r' <■

t)

P

>■

•-

X

%

:r—^

Si

sf§|

V

P:

/

X

\

.

HENRYK LISICKI.

ши mim ниш.

leoe -1070

Akc. Nr.IV

będzie *. Podpisany zaręcza nadto honorem, iż jak

za sprawę

cierpliwi ludzie. Dla tego zawsze bądźmy czujnymi

Vil.

ROK 1848.

Kiedy Galicya przeszła pod panowanie Austryi, Ruś

borcach swoich czuć winien. Jeżeli z waszem przeko

leoe -1070

ТОМ PIERWSZY.

LWÓW.

NAKŁADEM AUTORA.

Z Drukarni Ludowej pod zarządem Stan. Bay lego.

1882.

v?

(I

/Л7 oj*

<✓

J," ^48. Ъбй

Akc. Nr.IV

bO

azwisko Helcla dobrze znanem jest powszechności polskiej. Sam on sobie postawił pomnik trwały, w owych Starodawnych Prawa polskiego Pomnikach, z których niejedno jeszcze pokolenie czerpać przyjdzie światło, rozjaśniające odległe czasy naszych dziejów przeszłych; które, wraz z innemi jego pracami o instytucyach dawnej Polski, stanowią i stanowić zapewne będą główny jego tytuł do wdzięcznego u potomnych wspomnienia. Mniej są znajome inne zasługi Helcla, zwłaszcza dwudziestoletnia jego służba dla ojczyzny i kraju, w znacznej części przypadająca na porę najgłębszego upadku, największego zamętu wyobrażeń, nieczynności i ciszy, przerywanej krótkiemi, lecz wielkie zniszczenia siejącemi burzami; — na porę, która dostatecznie poznaną zostanie dopiero wtenczas, kiedy wiadomym będzie w szczegółach udział ludzi, w niej czynnych.

Nie czując się na siłach mówić o naukowych zasługach Helcla, pozostawiłem komu innemu tę stronę jego żywota i zamierzyłem dać poznać w Helciu jednego z nielicznych w swoim czasie wyznawców myśli konserwatywnej polskiej, jednego z najpierwszych przodowników zachowawczej polityki w naszym narodzie, konsekwentnie i wytrwale pośród różnych położeń i wypadków stosowanej.

W czynne życie publiczne Helcel wszedł około roku 1846, kiedy ze wszech miar najtrudniej przychodziło rozeznać się w za wikłanych stosunkach krajowych

VI i powszechnych ; odnaleźć drogę prostą wśród niezmiernego chaosu, jaki świat i ludzi ogarniał ; wskazać mianowicie społeczeństwu polskiemu środek ratunku; odwrócić odeń grożące mu niebezpieczeństwa i klęski. Wtenczas już danem mu było uchwycić wątek nici, kierującej jego postępowaniem w labiryncie zdarzeń. Zamknięty w szczupłym obrębie rodzinnego miasta, stanowiącego osobne ciało polityczne, spełnił swój obowiązek, idąc za głosem własnego przekonania, opierając się przemożnemu prądowi czasu ; a z przebytego doświadczenia, nauki odnieść nie zaniedbał. Niebawem, w dwa lata później wybuchłe wypadki, powołały Helcia na szerszą widownię, nastręczyły mu sposobność wzięcia bezpośredniego udziału w tak zwanych naonczas zabiegach około dobra ojczyzny.

Miał przed sobą dwie drogi otwarte. Mógł pójść razem z wszystkimi ; za przykładem tylu innych, poświęcić własny sposób myślenia ; zdobyć mir i poklask. Pozostawszy wiernym sumiennemu przeświadczeniu, oddzielić się musiał od ogółu, narazić na osamotnienie, żeby skutku widomego w teraźniejszości nie osiągnąć. Wybrał ostatnią drogę; gorzkich doznał zawodów, lecz wśród prób twardych umysł jego wyrobił się, wzmocnił i dojrzał; on sam dobił się poznania prawdy, że celem jego niezmiennym być winno: skłonić społeczeństwo polskie do spokojnej pracy wewnętrznej i do zdobycia dlań możności takiej pracy dążyć. Nie inną pozostała do końca treść służby Helcia dla ojczyzny.

Służba taka była i być musiała niewypowiedzianie trudną i twardą; pracą powolną, mrówczą, często z pozoru płonną, nieprzynoszącą owoców, które dojrzewają dziś dopiero, kiedy dawno już nie stało na ziemi człowieka, co dzień za dniem, godzina za godziną, słowem i przykładem własną myśl przewodnią w koło siebie szerzył i w umysły wpajał. Wartość i doniosłość wytrwałych usiłowań Helcia można oznaczyć, rzucając wzrokiem wstecz, przez porównanie, przez zestawienie z usiłowaniami innych ludzi, którzy prowadzili z sobą większość społeczeństwa. Życiorys Helcia wzrósł więc do obszernych rozmiarów, zlał się z zarysem naszej polityki narodowej, w ciągu lat trzydziestu przeszło.

Obawiam się, czy przez to tło i ramy nie przybrały proporcyi zbyt wielkich ; czy nie utonie w nich wizerunek człowieka, którego znać szczęścia nie miałem, którego oko moje nigdy nie widziało. O podobieństwo wizerunku kusić się nie mogłem; jeżeli wyjdzie on nieco niewyraźny i zatarty, czytelnik zechce go sam w wyobraźni dopełnić i ożywić, przy pomocy drobnych rysów, rozrzuconych osobliwie w jego korespondencyi, którą w tym celu właśnie tem skrzętniej przytaczam.

Nie rozwodzę się nad osobistemi cnotami i przymiotami człowieka, o których wiem ze słyszenia, z opowiadań naocznych świadków życia Helcia, z napotkanych przezemnie samego dowodów. Helcel z nich chluby nie szukał, a nagrodę odebrał tam, gdzie ją zawsze upatrywał. Żeby nareszcie o takich rzeczach mówić w sposób trafiający do przekonania czytelnika, żeby stworzyć przykład zbawienny dla żyjących, trzeba być głębiej wtajemniczonym w tajniki duszy, podczas jej doczesnej pielgrzymki. Tłomaczy to również, dla czego nie dotykam strony ważniejszej, duchowego procesu, jaki odbywał się w tym znakomitym umyśle i zawiódł go szybko do wiary żywej, gorącej a płodnej, do wzięcia religii za podkład prywatnego i publicznego życia. Jakim Helcel był katolikiem, jakim synem Kościoła, to się okaże samo, sądzę, z jego własnych pism i uczynków. Uczynki dowiodą w końcu, czy był dobrym Polakiem, wiernym synem rodzinnej ziemi, gorliwym sługą rzeczy publicznej ; ja na to ani słowa nie stracę.

W pamięci powszechnej naszego czasu, imię Hęlcla ściśle się wiąże z nazwiskiem Aleksandra Wielopolskiego. Związek ten jest jeszcze istotniejszym, niż mniemanie powszechne przypuszcza. Łączyła ich nietylko jedność przekonań i widoków, wspólna praca, przyjaźń w ciągu czterech dziesiątków lat nie zachwiana. Ojciec konserwatywnej polityki polskiej, Wielopolski, był mistrzem Helcia w publicznym zawodzie i w pewnych tego zawodu okresach, jednego od drugiego oddzielić niepodobna. Sam przedmiot zniewalał mnie często o margrabim wspominać, a zrządzenie chciało, że biografia Helcia niniejsza stała się dopełnieniem biografii Wielopolskiego.

W papierach, powierzonych mi łaskawie przez panią Helclową, nie znalazł się ani jeden świstek, ani jeden wiersz z roku 1848. Przenosząc się ustawicznie z miejsca na miejsce, w obawie rewizyj granicznych, czy też później tak częstych rewizyj domowych, Helcel albo palił papiery, tak, jak o palenie swoich listów prosił; albo składał w bezpiecznych miejscach, gdzie następnie przepadły. Między dokumentami, które służyły do biografii Wielopolskiego, znajdowały się urywki korespondencyi z tego czasu, całości nie tworzące.

Szczęśliwym trafem, zeszłego lata odkryty został w Chrobrzu, między papierami innego rodzaju, fascy-kuł nie duży objętością, z datą roku 1848, którego istnienia nikt się nie domyślał, w nim nieco listów Helcia, własnoręczne pisma Helcia; na zjazd w Wrocławiu przygotowane dokumenta, tyczące się zboru słowiańskiego w Pradze; dalej, memoryał margrabiego, uważany za zaginiony, o zachowaniu się deputowanych W. Księztwa Poznańskiego na ogólnem zgromadzeniu stanów w Berlinie, w roku 1847; nakoniec cztery własnoręczne bruliony listów Wielopolskiego, które margrabia pewno z zamiarem na bok odłożył: objaśniają one bowiem genezę jego polityki i całe jego zachowanie się w roku 1848.

Dzięki odkryciu temu, udało mi się złożyć przedwstępną historyę zjazdu wrocławskiego, zupełnie dotąd nieznaną, w której główne role przypadły Helclowi i Wielopolskiemu. Co do zboru w Pradze, nie wiele przybyło ważnego i nowego. W obu epizodach, ograniczyłem się na podaniu dokumentów, unikając hypotez

tem bardziej, że nie wiadome są szczegóły innych robót, polskich w Wrocławiu i Pradze, a obydwie próby ratowania ojczyzny noszą cechę chaotyczną i nie łatwo znajdą historyka.

Natomiast, zniknie wszelka wątpliwość, jaką była i kiedy urodziła się istotna polityka Wielopolskiego, wspólna wszystkim dzielnicom Polski, oparta na odrębności narodowej i samorządzie, osiągniętych drogą legalną, w skutku uczciwego z rządami kompromisu. Taką politykę doradzał Wielopolski w Poznańskiem w roku 1841; przeniósł ją do Galicyi w roku 1848; na ostatek podjął w Warszawie w roku 1861; zawsze była równie dobrą, wszędzie możliwą i zbawienną. Ciekawą jest szczególnie rola margrabiego w Krakowie, w jesieni roku 1848; kiedy skłoniwszy Helcia do starania się o mandat poselski do Kromieryża, chciał poruszyć elementa konserwatywne w całej Galicyi, aby odnowić i zmienić skład deputacyi polskiej, a następnie iść w sejmie wspólnie z Czechami i Słowianami, §tać przy Austryi i cesarzu. Jeden list w powyższym sensie do Helcia, starczy za tomy; obrazu dopełnią inne listy, artykuły w Czasie pióra margrabiego, jędrne i jasne jak wszystko co z pod jego pióra wyszło, noszące na sobie niestarte piętno pochodzenia. W innem a praw-dziwem świetle okaże się teraz List Szlachcica polskiego, nie zostanie nic z oskarżeń o panslawizm i mniemaną ku Austryi nienawiść ; postać margrabiego wyłoni się zupełna i skończona; wyjdzie także na jaw, że wynalazcą dzisiejszej polityki galicyjskiej, po odrzuceniu z niej mrzonek i fantastycznych misyi — był Wielopolski.

Na zestawieniu z mistrzem, Helcel nie straci; stawiając ich razem w tej książce, odpowiem pewno intencyom Helcia. Od sejmu w Kromieryżu, drogi ich materyalnie się rozeszły, bo każdy w innym zamieszkał kraju. Ani na chwilę Helcel nie przestał wpływać na sprawy publiczne w Galicyi w duchu, jaki kierowa*

niegdyś ich wspólną pracą; dopokąd niemoc nie powaliła go na łoże, służył krajowi, jak mógł i umiał najlepiej. Zawód swój polityczny zawarł, już mocno chory, czynem obywatelskim, kreśląc dla użytku ówczesnego ministra stanu, memoryał o położeniu i potrzebach Ga-licyi, który czytelnik znajdzie w całości, na właściwem miejscu. Przez lat cztery jeszcze konając powoli, w tern konaniu przyprowadził do końca drugi, olbrzymi tom Pomników prawa polskiego i dał początek pierwszemu w kraju stowarzyszeniu katolickiemu, ku obronie wiary i praw Kościoła.

Tom pierwszy niniejszej książki, kończący się z rozwiązaniem sejmu w Kromieryżu, tworzy całość zamkniętą i zupełniejszą, pod względem ogólnego obrazu położenia i przejść całej oczyzny naszej. W drugim, idąc koleją życia Helcia, trzymam się Galicyi i Austryi, a do Królestwa zbaczam jedynie z powodu stosunków między Helclem i Wielopolskim. Staraniem mojem było zgromadzić jak największą ilość dokumentów wszelakich ; z papierów Helcia wybrałem wszystko, co interesować czytelnika może ; nie żałowałem miejsca na cytacye nietylko z rękopiśmiennych, lecz i drukowanych źródeł, które nie każdy ma pod ręką, a które objaśnić mogą o czasie, rzeczach i ludziach. Skreśliłem wreszcie wewnętrzne przemiany, jakim ulegała Austrya, tudzież metamorfozy polityki galicyjskiej, aż do adresu sejmowego z roku 1866, sądząc, że ułatwię przynajmniej pracę tym, co przypomnieć sobie kiedy zechcą niedawno minione czasy.

Prokocim 18 maja 1882.

HENRYK LISICKI.

PIS RZECZY.

I.    MŁODE LATA........

Rodzina Helclów. Wspomnienia z dzieciństwa. Szkoła i uniwersytet. Rysy charakteru. Podróż za granicę. Wrocław, Berlin Heidelberg, Paryż. Służba wojskowa. List z obozu do matki. Powrót do Krakowa. Ożenienie. Katedra historyi prawodawstwa polskiego.

II.    RZECZPOSPOLITA KRAKOWSKA .    ...

Przebieg spraw polskich na kongresie w Wiedniu. Postawa mocarstw. Cesarz Aleksander. Austrya. Prusy. Anglia. Francya. Zachowanie się Polaków. Wolne miasta polskie. Utworzenie Rzeczypospolitej krakowskiej. Jej przyszłość. Niebezpieczeństwo kontrabandy rewo- ‘ lucyjnej. Konstytucya. Rozwinięcie karty konstytucynej. Komisarze dworów opiekuńczych. Komisya organizacyjna. Senat. Nominacye na urzęda. Skład Izby. Sądownictwo. Komitety. Przewaga komisarza pruskiego. Apelacye Senatu do cesarza Aleksandra. Zwołanie pierwszego sejmu. Spory między Izbą i Senatem. Ogłoszenie konstytucyi rozwiniętej. Włościanie. Akademia. Swary wewnętrzne. Reforma kodeksu. Sąd Helcia o pracach komisyi kodeksowej. Upadek starej stolicy. Nieporządki studenckie. Dwory mieszają się w sprawy Rzeczypospolitej. Roboty spiskowe. Pierwsza reforma konstytucyi. Powstanie roku 1881 i jego skutki dla Krakowa. Rzeczpospolita zachowuje cień niepodległości.

III.    POCZĄTKI NAUKOWEGO I PUBLICZNEGO ZAWODU

HELCLA .........

Trudność w otrzymaniu katedry uniwersyteckiej. Helcel

zamierza wykładać prawo rzymskie. Z musu obiera historyę prawodawstwa polskiego. Rady Romualda Hu-bego. Helcel utrącą katedrę wskutek reorganizacyi uniwersytetu. Bierze udział w redakcyi memoryału do dworów, w obronie akademii. Poszukiwania w archiwach. Kwartalnik naukowy. List do Józefa Kre-mera. Sąd Hubego o Kwartalniku. Pur ki nie o Kwartalniku. Język filozoficzny polski. Germa-nizmy. Upadek Kwartalnika. Spory Helcia z cenzurą. Wydawnictwa Helcia. Udział w wydaniu Kodeksu dyplomatycznego Leona hr. Rzysz-czewskiego. Zdanie o tem Hubego. Zajęcia publiczne Helcia.

54

IY. PROPAGANDA REWOLUCYJNA I JEJ NASTĘPSTWA . Uczucie krzywdy rozbiorami wyrządzonej i dążenie do niepodległości. Znaczenie idei niepodległości. Skrzywienie tej idei. Czasy Napoleońskie i kongres wiedeński. Położenie Królestwa Polskiego. Nierozważne obchodzenie się z władzą. Początek i koniec powstania listopadowego. Emigracya. Stronnictwa i komitety emigracyjne. Towarzystwo demokratyczne. Jego polityka. Wyprawa Zaliwskiego. Jej następstwa. Wzajemny stosunek mocarstw rozbiorowych. Austrya i Rosya. Prusy. Zjazd i konwencya w Münchengrätz. Zaliwski w Galicy i. Związek węglarzy polskich. Młoda Europa. Sekcye. Centralizacya Towarzystwa Demokratycznego. Wyprawa polsko-włoska do Sabaudyi. Wysłanie emisaryuszów do Polski. Konarski na Litwie. Goszczyński w Krakowie i Galicyi. Zjednoczenie ludu polskiego. Spiski galicyjskie. Młodzież szkolna. Kółka czytelniane. De-moralizacya społeczeństwa. Postępowanie rządu austrya-ckiego i biurokracyi. Kraków siedzibą spisków. Konwencya z r. 1885 orzekająca przyłączenie Krakowa do Austryi.j Prusy ocalają byt Krakowa. Kraków pod kuratelą trzech mocarstw.

Sfr.

91

V.    WYPADKI ROKU 1846    ......

Towarzystwo demokratyczne bierze górę wemi-gracyi. Ludwik Mierosławski. Propaganda między ludem. Katechizm demokratyczny. Fałsz zasad rewolucyjnych opowiadanych wKatechizmie. Treść rewolucyi. Eewolucya i Kościół katolicki. Chłopi w Polsce. Charakter propagandy ludowej. Socyalizm szczepiony w Galicyi. Ściegienny. Stan organizacyi spiskowej w Polsce. Mierosławski przeważa w cen-tralizacyi. Księztwo Poznańskie. Moraczewski o propagandzie rewolucyjnej w Księztwie. Marcinkowski. Przewaga skrajnych. Mierosławski w Poznaniu. Plan wojenny Mierosławskiego. Mierosławski aresztowany. Dąbrowski w Królestwie. Kraków. Zajęcie miasta przez wojska austryackie. Ustąpienie Austryaków. Komitet obywatelski. Eelacya Helcia o wypadkach krakowskich. Dyktatura Tysowskiego. Manifest. Zamach stanu Wiszniewskiego. Tysowski zrzuca Wiszniewskiego z dykta-torstwa. Wejście Eosyan. Ezeź galicyjska. Zachowanie się Helcia i Wielopolskiego. Ich pisma okolicznościowe. Korespondencya Helcia z Wielopolskim. Wcielenie Krakowa, do Austryi. Protokół Berliński dekretujący anneksyę.

. 168

VI.    MYŚL KONSERWATYWNA POLSKA .

Spadek po roku 1846. Zamieszanie w pojęciach. In-stynkta zachowawcze. Droga, na jakiej Wielopolski i Helcel doszli do stworzenia systemu konserwatywnej polityki polskiej. Kompromis z rządami, podstawą tej polityki. Wielopolski wskazuje sposób postępowania w Księztwie Poznańskiem, w roku 1841. Memoryał Wielopolskiego z r. 1847, o zachowaniu się Polaków na zgromadzeniu Stanów pruskich. Konserwatyści poznańscy. Maciej Mielżyński i Potworowski. Kaczyńscy. Farbowani zachowawcy. Katolicy. Mesyanizm. Pokuta narodowa. Szkoła mistyków i ascetów politycznych. Zakon Zmartwychwstańców. X. Semeneńko i Jan

Koźmian. Przegląd Poznański. Nauka katolicka o posłuszeństwie względem władzy świeckiej. Polityka Przeglądu Poznańskiego. Jan Koźmian.

VII.    ROK 1848. — WYPADKI POZNAŃSKIE. — ZJAZD POLSKI W WROCŁAWIU

Charakter ruchów roku 1848. Włochy. Francya. Niemcy. Austrya. Poznań. Komitet narodowy poznański. Odezwa. Deputaeya do Berlina. Oswobodzenie Mierosławskiego z więzienia. Deputaeya żąda reorganizacyi narodowej Księztwa. Postawa króla i gabinetu. Przewaga radykałów w komitecie poznańskim. Odezwy komitetu z 25 marca. Wydział wojskowy. Obozy. Mierosławski obejmuje dowództwo nad obozami. Puchy w Galicyi. Wystąpienie Helcia. Przyjazd Helcia do Wrocławia. Projekt konfederacyi. Zaproszenie Poznań-czyków na naradę. Konserwatyści wyręczają śię anarchistami. Narada nie przychodzi do skutku. Helcel udaje się do Wiednia. Jenerał Dembiński zamierza zwołać reprezentacyę narodową. Okólnik Dembińskiego, spraszający zjazd do Wrocławia. Opinia Helcia o zjeź-dzie. Komisya organizacyjna w Poznaniu. Podwójna akcya rządowa. Obozy jabłkiem niezgody. Jenerał Willisen, komisarz królewski. Zamiar podziału Księ--ztwa. Napływ emigrantów. Konwencya Jarosławicka. Trudności w wykonaniu konwencyi. Mierosławski obchodzi konwencyę. Zerwanie konwencyi. Rozwiązanie komitetu narodowego. Tajny rząd. Smutna rola konserwatystów. Bitwy pod Książem, Miłosławiem i Wrześnią. Stan Księztwa. Zjazd w Wrocławiu. Projekt komisyi związkowej. Pierwsze narady zjazdu. Scysya i rozbicie zjazdu. Projekt ligi. Opinia Mielźyńskiego o zjeździe. Wyprawa Polaków do Frankfurtu. Roman Załuski o Księztwie.

. 251

VIII.    ROK 1848. — AUSTRYA. — KRAKÓW I GALICYA. — ZBÓR SŁOWIAŃSKI W PRADZE .

Monarchia Habsburgów w roku 1848. Skutek reform

Józefińskich. Franciszek I. Klemens Metternich. System Metternicha. Cesarz Ferdynand. Triumwirat rządzący Austryą. Stosunek Metternicha do Polaków. Dnie marcowe. Upadek kanclerza. Windisch-Graetz. Euchy galicyjskie. Kraków. Komitet obywatelski. Tarnów. Stadyon we Lwowie. Petycya z 18 marca. Bada narodowa. Adres do cesarza Ferdynanda i deputacya. Projekt adresu przez Wielopolskiego przygotowany. Komitet krakowski bierze udział w deputacyi. Deputacya galicyjska w Wiedniu. Zatargi komitetu krakowskiego z rządem. Wejście do komitetu członków centra-lizacyi. Sprawa pańszczyźniana. Komitet krakowski i rada narodowa dekretują usamowolnienie włościan. Bząd znosi pańszczyznę. Eada narodowa rozpędza sejm stanowy we Lwowie. Napad na starostę w Krakowie; rewolucya i bombardowanie miasta. Awantura lwowska. Przystąpienie szlachty i duchowieństwa do rady narodowej. Manifest rady. Divide et imp era. Kwestya ruska. Zatargi narodowości wAustryi. Czesi. Drobne plemiona słowiańskie. Kroaci i Serbowie. Myśl zboru słowiańskiego w Pradze. Odezwa zapraszająca na zbór. Nie krwawa rewolucya w Wiedniu i nowy pogrom rządu. Skrzywienie myśli zjazdu pragskiego. Udział w tem Polaków. Helcel w Pradze. List do Wielopolskiego. Jerzy Lubomirski. Libelt i Bakunin. Eewolucya w Pradze. Akt Unii Słowiańskiej. Projekt adresu do cesarza Ferdynanda. Ćwiczenia polityczne. Sens moralny zboru.

