabemi wtrąceniami ilastemi i z podkładami zlepieńców. Liczne skamieniałości doln orni o ceń skie. Ważne i bogate poziomy naftowe.

Nad tem następuje, niezgodnie ku dołowi i ku górze, około 300 m warstw dość urozmaiconych, porównywanych z form асу ą Santa Margarita (?); odpowiadają wyższej części miocenu średniego, składają się po części z pstrych iłów, łupków i margli, po części z piaskowców, piasków i konglomeratów i zawierają lokalnie także naftę.

Wszystko pokrywają bardzo potężne górnoneogeńskie piaski, żwiry i iły, które jeszcze zawierają naftę w partyach najgłębszych, początkowo jeszcze obfitują w skamieniałości morskie, ku górze jednak wykazują postępujące wysłodzenie i ulądowienie.

Warstwy są stosunkowo płasko fałdowane i okazują znów główne nagromadzenia nafty w wydźwigniętych partyach fałdów.

R. Arnold i R. Anderson uważają tylko poziom Chico (kredowy) jako pierwotny, wszystkie inne zaś jako drugorzędne. Nie mogę się zgodzić na ten pogląd, ponieważ warstwy te pooddzielane są od siebie partyami nieprzepuszczalnemu Nadto mogą z olejów ciężkich mazistych powstawać przez rozszczepienie oleje lekkie i gazy, ale nie odwrotnie. Powrócimy do tego jeszcze później.

Oprócz tego znajdują się w Kalifornii jeszcze znaczne wystąpienia bituminu stałego (asfalt), przeważnie w utworach młodo-trzeciorzędnych L

Texas, Meksyk i Kuba.

W Texas i w sąsiedniej L o u i s i a n i e uzyskano przez wiercenia w kilku miejscach znaczniejsze, chociaż niezbyt trwałe przypływy ropy. Wymienimy między innymi obszary naftowe: Corsicana, Beaumont i Spindle Top.

Nafta występuje tu w warstwach mioceńskich, eoceńskich i kredowych, złożonych z rozmaitych iłów, margli, piaskowców, zlepieńców i dziurowatych dolomitów (te ostatnie w kredzie).

Warstwy leżą przeważnie poziomo i okazują tylko liczne ostro ograniczone wydęcia kopułowate. Nafta pojawia się w towarzystwie bardzo silnych gazów węglowodorowych i siarczanych, oraz z wodami słonemi tylko na niektórych z tych kopuł (nie we wszystkich!), przyczem pod warstwami naftonośnemi natrafiano na potężne pokłady gipsu i soli kamiennej, tworzące jądra tych kopuł.

W Meksyku istnieją liczne wystąpienia bituminów wzdłuż wybrzeża wschodniego w stanach Tamaulipas, San Luis Po-tosi i Vera Cruz, jako też niektóre na przesmyku Tehuantepec.

Wedle szczegółowych opisów J. D. Villarello’a ¹² 13 zastąpione są w tych okolicach głównie utwory kredowe i trzeciorzędne, które pozostają w związku z wystąpieniami bituminów. Pokłady kredowe, które składają wznoszącą się stromo ku zachodowi Sierra Mądre Oriental, są przeważnie zwięzłymi wapieniami bardzo zaburzonymi i fałdowanymi, które mojem zdaniem wydają się częściowo nasuniętymi na swe wschodnie przedgórze.

Paleogen (wapień nummulitowy z łupkami i piaskowcami) pojawia się tylko w regionie San José de las Rusias (Tamaulipas, S od Soto la Marina).

Warstwy neogeńskie (miocen i pliocen) składają się z szarych, żółtych i brunatnych iłów, margli, piaskowców, zlepieńców i wapieni, tylko płasko fałdowanych i w licznych miejscach przebitych przez stożki bazaltowe. Warstwy są dokoła tych wystąpień bazaltu nieco podgięte i na tych podgięciach pojawiają się najczęściej wycieki ropne.

Bitumen nosi tu nazwę »Chapopote« i rozróżnia się Cha-popote fiu i do: ropa naftowa ciężka, czarna, mazista i zawierająca siarkę, oraz Chapopote duro: bitumen stały. Dowiercone dotychczas w obszarach meksykańskich ropy występują wprawdzie czasem w bardzo wielkich ilościach, lecz są to przeważnie tylko oleje ciężkie smołowate, nadające się wyłącznie jako materyał opałowy.

Jako ważniejsze okręgi produktywne należy wymienić: Ebano (San Luis Potosi), Tuxpan i Papantla (Vera Cruz).

Złą sławę uzyskał wykonany w r. 1908 otwór wiertniczy Nr. 3 koło San Diego de la Mar (znany pod nazwą »Pozo Dos Bocas«) w obszarze naftowym Tuxpan (N w Stanie Vera Cruz). W 750 m głębokości natrafiono tu na samopłynącą gęstą mazistą ropę, która się zapaliła i przez kilka tygodni płonęła, poczem nastąpiły przerywane gwałtowne wybuchy gorącej wody słonej z bezwodnikiem węglowym i siarkowodorem (także z dwutlenkiem siarki), co spowodowało zapadnięcie i zabagnienie znaczniejszej powierzchni.

Villarello jest zdania, że nafta obszarów meksykańskich (Chapopote fluido) wypełnia w pokładach neogeńskich liczne, lecz dość ciasno ograniczone soczewki piaskowcowe i występuje tu na złożach drugorzędnych, pochodząc z starszych formacyj głębiej leżących, gdzie powstała z morskich organizmów zwierzęcych.

Otóż muszę tu na podstawie własnych badań zauważyć, że soczewkowate występowanie złoży naftowych jest w ogóle właściwością wszystkich wystąpień nafty i faciesu fliszowego, a równocześnie dowodem pierwotnej natury ropy, ponieważ wędrowanie tejże przez nieprzepuszczalne iły i margle otaczające soczewki piaskowcowe jest zupełnie wykluczonem. Nadto są właśnie wapienie najbogatsze w skamieniałości kredy leżącej pod naftonośnym neoge-nem zupełnie wolnymi od bituminu, jak n. p. marmur z Cerro Esca-mela, wapienie z Cardenas i t. p. Natomiast nie zawierają nieliczne bitumiczne wtrącenia łupkowate w kredzie szczątków zwierzęcych, lecz tylko roślinne, jak n. p. na Cerro Borrego koło Orizaby.

Inaczej jednak wygląda sprawa bituminu, który występuje wży-

łach i szczelinach wapieni kredowych w Sierra Mądre Oriental koło Cordoby i w kilku innych miejscach. Skały te nie są bitumiczne, a »chapopote« jest ograniczony wyłącznie do szczelin. Posiadam taki okaz z majątku »La Ceyba« (własność panów Lemaistre w pobliżu miasta Cordoba, Stan Vera Cruz). Te wystąpienia są na pewne drugorzędnemi. Jak już poprzednio zaznaczyłem, jest brzeg wschodni gór Sierra Mądre najprawdopodobniej nasuniętym na przedgórze. Nie jest wykluczonem, że w takim wypadku bitumen z autochtonicznego neogenu mógł się wcisnąć częściowo w szczeliny wapieni kredowych podczas ich przesuwania i fałdowania.

Muszę jeszcze dodać, że wedle moich spostrzeżeń także znaczniejsze partye kredy dolnej w Stanie Puebla i kredy górnej w Stanie Coahuila (n. p. bezpośrednio pod tamtejszymi pokładami węgla poziomu Laramie) występują w faciesie wyraźnie fliszowym.

Na wyspie Kubie znane są bardzo liczne wystąpienia nafty, mazi ziemnej i asfaltu. O ich geologicznych warunkach nie wiemy jednak dotąd niestety prawie nic zupełnie.

8. Ameryka Południowa.

Trinidad i Venezuela.

Jezioro Asfaltowe (PitchLake) koło La B r e a na wyspie Trinidad, leżącej naprzeciw partyi NW delty Orinoka, jest sławne na cały świat.

Pierwsze podstawowe i wyborne badania geologiczne owych obszarów wykonali G. P. Wall i J. G. Sawkins¹⁴. Ważnych przyczynków paleontologicznych i stratygraficznych dostarczył później zwłaszcza R. J. Lechmere Guppy¹⁵.

Niestety ścisłe i wszelkim wymogom metod naukowych odpowiadające spostrzeżenia G. P. Walka zostały podane w wątpliwość z wielkim uszczerbkiem nieuprzedzonej nauki na podstawie zupełnie powierzchownych turystycznych, ale ani geologicznych, ani chemicznych twierdzeń S. F. Peckham'a¹⁶.

Sam miałem sposobność w r. 1900 geologicznego badania kilku wystąpień asfaltu i nafty w Trinidad i Venezueli i uważam za swój obowiązek bronić przeciw zarzutom niekompetentnym przeważnie bystrych i dobrze uzasadnionych spostrzeżeń Walka, o czem zresztą będzie jeszcze raz mowa w rozważaniach ogólno teoretycznych.

Niektóre późniejsze wiadomości, podane przez E. H. Cunningham Craig’a w kilku sprawozdaniach urzędowych i artykułach dziennikarskich, mają tylko więcej praktyczne znaczenie dla pewnych terenów naftowych i posuwają tylko w ograniczonej mierze naprzód nasze wiadomości geologiczne z Trinidad.

Najstarsze utwory znajdują się na stromym, górzystym brzegu północnym wyspy i składają się z skał krystalicznych, po części paleozoicznych. Są to najdalej na E wysunięte wydłużenia gór Ka-ribskich, ciągnących się z zachodu ku wschodowi.

W środkowej partyi Trinidadu występuje kilka wypiętrzeń wapieni i twardych piaskowców, uważanych za dolną kredę (»Older Parian« Walka). Dokoła tych wypiętrzeń okazuje się kilka dość potężnie rozwiniętych kompleksów warstw, które Wall nazwał razem »Newer Parian« i podzielił na kilka podrzędnych seryj (tylko wedle cech petrograficznych).

Nie wdając się w dyskusyę stratygrafii należy tu tylko zauważyć, że w kompleksie tym należy najprawdopodobniej jeszcze pewna część do kredy, a mianowicie byłyby to warstwy z Na-parima, występujące koło San Fernando (brzeg zachodni), złożone z żółtawych, białych i szarych margli i wapieni i impregnowanych po części bituminem.

Zawierające korale wapienie z Tam an a są zapewne wieku paleogeńskiego. Wapienie te nie są bitumiczne.

Teraz następują prawdopodobnie niezgodnie tak ku N, jak ku S powyższych wypiętrzeń bardzo znaczne pokłady, które są zapewne przeważnie wieku mioceńskiego, po części jednak może sięgają w dół jeszcze do oligocenu. Na stronie północnej wypiętrzeń kredowych jest to formacya lignitowa (»Caroni or Carbonaceous Series« Walka); na południowej zaś stronie jest to formacya przeważnie piaszczysta bitumen zawierająca, którą Wall nazwał »Mo-ruga Series«. Wtrącenia lignitowe zdarzają się jednak także w for-macyi Moruga. Sądzę, że się nie omylę uważając obie serye (Caroni i Moruga) jako tylko lokalne odmiany jednolitego kompleksu osadów wieku trzeciorzędnego, może przeszło 1000 m miąższości.

Warstwy te składają się z szarych, żółtawych, brunatnych, miejscami także czerwonych i zielonawych iłów łupkowych i margli z bardzo rozmaitymi drobno i gruboziarnistymi, przeważnie luźnymi piaskowcami. W tych piaskowcach znajdują się jednak także zwięzłe, po części krzemieniste konkrecye i ławice. Długi łańcuch takich partyj twardych, po części impregnowanych bituminem można śledzić od San Fernando (u ujścia rzeki Cipero) w kierunku ENE—WSW pod postacią raf skalistych podmorskich lub niewiele wystających aż do Pedernales w delcie Orinoka. Jedną z tych raf jest z daleka widoczna wyspa skalista w delcie »El Soldado

«.

Z szczątków organizmów znajdują się muszle morskie tylko w niewielu miejscach, zwłaszcza w wyższych partyach seryi Caroni. Otwornice zdarzają się często w iłach i marglach. Masami natomiast znajdują się w całej formacyi (zarówno Caroni, jak Moruga) szczątki roślin i to tak pojedyncze odciski liści, gałęzie i kawałki drewna, jak i całe pokłady lignitu.

Bitumen występuje jako stały i półstały asfalt, jako też jako bardzo gęsta maź w wielu partyach seryi Moruga, przyczem zauważyć można rozmieszczenie warstwami impregnacyj naprzemian z warstwami piasku i iłu zupełnie pozbawionemi bituminu, co dowodzi bezpośrednio pierwotnego występowania bituminu.

Już Wall zauważył zupełnie trafnie, że szczątki roślinne w partyach lignitowych wykazują wszystkie stadya postępującego zwęglenia bez bituminu, że natomiast w warstwach asfaltowych ulegają bitu-minizacyi z stopniowem zanikaniem struktury organicznej tkanki komórkowej. Można to szczególniej obserwować na odłamkach drewna z niektórych tylko słabo bitumicznych warstw piaszczysto-ila-stych, przyczem szczątki roślinne współczesne, dostające się na powierzchni także często do asfaltu, muszą być oczywiście zupełnie wykluczone. Powrócimy do tego jeszcze później.

Warstwy zawierające bitumen są po części dość silnie sfałdo-wane, przyczem półstały (plastyczny) asfalt przywiązanym jest do poziomów górnych (głównie piaszczystych iłów), podczas gdy w głębszych poziomach piaszczystych i piaskowcowych pojawiają się oleje płynniejsze z obfitszymi gazami.

Jezioro asfaltowe leży najprawdopodobniej na grzbiecie kopułowatego wzniesienia warstw, z których ustawicznie wyciska się jeszcze ciągle powstający i przez również świeżo wydzielane, stosunkowo słabe gazy, jak ser, rozdymany półstały bitumen i wypełnia przypadkowo istniejące, płaskie zagłębienie kraterowate. W środku jeziora występuje także zapewne z głębszych warstw bitumen nieco płynniejszy z obfitszymi gazami, i te źródła powodują tu powstawanie tak zwanych »Blowholes«, t. j. małych kałuży z bituminem mazistym i z wydatniejszemi emanacyami gazowemi.

Występujące w licznych miejscach w warstwach Moruga wtrą-

L_-

•i

-------

<»

ШЭДШв

л-- - • .    «*•;•;:jfgSGas

gA^SU

J^j

***

"" **3£

ЯШШНН|

Ui

:'l\

' -**'

⁴ « ' Ж;

>:: • „t L -ЗХЩ

rf*!

Uh

E53&?

fÆ

g***S<4 ***• «**

wm

vv ?

;»f.f

|pi - \,; . «

gaS

taßfc.

Fig. 138 Jezioro asfaltowe (Pitch Lake) koło La Brea, Trinidad. Widok ogólny.

cenią czerwonego jaspisu porcelanowego (Wall nazywa go »porcel-lanite«) są niezawodnie, jak Wall przypuszcza zupełnie słusznie, produktami lokalnych pożarów, które nie są rzadkością w pokładach bitumicznych i lignitowych.

Wody słone i siarczane, jako też i wulkany błotne występują w obrębie formacyi bitumicznej w wielu miejscach.

W ostatnich latach wykonano na południu wyspy (Cedros, A r i p e r o, M o r u g a) skuteczne wiercenia na n a f t ę, przyczem wedle C u n n i n g h am C r a i g'a znów potwierdziło się występowanie większych ilości ropy na antyklinach. Nadto dowiercono w głębszych poziomach (prawdopodobnie eocen) do naft znacznie lżejszych i zawierających parafinę.

Przedłużenie strefy tych samych formacyj z asfaltem, naftą i wulkanami błotnymi w kierunku WSW okazuje się w rozwoju zupełnie identycznym także w Venezueli, a mianowicie na wyspie

'

- .....*

......

шит.

Is

&ï-&**m* ■

S;

4!

KRStes

. ч4(р

■li

Щ.

‘V; ;'•

*fo

Щи

Fig. 139. Część powierzchni jeziora asfaltowego na Trinidad. Asfalt o powierzchni pomarszczonej. Kałuże wodne; w środku współczesny w asfalcie złożony pień drzewny, wzniesiony przypadkowo przez płynący ruch asfaltu. Podług fotografii F. Morin’a w Port of Spain.

Pedernales w kącie NW delty Orinoka, a potem jeszcze dalej na zachodzie koło Guano co (Bermudez) i koło Maturin, gdzie znane i po części eksploatowane są zupełnie podobne jeziora asfaltowe i źródła smolne, jak na wyspie Trinidad.

Illustracye fig. 138—140 okazują nam niektóre z tych objawów na Trinidad i w Venezueli.

Także nad zatoką Maracaibo znane są podobne wystąpienia.

Ecuador i Peru.

Na wybrzeżu pacyficznem między Guayaquil (Ecuador) i Pay ta (Peru) ciągnie się widocznie dość rozległy i produktywny obszar naftowy, z którego między innemi wymieniają głównie miejscowości Santa Elena, Zorritos i Negritos.

Formacya naftonośna składa się z bitumicznych brunatnych,

V.

jj&i

шт

Яшт

W,

..

k\" ,

Швяаент

mm

filii

■ ' -Jppfe-

Ve!'rfif*

ЩШЁВШ

iaawsa

**.

язмн

.4-

••Л

..

!Ł£afc;j.-ŁT:' £

ijtóS Tfc ;iÄ3

Fig. 140. Pole asfaltowe na wyspie Pedernales w delcie Orinoka (Venezuela). W głębi moczarowe zarośla Mangrove.

czerwonych i zielonych iłów łupkowych i piaskowców hieroglifowych, które wedle znalezionych przez J. Grzybowskiego¹⁷ w kilku poziomach skamieniałości są prawdopodobnie wieku mioceńskiego i oligoceńskiego.

Warstwy te nie są zbyt silnie zaburzone i opierają się o starsze wypiętrzenia gór Cerros de Amotape, które przedstawiają wypustkę boczną wznoszącej się dalej na wschodzie głównej Kordyliery.

Brazylia.

Wzdłuż wybrzeża atlantyckiego między Pernambuco i Santos, a więc na przestrzeni prawie 15 stopni szerokości, znane są w kilku miejscach obok bardzo pstrych (przeważnie czerwonych) piaskowców i konglomeratów silnie bitumiczne iły i łupki, z których już usiłowano otrzymywać oleje i parafinę przez destylacyę.

Wymienimy wedle J. C. Branner’a¹⁸ i I. C. White’a¹⁹ niektóre miejsca, gdzie się znajduje te utwory: Ujście Rio Maragogÿ (Stan Alagoas), Morro de Gamaragibe (koło Porto das Pedras), Marahii (koło Bahia) i Taub até (Stan Sao Paulo).

W warstwach tych znaleziono liczne szczątki roślin i ryb; z tych wymieniają rybę śledziowatą Diplomystus. Są to prawdopodobnie utwory estuaryczne, którym przypisuje się wiek trzeciorzędny (zapewne eoceński), i w których wedle D. White’a bitumen jest prawdopodobnie produktem rozkładu wodorostów.

Region Gran Chaco.

Nazwą tą oznacza się rozległy obszar, pokryty przeważnie pierwotnym lasem subtropikalnym, zamieszkany częściowo jeszcze przez koczujące plemiona Indyan i jeszcze bardzo mało zbadany, który rozciąga się od Rio Paraguay na zachodzie aż do podnóża wysokich Kordylierów Boliwii i północnej Argentyny, przeciętym jest przez rzeki Pilcomayo i Bermejo (zwaną także Rio Teuco) i obejmuje części Boliwii i argentyńskich prowincyj Jujuy i Salta.

U stóp wznoszących się na zachodzie gór, oraz obok kilku mniejszych pasm górskich występujących jeszcze dalej ku wschodowi, już w równinie Chaco (n. p. Sierra de Santa Barbara i Sierra del Maiz Gordo na E prowincyi Jujuy) pojawiają się w licznych miejscach źródła naftowe w towarzystwie wód słonych i siarcza-nych, jako też obfite źródła termalne. Jako bardziej znane obszary naftowe należy wymienić: Tartagal na granicy Argentyny i Boliwii, Laguna de la Brea na podnóżu północnem Sierra de Santa Barbara (Jujuy), Aybal i Garrapatal na wschodnim stoku Cerro de Sapla (NW od San Pedro, Jujuy). Miałem kilkakrotnie sposobność

badania niektórych z tych wystąpień na miejscu, przyczem zawdzięczam nie jedno cenne wyjaśnienie panu C. SchueTowi w Jujuy J.

Pod często bardzo potężną pokrywą kontynentalnych i jeziornych utworów czwarto- i trzeciorzędnych następuje tu niewątpliwie bardzo rozprzestrzeniona, przez Brackebusch’a tak nazwana »formacion petrolifera« prawdopodobnie wieku dolno kre-

P"

"h-

m:

fix

Щ-

I 4--

■■ ш.

V. ’ ГУ \

gsâaaw"^”

Fig. 141. Odkrywka koło Santa Cornelia (Argentyna, prow. Jujuy). Na dole nad potokiem pstre margle »formacion petrolifera«.

dowego. Składa się ona w górnych partyach z kilkuset metrów czerwonych i zielonawych iłów łupkowych marglistyeh lub piaszczystych z rzadkiemi wtrąceniami wapiennemi, często z wydzieleniami gipsu.

Pod tem następują twarde, płyciaste, bitumiczne wapienie i po-

¹ Por. L. Brackebusch, Estudios sobre la Formacion petrolifera de Jujuy. Boletin Acad. nac. de Ciencias de Córdoba 1883.— G. Bon are lii, Las sierras subandinas... Distrito minero de Tartagal. Anales Minist. Agricult. Buenos Aires 1913.— Idem, La estructura geologica y los yacimientos petroliferos del distrito minero de Oran. Ibidem 1914.

rowate dolomity, warstwy oolityczne, piaskowce i zlepieńce, zawierające poziomy naftonośne i dochodzące miąższości około 300 m. Wapienie zawierają miejscami liczne ślimaki (Fseudomelania?).

Nad Laguna de la Brea przewiercono w tym kompleksie trzy poziomy z różnymi rodzajami nafty, a między tymi poziom z wodą słoną.

.-Ä

<s

. • ^ rrzr."^

gfe||

■i

ШШМ

zsm

irïj

fil

■'Ą^f

:■■'t

ÉâÉhs

'ЫГ*

щ.

S3?

Р

«г™.

Fig. 142. Laguna de la Brea i Sierra de Santa Barbara (Argentyna, prow. Jujuy'. Na przodzie wycieki ropne i wykwity solne. W górach na prawo czerwone piaskowce, na lewo pstra »formation petrolifera«.

Pod tą formacyą leżą niezgodnie potężne ciemno czerwone piaskowce i łupki piaskowcowe, które mogą być wieku jurajskiego lub jeszcze starsze. Zawierają one bardzo wielkie ilości wód termalnych przeważnie z bardzo wysoką zawartością siarkowodoru, a jeszcze głębiej następują niezawodnie znów niezgodnie, niezmiernie potężne czerwonawe kwarcyty, szare waki i twarde ciemne łupki, które składają przeważnie wznoszące się wyżćj łańcuchy górskie (np. Cerro de Sapla między Jujuy i San Pedro) i są wieku paleo-zoicznego (prawdopodobnie kambryjskie; znalazłem w nich w przeboju Rio Mojotoro na E od Salta faunę niestety jeszcze nie opracowaną z szczególniej licznemi lingulidami).

Warstwy te są w górach wysokich intenzywnie, ku E bardziej płasko sfałdowane i przecięte przez szereg uskoków podłużnych (zapewne z częściowemi przesunięciami) przebiegających w kierunku N—S.

Nafta pojawia się na wypiętrzeniach roponośnych dolomitów na grzbietach antyklin, albo przy powierzchniach uskokowych.

W fig. 141 i 142 mamy widoki z okolic Laguna de la Brea.

Kordyliera Mendozyńska.

Wzdłuż wschodnich łańcuchów brzeżnych (Precordillera) wysoko piętrzącej się Kordyliery w prowincyi argentyńskiej Mendoza i jeszcze dalej w ich południowem przedłużeniu w terrytoryum Neuquen znajdują się w licznych miejscach wystąpienia bituminów, z których na razie najlepiej znanym jest obszar naftowy Gach e u t a. Przypatrzymy się temuż nieco bliżej głównie na podstawie moich własnych badań h

Fig. 143 przedstawia nieco skrócony i uproszczony przekrój tego obszaru.

Cerro de Cacheuta tworzy na SW od miasta Mendozy odznaczającą się grupę górską, której skład wewnętrzny odsłania się w głębokim wąwozie przebijającej się tu rzeki Rio de Mendoza. Ta partya wewnętrzna składa się z potężnej masy granitowej, która jest wedie moich najnowszych badań intruzyą batolitową²⁰ 21, i to najmłodszym ze wszystkich objawów wulkanicznych w tym obszarze.

Jako starsza intruzyą występuje tu dioryt, który wywołał, tak samo, jak granit, w otaczającym i bardzo zaburzonym kompleksie paleozoicznych (zapewne de won) szarych wak, łupków i konglomeratów wyraźne zjawiska kontaktowe.

Ku S następuje nad szarowaką wyraźna pokrywa effuzywna skały ciemnej, którą dawniej nazwałem melafirem, którą jednak

àUo

мы

Ууу

СП

folo.

со

ûl⁰/

I о О,

UJ

„VICTOR

Kjy

\г+~

ret.

оо

'Это

О”»

4V

RIO

5EC0

: S’

«MBPS

К0Т>Я1ги*

IT

ж®*

vVN

CERKO Dt

СйСНЕОТЧ

■>х */

4 4 +    •+

* * + * 4 ⁴

SSS

Fig. 143. Przekrój przez obszar naftowy Cacheuta. 1. Granit (batolit). — 2. Dioryt. —

3. Szara waka (dewon). — 4. Keratofir. —

5.    Konglomerat bazalny

6.    Piaskowce ropne i iły z szczątkami roślin

7.    Łupki bitumiczne z esteriami

8.    Pstre iły i piaskowce z gipsem i wodą słoną.

9.    Czerwone piaskowce (jura — kreda?).

10. Trzeciorzęd.

4*4 *V +

4    +    *    + , 4-

\t,‘ * . +    ₊ г-

X*⁻ 4- ⁺ . +

\⁺₊4 ⁺₊ ⁺

21

НЮ Pt

ьгоаиэь!

wedle.nowszych badań Stieglitz’a i Tokarskiego należy poprawniej określić jako keratofir.

Zuber R., Flisz i nafta.

18

Wyżej następują płaszczowato z nie stromem nachyleniem ku S, SW i W osady młodsze, którym przypatrzymy się dokładniej po kolei od dołu do góry.

Najniżej leży gruby dość luźny zlepieniec z lepiszczem ila-stem szarem, żółtem i czerwonawem, złożony z odłamów i brył szarej waki, keratofiru i diorytu, lecz wedle moich najnowszych starannych poszukiwań (w latach 1911 i 1912) bez śladu granitu z Ca-cheuty. Ten ostatni wzgląd jest dowodem, że granit jest intru-zyą batolitową, która wcisnęła się tu dopiero po osadzeniu sedymentów obecnie omawianych (jak zaraz zobaczymy, wieku rety ckiego) i przyczyniła się do ich wydźwignięcia i sfałdowania. Jest to analogon do już poprzednio wspomnianych batolitów Gór Skalistych w Wyoming, jako też do innych zjawisk podobnych, zauważonych w Kordylierach już przez A. S t e 1 z n e r’a \ G. S t e i n m an n’a²² 23 i W. S c h i 11 e r’a ²⁴.

Natomiast jest pokrywa keratofirowa z pewnością znacznie starszą od retyckiego konglomeratu bazalnego, ponieważ w tymże znajdują się często dość wielkie, lecz zawsze już otoczone i częściowo rozłożone bryły keratofiru z migdałami chalcedonu i zeolitów i t. p., a przeto mogły się one dostać do tego zlepieńca wybrzeżnego tylko z zupełnie już ostygłej i rozkładającej się skały.

Zlepieniec bazalny staje się ku górze drobnoziarnistszym i przechodzi stopniowo w kompleks około 150 m miąższości, który składa się z ławic piaskowców i konglomeratów z wtrąceniami jasnych iłów łupkowatych z nader licznymi szczątkami roślin. Odkryta tu przezemnie flora retycka została opracowana po części przez W. Szajnochę²⁵. Fig. 144 przedstawia płytę z niezliczonymi szczątkami roślin.

Oprócz tego jednak znajdują się w tych samych warstwach skorupiaki (Estheria Mangaliensis, fig. 145) i rzadziej szczątki ryb (łuski, zęby). Jest to wybitny utwór lagun brzeżnych.

Wreszcie pojawiają się już w tym horyzoncie wkładki czerwonawych iłów, czarnych łupków i pokłady lignitu.

41

/1

KJ

rf

•ffßp

: V:

ДО

щттм

■ 4

ж-

%'s

ht

K.

■m

* л** :

.....-

ЩлчЧШ^Ш

г.

S4

S3

v<

■У?: « ■■

Ж?

ri

'Ш

SvJ

ЩШ

*

Sb?# ■- à

Fig. 144. Retycki iî łupkowy z zwęglonymi szczątkami roślin. Cacheuta (Argentyna, prow. Mendoza). 3/4.

Piaskowce tej partyi tworzą główny poziom naftowy tego regionu. Ropa parafinowa sączy się tu z licznych wycieków

18*

i tworzy po zwietrzeniu znaczne masy kirru, zwanego tutaj »al-quitran«.

Kompleks ten, zawierający naftę i węgiel, pokrytym jest przez partyę czarnych i brunatnych łupków bitumicznych z obfitym pirytem i z bardzo licznemi esteriami. Łupków niepodobna odróżnić od karpackich łupków menilitowycli.

Na tem kończy się ku górze serya warstw niewątpliwie r e t у с к a.

Ku górze następuje teraz niewątpliwie zgodnie bardzo pstra

/•ŸÉ

Й:

-r? V

1В^

шш Ж1иж

ШВ$?\

Г/j

.‘i

r‘

ГЦ#

Як. r

|yr%!psalfe-'

-s

Fig. 145. Łupek z Estheria mangaliensis. Ret. Cacheuta (Argentyna, prow. Mendoza). 2/3.

serya warstw, niestety bez śladu skamieniałości. Są to jaskrawo czerwone i żółte iły piaszczyste z kilku ławicami twardych margli czerwonych i zielonych, z grubymi piaskowcami, z ciemno czerwonymi wapieniami gruzłowatymi i z wtrąceniami gipsu. Ponieważ warstwy te następują bezpośrednio i bez przerwy nad retem, więc nie mogą być młodszemi, niż lias-jura, a nie mogą być chyba kredą górną, jak sądzi Stappenbeck.

Wyżej leżą znów wszędzie z powolnem przejściem brylaste czerwone piaskowce i konglomeraty (arenizcas coloradas), typowy utwór pustyniowy reprezentujący prawdopodobnie wyższe piętra jury, a może też i kredę (fig. 146).

Pokrywające wszystko przekraczająco utwory trzecio-i czwarto-rzędne (piaski, iły, tufy, żwiry i t. p.) nie wchodzą tu już w rachubę.

Początkowo eksploatowano za pomocą wierceń pokłady naftowe w pobliżu wycieków na południowem podnóżu Cerro de Cacheuta, przyczem uzyskano dość znaczne i trwałe przypływy ropy.

Później znalazł inżynićr Victor Koch z Buenos Aires po

r-J

_____â&teÊà

Ag

Ł jiW..

<* *

m.

S* ft

Fig. 146. Czerwone piaskowce na południu obszaru naftowego Cacheuta (Argentyna, prow. Mendoza).

starannem obejściu nowych odkrywek w dalszem otoczeniu, że pstre warstwy zaznaczają dalej na S od starej kopalni wzniesienie kopu-łowate, co musiałem następnie potwierdzić tylko z tą różnicą, że to nie jest właściwa kopuła, lecz nieco ukośne siodło, na grzbiecie lokalnie zaburzone (w przekroju zostały te małe zaburzenia opuszczone), które można było śledzić na długości kilku kilometrów. Założone tu (około 1500 m ku S) nowe głębokie wiercenie »Victor« miało po przebiciu powierzchownych piasków i iłów jeszcze do głębokości około 60 stóp (angiels.) czerwone piaskowce, poczem wiercono do 1930 stóp w pstrej seryi warstw. Piaskowce i zlepieńce tych warstw

zawierały z początku bardzo wiele wody słonej. Głębiej powtarzały się kilkakrotnie gazy, a od 1470 stóp coraz lepsze ślady naftowe (ropa bardzo parafinowa). Od 1930 stóp począwszy, wiercono w re-tyckiej formacyi naftonośnej, t. j. w naprzemianległych ciemnych i jaśniejszych iłach łupkowych z piaskowcami ropnymi. Z głębokości 2000 stóp nastąpiły znaczne wybuchy ropy, które się i głębiej

ШШШЙрЬ; '!^

>-= л.и‘:':-,-;> ,-г:.-:-..    >:    . ■

Щ£Шш* BÜ

:.' ч    •»    •-*«.

?* -

•^л ^ :

лм

'■'SS-

чг

'«•**

i.'

Fig. 147. Obszar naftowy Cacheuta (Argentyna, prow. Mendoza). Na prawo wznosi się pokrywa keratofiru potudn. stoku Cerro de Cacheuta. Na lewo re-tycka formacya naftonośna. W głębi wysoka Kordyliera (Cerro del Plata).

powtarzały. Formacya ta nie została przebita jeszcze do głębokości 2800 stóp. Niestety zawodniono później częściowo poziomy naftowe przez wadliwe zamykanie wód powierzchownych. Fig. 147 i 148 okazują widoki z tego obszaru.

Nie ulega wątpliwości, że tak kompleks pstry, jak i naftonośny w tym kierunku znacznie przybierają miąższości, co wraz z budową antyklinalną zwiększa prawdopodobieństwo dalszych odkryć naftowych przez racyonalne wiercenia.

Tl

!

;

r.

. •* Jki

>

[O

)

i-ÜW

ЩМ-

u

üï?

s*»— «;. -

. w*: :■ ; -,

I - ' ' ; :-jl    ł

» -.Г-'

'■'Щ

* >»ч

л

■'"Ч

ё&

Ł ’в

SU* -'

\ч:

>:

ъ>;•* .-.If

'

Fig. 148. Otwór wiertniczy »Victor« na S obszaru naftowego Cacheuta (Argentyna, prow. Mendoza). Z przodu zbiornik ziemny z ropą wyrzuconą z tego

wiercenia.

Dalej na południu znanych jest kilka wystąpień nafty między rzekami Diamante i Atuel w departamencie San Rafael²⁶. Pochodzą one na pewne z tych samych warstw retyckich, co pod Cacheutą. Są one jednak przebite przez liczne i rozległe wybuchy młodo-wulkaniczne, przez co największa część zawartej tu poprzednio nafty została spalona i zniszczona tak, że w pobliżu wypiętrzeń przeważnie pozostały z tego tylko większe masy smołowate. Szczególniej dobrze można te stosunki widzieć koło Gerro del Alqui-tr an.

Jeszcze dalej na południu mają się znajdować także wycieki naftowe w okolicy Laguna de Llancanelo.

Wzmianka należy się tu jeszcze niektórym innym utworom fliszowym i wystąpieniom bituminu w tym regionie.

W południowej części prowincyi San Juan znaleziono na zachód od stacyi kolejowej Retamito (linia Mendoza — San Juan) w brzeżnych łańcuchach Kordyliery łupki antracytowe i piaskowce, w których dobrze zachowane szczątki roślin pozwoliły na oznaczenie jako kulm²⁷. Jest to zatem facies fliszowy dolnego karbonu.

Na południu Mendozy i w Neuquen znaleziono nadto w licznych miejscach szczeliny i żyły stałego bituminu asfaltowa-tego, który nazwano »rafaelita« i który zapewne będzie podobnym do północno-amerykańskich albertytów i grahamitów ²⁸.

Nie jest jednak właściwem określać także niektóre zupełnie prawdziwe węgle, które się znajdują w owej okolicy, jako rafaelit, albo, jak to uczynił Rodenbender²⁹, jeszcze niestosowniej jako »asfalto carbonizado«. Chociaż to właściwie tu nie należy, to jednak muszę przy tej sposobności zauważyć mimochodem, że badałem szczegółowo wystąpienia węgla w górnem dorzeczu rzek Diamante i Atuel. Jest to kilka odkrywek nazwanych przez ich znalazcę Dra J. A. Salas’a jako »mina Mitre, mina Eloisa i mina Roca«.

Analizowałem próbki wydobyte tam z warstw (nie z żył) i znalazłem skład następujący:

1,64

.    .    3,92

8,52

. .    3,46

Suma 100,00

: "I

■к>лЧ

ÏSSSS    JSs

шж-

iV

А ’

-...у    '

■аж'л

- -аа^ад

з*

-1-

о»

Fig. 149. Comodoro Rivadavia i Cerro Chenque (Patagonia). Poziome warstwy trzeciorzędne z ławicami ostrygowemi.

Nie może chyba ulegać wątpliwości, że to jest najprawdziwszy węgiel kamienny, a nie jakaś substancya bitumiczna.

Patagonia.

W zatoce św. Jerzego (Golfo de San Jorge, brzeg Atlantycki) chciał rząd argentyński za pomocą głębokich wierceń zaopatrzyć

w wodę ubogą pod tym względem okolicę osady Comodoro Ri-V ad avia.

Nie do wiercono wprawdzie do wody, lecz w r. 1907 wydało wiercenie Nr. 2 (Pozo Chubut) z głębokości 535 m dość wiele po częścisamopłynącej mazistej ropy naftowej. Później wykonano w tej samej partyi terenu (kilka kilometrów ku N od Comodoro Ri-

[•

:':s

г^ШШЁЁЁШ

Fig. 150. Wybrzeże morskie na N od Comodoro Rivadavia. W głębi wiercenia naftowe rządu argentyńskiego.

vadavia) dalsze wiercenia, które przeważnie dały z głębokości obracających się około 600 m mniej lub więcej trwałe przypływy nafty, po części także dość silne gazy palne.

Niestety można powiedzieć o warunkach geologicznych bardzo mało, ponieważ warstwy naftonośne nigdzie nie występują na powierzchni i dlatego mogą tylko z wierceń dostarczać bardzo skąpych wskazówek к

¹ R. Stappenbeck, Informe preliminar relativo a la parte Sudeste del Territorio del Chubut. Anales Minist. Agricult. Buenos Aires 1909.

Na wierzchu widoczne poziome, lub tylko niezmiernie płasko faliste pokłady składają się z trzeciorzędnych iłów, margli, piaskowców i wapieni, po części z poziomami bardzo bogatymi w skamieniałości (wszystko wybitnie nerytyczne). Nieco głębsze partye zdają się przechodzić lokalnie w jasne osady tufowate z konkrecyami chalcedonowemi oraz w czerwonawe i zielonawe iły (niestety bez

-И

Шж

"'Ж

к*

к,-:

#1

Sériais

Fig. 151. Jasne tufy z chalcedonem. Wiercenie naftowe koło »Devils Contor« na NW od Comodoro Rivadavia.

skamieniałości), pod czem następują ciemne iły łupkowe z wtrąceniami piaszczystemi i z naftą. Uważa się tę formacyę naftową zapewne słusznie za górnokredową. Illustracye fig. 149—151 dają wyobrażenie o tych okolicach.

Dalej ku północy, zachodowi i południowi pojawiają się prawdopodobnie jako niezgodny podkład powyższych formacyj potężne czerwone i pstre piaskowce. Dalej na południu znaleziono jednak w wierceniu wodnem koło San Julian (Territorio de Santa Cruz) z głębokości między 83 i 109 m szare łupki i krzemieniste tufy z obfitym pirytem i z licznemi skorupkami Estheria mangaliensis ³⁰. Jest to więc niewątpliwy ret.

Gzy odkrycia te mają jakikolwiek związek z występowaniem nafty, wykażą dopiero dalsze badania.

W Patagonii północnej (Neuquen) znane są obok już wspomnianego rafaelitu także wystąpienia nafty, które wedle A. Windbausen’a ³¹ mają pochodzić z górnej jury lub z kredy. Wymieniane bywają jako miejsca tych wystąpień Gerro Lotena i G o vu n co.

IV. Powstawanie utworów fliszowych.

Z poprzednich przedstawień wynika z dostateczną pewnością, że utwory fliszowe są osadami morskimi, — o czem zresztą teraz już nikt nie może wątpić.

Może jeszcze tylko chodzić o to, w których regionach morskich i pod jakimi specyalnymi warunkami mogły powstać te dziwne i pod wielu względami »anormalne« utwory.

Epokowe wyniki ekspedycyi Challenger’a, a zwłaszcza badania Sir John Murray’a rzuciły bardzo wiele światła na warunki se-dymentacyi w różnych regionach morskich i sprowadziły wyjaśnienie nie jednego przedtem prawie niezrozumiałego zjawiska co do charakteru i pochodzenia dawniejszych formacyj.

Chociaż jednak już Murray wskazuje na całkiem nieznaczne przejścia w rozgraniczeniu swych okręgów batymetrycznych i chociaż późniejsze badania biologiczne i ogólne dyskusye szczegółowe ¹ powinny były przestrzegać przed zbyt dalekiemi uogólnieniami w ocenie stosunków batymetrycznych osadów dawniejszych, to jednak spotykamy jeszcze zawsze i to aż do czasów najnowszych nie rzadko dotkliwe nieporozumienia w tym względzie.

W następstwie pozwalam sobie reprodukować dosłownie tabelę Murray’a różnych grup osadów morskich²:

Red clay Radiolarian ooze Diatom ooze Globigerina ooze Pteropod ooze Blue mud Red mud Green mud Volcanic mud Coral mud

1. Deep-sea deposits beyond 100 fathoms

I. Pelagic deposits formed in deep water removed from land.

2.    Shallow-water deposits between low-water mark and 100 fathoms

3.    Litoral deposits between high- and low-water marks

Sands, gravels, muds

II. Terrigenous deposits formed in deep and shallow water, mostly close to land.

etc.

Sands, gravels, muds

etc.

¹ Por. zwłaszcza: J. Walther, Einleitung in die Geologie als historische Wissenschaft. Jena 1893/1894. — E. Haug, Traité de Géologie. 1. Les phénomènes géologiques. Paris 1907.

* Challenger Report, Deep sea deposits, p. 186.

¹

Das Erdölgebiet des Nordöstlichen Sachalins. Bull. Comité géol. Petersb. Nr. 160. 1909.

²

* Outlines of the geology of Japan. III. Economic Geology. Tokyo 1902.

³

Preliminary note on the geology of the Echigo Oil Field. Memoirs Imp. Geol. Survey of Japan. Nr. 2. 1910.

⁴

The Philippine Islands. Hand, region. Geol. von Steinmann u. Wil-ck e n s.

⁵

Topographische und geologische Beschreibung der Petroleumgebiete bei Moeara Enim. Tijdschr. van het Konink. Nederl. aardrijkskundig Genootschap. 1906.

⁶

Observations géologiques à Sumatra et à Borneo. Bull. Soc. géol. de

⁷

The Kerosene Shale Deposits of New South Wales. Memoirs geol. Survey N. S. Wales. Sydney 1903.

⁸

Por. E. Orton, The Trenton limestone as a source of Petroleum and inflammable Gas in Ohio and Indiana. 8th Annual Rep. U. S. Geol. Survey. Washington 1889.

⁹

   Wyatt Malcolm, Oil and Gas prospects of the Northwest Provinces of Canada. Geol. Surv. Canada, Memoir 29—E. Ottawa 1913.

¹⁰

   Por. C. A. F i s h e r, Geology and Water resources of the Bighorn Basin, Wyoming. U. S. Geol. Survey. Professional paper 53. Washington 1906. — Zawdzięczam także wiele cennych wskazówek panu T. S. Harrison'owi w Cody, Wyoming.

¹¹

Geology and Oil Resources of the Coalinga District. California. U. S. Geol. Survey. Bulletin 398. Washington 1910.

¹²

   Bliższe szczegóły: George H. Eldridge, The Asphalt and bitominous rock deposits of the United States. 22nd Annual Report U. S. Geol. Survey, Part. 1. Washington 1901.

¹³

   Algunas regiones petrollferas de Mexico. Boletin Inst. geol. de Mexico. 26_ 1908. — El pozo de petróleo de Dos Bocas. Parergones Inst. geol. T. III. Nr. 1. Mexico 1909.

¹⁴

Report on the geology of Trinidad. Memoirs geol. Survey. London 1860.— G. P. Wall, On the geology of a part of Venezuela and of Trinidad. Quart. Journ. geol. Soc. 16. London 1860.

¹⁵

*    W kilku pracach, zwłaszcza w Quart. Journ. geol. Soc. 1866 i 1892.

¹⁶

*    On the Pitch Lake of Trinidad. American Journ. of Science. Third Series. Vol. 50. Nr. 295. New Haven, Conn. 1895.

¹⁷

Die Tertiärablagerungen des nördlichen Peru und ihre Molluskenfauna. N. Jahrb. Min. Beil. 12. 1899.

¹⁸

   The Oil-bearing shales of the Coast of Brazil. Author’s edition 1900.

¹⁹

   Commissao de estudos das minas de carvao de pedra do Brazil. Rela-torio final. Rio de Janeiro 1908.

²⁰

   R. Zuber, Estudio geológico del Cerro de Cacheuta. Boletin Acad. nac. Ciencias de Córdoba 1890. — R. Stappenbeck, La Precordillera de San Juan y Mendoza. Anales Minist. Agricult. Buenos Aires 1910.

²¹

   J. Tokarski, Lakkolit z Cerro de Cacheuta. Archiwum naukowe.

Lwów 1914.

²²

   Beiträge zur Geologie und Paleontologie der Argentinischen Republik. I. Cassel und Berlin 1885.

²³

   Gebirgsbildung und Massengesteine in der Cordillère Südamericas. Geol. Rundschau I. Leipzig 1910.

²⁴

* La alta Cordillera de San Juan y Mendoza. Anales Minist. Agricult. Buenos Aires 1912.

²⁵

Ueber fossile Pflanzenreste aus Cacheuta. Sitzungsber. Akad.Wiss. Bd. 97.

Wien 1888.

²⁶

R. Zuber, Informe sobre los terrenos petrolfferos del Dept0 de San Raphael. Boletin Acad. cienc. Córdoba 1892.

²⁷

s Szajnocha, Ueber einige carbone Pflanzenreste aus der Argentinischen Republik. Sitzungsber. Akad. Wiss. Wien 1891.

²⁸

s A. Windhausen, El yacimiento de Rafaelita de Auca-Mahuida. Boletin Minist. Agricult. Buenos Aires 1912.

²⁹

Sobre el carbon y asfalto carbonizado de la prov. de Mendoza. Bol. Acad. ciencias. Córdoba 1893.

³⁰

   G. Delhaes, Sobre la presencia del Retico en la costa Patagonica. Boletin Minist. Agricult. Buenos Aires 1913.

³¹

   Contribucion al conocimiento geologico de los Territories del Rio Negro y Neuquen con un estudio de la region petrolifera etc. Anales Minist. Agricult. Buenos Aires 1914.

Widzimy stąd odrazu, że wprawdzie osady piaszczyste są charakterystycznymi tylko dla utworów wód płytkich, że jednak osady namuliste bynajmniej nie są przywiązane do utworów morza głębokiego. A pomimo to jeszcze zawsze i to bardzo często określa się dawniejsze pokłady ilaste bezkrytycznie jako utwory głębinowe tylko dlatego, że składają się z sedymentów namulistych. Zobaczymy jednak, że pod pewnymi warunkami powstać mogą nawet w najwyższym litorale osady namułu zupełnie czystego i wolnego od piasku.

Sposób życia i rozmieszczenie organizmów, których skorupki i szkielety odgrywają tak ważną rolę w pelagicznych osadach głębinowych, jak globigeriny, pteropoda i radiolarie, wskazuje bezwarunkowo na to, że są to organizmy planktoniczne. Nie można przeto absolutnie już z góry wykluczyć, ażeby się ich szczątki nie tylko pojedynczo, lecz w pewnych warunkach nawet gromadnie nie dostawały do wszelkich możliwych sedymentów od najwyższego literału aż do najgłębszych otchłani pelagicznych. A pomimo to określa się jeszcze zawsze niektóre margle globigerinowe i inne utwory podobne jako co najmniej »batyalne«, jeżeli już nie »pelagiczne« nawet wtedy, gdy są najściślej związane i naprzemianległe z wybitnie literalnymi piaskami i konglomeratami.

Ekspedycye Challenger’a, Albatros’a i inne wykazały wielokrotnie, że w największych i najbardziej od lądu dalekich głębiach morskich znajdują się szczególniej liczne zęby rekinów. Tymczasem trafiają się w karpackich piaskowcach i okruchowcach fliszowych tak samo bardzo często zęby żarłaczy, a w trzeciorzędzie patagońskim (Ameryka połudn.) sam zbierałem uderzająco liczne wielkie i małe zęby rekinów w zupełnie wybitnych literalnych nagromadzeniach wielkich ostryg, ślimaków, balanusów i t. p.

Z ty cli niewielu uwag, które możnaby jeszcze znacznie pomnożyć, wynika chyba dość jasno, że dzisiejszych wyników batymet.ry-cznych nie należy stosować zbyt dosłownie i schematycznie do osadów dawniejszych okresów geologicznych, lecz powinnoby się postępować przytem bardzo ostrożnie i krytycznie.

Kilkakrotne podróże w Ameryce, Afryce zachodniej i Indyach wschodnich pozwoliły mi zebrać szereg spostrzeżeń, które mogą się przyczynić do wyjaśnienia powstawania fliszu. Wyniki już po części sam ogłosiłem \ a obecnie powtórzę je tutaj, uzupełnione dalszemi badaniami.

W czasie od kwietnia do lipca 1900 miałem sposobność badania kilku wystąpień asfaltu i nafty na wyspie Trinidad i w V e-nezueli, przyczem spędziłem pełne dwa miesiące na małej wysepce Pedernales, należącej do delty Orinoka. Wykonane tam badania doprowadziły mnie do poglądu następującego:

Na wyspie Trinidad i w przyległych częściach Venezueli znajduje się nie tylko prawdziwy flisz dawniejszy (trzeciorzęd), lecz w płytkiem morzu otaczającem deltę Orinoka, tworzą się jeszcze dziś osady fliszowe.

Przedewszystkiem przypomnieć muszę, że okolice owe, leżące około 10° północnej szerokości, mają klimat typowo tropikalny, t. j. w ogóle wysoką temperaturę średnią i bardzo wiele deszczu, porę względnie suchą (listopad — maj) z panującym passatem północno-wschodnim i porę deszczową (maximum deszczów mniej więcej od czerwca do sierpnia) z olbrzymiemi ulewami, nawałnicami, ciszami i huraganami.

Między wyspą Trinidad i sąsiednią częścią kontynentu połudn.-amerykańskiego rozciąga się szeroka i płytka zatoka Paria (Golfo de Paria) nazwana przez Kolumba zatoką smutną (Golfo Triste), połączona z oceanem tylko ku N wąską cieśniną smoczą (Boca del Dragon) i ku NE cieśniną wężową (Boca del Sierpe).

Północną część lądu (półwysep Paria i jego wschodnie przedłużenie na Trinidad) składają wysokie i skaliste góry (ostatnie wypustki gór Karibskich) złożone ze starych skał krystalicznych (gnejsy, łupki mikowe, kwarcyty i wapienie krystaliczne).

Ku S następują przeważnie jeszcze silnie wypiętrzone pokłady kredowe i trzeciorzędne po części o charakterze wybitnie fliszowym, otoczone bardzo rozległymi obszarami dyluwialnymi i alluwialnymi, między którymi wpadają w oczy zwłaszcza charakterystyczne dla tropików jaskrawo czerwone lateryty. W niewątpliwie ścisłym związku z fliszem są dawno znane wystąpienia asfaltu, nafty, wulkanów błotnych i t. p., o których była mowa już poprzednio.

Do zatoki Paria wpada od wschodu, zachodu i południa szereg wielkich i małych rzek, z których najważniejsze są: na Trinidad

¹ R. Zuber, O pochodzeniu fliszu. Kosmos, Lwów 1901.—Spostrzeżenia geologiczne z zachodniej Afryki. Księga pamiątk. Uniw. lwowskiego. Lwów 1912.

rzeka Garoni, od zachodu Guarapiche, od południa kilka potężnych ramion Orinoka, jak Manamo, Bagre, Pedernales, Cocuina i inne. Wszystkie te rzeki tworzą u ujścia przeważnie słone moczary porastające niezmiernie gęstą i bujną wegetacyą Mangrove.

Przypływ i odpływ morza objawia się w całej zatoce stosunkowo silnie, różnice poziomu dochodzą przy wybrzeżach 2—6 i więcej metrów, a prąd przypływu wkracza jeszcze bardzo daleko w koryta wpadających tam rzek.

Woda w zatoce Paria jest tylko przy północnym brzegu stosunkowo czystą. To też tylko tam żyją w większej ilości korale, oraz duże muszle i ślimaki morskie. Ku południowi woda staje się coraz mętniejszą, a na kilkanaście mil morskich od ujścia Orinoka przybiera wejrzenie brudnej żółtej, a miejscami czerwonawej kałuży.

A teraz zobaczmy, jak tam wyglądają stosunki sedymentacyjne.

Przechadzając się podczas odpływu morza przy terasowanych wybrzeżach północno zachodnich koło miasteczka Guiria, widzimy tam najpierw wielkie masy czystego piasku z bardzo rozległemi wtrąceniami i ławicami drobnych i grubych różnorodnych żwirów, co wszystko pochodzi z owych poprzednio wspomnianych skał krystalicznych z gór Karibskich. Burzliwe i czyste w tern miejscu morze wyrzuca mnóstwo roślin, odłamów korali i muszel. Wszystko to jednak wkrótce zostaje roztarte na miał wśród żwirów tak, że tylko rzadko zachowa się lepszy okaz w piasku.

Nieco dalej ku zachodowi i wschodowi urywają się te piaski i żwiry i osadza się szary ił, do którego wpadają z stromych brzegów najrozmaitsze małe i wielkie głazy, między innemi także często duże odłamy węgla brunatnego z odsłoniętego w pobliżu w ile trzeciorzędnym pokładu. Z tych iłów trzeciorzędnych i z bardzo rozpowszechnionego diluvium i alluvium pochodzi niewątpliwie ił osadzający się teraz świeżo przy brzegu, wymywany po części bezpośrednio przez fale morskie, po części zaś także przez małe wpadające w pobliżu rzeczki.

Mamy tu więc tworzące się obok siebie pokłady piaskowca, zlepieńca i iłu z bryłami egzotycznemi, z mnóstwem szczątków organizmów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, ale rzadko z dobrze zachowanemi skamieniałościami.

Są to jednak zjawiska powszechnie znane i pospolite, które nam jeszcze nie mogą wyjaśnić wszystkich właściwości fliszu.

Ciekawsze stosunki znajdujemy przy samem ujściu któregokolwiek z ramion Orinoka, jak n. p. Cano Pedernales przy wyspie tejże nazwy. Rzeka ta, przy ujściu 1500 m szeroka, ma wodę jeszcze do kilkunastu kilometrów w górę słoną podczas pory suchej, i wysładza się nieco więcej dopiero koło sierpnia i września. Prąd przypływu i odpływu morza jest bardzo silny, zwłaszcza w czasie nowiu i pełni (Springflut). Około 5 mil morskich od ujścia otacza prawie całą deltę wał podmorski (Barre) bardzo płytki i dla żeglugi niebezpieczny, poprzerywany wąskimi głębszymi kanałami. Ku wschodowi aż do wyspy Trinidad wznosi się z płytkiego morza szereg mniejszych i większych stromych skał (El Soldado i inne) piaskowcowych i krze-mienistych, a takie same skały i głazy znajdują się także i nad samą rzeką powyżej wyspy Pedernales (nazwa ta oznacza w języku hiszpańskim krzemienie). Skały te dostarczają materyału na piasek, żwir i bryły egzotyczne.

Rzeka unosi niezmierne masy namułu i drobnego piasku i osadza je częścią jeszcze po drodze, częścią dopiero w morzu i przytem można obserwować następujące szczegóły:

Niejednostajna chyżość i zmienny kierunek prądów wody, zmiany poziomu, nierówności dna i inne ustawicznie zmieniające się przeszkody powodują, że równocześnie w różnych i naprzemian w tych samych miejscach osadza się raz piasek, raz namuł ilasty, raz marglowy (głównie z roztartych skorupek wapiennych pochodzący), Po silniejszych przypływach burzliwych widywałem nieraz nagle w ciągu jednej nocy powstałe ławice i rozległe pokłady piasku _ nad poprzednio osadzonym namułem ilastym.

Bardzo płaskie dno i znaczne oscyllacye poziomu wody spowodowane raz przez przypływ i odpływ, potem przez wiatry, a wreszcie przez zmiany pór roku (suchej i deszczowej) powodują nadto, że bardzo rozległe obszary znajdują się to po kilka godzin, to po kilka dni, tygodni lub miesięcy naprzemian raz pod wodą, to znów nad wodą. A wtedy widzieć można te miliony krabów, robaków i innych istot ryjących w miękkim szlamie, te masy gazów błotnych wydymających ów namuł, te ślady brodzących ptaków i pełzających gadów, te masy substancyi organicznej bardzo szybko się rozkładającej pod wpływem wilgoci i palącego podzwrotnikowego słońca, to chwilowe przysychanie i pękanie powierzchni na powietrzu i pokrywanie jej nowymi osadami przy ponownym zalewie, przez co muszą powstać na granicy warstw trwałe odlewy wszystkich poprzednio powstałych nierówności, a więc oprócz owych rozmaitych śladów,

19

Zuber R., Flisz i nafta.

także pręgów falistych (ripple marks) równoległych i interferencyjnych, śladów ściekowych (Rieselspuren, rill marks), gnijących gałązek i t. p. Że tu mamy autentyczną demonstracyę powstawania wszystkich owych zagadkowych cech fliszu, jak naprzemianległość wąskich warstewek piaskowca z iłami i marglami, owych hieroglifów, śladów fal, struktury skorupowatej i innych, o tern nikt wątpić nie może, kto choć raz widział te objawy powyżej naszkicowane.

A teraz przypatrzmy się jeszcze życiu organicznemu tych regionów. Oto w mętnych tych wodach żyją przedewszystkiem miliony ryb, a w namule brzeżnym skorupiaków. A jednak nie często zachowują się ich szczątki w osadach. Jest to łatwe do zrozumienia, gdy sobie uprzytonmimy, ilu innym organizmom służą one za pożywienie i jak szybko wszystko, a zwłaszcza ciało zwierzęce rozkłada się w tamtejszym klimacie.

Korale w tej mętnej i na pół słodkiej wodzie, jak wiadomo, żyć nie mogą. Ostrygi i inne małże i ślimaki morskie karłowacieją w tern błocie i zwolna zupełnie wymierają.

Algi rosną obficie dopiero znacznie dalej od brzegu w czystszej wodzie morskiej; bywają one jednak podczas burzliwych przypływów często w większych masach tam odrywane, na brzeg wyrzucane i w namule brzeżnym pogrzebane.

Największego i niewątpliwie najtrwalszego kontyngentu sub-stancyi organicznej dostarcza tym sedymentom niezmiernie bujna wegetacya tych regionów (głównie mangrowy, lecz także i czysto lądowa). Zawsze, a zwłaszcza po powodziach można widzieć nie tylko w rzece, lecz także w otwartem morzu olbrzymie pnie i gałęzie, jako też owoce pływające tak długo, aż nareszcie przemoczone i namułem obciążone opadają na dno i dostają się do osadów, gdzie zwęglają się lub kamienieją, stosownie do warunków lokalnych i różnych procesów diagenetycznych. Drobne okruchy i zupełnie miałki detritus z roślin można wszędzie obserwować; miał ten bierze wydatny udział w powstających tu sedymentach.

Tak znajdujemy także wyjaśnienie stosunkowej rzadkości lepszych skamieniałości w utworach fliszowych.

Jeszcze jedno spostrzeżenie zasługuje tu na wzmiankę.

Jak już poprzednio zaznaczono, żyją dziś u ujścia Pedernales (a niezawodnie także nad innemi ramionami Orinoka) w na pół słonej i błotnistej wodzie tylko jeszcze rzadkie i cienkoskorupne ostrygi i inne muszle zmarniałe. Wykonałem jednak w pobliżu brzegu wyspy

Pedernales kilka wierceń i znalazłem już w kilku metrach głębokości, w jeszcze na pewne czwartorzędnych piaskach, całe gniazda dużych ostryg i innych grubych morskich małży i ślimaków, — co jest dowodem, że jeszcze nie dawno panowała tam woda czysto morska, gdzie obecnie przez posuwanie się naprzód i stąd pochodzące zamulanie, zarastanie i wysładzanie ujść rzecznych następuje degeneracya i częściowy zanik fauny morskiej. Te same organizmy morskie, które tu mogły pierwej bujne prowadzić życie, rozwijają się dziś już dopiero dość daleko od regionu delty.

Dalsze i rozleglejsze badania analogiczne zdołałem wykonać w ciągu lata 1910 na wybrzeżu gwinejskiem w zachodniej Afryce, gdzie poruczono mi zbadanie wystąpień bituminów w koloniach francuskich i angielskich Wybrzeży Kości Słoniowej i Złotego, oraz Południowej Nigeryi.

Prawie całe wybrzeże gwinejskie od Sierra Leone, przez Libery ę, Wybrz. Kości Słoniowej, Złote, Togo, Dahomey, Nigeryę do Kamerunu, t. j. na długości około 2500 km, jest bardzo równe i płaskie. Z tego prawie prostolinijnego wybrzeża występuje ku morzu tylko wielka i płaska delta rzeki Niger, potem bardzo jeszcze nieznaczna delta rzeki Volta, kilka skalistych przylądków, złożonych ze skał krystalicznych, jak Cape Three Points, Cape Palmas i koło Sierra Leone, a wreszcie kilka małych partyj piaskowcowych (Accra, Cape Coast, Secondi). Poza tymi nielicznymi punktami widzimy tu wszędzie tylko zupełnie płasko ułożone piaski wybrzeżne z domieszkami namułu, przerywane od czasu do czasu większemi i mniej -szemi rzekami i potokami, odprowadzającymi wody lądowe do morza (Ancobra, Twin River i inne).

Tylko w pobliżu owych skalistych partyj gromadzą się, pod wpływem fal morskich, znaczniejsze masy grubszych i drobniejszych żwirowisk litoralnych, a poza tem mamy wszędzie i na olbrzymich przestrzeniach tylko piaski i namuły.

Na całem tem długiem wybrzeżu gwinejskiem niema ani jednego dobrego, naturalnego i odpowiednio głębokiego oraz chronionego portu. Wszędzie błotne i piaszczyste mielizny sięgają daleko w morze, i okręty muszą stawać na przystaniach na kilka do kilkunastu kilometrów daleko od brzegu, znajdując dopiero w tej odległości głębie około 30—40 metrów.

Te stosunki litoralne są tylko wynikiem skombinowanej czyn-19*

Na południe od tej, także orograficznie wyraźnie występującej krawędzi (w rzekach z N płynących najczęściej zaznaczonej przez kaskady i progi), mamy już tylko kilka podrzędnych starszych wy-piętrzeń, jak n. p. prawdopodobnie paleozoiczne czerwone piaskowce (Old red sandstone?) koło Accra i Secondi na Wybrzeżu Złotem, wapienie kredowe koło Beyin i inne.

ności akkumulacyjnej morza i wpadających do niego rzek, w związku z budową geologiczną i stosunkami klimatycznymi.

Objawy te zasługują na bliższe rozpatrzenie.

Główną podstawę tej części kontynentu afrykańskiego tworzą skały starokrystaliczne, jak fyllity, kwarcyty, gnejsy, diabazy i t. p.

Południowy brzeg tej starej masy kontynentalnej pojawia się na zachodzie nad morzem koło Freelown (Sierra Leone) i daje się śledzić ku wschodowi aż do Kamerunu w zmiennej odległości 30— 40 km na północ od dzisiejszego wybrzeża morskiego, wysyłając jednak miejscami skaliste wypustki aż do samego morza, jak n. p. koło Cape Palmas i koło Axim, gdzie mury (dykes) starych skał intruzywnych tworzą skaliste przylądki i dla żeglugi niebezpieczne rafy.

Całą resztę wybrzeża zajmują, od owej krawędzi skał krystalicznych na południe płasko ułożone i przeważnie słabo ku południowi nachylone, do kilkuset metrów miąższości dochodzące, młode pokłady piasków, piaskowców, zlepieńców i pstrych iłów, po części z zawar' tością nafty i bituminu, wieku zapewne mioceńskiego i młodszego (znaczną miąższość stwierdziły głębokie wiercenia).

Wszystko to pokrywa w partyach wyżej położonych i pagórkowatych potężna formacya laterytowa (dyluwium), w niskich zaś częściach przybrzeżnych sedymentacya rzeczna, lagunowa i morska dzisiejsza.

Klimat tego wybrzeża (między 4 i 0 stopniem półn. szerokości) jest typowo podzwrotnikowym. Pora deszczowa trwa tam średnio od kwietnia do listopada, z małą zwykle przerwą w sierpniu. W tym czasie panują tam obok nader gwałtownych ulew i nawałnic także długotrwałe mgły i deszcze, powodujące bardzo znaczne wezbrania i wylewy rzek. Od grudnia do marca Irwa pora względnie sucha, ale i wtedy deszcze i mgły nie są bardzo rzadkie, a atmosfera jest zawsze przesycona wilgocią.

Pierwszym skutkiem takiego klimatu jest niezmiernie bujna wegetacya, oraz nader intenzywue wietrzenie i rozluźnianie skał. Tak n. p. nad rzeką Tano w dość znacznych urwiskach brzeżnych, złożonych z fyllitów tak były te skały zwietrzałe i »zgniłe«, że zaledwie z trudnością udało mi się wydobyć kilka okazów możliwych do przechowania.

Z owej wyżyny centralnej poprzednio wspomnianej spływa ku morzu, t. j. ku południowi, gęsta sieć większych i mniejszych rzek i potoków. Łatwo sobie wyobrazić, jak wygląda woda tych rzek wśród takich stosunków klimatycznych. Jest ona zawsze mętna i unosi wprost olbrzymie masy namułu mineralnego oraz substancyj organicznych, przeważnie pochodzenia roślinnego. Kolor mętu i wody jest zwykle brunatny z powodu znacznej domieszki rozkładających się substancyj organicznych. Po nagłych jednak i obfitych ulewach występuje lokalnie często zabarwienie intenzywnie czerwone, pochodzące od rozmytego i spłukanego later y tu, tego specyalnie podzwrotnikowego produktu wietrzenia.

Całą tę olbrzymią masę osadów wnoszą te rzeki i potoki do morza, i tu rozpoczyna się ich akkumulacya znów w warunkach osobliwych.

Fale morskie, stale bijące ku lądowi, a więc w naszym wypadku ku północy, zatrzymują w najwyższym pasie wybrzeżnym materyały skalne grubsze i cięższe, jak żwiry i piaski wnoszone przez rzeki i odbijane od skał litoralnyeh, i tworzą z nich znane i równe wały wybrzeżne. Te wały wybrzeżne tamują coraz bardziej odpływ rzek do morza i powodują albo powstawanie u większych rzek często bardzo skomplikowanych delt, albo też tworzenie rozległych i płytkich lagun litoralnyeh, mających tylko utrudnioną komu-nikacyę z morzem.

Jeden taki łańcuch lagun ciągnie się od delty Nigru ku zachodowi aż poza miasto Lagos na długości przeszło 200 kilometrów.

Inny szereg lagun towarzyszy tworzącej się delcie Volty i rozciąga się wzdłuż wybrzeża na długóści prawie 100 km.

Obok wielu mniejszych występuje wreszcie największa na tern wybrzeżu serya lagun, zaczynająca się przy zachodniej granicy Wybrzeża Złotego i sięgająca wzdłuż Wybrzeża Kości Słoniowej na długości prawie 300 km. Laguny te obejmują ujścia rzek Tano, Bia, Komoe, Bandama i wielu innych pomniejszych.

Woda tych lagun jest już w znacznej mierze wysłodzona. Tylko tam jeszcze, dokąd dochodzi przypływ morza (różnica stanu wody między przypływem i odpływem morza dochodzi w tych stronach ponad 2 m) i podczas pory suchej, gdy rzeki nieco mniej wody słodkiej do morza przynoszą, zawartość soli w lagunach nieco się podnosi i dalej w górę sięga.

Brzegi tych lagun zdobywa zaraz nader bujna wegetacya, a ich dno akkumulacya rzeczna. Najbliżej morza, i tam, dokąd dochodzi jeszcze wpływ wody słonej, rozrastają się nader szybko na piaskach palmy kokosowe, a w namule mangrowy i pandany, poza granicą zaś wody morskiej niezmiernie urozmaicona wegetacya słodkowodna i lądowa.

Rzeki, jak już wyżej wspomniano, wnoszą tu mnóstwo osadu mineralnego, tworząc najpierw bezpośrednio przy ujściu, a potem i dalej rozległe mielizny piaszczyste lub błotniste, których najpierw czepiają się bujne trawy i szuwary, później małe krzaki, wreszcie wielkie drzewa, zamieniając mieliznę w moczarowatą wyspę lub przylądek, a wreszcie w ląd gęstym lasem pokryty.

Laguna, początkowo stale wodą wypełniona, z czasem staje się zarośniętym moczarem podczas suchej pory roku i napełnia się wodą tylko podczas wylewów pory deszczowej, a wreszcie, gdy nie zmienią się stosunki linii wybrzeżnej, zupełnie zniknie i zamieni się w stały ląd. Rzeki, które ją w powyższy sposób zamuliły, muszą sobie znaleść nowy odpływ do morza i rozpoczynają nowy cykl czynności, zdążających do ponownego zdobycia dalszego obszaru na rzecz lądu.

Są to wprawdzie zjawiska znane i już nieraz opisywane, lecz mało gdzie występują one tak wybitnie we wszystkich stadyach rozwoju i na tak rozległym obszarze, jak na wybrzeżu gwinejskiem. Trzeba je na miejscu widzieć i badać, ażeby należycie ocenić ich wielką doniosłość geologiczną.

Dłuższy czas przebywałem w pobliżu małej, ale charakterystycznej laguny Domini w zachodniej części Wybrzeża Złotego między wioskami murzyńskiemi Bonyere i Bokakreh. Od północy otaczają ją pagórki do 60 m wysokie, złożone w głębszej części z iłów, piaskowców i piasków zapewne młodo trzeciorzędnych (formacya nafto-nośna), a w wyższej z grubej pokrywy laterytowej. Od strony morza (S) zamyka ją piaszczysty wał wybrzeżny.

Do laguny tej wpada kilka mniejszych rzeczek i potoków, wnoszących tam zwłaszcza podczas ulewnych deszczów znaczną ilość namułu, oraz zawsze bardzo wiele rozkładającej się substancyi organicznej. Odpływ wody do morza jest bardzo utrudniony przez ów

wał wybrzeżny, a czasem nawet zupełnie zamknięty. Za czasu mego pobytu ułatwiono po części komunikacyę laguny z morzem przez przekopanie wału. Każdy przypływ morza wrzuca do laguny nieco słonej wody, która się podczas następnego odpływu znów po części wysładza. Obecnie woda laguny jest jeszcze wyraźnie słona, ale wy-słodzenie jej przez dopływające potoki postępuje widocznie.