Str.

IX. POSELSTWO HELCLA W KKOMIERYŻU

Lato w Galicyi. Eząd. Eada narodowa. Stowarzyszenie Ziemiańskie. Dziennik Polska. Nadużycia swobody druku. Gubernator Zaleski w Krakowie. Sprawa gwar-dyi narodowej. Sejm wiedeński. Stanowisko Polaków na sejmie. Wybuch 6 października. Windisch-Grätz zdobywa Wiedeń. Wrzenie we Lwowie. Bombardowanie miasta i zaprowadzenie stanu oblężenia. Możność działania politycznego w Krakowie. Założenie Czasu. Adam Potocki o wypadkach wiedeńskich. Wielopolski w Krakowie. Jego plan odnowienia deputaeyi polskiej w sejmie austryackim. Skłania Helcia do starania się o mandat poselski. List do Helcia. Helcia Głos do wyborców. Wybór Helcia. Jutrzenka o wyborze Helcia. Odpowiedź Wielopolskiego w Czasie. Drugi artykuł polemiczny Wielopolskiego. Eeplika Jutrzenki. Starania Wielopolskiego o zebranie stronnictwa i przeprowadzenie wyborców. Listy do Adama Potockiego i Leona Sapiehy. Komentarz polityki Wielopolskiego. Dalsze losy tej polityki. Helcel w Kromieryżu. List Helcia o sejmie.

HH

MŁODE LATA.

1808 — 1832.

Antoni Zygmunt ¹ Helcel przyszedł na świat w Krakowie, 12 listopada 1808 roku. Kodzina jego, niemieckiego pochodzenia, w 1538 uszlachcona przez cesarza Rudolfa, pisała się pierwotnie Hoeltzel de Sternstein. ² Dziad Antoniego był urzędnikiem austryackim w Podgórzu pod Krakowem,¹ jego syn a ojciec Antoniego, osiadłszy w Krakowie, przybrał język i obyczaj polski. Miał on handel win i korzeni, trudnił się przytem spławem zboża do Gdańska i znacznego dorobił mienia; kupił dom w mieście, później dobra ziemskie w Królestwie Polskiem, gdzie w 1841 Herol-dya przyznała Helciom dziedziczne szlachectwo, na mocy dokumentów przez Antoniego w Czechach odszukanych.

Antoni był najstarszym z dość licznego rodzeństwa. O swojem dzieciństwie powiada w przechowanej notatce:

«W objęciu troskliwych rodziców, w gronie młodszego rodzeństwa, pod okiem nudnych pedantów, przepędziłem mój wiek chłopięcy, w którym wszystko tak jest jednostaj-nem, iż rysy życia mego z owej epoki mogłyby być początkiem biografii wielu innych ludzi. Myśli moje wówczas za zakres domu ojcowskiego nie przekraczały, chyba na rozległe błonia, gdzie całe jestestwo moje ten tylko cel mieć się zdawało, żeby z powietrza rzuconą piłkę przed wszystkimi współgoniącymi uchwycić. Żądza zabawy, a zwłaszcza zabawy z rówieśnikami, rzeczywiście wszystkie inne w mojem dzieciństwie przemagała tak, że nauka moja dla tego szybko postępowała, iż po godzinie książkowych mozołów, z niecierpliwością wywczasu oczekiwałem.» Początkowe nauki w której stronie leży wieś Eggendorf? A on mi na to, że właśnie w Eggendorf jesteśmy.» Tam wynalazł dom, niegdyś jego rodziny własnością będący, «obszerny, o piętrze, murowany, w staroświeckim guście; schody ślimakowe kamienne, wewnątrz sufity gipsowe en relief‘ piece kaflowe zielone, przepyszne, w deseniach wyzłacane ; co z drzewa, to wykładane i rzeźbą wyrabiane; drzwi, ogromne szafy, stoły, zwierciadła, obrazy, wszystko tak jest i stoi, jak było za pradziada Eliasza. — Czy przypadkiem nie został jaki portret? pytam. — Jużci że są na górze portrety Helcia i Helclowej i X. Helcia. — Jak skoczę, jak porwę za świecę, jak polecę na górę, aż dopiero długo później za mną przyszli z kluczami salę otworzyć. Patrzę nadedrzwi, dwa wielkie obrazy. Mężczyzna średniego wieku, w strojnym ubiorze staroświeckim, z włosem długim, twarz wyrazista, oko mądre niebieskie, nos orli. Kobiety portret mocno nadpsuty, też w stroju starożytnym, dziwacznym zwłaszcza na głowie ; niemłoda już, czarna bruneta, brzydka sobie dosyć, synka małego mająca na podołku. Ksiądz niejeden, ale dwóch. Jeden mnich Benedyktyn, młody jeszcze, z pasyjką (krucyfiksem) w prawej ręce. Drugi ksiądz w peruce siwej z czasów Ludwika XIV, w ubiorze kanonickim fioletowym, z krzyżem na piersiach. Więc tedy przecież raz mogłem powiedzieć, że stanąłem w starożytnym domu moich przodków, który bezemnie możeby nigdy nie był wykrytym, bo tylko mnie jednego zawsze zajmowała myśl szukania pradziadów. Stanąłem przed ich niememi twarzami, które mnie tak witać się zdawały, jak gdyby mnie były zapowiedzianego oczekiwały, jakby mi dziękowały za moją o nich dbałość.» pobierał w liceum krakowskiem, — sądząc ze świadectw szkolnych i szybkich postępów, musiał być pojętny, pilny i pracowity. Ojciec przeznaczał go do kupiectwa, ale chłopiec o tem słyszeć nie chciał i rwał się do wyższego w naukach kształcenia. W piętnastym roku życia wstąpił na uniwersytet, na wydział prawny, wiodący wówczas do sądownictwa, w rzeczypospolitej przeważne zajmującego stanowisko. Uczył się z zapałem; zdając doktorat, tak zawzięcie pracował, że ze zmęczenia włosy chwilowo utracił. W jesieni roku 1826 rozpoczął także praktykę sądową przy trybunale pierwszej instancyi i do ukończenia kursów jej nie porzucił.

Z przechowanych ulotnych wierszyków, z listów do rodziców z zagranicy i z obozu pisanych, widać, że długo pozostał dziwnie młodym, prawie dziecinnym. Była przytem w jego charakterze powaga wczesna i stałość nad wiek. Wpisując się na kursa uniwersyteckie, u profesora Juliana Czermińskiego, spotkał czternastoletnią panienkę, Prandotównę Skrudzińską ³ i powiedział sobie, że ją kiedyś poślubi. Po upływie Jat czterech, chciał się z nią zaręczyć, — choć do zaręczyn nie przyszło, wiernym jej pozostał; rodzicom z tym zamiarem nawet się nie zwierzył, tylko babce panienki i jenerałowi Paszkowskiemu, a po powrocie z wojaczki, ze swoją bogdanką połączył się węzłem małżeńskim.

Wiadomo, że zakres nauk szkolnych był wtenczas bezporównania skromniejszym niż dzisiaj, lecz dawał młodzieży gruntowne wiadomości elementarne, do samodzielnego kształcenia się niezbędne. Uniwersytet Jagielloński, z upadku się nie podżwignąwszy, stał bardzo nisko; na wydziale prawnym miano bardziej na oku rzemiosło niż naukę; młodzież cisnęła się doń jednak, bo tędy szła droga do urzędów i godności w rzeczypospolitej. Z kursów uniwersyteckich nie mógł Helcel wynieść wiele więcej nad rudymenta nauki. Profesor historyi powszechnej Czermiński, z którym Helcel zawarł bliskie i trwałe stosunki, miał mieć szczególny dar wdrażania młodzieży do pracy. Bandtkiemu zawdzięczał niewątpliwie pierwszy popęd do badań historycznych, zamiłowanie do rzeczy Szlązka tyczących się, tudzież gust' do bibliografii. Wrodzone pragnienie wiedzy ^skłoniło go do udania się do Niemiec, do źródła obficie bijącego ówczesnej uczoności. Pobyt na wszechnicach niemieckich, otarcie się o wielkich mistrzów, zostawiły niestarte piętno na umyśle Helcia, nie pozbawiając go samoistności i cech rodzimych.

Otrzymawszy w 1828 stopień doktora obojga praw ⁴, pojechał naprzód do Wrocławia na rok cały; tam słuchał wykładów Abegga i Unterholznera, z którymi długo potem utrzymywał listowne stosunki ; tam zapoznał się także i zaprzyjaźnił z młodzieżą poznańską. Zimę następną spędził w Berlinie, gdzie Karol Savigny wykładał pandekta, Edward Gans historyę prawa; gdzie uczył jeszcze na schyłku życia stojący Hegel. W filozofii niemieckiej mocno zasmakował i starał się ją następnie w Polsce upowszechnić. Wychowany w rodzinie bogobojnej i do spełniania obowiązków religijnych przywykły, wierzyć wprawdzie nie przestał, ale znacznie ochłódł i praktyki zaniedbał. «Hegel oziębił mnie do katolicyzmu — rzekł w wiele lat później do kanonika Sztulca — Hegel mnie też ku katolicyzmowi najbardziej zwrócił,« — gdy wytrawność sądu pozwoliła mu nicość pan-teistycznej doktryny przeniknąć.

Nęcony reputacyą tamtejszej wszechnicy i sławą Mit-termaiera, na następne półrocze letnie pociągnął do Heidel-berga, wraz z nieodstępnym towarzyszem, Nikodemem Boguszem. Pozostałe z uniwersyteckich pielgrzymek kajeta, w których jak dawniej w Krakowie, odczyty skrupulatnie spisywał, świadczą o pilności w pracy; podobno gustował w burszostwie, podobno miał jakiś pojedynek; zdaje się jednak, że cały oddany był nauce.

Z Heidelberga przeniósł się na zimę 1830 roku do Paryża, lecz na wieść o listopadowym wybuchu w Warszawie, wraz z Boguszem pospieszył zaciągnąć się w szeregi. W prze-jeździe przez Kraków, bawił dzień cały w domu jenerała Paszkowskiego, który go bardzo lubił i cenił; z obawy, aby go nie wstrzymali, rodzicom się nie pokazał, tylko brata uprosił o wywiezienie matki na spacer w umówione miejsce, gdzie ją z daleka po raz ostatni zobaczył. W początku stycznia wstąpił do szwadronu jazdy poznańskiej, jako prosty żołnierz i znalazł się pośród dawnych z Wrocławia kolegów. «Jesteśmy z moim jenerałem o pół mili od Warszawy — pisze do matki, 21 lutego. Służbę mam dość trudną, bo dzień i noc często z rozkazami latać muszę. Moskale już w ogólności sześć tysięcy ludzi stracili; naszych straconych pięćset, rannych półtora tysiąca. Bardzo nam się szczęśliwie wiedzie! Dybiez ma nogę urwaną w onegdajszej utarczce. Moskale okropnie tchórzą, wielu nawet do nas przechodzi; dziś przeszedł w nocy cały pluton. Pomimo trudów wojennych, czuję się zdrowszym niż kiedykolwiek. — Konia mam dobrego. Moskale nic strzelać nie umieją, albo umyślnie źle strzelają, bo niesłychanie mało naszych ginie i wszystkie kule górują. W tych dniach będzie bitwa decydująca, pod Grochowem zapewne. Nasza pozycya jest niezmiernie awantażowna i mamy ośmdziesiąt tysięcy wojska w tym punkcie skoncentrowanego. Jeść i pić mam dosyć i nie źle. Jak znowu będę miał sposobność pisania, to będę pisał.» Informacye były nieszczególne, ale duch w młodym żołnierzu dobry. Był w bitwie pod Grochowem; w czerwcu awansował na wachmistrza szwadronowego; znajdował się na placu boju 6 i 7 września pod Warszawą; dotrwawszy do końca, 2 października w Rypinie otrzymał od naczelnego wodza uwolnienie, z rangą podporucznika.

Przez Wrocław, opatrzony pruskim paszportem, podążył do Krakowa. Podróż zabrała mu niemal cały miesiąc, a stanąwszy w domu, zastał matkę bezprzytomną, umierającą na tyfus wyniesiony ze szpitali, gdzie rannych i cho-ryeh pielęgnowała. Była to niewiasta wielce miłosierna i gorąca patryotka ⁵.

Wkrótce potem, otworzywszy się ojcu z zamiarem ożenienia, uzyskał jego zezwolenie i 1 sierpnia 1832 r. młoda para stanęła przed ołtarzem. Żona mu majątku nie wniosła; ojciec nalegał, aby obrał jaki zawód i zaczął pracować. Była mowa o urzędzie, ale w ówczesnych stosunkach miejscowych urząd nie uśmiechał się Helclowi; stanęło więc na tem, że będzie starać się o katedrę w uniwersytecie. Ojciec wy znaczył mu j ego część majątkową, 60.000 złotych polskich i od tej summy płacił procent; co Antoni wydał więcej, szło na rachunek schedy. Młode stadło musiało się bardzo ściskać w wydatkach; później, ze wzrostem majątku ojcowskiego, polepszyło się i finansowe położenie Helcia, lecz dużo wydawał na coroczne podróże do wód, szukając ratunku na chroniczne cierpienie mlecza pacierzowego; bardzo był też hojny, gdy szło o wsparcie bliźniego, lub o datek na publiczne cele.

W parę miesięcy po ślubie, otrzymał od senatu akademickiego, jako «bezpłatny nauczyciel.)) czyli po dzisiejszemu docent, upoważnienie do rozpoczęcia wykładów historyi prawodawstwa polskiego. Zamiarem jego było wykładać prawo rzymskie, a dalej czytelnik zobaczy jakim zbiegiem okoliczności zwrócony został na drogę, która go tak daleko zawiodła. Sam zawód profesorski trwał nie długo, z powodu zmian wprowadzonych w organizacyi uniwersytetu i w stanie wewnętrznym rzeczypospolitej krakowskiej.

HH

HH

RZECZPOSPOLITA KRAKOWSKA.

Rzeczpospolita krakowska, «wolna, niepodległa i ściśle neutralna,« była jedną z najmniej szczęśliwych kreacyi kongresu wiedeńskiego. Zawdzięczaliśmy jej utworzenie Aleksandrowi I, w myśli którego mikroskopijna republika liczyła się do rzeczy, mających Polaków pocieszyć po nowym rozbiorze ojczyzny.

Przebieg spraw polskich na kongresie w Wiedniu, jest dziś dokładnie wiadomy. ⁶ Co do dnia i godziny niemal można oznaczyć, jak się ważyły i rozstrzygały losy naszego narodu, jakie były dążenia i widoki mocarstw.

Aleksander przybył na kongres z zamiarem zatrzymania całego Księstwa Warszawskiego, w pościgu za Napoleonem przez wojska rosyjskie zajętego. Za utratę posiadłości polskich, zamierzał wynagrodzić Prusy w północnych Niemczech, mianowicie w Saksonii, uważanej za zdobycz wojenną. Dla Austryi kompensata znaleźć się miała od strony Ba-waryi i na wybrzeżach Adryatyku.

Austrya dążyła do powrotu do granic trzeciego podziału, nie tyle dla odzyskania Galicyi, do której z wyjątkiem żup solnych, małą przywiązywała wartość, ile aby uratować byt Saksonii, tworzącej dlań wał obronny od monarchii Fryderyka W., tudzież żeby usunąć wpływ Prus z Niemiec północnych, i Prusom straż Niemiec od strony Rosyi powierzyć.

Dogmatem polityki pruskiej było: odzyskać dawną, z roku 1805, rozległość terytoryalną i liczbę mieszkańców. Jakkolwiek względy strategiczne zalecały dążyć do odzyskania Wisły, nabycie Saksonii większe nierównie obiecywało korzyści. Wspólność pochodzenia, wiary i mowy ułatwiała absorpcyę ludności saskiej, bogatej i przemyślniejszej niż polska. Po zagarnięciu Saksonii zaokrąglone Prusy stawały się jednolitem państwem protestanckiem, mającem prawo przodować na północy Niemiec; co odpowiadało najgorętszym życzeniom Steina i całej falangi polityków Fryderykowskiego zakroju. Mniej niż inni wreszcie obawiając się wzrostu Ro-syi, Prusacy przewidywali odżycie starego antagonizmu narodowego w Polsce, wznowienie wewnętrznych niesnasek, a w następstwie sparaliżowanie sił zaczepnych Rosyi.

Anglia uważała swoim interesem na kontynencie, iżby protestanckie Prusy wróciły do siły i znaczenia, iżby były wstanie stawić czoło Francyi, której niedowierzano, tudzież Rosyi, w której upatrywano potęgę zdolną zaciężyć na Europie niemniej dotkliwie, jak to czyniła Francya Napoleońska. Z tych powodów lord Castlereagh, w początkach kongresu, obojętnym okazywał się na los Saksonii, przemawiając jednocześnie za restytucyą Prusom dawnych posiadłości w Księstwie Warszawskiem. O nabytki terytoryalne dla siebie Anglia się nie troszczyła, bo to co nabyć mogła, miała już w ręku. Austrya również była pewną prowincyi włoskich i wybrzeży. Oba przeto państwa szukały warunków ogólnej równowagi, w niej upatrując zabezpieczenie własnych interesów. Oba też żywiły niechęć ku posuwaniu się Rosyi w środku Europy. Świeże doświadczenie pokazało, że Rosya jest niedoścignioną w swem wnętrzu ; z ostatniej wojuy wyszła ona militarnie i finansowo mniej osłabioną niż inne państwa; raz usadowiona nad Wisłą, młoda, o niewyczerpanych zasobach, posłuszna woli samowładnej monarchy, mogła prawa dyktować sąsiadom. Nauka roku 1813, złamanie wielkiej armii, pochód wojsk rosyjskich przez pół Europy, aż pod mury Paryża, były wtenczas i pozostały do naszych czasów, podstawą rachub wielkich mocarstw, w stosunku do Rosyi. W praktyce znaczyło to : sprzeciwiać się anneksyi Księstwa Warszawskiego, zbliżyć się ile można do granic trzeciego podziału, ale rzeczy do ostateczności niedoprowa-dzać, Aleksandra nie wyzywać, nie wystawiać na szwank wszystkim zarówno potrzebnego pokoju.

Pozostawała Francya. Okoliczności przepisywały jej na kongresie politykę bierną i obronną. Pomimo upadku Napoleona, sprzymierzeni nie dowierzali Franeyi, jako narzędziu podbojów, obawiali się nowego wybuchu namiętności narodowych i ludowych, które przywrócona na tron prawowita dynastya nie miałaby siły poskromić. Pełnomocnik Ludwika XVIII, z kolei biskup zaprzaniec, dyplomata rewolucyjny, minister Napoleona, z interesu stronnik Burbonów i obrońca legitymizmu, ani charakterem, ani przeszłością najmniejszego nie wzbudzał zaufania. Z trudem otworzywszy sobie wstęp do areopagu, ks. Talleyrand spotkał się tam z postanowieniem rozstrzygania spraw europejskich przez sprzymierzonych, bez udziału Franeyi. Aby tak wielkiego upokorzenia dynastyi i Franeyi oszczędzić, przyjął program austryacki, pozyskał ucho Metternicha i uczynił pierwszy wyłom w poczwórnem przymierzu. Prawo publiczne, równowaga Europy, legitymizm, były jego rumaki bojowe; szedł śmiało naprzód, śledził pilnie oznaki dysharmonii między sprzymierzeńcami, korzystał z każdej szczeliny w przymierzu, wyzyskiwał słabości ludzkie, i ostatecznie dopomógł tylko Austryi i Anglii do dopięcia własnych celów; ale króla swego podbił i sam odegrał niepospolitą rolę.

Podpisaniem traktatu potrójnego, z 3 stycznia 1815, Talleyrand dowiódł Ludwikowi XVIII, że przymierze dawne nie istnieje i że Francya znowu przyjęta do grona wielkich mocarstw. O wojnie nie myślał i wojny nie pragnął. Odsyłając do Paryżu jenerała Ricard, przysłanego na doradcę wojskowego, pisze do króla: «podróż jenerała okazała się niepotrzebną i tego nie ma co żałować.» Jeżli kiedy też to wtenczas wojna była niepodobną. Anglia obarczona długami, Austrya i Prusy militarnie i finansowo wyczerpane, Francya zniszczona przez Napoleona, zarówno pragnęły i potrzebowały pokoju. Jedna Rosyabyła wstanie walkę podjąć nowo, ale nikt nie marzył o rzuceniu jej rękawicy; prędzej się jej bano. Wszystkie poufne dokumenta, korespon-dencye, pamiętniki, zgodnie o tem świadczą, jak starannie unikano wszystkiego, co groziło nową wojną, nowym krwi rozlewem, ukazaniem się napowrót Francuzów w Niemczech. W chwili podpisania traktatu, nie istniała już nawet żadna przyczyna wojny, Aleksander bowiem w ostatnich dniach roku sam ofiarował podzielić się Księstwem z sąsiadami, i w kwestyi saskiej ustąpił. Utrzymany w tajemnicy, -Aleksander dowiedział się o nim w kwietniu przez Napoleona, — traktat styczniowy nie wpłynął na postanowienia tego, przeciw komu był zawarty; dopiero później nabrał wagi teoretycznej, jako kanwa do rozmaitych przypuszczeń; następstw w żadnym zaś wypadku pociągnąć za sobą nie mógł, gdyż długo przed wylądowaniem Napoleona z Elby, jak świadczy o tem Metternich i Talleyrand, wszystkie ważniejsze kwestye były załatwione i między mocarstwami zupełna panowała zgoda. Pochopność Metternicha w zawarciu traktatu łatwo zrozumieć i wytłomaczyć. Niedowierzając Talleyrandowi, który zbyt gorąco pracował nad poróżnieniem sprzymierzonych, kanclerz uchwycił sposobność, ab}r mu ręce związać i łatwem zwycięztwem dogodzić jego miłości własnej. Jakoż zapał Talleyranda ostyga z dnia na dzień; porzuca surmy wojenne, popiera dzieło pokoju, sprzymierzonym służy. O odbudowaniu Polski nigdy już nie wspomina; owszem, podział czyni dla nas dotkliwśzym.

na

Skoro mocarstwa wojny z Rosyą i Prusami toczyć nie chciały i nie mogły, odbudowanie Polski stawało się niepo-dobnem, a wszystko co o naszej niepodległości mówiono podczas kongresu, należało do rzędu akademicznych dysku-syi i platonicznych oświadczeń. Przywrócenie państwa Jagel-lonów było olbrzymiem przedsięwzięciem, Polska zaś nie obiecywała stanąć samodzielnie i silnie; musiało to poczucie i u nas tkwić w ludziach, skoro między Polakami o niepodległości mowy nie było. Talleyrand, najgorętszy i najdawniejszy stronnik odbudowania naszej ojczyzny, bardzo

lekko tę sprawę traktował; gdy mu Adam Czartoryski powiedział: «ce serait bien beau, mais c’est une chimère,» odparł: «w takim razie Polska nie jest naszą główną sprawą na Północy,» i na tem stanęło. Noty i listy lorda Castlereagh były pisane dla parlamentu i opozycyi, jeden z przywódców której, Brougham podjął się bronić w Izbie sprawy polskiej. Słynne memorandum austryackie z 2 listopada 1814⁷ niosło, iż Austrya gotową jest ponieść «największe» ofiary na rzecz przywrócenia Polski w granicach 1772 r.; owoż, «największe» ofiary, jakie Austrya ponieść mogła, były bardzo skromne, gdyż nie wiele miała do oddania; klauzula zaś, iż ustanowienie granic niepodległej Polski nastąpi za wzajemnem porozumieniem mocarstw rozbiorowych i «według ich własnej przyzwoitości,» znaczyła oddanie Austryi co najmniej Wieliczki, o którą cesarz Franciszek dbał więcej niż o całą Galicyę. Powołując się na «własną przyzwoitość,» Prusy mogły się domagać Torunia, ujść Wisły i różnych innych rzeczy; na tej samej zasadzie Rosya zatrzymywała Litwę; cóż się wtenczas zostawało dla przyszłej Polski niepodległej ?

pięć tysięcy dukatów ks. Adama,

za

Oprócz starań Czartoryskiego i jego nielicznych stronników, którym nie pozostawało jak działać w myśl Aleksandra., nie ma śladu innych usiłowań polskich w Wiedniu. Po rozejściu się rady konfederacyi, po odejściu z wojskiem ks. Józefa, po wydaniu kraju w moc wojsk rosyjskich, bez żadnego układu ani warunku, po tylu błędach i grzechach przeciwko samym sobie, nie pozostawało nam zaiste jak zdać się «na wspaniałomyślność» Aleksandra, skupić się koło niego i popierać go z całych sił, a w zamian żądać, żeby lepiej pilnował naszego interesu. Kto nie chciał trzymać się Aleksandra, powinien był dotrzeć do jego przeciwników i zbrojną protestacyą zmusić kongres do zajęcia się Polską. Próżne były starania stronników Czartoryskiego o zbiorowe oświadczenie się Polaków za Aleksandrem. Ogół pogrążony w bezmyślnem poddaniu, lub dziecinnej opozycyi,

nie zdobył się na lepszy protest nad wyskoki złego humoru, urągania, dymisye wojskowych niechcący eh służyć pod

W. ks. Konstantym. Gdy więc sami o siebie nie dbaliśmy, wszystko spoczęło na barkach Aleksandra, który nie miał za sobą tytułu prawnego, ani jednomyślności Polaków, przeciw sobie zaś moralną koalicyę Europy. Plan Aleksandra odpowiadał naszemu dobru, bo zmazy wał dzieło rozbiorów; połączeni pod jednem berłem, unikaliśmy rozbicia na obozy, skutków solidarności i wzajemnej zazdrości naszych panów, wiela złego jakie w następstwie na nas spadło. Silna Polska, pod wspólnem z Rosyą berłem, lepsze stanowiła dla Europy i sąsiednich państw przedmurze, niż granice nowego podziału, które obecnie nikomu obroną nie służą. Tego Europa nie zrozumiała. Aby Aleksandra do ustępstw skłonić, wywołano widmo niepodległej Polski, i schowano go czemprę-dzej, gdy skutek uwieńczył dzieło. Po przyjęciu zasady podziału, platoniczny przyjaciel niepodległej Polski, Talleyrand, wniósł, aby przy ocenie ludności rozróżniono ilość mieszkańców od ich jakości, albowiem «chłop polski, bez ziemi, bez kapitału, bez przemysłu, nie powinien być stawiany na równi z mieszkańcem lewego brzegu Kenu, lub urodzajnych i bogatych okolic Memiec.w Obracało się to na korzyść Prus i na naszą wielką szkodę. Za cenę terytoryalnych ustępstw, otrzymał Aleksander przyjęcie nazwy Królestwa Polskiego; zawaro-wał sobie możność rozszerzenia go i nadania mu konstytu-cyi ; wymógł zamieszczenie w traktacie obietnicy narodowych instytucyj dla innych dzielnic, oraz swobodnej między niemi i na zewnątrz komunikacyi handlowej. Konstytucyjne Królestwo było solą w oku i kością w gardle Austryakom i Prusakom; Anglia i Francya musiały potakiwać wprowadzeniu w Polsce zasad rządowych u nich przyjętych; ale ani Castlereagh, ani Talleyrand, obaj z systemem konstytucyjnym obeznani, obaj w interpretacyi traktatów wytrawni, nie pomyśleli o dokładniej szem i dobitniejszem opisaniu gwarancyi, osładzających przyszły los narodu, dla którego żywili jakoby gorące sympatye.

Aleksander nie dość twardo obstawał przy swoim, raz wszedłszy na drogę kompromisów, poszedł dalej w ustępstwach niż jego własne doradzało dobro, zbyt wiele polskiej i sławiańskiej ziemi wydał na łup niemieckich sąsiadów. Kobieca wyobraźnia, chęć dogodzenia wszystkim, uganianie się za pustym tytułem dobroczyńcy Europy i pokojodawcy świata, zawiodły go dalej, niżeli chciał i zamierzał.

Czartoryski i inni Polacy, otaczający cesarza, winni byli baczyć, aby Polska lepsze uzyskała warunki i pewniejsze gwarancye, dopilnować wyraźnego opisania w traktacie przywilejów narodowych i politycznych, trzem dzielnicom ogólnikowo przyznanych, oraz innych klauzul końcowego aktu kongresu.

na

Dopuścili też niepotrzebnie wykrojenia z ojczystej ziemi republiki krakowskiej, tworu bez jutra, bez warunków żywotności; nowego ogniska drobnych miejscowych interesów, często sprzecznych z interesem całości. Loiczniej było i prościej wcielić Kraków do Królestwa Polskiego, z którem wiązała go tradyeya i wszelkie interesa, gdzie leżała prawie cała dyecezya krakowska, dobra biskupie i klasztorne, majątek akademii. Austrya pożądała Kraków dla siebie, wraz z linią Warty i Nidy, ofiarując w zamian zobowiązanie, że miasto nigdy ufortyfikowane nie będzie. «Austrya nie czyni jednak z tego przedmiotu warunku sine qua non swego układu z Rosyą, — pisał Metternich do Hardenberga, 10 grudnia 1814, — natomiast uważa wszelkie powiększenie Prus terytoryum Księstwa Warszawskiego, za prawdziwe polepszenie wspólnych umów.» Prusacy dopiero później opatrzyli się, że Kraków byłby i dla nich dobrym nabytkiem; na kongresie liczyli i ważyli dusze, tak, żeby wziąść ich jak najwięcej w Polsce, coś zyskać na ogólnej summie i granicę jak najdalej od Berlina odsunąć. Baz zgodziwszy się na podział z sąsiadami, Aleksander zamierzał dwa polskie wolne miasta utworzyć: Kraków i Toruń, który niebawem Prusakom oddał, choć właśnie Toruń miał przed sobą przyszłość handlową. Kraków uniknął austryackiego panowania, bo Aleksandrowi uśmiechała się myśl, iż on będzie twórcą

republiki ; że pierwotna stolica Polski, przybytek narodowych pamiątek, zachowa byt odrębny i «niepodległy.» Z tego samego stanowiska zdawali się na rzecz zapatrywać polscy doradcy cesarza, nie pytając o żywotność kombinacyi i dalsze następstwa pięknego w teoryi pomysłu.

**

W ówczesnej Polsce, o ile wiedzie można, utworzenie rzeczypospolitej nie wznieciło zapału, tak jak i konstytucyę zimno przyjęto w Warszawie; nie dopisał przeto efekt, na jaki liczono. Kraków sam, materyalnie i intelektualnie mocno podupadły, nie wiele dbał o «niepodległość;» podług Meci-szewskiego ⁸ ⁹ nie wierzył w trwałość republiki, nie miał w sobie samym zasobów do życia odrębnego, nietylko politycznego, ale nawet municypalnego. W mieście, kilkanaście rodzin szlacheckich tworzyło osobne kółko towarzyskie, odznaczające się oświatą i ogładą, szerszym na rzeczy poglądem; nawykłe uważać służbę publiczną za przywilej, którego w nowych stosunkach nie umiało bronić skutecznie. Wyższe mieszczaństwo składał stan kupiecki, nieliczny i średniej zamożności, oraz ciało nauczycielskie, sądownictwo, urzędnicy, ludzie mniej więcej wykształceni i zdolni, ruchliwi, szukający karyery, przekonani, że w republikańskim układzie im pierwsze miejsce należy się z prawa. Ezemieślnik był biedny i nieoświecony ; w okręgu przeważał lud wiejski, dziarski, malowniczy, społecznie i politycznie bez znaczenia.

Miejscowa produkcya rolna nie wystarczała na wyżywienie rzeczypospolitej, więc traktatem z 3 maja 1815 roku trzy mocarstwa «twórcze i opiekuńcze,» dla zabezpieczenia niepodległej i wolnej potencyi od głodu i chłodu, obiecały «nie przeszkadzać swobodnemu wprowadzaniu na terytoryum rzeczypospolitej drzewa opałowego, węgła i artykułów żywności.» Przemysł miejscowy nie istniał, handel spoczywał w kolebce; korzyści płynące z przywileju wolnego miasta, skończyły się na tem, że mieszkańcy znajdowali u siebie zagraniczne towary, "bez opłaty cła; Kraków za to stał się ogniskiem kontrabandy, demoralizującej ludność nadgraniczną. O roli handlowego emporyum dla Krakowa, sami twórcy rzeczypospolitej nie zamyślali; zapomnieli przynajmniej o ułatwieniach, zasadę wolności dopełniających, o które później nikt się nie upomniał; handel wreszcie rozwinąć się nie mógł, dla braku ducha przedsiębiorczego i kapitałów.

Przeznaczono Krakowowi inną przyszłość: przybytku nauk i oświaty. Mocarstwa oddały miastu na własność dawny majątek publiczny z czasów Księstwa Warszawskiego, przeznaczając dochody zeń «na utrzymanie akademii oraz innych instytucyi literackich, głównie zaś na udoskonalenie środków edukacyi publicznej .» Dla młodzieży polskiej z ościennych prowincyj, zastrzeżono swobodę uczęszczania na uniwersytet Jagelloński, co tem ważniejsze było, że Warszawa i Lwów nie miały jeszcze wszechnic. Bogato uposażona w fundusze i przywileje, akademia krakowska mogła więc była do dawnej wrócić świetności i całej przyświecać Polsce.

Przewidywali twórcy republiki niebezpieczeństwo rewolucyjnej kontrabandy, która w rzeczy samej tyle Krakowowi wyrządziła złego i przyprawiła go w końcu o utratę wolności, niepodległości i neutralności. W traktacie z 3 maja, mocarstwa zobowiązały się «szanować w każdym czasie neutralność wolnego miasta,» z dodatkiem, iż żadna siła zbrojna nie może być doń wprowadzoną pod jakimkolwiek pozorem. W zamian, niesie dalej artykuł VII, «rozumie się i jest wyraźnie zawarowanem, że na terytoryum Krakowa nie znajdą schronienia zbiegi, dezerterzy lub ludzie prawnie ścigani, należący do jednego z trzech państw opiekuńczych, i skoro władze wydania ich zażądają, pod dobrą strażą do granicy odstawieni i wydani zostaną.» Instrukcya dana komisarzom dworów, wysłanym dla wprowadzenia w życie konstytucyi, polecała im czuwać, aby «miasto nie stało się miejscem przytułku dla malkontentów innych prowincyi polskich, gdyż w razie takim, mocarstwa ujrzą się z żalem

w konieczności przedsięwzięcia kroków, przeciwnych niepodległości rządu Krakowa.«

Nie omieszkano przecież obdarzyć rzeczypospolitej kon-stytucyą bardzo liberalną na papierze, ale do powszedniego użytku niezdatną. Ci sami «poeci polityczni» pisali kartę konstytucyjną dla Warszawy i dla Krakowa; ostatnia jeszcze gorzej im się nie udała niż pierwsza, bo czuli się związani firmą republiki, co ich wplątało w sprzeczności i niekonse-kwencye. Zadanie nie było łatwe, gdyż nie łatwo przychodziło pogodzić potrzebę utworzenia silnej władzy ze względem należnym republikańskiej doktrynie, wówczas bardzo jeszcze niejasno pojmowanej. Przytem w uczniu Laharpa tkwił autokrata i człowiek władzy; oddawszy więc co należało wolnomyślnym teoryom, Aleksander dorabiał węzełki i furtki, mające ocalić zasadę władzy od utonięcia w woli «ludu.» Nakoniec, Aleksandrowskie konstytucye wychodziły na świat niedokończone, nie dostawało im najpotrzebniejszych w praktyce przepisów, pozostawionych późniejszemu rozwinięciu. Przy rozwijaniu pokazywały się dopiero usterki i braki, tłómaczono i naciągano dowolnie postanowienia pierwotnej karty, która doznawszy wielu zmian i uszczerbków, dawała powody do sporów, nieukontentowania i zarzutów mniej więcej uzasadnionych, życie publiczne zatruwających.

O wyrokach kongresu dowiedział się Kraków dopiero - w sierpniu 1815 roku; do tego czasu urzędowały dawne władze Księztwa, a nad nimi stał jenerał Łanskoj, dowódca wojsk rosyjskich. W końcu września zjechali komisarze dworów, opatrzeni pełnomocnictwem do przeprowadzenia organizacyi rzeczypospolitej. Ze strony Austryi przybył hr. Sweerts-Spork, «człowiek wielkiego świata, oddany zabawom, polegający na zdaniu pruskiego kolegi;»¹⁰ ten ostatni, baron Reibnitz, «wolnego sumienia, ale wielkich zdolności, szczwany w interesach, --niepospolitą zręcznością zjednał sobie obu kolegów zaufanie» i przewodził w komisyi orga-

nizacyjnej, nie zapominając, zdaje się, i o sobie. Komisarzem «polskim» z ramienia cesarza Aleksandra, był Ignacy Mią-czyński, później senator wojewoda Królestwa Polskiego; temu «nie zbywało na świetle i dobrych chęciach, w początkach z mocy instrukcyi swojej obstawał przy liberalności zasad pierwiastkowej konstytucyi, ale zawsze przewagą dwóch niemieckich komisarzy bywał przekreskowany.» Do zasiadania w komisyi organizacyjnej powołano Feliksa Grodzickiego, radcę prefektury krakowskiej i obywatela ziemskiego z Królestwa, kanonika kapituły X. Wincentego Łańcuckiego, oraz mieszczanina krakowskiego Walentego Bartscha.

Pierwszym aktem komisyi było zaprowadzenie straży miejskiej i ustanowienie cenzury; drugim uroczysta instalacya i ogłoszenie konstytucyi, po odśpiewaniu Te Deum, przy huku dział i okrzykach ludu na cześć najjaśniejszych protektorów. Dalej, 2 listopada przyszły nominacye do Senatu. Prezesem został Stanisław Wodzicki, dawmy prefekt departamentu, dobrze w mieście znany, lubiony i popularny. Obok niego zasiedli ludzie znaczeniem i zasługą w mieście przodujący, po największej części dawni dygnitarze *. Po-obsadzano także urzęda dawnymi urzędnikami z czasów Księstwa Warszawskiego. Na wszystkie nominacye wpływał głównie, jeśli nie wyłącznie, cesarz Aleksander, idąc za radą Marcina Badeniego, znawcy miejscowych stosunków, oraz Stanisława Wodzickiego; powołano ludzi z dawna znanych i długo urzęda piastujących, takich wreszcie jakich społeczeństwo dostarczyć mogło: nominacye jednak bardzo się

* Skład senatu był następny. Senatorowie dożywotni :

X. Antoni Bystrzonowski, Feliks Grodzicki, Józef Michałowski, Walenty Bartscli, Feliks Radwański, Wojciech Linowski Senatorowie czasowi : X. Sebastyan Sierakowski, Stanislaw Zarzecki, Antoni Morbitzer, Franciszek Piekarski, Hyacynt Mieroszowski, Antoni Szuster. W skutek rezygnacyi Piekarskiego i Miero-szowskiego, powołano na ich miejsce Dawida Obselewieża i Kajetana Florkiewicza ; Mieroszowski został sekretarzem senatu, z rangą senatora.

A. Z. Helcel, T. I.

__у niepodobały. ((Obchodziło wszystkich i bardzo, powiada Me-ciszewski, kto będzie senatorem, sędzią, reprezentantem, lub innym jakim urzędnikiem; jaką pensyę pobierać będą ci wszyscy dygnitarze: każdy chciał być jeśli nie senatorem, sędzią lub reprezentantem, to przynajmniej jakim urzędnikiem lub oficyalistą. Ulewa próśb, przedstawień, suplik i madrygałów powitała komisyę organizacyjną ; śmiało powiedzieć można, że między suplikantami nie brakowało ani jednego, znanego wówczas na miejscu nazwiska. Grorączka urzędowania grasowała pomiędzy mieszkańcami Krakowa, wszyscy podawali się na wszystkie stopnie; władze ówczesne i kor-poracye nie wahały się czynić kolegialnych przedstawień i zanosić próśb ex conclusu consilii za kandydatami na urzęda.» Nominacye zawiodły naturalnie mnóstwo ambicyi, sarkano na przewagę szlachty, na sprowadzanie ((zagranicznych» ludzi z Królestwa, na patrzenie dawnych zasług, z pominięciem młodych talentów.

Kozpoczęto dzieło rozwijania konstytucyi. Według karty konstytucyjnej, dołączonej do traktatu z 3 maja, władza wykonawcza i prawodawcza inicyatywa spoczywała w senacie, złożonym z prezesa na lat trzy obieranego, i dwunastu senatorów, w połowie dożywotnich. Prezesa i ośmiu senatorów wybierała Izba reprezentantów; czterech pozostałych, po połowie kapituła katedralna i akademia. W Izbie zasiadali deputowani gmin miejskich i wiejskich, z każdej po jednym; trzech członków delegowanych przez senat, trzech prałatów kapituły, trzech delegowanych uniwersytetu, sześciu sędziów pokoju, powoływanych kolejno. Izba zbierała się corocznie w miesiącu grudniu, nie dłużej jak na cztery tygodnie, aby «wykonywać wszelkie atrybucye prawodawcze,» uchwalać budżet, rozpatrywać rachunki, wybierać senatorów i sędziów, oddawać pod sąd urzędników za nadużycie władzy.¹¹

Wszelki wniosek, dążący do zmiany praw i przepisów istniejących, zaniem przyszedł pod obrady Izby, musiał być * przyjętym przez senat; jeżeli nie uzyskał siedm ósmych głosów w Izbie, senat był mocen uchwałę zawiesić do następnej sesyi.

Inne artykuły konstytucyi uznawały wiarę katolicką «religią kraju,« równouprawnienie wyznań chrześcijańskich, równość obywateli w obliczu prawa, utrzymanie «istniejących praw rolników,« niepodległość sądownictwa, język polski w urzędzie i sądzie.

Przedmiotem szczególnej troskliwości było sądownictwo. Na każde sześć tysięcy mieszkańców Izba naznaczała sędziego pokoju. Dla sądzenia spraw cywilnych i kryminalnych ustanowiono dwie instancye ; prezesowie, oraz trzech sędziów trybunału pierwszej instancyi i czterech sędziów apelacyi, urzędowali dożywotnie, ¹² innych wybierały gminy, na czas w osobnym statucie oznaczyć się mający. Od dwóch zgodnych wyroków w materyi cywilnej czy kryminalnej, nie było odwołania, wyjąwszy jeżeli akademia orzekła, iż zaszło naruszenie prawa czy też form procedury. Wtenczas, oraz w sprawach kryminalnych, gdy wyrok brzmiał na karę śmierci albo karę hańbiącą, sprawa wracała raz jeszcze pod rozpoznanie sądu apelacyjnego, w składzie wzmocnionym przez przybranie wszystkich sędziów pokoju miasta i czterech obywateli, wybranych po połowie przez strony. Konsty-tucya przepisywała wypracowanie nowych kodeksów, ¹³ zalecając przybranie przysięgłych do instrukcyi procesów, «zwłaszcza kryminalnych. ¹⁴»

Na barkach komisyi organizacyjnej spoczął wielki ciężar. Należało wypracować prawo wyborcze, tak ważne ze względu na mnogość wybieralnych urzędów; dać Izbie sta-

tut; uorganizować akademię i sądownictwo, określić owe «prawa rolników,« rozstrzygnąć mnóstwo wątpliwości, stworzyć i puścić w ruch machinę konstytucyjną. W dziele orga-nizacyi komisarze dworów mieli głos przeważny, nie mogli jednak pomijać zdania innych członków komisyi, tudzież senatu, zwłaszcza jego prezesa; w ostatecznym zaś razie pozostawała senatowi droga apelacyi do dworów opiekuńczych, szczególnie do przychylnego Polakom Aleksadra, do którego decyzyi przystępowali zwykle dwaj pozostali monarchowie. Mając za sobą, prędzej niż przeciwko sobie, Mią-czyńskiego, mając trzech swoich członków w komisyi, wreszcie szeroki udział w ośmiu komitetach, między które rozdzielono prace organizacyjne, senat ówczesny ponosi znaczną część odpowiedzialności za skrzywienie dzieła, przypisywane Niemcom. Jeśli Niemcy i ich rozmaici sprzymierzeńcy przewagę zyskali i tej przewagi nadużyli, stało się dla tego, że senat sprawę z rąk wypuścił, gubił się w drobnostkach i więcej myślał o chwilowem obwarowaniu własnego stanowiska, niż o ustaleniu samorządu kraju.

Pozycya senatu była od początku trudną, a na przyszłość niepewną. Miał on przeciwko sobie dwie ściśle z sobą związane potęgi: akademię i sądownictwo, dążące do zdobycia większości w sejmie i następnie, drogę wyborów, urzędów i krzeseł senatorskich. Dobra polityka radziła szanować słuszne dążenie sejmu do udziału w rządzie i do kontroli konstytucyą mu przyznanej, bo łatwem było do przewidzenia, że sejm ukrzywdzony, tern goręcej dobijać się będzie o wysadzenie senatu. W przeczuciu przyszłej nierównej walki, senat zamierzył zawczasu własne atrybucye' jak najbardziej rozszerzyć, kosztem przywilejów Izby. Dawni urzędnicy Księztwa, nawykli do sprężystej administracyi i karności, nie bardzo rozumieli, a jeszcze mniej lubili nowy rzeczy porządek; przyuczeni nadto do dyskrecyonalnej władzy rezy-• denta francuzkiego, niepomierny czuli respekt dla komisarzy dworów, o których względy starać się należało, aby swego dopiąć. Wszystko się tak składało na ufundowanie przewagi Niemców, zwłaszcza Prusaka. Senat tylko się przerachował

i, prócz drobnych satysfakcji, nic nawet dla siebie trwałego nie zyskał, owszem swoją powagę przedwcześnie zrujnował.