Głębokość wody w lagunie jest nader mała i chyba nigdzie nie przekracza 1 metra. W wielu miejscach jest tak płytka, że nawet bardzo lekkie i płaskie małe łodzie murzyńskie ocierają się o dno lub osiadają na mieliznach..

W stronie bliższej morza i wału brzeżnego na dnie przeważa piasek, podczas gdy dalej od morza osadza się tylko gęsty czarny namuł, wydzielający obficie siarkowodór, gniją tam bowiem liczne resztki organizmów tak zwierzęcych, jak roślinnych. Ławice piaszczyste bliżej morza pokrywają jeszcze liczne kolonie dużych ostryg* ale już tylko skorup, ponieważ same zwierzęta już tam żyć nie mogą.

W namule znajdują się także dość licznie małe skorupy ślimaków morskich, ale zwierzęcia w nich nie znachodziłem. Są to zabytki fauny morskiej z czasu, gdy tu jeszcze była lepsza komu-nikacya z otwartem morzem.

Brzegi oraz liczne kępy i wysepki zarastają obficie mangrowy oraz pandany, i one to niewątpliwie dostarczają osadom największej ilości rozkładającej się substancyi organicznej.

Woda, odpływająca do morza, jest ciemno brunatna i cuchnąca, i jeszcze daleko na morzu widzieć można to brunatne zabarwienie, oraz gęstą żółtą pianę, roznoszoną od ujść tej i innych lagun na falach morskich i wyrzucaną znów w innych miejscach na płaskiem wybrzeżu.

Oczywiście, w innych większych lagunach, pokrywających setki i tysiące kilometrów kwadratowych, okazują się te same stosunki sedymentacyjne w znacznie większych rozmiarach.

Przypatrzmy się teraz samemu brzegowi morskiemu.

Jak wynika z przedstawienia poprzedniego, morze przy całem tern wybrzeżu jest aż do znacznej odległości bardzo płytkie. Średnie nachylenie dna morskiego wynosi przeważnie zaledwie 1—2 m na kilometr. Z tego też wynika, że sama różnica poziomu wody między przypływem i odpływem morza, która, jak wyżej wspomniałem, wy-wynosi tu około dwa metry, sprawia, że podczas odpływu morze cofa się od brzegu o kilkaset, a miejscami prawie o 2000 m.

Tylko w pobliżu skalistych przylądków, których jest bardzo mało, istnieją zatoki nieco głębsze, zasypywane zwolna przez grubsze żwiry i otoczyska, odbijane od skał wybrzeżnych i obrabiane przez fale morskie. Na żwirach tych porastają w niektórych miejscach (n. p. koło Axim) dość obficie gronkowate różnobarwne algi wapienne, głównie Lithotamnia. W tych nielicznych zatokach skalistych,

BK:

■■

ii

• ■ i'

m

ш

Ш&

ш.

r.l

M-'.

Kà

ж

0. ’3b, :

tu

• A,

IIP

Fig. 152. Zarastająca laguna na wschód od Lagos (Nigeria).

wolnych od wody słodkiej i mętów, rozwija się także fauna nery-tyczna zresztą takim regionom właściwa, przyczem na uwagę zasługują zwłaszcza duże i grube ostrygi.

Zachodnie wzgórze Axiom urywa się stromo po stronie morza i okazuje, podobnie jak w Secondi, na samym dole czerwone, zapewne stare piaskowce, wyżej młodsze pstre iły łupkowe, bardzo tylko słabo odsłonięte, lecz widocznie zaburzone, a wszystko pokryte bardzo silnie rozwiniętym later y tern.

Mała zatoka, która się tu wcina dość głęboko, jest prawie zawsze mocno czerwono zabarwiona mętem, pochodzącym z rozmycia tej gliny laterytowej, i fale morskie jeszcze dość daleko od brzegu unoszą i osadzają potem ten czerwony osad.

Bardzo jednak przeważającą część tych wybrzeży, często na 100 km i więcej bez zmiany, tworzą grubsze i drobniejsze piaski morskie. Te partye piaszczyste wybrzeża tworzą podczas odpływu morza najwygodniejszy szlak komunikacyjny tych okolic.

-I

nj

ж -J

> ; •'

j#.' 3

> > в1е-ч,т- V,-    - Æïilrîi .- ê ®-i V

- w:-    --4^

fe    : \    ... %sg

is.^Sfe⁴ *%£ а^;:^рж

V ■ -

yS******^,’

g*0|

*S3S&

€'1t'Z

ОьШ:

£ -,

Fig. 15B. Zarastająca laguna na wschód od Lagos (Nigeria).

Stosownie do bliższego lub dalszego otoczenia (n. p. skał wy-brzeżnych, ujścia rzek i t. p.) okazuje się i tutaj pewne urozmaicenie w sedymentacyi.

I tak znajdujemy n. p. w pobliżu skał piaskowcowych koło Accra i Secondi prawie tylko czysty, dość gruby piasek. Fale morskie wyrzucają tu stosunkowo tylko niezbyt wiele skorup małży i ślimaków, czasem tarcze sepii i nieco wodorostów. Skorupy w innych miejscach liczniej nagromadzone ulegają szybko rozdrobnieniu i roztarciu, tak, że lokalnie tworzy się lumachella, z okruchów tych skorup i piasku złożona.

Nieco odmiennie przedstawia się sedymentacya na wybrzeżu od ujścia Ankobry ku zachodowi do Beyin, t. j. na długości około 40 km.

Na całej tej przestrzeni mamy brzeg bardzo płaski i bardzo prosty. Odpływ morza odsłania pas litoralny szerokości 1 km, a miejscami i szerszy. Rzeki Ankobra, Twin River i liczne potoki pomniejsze

Г"

)bÈft

*.. - * ж

. гЙ

■■ У

Fig. 154. Płytka laguna Domini koło Bonyere (Wybrzeże Złote).

wnoszą tu dość wiele mętu i bardzo wiele substancyi organicznej, zabarwiającej brunatno fale morskie i roznoszonej potem i wyrzucanej wraz z piaskiem i namułem wzdłuż wybrzeża.

W najwyższej części wybrzeża osadza się tu prawie czysty, drobny piasek, niżej jednak coraz więcej jest ciemnej lub prawie czarnej roztartej masy mulistej oraz mnóstwo drobnego miału roślinnego, powodujących w piasku wąskie warstewkowanie lub wstę-gowanie. Podczas odpływu widzieć tu można powierzchnię na wielkich przestrzeniach pokrytą szerszemi i węższemi pręgami falistemi (ripple marks), śladami robaków, krabów i innych ryjących i pełzających organizmów. Wyrzucanych skorup ślimaków, ostryg, ser-

cówek, przegrzebków i innych małży jest tu stosunkowo niewiele. Rzadko znajdują się tu wyrzucone gwiazdy morskie i płaskie jeżowce, częściej wielkie meduzy i holoturye, które niebawem giną i zasychają, pozostawiając na powierzchni namułu i piasku jakieś problematyczne odciski przy ponownem pokryciu przez osady, przyniesione na tę nieco obeschłą powierzchnię przez powracającą falę

w*

Sf-i

|л v»u

ЙР*

mm

Sar

mm

■f

mm

ft

mm

mm

, ; Шт* *

Шл

■

Fig. 155. Zarośla Mangrove nad laguną Domini koło Bonyere (Wybrzeże Złote).

przypływu morskiego. Bardzo często znajdują się na wybrzeżu oderwane i wyrzucone kępy alg, jak Halimeda, Chondrus i inne. Jeszcze dalej ku dołowi staje się osad coraz bardziej namulistym i przeważnie ciemno zabarwionym.

W fig. 152—160 widzimy niektóre z opisanych powyżej objawów z wybrzeża gwinejskiego.

Należy tu zwrócić uwagę na jeszcze jedną okoliczność.

Ujścia niektórych rzeczek do morza okazują bardzo wyraźne oechy odmładzania się, t. j. wcinają się pionowo w bardzo młode osady morskie na metr i więcej głębokości. Powstają tak małe terasy, leżące dziś ponad najwyższym poziomermmorza, a jednak zło-żonę z zupełnie poziomo warstwowanych i zupełnie świeżych osadów (przeważnie piasków) tego samego morza i z takimi samymi

7~—-

It

*r-

IV

щШчЩ

1Ш

.ic

es

S?

I. •

L ntt»

ш;

fsrfS

ft

Mt

tfU

i.

-V

«ЯМ

r-V

-с

|И

il

Яш

В

> il I K

к 1 'Li

№№

•A

El

eg

6j

w

-te

>8

li«

sSr^Sfüm

ВЯЙ

mm

■-h. /

CpEfTS    Л.С.;...

wÈh

/.■à

Fig. 156. Gąszcz pandanowy nad laguną Domini (Wybrzeże Złote).

szczątkami organizmów, jak dziś, osadzane w najbliższem sąsiedztwie, tylko nieco niżej. Nadto znalazłem w pobliżu wioski murzyńskiej

;V4

Kangan między Bonyere i Beyin bezpośrednio nad granicą przypływu morza jeszcze bardzo młode, zwięzłe iły, wstęgowane szaro i czerwono, które dziś osadzają się dopiero w nieco większej odległości i głębiej. Są to niewątpliwe cechy powolnego podnoszenia się wybrzeża.

Bardzo młode (czwartorzędne) podniesione terasy wybrzeżne

ŚPHN/aX

*

-c

//

!    ÏjL.

- n:

fi

¹ "Щ

Sfc4?

Ï⁴'

“i-5

..

>»4«4

y- r~2*iS3H

t. V»

«es?

-w

rä^r

- 'ï&ppbï - ^ mirrrhn

w-Äfc- .

■.

I-

i.-; i*

rtgf

^-.ш-

' -Т.Ч-

~.C

>=Ч

гч

VT.

'• >v‘ ‘ :

Ki*

ШФ»

Fig. 157. Skaliste przylądki (diabazy) koło Axim (Wybrzeże Złote).

zauważył także J. C hau tard¹ dalej na półn. zachodzie w okolicach przylądka Zielonego (Senegal). Terasy te znajdują się tam na wysokościach około 5, 15, 25, a nawet 45 metrów nad dzisiejszym poziomem morza.

Z drugiej strony wykazały głębokie wiercenia wykonane w Ni-geryi i na Wybrzeżach Złotem i Kości Słoniowej, że znajdują się tam aż do kilkuset metrów głębokości jeszcze zawsze pokłady bardzo młode (nie starsze od miocenu), złożone z piasków, piaskowców, zlepieńców, pstrych iłów, miejscami z bryłami egzotycznemi, z bituminem i naftą, które niewątpliwie osadziły się w takich samych warunkach, jakie jeszcze dziś panują na tem samem wybrzeżu.

Wszystko to razem dowodzi niezbicie, że już w najmłodszych

ÜÉ

Fig. 158. Wybrzeże piaszczyste koło Secondi (Wybrzeże Złote). Na lewo stare czerwone skały piaskowcowe.

okresach geologicznych, t. j. od młodszego trzeciorzędu począwszy, odbywają się w tych stronach bardzo znaczne oscyllacye linii wy-brzeżnej, i to tak w kierunku dodatnim, jak i ujemnym. Przeważa jednak podnoszenie się poziomu morza albo obniżanie się dna morskiego, bo tylko tak można wyjaśnić wielką miąższość nagromadzonych tu osadów litoralnych.

Zupełnie podobne stosunki sedymentacyjne obserwowałem oprócz tego w pobliżu Santos w Brazylii, koło Tampico w Meksyku i koło Bombay w Indyach Wschodnich, chociaż w mniejszych rozmiarach.

Nadto upewnił mnie mój kolega i przyjaciel, ś.p. prof. M. Baci-

. borski, który spędził kilka lat w studyach botanicznych na Jawie i Sumatrze, że te same zjawiska odbywają się może w największych rozmiarach i w największem urozmaiceniu w płytkiem morzu, za-sianem przez archipelag wysp i wysepek i zasypywanem sedymen-tami mnóstwa rzek i rzeczek wśród klimatu i roślinności podzwrotnikowych, rozlewającem się między Malakką, Sumatrą, Jawą, Bornee i Kambodżą.

f: m:

I!

■IIII li i

.. ■ ₄

—    ....■ .-^ÄgSbä*

Fig. 159. Płaskie wybrzeże fliszowe koło Beyin (Wybrzeże Złote). Nadchodzący przypływ. Piasek i namuł, pręgi faliste i t. p.

Jeśli teraz zestawimy wszystkie wyżej opisane spostrzeżenia tak co do starszych obszarów fliszowych, jako też co do sedymen-tów współczesnych, to okażą się dla powstawania fliszu następujące warunki główne:

1. Morze płytkie; wielkie rozpowszechnienie piaskowców i zlepieńców we wszystkich obszarach fliszowych, pręgi faliste i ślady ściekowe, liczne problematyczne hieroglify są chyba dowodami zupełnie wystarczającymi i rozstrzygającymi, że wszystkie formacye-fliszowe są tylko utworami morza płytkiego.

2. Wilgotny kiimat podzwrotnikowy; olbrzymie wprost masy spławionych osadów z lądu pochodzących, które składają się na formacye fliszowe, muszą być wynikiem niezmiernie intenzywnego wietrzenia i rozkładu skał, co może odbywać się w tym stopniu wyłącznie w dżdżystych okolicach podzwrotnikowych. Jaskrawo czerwono zabarwiony lateryt (w znaczeniu najobszerniejszem) jest, jak

аг>л

. «41

■’    ,    ,-r * ■ À. ~C*'    '■ .-Д

tesfcf!r-

‘T' -    ■ ;

.    - T.

ms, -^s Sk.

.«a#

Ишж i

’■■■ ,

- * «Я

•ä^pgi? •-

I/JCT^ё§%Г’^'Л

.

Sr!

*v

/•£•1

|§&

Fig. 160. Bardzo płaskie wybrzeże fliszowe (piasek i namuł) koło Kangan (Wybrzeże Złote).

wiadomo, produktem wietrzenia specyalnie tropikalnym. Czerwone wkładki ilaste, właściwe prawie wszystkim obszarom i poziomom fliszowym, mogą być tylko pochodzenia laterytowego i już J. Walther wypowiedział następujące trafne zdanie: »Die rote Farbe ist charakteristisch für die meisten tropischen Alluvionen, sie beherrscht die Ablagerungen von Flüssen und Seen, sie findet sich im Schlamm des Litorals und in den Sandbergen der Dünen« b Wszystkie, chociaż nieliczne szczątki fauny i flory, które znaleziono w rozmaitych

¹ Einleitung in die Geologie, p. 816.

utworach fliszowych, dowodzą klimatu tropikalnego, o ile ich można użyć do określenia tegoż : są to korale, palmy, paprocie drzewiaste i t. p.

3.    Bujna roślinność; jest ona tylko konsekwencyą wilgotnego klimatu podzwrotnikowego. Że wybrzeża podlegające tworzeniu się fliszu taką roślinność posiadały, dowodzi tak bardzo rozpowszechniony w utworach fliszowych detritus roślinny.

4.    Liczneujściarzek z dalszemi konsekwencyami, jak delty, estuarya, wały podmorskie, laguny i t. d. Tylko liczne rzeki o zmiennym stanie wody, z powodziami i t. p. mogą wnosić do morza ten olbrzymi mineralny i organiczny mate-ryał wietrzenia i rozkładu, który potrzebnym jest dla osadów fliszowych. Nadto jest także charakterystycznym dla znacznego współdziałania rzek osobliwszy charakter szczątków organicznych fliszu, jak zanikanie i marnienie pewnych organizmów czysto morskich, występowanie fauny morskiej razem z florą lądową i domieszki elementów limanowych (roje ostrakodów, cirripediów, niektóre ryby i t. p.).

5. Przesunięcia linii wybrzeżnej z przeważającym powolnym ruchem dodatnim (w znaczeniu E. S u e s s’a, t. j. powolne zapadanie się dna morskiego). Z opisów poprzednich wynika niewątpliwie, że utwory fliszowe powstać mogą tylko w morzu zupełnie płytkiem na wybrzeżu i w pobliżu tegoż. Można przeto wytłumaczyć miąższość znanych formacyj fliszowych; dochodzącą wie-luset, a nawet kilku tysięcy metrów, tylko przez przyjęcie zapadania się dna morskiego, trzymającego miarę z sedymentacyą. Że takie ruchy sekularne odbywają się istotnie w obszarach fliszowych, wykazano już wyżej przy omawianiu procesów, odbywających się na wybrzeżu gwinejskiem. Jest jednak także znanem, że facies fliszowy obszarów lepiej poznanych (Alpy, Karpaty i t. d.) przywiązanym jest głównie do partyj brzeżnych geosynklin, a zatem przypada niezawodnie w takie pogłębiające się regiony sedymentacyjne. Oczywiście nie można oscyllacyj brzeżnych pojmować tak,> że n. p. każda warstwa piaskowca miałaby być osadzoną w najwyższym litorale, a każda z nią naprzemian leżąca warstwa marglu już w kilkuset metrach głębokości.

Tak wyczerpaliśmy wszystkie główne momenty powstawania fliszu.

Dla lepszege zrozumienia dołączę tu tylko jeszcze kilka uwag wyjaśniających niektóre objawy towarzyszące formacyom fliszowym.

Występującej w typowych kompleksach fliszowych jako reguła naprzemiauległości cienkich warstw piaskowca i iłu lub m a r g 1 u nie można, jak właśnie powiedziałem, odnosić do tak często po sobie następujących przesunięć wybrzeża. Sądzę, że właśnie to zjawisko jest szczególniej charakterystycznem dla najwyższego litorału przy ujściach rzek (delty i estuarya), ponieważ tylko tutaj możliwą jest tak szybka i powtarzająca się zmiana jakości przynoszonych przez rzekę sedymentów stosownie do pór roku (suchej i deszczowej), powodzi, przypływów burzliwych i t. p. W pewnych wypadkach może taka naprzemianległość nabywać znaczenia pierścieni rocznych, lub raczej warstw rocznych, gdyż każdej warstwie szlamowej może odpowiadać pora sucha (mało wody i słaby prąd), a każdej warstwie piaskowca pora deszczowa (wysoki stan wody i silny prąd w rzekach). Trwałe zmiany osadów, które powodują pokłady jednostajniejsze i grube piaskowców, iłów lub zlepieńców, mogą natomiast istotnie zawdzięczać swe powstanie przesunięciom wybrzeża, zniesieniom skalistych raf brzeżnych, jako też zmianom ujścia rzek i prądów na wybrzeżu.

Ważnymi są dalej wszędzie z fliszem ściśle związane łupki bitumiczne, węglaste, liściaste, w żelazo bogate, które określane bywają w najrozmaitszych poziomach jako łupki rybne, palne, ałunowe, dysodilowe, graptolitowe, posidoniowe, antrakosiowe, esteriowe, menilitowe i t. d. Wszystkie te utwory mają pomimo olbrzymich różnic wiekowych tak uderzającą identyczność wszystkich swych innych właściwości, że nie można wątpić o ich jednakowym sposobie powstawania. Temi wspólnemi własnościami są następujące: liściastość i miałkość materyału, który dopuszcza do bardzo dobrego zachowania nawet delikatnych w nich pochowanych szczątków organizmów, a przeto świadczy o bardzo spokojnym sposobie osadzania; bardzo ciemna brunatna lub czarna barwa spowodowana przez substancyę węglową, która przez zwietrzenie lub utlenienie staje się jasno żółtą, szarą lub białą; znaczna zawartość żelaza głównie pod postacią rozdrobnionego, lecz także w większych konkrecyach występującego pirytu, czasem także sferosyderytu; gromadne i dobrze zachowane szczątki dla odpowiednich poziomów charakterystycznych organizmów, zastępujących tylko kilka nielicznych gatunków przy uderzającym braku lub wielkiej rzadkości innych grup zwierząt.

O paleozoicznych łupkach graptolitowych zawdzięczamy Ch. Lapworth’owi nader ważne i interesujące wiadomości h Po szczegółowych wywodach dochodzi ten autor do wniosku, że graptolity żyły gromadnie przyczepione do wodorostów, z którymi razem oderwane od dna pływały pseudo-planktonicznie, potem przeważnie w morzu głębokiem opadały na dno, gdzie złożone zostały w tworzącym się tam zupełnie spokojnym osadzie mulistym, przyczem towarzyszące im algi dostarczyły materyału węglowego. Dalej wskazuje Lap worth na to, że tam, gdzie łupki graptolitowe przechodzą w szare waki, graptolity zupełnie znikają. Także są łupki graptolitowe przywiązane do pasów brzeżnych ówczesnych mórz.

Otóż sądzę, że wszystkie powyższe twierdzenia Lapworth’a są zupełnie trafne i uzasadnione z wyjątkiem głębszego otwartego morza dla osadzania się tych utworów. Gdyby łupki graptolitowe były takimi utworami batyalnymi, to musiałyby się w nich przecież znajdować w większych koloniach także inne w tych regionach żyjące zwierzęta, jak brachiopoda, krynoidy i t. p. Tak jednak stanowczo nie jest. Także i zwykłe zespolenie węglastych łupków graptolitowych z warstwami piaskowca (szarej waki) wskazuje raczej na najwyższy litorał jako region ich sedymentacyi. Nadto nie panują w regionie batyalnym bynajmniej tak spokojne warunki sedymentacyi, jakie są potrzebne dla tego rodzaju utworów.

Mojem zdaniem mogą zarówno łupki graptolitowe, jak i wszystkie poprzednio wyliczone analogiczne łupki węglowe i bitumiczne być tylko osadami takich spokojnych lagun litoralnych, jak je poprzednio opisałem z wybrzeża gwinejskiego, ponieważ tylko tam mogły powstać tak spokojne, muliste osady z obfitym pirytem i miałem roślinnym i wśród takich stosunków biologicznych, które znamionuje fauna kopalna tych utworów (ubóstwo gatunków i bogactwo osobników). Do bitumiczności tych łupków powrócimy jeszcze w części następnej.

Także liczne inne w fliszu tak często występujące pokłady bardzo miałkie ilaste lub marglowe z fukoidami, delikatnemi roślinami lądowemi, szczątkami ryb i skorupiaków, ale z uderzającym

¹ W pracy: J. Walther, lieber die Lebensweise der fossilen Meerestiere. Zeitsch. deut. geol. Ges. Berlin 49. 1897, p. 241 i nast.

brakiem innych skamieniałości, mogą być zapewne także tylko takimi spokojnymi osadami lagunarnymi, a nie otwartego morza.

W utworach tych powtarzające się osady piaszczyste nie dałyby się wyjaśnić w głębszem morzu; obecność ich można jednak bardzo łatwo zrozumieć w lagunach, gdzie peryodycznie powtarzające się powodzie rozpościerają nad spokojnie osadzonym namułem jednorazowo pokrywę piaszczystą, na której miejsce znów powracają miałkie masy szlamu spokojnej sedymentacyi przy normalnym stanie wody.

Przejścia do innych osadów normalnych. W opisach szczegółowych różnych młodszych i starszych obszarów fliszowych mogliśmy widzieć, że tam, gdzie podstawa kompleksów fliszowych jest odsłonięta, zaczynają się one najczęściej od grubych zlepieńców, jak n. p. na wybrzeżu gwinejskiem przy starej krawędzi lądowej krystalicznej. Gdzieindziej znajdujemy, jak n. p. w regionie appala-chijskim, naftonośne utwory fliszowe przechodzące ku dołowi w zupełnie normalne wapienie morskie z licznemi skamieniałościami i t. d. Mniej lub więcej potężne typowe utwory fliszowe przechodzą potem ku górze w coraz wyraźniejsze utwory słodkowodne, moczarowe i inne kontynentalne. Tak kończy się naftonośny flisz dewoński w Pennsylwanii w produktywnym karbonie; flisz alpejski przechodzi przez morską molassę w węglonośną molasse słodkowodną; ten sam stosunek znajdujemy w rozwoju górnej kredy w Wyoming (półn. Ameryka) w szeregu piąter: Dakota-Colorado-Laramie. Gdzieindziej widzimy nad fliszem formacye solne, które są tylko produktami odciętych i wysychających odnóg morskich i jezior, albo masowe pokłady piaskowców pustyniowych (Karpaty, Persya, Indye Wschodnie). Lokalne wtrącenia zwykłych utworów morskich z licznemi skamieniałościami, jak ławice muszlowe, wapienie koralowe i litotamniowe, warstwy nummulitowe i t. p. zdarzają się niezbyt rzadko tak we fliszu, jako też i nad nim, czasem w kilkakrotnych powtórzeniach.

Wszystkie te objawy dadzą się z łatwością wyjaśnić przy pomocy wyżej rozważonych procesów powstawania fliszu.

Przy skalistych wybrzeżach morskich powstają najpierw konglomeraty i normalne osady morskie z skamieniałościami (wapienie, ławice muszlowe i t. p.). Stopniowe znoszenie skał i wyrównanie wybrzeża przez sedymenty piaszczyste i namuliste przy współdziałaniu ujść rzecznych i wegetacyi podzwrotnikowej zaczynają wytwarzać facies fliszowy. Równocześnie postępujące powolne dodatnie

przesuwanie wybrzeża zwiększa miąższość pokładów fliszowych. Szybsze wkroczenie morza ku lądowi spowoduje lokalne powtórzenie normalnego morskiego procesu sedymentacyjnego. Zastój albo ujemna faza w ruchu wybrzeża wywoła zupełne ulądowienie, zarośnięcie lub wysłodzenie poprzedniego regionu brzeżnego. Zupełne cofnięcie się morza z równoczesną zmianą klimatu może spowodować powstanie utworów pustyniowych, jak masowe piaskowce, jeziora solne i t. p. Kilka oscyllacyj w kierunku dodatnim i ujemnym przyniesie naprzemianległość różnych utworów faciesowych.

Wszystkie te procesy możemy dziś bezpośrednio obserwować i nie mają one dlatego w sobie nic szukanego ani hipotetycznego. Mniejsze przesunięcia linii wybrzeżnej, oraz znaczniejsze powolne opadania i podnoszenia się dna morskiego w obrębie strefy litoralno-nerytycznej są zjawiskiem zupełnie pospolitem. Skokowe jednak zmiany od regionu litoralnego do batyalnego i odwrotnie, jak je niektórzy autorowie przyjmowali, są absolutnie niezrozumiałe.

Bryły egzotyczne. Zjawisko to tak pospolite w utworach fliszowych było już wielokrotnie przedmiotem dyskusyi zwłaszcza w Alpach i Karpatach. Tylko niektóre z tych osobliwych nagromadzeń odłamów skalnych można wyjaśniać przez późniejsze objawy tektoniczne, t. j. przez zgruchotanie jednolitych poprzednio kompleksów skalnych oraz nasunięcie i wgniecenie ich w utwory fliszowe przedmurza.

Znaczna większość jednak brył egzotycznych, zwłaszcza tam, gdzie one występują w towarzystwie analogicznych konglomeratów, jest chyba niewątpliwie tylko najzwyklejszym utworem wybrzeżnym w rodzaju tych, które dziś obserwować można na każdem wybrzeżu skalistem. Główna trudność ich zadowalającego wyjaśnienia leży jednak często w tern, że obecnie nie zawsze możemy znaleźć miejsce pochodzenia tych skał oraz prawdopodobne położenie dawnego wybrzeża skalistego, które mogło dostarczyć tego materyału. Przyjmowano przeto transporty tych obcych skał przez pływające masy lodowe z wielkich odległości. Takie transporty lodowe są jednak zupełnie niedopuszczalne dla obszaru medyterrańskiego Alp i Karpat, ponieważ jest rzeczą udowodnioną, że w całym tym obszarze panował w czasie tworzenia się fliszu klimat zupełnie tropikalny.

Dla Karpat wykazałem już, że starsze góry, które dostarczyły fliszowi tego egzotycznego materyału jako utworu wybrzeżnego, zostały częściowo zniesione, lecz pozostawiły jeszcze niewątpliwie sterczące resztki jako świadków swego dawnego istnienia w Sudetach na zachodzie i w Dobrudży na wschodzie к Boussac ² wyjaśni! zadowalająco w sposób analogiczny także niektóre z wątpliwych wystąpień alpejskich. Niektóre jeszcze zawsze niewyjaśnione prowe-niencye dadzą się jeszcze z pewnością wyjaśnić w taki sam sposób bez wprowadzania awanturniczych i niemożliwych transportów lodowych, skoro tylko poznamy wszystkie szczegóły litologii i tektoniki skal podstawowych alpejskich partyj fliszowych, która to podstawa została przez późniejsze procesy tektoniczne tak bardzo zamaskowaną. Przyjmowano przecież także dla narzędzi nefrytowych z szwajcarskich budowli na palach dalekie transporty handlowe z centralnej Azyi i z Nowej Zelandyi, dopóki nie znaleziono w samych Alpach wysterczających skał nefrytowych!

Objawy wulkaniczne. Odgrywają one w regionach fliszowych rolę tylko podrzędną. Gdzie w obszarach wybrzeżnych, w których tworzą się osady fliszowe, istnieją przypadkowo także czynne wulkany, tam mogą się oczywiście także ich masy wybuchowe przyczynić do sedymentów fliszowych i odpowiednio zmodyfikować ich charakter petrograficzny.

Znane w tak wielu obszarach naftowych wulkany błotne i ex-halacye gazowe nie mają zupełnie nic wspólnego z właściwym wulkanizmem.

Metamorfizm. Jest tylko rzeczą zupełnie naturalną, że se-dymenty fliszowe, powstałe wśród poprzednio opisanych stosunków, nie mogły zachować bez zmiany po wszystkie czasy swych własności litologicznych. Długie okresy czasu, obciążenie, krążące roztwory i inne procesy diagenetyczne, a przedewszystkiem późniejsze dyslokacye dynamiczno-tektoniczne, musiały mieć ten konieczny skutek, że miękkie pokłady namułu i piasku przemieniły się przeważnie w dobrze warstwowane łupki, zwięzłe piaskowce, a nawet w półkrystaliczne fyllity i szare waki, oraz że musiały się odbywać przekrystalizowania, tworzenia konkrecyj i t. p. Są to objawy tak powszechnie znane i tak rozumiejące się same przez się, że dalsze ich roztrząsanie okazuje się zbytecznem.

Wien 1902.

¹ R. Zuber, Neue Karpathenstudien I. Jalirb. geol. Reichsanst. 52.

* Études stratigraphiques sur le Nummulitique Alpin. Paris 1912.

Jeśli teraz krótko zbierzemy wszystkie wywody powyższe, to okaże się dla powstawania fliszu definicya następująca:

Flisz jest terrigenicznym morskim utworem wody płytkiej, który osadzał i osadza się przy płaskich, po części skalistych wybrzeżach, w wilgotnym klimacie tropikalnym przy współdziałaniu ujść rzecznych i lagun o bardzo zmiennym stanie wody, oraz bardzo bujnego życia organicznego.

Jest też widocznem, jak ważnem musi być wydzielanie i śledzenie faciesu fliszowego dla rekonstrukcyj paleogeograficznych i jak znacznie teraz trzeba będzie zmodyfikować dotychczas przyjmowane dyagnozy »batyalnych« i »pelagicznych« utworów epok dawniejszych.

V. Powstawanie bituminów i ich złoży *.

W dziedzinie granicznej geologii i chemii niema zapewne drugiego problemu, — może z wyjątkiem powstawania dolomitu, — o którymby tak wiele i stosunkowo z tak małym skutkiem napisano, jak o pochodzeniu nafty.

Zbytecznem byłoby podawać tu zupełny przegląd wszystkiego, co w tym przedmiocie dotychczas publikowano ². Mam zamiar tylko traktować problem powstawania nafty krytycznie i bez uprzedzeń jako logiczną konsekwencyę faktycznego materyału obserwacyjnego, przedstawionego w rozdziałach poprzednich. Zauważę tu nadto, że przez wyrażenie o »pochodzeniu« lub »powstawaniu nafty« rozumieć należy nie tylko naftę w znaczeniu ściślejszem, lecz także wszystkie inne z nią pokrewne i genetycznie związane minerały i produkty naturalne, a więc gazy węglowodorowe, ozokeryt, asfalt, skały bitu-¹ Drukowane już po części p. t. »0 pochodzeniu nafty«. Kosmos. Lwów

1915.

s Porównaj między innemi: E. Tietze u. C. M. Paul, Neue Studien in der Sandsteinzone der Karpathen. Schlussbemerkungen. Jahrb. geol. Reichsanst. Wien 1879. — S. F. Peckham, Report on the production, technology and uses of Petroleum and its products. Washington 1885. — E. Orton, The Trenton limestone as a source of petroleum and inflammable gas in Ohio and Indiana. Eighth ann. Rep. U. S. geol. Survey. Washington 1889. — A. Jaccard, Le pétrole, l’asphalte et le bitume au point de vue géologique. Biblioth. scientif. internat. Paris 1895. — R. Zuber, Kritische Bemerkungen über die modernen Erdölentstehungshypothesen. Ztschr. f. prakt. Geol. Berlinl898. — S. Be r toi io, Sulla genesi dei giacimenti di petrolio. Ann. Soc. Chimica di Milano 1898. — H. Monke u. F. Beyschlag, Ueber das Vorkommen des Erdöls. Ztschr. prakt. Geol. Berlin 1905. — H. Potonié, Zur Frage nach den Urmaterialien der Petrolea. Jahrb. k. preuss. geol. Landesanst. XXY. Berlin 1905. — C. En g 1er, Die neueren Ansichten über die Entstehung des Erdöls. Berlin 1907. — N. I. Andrussow. Ueber die Entstehung und die Lagerungsverhältnisse des Erdöles. Revue du Pétrole. Bukarest 1908. — L. C. Tassart, Exploitation du pétrole. Paris 1908. — Engler-Höfer, Das Erdöl. II. Leipzig 1909. — L. V. Dalton, On the origin of petroleum. Economic Geology. Vol. IV. 1909. — L. M razee, Les gisements de pétrole. Bucarest 1910. — H. Potonié, Die Entstehung der Steinkohle. 5. Aufl. Berlin 1910. — A. Beeby Thompson, Petroleum Mining. London 1910. — H. V. Höfer, Das Erdöl und seine Verwandten. 3. Aufl. Braunschweig 1912. — Boverton Redwood, A treatise on Petroleum Vol. 1. 3. Ed. London 1913. — L. de Launay, Traité de métallogénie. Gîtes minéraux et métallifères. Vol. I. Paris et Liège. 1913.

miczne i t. p. — i tylko dla zwięzłości nie zawsze je powtarzam i wyliczam.

Wielokrotnie już i słusznie zwracano na to uwagę, że tylko takie wyjaśnienie powstawania nafty w przyrodzie może być zadowalającem, które równocześnie i pod każdym względem uczyni zadość warunkom geologi-cznym oraz chemicznym i fizycznym. Oczywiście muszą także wysnuwane z odpowiednich obserwacyj i doświadczeń wnioski odpowiadać prawom logiki. Pomimo jednak, że warunki te wydają się tak jasnymi i niewątpliwymi, nie zawsze bywają one dostatecznie uwzględniane. Jeszcze zawsze spotykamy twierdzenia o wulkanicznych wpływach przy powstawaniu nafty, chociaż jest od lat kilkudziesięciu udowodnionym faktem, że w największych i najznaczniejszych obszarach naftowych nie można znaleźć nawet śladu czynności wybuchowych. Powtarzają się co chwila bajki o podziemnych destylacyach, chociaż w formacyach naftonośnych nie znaleziono dotąd śladu działania podwyższonych temperatur i chociaż prawdziwa destylacya (w znaczeniu chemicznem) musiałaby wydać produkty zupełnie odmienne, niż oleje w naturze znajdowane. Mówi się o redukcyach siarczanów na siarkowodór przez bituminy, chociaż w chemii dawno jest rzeczą stwierdzoną, że takich reakcyj nie powodują jakiekolwiek substancye organiczne, lecz tylko pewne żyjące organizmy (bakterye). Każe się nafcie podchodzić z wielkich głębi szczelinami i uskokami, przesączać się przez masy iłów, wędrować z jednej for-macyi do drugiej i t. p., i to w takich obszarach (facies fliszowy!), w których otwarte głębokie szczeliny są fizyczną niemożliwością i gdzie pokłady naftowe poprzegradzane są utworami tak nieprzepuszczalnymi (n. p. formacye solne), że nie tylko ani kropla płynu? ale nawet bańka gazu przedostać się przez nie nie zdoła. Takie logiczne osobliwości nie mogą się chyba przyczynić do rozjaśnienia trudnych i skomplikowanych problemów teoretycznych i należy je z dyskusyi przedewszystkiem wyłączyć.