Komitety, którym przydzielono przygotowanie ustaw organicznych, pracując bez wspólnego kierunku, uwikłały się w sprzeczności, które rozsądzali rezydenci, a w ostatniej instancyi cesarz Aleksander, do którego udawano się za pośrednictwem ks. Zajączka, namiestnika Królestwa. Wskrzesiciel i dobroczyńca Polaków, twórca rzeczypospolitej, Aleksander uważany był za prawdziwego jej opiekuna; on zamianował pierwszego biskupa krakowskiego i dał mu miejsce w senacie Królestwa; szczodry był w odznaczeniach dla dygnitarzy rzeczypospolitej, w stosunkach z nią używał Polaków; położenie majątkowe akademii czyniło także Kraków zawisłym od króla i rządu polskiego. Najczęściej też Aleksander sam sprawy krakowskie rozstrzygał i o dobro rzeczypospolitej okazywał się dbałym. Kiedy już bez odwoływania się do ościennych mocarstw Krakowianie obejść się nie mogli, lepiej było zapewne udawać się do Aleksandra, niż do innych protektorów; należało tylko ograniczyć apelacyę do ważnych wypadków i nie nadużywać jej w drobnych, lub dziecinnych sporach. Do króla pruskiego nikt wprawdzie się nie udawał, lecz Reibnitz znalazł pomocnika w jakimś miejscowym mocarzu, Litwińskim, rektorze akademii i radcy sądu apelacyjnego, a osobistym nieprzyjacielu prezesa Wo-dzickiego. Przez Litwińskiego Reibnitz bruździł w akademii, sądownictwie, sejmach i całym rządzie.

Przed ukończeniem niezmiernie wlokącej się organizacyi, komisya poleciła senatowi zwołać sejm na 4 lutego 1817 r., dla dopełnienia wyborów na urzęda. Przepisano Izbie tymczasową instrukcyę obrad, oraz zakomunikowano jej trzy, już zatwierdzone, artykuły rozwiniętej konstytucyi o kwalifikacjach na urzęda, przemilczając trzy inne, równie potwierdzone, oraz wszelkie, w toku będące roboty organizacyjne. Izba się obraziła. Najprzód poszło jej o porządek ustępowania z senatu członków czasowych, względem których pierwotna konstytucya stanowiła, że co roku wyjdą trzej senatorowie najmłodsi i otworzą się trzy wakanse; w nowej

redakcji zaś urząd senatora czasowego trwać miał lat cztery. Dalej, instrukeya pozwalała Izbie robić modyfikacye w wniesionych projektach, ale projekt zmieniony wracał znowu ((po inicyatywę» do senatu. Korzystając z pozwolenia, Izba budżet zmieniła, a wszystkie projekta przerobiła z gruntu i senatowi zwróciła. Senat, ujrzawszy w tem «ubliżenie najwyższej władzy kraju,» zaskarżył sejm do rezydentów i otrzymał wydanie przepisu, iż Izbie wolno wszelki projekt albo odrzucić, albo przyjąć en Ыос, nie tykając szczegółów. Na protestacyę Izby, pozwolono Izbie wybierać komisye dla porozumiewania się z senatem co do zmian w projektach; poczem projekt na nowo wniesiony, zmieniony czy niezmieniony, musiał być całkowicie uchwalony lub odrzucony.

Obydwie strony poszły na skargę do cesarza Aleksandra. Krzywda Izby była oczywistą, lecz adres pokazał, że reprezentantom szło najbardziej o senatorskie krzesła. Upraszano więc «o przywrócenie do pierwotnej czystości» artykułu VI konstytucyi, o wychodzeniu senatorów czasowych, a to dla tego, żeby «w interesie powszechnym kraju, przywiązywać do niego mieszkańców, najznakomitszych talentem i fortuną, powabem tak ważnej dostojności jaką jest senatorska, dzielić się mającej corocznie pomiędzy większą liczbę obywateli.» «Przy doźywotności już sześciu senatorów, ciągnął dalej adres, niepoczytałby się kraj dosyć w prawach i swobodach swoich zabezpieczonym, skoroby jeszcze i drudzy sześciu nie roczny lecz kilkoletni urząd senatorski piastować mogli, coby niedogodności dożywotniego niemal sena-torstwa obawiać się dało ludowi; gdy przeciwnie rocznie obierani, czy lito dla interesu bycia na drugi rok obranymi, czyli dla zjednania sobie serca i przychylności współobywa-telskiej, służyliby niejako do kontroli spraw senatorów wiecznych (siej i trzymaliby ich najlepiej w granicach powinności i ustaw. Nie zaspakaja też troskliwości naszej artykuł konstytucyi, dający zgromadzeniu reprezentantów moc oddawania pod sąd urzędników, a to dla tego, że krok takowy ze strony reprezentacyi jest sam z siebie do przedsięwzięcia trudny, z powodu wrodzonej oświeconym ludziom delikatności dla podobnych sobie, i z powodu rozmaitych stosunków pomiędzy nimi zachodzić mogących, skoro przychodzi do czynienia na pognębienie kogoś, choć zasłużone, urzędownie. Gdyby nawet z tych względów żadna nie zachodziła trudność, ze strony formy, którą takowy krok jest ograniczony, i przy wpływach jakie z postępem czasu senat mieć może, ledwo kiedy podobnym będzie do przedsięwzięcia i uskutecznienia przeciw źle sprawującym się senatorom.» Domagała się jeszcze Izba, iżby urząd prezesa jej trwał do następnej sesyi, z prerogatywą zwołania sejmu w czasie przepisanym, na wypadek gdyby senat «unikał zdania rachunków z admini-stracyi skarbu publicznego,» lub z innych «szczególnych swoich widoków» sejmików i sejmu nie zwołał. Wreszcie, aby do prawomocności uchwał wystarczała prosta większość głosów.

Jeszcze gorzej znalazł się senat, na współkę bowiem z komisyą organizacyjną wniósł u dworów opiekuńczych o unieważnienie wszystkich uchwał sejmu, a to z powodu, że sejm obradował nie w grudniu, jak przepisywała konsty-tueya, lecz w lutym, i zamiast trwać tygodni cztery, trwał tygodni pięć. Były to niewczesne żarty, gdyż senat sejm zwołał na luty i senat zamknąć go w właściwym czasie

zaniedbał.

Cesarz Aleksander wszystkich odprawił z niczem. Zwołany pod koniec roku sejm zwyczajny, nie lepiej się sprawiał. Przy uchwalaniu budżetu Izba popodwyższała pensye swoim protegowanym, innym znowu poobcinała, nie pytając uawet o zdanie własnej komisyi finansowej. Senat opatrzywszy się, że to prowadzi do demoralizacyi stanu urzędniczego i podkopania władzy wykonawczej, tem usilniej pracował nad ścieśnieniem atrybucyi sejmów. Żądał dla siebie przywilejów monarszych, prawa łaski, prawa rozwiązywania i odraczania sejmu; chciał, aby Izbie zakazano przyjmować petycyi i włożono na nią obowiązek adresu dziękczynnego, w odpowiedzi na roczne sprawozdanie z biegu administracyi. Wszystko to senatowi odmówionem zostało, bez różnicy czy potrzebne lub zbyteczne. Z drugiej jednak strony, decyzyami dworów, postanowieniami komisyi organizacyjnej, statutem o «zgromadzeniach publicznych,« odarto Izbę z praw wynikających z ducha i litery konstytucyi, i odebrano jej możność wykonywania skutecznej kontroli. W budżecie rozróżniono «prawa skarbowe,« pod któremi rozumiano prawa podatkowe i wszelkie ustawy tyczące się dochodów publicznych, od budżetu rozchodów: zmiana pierwszych wymagała inicyatywy senatu; drugi Izba mogła dyskutować tytułami, nie tykając szczegółowych pozycyi; nakoniec cesarz Aleksander uznał pierwszy budżet za prawo «stojące,« do zmiany którego trzeba było inicyaty wy senatu. Ogłaszanie sprawozdań z posiedzeń Izby, poddano pod cenzurę, bez względu że nowy artykuł rozwiniętej konstytucyi zaprowadził wolność druku i zniósł cenzurę prewencyjną, która przecież istnieć nie przestała.

na

Pokrzywdzona w swoich prawach Izba, uchwaliwszy, że statut o zgromadzeniach publicznych ją nie obowiązuje, co było próżną przechwałką, jęła się kramarzyć o dzieciństwa, o władzę marszałka w Izbie, o policyę nad arbitrami, tę istną plagę ówczesnych sejmów polskich, i tak skończyła żądaniu, aby deputowani byli zwolnieni podczas sesyi od stawania przed sądami nawet w sprawach cywilnych, «albowiem członek reprezentacyi narodowej, zajęty służbą publiczną, nie może myślić o własnej obronie w jakimkolwiek sądzie.«

ma

Na powtórny adres sejmu, komisya organizacyjna odrzekła, iż statut urządzający zgromadzenia publiczne, należy do kategoryi praw niezmiennych i tylko za jednomyślnem zezwoleniem dworów zmodyfikowanym być może; Izba nie zaś prawa przedstawiać swoich żądań komu innemu jak senatowi. Położono więc koniec apelacyom do dworów ; w 1818 rozwiązaną została komisya organizacyjna i konsty-

tucya ogłoszoną.

Konstytucya rozwinięta mało różniła się w treści od pierwotnej, bo wyłomy w tej ostatniej uczynione, w statutach i innych pokątnych postanowieniach już były uświęcone. Dodano wolność druku i zniesiono karę konfiskaty majątku. Określono stosunek włościanina do dziedzica w ten sposób, że włościanin był uważany za dzierżawcę ziemi, na której siedział, na mocy domniemanej umowy, płacąc z niej czynsz w robociznie, naturze lub pieniądzach; przyznano także włościanom zbiorowe wykonywanie praw politycznych : «rolnikom nie mającym jeszcze nabytej własności gruntowej, wolno będzie, przed nabyciem onej, posyłać do zgromadzeń gminnych, z każdej wsi obejmującej więcej niż dziesięć domów wieśniaczych, jednego chrześcianina z pośród siebie wybranego, który w imieniu swoich współmieszkańców sprawować będzie polityczne prawo obieralności ; wolność ta jednak służyć będzie jedynie mieszkańcom takiej włości, w к órejby nie był żaden obywatel prawa tego używający.« Na tamte czasy był to wielki postęp, w rezultacie przecież prawie na niczem się skończyło, gdyż drobny udział włościan w sprawach politycznych wyszedł tylko na pożytek kilku indywiduom, tą drogą do izby wejść usiłującym. Ko-misya włościańska, której czas jakiś przewodniczył Marcin Badeni, przeprowadziła oczynszowanie w dobrach skarbowych i instytutowych ; ale i ona, działając na własną rękę, z pominięciem senatu, zmieniając istniejące prawa i wydając nowe, przyczyniła się do zwiększenia anarchii, toczącej rzeczpospolitą od urodzenia do śmierci. Wyprzedzając swój czas w pewnej mierze i wprowadzając w prawodawstwo zasady epoce obce, jak określenie stosunku włościańskiego, przymus szkolny i podatek na szkołę, ludzie wówczas w Krakowie czynni, dowiedli zarazem braku zmysłu organizacyjnego, w skutek czego najlepsze chęci i zamiary marnowały się daremnie.

Nieradność i zamięszanie panujące w dziele organiza-cyi, najdotkliwiej uczuć się dały akademii. Kasztelan Koź-mian odmówił rektorstwa, które pozostało przy Litwińskim. Kolegium profesorskie, na prędce złożone po zajęciu Krakowa przez ks. Józefa w 1809 i usunięciu z katedr Niemców, nie odznaczało się doborem W komitecie akademickim panował Litwiński, przemyślający nad tem, jakby uniwersytet wyjąć z pod władzy senatu. Po odrzuceniu pierwszego projektu, wygotowania innego podjął się Reibnitz, czyli pod

jego firmą, Litwiński. On zbudował «piramidę« magistratur niepotrzebnych i sztucznie ustanawiając autonomię uniwersytetu, ufundował w niej dyktaturę rektora. Dwa głosy w senacie i cztery w sejmie, oraz prawo rewizyi i kasacyi wyroków sądowych, zapewniało akademii i wszechwładnemu rektorowi wpływ na sprawy publiczne, sądownictwo, nawet na klasy posiadające. Pokusa nadużycia tego wpływu była zbyt wielką, a na wkraczaniu w sferę miejskich swarów najpierw i najwięcej cierpiał uniwersytet.

Zatargi Litwińskiego z prezesem senatu musiały się przyczynić do zaniedbania sprawy rewindykacyi funduszów akademii, której dawny majątek, rozrzucony po całej dawnej Polsce, w dobrach ziemskich, kapitałach, beneficyach i fun-dacyach, wynosił według najskromniejszego ocenienia około 15 milionów złotych polskich ; same dobra w Królestwie miały być warte przeszło 6 milionów. Wszystko to przepadło. Sprawa to była trudna, bo rządy nie spieszyły się ze zwrotem, a Lubecki majątek akademii na skarb Królestwa przeniósł. Statut organizacyjny etat uniwersytetu i szkół od niego zawisłych,¹⁵ unormował na 400.000 złp, fundusze z obrachunków z rządem Królestwa wpłynąć mogące, przeznaczając na «nieprzewidziane potrzeby.»

Pomimo całej prozopopei konstytucyjnej, życie polityczne nawet najskromniejsze przyjąć się i rozwinąć nie zdołało. Naprzeciw siebie stanęły dwie partye, prezesowska i miejska; pierwsza broniąca własnych pozycyi, druga usiłująca się w nie wedrzeć. Zwycięstwo tej ostatniej było kwestyą czasu, stanowiąc bowiem większość w sejmie, drogą wyborów owładnąć musiała senatem i urzędami; gdy zaś nie szło ani o zasady ani o żadne wyższe cele, skończyło się na tern, powiada Wodzicki, «że sądownictwo, spiknąwszy się z akademią pod Litwińskim, napcbało do senatu swoich kreatur, które spuszczając z oka dobro publiczne, prywatą tylko się prowadziły.»

Wśród swarów i kwasów, wszystko stanęło w miejscu. Konstytucya przewidziała i przepisała reformę kodeksów; w tym celu zwołano w 1818 nadzwyczajny sejm prawodawczy. jedynie dla obioru komisyi kodyfikacyjnej ; poczem sejm został odroczony. Gdy komisya ułożyła listę pytań, obejmujących zasady reformy, zebrano nowy sejm ad hoc, zapomniawszy o odroczonym. Na reklamacyę Izby, deputowani wrócili do domu, a dawni się znowu zjechali. Obrady tej sesyi odznaczyły się powagą i większą gruntownością, niż współczesne im dyskusye kodeksowe w sejmie Królestwa «W uchwalonych przepisach, powiada Helcel, ¹⁶ widoczne są szlachetne i narodowi zaszczyt przynoszące względy ludzkości, niedo-puszczające zbyt częstego szafunku kar krwawych, i silnie za przestrzeganiem niewinności przemawiające... Przenikliwy badacz znajdzie kilka w przyjętych zasadach przeciwieństw, wiele niestosownych wyrażeń, wiele nieusuniętych lecz owszem wznieconych wątpliwości, osobliwie co do rozgraniczenia kar i ich stopniowania; znajdzie nakoniec pominięte niejedno ważne pytanie, które w podaniu głównych zasad rozstrzygniętem być było winno; lecz obok tego uznać musi widoczną czerstwość prawodawczego rozumu w narodzie, którego reprezentanci tak dobrze rozróżniać umieli najżywotniejsze prawodawstwa zasady i takowe z szczególniejszą

troskliwością rozbierali. W istocie, toczone spory w przedmiocie godziwości kary śmierci i chłosty, w przedmiocie pojedynków, przedawnienia kar, lichwiarstwa, karygodności złodzieja i innych podobnych przestępców wcześnie zwracających szkodę, w przedmiocie inkwizyeyjnyeh środków i zakresu urzędowania przysięgłych, stawione być mogą z korzyścią w równi z rozstrząsaniami tego rodzaju niektórych dzisiejszych Izb prawodawczych. Wspomnione wyżej usterki mogły były zresztą być rozeznane i sprostowane w redakcyi kodeksów, gdyby komisya do tego wyznaczona, w powołaniu swem była dotrwała. Lecz po upływie lat ośmnastu ¹⁷ z dokonaniem rozpoczętego dzieła prawodawstwa karnego nie postąpiono, a tak dawniejsze pomięszanie różnorodnych w tej gałęzi przepisów, dotąd jeszcze jest nie-uchronnem źródłem niejednej w praktyce sądowej wątpliwości i trudności.» Przy tern też pozostało. Komisya długo jeszcze istniała; w 1838 wszedł do niej Helcel; ale prócz zapisanego papieru, innego po niej śladu nie zostało.

Stara stolica nie wywierała najmniejszego wpływu na inne dzielnice Polski; życie wszelkie w niej znikło, handel nie zakwitł, stare zabytki świetności i pamiątki upadały, ruch naukowy się nie przyjął; od założenia uniwersytetów w Warszawie i Lwowie, młodzież polska przestała się garnąć pod skrzydła akademii Jagellońskiej. Ludzie znakomitsi majątkiem i zdolnościami, ściągali do Warszawy; w Krakowie zalecającym się tylko taniością i spokojem, szlachcic osiadał na dewocyę, albo na kuracyę. «Nigdzie rząd tak mało nie razi, pisała o Krakowie G-azeta codzienna Kicińskiego, przy równości republikańskiej nie ma osoby, dla której przy-muszaćby się potrzeba, policya śledzi tylko zbrodniarzy... doskonałe to miejsce, aby osiadać na starość dla spokojno-ści i życie kończyć spokojnie».

Ale i ten spokój nie trwał długo. W 1820 zaszły nieporządki studenckie w uniwersytecie, współczesne spiskowi Łukasińskiego w Warszawie i tajnym zmowom po wszech-nicach niemieckich. Raz zajrzawszy do Krakowa, propaganda rewolucyjna uznała go za punkt dogodny do działania na inne części Polski. Jak dalece puściło korzenie w Krakowie towarzystwo patryotyczne, trudno oznaczyć; wywarło jednak wpływ na losy rzeczypospolitej. Z wstąpieniem na tron cesarza Mikołaja, ustała dobra harmonia z głównym protektorem; Mikołaj wszędzie ścigał rewolucyę i dwory sąsiednie ku większej nakłaniał surowości. Protektorowie nie uznali wyboru Nikorowicza na prezesa senatu, i utrzymali na urzędzie Wodzickiego, który to przepłacił utratą resztek popularności. Zaprzestano zwoływać regularnie sejmy, ustanowiono kuratora uniwersytetu w osobie Józefa hr. Załuskiego; rezydenci otrzymali polecenie zajęcia się reformą konstytucyi ; Austrya i Prusy utrudniły nietylko stosunki handlowe, ale nawet dowóz żywności i opału. W miarę wzrostu agitacyi w Warszawie, napełniał się kielich goryczy senatu krakowskiego. Kręcili się po Krakowie ajenci rozmaici, osoby rządom podejrzane. Policyi politycznej senat nie umiał i nie chciał sprawować, robili ją przeto rezydenci, zostawiając senatowi odium wykonania, z dodatkiem zwrotki : bist du nicht willig, so brauch’ ich Gewalt.

Powstanie r. 1830 jeszcze mocniej dało się uczuć miastu; młodsi poszli do szeregów, starsi dopomagali wedle możności. W styczniu następnego roku wybuchły uliczne zamieszki, a mieszczanie skorzystali ze sposobności, żeby zwalić prezesa senatu, który ustąpił miejsca Wielogłow-skiemu. We wrześniu wszedł na terytoryum rzeczypospolitej, pod Chrzanowem, Różycki, dążąc ku Zatorowi, gdzie broń złożył; w ślad za nim, Rüdiger obsadził miasto wojskiem rosyjskim. Na życzenie Prus, okupacya prędko ustała, lecz dwory zmieniły konstytucyę. Wybór prezesa ulegał odtąd potwierdzeniu dworów ; liczbę senatorów zredukowano do ośmiu; akademii odjęto miejsce w senacie; spory między senatem i Izbą, zwoływaną co lat trzy i obradującą przy drzwiach zamkniętych, rozstrzygali rezydenci, w których ręce rządy przeszły de facto, a republice został tylko cień niepodległości.

ł—I

I—I

POCZĄTKI NAUKOWEGO I PUBLICZNEGO ZAWODU HELCLA.

1832—1845.

Służba wojskowa w powstaniu była przelotnym i podrzędnym epizodem w życiu Helcia ; nigdy później o niej nie wspomina, nigdy nie powraca do tych czasów, nie zastanawia się nad doniosłością pory tak ważnej dla narodu i w której on sam po raz pierwszy wszedł w życie czynne. Spełniwszy wraz z innymi obowiązek względem ojczyzny, wrócił do ulubionej myśli poświęcenia się nauce, do czego usposabiał go kierunek umysłu, charakter i temperament. Z pobytu w Niemczech wyniósł wielką dla nauki miłość i cześć dla nauki niemieckiej, tudzież pragnienie, aby jak najdzielnej przyłożyć się do uprawy pola, w jego własnym kraju tak wielce zaniedbanego, i umiejętność w Polce czem-prędzej zrównać z obcymi. Ideałem jego był niewątpliwie badacz niemiecki, uprawiający naukę dla nauki. Gdyby nie wola ojca, byłby zapewne wolał pracować w domowem zaciszu nad własnem dalszem ukształceniem, i na początek zacząć od wydawania pisma peryodycznego naukowego, co mu się bardzo uśmiechało. Ulegając woli ojca, rozpoczął starania o pozwolenie miewania prywatnych wykładów w uniwersytecie, a jako przedmiot, wybrał prawo rzymskie. Na wstępie zaraz czekał go zawód. W Krakowie me lubiano inowacyi, obawiano się ludzi wychylających się nad wspólny poziom i występujących z pomysłami, które, dobre czy złe, miały tę niedogodność, że groziły zakłóceniem drzemki i rozerwaniem koteryjnej wyłączności. Szczególniej nieprzystępną była akademia, dbała o swoje wszechwładztwo w domu i wpływ na sprawy miasta i rzeezypospolitej. Ten młodzik, chcący zrobić wyłom w przywileju profesorskim, chcący w dodatku zakładać pismo prawnicze i filozoficzne, bez którego dotąd Kraków się obywał, bardzo nie podobał się siwym głowom. Dziekan wydziału prawnego, żeby pozbyć się Helcia, albo go też raz na zawsze niemożliwym zrobić, zaproponował mu wykłady historyi prawa polskiego, ale w języku francuskim. Przedmiot dotąd nietykany prawie, przedstawiał sam z siebie niezwykłe trudności*, propozycya wykładania po francusku najlepiej świadczy, jaka myśl ukryta leżała na dnie całej sprawy. Helcel podjął się jednak nałożonego mu zadania, z wyjątkiem naturalnie języka wykładowego, przy którym obstawać sama przyzwoitość nie pozwalała, — i ochoczo zabrał się do pracy, jeszcze bardziej utrudnionej trapiącą go natenczas chorobą oczów.

Stare prawo polskie czytał niegdyś w uniwersytecie warszawskim Romuald Hube, do niego też zwrócił się Helcel po radę. «W zatrudnieniach moich około prawa polskiego nastąpiła przerwa, odpowiada Hube *. Eównież nie ręczę za przysłanie heftu prawa polskiego, bo nie wiem czy będę mógł dostać niezły, dawniej przezemnie używany, którego posiadacz podobno opuścił Warszawę, jadąc za urzędem na prowincyę.« Wskazawszy źródła i nowsze dzieła pomocą być mogące, dodaje: «Prawo nasze polskie, jego historya, zasługiwały od dawna na wzgląd ludzi myślących. Na nieszczęście, zajmowali się nim dotąd sami rzemieślnicy podobno... Prawda, że łączą się z tym przedmiotem nie małe trudności... Co do porządku, w jakim wypada postępować, mniemam, iż dokładnie powinieneś zgłębić nasamprzód statuta. Dopiero ułożywszy sobie z nich systemat, powinieneś obznajomić się z dziełami naszych praktyków i z tak zwanymi Inwentarzami. Oni ci okażą, jak statutowe prawa do praktyki stosowano. Idąc koleją wydawanych inwentarzy,

Dnia 18 lipca 1832.

Rok niecały Helceł zajmował swoją katedrę ; odebrano mu ją przy reformie konstytucyi rzeezypospolitej i reorga-nizacyi uniwersytetu, w skutek której docentury zostały zniesione. O mało i cały uniwersytet nie padł ofiarą, gdyż komisarz rosyjski wnosił zniesienie akademii. Z tej okazyi, Helceł, Wielopolski, Konstanty Swidziński, Paweł Popiel, ułożyli w obronie uniwersytetu memoryał do dworów opiekuńczych. Helceł napisał wywód historyczny, Wielopolski prawny; Swidziński całość redagował, Popiel tłómaczył po francusku. Memoryał zaginął; w swoim czasie skutku nie odniósł, gdyż istnieńie akademii uratowała Austrya, lecz przekształcono uniwersytet na model austryackich zakładów.

trafisz następnie do wszystkich zmian; jakie późniejsze prawa i konstytucye w dawnym systemacie zrządziły. Pojedyncze kwestye zechciej mi przedstawić, a może będę w stanie takowe rozwiązać, choć sam szczerze wyznaję, iż zaledwie elementarne wiadomości w całym tym przedmiocie posiadam. Jeślibyś i prawa słowiańskie chciał objąć w tym kursie, chętnie co sam posiadam i co dotąd zebrałem, zakomunikuję ci.»

Jedyną, prawda, że nieocenioną korzyścią, jaką Helceł odniósł z profesorskiego zawodu, był zwrot ku badaniom starego prawa polskiego, których został ojcem. Rozpoczął je u źródła, w archiwach grodzkich i ziemskich, złożonych w Krakowie i dotąd nieznanych. Do przejrzenia ich i robienia wypisów otrzymał upoważnienie od prezesa trybunału województwa krakowskiego w Kielcach; uchodziło to wtenczas za wielką łaskę i dowód szczególnego zaufania.

W roku 1834, rząd rosyjski opatrzywszy się, że Hel-cel był niegdyś powstańcem, wzbronił mu wstępu do Królestwa, gdzie zwykle w majątku ojca spędzał lato. Przykuty do Krakowa, z tem większą gorliwością zajął się przy wiedzeniem do skutku dawno powziętego zamiaru wydawania pisma naukowego. Przedsięwzięcie było ze wszech miar śmiałe i trudne. Starsze pokolenie krakowskich uczonych niechętnem okiem patrzało na tę próbę; ludzie piszący nie byli liczni w Polsce, rozrzuceni po różnych stronach, oddani

snym obowiązkom, w końcu przegrodzeni jedni od drugich hermetycznie zamkniętą granicą Hube zaproszony do współ-pracownictwa jeszcze w 1832, już wtenczas się wymówił brakiem czasu zajęciami, odwyknieniem od zajęć literackich. Inni obiecali pomagać, lecz rzecz poszła w odwlokę. Teraz Helcel znowu pukał na wszystkie strony, pojechał za granicę, żeby się z drukarstwem obznajmić i własną ufundował drukarnię dla Kwartalnika naukowego.

«Na zapełnienie dwóch numerów mam już dostateczne materyały, —pisał do Józefa Kremera, 21 kwietnia 1835. Trojański jeden z tutejszych najszczerzej się zajmuje i od niego mam dwie gotowe rozprawy przyrzeczone. Mecherzyński odpisał, iż na czerwiec rozprawę, zdaje mi się o filozofi-czności naszego języka, wykończy. Profesor Wiszniewski obiecał dwie rozprawy, które atoli poprawy mocnej będą potrzebowały, a które Bóg wie kiedy dopełni. Muczkowski obiecał dać historyczne jakieś pomniki z rękopismów; Bar-tynowski ma dwie małe, dość ładne rozprawki, ale zbyt skromny, uchyla się jeszcze od dania ich do druku. Popiel obiecuje pisać, lubo jeszcze nic nie ma gotowego. Margrabia Wielopolski mi odpisał list niezmiernie grzeczny; ofiaruje chętnie pomoc wszelką, lecz wprzód chce się ze mną w Krakowie obaczyć, dla powzięcia bliższych wiadomości o przyszłych współpracowników osobistościach. Pojechał on teraz do Warszawy, gdzie mi tamtejszych uczonych nakłonić, pewnie będzie się starał, do których częścią przez Trojańskiego, częścią przez Swidzińskiego pisałem. Z Księstwa dobieram jeszcze Libelta.. ¹⁸ Bandtke obiecał swoją pomoc, powiedział nawet artykułu swego treść, o sejmie Sicińskiego; ale siły jego, pomimo chęci, pewnie mu nie dadzą pracować. Ja sam moich rzeczy mam najwięcej ; krótką popularną rozprawkę cały system prawa, według zasad szkoły filozoficznej, wystawującą; rozprawę historyczno dogmatyczną o adwokatach i naturze tego powołania, gdzie mówię historycznie o adwokatach w Grecyi, Rzymie, Niemczech, Fran-eyi, Anglii i w Polsce; rozprawę o redakcji statutów Kaźmierzowskich ; rozprawę o grzywnach za Kaźmierza Wielkiego, gdzie zupełnie nowe rzeczy, wywracając wnioski wszelkie Lelewela, dowodzę; mam także pełno historycznych zabytków ważnych, między nimi niedrukowana jeszcze rozprawa Czackiego: Obrona Zygmunta Augusta. Pisma peryodyczne zagraniczne dostarczą mi materyi dobrych do rozmaitości, które nie lekko traktować, ale jako część ważną pisma, dla mniej uczonych a lubiących nauki, redagować będę skrzętnie a popularnie. Myślę bowiem choć tym sposobem to pismo popularnem uczynić, iż artykuły ściśle naukowe, umieszczone w części głównej pisma, będą miały króciuchne zawsze przedstawienie swego stanowiska, celu, użytku i praktycznego zastosowania w rozmaitościach, jakoby części drugiej pisma, a dopiero potem będą dodawane artykuły dorywczego użytku i nowości literackie. W takim stanie były moje szanse względem Kwartalnika, nim list twój odebrałem. Kłopotałem się o to bardzo, że nie mam artykułów do filozofii; spodziewałem się ich od ciebie, tak jak się jeszcze od margrabiego i Libelta spodziewać mogę. Sądź więc teraz o mojem ukontentowaniu, gdy twój list taką potężną i prawdziwie potrzebną pomoc mi daje. Pisz więc na łeb na szyję, bo jak tylko Warszawiacy doniosą, że pomoc obiecują, sprowadzam papier...¹⁹ Brednie mi piszesz o odrzucaniu twoich artykułów; łatwo mogłeś poznać, że takie moje zastrzeżenie tylko do niektórych mogło się ściągać pracowników. Gdybym miał jaką wątpliwość, chętnie o objaśnienia prosić cię będę, i żal mi najbardziej, że cię tu nie ma, abym i ja mógł moje rzeczy pod twój sąd oddawać; jest to dla piszącego największą korzyścią i nauką, mieć bezpar-eyalnego sędziego. Śliczny masz plan pisania i jedyny, jaki do podobnego pisma może być stosowny: pisać ciąg rozpraw, z których pierwsza najogólniejsze stanowisko wystawia, a dalsze coraz bardziej szczegółowe przedstawienia zawierają. Tak ja myślę naukę prawa wystawiać. Twoją deter-

minacyę szczególniej kocham i szanuję; tyniewątpij o mojej. Wrzaski krakowskie ustraszyćby mnie nigdy nie mogły, tylko owszem być większą do robienia dobrego podnietą. Bądź pewnym, że na krakanie Krakowa nigdy zważać nie będę, bo aż nadto jestem już z niem oswojony, a nawet erudycyjnie, gdyż trzeba ci wiedzieć, że to już jest prawda od sześciuset lat przeszło o Krakowie powtarzana: Quam quidam a crocitatione corvorum, qui eo tempore ad cadaver monstri advolarunt, Cracoviam dixerunt, pisze już Kadłubek (L. I. Ep. YI. p. 608). Możesz tedy być spokojnym. To największa bieda, że Kwartalnik musi najmniej 48 złp. rocznie kosztować²⁰. Oto masz wszystko, co dotąd samemu mnie o piśmie jest wiadomem. Pracuj, pisz i radź, jak umiesz najlepiej. Tam w Galicyi zawczasu rób zwolenników dla pisma i wystaw go z punktu właściwego jego celu.

«Pan Adam Krzyżanowski i pan Słotwiński, posłyszawszy o moich zamiarach, ogłosili prospekt na pismo prawnicze, pod tytułem Themis. To tem bardziej mnie znów zachęca; będzie się mogła pokazać różnica usilności i wartości nas młokosów i tych mchem porosłych, starych i sławnych uczonych.«

W samej rzeczy, niebawem Kwartalnik począł wychodzić i w ciągu dwóch lat wyszło go cztery tomy. Helcel wielki kłopot sam sobie zgotował; był główną podporą pisma; obiecane artykuły, albo wcale nie przychodziły, albo nie przychodziły na czas, albo też przychodziły niewykończone i Helcel musiał je po całych nocach dorabiać, z wielką

180 „

stratą własnego czasu i z uszczerbkiem zdrowia, zwłaszcza oczów, na które ciągle cierpiał. Gorzej jeszcze szło z prenumeratorami i z czytelnikami. Kwartalnik był bardzo uczony, ciężki i suchy, ogółowi nieprzystępny, odstraszający czytelnika filozofią niemiecką, od pierwszej do ostatniej karty.

Bardzo trafnie osądził Kwartalnik Romuald Hube. «Był czas kiedy wzywałeś mnie do współpracownictwa około twego pisma; nastąpiło to już jednak wtedy, gdy moje stosunki nie pozwalały mi zajmować się rzeczami ściśle naukowymi. Odwyknienie od prac literackich kilkoletnie nie pozwalało mi podejmować się zajęć, do których w części straciłem przyzwyczajenie. Kie będąc współpracownikiem, starałem się przynajmniej być czytelnikiem pilnym waszych prac. Myśl samą pisma twojego znajduję bardzo trafną. Znane ci już jest bezwątpienia pismo Kollara: Ueber die litterarische Wechselseitigkeit der Slav en, a jeżeli go nie znasz, wkrótce wpadnie w ręce twoje. Znajdziesz w nim doskonałą apologię twego zamiaru. Wydawać pismo, któreby zbliżało do siebie Słowian, zwłaszcza w tak korzystnym punkcie jak Kraków, szczytna myśl. Z tego stanowiska oceniając pismo twoje, biję przed nim czołem o tyle, o ile temu pierwotnemu zamiarowi odpowiada, czy to przez zamieszczane artykuły, czy też przez połączenie w rzędzie redaktorów kilku znamienitych uczonych słowiańskich. Wychodząc jednak z tego stanowiska, wszystko, cokolwiek obcego wmięszało się do pisma twojego, uważam za niestosowne. Mianowicie wszystkie rozprawy o filozofii niemieckiej, jej wykłady chociaż bardzo pięknie i ozdobnie pisane, wszelkie Welthistorische Entwickelungen, — mniemam, iż dla tego tylko znalazły miejsce w piśmie twojem, ponieważ nie miałeś na prędce coś słowiańskiego do zamieszczenia. Wiedzie powinniśmy o tern wszystkiem, cokolwiek w starym świecie się dzieje, jak się tam stare elementa ścierają, wytrawiają, jak niszczeją i upadają abstrakcyjne teorye. Jest to wzniosły i szczytny dramat, ale nauka jaką z niego wyciągnąć możemy, nie może stanowić treści naszego ukształcenia, nie możemy ztąd czerpać soków żywotnych. Obca nauka może rozszerzyć

sprężystość naszego umysłu, ale go nie może wypełnić, wynagrodzić to, co jest między nami własnego, swojego, domowego. Poznajmy siebie, współplemienników naszych, Słowian, a wierzaj mi, iż więcej na tem zyskamy, jak na wiadomości jakiegoś niemieckiego systemu filozoficznego. Każda uratowana pamiątka historyczna, z nad Dzwiny, Bugu, Wisły, Sanu, Elby, Odry, więcej u mnie ma wagi, jak folianty niemieckiej filozofii, lub francuzkich politycznych wywodów. Znajmy je, wiedzmy o nich, ale je oceniajmy, krytykujmy z naszego wyższego stanowiska. Me zapominajmy o tem, że teraz panowanie świata przechodzi w ręce wielkiego słowiańskiego plemienia. Cóż jest lepiej, czy iść za zgruchotanemi, zwiędniałemi społeczeństwami ; czy obrócić wzrok na świeże, rozkwitłe życie, które się wydobywa z naszych własnych żył i soków ożywczych? Życzyłbym sobie z tego powodu, kochany Zygmuncie, abyś głównie pismo swoje rzeczom słowiańskim poświęcił, abyś siły zdrowe i niezuźyte współpracowników swoich skierował na tę drogę, a Niemcom i Francyi poświęcił tylko część podrzędną pisma, część doniesień i krytyki.»

Dobra była rada Hubego, ale poskutkować nie mogła, bo Helcel sam pełen był filozofii niemieckiej i wraz z wielu kolegami uważał popularyzowanie jej u nas za jedno z głównych zadań Kwartalnika. Filozofia była w modzie; spodziewano się po niej, że i w Polsce cuda sprawi, Polaków umysłowo na równi z Niemcami postawi, spłodzi jakiś «narodowy» system filozoficzny, którego posiadanie uważano za szczyt chwały. Dziękując za przysłanie Kwartalnika, Purkinie pisał do Helcia : «Książki zaraz pochlonęlem i cze-silem się bardzo z łatwości mówi filozoficznej we Kwartalniku się rozkrzewniący. Ziczylbym żeby się ktoś w to zobowiązał, aby publiczności polskiej przedlożić krótkim i jasnym sposobem systemata celniejsze filozofów czasów nowych i najnowszych, pocinająe od poszrednich wików aż do obecności. Trzeba wprzód zrządzić uczy teinę filozoficzną dla narodu, a to powszechno europejską i odstarodawną, jako się Cousin Francuz dla swego narodu wystawić usiłuje

i czem także wasz Wiszniewski znaczny początek uczinil. Trzeba przedlozić publiczności zwłaszcza nowemu pokoleniu tlomaczenie Platona, wyjątki z Arystotelesa i innych star-szich, potem Deskartesa, Malebransza, Locke, Huma, Kanta i najnowszą szkolę niemiecką, niezarzucając wcale szkołę em-piryckę szkotskę. Tak zachęcając pospolitost do badania filozoficznego, utorują terminologię wszechstronną, i będę w oczekiwaniu, że się wznieci także osobliwy duch filozoficzny w narodzie polskim, może wyrabiając coś oryginalnego, czemu inni narodni ducha zdolniby nie byli, zwłaszcza poważając jego żiwą imaginacyą, dążność praktyczną i niezręczność w utrzymywaniu długiego szeregu pojęć oderwanych i ich zestawieniu do przewleklich nieraz i pedantycznych systematów. Wszakże to bądź zostaweno swobodnemu wy-wincwaniu sil duchownich narodowich; kiedy duch dobry, dobre zapewne z niej się wyluszczą. Kwartalnik postę-piwając zatkniętą drogą, nie będzie pośledni do powzbu-dzenia ruchu źiwotnego filozoficznego w narodzie polskim.»²¹ Do dziś dnia nie ma podobno jeszcze takiej «uczytelni» filozoficznej, bezwątpienia użytecznej i potrzebnej; lecz w Kwartalniku z szczególnem upodobaniem uprą wdano współczesną filozofię niemiecką, którą wszystko zaprawne bywało, która stanowiła najsłabszą stronę pisma i niemało przyczyniła się do jego niepowodzenia Ezeczy nowe i obce podawano w formie czytelnikowi niezrozumiałej i wstrętnej, gdyż nasi filozofowie nigdy nie zdołali nagiąć naszej mowy do potrzeb swojej nauki. Każdy system filozoficzny jest drabiną, gimnastyczną dla umysłu ludzkiego, lecz u Niemców znajdowała się mnogość szczebli konwencyonalnych, formułek niemających wewnętrznej treści i indywidualnego znaczenia, które wyrażone w wodnistej i mglistej mowie niemieckiej, przedstawiają drobne ułamki pojęć, mniej więcej luźno z całością związane. Jasny i ścisły nasz język, nie wystarczał do oddania fragmentów ab strąk cyi, wypadło więc łamać go gwałtem; pod pozorem wzbogacenia, kuć nowe wyrazy na niemiecki model, a wtenczas dopiero mechanicznie spolszczone formułki filozoficzne stawały się hieroglifami, które sami autorowie bodaj czy rozumieli.

Hełcel, tak dobrze jak inni, może nawet z mniejszem powodzeniem, silił się na spolszczenie filozoficznego języka. Okazem tej pracy próżnej, jest wspomnienie o Bandtke’m, drukowane najprzód w Kwartalniku, potem w osobnej broszurce; ²² ciekawe jako świadectwo ówczesnego kierunku umysłowego Helcia, tudzież jako miara późniejszego zwrotu i postępu. Zamiarem autora było oddać hołd pamięci dawnego nauczyciela swego i oznaczyć naukowe stanowisko Bandtke’go, na które wówczas innem niż dziś zapatrywano się okiem. Na osobnej notatce rzucił plan obszerniejszego życiorysu i uwagi bardzo trafne czem być winna biografia zasłużonego człowieka. Skończyło się jednak na rodzaju akademicznej pochwały, w której filozofia, nieboszczykowi Bandtke’mu chwały nie przysparzając, zrozumienie rzeczy niezmiernie utrudniła. Żeby zasługi Bandtke’go lepiej dać poznać, Hełcel chciał dać obraz «naukowości» polskiej. «Siła umysłu polskiego, powiada, wyraziła się główniej w pracach, dzieje ojczyste i politykę wystawiających, w tworach poetycznych i w dzielnem wydoskonalaniu języka... Ów popęd doskonalenia mowy, jako sposobu uzewnętrzniania myśli wewnętrznej, jestto tylko owa we wszech kierunkach przebij aj ąca dążność urzeczywistniania wewnętrznej treści. Dążność językowa przedstawia niejako moment przyrodnej bezpośredności Polaka. Dążność poetyczna przedstawia jakby abstrakcyjny moment. Dążność zaś historyczno polityczna stanowi właśnie moment owe dwa pierwsze połączający w charakterze dawnej politycznej rzeczywistości. «Tak wyglądał nasz język, wtłoczony w formułki filozoficzne. Wraz z ustaniem sztucznego popędu ku niemieckiej filozofii, zaginął na szczęście i ów szwargot filozoficzny, ale na nieszczęście

ostał się. zwłaszcza w Krakowie, zwyczaj sztucznego wzbogacania języka nowego autoramentu terminami.

Wprawdzie, zdążając za postępem nauk i umiejętności ścisłych na obczyźnie, język nasz musiał naginać się do nowych wymagań i zdobywać na nowe wyrażenia ; nie był przecież ani tak ubogim, ani w rozwinięciu swem tak zacofanym, żeby aż potrzeba było z gruntu go odnawiać i według cudzego przeistaczać kopyta. W prawodawstwie, w polityce, w sztuce, nawet w filozofii, dawna mowa ojców naszych była nieprzebranym skarbem, wystarczającym do oddania wszelkich pojęć, byle te pojęcia jasno rysowały się w umyśle, byle piszący wiedział, co chce powiedzieć. Termina techniczne bywają wszędzie pochodzenia greckiego lub łacińskiego, dają się więc doskonale w naszej mowie używać i ucha wcale nie rażą. Przesadzony puryzm, polegający na tern, aby każdy wyraz miał brzmienie swojskie i końcówkę rodzimą, czystym podobno jest zbytkiem i rzadko prowadzi do celu ; świadkiem różne dziwolągi terminologiczne, tu i owdzie błąkające się. Nikt nie używał tak wielu wyrazów cudzoziemskich, co Lucyan Siemieński ; daj Boże przecież abyśmy jak najwięcej takich jak on mieli w Polsce pisarzy! Siemieński języka nie kaził, bo czerpał z łaciny, na której kształciła się nasza mowa, i z języków łacińskiego pochodzenia. Wpływ francuski prędzej też wyszedł nam na pożytek, dając naszemu językowi zwięzłość i treściwość większą, skracając peryody, ustanawiając ściślejszy porządek w zdaniu, upraszczając sposób wysłowiania się. Inaczej działo się i dzieje z wpływem niemczyzny, któremu tak często ulegali najwięksi puryści, sądzący, że dość wyraz jaki mechanicznie spolszczyć, żeby język bogacić. Drogę utorowała temu niewątpliwie filozofia niemiecka.

I Helcel był purystą w swoim rodzaju. Jego mową rodzinną była mowa polska; tak był w starej mowie rozmiłowany, że zbierał i spisywał stare, wyszłe z użycia wyrazy; sam z upodobaniem mieszał w mowie i piśmie archaizmy, albo słowa i zwroty niezaprzeczonej czystości, między ludem prostym przechowane. Pomimo to nikt tylu i w tak szczególny sposób nie używał germanizmów, zwłaszcza w naukowych i politycznych pismach. Uderza to tem bardziej, że był doskonałym łacinnikiem i znawcą klasyków, że bardzo czysto pisał po francusku, a nauczywszy się po niemiecku dopiero w szkołach i na uniwersytetach, językiem germańskim władał poprawnie, lecz z trudnością. Do mów parlamentarnych długo naprzód się gotował, niemieckie pisma często redagował najpierw po polsku ; w jego niemieckich pismach czuć cudzoziemca, język jest treściwy, monotonny w zwrotach, rozmaitość słów dość mała. Czytając jego polszczyznę, możnaby go nieraz posądzić, że myślał po niemiecku. Tak nie było, ale choć filozofię porzucił, pozostała mu się żyłka filozoficznego wysłowiania się i do oddania myśli, którą starał się dosadnie i skrupulatnie wypowiedzieć, dużo słów potrzebował, a gdy mu rodzimy słownik nie wystarczał, uciekał się do germanizmów. Przyczyniać się musiał do tego naturalnie pobyt na obcych uniwersytetach i ciągłe obcowanie z literaturą niemiecką. Usiłował zwłaszcza przenieść do naszej mowy niemieckie łiczmany, prawie jednoznaczne, określające rozmaite odcienia tego samego pojęcia, różniące się między sobą jak stare grosze miedziane, z których jeden bardziej tylko starty niż drugi, ale wszystkie do siebie podobne. Duch polskiego języka takiego cieniowania nie znosi, więc i w ten sposób wzbogacać on się nie może, owszem, traci na jędrności i sile; najlepszym zaś argumentem przeciwko nanoszeniu do nas podobnych nowości, jest to, że Polak z takiemi wyrażeniami nie oswojony, musi szukać ich znaczenia w niemieckim języku. ²³

Dla braku piszących i czytających Kwartalnik przestał wychodzić. Wydawcy pozostało piękne wspomnienie i strata materyalna. Przed zawieszeniem Kwartalnika zamierzał Helcel wydawać i drugie pismo peryodyczne Badegast, «tygodnik umysłowych rozrywek, treści lekkiej, bawiącej i dla każdego przystępnej,» dla tego «nazwą słowiańskiego bóstwa gościnności ochrzcony.» Radegast nigdy światła dziennego nie ujrzał ; ukazał się tylko prospekt, mający całą historyę, malującą ówczesne stosunki krakowskie.