Ażeby z dotąd wygłoszonych teoryj powstawania nafty wybrać tylko to, co się da zastosować do stosunków naturalnych, musimy najpierw przyjąć jako podstawę dalszych rozważań teoretycznych te wyniki badań geologicznych obszarów naftowych, które żadnym ulegać nie mogą wątpliwościom.

Jako takie podstawowe wyniki główne możemy z przedstawionych w poprzednich rozdziałach stosunków geologicznych obszarów naftowych wysnuć następujące wnioski ogólne:

1. Wszystkie zbadane dotąd formacye zawierające naftę lub bituminy w ogóle są utworami wyraźnie morskimi. W wypadkach, gdzie są nimi także osady jeziorne, mamy do czynienia wyłącznie z pozostałościami (reliktami) morskiemi lub jeziorami słonemi, w których ogólne fizyczne warunki sedymentacyi w niczem nie różnią się od warunków panujących na wybrzeżach morskich (n. p. formacye solne). Gdzie kompleksy bitumiczne występują naprzemian z utworami słodkowodnymi lub lądowymi, albo w nie przechodzą, tam znajdujemy zawsze, że zawartość bituminów wiąże się z wtrąceniami pochodzenia morskiego, podczas gdy osady słodkowodne zawierają kopalne węgle, ale nie bituminy. Osadów bitumicznych w utworach czysto słodkowodnych nie znamy prawie zupełnie. Istnieją wprawdzie utwory morskie bez nafty, ale niema prawie nafty w przyrodzie, któraby nie była przywiązana do osadów pochodzenia morskiego.

2. Nafta występuje w przyrodzie w formacyach bardzo rozmaitego wieku geologicznego. Formacye te okazują jednak tak wyraźne i daleko sięgające podobieństwo wszystkich właściwości litologicznych i biologicznych, że mielibyśmy niemal prawo do wyróżnienia specyalnego »faciesu naftowego«. Faciesem tym jest omówiony powyżej wszechstronnie facies fliszowy. Nie wynika z tego bynajmniej, że każdy flisz musi zawierać naftę; jest jednak faktem niezaprzeczonym, że wszystkie wybitniejsze wystąpienia naftowe przywiązane są wyłącznie do faciesu fliszowego zupełnie niezależnie od wieku geologicznego. Nawet takie pokłady naftę i bitumen czasem zawierające, których wprost fliszem nazwać nie można, jak formacye solne, bitumiczne wapienie i t. p., są najczęściej z prawdziwymi utworami fliszowymi pod względem genetycznym blisko spokrewnione.

3.    Głównymi zbiornikami nafty w różnowiekowych formacyach są prawie zawsze porowate albo popękane piaskowce (»no sand, no oil« stara reguła praktycznych »oil men« północnej Ameryki); bardzo rzadko są nimi także szczelinowate wapienie i dolomity. Bitumicznymi są natomiast najczęściej łupki i wapienie.

4.    Prawie każdy ważniejszy obszar naftowy posiada kilka różnych poziomów naftowych, t. j. kilka różnych naftonośnych pokładów piaskowca, które oddzielone są od siebie nieprzepuszczalnymi pokładami iłu łub marglu. Często znajdujemy kompleksy bez nafty między poziomami naftowymi, przyczem także nafty różnych poziomów tego samego obszaru okazują rozmaite własności (lekkie lub ciężkie, jasne lub ciemne, parafinowe lub bezparafinowe i t. p.). Dobry przykład takiego poziomowania nafty znajdujemy w Karpatach, gdzie nie zawierający nafty piaskowiec jamneński leży między naftonośnymi piaskowcami warstw inoceramowych i eocenu.

5.    Pokłady soli, słone źródła i słone wody towarzyszą prawie wszystkim znanym wystąpieniom nafty.

6.    Objawów wulkanicznych w znaczeniu ścisłem nie znamy nigdzie w związku z obszarami naftowymi. W największych i najważniejszych obszarach naftowych nie znamy, jak wiadomo, ani śladu czynności wulkanicznych (Ameryka północna, Karpaty, Kaukaz, Burma i t. d.). W obrębie obszarów wulkanicznych nie znajdujemy wystąpień nafty. Gdzie, jak n. p. w Meksyku i w Argentynie (na południu prowincyi Mendoza) występują skały młodo wybuchowe w pobliżu źródeł naftowych, tam jest nafta starsza od wybuchu wulkanicznego, przyczem można zauważyć wpływ destruktywny tegoż wybuchu na istniejącą już przedtem zawartość nafty w forma-cyach przyległych (spalenie i zniszczenie nafty).

Powyższe niewątpliwe fakty wystarczają już, ażeby wykluczyć z dalszej dyskusyi wszystkie te hipotezy, które wywodzą naftę z nieznanych głębokości wnętrza ziemi i z chemicznych reakcyj tam się odbywających (karbidy metali z wodą i t. p.). Nie jest oczywiście wykluczoną teoretycznie możliwość, że tego rodzaju reakcye odbywają się istotnie we wnętrzu ziemi i że n. p. węglowodory, znajdowane czasem w meteorytach, taką drogą powstać mogły. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że między wszystkiemi znanemi na całej kuli ziemskiej wystąpieniami nafty niema ani jednego, którego pochodzenie możnaby tą drogą tłumaczyć.

Natomiast facies fliszowy tak wybitnie zawsze towarzyszący nafcie musi prowadzić koniecznie do jedynie możliwego wniosku, ż e między fliszem i naftą musi istnieć najściślejszy związek genetyczny. Znaczy to innemi słowami, że materya-łów, z których mogły powstać nafta i bituminy w ogóle, musimy szukać tylko w sedymentach fliszowych. Ponieważ zaś potrzebnych dla wytworzenia bituminów węgla i wodoru nie mogły chyba dostarczyć piasek, ił i wapień tych osadów, lecz tylko zawarta w nich substancya organiczna, a ta znów tylko z organizmów pochodzić może, więc musimy wysnuć stąd i ten dalszy wniosek, że olbrzymia większość znanych naft mogła powstać tylko z substancyj organicznych, które brały udział w se-dymentacyi utworów fliszowych.

Pogląd o organicznem pochodzeniu nafty jest dziś przyjętym przez wszystkich prawie badaczy obznajomionych z formacyami na-ftonośnemi i kwestyę tę ogólną możemy już uważać za rozstrzygniętą. Istnieją jednak jeszcze bardzo znaczne różnice zapatrywań co do tego, czy potrzebnej do wytworzenia nafty w przyrodzie materyi organicznej dostarczyły organizmy zwierzęce, czy roślinne, czy też jedne i drugie, następnie co do możliwych przytem chemicznych procesów, a wreszcie co do sposobu, w jaki powstały złoża już gotowych produktów w formacyach naftonośnych.

Ażeby w tej sprawie dojść do możliwie zadowalających wyników, musimy przeto rozłożyć powyższy jeszcze sporny problem na trzy oddzielne pytania i poddać je krytycznej dyskusyi. Pytania te można sformułować w sposób następujący:

1.    Jakie organizmy mogły (i mogą) dostarczyć materyi organicznej potrzebnej do wytworzenia bituminów i jakiego rodzaju jest ta materya?

2.    Jakie procesy mogą z tej materyi wytworzyć bituminy?—i

3.    W jaki sposób mogły i mogą z tego powstawać odpowiednie złoża?

Pytania te poddamy obecnie szczegółowemu rozbiorowi.

1. Organiczna substancya potrzebna do wytworzenia nafty.

Przez długie lata uważano brak skamieniałości tak potężnych nieraz pokładów fliszowych jako jednę z głównych właściwości tych utworów. Dokładniejsze badania późniejsze wykazały jednak, że tylko* oznaczalne i dla celów stratygraficznych przydatne skamieniałości znajdują się tam stosunkowo rzadko, gdy tymczasem resztki i ślady organizmów tak zwierzęcych, jak i roślinnych w ogóle są w tych sedymentach nawet bardzo pospolite i obfite, jak to widzieliśmy w poprzednich opisach szczegółowych.

Gdy więc rozpoczęto szukać w formacyach naftonośnych, które, jak już wiemy, należą głównie do faciesu fliszowego, materyałów organicznych potrzebnych dla wytworzenia nafty, musiano się oczywiście trzymać w pierwszym rzędzie tych szczątków organizmów,,

które można było znaleźć w większych ilościach w tych pokładach lub w ich najbliższem sąsiedztwie. Stosownie więc do tego, jak znajdowano w odpowiednich warstwach szczątki ryb, skorupiaków, małży, otwornic, okrzemek, wodorostów lub innych roślin w większej ilości, uznawano je bez zastrzeżeń jako reszty tych organizmów, które dostarczyły materyi organicznej potrzebnej do wytworzenia bituminów pokładom je zawierającym lub sąsiednim, i tak zdawało się, że sprawa została zadowalająco załatwiona.

Pomijano jednak i niestety dziś się jeszcze pomija przytem ten logicznie konieczny warunek, że do wytworzenia nafty wosadach nie mogą wy starczy ć j akiekolwiek szczątki organizmów, lecz koniecznie potrzebną jest do tego organiczna substancya o odpowiednich właściwościach.

Z tego stanowiska wychodząc, rozważymy obecnie kwestyę, z jakich to organizmów i w jakim charakterze może się dostać do osadów organiczny materyał, z któregoby następnie można wyprowadzić węglowodory kopalne.

W pierwszym rzędzie musi się wydać niezmiernie dziwnem, że właśnie najprawdziwsze i najbogatsze w skamieniałości zoogeni-czne wapienie nie tylko prawie nigdzie nie zawierają nafty, ale są one nawet bardzo tylko rzadko bitumicznymi. Znamy przecież we wszystkich starych i młodych geologicznych poziomach mnóstwo wapieni koralowych i ławic muszlowycb, które nie zawierają ani śladu bituminów. Między wielu tysiącami raf koralowych kopalnych, na pół kopalnych i współczesnych przytacza się jedyny wypadek nad Morzem Czerwonem (Gebel Zeit), gdzie z bardzo młodej ławicy koralowej wycieka nafta. Natomiast nie znamy ani w bliższem otoczeniu tego miejsca, ani w ogóle gdziekolwiek indziej chociażby śladów bituminu w rafach koralowych. Gdyby nawet istotnie nafta z Gebel Zeit nie była tam na drugorzędnem łożysku (nasączona z innych formacyj naftonośnych do rafy koralowej), lecz wytworzyła się w tej ławicy, to należałoby szukać materyi organicznej dla wytworzenia tej nafty nie w polipach koralowych, lecz chyba w jakichś innych materyałach, ponieważ byłoby przecież niepojętem, dlaczegoby zwierzęta rafy budujące tylko w tym jedynym punkcie na całej kuli • ziemskiej naftę produkowały, a zresztą absolutnie nigdzie! Nawet w znanych obszarach naftowych są właśnie te wapienie, które zawierają najliczniejsze skamieniałości, i które wprost wypada określić jako zoo- lub fito-geniczne, zupełnie wolne od bituminów, albo bardzo w nie ubogie. Tak n. p. nie są nigdy bitumicznymi w Karpatach tytońskie wapienie Stramberskie, które są całkiem prawdziwymi wapieniami rafowymi, a tak samo i wapienie południowych skałek złożone z krynoidów, ammonitów i aptychów. Również nie zawierają bituminów wapienie nummulitowe i litotamniowe. Na półwyspie Apszerońskim składają się bardzo młode pokłady aralo-kaspijskie prawie wyłącznie ze skorup małży; są one jednak zupełnie wolne od bituminu, a zawierają tylko wyjątkowo nieco nafty nasączonej niewątpliwie z formacyj sąsiednich, jak n. p. w Bibi-Eybat. Potężne wapienie eoceńskie Pundżabu (Indye Wschodnie) nie są w ogóle bitumicznymi i właśnie ich partye najbardziej obfitujące w korale i num-mulity są zupełnie bituminu pozbawione. Nieliczne partye tych wapieni, które zawierają naftę i bitumen, są dziwnie ubogie w skamieniałości (zwykle tylko rzadkie mikroskopowe otwornice) i ograniczone tylko do miejsc kontaktu, gdzie wapienie te zostały nasunięte lub wgniecione w pstre faciesy marglowe, gipsowe, fliszowe i solne tamtejszego eocenu. I tutaj nie mogły żadną miarą ani korale, ani num-mulity dostarczyć materyi organicznej potrzebnej do wytworzenia bituminu.

Jeżeli teraz rozpatrzymy bliżej warunki sedymentacyi i życie organiczne płaskiego podzwrotnikowego litorału, — a tylko ten region może tu wchodzić w rachubę, — to znajdujemy, jak to przedstawiono po części już w rozdziale poprzednim, że z żyjących tam nader licznych organizmów zwierzęcych do sedymentów dostają się prawie wyłącznie tylko szczątki mineralne, jak skorupy i szkielety. Ich substancya organiczna znika jeszcze przed ich osadzeniem.

Można przecież codziennie i co godziny obserwować, jak w owych okolicach tak na otwartem płaskiem wybrzeżu morskiem, jak i u ujść rzecznych, w częściowo odciętych lagunach i jeziorach brzeżnych każdy trup zwierzęcy, jak ryba, rak, robak, muszla, ślimak, jeżowiec, koral i t. d., zaraz zostaje pożarty przez inne zwierzęta, albo prawie natychmiast gnije tak, że w najkrótszym czasie już tylko kości, oście, kolce, łuski, szkielety wapienne i skorupy prawie bez śladu substancyi organicznej na piasku i namule pozostają i w nich zostają złożone.

Ciało roślinne składa się po części, a ciało zwierzęce prze-* ważnie ze substancyj proteinowych, które, jak wiadomo, po śmierci tych istot tak w powietrzu, jako też i bez przystępu powietrza podlegają niezmiernie szybkiemu rozkładowi. Głównym ich końcowym produktem rozkładowym (obok siarkowodoru, wolnego bezwodnika węglowego i t. d.) jest w wodzie morskiej węglan ammo-nowy, który z rozpuszczonych w tej wodzie soli wapniowych (głównie chlorek i siarczan) natychmiast strąca węglan wapniowy i daje inne sole ammonowe, z których obok bezwodnika węglowego i połączeń siarki niższe rośliny wytwarzają znów nowe ciała białkowate. Proces ten (zaznaczony tu tylko w fazach końcowych, w rzeczywistości jednak niezawodnie bardziej skomplikowany) jest niewątpliwie podstawą wydzielania wapienia przez organizmy oraz ciągłego i bardzo-szybkiego krążenia substancyj proteinowych tak ważnych dla całego życia organicznego.

Wykonałem przed laty następujące bardzo proste, lecz pouczające doświadczenie, którego dotychczas nie opublikowałem. W kolbie szklanej umieściłem roztwór soli sodowych, magnezowych i wapniowych w przybliżonym stosunku wody morskiej ze zwykłem białkiem jaja kurzego. Kolbę zatkałem przedziurawionym korkiem, przez który wychodziła otwarta i dwukrotnie zgięta rurka szklana do otwartego walca szklanego z wodą tak, że drugi również otwarty koniec rurki zanurzał się w wodzie, a gazy wydobywające się z kolby mogły swobodnie uchodzić, podczas gdy świeże powietrze z zewnątrz nie miało do wnętrza kolby przystępu. Gały aparat pozostawiono w spokoju w miernem cieple przez kilka tygodni. Gdy wywiązywanie się gazów, a tem samem i proces gnicia w kolbie prawie zupełnie-ustały, okazywał płyn reakcyę wyraźnie alkaliczną i dawał z odczynnikiem N e s s 1 e r’a silną reakcyę ammonową. Na wewnętrznych ścianach kolby osadził się drobnoziarnisty osad krystaliczny, który okazał się czystym węglanem wapniowym.

Z powyższego przedstawienia wynika, że ciała proteinowe organizmów, a zwłaszcza zwierząt morskich, przy nieustannem i bardza szybkiem przetwarzaniu się i rozkładaniu nie mogą się żadną miarą nagromadzać w osadach i dlatego nie mogą dostarczać materyału do wytwarzania nafty. Przyznaje to zresztą także C. En gier, przyjmując jako pierwsze stadyum powstawania nafty z ciał organicznych rozkład i usunięcie substancyj azotowych przez gnicie.

Najbliższym materyałem, który jako wchodzący w skład ciał' organizmów musi tu być uwzględnionym, są substancye tłuszczowe, t. j. glicerydy kwasów tłuszczowych. Wiadomo, że Engl er oparł na tych substancyach swą teoryę pochodzenia nafty o której jeszcze później będzie mowa. Nie wchodząc na razie w możliwy przytem proces chemiczny, zajmiemy się teraz tylko pytaniem, czy nagromadzenie tłuszczów w sedymentach morskich i lagunar-nych jest w ogóle możliwem.

Tłuszcze są niezawodnie połączeniami wcale trwałemi i mogą się zwykłym czynnikom i procesom rozkładającym (utlenianie, fer-mentacya, butwienie, gnicie i t. p.) o wiele lepiej i dłużej opierać, niż ciała proteinowe.

Tłuszcze ciała zwierzęcego rozmieszczone są wśród i między proteinami, które składają przeważną część wszystkich tkanek. Jeżeli teraz proteiny w wodzie ulegną prędkiemu zniszczeniu, co zawsze musi następować bardzo szybko, to zawarte w nich ciała tłuszczowe tracą wszelkie oparcie i nie mogą opaść do sedymentów na dnie, lecz muszą uledz wypłukaniu i uniesieniu przez wodę, ponieważ wszystkie tłuszcze są lżejsze od wody.

Tylko w niezmiernie rzadkich wypadkach, w zupełnie zasolonych basenach i zatokach (n. p. w zatoce Kara Bugas jeziora Kaspijskiego) mogą się zachować trupy zwierzęce z mięsem, skórą i tłuszczem. W najliczniejszych jednak i najznaczniejszych forma-cyach naftowych nie znajdujemy tego rodzaju pokładów, a we współczesnych i kopalnych jeziorach solnych (formacye solne) nie znajdujemy wcale, albo tylko bardzo mało zwierząt.

Przytaczane często jako przykłady nagromadzeń tłuszczu, znajdywania tak zwanego tłuszczu trupiego lub wosku trupiego (adipocire), znane są wyłącznie w otoczeniu antiseptycznem lub suchem (w pokładach torfu lub w grobach), ale nigdy w osadach morskich.

Katastrofalne zabijanie całych faun z natychmiastowem pogrzebaniem całych takich cmentarzysk w sedymentach, jak je przyjmują niektórzy autorowie dla wytworzenia nafty, są w geologii zupełnie nieznane. Przedstawione obszernie warunki sedymentacyi przy omawianiu powstawania fliszu wykazują niewątpliwie, że, jak na każdem wybrzeżu, tak też i tutaj z trupów zwierzęcych dostać się mogą do osadów tylko kości, łuski, pancerze, skorupy i szkielety, ale nic z substancyi organicznej (ani proteiny, ani tłuszcze), albo tylko chyba ślady tejże (keratyna, konchiolina, chityna i t. p.).

Znane są zawartości nafty i bituminu, które dość często znajdują się w komorach i skorupach różnych skamieniałości w niektórych wapieniach. Zawartości takie są n. p. w ortocerasach czeskich wapieni sylurskich, w ammonitach i muszlach wapieni basowych koło Karlsruhe, w muszlach wapieni aptieńskich w Val de Travers i inne. Niektórzy zagorzali zwolennicy zwierzęcego pochodzenia nafty przedstawiają takie okazy jako bezpośrednie dowody takich teoryj.

Bezpodstawność takiego dowodzenia wykazuje najlepiej zdanie

C. E n g 1 e r’a i E. A1 b r e c h t’a ², które w następstwie dosłownie

przytaczam:

»Unsere ursprüngliche Annahme, dass dieses Erdöl der Fettrest der Lebewesen sei, die sich in den Wohnkammern der Petrefacten aufgehalten hatten, muss — so verlockend sie anfänglich erschien — wieder aufgegeben werden, und zwar aus den folgenden zwei Gründen: Einmal ist die Menge des Petroleums in einzelnen Kammern so bedeutend, dass das Fett und überhaupt die Gesammtsubstanz des betreffenden Tieres nicht ausgereicht haben würde, um dieselbe bilden zu können. Einzelne Kammern sind fast vollständig mit Petroleum angefüllt. Ausserdem haben wir aber wiederholt — wenngleich seltener — andere, zufällig entstandene kleine Hohlräume in dem Liaskalk gefunden, welche ebenfalls Petroleum enthielten«.

L. DeLaunay³ wypowiada o tym samym przedmiocie zdania następujące:

»Les observations, où Гоп avait cru retrouver dans le pétrole les restes de ses organismes producteurs, sont trop souvent sans valeur, comme lorsqu’on a prétendu faire provenir le pétrole de mollusques fossiles, dans les cavités desquels il s’était emmagasiné mécaniquement, ainsi qu'il pouvait le faire à côté dans un pore ou dans une géode quelconque des mêmes strates. Parce qu’un fossile est rempli de pyrite ou de silice, on n’a jamais songé à en conclure qu’il avait produit lui-même l’un ou l’autre de ses minéraux. Quoique la conclusion semble beaucoup plus vraisemblable quand il s’agit d’hydrocarbures, et quoiqu’ à titre exceptionnel certaines constatations puissent être à retenir, il faut se défier d’un procédé de raisonnement, qui peut conduire également, et aussi logiquement, à de pareilles conséquences«.

W odsyłaczu dodaje następnie tenże autor jeszcze trafną uwagę następującą:

21

»II est évident que les accumulations de coquillages sur une côte marine n’ont aucun rapport avec la formation du pétrole. La manière dont ces coquilles se déposent vides sur nos plages actuelles suffirait à le prouver. L’absence de tout dépôt hydrocarbure dans des parties les plus riches en fossiles du jurassique français en est également la démonstration«.

Jeżeli się teraz zwrócimy do ciał roślinnych, to przekonamy się, ze one mogą dostarczyć i rzeczywiście dostarczają sedy-mentom bez porównania więcej substancyj prawdziwie organicznych i znacznie odporniejszych wobec rozmaitych wpływów zewnętrznych.

Faktem jest, że wszystkie, a zwłaszcza naftonośne pokłady iliszowe zawierają bardzo liczne szczątki roślinne. Wszędzie znajdujemy albo większe, po części zwęglone lub skrzemieniałe fragmenty roślin lądowych, albo drobniejszy i zupełnie drobny detritus roślinny, albo wielkie masy fukoidów, które przeważnie chyba tylko za szczątki wodorostów uważać można.

Częściowe zwęglenie tych szczątków jest już bezpośrednim dowodem, że tu dostały się do osadów nie nieorganiczne szkielety i skorupy, jak u zwierząt, lecz su b stancy a prawdziwie organiczna. Także i skrzemienienie z zachowaną zawsze najdrobniejszą strukturą tkanki komórkowej dowodzi, że tu pierwotnie ułożyła się w osadach tworząca je substancya organiczna, oraz że ta tkanka dopiero później powoli i stopniowo zanikła i została zastąpiona przez krzemionkę (czasem także przez inne minerały) z zachowaniem całej mikroskopowej struktury.

W szczegółowych opisach obserwowanych obecnie stosunków sedymentacyjnych w płaskim litorale podzwrotnikowym, gdzie powstają prawdziwe i typowe utwory fliszowe, zwróciłem uwagę na to, że w tych warunkach wciela się do osadów piaszczystych i mu-listych masowo detritus roślinny obok większych fragmentów (pnie, gałęzie, liście, korzenie, owoce), a wielkie masy morszczynów wyrzucane na wybrzeżach są przecież powszechnie znanem i pospoli-tem zjawiskiem.

Czemżeż jest ta substancya prawdziwie organiczna gromadząca się w większych ilościach i odporna w osadach fliszowych '? Jest to celi u łoza w najobszerniejszem znaczeniu, t. j. włącznie ze wszyst-kiemi odmianami, jak lignina, kutina, suberina i t. p., oraz ich pierwsze produkty rozkładu, które w ogóle określamy jako humus. Celluloza jest nadto cięższą od wody (gęstość czystej cellulozy wynosi 1,5), wskutek czego po namoknięciu opada na dno i nie zostaje przez wodę uniesiona, jak tłuszcze.

Wielkiej trwałości cellulozy dowodzi także znany fakt, że nawet w kopalnych węglach znaleziono jeszcze cellulozę nierozłożoną h

Substancye proteinowe roślin ulegają niezawodnie tak samo, jak u zwierząt, w najkrótszym czasie rozkładowi i zniszczeniu. Z innych trwalszych połączeń, które znajdują się w tkankach roślinnych często w znaczniejszych ilościach, jak tłuszcze, żywice, terpeny, alkaloidy i t. p., mogą się w pewnych warunkach i pod ochroną trwalszych błon komórkowych zachować pewne partye przed wy-płókaniem i uniesieniem i wtedy mogą się i one dostać do osadów wraz z cellulozą. Niewątpliwie jednak ustępują one co do ilości bardzo znacznie w porównaniu z cellulozą i z substancyami hiimu-sowemi.

Omawiając zjawiska podzwrotnikowego litorału, zaznaczyłem nadto, że wpadające tam rzeki w otoczeniu najbujniejszej wegetacyi wnoszą do morza wodę ciemno brunatną, i że jeszcze daleko od ujścia można widzieć na falach morskich powstałą stąd gęstą brunatną pianę, która pędzona następnie do brzegu dostaje się do se-dymentów. To brunatne zabarwienie może pochodzić tylko od sub-stancyj humusowych, będących produktem rozkładu roślin. Na wybrzeżach pozbawionych wegetacyi nie widziałem tego brunatnego zabarwienia nigdzie, nawet w pobliżu najbogatszego życia zwierzęcego (n. p. w pobliżu wielu raf koralowych).

Z powyższych wywodów wynika najniewątpliwiej, że wśród warunków umożliwiających powstanie fliszu, prawie jedyna substancya organiczna, która się zdoła nagromadzić w tych osadach, może być tylko pochodzenia roślinnego i to w bardzo przeważającej mierze cellulozą i humus. Podrzędnie mogą to być i inne substancye pochodzenia roślinnego, jak tłuszcze, żywice, alkaloidy i t. p., a już tylko zupełnie wyjątkowo i w minimalnych ilościach może się dostać do sedymentów także nieco organicznej substancyi pochodzenia zwierzęcego.

Niektóre bitumiczne łupki i wapienie nie okazują wyraźnych szczątków roślinnych z zachowaną strukturą, a natomiast zawierają szczątki zwierzęce, jak odciski ryb, skorupiaki, graptolity, mszywioły.

¹ Por. Po to nié, Entstehung der Steinkohle. 5. Aufl. P. 100.

otwornice i t. d. Takimi są znane łupki rybne (menilitowe) fliszu alpejskiego i karpackiego, różne łupki ałunowe i wapienie asfaltowe. W takich wypadkach uznawano najczęściej te szczątki zwierzęce jako bezpośrednie dowody zwierzęcego pochodzenia bituminu. Jest to jednak na pewne nieuzasadnionem. Szczątki zwierzęce tych skał dowodzą tylko, że są to prawie zawsze osady morskie lub limanowe, ale jeszcze wcale stąd nie wynika, że z tych zwierząt pochodziła także ta substancya organiczna, która wytworzyła bitumen. Wedle poprzednich wywodów musimy uważać jako rzecz udowodnioną, że wśród warunków, które towarzyszyły powstaniu tych skał, zwierzęca substancya organiczna już była rozłożoną i usuniętą jeszcze przedtem, nim się łuski, pancerze, szkielety i skorupy tych zwierząt dostały do osadów. Tylko rośliny mogły dostarczyć tym sedymentom materyi organicznej potrzebnej do bitumin i z асу i. W karpackich łupkach menilitowych nie znajdujemy zwykle w świeżym stanie szczątków roślinnych z wyraźnie zachowaną strukturą, lecz po powierzchownem zwietrzeniu i wybieleniu czarno-brunatnych powierzchni warstwowych można tam bardzo często rozróżnić zupełnie wyraźne i niewątpliwe okruchy roślinne. Nadto może to być w takich wypadkach przeważnie łatwiej rozpadający się i tracący wszelką strukturę materyał algowy lub substancya humusowa, ale z pewnością nie substancya organiczna zwierzęca.

Oto wyniki krytycznego rozważenia stosunków geologicznych i odbywających się w oczach naszych warunków sedymentacyi.

Nadto jednak wykonałem jeszcze szereg badań laboratoryjnych, których przebieg i wyniki podaję w następstwie.

1. Namuł współczesny z laguny Domini koło Во-ri у e r e (Afryka zachodnia, Wybrzeże Złote). Lagunę Domini z wodą na pół wysłodzoną, płytką, zarastającą mangrowami i pandanami, opisałem już poprzednio (str. 294). Namuł, wzięty do badań, zebrany był przy kępach mangrów i przechowany w szczelnych puszkach blaszanych. Namuł jest czarny, nieco piaszczysty, zawiera liczne skorupy ślimaków (Melanie, Cerithia i inne), rzadziej też ostryg, oraz mnóstwo szczątków roślinnych. Po powolnem wysuszeniu tego na-, mułu wydzielają się w nim kryształki soli i gipsu oraz wykwity żelaziste. Nie ulega wątpliwości, że takim utworem musiały być pierwotnie różne łupki bitumiczne dawniejszych formacyj, jak łupki menilitowe, graptolitowe, ałunowe i t. p.

Namuł ten po wysuszeniu powolnem w zwykłej temperaturze wytrawiłem najpierw eterem. Ten wyciąg eterowy okazuje barwę czerwono-brunatną i po odparowaniu eteru zostawia brunatną masę żywicowatą, bardzo lepką, cięższą od wody, zapachu przypominającego zgniłą cebulę.

Substancya ta, gotowana dłuższy czas z ługiem sodowym lub potasowym, nie pieni się zupełnie i tylko w bardzo małej cząstce ulega rozpuszczeniu. Roztwór ługowy żółtawy daje z kwasem solnym nieco brunatnego osadu kłaczkowatego, gęstszego od wody (opada na dno), który się w eterze rozpuszcza i po odparowaniu eteru znów zostawia bardzo lepką substancyę żywicowatą. Już te własności dowodzą dostatecznie, że namuł nie zawiera zupełnie tłuszczów (glicerydów kwasów tłuszczowych), te bowiem musiałyby się z ługiem pienić i zmydlić, a po rozłożeniu kwasami musiałyby dać wolne kwasy tłuszczowe pływające na wodzie. Zresztą gdyby w tej substancyi nawet był jaki ślad tłuszczu, to ilość ta byłaby tak znikomo małą, że absolutnie nie mogłaby odegrać żadnej roli przy bituminizacyi powstających tu osadów.

Inną część wyciągu eterowego wstrząsałem z rozcieńczonym kwasem siarkowym. Po rozdzieleniu roztworów wyciąg kwasowy wydaje zapach wyraźnie gorzkawy i daje reakcye następujące:

z kwasem fosforo-molibdenowym osad jasno żółty rozpuszczający się w amoniaku z chwilowem i zaraz niknącem zabarwieniem niebieski em;

z kwasem pikrynowym dość znaczny osad żółty ;

z roztworem jodu w jodku potasowym osad czerwono - brunatny.

Nie może ulegać wątpliwości, że są to reakcye alkaloidów.

Dalsze badania tak owych ciał żywicowatych, jak i alkaloidów wyciągu eterowego były niemożliwe z powodu bardzo małych ilości tych substancyj.

Z pozostałości po wytrawieniu eterem część gotowano znów z ługiem sodowym. Już po krótkim czasie powstaje płyn ciemno brunatny, który odsączony, daje z kwasem solnym bardzo obfity kłaczkowaty osad czarno brunatny kwasów humusowych, nierozpuszczalny w eterze.

Inną część namułu, wytrawionego eterem, wymyto (na sączku asbestowym) po kolei jeszcze amoniakiem, kwasem azotowym i wodą. Pozostałość zaś wyciągnięto ammoniakalnym roztworem miedzi (płyn

S ch w eizera). Wyciąg ten odsączony po kilku godzinach dawał z kwasami, oraz z alkoholem charakterystyczny kłaczkowaty osad biały, który był niewątpliwą jeszcze nierozłożoną ce 11 u łozą.

Z badań tych wynika dowód oczywisty, że w warunkach opisanych pomimo ob’ecnosci licznych szczątków zwierzęcych, do osadów dostaje się obficie tylko substancya organiczna pochodzenia roślinnego (celluloza, humus, alkaloidy i żywice), ale ani ślad tłuszczu (ani ze zwierząt, ani z roślin).

2.    Brunatna gęsta piana wyrzucana na brzegu przez fale morskie koło Beyin (Wybrzeże Złote, Afryka). Piana ta, zebrana do puszek blaszanych i następnie wysuszona, daje lekką masę gąbczastą brunatną. Gotowana z ługiem potasowym daje płyn ciemno-brunatny, z którego kwas solny strąca obfity brunatny kłaczkowaty osad nierozpuszczalny w eterze. Są to więc niewątpliwie kwasy humusowe, pochodzące z roślin i wnoszone obficie do morza przez rzeki, jak to już wyżej opisałem. Także i namuł piaszczysty z tegoż wybrzeża morskiego koło Beyin gotowany z ługiem daje pewną ilość humusu.

3.    Ciemno szary ił trzeciorzędny ze śladami roślin (lignitowych) z Bony er e (Wybrzeże Złote, Afryka), wydobyty ze świeżo dokonanego na moje polecenie głębokiego sztucznego wkopu pod grubą powłoką laterytu, gdzie jakikolwiek udział wegetacyi dzisiejszej był absolutnie wykluczony. Z formacyi tej pochodzą w tej okolicy wycieki naftowe, opisane w.mej pracy afrykańskiej. Mała próbka tego iłu, gotowana z ługiem potasowym, daje następnie z kwasem solnym bardzo obfity brunatny osad kwasów humusowych.

4.    Ciemny ił ze zwęglonymi śladami roślin i grudkami żywicy do bursztynu podobnej z Atijere (prow. Lagos, Nigeria, Afryka). Jest to próbka z głębszego wiercenia Nr. 12, z głębokości 182 m. Gotowany krótko z ługiem potasowym daje płyn prawie czarny, z którego HC1 strąca nader obfity czarno-bru-natny osad humusowy.

5.    Ciemny ił piaszczysty z asfaltem zPedernales (Venezuela, ujście rzeki Orinoco, połud. Ameryka), wydobyty w mojej obecności z wiercenia Nr. 3, z głębokości 20 m. Gotowany z KOH daje płyn brunatny, z którego HC1 strąca obfity osad humusowy. Dodać tu muszę, że asfaltu i bituminów czystych ługi alkaliczne zupełnie nie atakują.

6.    Ił łupkowy jasny z licznymi szczątkami c z ę-

ściowo zwęglonych roślin z kopalni nafty Cacheuta (prow. Mendoza, Argentyna, Ameryka połud.). Warstwy te przegradzają pokłady piaskowców naftonośnych i dostarczyły pięknej flory retyckiej, opisanej przez Szajnochę⁴. Mała próbka gotowana z KOH daje płyn brunatny, z którego kwasy strącają kłaczkowaty brunatny osad kwasów humusowych.