Senat «rządzący» udzielił Hełclowi pozwolenie na wydawanie Radegasta, «z warunkiem stosowania się do przepisów krajowej cenzury,» istniejącej obok zapisanej w kon-stytucyi wolności druku; zezwolił również na ogłoszenie prospektu. Według obowiązujących przepisów prospekt mógł być drukowany bez aprobaty komitetu cenzury; tymczasem «asesor komitetu» przez prywatną osobę kazał przestrzedz Helcia, aby prospektu nie drukował, dopóki osobnego pozwolenia nie otrzyma, a na egzemplarzu do cenzury posłanym ten sam pan asesor napisał: «wolno drukować, z warunkiem wyrzucenia finał i ku.» Owym finalikiem była tuzinkowa winieta drukarska, mocno zamazana, przedstawiająca krzyż, księgę, klepsydrę, pochodnię, kielich, znamię Opatrzności i wreszcie kosę, która to kosa wydała się cenzorowi symbolem rewolucyjnym. Helcel zaskarżył cenzurę do senatu. «Nie podobna mi jest owego powtórnego cenzorskiego pozwolenia do drukowania uważać za należyte i prawne, skoro pozwolenie do tego od samego W. Senatu miałem; a tak o nadużyciu tern władzy asesora rządowi donieść, uważam za mą powinność. Zaś co co do winiety, na czele ogłoszenia położonej, gdy dość jest każdemu spojrzeć na nią, by uznać, albo u państwo wienie (Verstaatlichung), którego doczekaliśmy się szczęśliwie, odkąd skarb zakupuje drogi żelazne. Niemczyznie winniśmy powszechnie używane dziwolągi: uwidocznianie, uwzględnianie i inne podobne. Wszystko jest odnośne, a w dziennikach co trzecie słowo wraca stanowczo, bo żydki wiedeńskie do wszystkiego entschieden muszą przylepić.

iż krzyż chrześciaństwa, Opatrzności promienie, księga i pochodnia oświaty, tudzież klepsydra i kosa czasu, wąż i kielich goryczy życia ludzkiego, w jeden wizerunek złączone, są symbolem życia moralnego człowieka, nie zaś ducha burzliwości, przeto mam honor W. Senatowi ogłoszenie owe wydrukowane przedstawić, z prośbą, by przekonawszy się naocznie o rzeczy, raczył trudności usunąć. Nie idzie mi bynajmniej o położenie tej lub owej winiety, nie idzie mi nawet o szkodę, którą bym ponieść musiał niewinnie, lecz bolesną jest rzeczą doznawać, jak urojone względy mogą wystąpić na prześladowanie wszystkie, najniewinniej-płode piśmiennictwa. Roztropność rządów zaprowadziwszy cenzurę dla pohamowania swawoli druku, nie chciała przez to bynajmniej uświęcić swawoli pojedynczego cenzora. W tem więc przekonaniu, przestrzegając ściśle warunków ustawami wymaganych, z drugiej strony również wymagać mogę prawnego ze mną władzy cenzuralnej postępowania, a nie chcąc się poddawać jej nadużyciom, zmuszony jestem do W. Senatu pokorną przeciw asesorowi komitetu cenzury zanieść protestacj^ę i prosić o najwyższą i najsprawiedliwszą rządu opiekę.« Za wdaniem się senatu finalik ocalał, ale nie ustały szykany cenzury, na które Helcel, jako pisarz, wydawca i drukarz, potrójnie był wystawiony. W ogłoszeniu o wyjściu książki Lengnicha, ²⁴ zalecano ją «chcącym poznać organizm rządowy dawnej Polski;» cenzor wykreślił «organizm rządowy» i napisał «prawa dawnej Polski.» Po wyjściu Lengnicha, senat «z powodu dostrzeżonych nieregularności przy traktowaniu tego przedmiotu w biurze komitetu cenzury,» odmówił upoważnienia do publicznej sprzedaży książki w Krakowie, dopóki Helcel nie złoży «przekonywującego dowodu, iż sprzedaż pomienionego dzieła bądź w Królestwie Polskiem, bądź w Galicyi jest dozwoloną.» Rok cały zszedł zaniem Helcel dowody zebrał, i senat przychylając się do jego prośby, oświadczył, iż czyni to «z uwagi, że książka dozwoloną jest w cesarstwie rossyjskiem.» Kiedy senat miał

sze

sobie poleeonem od rezydentów, aby nie puszczać w obieg pism w ościennych państwach zakazanych, to przynajmniej dla zachowania decorum mógł był postarać się sam o wykazy książek zabronionych i nie przyznawać otwarcie, że jest tylko wykonawcą obcych władz postanowień.

cen-

Legalista, o polityczne knowania niepodejrzany, Helcel nie poddawał się z niemą rezygnacyą szykanom cenzury i dowolnej interpretacyi obowiązujących przepisów. Za każdym razem skarżył cenzurę do senatu i przy tej sposobności niezaniedbywał senatowi verba veritalis powiedzieć. «W dniu dzisiejszym, — piszę w marcu 1835 — zakomunikowanym podpisanemu został reskrypt cenzury rządowej, w którym, obok przestrogi dla właścicieli drukarń, domieszczonem jest tłomaczenie ducha ustawy o cenzurze, w ślad którego w drukarniach samo składanie pism, nie drukując ich nawet, bez poprzedniej aprobaty cenzora, miałoby stanowić przestępstwo, karę ściągające. Gdy atoli prawo tłomaczenia ducha praw i rozciągania ich do przypadków nieobjętych prawem, służy według ustaw fundamentalnych krainy naszej, tylko najwyższym władzom krajowym, owa druga komitetu cenzury klauzula jest aktem samowolnym, nieprawnym, a zatem żadnym; przeto podpisany przeciw niemu wyraźnie zaprotestował i o rzeczonej protestacyi ma honor W. Senat zawiadomić, aby komitetowi cenzury ścisłe stosowanie się do swoich prerogatyw i szanowanie praw krajowych polecić, lub też własne rozporządzenie, jakie co do poprzedniego składania pism za dobre uzna, ogłosić raczył.... Prócz tego, podpisany powziąwszy wiadomość, iż asesor komitetu żury zwykł urzędowe poszukiwania w drukarniach robić bez wezwania i przytomności właścicieli drukarń, ma honor upraszać W. Senat, aby rzeczonemu urzędnikowi stosowanie się do wyraźnego przepisu prawa obowiązującego, który do każdej inwestygacyi urzędowej się ściąga, łaskawie polecić raczył; gdyż dopóki pomieniony artykuł prawa, nową ustawą lub wyraźnem rozporządzeniem władzy najwyższej zniesionym lub odmienionym nie będzie, żaden urzędnik, bez przytomności podpisanego, do jego drukarni wpuszczonym nie

¹

Imię Zygmunt przybrał sobie Helcel przy bierzmowaniu i dołączył do chrzestnego dla odróżnienia od ojca, Antoniego Klemensa. Wielu przyjaciół Helcia: Wielopolski, Jerzy Lubomirski, Hube, zawsze go Zygmuntem nazywali.

²

Pisownię nazwiska zmienił Antoni ; brat jego Ludwik podpisywał się Hoelzel, z powodu firmy kupieckiej.

Z tej wyprawy pisał do żony, 9 marca 1840: «Wczoraj w niedzielę, jadąc z Krems do Meissen, gdzie już trzeciego szukałem Eggendorfu, do dwóch fałszywych próżno jeździwszy, przyszło mi na myśl, że w tęsknocie, jaka mnie dręczyła, dobrze i z pocztylionem pogadać. Pytam go więc, czy nie wie,

A. Z. Helcel, T. I,

³

W XV wieku, jeden z Prandotów od nadanęj mu wsi Skrudziny, nazwał się Skrudzińskim.

⁴

Po napisaniu rozprawy : Be querela in officiosi testa-menti secundum jus romanum.

⁵

Z domu Sonntag, córka lekarza, wychowana w klasztorze w Staniątkacli. Brat jej służył w powstaniu pod Różyckim.

⁶

Ostatnie w tej mierze wątpliwości uchyliła świeżo ogłoszone: Correspondance inédite du prince de Talleyrand et du roi Louis XVIII pendant le congrès de Vienne. Paris 1881.

⁷

Ogłoszone przez rząd angielski w 1863 roku.

⁸

Historya Rzeczypospolitej krakowskiej, od maja 1815, do listopada 1846. — Kraków 1851. — Wyszła tylko część tomu pierwszego.

⁹

Rozległość Rzeczypospolitej wynosiła 21 mil kwadr., ludność 95.000, z których 23.000 przypadało na miasto.

¹⁰

Pamiętniki Stanisława hr. Wodzickiego, prezesa senatu, cytowane przez Meciszewskiego.

¹¹

Sąd najwyższy na przestępstwa tego rzędu składał się z pięciu reprezentantów', losem wskazanych; z trzech senatorów, z prezesów obu instancyi, czterech sędziów pokoju i trzech obywateli, powołanych przez podsądnego.

¹²

Kto ich miał mianować lub wybierać, konstytucya milczy.

¹³

W rzeczypospolitej obowiązywał kodeks kryminalny austryacki, a cywilny francuzki.

¹⁴

Constitution de la ville libre de Cracovie. — Recueil des traités et conventions conclus par la Russie, p. F. Martens. Traités avec l’Autriche. T. III.

¹⁵

Dozór naukowy w gimnazyum nowodworskiem i w szkole św. Barbary, oraz nad szkółkami elementarnemi, należał do akademii. Program nauk w szkółkach wiejskich obejmował naukę czytania, pisania, rachunków i początki religii katolickiej, w miejskich prócz tego początki jeografii, historyi naturalnej i fizyki, z dodatkiem «innych pospolitych wiadomości, mogących dzieci oświecać, bez zawracania im głowy wyobrażeniami, które im wkrótce stan ich zapomnieć każą.» Na każde 220 dymów wiejskich miała być szkółka. Ojcowie byłi obowiązani posyłać dzieci do szkółki i płacić składkę na utrzymanie tejże; poborem trudnił się wójt i miał składkę ściągać wraz z podatkiem gruntowym, który tu figurował równie jak w konstytucyi, ale nie istniał i znanym nie był. Po wsiach wolno było uiszczać składkę w połowie w naturze, przeciw czemu oponował kasyer uniwersytecki, nie mając schowku na zboże i ziemniaki.

¹⁶

Rys postępów prawodawstwa karnego.

¹⁷

Helcel pisał w 1837.

¹⁸

Tu róg kartki oddarty.

A. Z. Helcel. T. I.

¹⁹

Znowu róg oddarty.

²⁰

Na dowód taki wystawia rachunek : Za 60 arkuszy druku na rok .

papier ........

pisma peryodyczne .... koszta korespondencyi korektor, rachmistrz etc. oprawa i okładki.....

razem .    4860

a gdy można liczyć na 100 prenumeratorów, przeto wypada na egzemplarz nawet więcej.

²¹

Z Wrocławia 18 maja 1835 ; z zachowaniem pisowni.

²²

Jerzy Samuel Bandtke w stosunku do społeczności i literatury polskiej.

²³

W pismach Helcia znajdzie dalej czytelnik mnóstwo na to dowodów. — Co rozpoczęła filozofia, to dokończyło w Gfalicyi niemieckie wychowanie szkolne, a prowadzi dalej życie publiczne i dziennikarstwo. Mowa polska w Galicyi pospolicie używana, jest narzeczem utworzonem na model anstryackiej biurokratycznej niemczyzny, będącej skażoną mową Goethego i Schillera. Komu ta niemczyzna jest obcą, ten nigdy nie pojmie, co znaczyć mają takie poczwary, jak utrzymywanie w ewidencyi, wentylowanie nie mieszkań lecz projektów i wniosków,

²⁴

Prawo pospolite polskie.

będzie ¹. Podpisany zaręcza nadto honorem, iż jak najściślej trzymać się chce przepisów ustawą o cenzurze objętych i obowiązków tamże przepisanych, lecz z drugiej strony uważa za powinność swoją przestrzegać, aby komitet cenzury nie uwłaczał prawom obywatelom służącym i nie przekraczał granic, udzielonej mu przez rząd władzy». Senat postępowania cenzury nie mógł zganić, bo sam jej to nakazał, odpowiedział więc, że nowe rozporządzenie jest «na prawie ugruntowane» i dodał: «Uczynione ze strony pana Helcia oznajmienie asesorowi komitetu cenzury o gotowości użycia przeciw niemu gwałtu, znajduje senat ubliżającem powadze władzy, w imieniu i z upoważnienia której wspomniony urzędnik działa, i nie może jak tylko chwilowemu uniesieniu przypisać krok', który w samem nawet prywatnem obejściu się nie mógłby być za przyzwoity uważany.» Jedyny to zapewne wypadek, aby najwyższa władza kraju w tym tonie odpowiadała na pogróżkę wyrzucenia za drzwi urzędnika, o czem w dokumencie podpisanym przez samego prezesa, lepiej było zamilczyć.

Doszło wreszcie Jo tego, że w 1837 podciągnięto pod aprobatę cenzury karty pogrzebowe, bilety wizytowe, rejestra gospodarskie i najdrobniejsze druki. Podobne przepisy istniały w Warszawie, Lwowie, Wiedniu, a spiskowe roboty krakowskie były dostatecznym powodem do rozciągnięcia surowej kontroli nad drukiem, lecz senat nie miał odwagi wystąpić z jawnem rozporządzeniem, uchylającem dawne przepisy, komitet zaś przesadzał w gorliwości. Helcel znowu zapytał senat na piśmie: «jaką ustawą lub uchwałą publiczną senatu zniesione zostały lub zmienione dawne przepisy ? Wskazanie mi podobnej ustawy będzie dla mnie świętym powodem do zachowania nowych przepisów komitetu cenzury, znam albowiem bardzo dobrze powinności moje dobrowolnego posłuszeństwa prawu i nakazom władz, na jawnem prawie opartym.»

W tych smutnych czasach powszechnego rozdwoju między rządzącymi i rządzonymi, trudną była zaiste rola senatu, postawionego jak między młotem a kowadłem, między naciskiem rezA^dentów i parciem agitatorów. Popularnym senat hyc nie mógł, ale mógł wiele ocalić ścisłem dopełnianiem obowiązków względem dworów i obstawaniem przy swojem prawie; przedewszystkiem zaś powinien był dbać o godność i powagę władzy, przez Polaków sprawowanej. Pokorny aż do zbytku w obec rezydentów i agitatorów, spokojnych obywateli nudził jak emetyk, siebie samego wszelkiego uroku pozbawiał, okrywał się śmiesznością, odstręczał od siebie tych właśnie, co w razie potrzeby jedyną dać mu mogli pomoc.

1845, napo wrót w Kra

Będąc w posiadaniu drukarni, Helcel wydał z własnych prac Rys postępów prawodawstwa karnego, podręcznik użyteczny wówczas dla prawników z zawodu, oraz poprawne tłomaczenie Lengnicha Prawa pospolitego polskiego. Z cudzych, wydał własnym kosztem Tenne-manna Rys history i filozofii, w tłomaczeniu Rzesiń-skiego; Zoryana Dołęgi Chodakowskiego O Słowiań-szczyźnie przedchrześciańskiej. Zawieszenie Kwartalnika, straty na wydawnictwach, zatargi z cenzurą, skłoniły go do pozbycia drukarni i szukania innego zajęcia. Kupił Górkę pod Krakowenri zaczął gospodarować. O gospodarstwie nie miał najmniejszego pojęcia; kiedy mu powiedziano, że trzeba «plew» dla bydła, kazał iść «pleć» w pole. Nauczył się jednak i agronomii, przyprowadził Górkę do dobrego stanu, wybudował dom, lecz widząc, że ten kawałeczek ziemi czas mu tylko zabiera i odrywa go od zajęć naukowych, sprzedawszy Górkę' kowie zamieszkał i badaniom swoim poświęcił się.

Z Puław, od księżny jenerałowej, z namiętnością zbierającej pamiątki wszelakie, wyszedł u nas początek historycznych kolekeyi. Jak to na świecie bywa, jedni zbierali ze znajomością rzeczy, inni dla mody. Medale i monety, par-gaminy, szable, ubiory, rzadkie druki, na które dawniej nikt nie patrzył, nabrały wartości i wzięcia. Ocalało tym sposo-

o ffitAdr¹ Ул(л\ЬaVa*»"'

УеЯхР^Мл

bem mnóstwo zabytków, przyszły do porządku rodzinne archiwa i biblioteki. Dowiedziawszy się o tem cudzoziemscy handlarze, także szperać zaczęli, a w niedostatku i fabrykować polskie rzadkości; wszystko się raptem znalazło, kto chciał mógł kupić pantofle Rzepichy, niejeden amator ubrał się w karabelę Jana III z wizerunkami królów, co po nim panowali. Najobficiej wyszły na jaw z ukrycia dyplomata, rozproszone po całej Polsce i jeszcze przez myszy niezjedzone. Zbierali je ludzie na rzeczy się znający. Kiedy Wielopolski i Swidziński bawili w Krakowie na emigracyi, u antykwa-ryuszów za bezcen kupowało się białe kruki i rzadkie do-kumenta. Margrabia odszukał tu część biblioteki Myszkowskich, przez Olrycha zmarnowanej, Swidziński zgromadził część swoich zbiorów; wtenczas także i Helcel swój zbiór założył i odtąd w poszukiwaniach nie ustając, zamierzał go zużytkować i ogłosić skoro mu okoliczności dozwolą. Jednocześnie z nim Hube kolekcyonował dyplomata. «Zbiór mój ciągle kompletuję —pisze do Helcia, 5 stycznia 1833. Dziękuję ci za obietnicę dostarczania dyplomatów krakowskich; wszelkie wyroki i wszelkie nadania, oraz fundacye, mile przyjmę. Jak sądzę, musi ich być nie mało w Krakowie. Upraszałbym jednak tylko o najdawniejsze, a przynajmniej o dyplomata nieprzechodzące połowy XVgo wieku; pomniki prawodawstwa z czasów późniejszych są obfitsze. W tych czasach, jenerał Krasiński udzielił mi sześćdziesiąt dyplomatów mazowieckich. Stosunki ze Lwowem postawiły mnie w tymczasowe posiadanie kilku ważnych rzeczy. I z Wrocławiem zawiązałem stosunki, tamtejsze archiwum katedry ma zbiór bardzo ważny. Poznań dotąd pasie mnie obietnicami, a przecież wiadomo, że mianowicie gniezneńskie dyplomata są bardzo ważne.« Każdy niemal z ludzi, pracom historycznym oddanych, posiadał jakiś zbiorek, nie licząc wielkich bibliotek i zamożnych amatorów. Zgromadzić razem materyały, uporządkować i ogłosić, przechodziło siły jednego człowieka. Jednym z pierwszych, co się takiego trudu nie zląkł, jeśli się nie mylę najpierwszym, był Leon Rzyszezewski. Zajmując się od młodości zbieraniem źródeł historycznych,

mając wstęp do archiwum Czartoryskich w Korcu, następnie do archiwum Radziwiłłów w Nieborowie, posiadającego cały komplet aktów do Unii Litwy z koroną, z własnych oryginałów i z wypisów utworzył imponującą całość i takową wydać zamierzył. Na sesyach redakcyjnych Biblioteki Warszawskiej, Rzyszczewski zetknął się z Helclem, obaj ustanowili razem program wydawnictwa Kodeksu dyplomatycznego i do dzieła zabrali się gorąco. Rzyszczewski uorganizował własnym kosztem biuro, do którego wszedł Antoni Muczkowski, mający łatwy wstęp do archiwum głównego w Warszawie; wyszukał korespondentów za granicą i wziął na siebie nakład; objaśnień historycznych i przy-pisków podjął się Helcel, i on, można powiedzieć, był filarem naukowym przedsięwzięcia. Z razu wielki ogarnął zapał uczonych warszawskich, ale jeszcze prędzej ochłodli ; odczytywanie tekstu, sprawdzanie autentyczności, porównywanie z późniejszymi kopiami, było może niczem w stosunku do trudności w utrzymaniu jedności i zgody w łonie areopagu przewodniczącego publikacyi. Ród uczonych i zbieraczy jest iritabilis wszędzie i zawsze, a im mniej nauki i brylantów w kolekcyi, tem więcej bywa draźliwości. Podsuwano fałszowane dokumenta, właściciele bardzo dbali o miejsce dla swoich skarbów; jeden z nich zgniewał się, że mu odmówiono tytułu Comes przy nazwisku. A cóż dopiero mówić o materyalnej stronie wykonania, o druku i o korekcie, o zwłokach powstających w skutek utrudnionych komunika-cyi z Helclem. Sam Helcel był bardzo wymagającym pod względem poprawności wydania; najmniejsza wątpliwość wstrzymywała postęp pracy; dostrzegłszy omyłki w druku, żądał odbijania na nowo gotowych arkuszy. Za wielką sługę poczytać należy Rzyszczewskiemu energię i niewyczerpaną cierpliwość, z jaką wszystko prowadził; wspierał go w tem Leon Łubieński, ponoszący część kosztów i trudu. «Obowiązkiem jest moim, aby o tem wiedziano, gdy on sam (Łubieński) imię swe ukryć usiłuje;» donosi Helclowi Rzyszczewski, 26 maja 1843, i tak o swojem położeniu mówi: «Zdaniem moim, każdy człowiek rozpoczynający jakąkol-

za-

wiek czynność, wychodzącą z obrębu rzeczy dostępnych każdemu, nadający popęd jakiemubądźkolwiek przedsięwzięciu, powinien zacząć od gruntownego ocenienia siebie samego i od obrania stanowiska, w którem użytecznym być może ; więc i ja, zapewniam pana o tern, widząc jak sąd mój naukowy w tak ważnym przedmiocie jest niedostatecznym, pojąłem zaraz, iż na stronę krytyczną całego przedsięwzięcia, jako najsłabszą, największe mieć należy baczenie; że należy je jak najtrwalej osadzić, jak najgruntowniej uorganizować ². Dziś już i imiona niżej przytoczone są dla nas rękojmią szczęśliwego naszych zabiegów skutku; jak rękopism oceniony przez pana z tą głęboką erudycyą, której już niejedne mamy dowody przejdzie jeszcze przez sąd surowy panów: Bandtke’go, Maciejowskiego, Schultza, Muczkowskiego i Rychtera, wątpię, aby publiczność miała co do zarzucenia i ażebyśmy tego powstydzić się mogli, a zresztą nie ma może rzeczy, jakkolwiek krytycznie i gruntownie napisanej, któraby gdzieś lub kiedyś nowej znowu wywołać nie mogła krytyki. Gdy, jak pan sam powiadasz, jedyny historyk ³, któryby mógł stanąć na czele tej naukowej pracy, nie jest między nami, a żaden jeszcze z młodszych nie dał tak znakomitej gwarancyi swej zdatności w tym rodzaju erudycyi, więc zdaje mi się, że właśnie dla tego, aby się zabezpieczyć od jakiejś chromającej roboty nowicyuszowskiej, należy życzyć, aby przedsięwzięcie dyplom atary u sza, pod względem naukowym, nie było oparte na jednym tylko samodzielnym kierowniku, ale na silniejszej daleko podstawie kilku światłych mężów, których zdanie zawsze będzie bezstronniejsze od pojedynczego sądu. Nim przejdę do szczegółowej odpowiedzi na niektóre uwagi pańskie, zapewnić jeszcze muszę, iż wcale z wydaniem dzieła spieszyć się nie zamyślamy. Wszak spekulacyi zapewne nie mamy na celu, a lekkomyślne

i dobrowolne prawie wyrwanie się na błędną drogę, nie zgadza się wcale z przekonaniem mojem o ważności tego dzieła, którą jak najzupełniej ocenić umiem.