7.    Czarny łupek z bardzo liczne mi skorupkami e s t e г y i (Ksth er i a mangaliensis) z tejże samej miejscowości (Cacheuta). Łupek ten, nie różniący się petrograficznie od karpackich łupków menilitowych, tworzy wyższą część tamtejszej for-macyi naftowej wieku górno-triasowego (retyckiego). Łupek ten go* towany tylko krótko z NaOH daje płyn czarno-brunatny, z którego HCl strąca bardzo obfity ciemno-brunatny osad humusowy.

8.    Czarny łupek menilitowy z łuskami ryb z Brzozowa (Karpaty zachodnie). Okaz wydobyty z szybu kopanego w kopalni nafty na Widaczu. Mały odłamek gotowany z KOH daje ciemno brunatny płyn, z którego HCl strąca obfity osad humusowy. Osad nie rozpuszcza się ani w eterze, ani w ligroinie (co zresztą stwierdzałem i we wszystkich innych wypadkach). Nie jest to więc ani bitumen, ani kwas tłuszczowy.

9.    Próbka z głębokiego wiercenia (Nr. 1) w kopalni »Dąbrowa« w Tustanowicach, z głębokości 1266 m. Jest to gruby piasek z okruchami czarnego łupku menilitowego (oligocen). Warstwy te zawierają w tym obszarze naftę oraz obfitą wodę bardzo słoną. Gotowane przez godzinę z NaOH daje płyn czerwono-brunatny, z którego HCl strąca kłaczkowaty brunatny osad, zabarwiony nieco jaśniej, niż w innych wypadkach z powodu małej domieszki strąconej krzemionki, co przy dłuższem gotowaniu piasku z alkaliami uje da się uniknąć.

10.    Ciemno szary piaskowiec z warstewkami połyskującego węgla i szczątkami rośli z Wielopola koło Zagórza (Karpaty zachodnie). Jest to odłam wydobyty z wiercenia naftowego z głębokości 671 m. Pochodzi z poziomu naftonośnego warstw krośnieńskich (oligocen). Daje gotowany z KOH płyn brunatny, z którego HCl strąca osad brunatny.

11.    Czarny łupek bitumiczny (Albert shale) z Albert Mines (New Brunswick, Canada). Zawiera szczątki ryb (dolny karbon). Gotowany z ługami, nie daje żadnej reakcyi. Dopiero po dłuższem ogrzewaniu z chloranem potasowym i kwasem azotowym, a następnie wygotowany z NaOH daje płyn czerwono - brunatny, z którego HG1 strąca osad humusowy nieco jaśniejszy z powodu domieszki krzemionki. Sam albertyt (czarny minerał smołowaty) w tych łupkach występujący, nie daje żadnej reakcyi, t. j. ani zabarwienia roztworu, ani osadów.

12.    Ciemny bitumiczny łupek wapienny z fukoi-dami z Point Edward Quarry koło Sydney (Nova Scotia, Canada). Wiek karboński (Windsor series). Podobnie, jak poprzedni, dopiero z KC10₃ i z HNOs, a następnie gotowany z KOH daje płyn brunatnawy, z którego HC1 strąca nieco kwasów humusowych.

13.    Ciemny twardy łupek bitumiczny z jasnymi Chondrites hollen sis z Ohmden (Lias). Traktowany, jak poprzednio KC10₃ i HN0₃, potem gotowany z NaOH daje płyn czerwonawy, z którego HC1 strąca nieco osadu brunatnego.

14.    Czarny łupek bitumiczny z rybami (Kupferschiefer) permski z Eisleben (Turyngia). Traktowany, jak poprzedni, daje ostatecznie płyn zaledwie słabo żółtawy.

Wreszcie nie dały zupełnie żadnej reakcyi humusowej ani z ługami wprost, ani po utlenianiu chloranem potasowym i kwasem azotowym okazy następujące:

15.    Wapień mocno bitumiczny eoceński z Tret

(Pundżab) ;

16. Gips bitumiczny eoceński z Golra (Pundżab), i

17. Warstewki dolomityczne z czarnymi nalotami wtrącone w formacyi solnej z Mari (Salt Range, Pundżab, Indye Wschodnie).

Widzimy, że doświadczenia laboratoryjne potwierdzają w zupełności wnioski wysnute poprzednio z samych obserwacyj geologicznych.

Jedynym materyałem organicznym, którego obecność w znaczniejszych ilościach można stwierdzić w utworach bitumicznych i naftonośnych od najnowszych czasów aż do triasu i karbonu, są substancye humusowe pochodzenia przeważnie, jeżeli nie wyłącznie, roślinnego.

Jeżeli w niektórych z powyższych doświadczeń reakcyi humusowej nie otrzymano, to albo substancya ta została już zupełnie zużyta na wytworzenie bituminu (wypadek 14), albo bitumen gotowy

nasączył się do tych skał dopiero z sąsiedztwa (wyp. 15 i 16), albo w ogóle nigdy tam nie było ani humusu, ani bituminu (wyp. 17).

Ta sama przeto substancya organiczna, która wpewnychwarunkach wytwarza węgle kopalne, musi w odmiennych okolicznościach przeobrażać się w bituminy, inne bowiem materye organiczne ani nie mogą się dostaćT ani faktycznie nie dostają się do sedymentów.

Rozważymy w następstwie, czv i jakie to warunki mogą spowodować, że z tego samego materyału, t. j. głównie z cellulozy i humusu, raz powstać mogą węgle, drugi raz bituminy.

2. Proces powstawania bituminów.

Tu już musimy wkroczyć w dziedzinę hipotez dalej, niż to było potrzebnem w rozważaniach poprzednich. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w kwestyi, którą mamy przed sobą, zbyt mało jeszcze znamy faktów na pewne stwierdzonych, ażeby na ich podstawie wznieść gmach teoryi dostatecznie wykończonej.

Przecież my dotychczas prawie nie znamy samej istoty chemicznej połączeń wchodzących w skład bituminów. Wiemy, że są to przeważnie mięszaniny węglowodorów; nie wiemy jednak, które z tych węglowodorów, które udało się dotąd wyodrębnić i bliżej zbadać, znajdowały się w tym samym stanie w bituminie pierwotnym. a które z nich dopiero z innych związków powstały podczas operacyj ich wydzielania i oczyszczania.

Z faktu, że destylacya destruktywna ⁵ drzewa daje gazy palne, alkohol metylowy, kwas octowy, dziegieć, węgiel elementarny i t. p., nikt nie wysnuje wniosku, że ciała te znajdowały się już jako takie w samem drzewie. Wiemy bowiem na pewne, że one powstały z cellulozy i innych składników drzewa dopiero podczas destylacyi, i z produktów tych już pierwotnego drzewa żadną miarą odtworzyć nie zdołamy. To samo da się powiedzieć o destylacyi destruktywnej

węgla kamiennego, torfu i innych ciał organicznych w przyrodzie występujących. To samo niewątpliwie powtarza się przy destylacyi bituminów naturalnych. Destylacya ta jest niezawodnie w znacznej mierze destruktywną zwłaszcza w odniesieniu do związków wielko-drobinowych, i przez zmięszanie produktów destylacyi i pozostałości n. p. ropy naftowej nikt nie odtworzy już samej pierwotnej ropy. z której te produkty otrzymano. Dowodzi tego niezbicie zastosowanie procesu tak zwanego »cracking« przy rafinowaniu nafty, polegającego na przegrzewaniu par olejów cięższych, które wskutek tego przegrzania rozszczepiają się na gazy i oleje lżejsze. Dowodzi tego także otrzymywanie gazu świetlnego z ciężkich olejów naftowych przez puszczanie ich kroplami.na rozpalone wióry miedziane, przyczem obok gazów powstają głównie węglowodory cykliczne, jak benzol, tuluol, antracen i t. p., tak samo, jak przy destylacyi węgla kamiennego. Nikt nie może wątpić, że ciał tych ani w węglu, ani w ropie .nigdy nie było, lecz powstają one dopiero z połączeń innych wskutek działania nadmiernie wysokich temperatur.

Wiemy dalej, że często zastosowanie w laboratoryach rozmaitych metod syntetycznych prowadzi do otrzymywania zupełnie jednakowych połączeń i odwrotnie zastosowanie metod tych samych tylko w odpowiednio zmienionych warunkach zewnętrznych (n. p. ciepła, światła i ciśnienia) prowadzi reakcye w kierunkach zupełnie odmiennych. Z samego więc faktu, że.ktoś zdołał otrzymać w pracowni chemicznej pewną drogą jakieś połączenie identyczne z pe-1 wnym związkiem występującym w przyrodzie nie wynika jeszcze wcale, że związek ten naturalny musiał powstać także tą samą drogą. Nie wynika też z tego bynajmniej, ażeby tak w pracowni, jak w przyrodzie, z tej samej materyi pierwotnej w odpowiednio zmienionych warunkach nie mogły powstawać produkty znacznie od siebie różne. Wszelkie więc doświadczalne sprawdzanie procesów naturalnych musi się liczyć ze wszystkiemi okolicznościami, często bardzo skomplikowanemi i nieuchwytnemi, które tym procesom w przyrodzie towarzyszą, jeżeli wyniki tych doświadczeń mają mieć trwałą wartość jako podstawy następnych roztrząsali teoretycznych.

Nowsze postępy termochemii, chemii kolloidów i biochemii wskazują nam już pod wielu względami właściwą drogę do ujęcia takich zagadnień, lecz są to dopiero początki natrafiające prawie na każdym kroku na nowe komplikacye i trudności prawie nie do pokonania, zwłaszcza gdy chodzi o wyjaśnienie naturalnego powsta-

wania związków o naturze tak zawiłej i tak mało znanej, jak mieszaniny węglowodorów składających się na naftę i inne bituminy naturalne.

W celu uproszczenia tego trudnego zadania musimy chwycić się na początek jedynej logicznie uzasadnionej drogi, którą będzie możliwie krytyczne zacieśnienie granic możliwości tych rozmaitych reakcyj, które w tej kwestyi w ogóle mogą wchodzić w rachubę. Część materyału, nie dającego się użyć do dalszej dyskusyi, ponieważ w sposób jaskrawy sprzeciwia się faktom obserwowanym, usunęliśmy na bok już poprzednio. Obecnie posuniemy się na tej samej drodze o krok dalej, wychodząc tylko z odmiennego po części stanowiska (fizyko-chemicznego).

Hipotezy czysto nieorganiczne (Berthelot, M en del ej e w. Mois san i inni), wyprowadzające węglowodory naftowe z działania wody na karbidy metali we wnętrzu ziemi, chociaż opierają się na dobrze uzasadnionych doświadczeniach laboratoryjnych, odpaść muszą zupełnie, ponieważ są w sprzeczności ze wszystkiemi obserwa-cyami geologicznemu

Hipotezy, uważające naftę za produkt destylacyi pokładów węgla lub łupków bitumicznych, muszą także odpaść z powodów tak geologicznych, jak i chemicznych. Produkty bowiem takich de-stylacyj są wybitnie różne od naft naturalnych, a nadto nigdzie na kuli ziemskiej nie znamy dotąd ani takich wydestylowanych pokładów węgla, ani łupków, ani koniecznych w takim razie pozostałości po takiej destylacyi pod postacią węgla elementarnego w formie koksu. Znane gdzieniegdzie małe partye skoksowane i wypalone przez wybuchy wulkaniczne są zjawiskami bardzo lokahiemi i nie istnieją wcale w olbrzymiej większości pól naftowych.

Najgłośniejszą w ostatnich czasach jest teorya En gl er a, oparta na doświadczeniu, że różne tłuszcze (głównie tran rybi i inne oleje roślinne i zwierzęce) oraz ich wolne kwasy tłuszczowe destylowane pod zwiększonem ciśnieniem (Druckdestillalion) dają między innymi produktami znaczniejszą ilość węglowodorów gazowych, płynnych i stałych, takich samych, jak destylacya naturalnych olejów skalnych. Przyznać należy, że, ze wszystkich dotąd otrzymanych pro-. duktów sztucznych, destylaty tłuszczowe Engler a najwięcej okazują . podobieństwa do naft naturalnych, i to usprawiedliwia w wysokim stopniu prawie tryumfalny pochód tej teoryi w sferach chemików i geologów. Wobec faktu jednak poprzednio obszernie uzasadnionego, że do sedymentów wszystkich w ogóle, a specyalnie takich, które następnie mogą się przeobrażać w formacye naftonośne i bitumiczne, żadne tłuszcze ani zwierzęce, ani roślinne dostać się nie mogą i rzeczywiście się nie dostają, chyba tylko w wypadkach zupełnie wyjątkowych i w ilościach minimalnych, musi nieodwołalnie upaść i wyłącza się z pod dyskusyi tak samo, jak inne hipotezy wspomniane poprzednio.

cała ta piękna teorya

Wykazałem poprzednio, że jedyną substancyą organiczną, która gromadzi się w większych ilościach w osadach litorału, jest cellu-loza i jej pokrewne, oraz ich pierwsze produkty rozkładu, t. j. humus. W nich więc tylko musimy szukać pierwotnego materyału do wytworzenia bituminów i nafty. Inne domieszki lokalne i przypadkowe, jak żywice, gumy, terpeny, alkaloidy, czasem też i nieco tłuszczu, odgrywają w tym materyale niewątpliwie rolę tylko niezmiernie podrzędną i prawie znikającą.

Celluloza i humus dostarczają jednak także, jak wiadomo, materyału do wytworzenia pokładów węgli kopalnych (torf, węgiel brunatny i kamienny). Proces tego zwęglania w przyrodzie został w ostatnich czasach teoretycznie i doświadczalnie zbadany i wyjaśniony przez F г. В ergi u s’a⁶. Wychodząc z faktu termochemi-cznego, że proces karbonizacyi cellulozy jest procesem exotermicznym, t. j. wydzielającym ciepło, wykazuje ten badacz, że proces ten w obrębie sedymentów chroniących od przystępu powietrza musi się odbywać samoczynnie w długich okresach czasu, który to długi czas może być skróconym przez podwyższenie temperatury, lecz nie ponad pewną granicę; tej bowiem przekroczenie musiałoby zmienić warunki równowagi, a tern samem i istnienia nowo przy tym procesie tworzących się związków chemicznych (węgli kopalnych). Wyższe ciśnienie, które w tych wypadkach w przyrodzie niewątpliwie występuje, nie może zastąpić temperatury, ani czasu, lecz odgrywa w tych reakcyach inną rolę, która tu na razie nie wchodzi w rachubę.

Na tych podstawach wykonał Bergius doświadczenia następujące: W odpowiednich szczelnie zamkniętych naczyniach metalowych umieszczał rozdrobniony torf lub czystą cellulozę (papier do filtrowania) z wodą i ogrzewał je od 5 do 64 godzin do stałych,.

ściśle regulowanych temperatur (w różnych doświadczeniach między 250° i 350° C). Zawsze otrzymywał’ gazy i węgle bardzo dobrze odpowiadające swym składem i innemi własnościami naturalnym węglom brunatnym i kamiennym.

Przy doświadczeniach z torfem zauważył ten autor nadto, że z wody początkowo czystej, wydzielały się następnie kłaczkowate ciemne osady, którym przypisuje charakter wyższych alifatycznych kwasów tłuszczowych. Nawiązując do tego sądzi Bergius, że te zdaniem jego substancye tłuszczowe rozpuszczone początkowo kol-loidalnie mogą następnie po zetknięciu się z elektrolitami, jak n. p. ze solą (NaCl), ulegać strąceniu i przy dalszem działaniu ciśnienia i wyższej temperatury (w myśl teoryi En gier’a) dać węglowodory naftowe.

Zdaje mi się, że w tern spostrzeżeniu końcowem autor uległ pewnemu złudzeniu. Torf tłuszczów nie zawierał, a ów osad kłaczko-waty mógł być tylko humusem. Suggestya poglądów Engler’a sprowadziła Bergius’a z dobrej widocznie drogi do wyjaśnienia także problemu powstawania bituminów.

¹

La faune de quelques plages soulevées des côtes du Sénégal et de la Mauritanie. Bull. Soc. géol. de France 1909, p. 392—394.

²

   Ueber die Petroleumeinschlüsse im Muschelkalk von Roth-Malsch in Baden. Ztschr. f. angewandte Chemie. 1901. Heft 37.

³

   Traité de métallogénie. I. vol. p. 489.

Zuber R., Flisz i nafta.

⁴

Sitzungsber. Akad. Wiss. Abt. I. Bd. 97. Wien 1888.

⁵

Uważam nazwę angielską »destructive distillation« jako znacznie trafniejszą od nazwy za przykładem niemieckim u nas używanej »destylacyi suchej«. Destylacya ropy naftowej, asfaltu i t. p. nie jest destylacya zwykłą (jak destylacya wody, alkoholu, octu, rtęci, siarki, cynku), ale też nie jest i destylacya suchą. Jest ona natomiast tak samo, jak destylacya węgla, destylacya destruktywną, ponieważ dla otrzymania pewnych produktów nowych, niszczy bezpowrotnie substancyę pierwotną.

⁶

Die Anwendung hoher Drucke bei chemischen Vorgängen und eine Nachbildung des Entstehungsprozesses der Steinkohle. Halle (Saale) 1913.

Mamy jednak znacznie dawniejszą teoryę chemiczną powstawania nafty, która lepiej od wszystkich innych wiąże ze sobą poznane po części dopiero później fakty. Jest to teorya B. Radziszewskiego г, którą w następstwie podaję w streszczeniu.

Radziszewski badał źródła mineralne (solanki jodowe) Iwonicza w zachód. Karpatach. Źródła te występują na grzbiecie nafto-nośnego siodła eoceńskiego w towarzystwie gazów palnych, objawiających się zwłaszcza w sławnej na całą Polskę »Bełkotce«. Otóż badacz wymieniony analizował chemicznie owe wody mineralne, gazy Bełkotki i łupki towarzyszące nafcie w sąsiedniej kopalni nafty w Bóbrce. Okazało się, że woda iwonicka zawiera wszystkie składniki wody morskiej, że gazy Bełkotki składają się przeważnie z metanu (CH₄), obok którego zawierają w małej ilości bezwodnik węglowy, etan (C₂H₆) i propan (C₃H₈), że wreszcie owe łupki z Bobrki reagują alkalicznie i zawierają nieco soli morskich, jak chlorek sodu i siarczany sodu i magnezu. Opierając się dalej na badaniach L. Popowa ¹ 2, które wykazały, że produktami gniłej fermentacyi substan-cyj roślinnych (cellulozy) są metan i bezwodnik węglowy, wysnuł Radziszewski wnioski następujące :

Nafta jest produktem gniłej fermentacyi spławionych i w nam u le morskim pogrzebanych roślin. Jak każda fermentacya wydaje obok produktu głównego jeszcze cały szereg homologicznych produktów ubocznych (tak n. p. produktem głównym zwykłej fermentacyi alkoholowej jest bezwodnik węglowy i alkohol etylowy, produktami zaś ubocznymi alkohole propylowy, butylowy, amylowy i dalsze), tak i przy fermentacyi cellulozy produktem głównym jest bezwodnik węglowy i metan, produktami zaś ubocznymi dalsze homologiczne z metanem węglowodory naftowe, jak etan, pentan, oktan, dekan it. d. Radziszewski zaznacza dalej, że ilości gazów palnych, wydobywających się w towarzystwie nafty od tysięcy lat z ziemi, są z pewnością tak olbrzymie, że określenie ich jako produktu głównego, nazwanie zaś nafty produktem ubocznym nie może się wydawać nieprawdopodobnem.

Na rolę soli morskich w tym procesie zdają się rzucać pewne światło jeszcze niektóre próby dokonane przez Radziszewskiego z namułem morskim i gnijącymi morszczynami. Oto zauważył ten badacz, że w obecności wody słonej wydziela się nieco substancyj oleistych i smołowatych (bliżej nie badanych), podczas gdy przy użyciu wody słodkiej wywiązują się tylko większe ilości bezwodnika węglowego i metanu. Że sole morskie mają ten lub jeszcze i inny wpływ na powstawanie nafty w przyrodzie, zdaje się wynikać także z widocznego kojarzenia się wystąpień nafty, bituminów, pokładów soli i źródeł słonych ze sobą.

Przytoczone przez Radziszewskiego spostrzeżenia L. P o-pow'a potwierdził później i rozszerzył Hoppe-Seyler³, który wykazał, że celluloza poddana (w wodzie słodkiej) fermentacyi pod wpływem pewnych bakteryj żyjących w namule jeziornym, rozkłada się ilościowo na bezwodnik węglowy i metan bez pozostawiania śladów zwęglania.

Na związek tych spostrzeżeń z genezą węglowodorów naftowych w przyrodzie wskazują nadto objawy takie, jak znane wydobywanie się metanu z bagnisk, gdzie niewątpliwie pochodzi on z rozkładu substancyj roślinnych; otrzymywanie parafiny i olejów naftowych przez destruktywną destylacyę niektórych torfów i węgli brunatnych, oraz z rozmaitych łupków bitumicznych. W wypadkach tych można prawie zawsze wykazać, że takie pokłady węgli i łupków, które przez destylacyę wydają parafinę i inne bituminy, są utworami morskimi (albo powstałymi przy współudziale soli) ze szczątkami roślin, gdy towarzyszące im często pokłady węgla czysto słodkowodnego bituminów nie wydzielają. Co do znanych karboń-skich łupków bitumicznych Szkocyi⁴ fakt ten nie ulega najmniejszej wątpliwości.

Już dawno zauważył G. P. Wall⁵, że naturalny asfalt występuje na wyspie Trinidad w ilasto-piaszczystych warstwach mioceńskich (jego Newer Parian formation), w których tworzy warstewki i żyłki w towarzystwie niezmiernie licznych szczątków roślinnych, oraz wtrąconych warstewek lignitu, przyczem można zauważyć przy dokładnem badaniu, że tkanki tych roślin często okazują jeszcze nie rozłożoną cellulozę, stopniowo jednak zatracają partyami całą strukturę komórkową i naczyniową i przechodzą zupełnie w asfalt. Powiada on (p. 467 pierwszej z przytoczonych prac) dosłownie, co następuje:

»The asphalt of Trinidad is almost invariably dissimulated in the upper group of the »Newer Parian«. When in situ, it is confined to particular strata, which were originally shales containing a certain proportion of vegetable débris. The organic matter has undergone a special mineralization, producing bituminous, in place of the ordinary anthraciferous, substances. This operation is not attributable to heat, nor of the nature of distillation, but is due to chemical reaction at the ordinary temperature and under the normal conditions of the climate. The proofs that this is the true mode of generation of the asphalt repose not only on the partial manner in which it is distributed in the strata, but also on numerous specimens of the vegetable matter in process of transformation and with the organic structure more or less obliterated. After the removal by solution of the bitumious material, under the microscope a remarkable alteration and corrosion of the vegetable cells becomes apparent, which is not presented in any other form of the mineralization of wood«.

Spostrzeżenia te zostały później zakwestyonowane przez H. F. Peckham’a i H. Höfer’a¹. Ponieważ sam miałem sposobność badania osobiście (w r. 1900) wystąpień asfaltu na Trinidad i w sąsiednich częściach Venezueli, przeto muszę w zupełności potwierdzić słuszność i ścisłość obserwacyj Walka. Nie wchodzą tu oczywiście w rachubę kawałki drzewa i inne okruchy roślin dzisiejszych, oblepionych asfaltem i często tam znajdowanych. Chodzi tu jednak o liczne w dalszem otoczeniu w samych warstwach trzeciorzędnych znajdowane szczątki roślin w stanie niewątpliwie kopalnym i najwyraźniej po części i w rozmaitym stopniu zasfaltowanych. O późniejszej impregnacyi tych roślin asfaltem z zewnątrz nie. może tu być mowy, bo wtedy byłaby cała warstwa i wszystkie jej pory asfaltem impregnowane, a nie tylko sama tkanka roślinna, jak to w wielu wypadkach na pewne można stwierdzić.

Przytaczane przez Höfer’a nummulity i orbitoidy znalezione w tamtejszych piaskach asfaltowych przez T. Rupert Jonesa, dowodzą jedynie tylko tego faktu niewątpliwego, że to jest formacya morska. Asfaltu jednak te czysto mineralne skorupki wytworzyć nie mogły, bo na to koniecznie potrzeba także substancyi organicznej, a tej mogły tam tylko dostarczyć właśnie owe licznie zachowane szczątki roślinne.

Höf er myli się nadto twierdząc, że asfalt jeziora asfaltowego na wyspie Trinidad jest zwietrzałą i zgęstniałą ropą naftową z głębi pochodzącą.

W tem miejscu musimy kilka uwag poświęcić ustaleniu stanowiska asfaltu w szeregu bituminów.

Nie ulega wątpliwości, że asfaltem nazywamy minerały i sub-stancye bardzo rozmaite. Nazwa ta obejmuje nie tylko wszelkie do smoły podobne minerały, ale także produkty sztuczne smołowate pozostałe przy rafinowaniu nafty, a nadto we Francyi nazywają asfaltem wapienie asfaltowe, używając dla minerałów smołowych nazwy »bitume«. Do ściślejszego chemicznego zdefiniowania tych rozmaitych substancyj jeszcze nie prędko dojdziemy. Jednak już pewne ich własności fizyczne i warunki występowania w przyrodzie

Das Erdöl und seine Verwandten. 3. Aufl. Braunschweig 1912. P. 233.

pozwalają na ich prowizoryczne ugrupowanie, będące niezawodnie w związku z ich stosunkami genetycznymi.

Przedewszystkiem wyłączyć tu musimy wszystkie wytwory sztuczne. Jak smoły pogazowej, otrzymanej przy destylacyi destruktywnej węgla, nikt nie nazwie asfaltem, tak też i smoły naftowej, pozostałej ż destylacyi oleju skalnego, nie powinniśmy nazywać asfaltem.

Zachodzą dalej zasadnicze różnice między właściwym asfaltem naturalnym, reprezentowanym głównie przez asfalt z Trinidad, a sub-stancyami smołowatemi, które notorycznie pochodzą z odparowania i zagęszczenia wycieków ropnych, dla których ludność кдикагка posiada już osobną nazwę »kirr«.

I tak asfalt naturalny nawet tam, gdzie występuje w stanie na pół płynnym (n. p. na wyspie Pedernales u ujścia Orinoka w Ve-nezueli), jest zawsze gęstszym od wody, gdy wszystkie produkty odparowania nafty na wodzie pływają. Asfalt ma właściwy sobie słaby zapach aromatyczny, gdy kirr zawsze okazuje silny i ostry zapach, przypominający zapach odpadków rafineryjnych. Asfalt prawdziwy ma punkt topliwości wyraźnie wyższy, a punkt twardnienia znacznie niższy od wszystkich innych utworów smołowatych. Na tym fakcie głównie polega cenna właściwość i wysoka wartość asfaltu z Trinidad, że nie topnieje on jeszcze podczas wielkich upałów, a nawet podczas mrozów jeszcze się nie kruszy, zachowując zawsze pewną sprężystość. Asfalt prawdziwy destylowany daje jeszcze pewną ilość olejów lżejszych i gazów powstających widocznie przez rozszczepianie się połączeń wysokodrobinowych, gdy inne smoły zwykle rezultatu takiego już nie dają. Asfaltowi naturalnemu towarzyszą w przyrodzie tylko bardzo słabe gazy (Trinidad, Venezuela, zachodnia Afryka i t. d.), gdy wszystkie wystąpienia ropy naftowej charakteryzują się przez bardzo silne i obfite exhalacye i erupcye gazów węglowodorowych. Gdzie w pobliżu asfaltu znajdują się także pokłady naftonośne, tam zawsze asfalt występuje ze słabymi gazami w formacyach młodszych, a płynne oleje skalne z silnymi gazami w warstwach starszych. Oczywiście nie możemy tu mieć na myśli powierzchownych i zwietrzałych nacieków drugorzędnych w żwirach, piaskach nowoczesnych i t. p. Wreszcie zauważono wielokrotnie, że w tych samych kompleksach warstw występują płynniejsze i lekkie oleje z silnymi gazami w partyach silniej sfałdowanych (a więc dynamicznie zaburzonych), podczas gdy w partyach jeszcze nie fałdo-

22

Zuber R., Flisz i natta.

wanych znajduje się tylko bitumen stały lub półpłynny (a więc jeszcze nie rozszczepiony). Przykłady widzieliśmy w Górach Skalistych, nad rzeką Athabasca i t. d. Sądzę, że powyższe dyagnozy wystarczą, ażeby tylko asfalt naturalny typu trinidadzkiego nazywać asfaltem, inne zaś smoły, pozostające po zwietrzeniu nafty, określać jako »kirr«.

Wyróżnić należy wreszcie jako »kerogen« ⁶ substancye węglowodorowe, nagromadzone w tak zwanych łupkach bitumicznych i niektórych wapieniach asfaltowych. Są to substancye stałe, o słabym właściwym zapachu, bardzo mało rozpuszczalne w benzolu (różnica, od asfaltu i kirru), rzadko występujące z wolnymi gazami, a natomiast prawie zawsze w towarzystwie często znacznych ilości substancyj humusowych, jak tego dowodzą analizy poprzednio przytoczone. I tu oczywiście wyłączyć musimy te wypadki, gdzie można sprawdzić, że bitumiczność pochodzi od substancyj smołowatych, nasączonych później do szczelinek wapienia z formacyj sąsiednich, najczęściej wskutek zaburzeń tektonicznych lub wulkanicznych. Do tej kategoryi objawów należą między innymi bituminy wapieni eoceń-skich Pundżabu (Indye Wschodnie) oraz smoła t. zw. »Chapopote«, wypełniająca często szczeliny wapieni i dolomitów kredowych w niektórych okolicach Meksyku.

Że substancye bitumiczne, które nazwaliśmy powyżej »kerogen«, należy uważać jako jedno ze stadyów pierwotnych wytwarzania się oleju skalnego, na to godzą się już oddawna geologowie i chemicy. Z przedstawienia poprzedniego wynika jednak, jak sądzę, dostatecznie uzasadniony i dalszy wniosek, że i asfalt (s. str.) musi być jednem z takich stadyów przejściowych, poprzedzających utworzenie się nafty i gazów.

Tu należy przypomnieć także dawniejsze badania F. Kreutza⁷ nad powstawaniem ozokerytu czyli wosku ziemnego, który, jak wiadomo, przedstawia zbiorowisko wyższych homologów węglowodorów naftowych. Ozokeryt występuje z reguły w poziomach młodszych, niż nafta tych samych obszarów. Nadto Thorpe i Young stwier-

dzili doświadczalnie, że stała parafina, ogrzewana pod ciśnieniem w zatopionych rurach, rozszczepia się na lżejsze węglowodory płynne i gazowe, co zresztą jest konieczną konsekwencyą zasad termoche-micznych. Na tych podstawach i innych obserwacyach własnych opierając się, sądził Kreutz, że z roślin żywicznych pogrzebanych w namule morskim tworzył się najpierw ozokeryt (parafina) po części razem z naftą płynną i gazami, a pod dalszem działaniem czasu i ciśnienia i ozokeryt dalej rozszczepiał się na nowe ilości nafty i gazów, że więc nie, jak przypuszczali inni, ozokeryt powstał z nafty, lecz że powstawały one równorzędnie, a potem nafta dalej tworzyła się z ozokerytu. Pogląd ten Kreutza długo zwalczano i ignorowano zwłaszcza w kołach geologów nie obznajomionych z podstawami teoretycznemi chemii, chociaż, jak widzimy, pogląd ten tak znakomicie odpowiada faktom obserwowanym i doświadczalnie stwierdzonym.

Jeszcze kilku argumentów przytaczanych za zwierzęcem a przeciw roślinnemu pochodzeniu nafty muszę tu dotknąć h

Jednym z takich argumentów dawniejszych była obecność azotu w ropach naftowych. Przecież rola azotu w świecie roślinnym oraz otrzymywanie amoniaku i aniliny przy destylacyi węgla kamiennego są od tak dawna znane, że argumentu takiego poważnie brać nie można.

Obecnie przytacza się obecność zasad pirydynowych w naftach jako dowód ich pochodzenia zwierzęcego. Elementarne podręczniki chemii organicznej pouczają, że jednem ze źródeł powstawania pirydyny jest destylacya alkaloidów roślinnych, oraz że alkaloidy lotne (nikotyna, koniina) są same zasadami pirydynowemi. Wiadomo dalej, że pirydynę dziś powszechnie używaną do denaturowania alkoholu, otrzymuje się głównie z mazi pogazowej, t. j. z produktów destylacyi węgla kamiennego, czyli z typowej substancyi roślinnej ⁸ 9. Natomiast ignoruje się fakt, że w ropie naftowej już dość dawno znaleziono niewątpliwe alkaloidy ¹⁰, a wyżej wykazałem, że i w namule lagun przybrzeżnych z Afryki znajdują się obok mnóstwa innej sub-stancyi roślinnej także alkaloidy.

Wreszcie mówi się w ostatnich czasach dość wiele o aktywności optycznej rop naftowych, t. j. o ich zdolności skręcania płaszczyzny drgań światła spolaryzowanego na prawo lub na lewo. Zdolność ta dowodzi tylko organizmowego pochodzenia nafty, ponieważ dotychczas nie znamy odpowiednich związków pochodzenia czysto syntetycznego, któreby tę zdolność posiadały, a jest ona tylko charakterystyczną własnością pewnych wytworów biochemicznych Wiadomo już jednak obecnie, że są z jednej strony nafty tak prawo-, jak i lewo-skrętne, a z drugiej strony znamy tak w świecie roślinnym, jak i zwierzęcym ciała prawo- i lewo-skrętne. W pierwszym rzędzie muszą tu być uwzględnione alkaloidy, których obecność w naftach nie ulega wątpliwości, a które są najczęściej optycznie czynne, są związkami stosunkowo trwałymi i są pochodzenia roślinnego.

Właściwa ocena znaczenia szczątków zwierzęcych w pokładach bitumicznych podana już była w ustępach poprzednich.

Na podstawie powyższej dyskusyi możemy sformułować dzisiejszy stan naszych wiadomości w sprawie pochodzenia bituminów w przyrodzie w sposób następujący:

1. Nafta i inne bituminy (asfalt, ozokeryt i t. p.) są najściślej związane genetycznie z utworami fliszowymi, które są specyalnym faciesem litorału podzwrotnikowego. Bituminy te mogą powstać tylko z substancyj organicznych, wchodzących w skład tych sedymentów fliszowych.

2.    Ponieważ tylko substancye roślinne, a głównie celluloza, jej związki pokrewne i pierwsze produkty rozkładu, t. j. humus, gromadzą się w znaczniejszych ilościach w osadach fliszowych, przeto tylko z tych substancyj mogły i mogą się wytwarzać bituminy.

3.    Wydaje się rzeczą bardzo prawdopodobną, że celluloza i humus ulegają stopniowej karbonizacyi w obecności wody słodkiej, zaś bituminizacyi pod wpływem wody słonej. Przebieg karbonizacyi jest już stosunkowo lepiej poznany. Natomiast przebieg bituminizacyi jeszczo bardzo wiele przedstawia wątpliwości. Rola soli w tym procesie może być dwojaka. Sól może tu działać katalitycznie, albo też tylko w wodzie słonej mogą się rozwijać pewne specyalne mikroby, zdolne do wzbudzania fermentacyi węglowodorowej cellulozy i hu-

musu x. Chemia i ewentualnie mikrobiologia mają tu jeszcze szerokie pole do badań przed sobą.

4. Następstwo poszczególnych stadyów procesu karbonizacyi (w wodzie słodkiej) można ująć w schemat następujący:

Gazy Gazy

Gazy

Gazy

Gazy

Celluloza — Humus — Torf — Węgiel brunatny — Węgiel kamienny — Antracyt,

porządek zaś stadyów bitumnizacyi (w wodzie słonej) przybierze prawdopodobnie formę następującą:

Gazy

, Gazy / Nafta

Gazy

Gazy //Ozokeryt/Nafta

//

Gazy

Celluloza — Humus — Kerogen — Asfalt — Ozokeryt — Nafta.

5.    Wszystkie te reakcye odbywają się w przyrodzie w temperaturach stosunkowo niskich i w bardzo długich okresach czasu. Czas ten może być skróconym przez odpowiednie podniesienie temperatury (nie ponad pewną granicę warunkującą równowagę powstających nowych połączeń).

6.    Domieszki innych substancyj organicznych, jak żywice, gumy, terpeny, alkaloidy, woski i tłuszcze mogą odgrywać tylko rolę bardzo podrzędną i wraz z lokalnemi zmianami stosunków fizycznych (temperatura, ciśnienie, ruchy tektoniczne i t. p.) mogą wpływać modyfikująco na skład jakościowy i ilościowy ostatecznych produktów.

Rzućmy jeszcze raz okiem wstecz na historyę rozwoju poglądów na powstawanie bituminów w przyrodzie.

Pomijając poglądy dawniejsze nie rozporządzające dostatecznym materyałem obserwacyjnym widzimy, że najpierw Wall (1860) tra-fnemi i ścisłemi spostrzeżeniami zaznaczył właściwą drogę do rozwiązania tych trudnych zagadnień.

Zupełnie niezależnie później na tę samą drogę z dostarczeniem nowych materyałów tak chemicznych, jak geologicznych wkroczyli Radziszewski (1877) i Kreutz (1881).

Zdawało się, że jesteśmy bliższymi poznania prawdy w ty cli

kwestyach.

¹ Przypuszczenie podobne wypowiedział w ostatnich latach także Roswell H. Johnson (Additional factors in the origin and accumulation of oil. Economic Geology. Vol. VI. 1911. p. 811).

Tymczasem masowy najazd teoryj, które możemy nazwać ani-malistycznemi, na długie lata sprowadził na bezdroża cały bieg badań naukowych. Spisano folianty nowych teoryj i wysilano się na coraz nowe argumentacye często pozbawione elementarnych podstaw geologii, chemii, fizyki i logiki, a przez lat prawie 40 nikomu nie przyszło na myśl przekonać się doświadczalnie, jakie to materyały organiczne mogą się dostawać do osadów, chociaż wszyscy godzili się na to, że tylko z tych materyałów organicznych bituminy powstawać mogą.

Mimowoli przychodzi na myśl owa znana i stara anekdota, wedle której pewien król miał zapytać uczonych, dlaczego nieżywa ryba więcej waży od żywej. Gdy spisano już tomy teoryj na ten temat, zapytał ten sam król, czy też sprawdzono istotnie taką różnicę wagi, i dopiero wtedy przekonano się, że ona wcale nie istnieje i że cała dyskusya jest bezprzedmiotowa. Taki sam los musi dziś spotkać wszystkie teorye pochodzenia nafty ze zwierząt i z desty-lacyj tłuszczów.

Może uda się przecież jeszcze skierować umysł badawczy w sprawie omówionych problemów na jedynie właściwą drogę ścisłej obserwacyi i krytyki logicznej.

3. Powstawanie złoży bituminów *.

Rozumie się samo przez się, że nagromadzenie i rozmieszczenie materyału organicznego w całym regionie brzeżnym, gdzie się odbywa sedymentacya fliszowa, nie może być jednostajnem. Jeżeli weźmiemy pod uwagę poprzednie opisy tak dawniejszych formacyj fliszowych, jako też dziś powstających sedymentów, to spostrzeżemy, że przedewszystkiem właściwy region brzeżny, t. j. pas leżący w granicach przypływu i odpływu na brzegu morza otwartego, charakte-

¹ Por. oprócz poprzednio przytoczonych dzieł ogólnych jeszcze następujące: Malcolm J. Munn, The anticlinal and hydraulic theories of oil and gas accumulation. Economic Geology IV. 1909,- F. G. Clapp, Classification oi petroleum and natural gas fields based on structure. Ibid. V. 1910. — Idem, Notes on the occurence of oil and gas accumulations in formations having monoclinal dips. Ibid. VI. 1911. —M. R. Campbell, Historical review of theories advanced by american geologists to account for the origin and accumulation of oil. Ibid. VI. 1911. — F. G. Clapp, Occurrence of oil and gas deposits associated with quaquaversal structure. Ibid. VII. 1912.

ryzuje się głównie przez osadzanie czystych piasków z lokalnemi wtrąceniami konglomeratów (w pobliżu skał). Tu dostaje się do piasku stosunkowo mniej substancyj organicznych oprócz nieco humusu, pojedynczych pni i gałęzi drzewnych, nieco morszczynów i innych fragmentów roślinnych. Także i przystęp powietrza jest tu zbyt znacznym, ażeby dopuścić do trwałego pogrzebania większych ilości subs tan cyi organicznej.

Nieco dalej w stronę morza, rozpoczynając od najniższego stanu wody znajdujemy w tych regionach już początek pokładów pstrego namułu z wtrąceniami ław piaszczystych. Tu dostają się do szlamu już wielkie masy morszczynów i miału roślin lądowych. Tego rodzaju utworem są niewątpliwie pstre iły tak często występujące w różnych dawniejszych formacyach naftonośnych.

Największe masy namułu (również z wtrąceniami piasku) oraz najwięcej humusu i miału roślinnego osadza się w bliższem otoczeniu ujść rzecznych i w kierunku ku lądowi w płytkich lagunach-Tu powstają przeważnie późniejsze łupki bitumiczne.

Namuł może być stosownie do jakości skał otaczających ilastym, marglowyrn lub wapiennym. Stosownie do tego tworzą się następnie bitumiczne iły, margle i wapienie, które następnie mogą przybrać strukturę mniej lub więcej łupkowatą.

Mniejsze i większe oscyllacye linii wybrzeżnej, które, jak widzieliśmy, tworzeniu się fliszu zawsze towarzyszą i są jego warunkiem, prowadzą następnie do naprzemianległości rozmaitych osadów i do ich często tak znacznej miąższości.

Skoro potężniejsze kompleksy takich pokładów wraz z zawar-temi w nich masami organicznemi i solami zostaną odcięte już od wpływów zewnętrznych powierzchni pod pokryciem i ochroną nowych sedymentów, rozpoczyna się w nich proces bituminizacyi i tworzą się stopniowo różne partye skał zawierających kerogen, czyli bitumicznych, które mogą się po części znów wydostać na powierzchnię w późniejszych epokach geologicznych wskutek następnych ruchów tektonicznych. Ponieważ, jak wynika z przedstawienia poprzedniego, przeważny materyał organiczny dostaje się do osadów szlamowych, a mało tylko do piaszczystych tego samego regionu, to wyjaśnia się przez to także fakt, że między znanemi, pierwotnie bitumicznemi skałami różnych formacyj przeważają iły, margle i wapienie, a rzadko są to także piaskowce.

Pierwszymi produklami bituminizacyi substancyi organicznej są ciała stałe i pozostają one dlatego jako ścisła domieszka mulistej masy skalnej w tych samych partyach osadów, w których były pierwotnie nagromadzone. Powstające równocześnie gazy pozostają po części okludowane w tych samych skałach, albo mogą się zebrać w przestworach wolnych i szczelinach, albo też ujść zupełnie, jeśli znajdą przypadkowe wyjścia.

Proces bituminizacyi nie zatrzymuje się jednak na wytworzeniu kerogenu. Tworzą się stopniowo nowe plastyczne, półstałe i płynne produkty (asfalt, ozokeryt i olej skalny) obok nowych i coraz większych ilości gazów. Te nowe produkty uzyskują wzrastającą ruchliwość i rozpoczynają wędrówki pod wpływem ciśnienia zawsze w skałach działającego (nawet i bez ruchów tektonicznych). Zostają one z pierwotnych mas szlamowych, jak z gąbki wyciśnięte i muszą się gromadzjć w sąsiednich przestworach wolnych. Takie przestwory wolne znajdują się albo w mniej lub więcej licznych małych i większych pęknięciach i szczelinach, albo w wtrąceniach porowatych zwłaszcza piasków lub piaskowców. Asfalt i ozokeryt wciskają się najczęściej w szczeliny, nafta impregnuje zwłaszcza piaskowce, gazy pozostają zależnie od ciśnienia i ilości rozpuszczone w nafcie, albo wypełniają wszystkie jeszcze wolne przestwory i pory, z których następnie uchodzą znalazłszy wyjście.

Ponieważ w wchodzących tu w rachubę warunkach sedymen-tacyi każdy piaskowiec przedstawia mniejszą lub większą, zewsząd przez skały nieprzepuszczalne zamkniętą soczewkę, to musi on stać się po impregnacyi ropą mniej lub więcej trwałem i gotowem złożem naftowem. Gdy piaskowiec był już przedtem nasycony wodą (prawie zawsze woda słona), wtedy nie zdoła już przyjąć nafty; pozostaje on potem, jak przedtem, »piaskiem wodnym« (wodziakiem). Jeżeli się w takiej zamkniętej ławie piaskowej zbierze woda, nafta i gaz, to nagromadzi się z reguły w najwyższych partyach gaz (jeżeli nie wszystek mógł się rozpuścić w oleju), w środku olej, a na spodzie woda.

Późniejsze ruchy tektoniczne, które w pierwszym rzędzie objawiają się jako mniej lub więcej intenzywne fałdowania warstw, powodują dalsze przemieszczenia skupień nafty w ich pierwotnych złożach.

Najpierw w Ameryce Północnej stwierdzili T. Sterry Hunt1 1 Notes on the history of petroleum or rock oil. Canadian Naturalist.

6. 1861.

i E. B. Andrews¹¹, że większe nagromadzenia nafty trzymają się grzbietów fałdów antyklinalnych ¹². To samo spostrzeżenie potwierdził później H. V. Höf er ¹³, a następnie I. C. White ¹⁴ dalej je w szczegółach opracował¹⁵. Obecnie jest występowanie głównych nagromadzeń nafty na grzbietach antyklin prawie we wszystkich obszarach naftowych świata uznanym faktem wysokiego znaczenia praktycznego.

W poprzednich opisach szczegółowych różnych obszarów naftowych widzieliśmy liczne przykłady i odmiany wpływu tektoniki na nagromadzenia nafty. Niewątpliwie najczęściej spotyka się wzbogacenia na grzbietach antyklin i na wypiętrzeniach kopułowatych.

Oprócz tego jednak zostało w ostatnich czasach najpierw w Karpatach przez L. Mrazec’a i przezemnie stwierdzonem, że najznaczniejsze nagromadzenia nafty w górach fałdowych i płaszczowinowych znajdują się zwłaszcza w pobliżu partyj czołowych mas nasuniętych w grzbietach fałdów autochtonicznych.

Widocznie sam proces fałdowania i wypiętrzania pokładów pospierał zapasy nafty i towarzyszących jej gazów do tych partyj formacyj naftonośnych, w których piaskowce doznały największego rozluźnienia, t. j. na grzbietach siodeł, w oknach tektonicznych i u czoła łusek i płaszczowin; wycisnął je zaś i wypędził z partyj zmiażdżonych i najsilniej sprasowanych, jak z łęków, przewrotów i śródfałdzi. Partye nakoniec najbardziej tektonicznie zaburzone, wy-dźwignięte i rozluźnione, jak czoła łusek i płaszczowin, mogły prawdopodobnie początkowo jeszcze zawierać pewne ilości nafty, lecz przeważnie utraciły je później pod wpływem głęboko sięgającej erozyi i wypłukania przez wodę.

Dalsze klasyfikowanie tych dość różnorodnych objawów uważam za zbędne, ponieważ przecież każdy wypadek poszczególny musi okazywać swe właściwości specyalne.

Nie ulega chyba wątpliwości, że to przesuwanie, wzbogacanie i ubożenie zawartości nafty w poszczególnych partyach sedymentów musi być bardzo skomplikowaną funkcyą najpierw ich pierwotnego charakteru, potem zmian struktury, spowodowanych w warstwach przez ruchy górotwórcze (szczelinowatość, wywalcowanie, wgniatanie i t. p.), a wreszcie także krążenia wody w sedymentach. Bituminy płynne impregnują wtedy głównie najbliżej leżące skały porowate i popękane, a więc przedewszystkiem piaskowce i zlepieńce, czasem też dolomity i wapienie, podczas gdy substancye półstałe i plastyczne (ozokeryt, asfalt) właściwe pierwotnie jeszcze osadom szlamowym, wciskają się w najbliżej powstające szczeliny i pęknięcia.

Bardzo pouczające doświadczenie wykonał F. Kreutz jeszcze w r. 1881: w czworobocznej silnej skrzynce drewnianej z dnem wklęsłem umieszczono naprzemian poziome warstwy iłu, piasku, gipsu i plastycznego kitu szklarskiego, poczem je w silnej prasie śrubowej wciskano do wklęsłego dna zapomocą wchodzącej deszczułki, jak to przedstawia schematycznie diagram fig. 161. Po kilku tygodniach, gdy wszystko wyschło i stężało, przepiłowano całą skrzynkę wraz z zawartością na kilka kawałków (poprzecznie do warstw). Po od-poWiedniem oczyszczeniu i zmontowaniu poszczególnych tak otrzymanych płyt ' (dno wklęsłe ku górze w celu naśladowania budowy antyklinalnej) powstało kilka modeli, z których jeden przedstawia dołączona fotografia (fig. 162), a oryginał tegoż znajduje się w Zakładzie geologicznym Uniwersytetu we Lwowie. Zarówno twardsze płyty gipsowe (białe), jak i miększe partye piasku i iłu, stały się bardzo szczelinowatemu; plastyczny zaś kit szklarski (czarny), który tu miał przedstawiać wosk ziemny, utworzył sieć żył, która naśladuje w sposób łudzący obserwowane w Borysławiu istotnie żyły woskowe.

Do str. 347.

Tablica III.

g

T

---~

5 5 Ч f S 5

,bVii

5 S

é ⁵ Ч с

П s AJ

T

Awnś^n

о ₍Fgc>

A>«1S &\Л

=4%

—

T

5^чШЩ'ШШз0звь*=

■ROPfl W OjRSfitH PIRSC1Y5TYCH

ш

8?

m

r

--В

nRGROnflbLtMIfl NRfTY

dL

<- Posr^Pujące utącowiertiŁ

---------

SSSglgg

Vt

fc-‘

ш

Ш

Б=

ß

//. Zuber. Flisz i Nafta.

KŁROC.E.N W OSRDfKH MUUSTYtH

P*. 4_3 2. CJ. O W 1 fUl

oKrta rt kt о rt iclné

>•

mûrie -

li

SltZELlHY WOSKOWŁ

____

1 ц

J,¹

A

a.

(

(

.

л

(

г

\

...

Do sir. в 47.

OBJAŚNIENIE TABLICY III.

1.    Idealna partya osadów na plaskiem wybrzeżu podzwrotnikowym.

2.    Ta sama partya po silniejszem sfałdowaniu. g. Skały podstawowe.

Jc. Przeważnie lacies wapienny. f. Przeważnie facies fliszowy. s. Sól kamienna.

c.    Zlepieńce bazalne.

d.    Pokłady węgla.

Często występujące żyły, szczeliny i gniazda asfaltu i podobnych żywic ziemnych (grahamit, albertyt i t. p.) powstały zapewne w sposób zupełnie analogiczny, a przy dalej sięgających tektonicznych przesunięciach i wgnieceniach mogło się bardzo łatwo zdarzyć, że wymienione substancye bitumiczne, utworzone pierwotnie w autochtonicznych osadach ilastych i marglowych warstwami, dostały się do szczelin i pęknięć wapieni nasuniętych i wprasowanych w owe kompleksy. Tak mogła powstać bitumiczność wtórna tych

wm ig. 161. Doświadczenie F. Kreutz'a dla wyjaśnienia żył ozokerytowych.

wapieni, jak to widzieliśmy w Pundżabie, w Meksyku i w kilku innych miejscach.

Zapomocą rysunków 1 i 2 (tab. III) starałem się przedstawić w przekrojach idealnych główne z wyżej przedstawionych procesów pierwotnego powstawania i następnego gromadzenia się nafty, ozokerytu, soli kamiennej i węgla w związku z regionami facyalnymi i z późniejszemi zaburzeniami tektonicznemi. Dalsze wyjaśnienia uważam za zbędne.

Intruzye batolitowe, jak je n. p. widzieliśmy w Górach Skalistych Ameryki półn. i w Cerro de Cacheuta w Argentynie, mogą oczywiście także przyczynić się do podobnych przesunięć zawartości nafty w sedymentach sąsiednich, o ile intruzye te same mogły spowodować fałdowanie i nie są tylko objawami ubocznymi ruchów tektonicznych, pochodzących z przyczyn głębiej leżących.

Należy jeszcze rozważyć problem tak zwanych pierwotnych

i wtórnych z.łoży naftowych. Problem ten został wypracowany zwłaszcza przez L. M r a z e c’a w sposób bardziej szczegółowy

tig. 162. Model F. Kreutz’a przedstawiający występowanie szczelin ozokerytowych w Boryławiu. 2/3.

m

№

-iv2>

рзг*

^éÉéie

T"3

У1

y,

ВНЕ

ü

Uv/

•'»sir

T

тШ

K

.

?

y?

Шш®

àS ■

S

L

n

ж

ж

m

. у '***

i

■

ii

: ~

.

S*

i

i

>3

dla obszarów naftowych Rumunii. Mianowicie badacz ten uważa tamtejszą mioceńską forinacyę solną (a także i w innych obszarach

formacye solne w ogóle) jako pierwotne ognisko wytwarzania nafty} inne zaś (zwłaszcza młodsze) poziomy naftowe określa przeważnie jako napojone drugorzędnie naftą wskutek procesów tektonicznych.

Otóż musimy najpierw ściślej określić pojęcie złoża naftowego pierwotnego lub wtórnego. Biorąc zupełnie ściśle, nie znajduje się żadna nafta w przyrodzie na łożysku zupełnie pierwotnem, ponieważ niewątpliwie nie znajdziemy dziś ani kropli nafty dokładnie w tej samej warstwie, w której się wytworzyła. Każda ropa musiała już pewną wędrówkę odbyć, nim się tam dostała, gdzie obecnie znajdujemy jej nagromadzenia. Jeżeli się jednak nafta utworzona pierwotnie w kompleksie mulistym (ił lub margiel) nagromadzi w wtrąconym tam piaskowcu jako w jedynie możliwym i najbliższym zbiorniku porowatym, to nie mogę tego jeszcze nazwać »złożyskiem wtórnem«. Możnaby je przyjąć dopiero w takim razie, gdy zupełnie obcy, w innych warunkach utworzony, w innym okręgu facyalnym osadzony i pierwotnie wolny od nafty kompleks warstw wejdzie w bliższe zetknięcie dopiero przez późniejsze ruchy tektoniczne (uskoki, przesunięcia i t. p.) z innym kompleksem pierwotnie nafto-nośnym i ropę tegoż odbierze.

Wypadki takie zdarzają się jednak niewątpliwie tylko niezmiernie rzadko. Muszę przyznać otwarcie, że oprócz powierzchownych impregnacyj w zupełnie młodych piaskach i żwirach, dalej kilku infiltracyj w wapieniach, gnejsach i żyłach wybuchowych, nie znam ani jednego wypadku, gdzieby naftę należało uważać bez zarzutu jako drugorzędną.

Co wreszcie dotyczy formacyi solnej, to żadna z prawdziwych formacyj solnych całego świata (także rumuńska) nie zawiera zupełnie nafty, a zaczynają one dopiero tam okazywać bitumen i naftę, gdzie w pewnem oddaleniu od pokładów soli przechodzą już wyraźnie w facies fliszowy, oraz zawierają detritus roślinny, często także wkładki lignitu. Dalekie wędrówki nafty na szczelinach lub filtracye ich przez nieprzepuszczalne masy iłowe (a bez takich niema ani formacyi solnej, ani fliszu) są z powodów fizycznych zupełnie wykluczone, ponieważ, gdyby coś podobnego było możliwem w ogóle, nie mogłyby zupełnie istnieć oddzielne poziomy wodne, naftowe i gazowe.

Wreszcie musimy jeszcze uwzględnić niezbyt pospolite nagromadzenia gazów węglowodorowych bez nafty (Siedmiogród, Weis). Partye wydające tylko gazy w obszarach naftowych (Pennsylwania, Ohio) są tylko skutkiem współdziałania pewnych stosunków tektonicznych, ciśnienia i temperatury. Gdy ustanie zbyt wysokie ciśnienie gazu, następuje najczęściej po suchych wybuchach gazowych później nafta, jeżeli jej jeszcze poprzednio nie wypędziła woda.

Istnieją jednak obszary gazowe, które w ogóle wcale nie zawierają nafty, i takimi są powyżej wspomniane. Otóż wiemy, że gazy węglowodorowe nie muszą być produktem tylko bituminizacyi lub karbonizacyi substancyi roślinnej. Jak już przytoczono poprzednio, wykazał Hoppe-Seyler, że celluloza może się rozszczepiać w pewnych warunkach ilościowo na metan i dwutlenek węgla bez pozostałości zwęglonej. Bezwodnik węglowy zostaje bardzo szybko pochłoniętym i uprowadzonym przez wodę i przez inne reakcye, podczas gdy węglowodory mogą się nagromadzić w znacznych ilościach przy odpowiednio sprzyjających warunkach litologicznych i tektonicznych. Formacya gazowa z Mezóseg w Siedmiogrodzie zawiera dość liczne szczątki roślinne. Takie powstawanie gazu bez nafty jest tam przeto zupełnie możliwem.

Oczywiście nie można uważać wszystkich wyżej poruszonych problemów jeszcze bynajmniej jako zadowalająco rozwiązane i wyjaśnione, i pozostają dla przyszłości jeszcze niezawodnie bardzo rozległe pola badań w tym względzie.

Corrigenda et addenda.

Do str. 15.

Przedstawiony w fig. 11 skamieniały odłam paproci drzewiastej z okolic Sanoka został zbadany bliżej przez ś. p. prof. M. R a-ciborskiego¹. Okazało się, że jest to gatunek nowy, któremu wspomniany autor nadał nazwę Rhizodendron carpaticum.

Do str. 22.

Nowsze badania, które miałem sposobność wykonać wraz z p. Drem W. Rogalą w okolicach Limanowy i Nowego Sącza wykazały, że tam w seryi magórskiej można wyróżnić następujące ogniwa od góry do dołu:

1. Piaskowiec magórski gruboławicowy, jak opisany poprzednio.

2.    Warstwy kanińskie (tak nazwane od Uhlig'a), złożone z twardych ciemnych piaskowców łyszczykowych z licznymi hieroglifami i z wtrąceniami łupków. Jest to lokalna odmiana warstw belowezkich i reprezentuje niezawodnie głębszą część oligocenu (t. j. piętro menilitowe innych regionów).

3.    Czerwone i zielone łupki i iły z wtrąceniami piaskowców i zlepieńców z drobnymi nummulitami (eocen).

4.    Warstwy inoceramowe pod postacią sinych iłów fpiaskowców wapiennych z hieroglifami. Już dawniej podał W. Kuźniar (Kosmos 1911, p. 522): »z pobliża Limanowy widziałem pysznie zachowane inoceramy z takich samych piaskowców«. Obecnie posiadamy dalszy okaz inocerama z Klęczan. Warstwy te niewątpliwie przechodzą zupełnie zgodnie w dół od pstrego eocenu, a zatem reprezentują kredę poczynając od jej najwyższych piąter, czem różnią się od warstw inoceramowych występujących dalej ku północy niezgodnie pod eocenem lub pod górną kredą.

Cała tak złożona serya magórska zbudowana jest falisto i w znacznej części nasunięta w formie płaszczowiny na swe przedgórze

Sprawozd. Akad. Um. w Krakowie, XX. Luty 1915, p. 14.

autochtoniczne odpowiadające swym składem już regionowi kro-śnieńsko-szypockiemu.

W autochtonie zwracają w tych okolicach uwagę zwłaszcza znacznie rozwinięte ciemno szare łupki po części marglowe z rzad-szemi wtrąceniami twardszych piaskowców. Jest to odmiana łupków menilitowych nazwana przez Uhlig’a łupkami grybowskimi.

W Klęczanach koło Nowego Sącza tworzą te łupki grybowskie z kilku drobnemi wtrąceniami zwykłych łupków menilitowych w ogóle szerokie płaskie siodło lokalnie pomarszczone występujące na jaw w oknie tektonicznem wy rytem wśród nasuniętej z południa seryi magórskiej.

Nafta pojawia się tam najpierw w nasuniętych warstwach ino-ceramowych. Jest to nafta jasna waselinowa.

Ciemniejsza przeważnie nafta występuje jednak w towarzystwie silniejszych gazów w obrębie autochtonicznych łupków grybowskich.

Głębsze nowoczesne wiercenia zarządzone tam w ostatnich czasach, dostarczą niezawodnie ważnych szczegółów wyjaśniających bliżej tamtejsze stosunki stratygraficzne i tektoniczne.

Do str. 25.

Z upoważnienia prof. Dra L. Marchlewskiego podaję w następstwie wyniki szczegółowej analizy wody mineralnej, uzyskanej w Krynicy przez głębokie wiercenie (II) na górze parkowej:

Ciężar właściwy w temperaturze 8,2° C . . .    1,0175

1000 gr wody zawiera (obliczone w solach):

SiO.

NaHC0₃.....

KHCO3.....

UHCO3.....

Ca(HC0₃)₂    ....

Mg(HC0₃)₂ .... Fe(HC0₃)₂    ....

NaCl......

NaJ......

Na₂S0₄.....

Substancyj organicznych

0,03352 gr 18,77000 »

0,53510 »

0,16820 »

0,63433 »

2,91050 »

0,08838 »

1,01443 »

0,00123 »

0,08505 »

0,12102 »

Razem 24,36176 gr

Wolnego C0₂ . . . 1,57820 gr w 1 litrze (przy 0° i 760 mm).

Nadto ślady: baru, strontu, rubidu, kwasu borowego, manganu, bromu, glinu i kwasu fosforowego.

Okazuje się z tego, że woda ta jest niezwykle silną szczawą

alkaliczną.

Do str. 33.

Co do stanowiska stratygraficznego piaskowca ciężkowickiego, składającego piękne skały »Prządki« koło Odrzykonia, twierdzi w ostatnich czasach J. Nowak¹, że te grube ławice piaskowca są równowiekowemi wtrąceniami wśród czerwonych iłów eoceńskich, — że więc należy je zaliczyć do eocenu, a nie do oligoceńskiego piętra menilitowego. — Mojem zdaniem tworzą jednak piaskowce »Prządek« nie wtrącenie, lecz łęk między pstrymi iłami eoceńskimi. W dal-szem przedłużeniu ku SE koło Komborni przechodzą one nawet wyraźnie w typowe łupki menilitowe. Zupełnie analogiczne i wyraźne łęki nad eocenem tworzą takie same piaskowce także w Białobrzegach (strefa Potok - Krościenko) oraz koło Humnisk i Grabownicy (koło Brzozowa). Obstaję przeto przy identyfikowaniu tych piaskowców z ciężkowickim tworzącym lokalną odmianę oligoceńskich łupków menilitowych. Nie wyklucza to jednak faktu, że głębiej powtarzają się podobne piaskowce gruboziarniste (lecz zwięźlejsze, ciemniejsze i bardzo popękane) już w eocenie, n. p. w Iwoniczu i na północ od Prządek w kierunku Węglówki.

Do str. 38.

Na zachodniem przedłużeniu eoceńskiego siodła potockiego do-"wiercono w Winnicy i Męcince do potężnych i bardzo trwałych przypływów gazów naftowych.

Do str. 39.

O budowie geologicznej Węglówki podał liczne szczegóły A. F lesz ar². Autor ten zauważył tam trafnie obecność znacznego nasuniętego z południa ku północy fałdu leżącego, złożonego z utworów kredowych. Mylną jednak pod wielu względami jest jego interpre-

¹ Kilka uwag w sprawie budowy Karpat wschodnich. Kosmos 1916.

* O budowie Karpat na północ od Krosna. Sprawozd. Kom. fizyogr. Akad.

Krak. 1913.

28

Zuber R., Flisz i nafta.

tacya stratygraficzna poszczególnych kompleksów. Mianowicie przeważna część warstw uznanych przez FI es z ar a jako kreda dolna należy niewątpliwie do kredy najwyższej (warstwy czarnorzeckie). Natomiast nie zauważył on w samej dolinie Węglówki wypiętrzeń wyspowatych kredy dolnej wynurzających się z pod autochtonicznych pstrych iłów eoceńskich i zawierających nagromadzenia nafty i wody słonej w tamtejszych kopalniach.

Dalsze szczegóły odnoszące się do geologicznych stosunków okolic Węglówki podał w ostatnich czasach Nowak \ Zwłaszcza na uwagę zasługuje tam bliższe opisanie kompleksu warstw górno-kredowych, które wydzieliłem pod nazwą warstw czarnorzeckich.

Do str. 41.

Nowsze badania wykazały, że eoceńskie siodło naftonośne strefy Potok - Krościenko można śledzić bez zmiany ku SE przez Iskrzynię, Haczów, Trześniów aż do Bukowa. Wycieki naftowe występujące zwłaszcza obficie w Trześniowie⁻ pochodzą już z eocenu.

Do str. 84.

W sprawie głównego piaskowca roponośnego w Borysławiu sądzi K. Tołwiński¹⁶ 17, że można tam wydzielić osobny kompleks tych piaskowców pod poziomem łupków menilitowych, a nad eoce-nem, któremu to kompleksowi nadaje wspomniany autor nazwę piaskowca bory sławskiego. Tymczasem wynika tak z mojego przedstawienia, jak nawet z przekroju szybu »Port Artur II.« podanego przez samego Dra Tołwińskiego, że piaskowce te są tylko wtrąceniem wśród łupków menilitowych, a więc nie można ich uważać jako samodzielny poziom geologiczny. Także nadawanie tym piaskowcom nowej nazwy »piaskowca borysławskiego« wydaje mi się niewłaśeiwem, ponieważ otrzymały one już dawno nazwę »piaskowca ciężkowickiego«, a lokalnie także mniej używaną nazwę »piaskowca kliwskiego« (od góry »Kliwa« koło Delatyna).

Do str. 100.

W sprawie numnmlitów i inoceramów znalezionych pod Wygodą koło Doliny, ogłosiłem już później osobną rozprawę¹⁸). Wykazałem tam, że nummulity tam znalezione dają się oznaczyć najprawdopodobniej jako Nummulites cf. bolcensis Mn nier Chalmas, a zatem zbliżają się najbardziej do najstarszych nummulitów pro-wincyi medyterrańskiej (dolny eocen z okolic Vicenzy = Yprésien). Gdy równocześnie tam znalezione inoceramy, oraz z innych partyj poziomu jamneńskiego pochodzące skamieniałości, dowodzą wieku niewątpliwie górno kredowego tych warstw, przeto wynika stąd wniosek bardzo prawdopodobny, że tu w Karpatach wschodnich przy zupełnie nieprzerwanej zgodności i bez zmiany faciesu od kredy do paleogenu, pierwsze nummulity pojawiły się już przed końcem okresu kredowego, — a dopiero w miarę postępowania transgressyi eoceńskiej posuwały się stąd dalej ku zachodowi tak, że dopiero później, t. j. podczas dolnego eocenu, pojawiły się w okolicach leżących dalej na zachodzie, gdzie, jak wiadomo, najgłębszy eocen reprezentowany jest przez ulwory słodkowodne.

Do str. 101.

O wynikach głębokiego wiercenia wykonanego w Kałuszu podaje bliższe szczegóły W. Rogala¹⁹. Gdy przypływ gazów z mniejszych głębokości szybko ustawał, pojawił się nowy silniejszy przypływ około 7*25 m i potęgował się coraz bardziej tak, że w głębokości 870 m w r. 1912 »nastąpił przy silnym huku tak olbrzymi wybuch, że znajdujący się w otworze słup namulistej wody, wypełniający cały otwór wiertniczy, został jedną fontaną wyrzucony; ciśnienie więc musiało dochodzić do 80—90 atmosfer. W parę tygodni po wybuchu obliczał inż. Wieleżyński przepływ gazu na około 100 m*/min.«. W głębokości około 900 m nadwiercono ciemnobrunatne łupki z widocznymi śladami ropnymi.

Do str. 109.

W wierszu 2gim od góry poprawić należy zamiast »okazów na »okazów«.

1917. Nr. 2.

Do str. 118.

Do podpisu pod ryciną fig. 79 dodać należy powiększenie X 6.5.

Do str. 139. (Tablica I.).

Skala mapy 1:2,000.000 podana została mylnie, ponieważ rysunek oryginalny wykonany w lej skali został w reprodukcyi nieco pomniejszony. Skala obecna wynosi w przybliżeniu 1:2,600.000.

Do str. 140.

Badania uzupełniające, przedstawione już powyżej w dopisku do str. 22, skłaniają mnie do pewnych modyfikacyj stratygrafii schematycznej przedstawionej w rycinach fig. 91 i 92 w obrębie regionu magórskiego (lewa strona rysunków). Mianowicie należy tam wyróżnić jeszcze pstry eocen pod warstwami belowezkiemi, a dalej ku dołowi zupełnie zgodne następstwo górnej kredy w faciesie warstw inoceramowych. Dopiero na pograniczu regionu krośnieńsko-szypoc-kiego te warstwy inoceramowe sięgają niezawodnie do głębszych piąter kredowych i występują niezgodnie pod eocenem (n. p. Siary koło Gorlic i Ropa koło Grybowa).

Do str. 163.

W wierszu 10 od dołu zamiast »fliszowa« ma być »fliszowa«.

Do str. 174.

W wierszu ostatnim u dołu zamiast »Jaw« ma być »Jawor-«.

Do str. 175.

Także w obrębie Tatr są niektóre ogniwa wykształcone w faciesie fliszowym. Jako takie wymienić należy dolnotriasowe łupki werfeńskie, o których była mowa przy traktowaniu utworów alpejskich. Na szczególniejszą uwagę nadto zasługują pewne partye liasu tatrzańskiego, które opisał w ostatnich czasach W. Goetel²⁰. Przedstawione przez tego autora na tablicy 10. basowe piaskowce hieroglifowe nie różnią się niczem od typowego fliszu eoceńskiego lub kredowego z Karpat.

Do str. 190.

W późniejszej pracy dodatkowej donosi R. Jaeger¹, że znalazł rmmmiility także w piaskowcach wtrąconych między pstrymi łupkami, przez co ich wiek eoceński został udowodniony.

Do str. 220.

Obszerniejszy opis wystąpień bituminów w Alzacyi podał później W. Tz schachmatt n ². Omówiono tam okolice głównie Pe-chelbronn, Biblisheim, M o r s b r o rt n i Ohlungen (koło Hagenau). Autor ten dowodzi drugorzędnego występowania tych złoży alzackich, przypisując im pochodzenie z formacyj starszych i głębszych, może nawet z dolnego triasu. Wywody te nie wytrzymują krytyki.

Do str. 221.

Szczegółowo opisali niektóre wystąpienia nafty w okolicach Hannoweru J. S t o 11 e r ²¹ i A. K r a i s z ²². Zwłaszcza ostatni autor wyróżnia w okolicach Wietze kilka odrębnych poziomów ropnych, z których najgłębszym dotąd poznanym są piaskowce retyckie przegradzane iłami. Ropa tego poziomu jest lekka, podczas gdy wszystkie następne (młodsze) są ciężkie. Drugim ku górze poziomem są piaszczyste margle i piaskowce wieku średniojurajskiego. Trzecim jest piaskowiec górnojurajski (poziom oolitu koralowego). Czwarty poziom tworzy kilka soczewek piaskowcowych piętra Purbeck. Piątym poziomem są wtrącenia piaszczyste formacyi Wealden. Naftę wszystkich tych pięciu poziomów uważa К raisz niezawodnie słusznie jako tworzącą złoża pierwotne, a więc pochodzenia autochtonicznego. Natomiast ropa szóstego poziomu, którym jest glaukonitowo mar-glowy piaskowiec senoński, mogłaby tworzyć impregnacye drugorzędne pochodzące z poziomów starszych. Także dyluwialne piaski

¹    Einige Beobachtungen im Alttertiär des südlichen Wienerwaldes. Mitt geol. Ges. Wien 1914.