«Zdaje mi się, iż pan posądzasz nas o słabość dla właściciela posłanego dyplomatu, niczem jednak niedowie-dzioną. Aby nadać ruch i ciało naszemu przedsięwzięciu, potrzebowaliśmy materyałów; takowych nie było pod ręką, musieliśmy się zatem chwycić źródła, zkąd ich najłatwiej, bo za pieniądze, dostać mogliśmy. Że układ o ich kupno może się panu zdać korzystnym dla właściciela, nie dowodzi to jeszcze słabości naszej dla niego, ale czego innego — o czem zamilczę. Zresztą, i w układzie tym, najwięcej na dobrej wierze opartym, pierwszy artykuł jest pewnem oszań-cowaniem się przeciwko wątpliwej sumienności, gdyż przeczuliśmy prawie, że ztamtąd wytknie nieprzyjaciel. Rozumie się, że te tylko dyplomata przyjęte będą, na które wszyscy członkowie redakcyi zgodzą się, bo na cóż byłaby redakcya, gdyby jej wyboru czynić nie było wolno? O konieczności zaś naszego układu z właścicielem dyplomatów to najwdęcej przekonywa, iż jednak tym sposobem popęd jest dany; już jest ta bryła ziemi, chociaż niekształtna i nieczysta, z której kruszec da się wyprowadzić, a z niczego coś stworzyć niepodobna.

«Słusznie i bardzo słusznie pan powiadasz, że dzieło nie powinno wychodzić cząstkowo oddziałami, ale tomami; że wprzód manuskrypt całego tomu winno się przygotować, przepisy i nadpisy aktów wykończyć; wtedy się tekst wydrukuje, indeksa, przedmowa i wywód historyczno teoretyczny na tym tekście się dorobi, i cały tom wyjdzie świat. Natośmy się wszyscy zgodzili i tego wiernie trzymać się będziemy... Co do tytułu, oczekujemy na projekt pański z niecierpliwością, gdyż przesłany panu przezemnie i tutaj niezadowolnił wszystkich. Przyjęto z samego początku zasadę, iż należy zasłonić tytułem szczegółowym zbiory poje-dyńczych osób od tytułu ogólnego, który im jednak daje życie, a teraz już nie łatwo usunąć ten podrzędny osobisty celik, który, jak pan słusznie powiadasz, może sparaliżować

na

postępy w głównym celu, — niesprawiedliwie bowiem byłoby, gdy każdy tym tytułem osobnym zdaje się szukać chluby z zebranych przez siebie dyplomatów, dopełniać takowe zbiory cudzymi dyplomatami, których wynaleść kto nie mógł lub nie umiał, a któreby jednak w tym tomie a nie innym właściwe miejsce znaleść powinny. Jest to circulas vitiosus, z którego wyjść trudno, bo każdy dla siebie, a nikt dla dobra ogółu...

«Udział naukowy, który nam pan ofiarujesz, nietylko z chęcią, ale z wdzięcznością przyjmujemy. Jeżeli utrzyma się zasada szczegółowych tytułów, nie widzę przyczyny, dla czegoby zbiór pański miał się wyrzec zaszczytu, o który inni tak silnie się dobijają, gdy zwłaszcza ten zaszczyt będzie daleko prawniejszym. Co do indeksów, przedmów i rozpraw, nie sądzę abyś pan chciał, ażebym ja, naprzy-kład, podpisywał się na pracy pańskiej, a przecież ktoś podpisać musi.»

za

«Odebrałem pierwszy arkusz dyplomatów, — pisze Hube do Helcia, w listopadzie 1845. Wiesz jak mnie przedsięwzięcie to interesuje, jak wiele przywiązuję wagi do pomyślnego postępu tej pracy. Będąc w Warszawie, mówiłem z hr. Rzyszczewskim o sposobie, w jakiby wypadało samo wydanie urządzić. Utrzymywałem wówczas, że najlepiej drukować tylko sam tekst i wary anty, jeśli jest kilka. Zdawało mi się, że nie nadszedł jeszcze czas pisania objaśnień. Dopiero jak będziemy mieli tysiąc, kilka tysięcy dyplomatów, dopiero wówczas będziemy mogli kombinować, objaśniać, wyprowadzać wnioski. Teraz jeszcze mamy mało materyalów do pracy krytycznej. Tymczasem pisanie adnotacyi opóźnia samo wydanie materyalów, zwiększając koszta druku, — a co najgorsza, nieraz prowadzi do fałszywych zupełnie wniosków, których płonność wydanie dalszych częś.i zbioru okaże. Zamiast adnotacyi, wypadałoby robić dokładne rejestra nazwisk, osób, miejsc, wyrażeń technicznych. Adnotacye do pierwszego arkusza wszystkie zdaniem mojem chybione, niegruntowne; dopisków nad miarę wiele, tego co potrzeba nie ma. Jeśli można, dajcie pokój adno-

tacyom, albo przynajmniej ich liczbę ograniczcie... Źe ja dotąd moich dyplomatów nie nadesłałem, prawdziwie nie moja wina, bo nadzwyczajne prace, któremi jestem obarczony, nie pozwalają mi na chwilę zająć się uporządkowaniem onych.w

Hube i co do prawodawstwa Kaźmierzowskiego nie zgadzał się z wywodami Helcia. Kto z nich miał racyę, za-wewne tylko Panu Bogu wiadomo; powiedzą to nam może sędziowie Kaźmierza W. na Jozafata dolinie.

Do pierwszego tomu Kodeksu Rzyszczewskiego i części drugiego Helcel dostarczył przypisów ; dalszą pracę przerwały wypadki roku 1846 i ciężka choroba Helcia.

Po pierwszem obcięciu samorządu rzeczypospolitej krakowskiej, przyszły i dalsze coraz nowe ścieśnienia, o których na innem miejscu będzie mowa, a z niemi jeszcze większy zastój i czczość nastały w Krakowie. Roboty spiskowe, którym miasto służyło przytułkiem i ogniskiem, wywoływały coraz częstszą interwencyę rezydentów i rządów opiekuńczych w sprawy miejscowe, represyę wszelkich oznak życia. Publiczne zajęcia Helcia w tej porze, zabierające mu więcej czasu niż były warte, ograniczały się do posług obywatelskich, od których usuwać się nie chciał. W roku 1833 powołany został na arbitra przy wprowadzaniu do sądów spraw skarbu i instytutów; w roku 1838 na członka komisyi kodyfikacyjnej i komisyi emerytalnej ; w 1843 na zastępcę w komisyi obrachunkowej, mianowanej przez konferencyę rezydentów, w miejsce rozwiązanej komisyi sejmowej. Zasiadał także w komitecie teatralnym, ustanowionym z ramienia senatu. Piastował mandat deputowanego na sejm, raz jeden już tylko zwołany, a znaczący dużo mniej, niż dzisiejsza rada miejska. Wprawy w życie publiczne nabrać, nie miał Helcel sposobności; z interesami rzeczypospolitej zaledwie pobieżnie mógł się obznajomić i przywiązania wielkiego do niepodległości Krakowa nie wyniósł ; prędzej zbrzy-dził sobie ten stan nieznośny, połowiczny, tłumiący w ludziach chęć do życia czynnego i pracy. Podzielając powszechne

wyobrażenia polityczne i patryotyezne uczucia, trzymał się zdała od tajnych knowań, które mu wstrętne i jego naturze przeciwne były. Sumienne badania historyczne i prawne nauczyły go iść do gruntu rzeczy, nie kontentować się powierzchnią i pozorem ; one także oderwały go od niemieckiej filozofii, przeniosły jego umysł w zdrową atmosferę swojską, a wtenczas ocknęły się i uczucia religijne, chwilowo uśpione.

ни

<1

PROPAGANDA REWOLUCYJNA I JEJ NASTĘPSTWA.

Uczucie krzywdy Polsce przez rozbiory wyrządzonej, dążenie do połączenia w jedno ciało części podzielonej ojczyzny i odzyskania niepodległego bytu, są to ramy naszego życia porozbiorowego, tudzież potężne, ciągle w nas działające siły, których wpływ czuć się dawał nawet w czasie najgłębszego upadku na duchu, następującym po ostatnim rozbiorze. Opatrzność oszczędziła nam niebezpiecznej próby długotrwałego letargu, ale włożyła na nas zarazem niezmiernie ciężkie i pracowite zadanie. Wśród najtrudniejszych warunków i okoliczności przyszło nam zapełniać ramy historyą stworzone, które chroniły nas od rozsypania się w proch, jak martwe ciało; trzymać na wodzy siły nami wstrząsające i bezwiednie im nie ulegać; — jednem słowem tak postępować, iżby nasz pochód nie był marnem targaniem się w próżni i szukaniem niepodległości na manowcach, wcale do celu niewiodących Wybór dróg i środków zawsze w jakiejś mierze od nas zależał, błędem jest przeto przypisywać wszystko, co się działo i wszystko co się stało w Polsce, fatalizmowi położenia, uczuciu krzywdy rozbiorowej i dążeniu do niepodległości. To ostatnie zwłaszcza, rozumnie kierowane, zapewniało nam żywotność i siłę w wytrwaniu; natomiast niemiarkowane rozumem i rachubą, musiało na naród nowe ściągać nieszczęścia i bardziej jeszcze oddalać od celu, do którego i tak bardzo może odległe dzieliły go czasy; groziło nadto jeśli nie ostateczną zatratą, to

przynajmniej wyczerpaniem sił żywotnych i tem, że całe pokolenia do rozpaczy przywiedzione, z dążeniem w treści zbawiennem rozbrat wziąść zechcą rozmyślnie.

Do wszystkich przeszkód, jakiemi droga nasza najeżoną była, przyłączyły się dziedziczne niedostatki, mianowicie niezdolność i nieumiejętność rządzenia i kierowania sobą, o co rozbiła się już ostatnia próba naprawy rzeczypospolitej, przez sejm czteroletni podjęta Niczem nieumiarkowana pogoń za nieograniczoną i nieokreśloną wolnością, nie dopuściła w Polsce skupienia i ustalenia na jednem miejscu najszczu-plejszego nawet wymiaru władzy, jako węgielnego kamienia całego układu. Z obawy usząjerbku swobód, rozpraszano władzę na atomy, za czem szło rozproszenie odpowiedzialności za straż i kierunek rzeczy publicznej i chroniczna niemoc rządu. Nie zdołała też Polska uzyskać i utrzymać granic obronnych, dojść do znaczenia i wpływu w Europie, wewnątrz u siebie ład zaprowadzić, a wreszcie bronić się od sąsiedniej przemocy. Jednocześnie rozwijały się zbyt bujnie wady charakteru narodowego, i tłumiły lub niepłodnemi czyniły wrodzone cnoty i przymioty. W pogoni za wolnością pomijano inne potrzeby ojczyzny, nie powstała przeto silna tradycya interesu narodowego, zaginęła zdolność i umiejętność rządzenia.

Przy najgłębszem przekonaniu o potrzebie reformy, przy najlepszej ku temu woli, sejm czteroletni zaślepiony miłością swobody, rozpoczął dzieło ęd rozbicia wznoszącego się rządu, tak niezbędnego dla ubezpieczenia zagrożonego bytu, a straciwszy wiele czasu, na pisaną zaledwie zdobył się naprawę, dla której nie przysposobił fundamentów i filarów. Upowszechniona natenczas wiara w wszechmocność pisanych ustaw, tłómaczy złudzenia twórców konstytucyi trzeciego maja, lecz w całem ich postępowaniu widać, że im tchu i materyału nie starczyło na skuteczniejszą naprawę.

Po przecięciu pasma politycznego istnienia, zmieniły się rozmiary i warunki, w jakich sobą mieliśmy rządzić, lecz sztuka rządzenia sobą nie straciła na wadze ani na doniosłości, za jej pomocą bowiem tylko naród wpływał na polepszenie własnej doli. Okazało się to zaraz w epoce napoleońskiej, kiedy Polska wciągniętą została w wir olbrzymich wypadków, i pośród olbrzymiego starcia interesów, samym tylko rządziła się entuzyazmem. Niepodobna wymagać, iżby całe społeczeństwo rachowało jak jeden człowiek ; gdy jednak zdolność do rachuby tkwi w społeczeństwie, występują głowy celniejsze, rachujące za wszystkich, i reszta idzie za niemi. Głów politycznych i rachunkowych znalazła się u nas nader szczupła liczba i nikt ich nie słuchał; rej wiedli entuzyaści, w rękach których zmarniał zapał narodu.

Co dla nas kongres wiedeński dobrego uczynił, stało się, rzec można, bez czynnego ^zyłożenia się Polaków, ogół bowiem poprzestał na negacyi. Rozpoczęła się nie mniej dla Polski pora stosunkowo pomyślniejsza, łatwiejsza do przebycia. Zamiast ułudnej niepodległości Księstwa Warszawskiego i zwodniczych nadziei, zyskaliśmy w Królestwie Polskim odrębny byt narodowy, własny rząd, sejm, skarb i wojsko; Litwa i Ruś zachowały dawne instytucye, tudzież polski system edukacyi publicznej pod zwierzchnictwem ks. Adama Czartoryskiego; Galicya i Poznań zyskały niejakie, choć niedostatecznie określone gwarancye traktatowe. Teraźniejszość spoczęła w naszych rękach. Należało stać twardo przy swoich prawach, ale i cudze szanować; nie zapominać, że był czas kiedy imię Polski nie istniało, liczyć się z siłami i możnością, a utrzymując i rozwijając to cośmy mieli, pracowaliśmy niezawodnie dla przyszłości.

Położenie Polaków było w ogóle znośne, nie było nigdzie ucisku przechodzącego miarę ludzkiej cierpliwości i przyprowadzającego naród do rozpaczy; ogół nie rwał się do niepodległości, o której marzyły niecierpliwsze jednostki, zawsze i wszędzie znajdujące się. Rzeczą było umysłów rozważniej szych, poskramiać indywidualne zapędy i wcześnie zapobiedz, aby gorączka nie udzielała się dalej i całego nie ogarnęła kraju. Stosowało się to szczególniej do Królestwa i Warszawy, jako do głowy i serca Polski, zkąd szedł przykład i kierunek dla innych dzielnic, i gdzie samorząd działanie w tym duchu nakazywał i ułatwiał.

Stan wewnętrzny Królestwa niewątpliwie był drażliwym. Zawód sprawion}^ nieprzyłączeniem Litwy, nie dopuścił utrwalenia stosunku między krajem i monarchą; choć jednak nie przyszło do wspólnego z Litwinami w Warszawie sejmowania, zakładem jedności pozostawała jedna wiara, kilko-wiekowa wspólna historya, edukacya w duchu polskim; z czasem byłby przyszedł związek celny z Rosyą i zniesienie granicy. Konstytucya nieodpowiadająca politycznemu wykształceniu społeczeństwa, niezgrabnie ułożona, inaczej rozumiana przez dawcę, inaczej pfzez obdarowanych tłóma-czona, wiodła do nieuniknionych nieporozumień i sporów. Rządzący i rządzeni potrzebowali włożyć się do nowego porządku, instytucye musiały przejść w obyczaje, co wymagało dobrej woli, cierpliwości i czasu ; na teraz ważniejszym był chleb powszedni bytu narodowego i samorządu, niż liberalne zbytki. Nieszczęściem, klasa rządząca wznowiła płonne walki z władzą ; wszczęła wrzawę, wśród której rozlegały się jak na puszczy i gubiły głosy ostrzegające, iżby z ogniem nie igrać i kraju nie wystawiać na hazardy. Idąc za przykładem starszyzny, ogół przestał troszczyć się o najważniejsze zadania, pierwszorzędnego dla kraju znaczenia; wyro-dziło się chorobliwe nieukontentowanie, pogarda istniejącego porządku, nieokreślone pragnienie jakiejś zmiany, nie dobrze wiadomej; wszystko to służyło podnietą do tajnych i nielegalnych robót, na które tern mniej zważano, czem więcej wzmagał się niesmak i niezadowolenie. Spiski rzuciły słowo niepodległość, jako heroiczne lekarstwo na wszelkie dolegliwości, lecz najwięksi wichrzyciele sejmowi bardziej mieli na oku ideały konstytucyjne, zwycięstwa nad władzą i inne podrzędne cele, niż niepodległą Polskę; dużo też upłynęło czasu, zanim hasło niepodległości, choć tysiączne w sercach znajdujące echo, stało się jedyną podstawą narodowej polityki i popchnęło Polaków do ubiegania się za niepodległością w najkrótszym czasie, bez względu na niemożność i nieprawdopodobieństwo skutku. Dowód to, że dążność do niepodległości dawała się pogodzić z rozumną polityką i roz-tropnem postępowaniem.

Ojcowie narodu, z urzędu na straży konstytucyi postawieni, drżąc na samą myśl gwałtownego wywrotu, pobłażaniem okrywali przedwstępne ku temu uczynki; nie unosiła ich przecież namiętna żądza niepodległości, ani ślepa ku mocarstwom rozbiorowym nienawiść. Jak oni władzę pojmowali i jak się z nią obchodzili, jak wypełniali obowiązki władzy, niech służy za odpowiedź pełnomocnictwo księcia Czartoryskiego przy organizacyi Królestwa, jego krzesło w radzie administracyjnej, kuratorya litewska, sąd sejmowy, cała wreszcie historya powstania.

Kiedy 29 listopada władza przeszła w ręce mężów najpopularniejszych, wciągu dni niewielu, wbrew własnemu zamiarowi, doprowadzili oni rzeczy do tego, że zamach przez nich potępiany, przerodził się w wojnę narodową, o której niechybnym upadku zawczasu mocno przekonani byli. Przypuśćmy jednak, że mądrość ludzka nie była w stanie tej ostateczności odwrócić. Odkąd wojna wybuchła, obca przemoc nie przeszkadzała urządzić się wewnątrz według prawideł zdrowego rozsądku, ustanowić rząd na jaki stać było i uniknąć anarchii. W nowożytnych państwach konstytucyjnych, rząd staje w takich razach przed Izbą, otrzymuje pełnomocnictwo i Izbę do rozejścia się skłania. Okropny był wprawdzie skład sejmu, ale przemawiając w imię ojczyzny do serc polskich, można było przynajmniej zapobiedz najgorszemu złemu, nieładowi pod sejmem rządzącym. Kasi Rzymianie czekali aż im władza gwałtem wciśniętą zostanie; Chłopicki biorąc dyktaturę, powołał się na przykład Rzymu i potem rzucił ją w oczy sejmowi, który aż zanadto do wszechwładztwa skory, wszystko zagarnąć pospieszył. Gdy nie znalazł się człowiek chcący i umiejący rządzić i rozkazywać, władza poszła znowu w rozsypkę, utonęła w ciele bez głowy, które cień tylko samodzielności zachowało, bo najdonioślejsze uchwały, jak detronizacyę, podsuwał mu klub i przeprowadzał z nienacka, pod naciskiem galeryi.