²    Die Asphalt- und Erdöllagerstätten im Unter-Eisass. Petroleum. Ber

lin 1914

asfaltowe pokrywające tamte złoża zawierają niewątpliwie zwietrzałe i zgęstniałe nacieki ropne drugorzędne.

Do str. 225.

W wierszu 5 od góry zamiast »znaczne« ma być »znane«.

0 wystąpieniach nafty i asfaltu w Syryi i Mezopotamii podaje liczniejsze szczegóły M. Blanckenhorn²³. Autor ten sądzi, że wystąpienia w dolinie Jordanu i nad Morzem Martwem pochodzą z rozpowszechnionych tam bardzo wtrąceń bitumicznych wśród wapieni góruokredowych. Szczelinami wydobywały się z nich następnie węglowodory płynne (nafta), które potem, wietrzejąc i gęstniejąc, zamieniały się w stały asfalt. Z miejscowości, gdzie pojawiają się wybitniejsze źródła naftowe oprócz już wyliczonych, wymienić należy Hit nad dolnym Eufratem, gdzie nafta pochodzi z mioceńskiej formacyi gipsowej. Kopalnie czystego asfaltu znajdują się w środkowej Syryi koło Suk-el-Chan w pobliżu Hasbeja na wschodnim stoku Djebel ed-Dahr. Asfalt ten pochodzi z margli senońskich. Pokład czystego asfaltu dochodzi tam do 4 m miąższości.

Do str. 227.

Na rycinie (fig. 113) znajduje się źródło naftowe w miejscu, gdzie stoją trzy osoby odfotografowane. Ciemna smuga schodząca stamtąd do potoku pochodzi od zwietrzałej i zgęstniałej ropy naftowej, która się tam wydobywa w towarzystwie wody siarczanej.

Do str. 269 i nast.

O wystąpieniach nafty w obrębie Rzeczypospolitej Argentyńskiej (prowincye północne Salta i Jujuy, podnóże Kordylierów Mendoza i Neuquen, Comodoro Rivadavia w Patagonii) podaje bliższe wiadomości A. Windhausen²⁴. Pod wielu względami (stratygrafia pokładów, pochodzenie bituminów i t. p.) nie podzielam poglądów wypowiadanych przez tego autora.

Corrigenda et addenda

со

IO

г.

Do str. 272.

Trzon granitowy Gerro de Cacheuta uważałem początkowo jako starą masę plutoniezną tej grupy górskiej. Później przekonawszy się, że jest to stosunkowo młoda intruzya. która przyczyniła się niezawodnie w znacznej mierze do wytworzenia tamtejszych stosunków tektonicznych (wydźwignięcie skał osadowych mezozoicznych), nazwałem ją la к к o litem, i jako lakkolit opisał ją następnie także Dr. Tokarski. Tymczasem jednak teraz po dokładniejszem rozważeniu tamtejszych objawów sądzę, że diagnozę tę należy zmodyfikować. Oto najpierw właściwe lakkolity z reguły nie składają się ze skał o strukturze granitowej, lecz raczej ze skał bardziej zbliżonych do typów effuzywnych (porfiry, trachity, andezyty i t. p.). Nadto niema tam oznak, któreby wskazywały na obecność płaskiej powierzchni podstawowej u tej masy granitowej, — a taka podstawa byłaby jedną z głównych cech charakteryzujących lakkolity. Przeciwnie, wydaje się prawdopodobnem, że jest to nieforenma i daleko w głąb sięgająca masa plutoniezną, która wprawdzie wcisnęła się w głębi już po osadzeniu się sedymentów sąsiednich, ale nie pod postacią lakkolitu, lecz raczej jako potężny batolit.

Do str. 281.

Że substaneya analizowana jest prawdziwym węglem, a nie bituminem, dowodzi oprócz składu elementarnego jeszcze i ten fakt, że w ogniu nie topi się ona, lecz spala grudami na popiół zupełnie tak samo, jak normalne węgle kopalne.

Do str. 311.

Jak potrzebną była obszerniejsza dyskusya stosunków genetycznych fliszu, dowodzi między innemi zdanie wypowiedziane w ostatnich czasach przez geologa tak znanego, jak R. Michael²⁵. Mówiąc o utworach kredowych w Karpatach śląskich (p. 52), powiada on dosłownie: »Ihre Schichten gehören der unteren und oberen Kreide an; sie sind Tiefseebildungen«. A przecież od lat kilkudziesięciu wiadomo, że utwory te są integralną częścią tak zwanego »piaskowca karpackiego« (Karpathensandstein) czyli fliszu, oraz, że jako takie składają się przeważnie z piaskowców i zawierają konglomeraty, dla których absolutnie niema miejsca między »Tiefseebildungen«!! O kilka stron dalej (p. 58) zalicza tenże autor (powołując się, co prawda, na zdanie Siemiradzkiego) także solną formaeyę Wieliczki do »Tiefseefazies (Schlier)«. I takie zdania mogą się jeszcze błąkać pomimo tak świetnych wywodów o pustyniowem pochodzeniu formacyj solnych wypowiedzianych przez J. W alther’a!Ł

¹ Das Gesetz der Wüstenbildung. 2e Aufl. Leipzig 1912.

VC

«r-s#

v,o

'•    ,:;v

Index.

360.

Abruzzy 197. 200.

Abyssalne utwory 151. 176. 311. 359.

Acanthoceras Albrechti-Austriae 169. Acanthoceras Mantelli 189.

Accra 291. 292. 297.

Actinocamax verus 72. 73.

Adipocire 320.

Ahlem 221.

Ain Zeft 223.

Akczagylskie warstwy 208. 210. 232. Akreszory 133.

Akwitańskie piętro 200. 201.

Alabama 238.

Alagoas 269.

Albania 204. 205.

Alberta 253. 254.

Albert-Series 245. 246. 327.

Albertyt 245. 280. 328. 347.

Albien 169.

Algäuschichten 4.

Algeciras 194. 195. 222.

Algi i morszczyny 14. 16. 178. 217. 238. 244. 269. 290. 299. 307. 317. 322. 334. 342.

Aligui 230.

Aligulskie warstwy 231.

Alkaloidy 323. 325. 326. 339. 340. 341. Alquitran 276.

Also Vereczke 33. 150.

Altdorf 180.

Althammer 174.

Alzacya 220. 357.

Ałunowe łupki 7. 324.

Ambongo 225.

Ammonity 73. 167. 168. 253. 318. 320. Amphisyle 211.

Ampullina zob. Natica.

Ancobra (rzeka) 291. 298.

Andrychów 171.

Angola 224.

Anhydryt 151.

Annot 180.

Anthracomya 246. 249. 250.

Apenniny 195. 196.

Apenniński półwysep 196.

Appalachian Plateau 239.

Appalachijski region 238—253.

Apszeron 209. 230.

Apszerońskie piętro 210. 232. 233. Aptien 169. 321.

Aptychus angulicostatus 21.

Aptychus cf. Seranonis 188.

Aptychus Didayi 21. 22. 168.

Aptychus pusillus 188.

Aptychy 21. 167. 168. 188. 318. Aralokaspijskie utwory 210. 318. Archaeocalamites 248. 249.

Ardèche 220.

Argille scagliose 197.

Aripero (Trinidad) 266.

Arkoza 239.

Asfalt 196. 197. 200. 204. 205. 219. 220. 261. 263. 265. 267. 287. 312. 326. 335. 336. 337. 338. 340. 341. 344. 346. 347. 358.

Asfaltowe jezioro zob. Pitch Lake. Asfaltowe wapienie i łupki 193. 197.

220. 221. 222. 225. 324. 336. 338. Assam 228. 229.

Benton (piętro) 253. Berca 162. 167. .Berehy Dolne 75. Bergheim 186. Bakulitowe warstwy 54. 57. 71. 74. Berhomet 136.

86. 92. 114. 131. 138. 170. 171. 187. Berriasien 168.

Batolity 255. 272. 273. 274. 347. 359. Bighorn Basin (U. S. A.) 254. Batum 212.

Bighorn Mountains 257. Batyalne utwory 2. 3. 176. 181. 206. Big Injun Sand 252. 286. 307. 309. 311.

Assiliny 178. 226. 229. Athabasca river 254. 258. 838. Atijere (Nigeria) 326.

Atlas (góry) 222.

Atollites carpathicus 105. 107. Australia 237.

Auversien 176. 177. 178. 179. Avicula Clarai 192.

Axim 292. 296. 301.

Aybal (Jujuy) 269.

Azotowe substancye 319.

Azot w nafcie 339.

Babcze 126.

Babin 136.

Bacau 154.

Bachów 56.

Baculites anceps 54 Baculites Höchstetteri 170. Baculites valognensis 186. Bacindol 201.

Bagnisko (potok) 36.

Bahia 269.

Baiera 169.

Bakińskie piętro 210. 232. Baku 209.

Baligród 45. 142.

Balik Pappan 237.

Bała ch an y 209.

Bałkan 204.

Banat 200.

Bandama (rzeka) 293.

B an drów 75.

Barcelona 195.

Barcola 198.

Bardjów 25 Barrêmien 169.

Bartne 28.

Bartonien 149. 154. 155. 231. Bastennes 219.

Baszka 170.

Batymetryczne stosunki 285. 286. Bayonne 196.

Bärägan 157.

Bäträni 156.

Beaumont (Texas) 261.

Beciu 162.

Bednja (rzeka) 201.

Belemnitella mucronata 54. 186. Belemnites bipartilus 21. 22. 168. Belemnitcs cf. minimus 169.

Belemniles dilatatus 168.

Belemnites Gt asi 168.

Belemniles latus 168.

Belemnites pistilliformis 168.

Belemnity 72. 73. 109. 112. 168. 253. 256.

Belly River (piętro) 253. 254. Belowezkie warstwy 24. 41. 123. 138.

172. 351. 356.

Belovezsa 24.

Bełkotka (źródło gazowe koło Iwonicza) 38. 333.

Beskidzka płaszczowina 170.

Betyckie góry 194. 195. 222.

Beyin 223. 292.. 298. 301. 303. 326. Bezulka (rzeka) 136.

Biała Góra 47. 49.

Białkowe substancye zob. Proteinowe substancye.

Białkówka 33.

Biancone 196.

Bi a (rzeka) 293.

Białobrzegi 353.

Bibi Eybat 209. 210. 318.

Biblisheim 357.

Biecz 31.

Bifarcinatowe warstwy 160. 161.

Bihar 204.

350.

Borysław 60. 76-87. 93. 124. 128. Caliche 195. 139. 142. 144. 346. 348. 354.

Biharskie góry 148.

Bi l icz 64.

Bilobites 195.

Bircza 54. 55. 58. 141.

Bitków 124. 144.

Bitumen 175. 184. 197. 204. 205. 210.

335. 338. 343. 358

Bituminizacya 265 325. 340, 311 343.

Blenda cynkowa 78.

Blowholes 266 Błażowa 9.

Boca del Dragon 287.

Boca del Sierpe 287 Bochnia 17. 170.

Bodonos 204.

Bohuslavice 174 Bokakreh 294.

Bolechów 93. 94. 99. 123.

Bolivia 269.

Bombay 302.

Bonarowieckie warstwy 39.

Bonyere 223. 294. 298. 299. 301. 324. 326.

Borneo 237. 303

Borysławski piaskowiec 354.

Boss Point (Canada) 247. 248. 250. Bośnia 198. 199.

Bołhryolepis canadensis 245.

Bobrka 34. 42. 144. 333. Brandscliiefer 7.

Brazylia 269.

Bród 149.

Bre.lików 49. 75.

Brianęonnais 179.

British Columbia 253. 259.

Broczków 94.

Brumov 14.

Brunei 237 Brustury 135.

Bryozoa 54. 72. 108. 189.

Brzeżny karpacki region facyalny 121. 132. 133. 142. 144. 145 163 170. 171. 172.

Brzozów 41 — 43. 327. 353.

Bubniszcze 96 97.

Buchów (góra) 88.

Bucznik (góra) 41.

Biikk 200.

Bündnerschief er zob. Grisońskie łupki. Buenos Aires 277.

Bukareszt 157. 159. 161.

Bukowec (góra) 136.

Bukowina 136—138. 164. 171.

Bukowsko 45.

Buków 41. 354.

Bułganak 207.

Buntsandstein 2.

Burdigalien 157.

Burkut 132 Burma 228 229. 315.

Bursztyn 32 47. 73. 155.

Bustenari 162. 167.

Buzeu 154. 162.

Bystrzyca 139.

Bytomsko 22.

Cacheuta 272-279. 327. Cadiz 195.

Calgary (Canada) 254. 258.

Campanien 52. 71. 186. 225. Canadian shield 240.

Cano Bagre (Orinoco) 288.

Cano Cocuina (Orinoco) 288.

Cano Manamo (Orinoco) 288.

Cano Pedernales (Orinoco) 288. 289. Cape Breton Island 239. 240. 247. 248. Cape Coast 291.

Chieti 197.

Cape Palmas 291. 292. Cape Three Points 291. Caradoc 195.

Cardenas 262.

Cardiola cornu copiae 192. Cardium 98. 158. 204. Cardium Dombra 210. Cardium Lenzi 160. Cardium novorossictim 160. Cardium squamulosum 160. Cargneules 195.

Caroni (rzeka) 288.

Caroni Series 264. 265.    .

Casper (Wyo.) 257.

Ca?in 167.

Catia§ 155.

Catskill 250.

Câmpina 167.

(kindest! 160. 16 J. 167. Cebu 236.

Chignecto (zatoka) 247.

Chiny 234.

Chlorylowe skały 62. 72. 78. 82. 100.

108. 113. 118. 121. 136.

Chondrites 217.

Chondrites bollensis 219. 328.

Chondrus 299.

Chyrów 57. 58. 63. 64. 123. 141.

Cidaris cf. vesiculosa 189.

Cieklin 38.

Cieszyńskie warstwy 167. 168. 182. Ciężkowicki piaskowiec 26. 28. 33. 37. 42. 45. 49. 56. 61. 84. 94. 101. 119. 142. 147. 150. 180. 191. 353. 354. Cipero (rzeka) 265.

Cisa (rzeka) 137. 146.

Clupea 210. 225.

Clupeid.ae 56.

Coahuila 263.

Cechsztyn 2. 217.

Cedar Mountain (Wyo.) 254. Cedros (Trinidad) 266. Cedroxylon 211.

Coalinga (Calif.) 259.

Cody (Wyoming) 254. 255. 257. 258. Colorado (piętro) 256. 257. 308. Comanesti 159.

Celluloza 322. 323. 326. 329. 332. 334. Comodoro Rivadavia (Patagonia) 281.

340. 341. 350.

282. 283. 358

Cong cria boboicensis 159. Congeria novorossica 159. Congeria ponticapea 159. Congeria rhomboidea 160. Congeria rumana 160. Cordoba (Vera Cruz) 263. Corniferous 250.

Cenoman 74. 220.

Cet ithium margaritaceum 150.

Cerithium pictum 158. 175.

Cerithiuiu plicatum 150.

Cerithium rubiginosum 158.

Ceritiowe warstwy 128.

Cerro Borrego 262.

Corsicana (Texas) 261.

Cerro Chenque 281.

Costidiscus recticostatus 11. Cotabato 236.

Côte d'Or 218.

Covunco 284.

Crania 112.

Crania parisiensis 54. 71. Ctioceras Duvali 168.

Crioceras Emerici 169.

Crows Nest (Canada) 254. 256. Cryptomactra pes anseris 209. Culm zob. Kulmowy facies.

Cy pris 210.

Cerro de Cacheuta 272. 277. 347. 359. Cosmina 156. Cerro del Aquiltran 280.

Cerro de Sapla 269. 271.

Cerro Escamela 262.

Cerro Lotena 284.

Cerros de Amotape 268.

Chaleur Bay 244.

Cli alk 2.

Chapopote 262. 263. 338.

Chavornay 184.

Chemung 250. 251.

Chico (piętro) 259. 260.

Chieri zob. Kerb

Eisleben (Turyngia) 328. Elephas primigenius 124.

24. 27. 34. 37. 38. 39. 40.

45. 48 49. 56. 57. 62. 65. 84. 85. 86. 87. 88. 92. 94. ). 101 115. 118. 128. 131.

Cytherea incrassata 150.

Gzakowec 202.

Czarnahora 123. 132.

Czarne Morze 137. 207.

Czarnorzeckie warstwy 39. 40. 138.

171. 354.

Czarny Las 177.

Czatma 212.

Czeczwa (rzeka) 100.

Czeleken 239—234.

Czeremosz 121. 128 132. 136. 137. Czerwone Morze 223. 317.

Czimion 233.

Czochrak 231.

Czoczchati 212. 213.

Czokrakskie warstwy 209.

Ćernik (potok) 174.

Dacyjskie piętro 160. 161.

Dagestan 207.

Dahomey 291.

Dakota (piętro) 253 256. 258. 308. Dakota (Stan) 254.

Dalhousie 244. 245. 246. 247. Dalmacya 200 Dardagny 184.

Dax 219.

Delatyn 101-128. 131. 141. 354. Desmoceras Dupinianum 169. Destylacya 313.

Devils Contor 283.

Devils Meadow (Wyo.) 258.

De won 192. 196. 222. 243. 245. 246.

250. 251. 252. 253. 254. 272. 308. Dichtieniec 136.

Digboi 229.

Dinothérium giganteum 160. Diplomystus 269.

Djebel zob. Gebel.

Dniestr 65. 67. 68. 69. 74. 75. 76. 139. Dobra (koło Sanoka) 48.

Dobra (koło Tymbarku) 22. Dobrohostów 85.

Dobromil 52. 57. 141.

Dobrotowskie warstwy 82/ 83. 87. 90. 93. 94. 101. 102. 121. 126. 130. 138. 142. 184.

Dobro to w 156.

Dobrudza 137. 145. 157. 159. 310. Dolina 93. 94. 100. 355.

Dolomit 192. 195. 209. 217. 220. 223.

261. 271. 272. 314. 338.

Domaradz 39. 43.

Dominikowice 28.

Domini (laguna) 294. 298. 299. 300. 324. Donja Tusla 199.

Dora 104. 105. 109. 113. 124. 131. Dosinia exoleta 159.

Dragomérfalva 146. 148.

Drohobycz 78.

Drugorzędne złoża zob. Wtórne złoża. Dubeń Mały (potok) 72.

Dubeń Wielki (potok) 71.

Dubiecko 56.

Dukla 26. 37. 41. 139 143. 144.

Dunaj 145. 200.

Dydnia 48.

Dynarydy 197. 200. 204.

Dynów 56.

Dysodil 156. 158 306.

Dźwiniacz 124. 142.

Ebano 262.

Eboinda 223.

Echinocorys vulgaris 186.

Ecuador 268.

Eczigo 235.

Edmonton (Canada) 254. 258.

Egbell 175.

Egipt 223.

Egzotyczne bryły 9. 39. 51. 61. 78. 82. 83. 90. 100. 108. 111. 118. 121. 123. 128. 130. 131. 136. 139. 145. 168. 169. 178. 179. 180 181. 224. 288. 289. 302.

309.

El Soldado (Venezuela) 265. 289. Eocen 2.

41. 42.

71. 73.

98. 99.

133. 136 138. 141. 142. 143. 147. 149. 150. 153. 154. 163. 164. 172. 176. 177.

178.    179.    180.    182.    186.    190.    191.    Flyschsandstein 180.

197.    199.    207.    211.    212.    220.    223.    Formacion petrolifera 270.    271.

225.    230.    231.    237.    260.    261.    267.    Formoza zob. Taiwan.

269. 315. 318. 328. 333. 351. 353. Fox Hills (piętro) 256.

Frank (Canada) 254.

Freetown (Sierra Leone) 292. Frydeckie margle 170. 171. 187.

354. 355. 356. 357.

Eolirion 169.

Ervillia podo'ica 221.

Estheria mangaliensis 274. 276. 284. Fnkoidowe warstwy 7. 27. 32. 48. 51. 327.

64 68. 103. 131. 154. 172. 178. 179.

Etcheminian 239. Eufrat 358. Exogyra 112. 168.

Faliste pręgi 7. 82. 93. 121. 130. 179.

183. 244. 245. 247. 290. 298. 303. Fatehjang 227.

Felsöderna 204.

Felsö Komarnik 41.

Fereskula 136.

Fergana 233.

Fermentacya 334. 340.

Fernie (piętro) 253.

Filipcze 216.

Filippiny 235. 236.

Flisz, charakterystyka ogólna 5 — 16. Flisz czarny 179.

Flisz, definicya 2. 311.

Flisz, etymologia 1.

Flisz helmintoidowy 179.

Fliszowa strefa Alp 176. 184. 188. Fliszowa strefa Karpat 17. 181. 188

191.

Fliszowa strefa rumuńska 153. 163. 164.

349. 356.

Flisz piaszczysty 179.

Flisz wapienny 179.

Flysch c\ Helminthoides 179.

Flysch gréseux 179.

Flysch noir 179.

185. 196 197. 199. 222.

Fukoidy 2. 7. 12. 14. 16. 27. 32. 51. 105. 118 155. 168. 182. 186. 187. 189. 197. 207. 217. 219. 239. 241. 244. 245. 250. 307 322. 328.

Fusulinowe wapienie 192.

Fyility 61. 82. 113. 118. 121. 292. 293.

310.

Gab i an 220.

Galenit 78 Galówka 75.

Gandawali 227.

Ganos 205.

Gard 220.

Garrapatal (Jujuy) 269.

Gaspć 243. 244.

Gaudryceras 53.

Gaudryceras plan or informe 186.

Gault 2. 219. 221.

Gebel Zeit 223. 317.

Gebet ed-Dahr 358.

Gelendżyk 207.

Gemsah 223.

Genesee 250.

Genewa 184.

George River-Station 239.

Gerhardsreit 186. 187.

Getyjska depresya 157. 158.

Gibraltar 194.

Gips 57. 59. 78. 123. 128. 130. 135. 149.

151. 158. 184. 192. 195. 205. 218.

220. 221. 223. 225. 226. 243. 261. 270. 276. 328. 358.

Glarneńskie lupki 179. 214.

Glaukonit 56. 60. 118. 128. 177. 179.

188. 190. 191. 357.

Gliwa 65.

Globigeriny 158. 176. 177. 178. 179.

191. 217. 286.

Gloggnitz 192.

Glossopteris 238.

Glossopteris indi a 224 Głębokie 45.

Głębokomorskie zob. Abyssalne utwory. Gneis 22. 137. 139. 194. 201. 240. 287. 292.

Gnilica (potok) 133.

Gobius elongatus 130.

Godulski piaskowiec 169.

Göding zob. Ilodunin.

Goemaï 236.

Golcowa 43.

Gol (o de San Jorge 281.

Golfo Triste 287.

Golra 227. 228. 229. 328.

Gorgany 113.

Gorlice 27-31. 38. 143. 356. Gosawskie warstwy 112.

Góry Skaliste 253-258. 274. 338. 347. Grabownica 42. 353.

Grafit 192.

Grahamit 280. 317.

Gran Chaco 269.

Granit 159. 169. 179. 188. 254. 256. 272. 274. 359.

Graptolitowe łupki 192. 196. 214. 241.

242. 306. 307. 324.

Graubünden 182.

Grauwacke zob. Szara waka. Grąziowa 75.

Grecy a 204.

Greensand 2.

Greifensteinski piaskowiec 190. 191. Grès mouchetés 180.

Gresten 193.

Gresteńskie warstwy 193. 200. 205. 206. 207.

Grimsby (Ontario) 243. Grisons 182.

Grisońskie łupki 3. 182. Grodziski piaskowiec 168. Groden 192.

Grozny 208. 209. Grybowskie łupki 352. Grybów 356.

Gryphea Esterhazyi 149. Gryphea vesicularis 186. Guaràpiche (rzeka) 288. Guayaquil 268.

Guiria (Venezuela) 288. Gur i a 212.

Gwinea 223. 291.

Habkern 179.

Hachau 186.

Haczów 354.

Hänigsen 221.

Hagenau 357.

Hagenbachklamm 190.

Halimeda 299.

Hamilton (Ontario) 243.

Hamilton (piętro) 250. 251, 252.

Handles 12.

Hamites cylindraceus 186.

Hamulina Astieri 168.

Hannover 220. 357.

Haploceras Charrierianum 168. Haplocercis difficile 168.

Haploceras Grasi 168.

Haploceras sp. 22.

Harklowa 30. 34. 87. 142. 144.

Hasbeja 358.

Hauterivien 168.

Hazara (góry) 226.

Heart Mountain (Wyo.) 256.

Helderberg 250 Helix meotica 159.

Helweckie piętro 157.

Helweckie utwory (facies) 178. 179. 187. Hérault 220.

Hercyńskie trzony 180 Hieroglifowe warstwy 31. 51. 55. 56. 64. 65. 103. 118. 132. 158. 164. 168. 173. 197. 204. 268. 356.

CO

Cb CO

CO CO

<x> CO

Hieroglify 7. 12.    14. 27. 32.    40. 48. 70.

247. 290. 303. 351.

Higasziyama 235.

Hillsborough (New Brunswick) 245. Himalaya 226.

Hipparion gracile 160.

Hippurytowe wapienie 9. 149.

Hit 358.

Hodunin 175.

Hohgant 177. 178.

Hokkaido 235.

Holasaphus centropgge 239. Holcodiscus Caillaudianus 168. Holcostephanus Astieri 168.

Holzen 221.

Hołowiecko 75.

Hołubią 55.

Hoplites Borowae 169.

Hoplites neocomiensis 168.

Hoplites sp. 22.

Hoplites Vari 53.

Horod 131.

Hoszów 45.

Hulskie 76.

Humniska 42. 353.

Humus 322. 323. 325. 326. 327. 328.

329. 332 338. 340. 341. 342.

Hwozd 121.

Hydrauliczne wapienie i margle 8. 51. *52. 103. 115. 130. 207.

Iberyjski półwysep 194. 222. lchtyol 193.

Ił solny 57. 59. 60. 78. 82. 83. 85.    .

123. 124. 125. 126. 128. 130. 1    .

135. 165. 226.

Indiana 242.

Inoceramowe warstwy 26. 28. 32. 38. 48. 50. 52. 54. 57.    .    64. 65. 68.

69. 73. 74. 86. 87.    .    90. 92. 93.

94. 96. 100. 103. 104. 105. 108. 124. 125. 131. 133. 135. 136. 138. 142. 143. 144. 173. 182. 186. 187. 189. 191. 315. 351. 352. 356.

Inoceramus balticus 54. 197.

Inoceramns l^aubei 169.

Inoceramus regularis 54.

Inoceramus salisburgensis 51. 69. 186. 187. 189.

lnoceramy 27. 50. 51. 54. 64. 68. 69. 70. 73. 100. 103. 104. 105. 114. 169. 187. 189. 207 256. 351. 355. Irrawaddy 229.

Iskrzynia 354.

Istebneńskie warstwy 169. 171. 174. Iwonicz 34. 37. 144. 333. 353.

Iza (rzeka) 146.

Izbugya 41.

Jaba 227.

Jabłonka 126.

Jabłonów 121. 123. 133.

Jaiła-Dag 206.

Jammerstal 99.

Jamna (koło Dobromila) 50.

Jamna (nad Prutem) 112. 113. Jamneński piaskowiec 55. 57. 63. 69. 73. 74. 85. 86. 88. 90. 92. 94. 97. 99. 112. 114. 128. 131. 132. 133. 135. 138. 172. 315. 355.

Japonia 235.

Jaremcze 104. 113. 115.

Jarosław 139.

Jasiołka (rzeka) 34.

Jasień (Ivörösmezö) 142. 143.

Jasło 30. 142.

Jawa 237. 303.

Jawora 75.

Jawornickie góry 174.

Jawornik 132.

Jaworowa Wola 45.

Jawor*ów (koło Doliny) 94.

Jaworów (koło Kosowa) 136.

Jaworów (koło Turki) 76.

Jedlicze 33.

Jerez de la Frontera 195.

Jeziorne utwory 16. 150. 151. 184. 192.

195. 201. 210. 226. 270. 314. 355. Joggins (Canada) 247. 248. 249.

Jora (rzeka) 212.

Jordan 225. 358.

235.

Jujuy 269. 270. 271. 358.

Jura (góry) 220.

Jurajskie utwory 50. 206. 207. 220.

221. 253. 256. 258. 271. 276. 284. 322. 357.

Kaboła-Polyana 139.

Kajper 2. 195. 217. 218. 220. 221. 223.

Kalifornia 259—261.

Kalnik (góry) 201.

Kałusz 101. 355.

Kambodża 303.

Kambryjski system 196. 214. 239. 240. 256. 271.

Kamerun 224. 291. 292.

Kanał św. Andrzeja (Canada) 239. Kangan (Gwinea) 301. 304.

Kanińskie warstwy 351.

Kansas 252.

Kańczuga 57.

Kapliwiec 109.

Kara Bugas 320.

Karawanki 192.

Karbon 51. 192. 198. 200. 204. 214. 217. 243. 245. 246. 248. 249. 251. 252. 253. 254. 256. 280. 308. 328. Karbonizacya zob. Zwęglanie. Karibskie góry 264. 287. 288. Karlsruhe 321.

Karnijskie Alpy 192.

Karnijskie piętro 192.

Karoo (formacya) 224.

Karpackie piaskowce 167. 169. 214. Kaspijskie jezioro 230. 320.

Kaszmir 227.

Katalańskie góry 194. 195.

Kaukaz 207-213. 226.

Kend-é-Chirin 226.

Keratofir 273. 274.

Kercz 206. 208.

Keri 205.

Kerkuk 226.

Kerogen 338. 341. 343.

Kerosene shales 237.

Kettösmezö 150.

Keuper zob. Kajper.

.Zuber R., Flisz i nafta.

Kiczera (góra) 108. 112.

Kieselkalk 185.

Kimmeridge 220.

Kimpolung 136. 137.

Kindybał 78.

Kirr 202. 210. 212. 233. 276. 337. 338. Kissarmas 151. 165.

Kisuca (rzeka) 172. 174.

Kitzbüchel 192.

Klausenburg 149.

Klęczany 22. 142. 143. 351. 352. Klimkówka 37. 144.

Kliwa (góra) 354.

Kliwski piaskowiec 155. 156. 163. 354. Klobouk 173.

Knoxville (piętro) 259.

Kobylanka 28. 38. 143.

Kobylany 36.

Körösmezö zob. Jasień.

Kokand 233.

Kolożwarskie warstwy 149.

Kombornia 353.

Komoe (rzeka) 293.

Kongeriowe warstwy 160. 201. 202. 203. Koniusza 50. 56.

Kontynentalne utwory zob. Lądowe utwory.

Końskie 48.

Kootenay (piętro) 253. 254.

Koprivnica 201.

Koralowe wapienie 9. 177. 192. 206. 223. 240. 244. 250. 256. 264. 308. 317.

323.

Korczyn 90. 99.

Korczypkowa (góra) 41.

Kordyliery 268. 269. 272. 274. 280. Korytniki 55.

Kosmacz 115. 119. 124. 133. 144.

Kosów 123. 124. 128—136.

Koziowa 93.

Krasiczyn 51.

Krasna 136. 171.

Kredowe utwory 2. 4. 20. 25. 26. 39. 40. 41. 48. 49. 52. 57. 65. 99. 114. 131. 132. 138. 139. 141. 147. 149. 153. 164. 167. 171. 172. 178. 179. 180. 182. 184. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 196.

24

197. 199. 200. 207. 208. 220. 221. La Brea (Trinidad) 268. 266. 267.

222. 223.    225.    234.    242.    253.    254.    Labuan 237.

¹

   Ogłoszona najpierw w Przeglądzie Lekarskim 1877.

²

   Pflüger’s Arch. f. d. ges. Physiologie. X. 1875. P. 821.

³

lieber die Gährung der Cellulose mit Bildung von Methan und Kohlensäure. Ztschr. f. physiol. Chemie. 1886.

⁴

   The Oil Shales of the Lothians, by R. G. Carruthers, W. Caldwell and D. R. Steuart, Second edition. Edinburgh 1912.

⁵

   On the geology of a part of Venezuela and of Trinidad. Quart. Journ. geoi. Soc. Vol. 16. London 1860. — G. P. Wall and J. G. Sawki ns, Report on the geology of Trinidad. Memoirs of the Geological Survey. London 1860. (Zob„ tamże też: Appendix К: on Vegetable Fossils by H. Criiger).

⁶

   Nazwę tę na propozycyę prof. Crum Brown’a wprowadził D. R. St eu art w cytowanem już poprzednio dziele »The oil-shales of the Lothians« w sposób następujący: »...we may apply the name »kerogen« to the carbonaceous matter in shale that gives rise to crude oil in distillation«. (P. 148).

⁷

   O tworzeniu i przeobrażaniu się wosku i oleju ziemnego w GalicyL Kosmos. Lwów 1881.

⁸

   Głównym przedstawicielem tych poglądów jest H. Höf er.

⁹

   Co prawda, także i z oleju kostnego. Ale także i kwas olejowy potrzebny dla reakcyj Englerowskich znajduje się nie tylko w zwierzęcym tranie rybim, lecz także i w roślinnej oliwie.

¹⁰

   F. Bandrowski, Ueber das Vorkommen alkaloidartiger Basen im Ga-lizischen Roherdöle. Sitzungsber. Akad. Wiss. Wien. II. Abt. 95 Bd. 1887.

22*

¹¹

   Rock oil, its geologie relations and distribution. Amer. Journ. of Science and Arts. 2nrt Ser. Yol. 32. 1861.

¹²

   Höfer (w: Engler-Höfer, Das Erdöl II. p. 18) twierdzi na podstawie wzmianki F. Noetling’a (The occurrence of petroleum in Burma. Memoirs geol. surv. India. Yol. 17. pt. 2. 1897. p. 86), że już T. Oldham zauważył to samo w г. 1855 w Burmie. Oryginalne sprawozdanie Oldham’a nie jest mi niestety dostępne; jednak Noetling (1. c. p. 21—24) powtarza je »w extenso«. Otóż nie mogę tam znaleźć wzmianki o antyklinach, lecz przeciwnie tylko zdanie następujące: »They (the wells) do not occur in any particular line or direction; there is nothing to point to the occurrence of any fault or disturbance, along the line of which the petroleum might issue, and the varying depths of the wells themselves, according to their position,., indicate a tolerable horizonta-lity in the source of supply«. (Noetling, p. 22).

¹³

   Die Petroleumindustrie Nordamerikas. Wien 1877.

¹⁴

   The geology of natural gas, Science, 6. 1885.

¹⁵

   Na podstawie tych spostrzeżeń zakorzeniło się w literaturze nielogiczne i niedorzeczne wyrażenie »anticlinal theory«, które powinno być bezwarunkowo zarzuconem. Jeżeli ktoś stwierdzi, że pewne ptaki tylko na drzewach budują swe gniazda, to przecież tego z pewnością nikt nie nazwie »teoryą drzew«, albo chociażby w ogóle tylko »teoryą«! Logika jednak byłaby taka sama.

¹⁶

   Z badań nad polskiemi Karpatami zachodniemi I. Bull. Acad, des sciences Cracovie. 1917.

¹⁷

   Przyczynki do geologii Borysławia i okolic. Czasopismo górniczo-hutnicze. Kraków 1917. Zesz. 8.

¹⁸

   R. Zuber, Inoceramen und Nummuliten im karp^thischen Flyscli bei Wygoda. Verh. geoi. Reichs-Anst. Wien 1916. Nr. 3.

¹⁹

   Praktyczne wyniki głębokiego wiercenia w Kałuszu. Metan. Lwów

²⁰

Piętro retyckie i najdolniejszy Has seryi reglowej w Tatrach. Buli. Acad, sciences Cracovie 1916.

²¹

   Das Erdölgebiet Hänigsen-Obershagen in der südlichen Lüneburger Heide. Archiv für Lagerstättenforschung Heft 14. Berlin 1913.

²²

   Geologische Untersuchungen über das Oelgebiet von Wietze in der Lüneburger Heide. Ibidem. Heft 23. Berlin 1916.

²³

   Syrien, Arabien und Mesopotamien. Handbuch region. Geol. von Steinmann u. Wilckens. Heidelberg 1914.

²⁴

   Geologie der argentinischen Petroleumlagerstätten nebst Bemerkungen zur Geschichte ihrer bisherigen Erforschung und Aufschliessung. Petroleum. Berlin 1914

²⁵

Handbuch von Polen. Berlin 1917.

256. 257.    258.    260.    261.    262.    263.    La Ceyba 263.

264. 270.    276.    283.    284.    287.    292.    Lagos 224. 293.    296.    297.    326.

308. 351.    353.    354.    355.    356.    358.    Laguna de la Brea    (Jujuy)    269. 271. 272.

359.

Laguna de Llancanelo 280.

Kressenberg 186.

Kręciata 93.

Kroacya 198. 201.

Krosno 31-41. 43. 58. 132. 138. 143. 144. 171.

Krościenko (koło Cliyrowa) 64. 65. Krościenko (koło Krosna) 38. 42. 353. 354,

Krośnieńskie warstwy 28. 30. 31—33. 34. 37. 42. 43. 44. 45. 47. 48. 57. 58. 75. 90. 123. 132. 136. 138. 142. 143. 147. 150. 171. 174. 181. 327. Krośnieńsko- szypocki region facyalny 23. 41. 58. 65. 74. 93. 121. 132. 136. 138. 141. 142. 143. 147. 163. 171. 172. 181. 352. 356.

Kruhel Mały 56.

Kruhel Wielki 50.

Kruszelnica 12.

Kryczka 126.

Kryg 28. 34.

Krym 206. 207.

Krynica 23-26. 123. 352.

Krystaliczna strefa Alp 192. Krystaliczne skały 139. 142. 147. 149. 154. 157. 169. 180. 194. 224. 236. 264. 287. 292.

Kuba 261. 263.

Kubań 208.

Kubiki 235.

Kulmowy facies 200. 204. 217. 248.

250. 280.

Kuńkowce 51.

Kupferschiefer 217. 328.

Kura (rzeka) 212.

Kuty 123. 132. 136.

Kwarcyty 22. 72. 78. 82. 100. 113. 118. 121. 139. 177. 179, 182. 222. 255. 271. 287. 292.

Kyaukpyu 229.

Lagunowe i limanowe utwory 150. 158.. 159. 164. 196. 210. 217. 229. 235. 274. 305. 308. 320.

Lakkolit 359.

Lamna cuspidata 211.

Laramie (piętro) 256. 263. 308.

Las Wiedeński 187—191.

Lateryt 287. 292. 293. 296. 304. Lattorfien 177. 180.

Laurentia 240. 241. 242.

Lądowe utwory 16. 151. 158. 226. 227. 249. 252. 256. 270. 276. 308. 309. 314. 360.

Leaia 246. 247.

Leda Försteri 189.

Leda siegsdorfensis 54.

Leitch Creek (Canada) 247. 248.

Lenina Maïa 73.

Lenina Wielka 69.

Leporino 197.

Leszczyny 52. 55. 71.

Leuciscus polysarcus 56. 130.

Lévis 241.

Lewantyńskie piętro 161.

Leyte 236.

Lgockie warstwy 169.

Lias 175. 179. 182. 193. 194. 195. 200. 204. 207. 219. 221. 224. 276. 320. 328. 356.

Liberia 291.

Librantowa 22.

Lidecko 173.

Lignit zob. Węgle kopalne.

Limanowa 17. 22. 351.

Limanowe utwory zob. Lagunowe i limanowe utwory.

Lima Oil 242.

Lingula 252.

Lingulella 239.

Lingulepis 239.

gnezowe.

Magóra 133.

Litoralne utwory 180. 184. 217. 232. Magórski piaskowiec 17. 23. 123. 133. 286. 302. 309.

Linz 193.

Lipinki 28. 38.

Lisko 45.

Lisowice 94.

Litawski wapień 157. 201. 204. Lithotamnia 108. 150. 189. 296. Lithotamnium gosaviense 111. 113. 131. Lithotamnium ramosissimum 236.

Litoraî 181. 182. 286. 304. 305. 306.

307. 318. 322.

Livadea 164.

Lobsann 220.

Lopare 199.

Lorraine 241.

Louisiana 261.

Lubatówka 37.

Lubiżnia (potok) 119.

Lucza 133.

Ludbreg 201. 202.

Luh 41.

Lumachella 210. 232. 297.

Lunz 193.

Lutétien 176. 177. 178. 180. Lutowiska 45.

Luzon 236.

Lytoceras crebrisulcatum 168. Lytoceras Juilleti 168.

Lytoceras Phestus 168.

Lytoceras recticostatum 168.

Lytoceras subfimbriatum 168.

Łanczyn 123.

Ławrów 65. 73.

Łęki 36.

Łętownia 51.

Łężyny 36.

Łodyna 49. 75.

Łomna 76.

Łopuszka Wielka 52. 55. 57. 71 Łosie 28.

Łukiew (rzeka) 101.

Łużanka (rzeka) 99.

Łysa Góra 38.

Macigno 197.

Macroscaphites Yvani 168.

Mactra fragilis 209.

Mactra subcaspia 210.

Madagaskar 224.

Maestrichtien 39. 186.

Magnezowe sole zob. Sole potasowe i ma

139. 150. 155. 163. 172. 351.

Magórski region facyalny 23. 41. 45. 76.

123. 139. 142. 143. 145. 163. 172. 356. Maikop 208.

Majdan 101.

Majevica Pianina 199.

Makum 229.

Malachit 123.

Malakka 303.

Mamut 76. 124.

Manastersko 130.

Mangrove 268. 290. 294. 295. 299. 324. Maniawa 124. 125.

Maracaibo 267.

Marahń 269.

Marbre en plaquettes 179.

Marcellus 250.

Margała (góry) 226. 227.

Margelan 233.

Mari (Pundźab) 328.

Markowa 121.

Marmaroski trzon 137. 139. 145. Marmaros Sziget 148.

Marmarosz 137. 139. 143. 146. 148. Marmora (morze) 205.

Marmur płytkowy 179.

Marocco 222.

Martwe Morze 225. 358.

Mastodon 160. 161.

Mathod 184.

Matra 200.

Mecsek 200.

Medesano 197.

Medicine Hat (Canada) 254. 258.

Medina 242. 243.

Medyterraóskie piętra 157. 164. 175. 194.

200. 201.

Meksyk 261. 262. 315. 338. 347.

24*

221. 222. 225. 229. 231. 236. 237. 238. 260. 261. 264. 268. 292. 348. 358. Mirabilit 78.

Meletta 206. 211. Meletta crenata 31. Meł (góra) 135. Menabé 225. Mendeli 226.

Moeara Enim 236.

Mogilany 11.

Mendoza 272. 275-280. 315. 327. 358. Moinesti 155.

Menilit 8. 19. 56.

Mokre 45. 143.

Menilitowe łupki 19. 27. 30. 31. 33. Molassa 121. 138. 170. 176. 183. 184.

37. 38. 39. 41. 42. 43. 45. 48. 49.

193. 308.

56. 57. 60. 62. 71. 73. 75. 81. 82. Molassowy region zob. Podkarpacki r. 83. 84. 85. 86 87. 88 90. 91. 93. Moncton (Canada) 245.

94. 96. 98. 100. 101. 102. 119. 121. Montana (Stan) 254.

124. 126. 130. 131. 133. 135. 136. Montechino 197.

138. 150. 155. 171. 173. 179. 193. Montigny sur Armaęon 218.

206. 208. 211. 214. 245. 276. 306. Montmorency (wodospad) 240.

324. 327. 351. 352. 353. 354.

Morro de Camaragibe 269.

Meotyckie piętro 159. 160. 162. 164. Morsbronn 357.

Morskie osady (klasyfikacya) 285. Morszczyny zob. Algi i morszczyny. Moruga Series 264. 265. 266. Moruga (Trinidad) 266.

Mo wry beds 256.

Mraźnica 86. 87. 88.

167. 208. 232.

Mercantour 180.

Messila 223.

Meszes (góry) 148

Metan 152. 193. 207. 333. 334. 350.

Meteoryty 315.

Mrukowa 38.

Mrzygłód 48.

Mszaniec (rzeka) 75. Mszywioły zob. Bryozoa. Muntigl 187. 189. Muntigler Fłysch 187. Mura (rzeka) 202.

Murree 226. 227. Muschelkalk 2. Muschelsandstein 184.

Mezöseg 151. 350.

Mezopotamia 225. 358.

Mezozoiczne utwory 3. 137. 139. 142.

151. 154. 217. 227. 359.

Męcina 28.

Męcinka 353.

Miano 197.

Micromelania 210.

Międzybrodzie 48.

Miguasha-Landing 245.

Mikleuska 201.

Nadworna 101—128. 131. 132. 139. 141.

Mikowa 41.

144.

Mikowy łupek 137. 139. 204.

Nafta na grzbiecie siodeł 30. 34—38. 42. 44. 48. 62. 65. 75. 87. 93. 99. 100. 101. 124. 126. 133. 135. 136. 143. 144. 147. 149. 202. 207. 209. 211. 212. 226. 229. 233. 234. 236. 237. 246. 253. 257. 258. 260. 261. 267. 272. 278. 345. 352. 354.

131. Nafta przy czołach nasunięć 23. 30. 64. 76. 87. 93. 135. 143. 144. 148. 227. 253. 345. 352.

Mikuliczyn 115.

Millstone grit 249.

Mina Eloisa 280.

Mina Mitre 280.

Mina Roca 280.

Minbu 229.

Mindanao 236.

193.    197.    206.    208.    210.    211.    212. Nafta przy uskokach 272

Nafta w wyspach kredowych 29. 40.

41. 49. 136. 143. 144. 354.

Naftług 212.

Nagelfluh 121. 183.

Nagy Hlonda 150.

Nagy Värad zob. Wielki Waradyn. Nahujowice 82.

Nakhiczewan 225.

Naparima 264.

Natica vapincana 231.

Naticella costata 192.

Natrona County 257. 258. 259. Nautilus neocomiensis 168.

Nautilus plicatus 168.

Neamtz 154.

Neftianaja 208.

Negritos 268.

Neithea striatocostata 71.

Nemertility 65.

Neogen 123. 151. 156. 161. 164. 173. 193. 196. 197. 200. 206 207. 208.

223. 235. 260. 261. 262. 263. Neokom 21. 22. 39. 40. 43. 142. 168. 171. 188. 219. 260

Nerytyczne utwory 3. 150. 177. 181.

206. 240. 283. 309 Neuquen 272. 280. 284. 358.

New Brunswick 243. 244. 245. 246. 247. 327.

Newer Parian 264. 335.

New Glasgow (Canada) 246.

New Plymouth 238

New York 239. 243. 250. 251.

Nienadowa 56.

Nierental 186.

Nierentalskie warstwy 187.

Niesen 178.

Nigeria 224. 291. 296. 297. 326.

Niger (rzeka) 291. 293.

Niitsu 235.

Nirano 197.

Nisziyama 235.

Nodosaria 191.

Nova Scotia 239. 243. 246. 247. 248. 249. 328.

Nowa Fundlandya 239.

Nowa Gradiska 201.

Nowa Południowa Walia 237.

Nowa Zelandya 238. 310.

Noworossijsk 207.

Nowosielce 44.

Nowy Sącz 22. 23. 38. 143. 351. 352. Nowy Świat 80.

Nucula placentina 206.

Nummulites cf. bolcensis 355. Nummulites incrassatus 33.

Nummulites intermedius 149. Nummulites lucasanus 149.

Nummulites perforatus 149. Nummulitowe warstwy 1. 9 86. 115. 135. 148. 155. 171. 172. 176. .177. 178. 194. 199. 220. 226. 227. 229 261. 308. 318.

Nummulity 27. 86. 100. 115. 118. 132. 133. 149. 154. 174. 177. 178. 179. 191. 229. 318. 336. 351. 355. 357.

Oamaru system 238.

Ocoteoxylon tigurinum 185.

Odrzykoix 33. 39. 353.

Oelheim 221.

Ohio 239. 242. 350.

Ohlungen 357.

Ohmden 219. 328.

Oil sands 250.

Oil shales 217. 238.

Oil Springs 250.

Older Parian 264.

351. 353.

One§ti 167.

Oni (rzeka) 224.

Onondaga 250.

Ontario 243. 250.

Opaka 88. 92.

Oran 223.

Orange River Colony 224.

Orawa (rzeka) 93.

Orbe 184.

Orbitoides apiculata 189.

Orbitoides media 189.

Orbitoides minor 54.

Orbitoidy 54. 179. 189. 336. Ordovician 240. 241.

Orehovéak 202.

Organiczne szczątki 16. 97. 108. 111. 115. 149. 151. 210. 225. 265. 288. 293. 295. 300. 305. 306. 316. 317. Orinoco 263. 265. 267. 268. 287. 289.

290. 326. 337.

Orizaba 262.

Orów 88.

Orthoceras 192. 196. 320. Ortofragminy 115. 177. 178.

Osława (rzeka) 44. 45.

Ostrawica (rzeka) 174.

Ostrea ef. minuta 189.

Ostrea cochlear 206.

Ostrea hippopodium 186.

Ostrea semiplana 54.

Ostrea ungulata 186.

Otwornicowe warstwy 208.

Owady kopalne 76.

Ozokeryt 76. 80. 81. 99. 101. 123. 124. 142. 148. 201. 203. 226. 233. 312. 338. 889. 340. 341. 344. 346.

Pachydiscus neubergicus 53. 169. 186.

187. 189.

Pagorzyna 31.

Paklenica 201.

Palembang 236. 237.

Paleogen 39. 41. 149. 153. 155. 160. 162. 164. 167. 170. 171. 172. 173. 176. 180. 184. 188. 196. 197. 204. 226. 227. 235. 261. 264. 355. Paleozoiczne utwory 137. 192. 195. 196. 207. 214. 222. 227. 254. 256. 258. 264. 271. 272.

Paludinowe warstwy 161. 201. 202. Pandany 294. 295. 300. 324.

Papantla 262.

Papiol 195.

Papradno 174.

Paradoxides 239.

Paradoxides Forchhammeri 239.

Parahoplites Bigoureti 169.

Paria (zatoka) 287. 288.

Parisien 149.

Parma 197.

Pasieczki 92.

Pasieczna 86. 115. 124. 132. 139. 144. Pasieczniańska płaszczowina 141. Pasieczniańskie warstwy 138. 171. Passage beds 216.

Paszowa 49. 50.

Patagonia 281—284. 358.

Paternó 197.

Pattenau 186. 187.

Payta 268.

Peclielbronn 220. 357.

Pécs zob. Pięćkościołów.

Pecten denudatus' 206.

Pecten semiplicatus 54.

Pectunculus 98.

Peczeniżyn 120.

Pedernales (Venezuela) 265. 267. 268.

287. 289. 290. 291. 326. 337. Pegu-System 228. 229.

Peklenica 202. 203.

Pektinitowe łupki 178.

Pelagiczne utwory zob. Abyssalne utwory. Pelagiczny region 286.

Pelvoux 180.

Pennsylvania 239. 250. 308. 350. Pentacrinus sp. 54.

Perehińsko 100.

Perisphinctes 168.

Permokarbon 222. 238.

Permski system 192. 198. 217. 220. 221.

'224. 328.

Pernambuco 269.

Persya 225.

Peru 268.

Pescara 197.

Petitcodiac (rzeka) 245.

Petrolea (Canada) 250.

Petrovoselo 201.

Pętna 28.

Phillipsia 217.

Phylloceras Guettardi 168.

Phylloceras infundibulum 168. Phylloceras Royanum 168.

204.

Phylloceras Velledae 53. Phylloceratidae 53.

Piacenza 197.

Piaskowce centkowane 180. Pielgrzymka 38.

Pierre shales 256.

Pierwotne złoża naftowe 155. 156. 158. 167.

Pięćkościołów 200.

Pilatusschichten 2.

Finites succinifer 73.

Pireneje 196.

Piryt 72. 123. 124. 214. 224. 806. 307. Pisany Kamień (skała) 132.

Pistynka (rzeka) 118.

Pitch Lake (Trinidad) 263. 265. 266. 267. Plainberg 177.

Planorbis 161.

Planorbisowe warstwy 161.

Pliocen 151. 157. 159. 162. 164. 171. 197. 200. 201. 204. 205. 206. 210.

224. 237. 261.

Plutoniczne skały 359.

Płoskie 75.

Płowce 44.

Pobuk 99.

Pocahontas (Canada) 254.

Pocono (piętro) 252.

Podbeskidzka płaszczowina 170. Podkarpacie rumuńskie 156—161. 163. 164.

Podkarpacki region facyalny 119. 121.

126. 138. 141. 144. 145. 163. 170. Podole 216.

Podsobień 45.

Podu Cheii 164.

Pöchersdorf 94.

Pogwizdów 52.

Pohar 93.

Point-Edward-Formation 247. 248. 249.

250. 328.

Polana 45. 47.

Polanica 97. 98. 99. 142.

Polanickie warstwy 71. 90. 96. 98. 101.

121. 125. 135. 138. 142.

Pollicipes Hausmanni 111. 114. Ponerle (potok) 86.

Pontyjskie piętro 151. 160. 161. 162.

Popiele 85.

Poraj 36.

Porcellanite 266.

Porsugel 234.

Portage (piętro) 250.

Portland (piętro) 260.

Porto das Pedras 269.

Posada Rymanowska 38.

Posidonia Becheri 217.

Posidoniowe łupki 221.

Potasowe sole zob. Sole potasowe i magnezowe.

Poti 212.

Potok 38. 41. 42. 144. 353. 354.

Potok Czarny 126.

Potwâr 226. 227. 228. 229.

Pozo Chubut 282.

Pozo Dos Bocas 262.

Prealpejskie płaszczowiny 178. 179. Presburg 175.

Priabonien 176. 178.

Problematyczne odciski 7. 15. 32. 68. 113. 183. 189. 217. 239. 242. 243. 248. 250. 252. 303.

Prokurawa 135.

Prosodacna 160.

Proteinowe substancye 318. 319. 320. Pruchnik 54. 55.

Prut 82. 104. 105. 106. 107. 108. 110. 111. 112. 114. 115. 116. 123. 132. 136.

139.

Prządki (skały) 33. 39. 353.

Przemyska płaszczowina 141.

Przemyśl 50-58. 86. 114. 141. 145. 146.

154. 170. 171.

Przysłóp 101.

Pseudomelania 271.

Pseudomonotis ochotica 206. Psilodontowe warstwy 160. 161.

250. 258. 260. 269. 270. 271. 276. Rio Atuel 280. 277. 283. 292. 296. 302. 318. 342. Rio Rermejo 269. 351. 353. 354. 356. 357.

Pteraspis 216.

Ptychoceras neocomiense 168.

Puebla 263.

Pulchellia galeata 169.

Pulchellia Lindigi 169.

Pundżab 226. 227. 228. 229. 318. 328. Rio Teuco 269. 338. 347.

Rio de Mendoza 272.

Rio Diamante 280.

Rio Maragogÿ 269. Rio Mojotoro 272. Rio Paraguay 269. Rio Pilcomayo 269.

Ripple marks zob. Faliste pręgi. Riversdale-Union-Formation 246. 250⁻-

Purbeck (piętro) 357.

Pustyniowe utwory zob. Lądowe Rivière du Loup 241.

utwory.

Putna 153.

Robogen 184.

Rochester N. Y. 242. 243.

Pyrimont 220.

Quebec 240. 241. 243. Quebec-City-Formation 241. Quirinusöl 184.

Radiolarie 217. 286.

Rafaelit 280.

Ragusa 197.

Raibl 193.

Rajskie 45.

Rakoczy (góra) 149.

Ralligen 183.

Ralligsandstein 183.

Ramri 229.

Rattlesnake Mountain (Wyo.) 254. Rawalpindi 227.

Rämnic-Sarat 158.

Recsk 200.

Reichenhall 177.

Retamito 280.

Retyckie piętro 274. 276. 280. 284.

327. 357.

Rez (góry) 204.

Rhäticon 4.

Rhinoceros 160.

Rhinoceros tichorhinus 124. Rhizodendron carpaticum 351.

Ribnjak 201. 202.

Riczka 136.

Riczka (rzeka) 136.

Rif (góry) 222.

Rigi 178. 179.

Rocky Mountains zob. Góry Skaliste. Rodneńskie Alpy 147. 148.

Rogi 34. 37.

Rogowce 8. 33. 42. 48. 56. 57. 60. 71. 78. 84. 86. 92. 119. 130. 155. 169. 188, 190. 207. 211.

Romany 209.

Ropa 28. 356.

Ropianieckie warstwy 26. 32.

Ropianka 13. 26. 41. 139. 142. 143. Ropica Ruska 28.

Ropienka 49. 50. 75.

Rosochy 65.

Rostoki 132.

Rota Hotur 227.

Rotalina 191.

Rozłucz 75. 76.

Rozpucie 49.

Rożanj 199.

Rożen Wielki 136.

Rożniatów 100.

Równe 34. 144.

Rudawka (kolo Krościenka nad Strwią-żem) 65.

139.

358.

Rudawka Rymanowska 38. Russ-Moldawica 136.

Ruszor (potok) 133.

Rybne warstwy 7. 150. 193. 200. 231.

233. 306. 324.

Rybnica (rzeka) 128. 136.

Rybnik (rzeka) 93.

274. 307. 317. 323. 327. 328. Rymanów 38.

Rypne 100.

Rzegocina 17—22. 23. 38. 40. 48. 52. Rzepedź 45.

Rzeszów 57. 141. 146. 170.

Sabunczy 209.

Sachalin 235.

Saint-Jean-de-Marvéjols 220. Salamonowa Górka 94.

Salina group 243.

Salinilla 195.

Salsomaggiore 197.

Salsy 195. 197. 205. 233. 234.

Salta 269. 858.

Salt Creek (Wyoming) 257. 258. 259. Salt-Range 226. 227. 328.

Salzburg 186. 187. 189. 193. Salzhorste zob. Solne horsty.

San Diego de la Mar 262.

San Fernando (Trinidad) 264. 265. San José de las Rusias 261.

San Juan (Argentyna) 280.

San Julian 283.

San Luis Potosi 261. 262.

Sanok 43-50. 58. 75. 132. 171. 351.

San Pedro (Jujuy) 269. 271.

San Rafael (Mendoza) 280.

San (rzeka) 15. 45. 48. 51. 55. 56.

Santa Cornelia (Jujuy) 270. Santa Cruz (Patagonia) 283. Santa Elena 268.

Santa Margarita (piętro) 260.

Santos 269. 302.

Sao Paulo 269.

Sarkeui 205.

Sarmackie piętro 136. 151. 158. 159. 162. 164. 167. 171. 175. 200. 201. 208. 212.

Sassuolo 197.

Satigny 184.

Scaglia 196.

Scaneateles Lake (N. Y.) 251. Scaphaspis 215.

Scaphites constrictus 53. 186. ,

Scaphites tenuisłriatus 53.

Scaumenac 245. 247.

Schilfsandstein 217.

Schlier zob. Szlir.

Schodnica 87. 88-93. 97. 99. 139. 141.

144.

Schodnica (rzeka) 90.

Scytyjskie piętro 192.

Secondi 291. 292. 296. 297. 302. Se-czuan 234.

Seefeld 193.

Selnica 202. 203.

Seneca Lake (N. Y.) 252.

Senegal 301.

Senon 52. 71. 73. 169. 170. 186. 187.

189. 357. 358.

Sequoia 169.

Serednie Wielkie 8.

Seret (rzeka) 136.

Série compréhensive 177. 181.

Serpula sp. 54.

Seysseł 220.

Sękowa 28.

Sferosyderyty 4. 20. 21. 22. 32. 121. 132.

150. 168. 169. 217. 250. 256. 306. Shoshone (rzeka) 254. 255. 256. Shushter 226.

.Sianki 76.

Siarczane wody 78. 257. 266. 269. 271-

Siarka 78. 124. 197. 242. 262. Siary 28. 38. 143. 356.

Siegsdorf 186.

Sierra del Maiz Gordo 269.

Sierra de Santa Barbara 269. 271.

184.

8. 42. 59. 165. 193. 206. 211. 235. 237. 266. 269. 334. 344.

oo    ю    ю    ю    и

OO    ^    CO    o    Ol    .

05    Ю    ^    OJ    и

Sierra Leone 291. 292.

Sierra Madré 261. 268.

Sigillaria 249.

Silesites vulpes 168.

Sillein zob. Żylin.

Sillery 241.

Simmental 1.

Sinai 223.

Sisnia (góra) 113.

Skole 93. 141.

Skolska płaszczowina 135. 138. 141. Skopów 56. 130.

Skrzy dîna 22.

Sianie 164.

Slanije 201.

Sławonia 201.

Słoboda Niebyłowska 100.

Słoboda Rungórska 120. 126. 128. 133. 139. 144.

Sl'obôdzki zlepieniec 120. 126. 130. 138.

Słodkowodne utwory 149. 150. 151. 159. 164. 184. 237. 253. 308. 314.

355.

Słone wody i źródła 78. 83. 85. 88. 128.

195. 197. 201. 202. 220. 221. 229. 233. 246. 250. 252. 257. 271. 278. 315. 327.

354.

Smolanka (potok) 62.

Soczi 207.

Sokolski (góra) 132.

Sole potasowe i magnezowe 78. 101. Solina 45.

349. 360.

Solne horsty 221.

Sołotwina 121. 124.

Sósmezo 153.

Soto la Marina 261.

Sól kamienna 57. 78. 80. 81. 101. 123. 130. 135. 148. 151. 158. 192. 218. 221. 223. 225. 226. 243. 261. 315. 334. Spaniodontella crassidens 209. Spaniodontella intermedia 209. Spaniodontella pulchella 209. Spaniodontella umbonata 209.

Spaskie łupki 73. 74. 114. 138.

Spas (nad Czeczwą) 100.

Spas (nad Dniestrem) 52. 65—74. 90. 114.

Spindle Top (Texas) 261.

Spirialis 209.

Spirialis cf. Andrussowi 211.

Spirialis hospes 211.

Spirialisowe warstwy 209. 211.

Spirialis tarehanensis 206.

Spirifer 252.

Spirophyton 104. 106. 107. 243. 251. 252. Spiroplecta 191.

Spiska Magóra 17. .

Srinagar 227.

Stajerlak 200.

Stańkowa 49. 50.

Stara Sól 58. 60. 63. 123.

Stara Wieś (koło Brzozowa) 42. 43. Stara Wieś (koło Grybowa) 23. Starokaspijskie utwory 210.

Starunia 124. 142.

Stary Sambor 58. 60. 141.

Starzawa 64. 141.

Stassfurt 217.

Stebnik 78.

Steinfels 75.

Stewarts Cove 244. 245.

Stężnica 45.

Stigmaria 249.

Stony Creek (Canada) 245. Storonec-Putilla 136.

Stramberg 50. 171.

Stramberski wapień 50. 62. 78. 90. 92.

97. 118. 121. 131. 136. 168. 169. 318. Stridó 202.

Stróże Wielkie 44.

Strwiąż (rzeka) 64.

Stryj (rzeka) 74. 75. 76. 90. 93. 139. Strzelbice 58. 62. 63. 141.

Taman 207.

Tam an a 264.

Tamaulipas 261.

Tampico 302.

Tano (rzeka) 293.

Taonurus zob. Spirophyton.

Tapes 158.

Taranaki 238.

Tarcau 154.

Targowiska 34.

Tarnawa Dolna 44. 143.

Tar Point (Canada) 244.

Tartagal 269.

Tataros 204.

Tatry 356.

Taubaté 269.

Taveyannaz 180. 182.

Tayabas 236.

. 242. Targu Оспа 154.

Tegernsee 184. 186.

Tehuantepec 261.

Tejon (piętro) 260.

Tektoniczne moreny 181.

Tekucza 133.

Terek 208.

Terło 65.

Termalne wody 269. 271.

Terszów 65. 73.

Tête Jaune (Canada) 254.

Tetragonites 53.

Texas 261.

Thayetmayo 229.

Tigillites 195.

Tir elites cassianus 192.

Tisesti 155. 163.

Tłuszczowe subslancye 319. 320. 321.

323. 325. 326. 331. 332. 333.

Tofield (Canada) 254.

Togo 291.

Toki 36.

Tongrien 2.

Torf 320.. 332. 333. 335. 341.

Tortonien 158.

Totomi 235.

Trenton ski wapień 240. 241. 242. Trepcza 46. 47. 48.

Tret 227. 328.

Stulpicani 136.

Stuposiany 75. 76.

Stylodacna 160.

Stynawa 10.

Suchodôï 34.

Sudak 206.

Sudety 310.

Suez 228.

Suk-el-Chan 358.

Sukiel (rzeka) 94. 95. 96. 97. Sulistrowa 36.

Sumatra 236. 237. 303.

Sunda (wyspy) 236.

Supsa 212. 213.

Surachany 209. 210. 212.

Suszyca 64.

Sycylia 197.

Sydney (Canada) 246. 247.

Sylur 192. 195. 196. 214. 240 243. 256. 320.

Syndesmya reflexa 209.

Synowódzko Wyższe 90. 97.

Syrya 358.

Syzrań 222.

Szacsal 146. 147. 148. 173.

Szamos (rzeka) 148.

Szan-si 234.

Szara waka 82. 100. 192. 196. 214.

222. 239. 271. 272. 307. 310. Szczawy (źródła) 25. 132.

Szeszory 118.

Szinano 235.

Szipot Kamerale 132. 138.

Szlir 175. 193. 204. 360.

Sztrecsno 175.

Szumiacz 76.

Szumina 60.

Szymbark 28.

Szypockie warstwy 132.

Szypot zob. Szipot Kamerale.

Śląska kreda dolna 138. 141. 142.

167-169. 171.

Świątkowa 38.

Świca (rzeka) 99. 141.

Taiwan 235.

Trias 192. 199. 206. 217. 220. 222. 223. Vaqueros (piętro) 260. 224. 256. 328. 356. 357.

Vaud 184.

Trinidad 263-267. 287. 335. 336. 337. Yàleni 154. 158.

Veliki Poganec 201.

Velleia 197.

Venezuela 263-268. 287. 336. 337. Vera Cruz 261. 262. 263.

Trochus 158.

Truro (Canada) 246.

Truskawiec 78. 82. 83. 85. 124.

Tryjest 199.

Trylobity 192. 195. 217. 239. 241 244. Verdon 180.

250.

Verrucano 137. 192. Trzeciorzędne utwory 55. 181. 197. 223. Vicenza 355.

224. 234. 235. 236. 238. 259. 261. Villamartin 195.

Vivipara Fuchsi 160. Vivipara Neumayri 160. Vivipara Popescui 160. Vivipara Woodwar di 160. Vlara (rzeka) 172. 174. Vojuca (rzeka) 205.

Volta (rzeka) 291. 293. Voltzia 206.

264. 269. 270. 283. 286. 287. 288. Vivipara bifarcinata 160. 294. 302.

Trześniów 41. 354.

Tuapsé 207.

Tufy zob. Wulkaniczny materyał.

Turka 65. 74. 139. 142.

Turkestan 233.

Turon 74. 196. 256.

Turzepole 41.

Vosmetinec 202. 204.

Turzówka 173. 174.

Tustanowice 82. 83. 84. 85. 327.

Waltman (Wyo.) 258.

Wańkowa 49.

Wapniarka 90.

Wapowce 51.

Wara 48.

Waryscyjskie góry 154.

Wealden 219. 221.

Wealden (piętro) 357.

Wels 193. 349.

Werfeńskie łupki 192. 198. 356. Wernsdorfskie warstwy 52. 168.

West Virginia 239. 250. 252.

Węgierka 50. 52. 54. 55. 71.

329. 332. 333. 335. 339. 341. 359. Węglówka 39. 41. 48. 132. 143. 353. 354. Widów 75.

Widacz 42.

Widoma (góra) 17.

Wiedeński piaskowiec 188. 197. Wieliczka 170.

Tuxpan 262.

Twin River 291. 298.

Tyflis 212.

Tylicz 24.

Tyrawa Solna 48.

Tyśmienica (rzeka) 76. 87. 88.

Tytoń 51. 168. 169. 171.

Uchta 222.

Ugo 235.

Uherce 45.

Unio subatavus 159. Unio subrecurvus 159. Urgonien 220.

Urycz 90. 91. 92. 97. Utica 241. 242.

Uzu 154.

Użocka przełęcz 76. Użok 139.

Vag-Beszterce 174. Vagnas 220.

Valanginien 168.

Val de Travers 220. 321. Vallona 205.

Wielki Waradyn 204.

Wielopole 327.

Wienerwald zob. Las Wiedeński. Wiesmannsdorf zob. Yosmetinec. Wietze 221. 357.

Wildflysch 3. 179.

Wildhorn 177.

Windsor series 328.

Winnica 353.

Wisłok 38. 45.

Wisłoka 139.

Wiśnicz 17.

Witryłów 48.

Witwica 97. 99.

Wogezy 177.

Wolanka 80. 82. 83.

Wołcze 76.

Wołtuszowa 38.

Worochta 136.

Wosk trupi zob. Adipocire.

Wosk ziemny zob. Ozokeryt.

Wójtowa 31.

Wólka 38.

Wietrzno 34.

Wołga 222.

Wójcza 221.

Wrocanka 34. 37.

Wtórne złoża naftowe 156. 159. 160. 161. 165. 167. 210. 221. 260. 263. 317. 348. 349. 357. 358. Wulkaniczny materyał 180 224. 235.

238. 245. 253. 283. 310. 315. Wulkany błotne 162. 197. 205. 206. 208. 212. 226. 229. 233. 234. 287.

310.

Wybrzeże Kości Słoniowej 223. 291.

293.    301.

Wybrzeże Złote 223. 291. 292. 293.

294.    298. 299. 300. 301. .302. 303. 304. 324. 326.

Wybuchowe skały 146. 148. 180. 200.

236. 262. 272. 280.

Wygoda 99. 355.

Wyoming (Stan) 254. 255. 257. 258. 259.

274. 308.

Wzdów 42.

Young Point 239. 240. Yprésien 355.

Zagórz 44. 143. 327.

Zakynthos zob. Zante.

Zaleszczyki 215. 216.

Załawie 31.

Załokieć 141.

Zamites 169.

Zante 205.

Zarszyn 44.

Zboiska 37.

Zechstein zob. Cechsztyn.

Zelenica 205.

Zielone skały egzotyczne w Karpatach 62. 72. 108. 111. 137. 154. 158. Zielony Przylądek 301.

Zmiennica 41.

Zoogeniczne wapienie 177. 226. Zoophycos 104. 106. 107.

Zorritos 268.

Zsibó 148-150. 173.

Zwęglanie 265. 340. 341. 349.

Zwierzęce szczątki 124. 151. 262. 288. 316. 323. 324.

Żabie 132. 136. Żarnowiec 34. Żegiestów 25. Żeżawa 215. Żmigród 38. Żołobek 45. Żuraki 122. Żylin 175.

4/

/</ л •

II_i #4?    *

|o

4,0 Ф С/

A*.

<1\\

CO

/

/

ч

Sprostowanie.

Na str. 351 w wierszu 14 od góry zamiast »tak nazwane od Uhliga« powinno być »tak nazwane od Kaniny przez Uhlig’a«.

i

Ьл-О' о&

<ï?

D Nï

ANT¥KWARIÂf

V_/'

/ О О-—""

KSIA/Kl'

II

•~ьРЛД-2ДЙР,«ЯВ5

жкжжжхязиа&ЯйЗЯ&г

|i!l!»!»IIII!lllll!lll

ST«

11-341316

l.L.16596

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki К.дко-