Rząd ówczesny taki jak był, byłe oczyszczony usunięciem Lelewela i zostawiony sobie, przy poparciu tylu dobrych jenerałów, byłby pewno potrafił lepiej zużytkować waleczność wojska, ofiarność szlachty, uległość i tęgość chłopa, a w każdym razie byłby niezawodnie nie potrafił wojnę tak źle poprowadzić jak sejm, który zachowawszy sobie całą władzę, aż do prawa mianowania i odwoływania naczelnego wodza, zniszczył odpowiedzialność indywidualną, psuł działania wojenne; przyjmowaniem skarg na zwierzchników od malkontentów w mundurach, zaszczepił nieposłuszeństwo w armii. Sejmowi zawdzięczamy nareszcie rzecz, trzymającą nie ostatnie miejsce w rządzie przyczyn opłakanego końca wojny i całego przedsięwzięcia, a pierwsze w rzędzie przyczyn następnych klęsk i nieszczęść, — emigra-cyę. Jeśli nie wcześniej już, to od początku roku 1831 po jawiła się myśl emigracyi, * sejm ją podjął i ulegalizował uchwałą powziętą po bitwie pod Grochowem, gdy własny komplet ograniczył do trzydziestu trzech członków obecnych, żeby módz obradować nawet za granicą. Odtąd czem bardziej sprawa chyliła się ku upadkowi, po kaźdem nowem niepowodzeniu, projekt opuszczenia kraju i «żywej na Zachodzie protestacyi» coraz liczniejszych zyskiwał zwolenników, aż wreszcie uznany został za naturalne wyjście: wtenczas też ustała potrzeba roztropności w politycznem działaniu, wojna zeszła do prostego krwi rozlewu. Nie trzeba było być mistrzem w sztuce wojennej, żeby ocenić, czy można bronić szczupłemi siłami przeciw silniejszemu nieprzyjacielowi, słabo okopanej Warszawy, w okolicy płaskiej jak dłoń, z Wisłą za plecami i jedynym na niej mostem. Wszyscy jenerałowie upadek stolicy przewidywali, żaden inny plan kampanii nie rokował powodzenia. Odkąd świat światem, jedno jest wyjście loiczne z takiego położenia — układy./

* «W styczniu 1831 Leon Rzewuski otworzył księgę, w której akt wyrażający uczucia powszechne został spisany i podpisany przez wszystkich prawych Polaków:... uznaliśmy za powinność bronić wszelkiemi siłami niepodległości ojczyzny i sławy imienia polskiego; nie poddać się w kraju żadnej zwierzchności, sankcyi narodu za sobą niemającej ; ustąpić raczej z ziemi naszej lub zginąć, niż ujrzyć w niej zwyeięzkiego nieprzyjaciela.« Wspomnienia A. E. Koźmiana.

fi

4Л,

O ile szczeremi były propozycye Paszkiewicza, przez Dan-nenberga przywiezione, skutek mógł tylko okazać ; wchodząc w układy, sejm nic nie ryzykował, ale zyskiwał widoki ocalenia instytucyi krajowych i zabezpieczenia losu dobrze ojczyźnie zasłużonego żołnierza. Jeśli Mikołaj łamał później warunki, sejm za to nie odpowiadał ; kraj i armia znajdowały się w tern samem położeniu, w jakim znalazły się po złożeniu broni w Prusach. Zdecydowany pójść na emigracyę, sejm odrzucił bez namysłu propozycye; odłożywszy na bok rozum i roztropność, postawił zasadę niepodległości ; nakazał walną bitwę, mając matematyczną pewność przegranej. Po złamaniu linii obronnej straciliśmy najlepsze szanse. Paszkiewicz, widząc przed sobą cień rządu i cień wodza, zwlekał, wymanewrował armię z miasta i parł ją ku granicy, pewny, że mu zdobycz nie ujdzie. Jeszcze i wtenczas ciężył na wodzu naczelnym obowiązek wyjednania przynajmniej amne-styi dla prostych żołnierzy. Wojskowemu łatwiej przychodzi zginąć w bitwie, niż położyć swoje nazwisko na kapitulacyi; na to trzeba więcej niż prostej odwagi, gdyż współcześni i potomni sądzą surowo, najczęściej niesprawiedliwie, podobne uczynki. Nie bez ciężkich walk wewnętrznych chwytają się wodzowie ostateczności takiej, dźwigają potem przez resztę życia przekleństwo lub miano zdrajcy. Nasi wodzowie walk z sobą staczać nie potrzebowali; emigracya zwalniała ich od tego. Kiedy dla przyciśniętego do pruskiej granicy wojska, ostatnia godzina oporu wybiła, «aby nieprzedawnionych praw narodu żadnym układem w wątpliwość nie podać ⁴, » Rybiński złożył broń przed Prusakami, «obrońcom ojczyzny i wolności» obiecał kartę w hi-storyi i więcej się o nich nie troszczył. Starszyzna uniknęła «zemsty Mikołaja,» rzucając mu na pastwę tysiące nieszczęśliwych, którzy za własne zasługi i cudze winy poszli pokutować na Kaukazie albo w Orenburgskich stepach.

w now-

Taki był koniec powstania. Niezliczone klęski zwaliły się na całą Polskę i rozpoczęła najboleśniejsza

szej naszej historyi epoka. Pozbawieni zostaliśmy na długie lata możności powetowania strat poniesionych; do wytrwałej pracy zawsze nie skorzy, opuściliśmy ręce zupełnie ; społeczeństwo zaprzestało myśleć o sobie; zmąciły się w niem pojęcia prawa i porządku, błędy jakich mu się najbardziej chronić należało, wyniesione zostały do rzędu cnót i powinności obywatelskich, a na straży przez powstanie zrodzonego chaosu, stanęła emigracya późniejszych nieszczęść główna sprawczyni.

Wyszła z kraju starszyzna, częścią do tego przymuszona, częścią z własnej woli i z mocnem postanowieniem pozostania na obczyźnie; wyszła unosząc z sobą gorycz i chęć odwetu, przekonanie, że nie przestaje być prawowitą władzą, powołaną do kierowania dalszem postępowaniem kraju. Pociągnęło za nią przeszło cztery tysiące ludzi, — oficerowie różnego stopnia, prości żołnierze, dawni klubiśc^ intryganci i wichrzyciele, tłum patryotycznych i inteligentnych bagnetów, odwykłych od posłuszeństwa i porządku, uważających się za bohaterów i ofiary zdrady, oderwanych od rodzin i zajęć, wykolejonych na resztę życia, a uznających się także prawdziwą reprezentacyą ojczyzny. Stanąwszy najpierw w Paryżu, ludzie co rozmaite w kraju piastowali godności, spróbowali stanąć na czele emigracyi, zaprowadzić w niej ład, pośredniczyć w stosunkach z rządem i sprawą kierować. W początku listopada powstał komitet pod prezydencyą Bonawentury Memojowskiego, ostatniego prezesa rządu. ⁵ Po kilku tygodniach sam się rozszedł, nie zostawiwszy innego śladu prócz odezwy i obchodu rocznicy powstania; od ogółu wychodźców wcale słuchanym nie był, bo tam dawny klub warszawski reprezentował prawowierny patryotyzm i zbawienie ojczyzny. Ks. Adam Czartoryski całkowicie musiał się na bok usunąć, jako zawada dla własnych stronników; inni ludzie znaczniejsi i umiarkowanych opinii, okrzyknięci za zdrajców i niedołęgów, nie tylko wzięcie stracili, lecz w sobie samych zachwiani i zwątpieni, nie byli w stanie zdobyć się na jakieś zgodne wystąpienie. Ich przeciwnicy tymczasem łatwiej się jednoczyli w osobny obóz, z nietajonym zamiarem wydarcia im resztek wpływu i władzy. Nielepszego jak pierwszy powodzenia doznał nowy komitet, w roku następnym z jenerałów i cywilnych złożony, w którym zasiedli ludzie najsprzeczniejszych opinii, Pac, Siéra w-ski i Umiński, wojewoda Ostrowski obok Lelewela, prezy-dującego jednocześnie w innym, skrajnym komitecie; Worcel, Ledóchowski, Zwierkowski, Teodor Morawski, Wołowski, Plichta, Hube, Aleksander Jełowicki. istny zaprząg z bajki, gdzie rak, ryba i łabędź razem wóz ciągnąć miały. Zamianowali oni Czartoryskiego pełnomocnikiem dyplomatycznym, co mu nie wiele powagi u gabinetów dodało, a w oczach emigracyjnego tłumu nie pomogło. Nowa ta władza, najmniejszego nie znalazłszy posłuchu, sama się rozpłynęła. Próbowano kilkoma nawrotami zebrać sejm, ale nigdy nie przyszło do sprowadzenia trzydziestu trzech posłów; zrozumiano wreszcie, że śmieszność prędko taki parlament zabije. Powoli dopiero, około ks. Adama kupić się poczęli dawni jego stronnicy, politycznie najbardziej wykształceni, stanowiący bez kwestyi czoło wychodźtwa, i utworzyli niejako prawicę emigracyi. Związani orzeczeniami sejmu i własnem położeniem, za cel przyjęli niepodległość Polski w dawnych granicach, a w niej rząd monarchiczny i konstytucyjny. Najmniejszej nauki z r. 1831 nie odniósłszy, marzyli o pomocy mocarstw zachodnich, które spodziewano się przekonać, że ich interesem jest Polskę odbudować i wpływ Rosyi z Europy usunąć. W emigracyi party a ta, arystokratyczną zwana, miała, do walczenia z demokratycznym obozem, bez porównania liczniejszym, lepiej uorganizowanym, opartym o rewolu-cyę powszechną i przed żadną niecofającym się ostatecznością, który aż do roku 1848 na obczyźnie i w kraju był wszechwładnym panem położenia. Działanie Czartoryskiego, polegające głównie na agitacyi w parlamentach i dziennikach, w kraju niedostatecznie znane i przeceniane, wzniecało tam nieuzasadnione nadzieje i szkodliwe złudzenia; widoki zagranicznej odsieczy usypiały jednych, w oczach innych uprawniały przygotowania stronnictwa ruchu. Nigdy też par-tya ta nie zdołała odwrócić żadnego zamachu i żadnego nieszczęścia; bezsilna, na fałszywej stojąc podstawie, wtórowała wypadkom, jak chór w starożytnym teatrze, i dla ocalenia własnego kredytu musiała przystępować do ruchów, przez przeciwników wzniecanych.

W tłumie emigracyjnym znaleźli się sekciarze, z dawna utrzymujący związki z tajnemi towarzystwami na Zachodzie, które, począwszy od spisku Łukasińskiego, odgrywały rolę w krajowych robotach. Byli także dogmatyczni rewolucyoniści, ślepo wierzący w zbawienność jakobińskich doktryn, albo też jak papugi powtarzający wyuczone zdania. Podczas powstania nikt tych Jakobinów nie umiał poskromić, choć zwłaszcza w początku nie wielkiej ku temu trzeba było siły; gdy im całkowicie popuszczono cugli, stali się strasznymi i wcześnie wytoczyli proces ludziom u steru stojącym, oskarżając ich o zgubę ojczyzny. Rezultat poparł te oskarżenia; bijąc przeto w słabą stronę przeciwników, zyskali posłuch i wpływ na umysły, powierzchownie rzeczy sądzące. Zdążających na Zachód emigrantów fetowały po drodze loże wolnomularskie, mowami o wolności i braterstwie ludów, obietnicami pomocy ku odzyskaniu ojczyzny. Przyjęły ich z otwartemi rękami tajne towarzystwa francuskie, którym przynosili siłę, jaką rozpacz daje i ramię sięgające daleko na Północ. Wszystko tak się złożyło na ułatwienie przymierza między wychodźtwem i rewolucyą powszechną, od r. 1830 połączoną w jedno ciało.

Dawny klub warszawski nie zależał pola. Już 8 grudnia 1831, Maurycy Mochnacki i Adam Gurowski zwołali zgromadzenie emigrantów i obrali komitet. ⁶ Prezydował nieunikniony Lelewel, pod nim zasiedli Zwierkowski, Roman Sołtyk, Tadeusz Krępowiecki, Gurowski, Leonard Chodźko i inni pomniejsi; pod koniec roku zaś Józef Zaliwski, przyszły wódz wojującej emigracyi. W odezwie do «wojowników polskich,» komitet Lelewela oskarżył naczelników powstania o «niedołęstwo i zdradę,» zalecił wychodźcom nie wracać do kraju, ho «przyjdzie chwila, w której głos trąby powoła was na ojczyste niwy.» W podobnym tonie przemówił do Węgrów, Rosyan i Żydów polskich, za co przez rząd francuski został rozwiązany, a Lelewel wydalony z Paryża w końcu 1832 r. Jeszcze przedtem jednak, w marcu, powstało towarzystwo demokratyczne, założone przez szumowiny wichrzycieli warszawskich, Gurowskiego, Krępowieckiego, Puławskiego, Janowskiego. Za cel wzięło «niepodległość Polski,» za zasadę i środek «demokracyę;» przyznało się wreszcie do «ścisłego zjednoczenia z rewolucyjnemi Europy żywiołami » W odezwie do «obywateli żołnierzy,)) z 12 września 1832, tak streściło swe wyznanie wiary i program działania: «Bóg dał ziemię dla wszystkich ludzi. Chłopom należy się prawem własności ta ziemia, którą uprawiają; kiedy u panów syn po ojcu bierze sukcesyę, chłopi za tyle pracy swoich ojców powinni już byli dotąd ten kawałek ziemi, uprawianej przez siebie, w sukcesyi dostać i być wolni od pańszczyzny. Nie odezwiemy się do szlachty, tylko chłopom powiemy : powinnością jest waszą domagać się tego, co wam wydarte zostało i co wam się należy, a wybuchnie narodowa wojna. Dzieci i kobiety będą żołnierzami ; bronią kij. kamień, wrząca woda; twierdzą wieś każda; zmarnieją wszyscy Moskale, kupami przechodzić będą na naszą stronę; Francuzi i Niemcy pobiegną na oswobodzenie Polski, gdy się dowiedzą, że Polacy sprawiedliwi.» W stosunki społeczne wnosiło przeto towarzystwo demokratyczne socyalizm ; w polityce i prowadzeniu wojny opierało się na fałszywych, żeby nie powiedzieć szalonych przypuszczeniach, przy których pomimo najsroższych zawodów i doświadczeń pozostało, a program ten, zawsze z jednakiem niepowodzeniem stosowany, pozostał aż do roku 1863 programem całego stronnictwa ruchu.

Jakkolwiek towarzystwo demokratyczne zrazu nie ogarnęło wszystkich ruchliwszych elementów, jakkolwiek po za niem formowały się inne koła umiarkowańszego lub gorętszego odcienia, ono jedno przecież działało i tern pierwszego dobiło się miejsca. Na rok 1833 ułożoną została wyprawa

partyzancka do Polski. W styczniu Zaliwski, wodzem obrany, mianował ośmnastu naczelników dla Królestwa, Litwy i Wołynia, polecając im prowadzić wojnę podjazdową oddziałami liczącymi po pięćdziesięciu ludzi; propagować między ludem naukę o prawie do ziemi i przysposabiać powszechne powstanie. Oprócz przysięgi partyzanckiej, naczelnicy składali drugą karbonarską, na posłuszeństwo centralnej władzy, zwącej się «zemstą ludu.» Do poznania się wzajemnego służyły im znaki umówione, sposób podania ręki, hasło amitié, fraternité, bienfaisance; na domu zamieszkanym przez emisaryusza. kreślono trójkąt wolnomularski. Każdy opatrzył się w truciznę, «aby gotowych okrucieństw Moskwy uniknąć.» Spiski francuskie dostarczyły wysłańcom paszportów i po 100 franków na drogę. ⁷ Z zakładu emigracyjnego w Besançon ⁷, wyruszył przez Szwajcaryę «święty hufiec pięciuset,» jądro przyszłej armii Zaliwskiego; inni pojedynczo pospieszyli. Sam Zaliwski udał się do Galicyi, zkąd miał kierować wyprawą. Nie znalazł nic przygotowanego, chłop nie chciał słuchać o nadaniu ziemi przez kogo innego jak przez cesarza, tern mniej zaś o powstaniu; patryoty-czne plany znajdywały odgłos zaledwie między oświeceń-szem mieszczaństwem i w młodzieży szlacheckiej. Zaliw-skiemu dał przytułek szlachcic, noszący arystokratyczne nazwisko, Wincenty Tyszkiewicz, w Kolbuszowej, gdzie też było około pięciuset sztuk broni, zakopanej w roku 1831, i nieco amunicyi. Z tym zapasem wojennym Zaliwski rozpoczął kampanię i na 19 marca naznaczył wtargnięcie do Królestwa.

W Królestwie rządził Paszkiewicz, w rzeczy utrzymania spokoju publicznego, niezwykle czujny i przedsiębiorczy ; dopóki on żył i czuwał, żaden ruch zbrojny w kraju rozwinąć się nie mógł. O wyprawie Zaliwskiego władze były

wcześnie uwiadomione i środki ostrożności przedsięwzięte; drobne, zaledwie z kilku lub kilkunastu ludzi złożone, od-działki mogły się przecisnąć przez granicę, po największej części suchą i w okolicy lesistej biegnącą. Z Galicyi przedarło się w różnych punktach około stu dwudziestu powstańców; z Poznańskiego jeszcze szczuplejsza liczba. Ludność miejscowa nie dostarczyła spodziewanej pomocy. Tylko garstka oficyalistów dworskich i mieszczan przystała do powstania; szlachcic z narażeniem siebie ułatwiał ucieczkę przed pogonią; chłopi zachowali się obojętnie, albo dopomagali władzom do chwytania podejrzanych.

Zaliwski, przeszedłszy granicę pod Ulanowem, zatarł ślad za sobą i niebawem wrócił do Galicyi. Kasper Dzie-wieki wkroczył w kilkunastu ludzi w Sandomierskie, pod Górką, i zaraz wTpadł w ręce wojska, a wieziony do Warszawy, otruł się w drodze. Szczątki jego partyi przyłączyły się do Lubińskiego i Białkowskiego, którzy zebrawszy razem dwudziestu czterech ludzi, zamierzyli uderzyć na posterunek kozacki w Józefowie Ordynackim; cząstka tylko jedna wpadła do miasta, gdzie kozacy schwytali dowódzcę Karczewskiego i trzech innych ; reszta się rozbiegła. Z Poznańskiego wszedł w Płockie Artur Zawisza, w sześciu ludzi; kilka tygodni błąkał się po lasach, aż ujęty pod Krośniewicami, został stracony na szubienicy. Podobny los spotkał wysłanego na Litwę Michała Wołłowieża. Na Podole poszedł Ducki i zginął bez wieści.

Kezultat wyprawy pokazał, że wojna partyzancka nie ma w kraju najmniejszych widoków powodzenia, ale za naukę nikomu nie posłużył. Wyprawa pociągnęła za sobą doniosłe następstwa miejscowe i wpłynęła na wzajemny stosunek mocarstw rozbiorowych.

Powstanie polskie roku 1830 wybuchło właśnie w chwili, kiedy w skutek rewolucyi lipcowej w Paryżu i zmiany dy-nastyi, bieg rzeczy we Francyi pochłaniał całą uwagę gabinetów, a Bosya zajęła znowu na Północy takie same stanowisko, jakie zajmowała niegdyś, podczas koalicyi przeciwko Napoleonowi. Wielkim było błędem ze strony ludzi w Warszawie u steru stojących, że walkę podjęli, nie zbadawszy wprzód ogólnego położenia, ani usposobień rządów, na których poparcie przynajmniej do pewnego stopnia liczono. Wszystkie też rachuby i nadzieje zawiodły. Najprzód zawiodła Francya, której powstanie polskie ze wszech miar było na rękę, ale której położenie jeograficzne i polityczne pomocy Polakom nieść nie dozwalało; Ludwik Filip zwłaszcza nie miał najmniejszej ochoty korony stawiać na kartę, rewolu-cyoniści zaś używali sprawy polskiej za taran do rozbicia rządu i zmuszenia go do większej uległości; — zawiodła i Anglia, która, jak to Palmerston powiedział Wielopolskiemu, z obawy przewagi Francyi, widziała się w konieczności Rosyę oszczędzać. Nakoniec zawiodła Austrya, którą spodziewano się zjednać ofiarą korony polskiej. Żeby takim oddawać się iluzyom, trzeba było nie znać charakteru cesarza Franciszka i księcia Metternicha, sytuacyi wewnętrznej i europejskiej Austryi; trzeba było rozmyślnie oczy na czywistość zamykać.

rze-

Wojna turecka głęboko zakłóciła była harmonię między Wiedniem i Petersburgiem. Zbyt słaba, aby otwarte veto rozbiciu Turcyi położyć, Austrya starała się bierną opozycyą byt Porty ocalić. Nie znalazłszy nigdzie sprzymierzeńca, po wojnie Austrya znalazła się odosobnioną w obec nowego porządku rzeczy we Francyi. który groził zakłóceniem powszechnego pokoju i propagandę rewolucyjną do działania ośmielił. O wojnie zaczepnej Metternich nie myślał, wiedząc, że wojna sprowadzi we Francyi nieomylne zwycięztwo elementów rewolucyjnych i wielkie zamieszanie w całej Europie; lecz szło mu bardzo o przywiedzenie do skutku obronnego związku trzech mocarstw, jądrem którego musiała być Rosya. Po odebraniu wiadomości o uzurpacyi Ludwika Filipa, pospieszył, z Koenigswart do Karlsbadu, gdzie pod ten czas bawił Nesselrode, i obaj zgodzili się, że mocarstwa winny oświadczyć, iż w wewnętrzne sprawy Francyi mieszać się nie będą, lecz nie ścierpią nawzajem naruszenia obowiązujących traktatów i mieszania się Francyi w wewnętrzne sprawy innych państw. Innego zdania był Mikołaj. Wstę-

pnym bojem chciał prawowitą dynasty ę na tron przywrócić, i w tym celu wysłał Dybicza do Berlina, aby wspólną z Prusakami wyprawę ułożyć. Prusy, do wojny nie bardzo skore, oglądały się na Wiedeń, ale byłyby w końcu woli Rosyi uległy. Tylko, jak trafpie wyraził się Mochnacki, Mikołaj straszył Francuzów «na kredyt,» bo armia rosyjska nie była w stanie w pole wyruszyć. O tern w Wiedniu nie wiedząc, bardzo się kłopotano o dalszy obrót rzeczy i o wojenne zamysły Mikołaja. Austrya uznała Ludwika Filipa, byle nie dawać pozoru do zerwania, w Petersburgu doradzała umiarkowanie, sama zbroiła się co sił na przypadek ruchów we Włoszech, które niebawem wybuchły. W takim składzie rozpoczęło się polskie powstanie, w gabinecie austryackim najrozmaitsze wzbudzające uczucia. Książę Metternich radby był w duszy, gdyby Polska niepodległa stanęła murem między monarchią Habsburgów i północnym olbrzymem, lecz jego zasady, jego przeszłość i położenie państwa nie dozwalały mu bratać się z ruchem rewolucyjnym, który żadnej trwałości nie obiecywał. Mając do wyboru między słabością i niejednością Polaków, a potęgą Rosyi, jako minister austryacki ani chwili wachać się nie mógł. W początkach obawiano się przeniesienia zarzewia rewolu-cyi do Galicyi i innych posiadłości austryackich, a gdy obawy okazały się płonnemi, oczekiwano prędkiego zwy-cięztwa Rosyan. Gdy wypadki rachubom kłam zadały, powstanie nasze pod jednym względem było w Wiedniu mile widziane, jako środek osłabienia Rosyi i odwrócenia jej uwagi od spraw środkowej Europy. ⁸ Nie przestała jednak

Austrya oddawać ciągłych usług Rosyi, nawet takich, do których obowiązaną nie była. W postępowaniu względem Polaków zachowywano pewne umiarkowanie, płacąc niem za ofiarę korony i spokój w Galicyi; tudzież oględność, żeby nie dać Francyi i Anglii powodów do reklamacyi.

Nienawiść ku Polakom i obawa Francyi zarówno czyniły dla Prus pożądanem szybkie zgniecenie powstania. Oczekiwano, że Mikołaj zawezwie od razu Prusaków do przywrócenia porządku w Polsce; liczono z pewnością na przewagę sił rosyjskich i dzielność Dy bicza, więc na szybkie zgniecenie powstania. Doniesienia o potyczkach niefortunnych dla Rosyan, składano na karb «polskiej lekkomyślności,« a gdy się sprawdzały, wielki w Berlinie powstawał lament. Na początku marca 1831, korpus obserwacyjny, zgromadzony z celem udania się nad Ren, posunięty został ku granicy polskiej. Król i dwór nie znali miary ani kresu w usłużności dla Rosyi. Minister spraw zagranicznych, Bern-storff, dziwił się dla czego Rosyanie nie korzystają z mostu w Toruniu, aby zajść z tyłu Polaków. Roztropność partyi wojskowej, trwającej w myśli odzyskania granic trzeciego podziału, miarkowała uległość dworu i dyplomacyi.* W razie zwycięztwa, czekało nas niechybne najście Prusaków, i nieco innego miał na myśli Dybicz, mówiąc Michałowi My-cielskiemu **, że Polacy, pobiwszy Rosyan, napotkają jeszcze nieprzełamane przeszkody w odzyskaniunie podległości. Groźba wojny z Francyą, podczas gdy Rosya zatrudnioną «wyczerpując siły Rosyi, odwróci ją od zamiaru interwencyi w sprawy środkowej Europy, coby Austryą prędzej czy później o srogie przyprawiło kłopoty.« Aus dem Nachlasse F. v. Gentz. — Że to nie była osobista tylko opinia Gentza, który na starość często bałamucił, świadczą Pamiętniki Metternicha, T. V. Journal de la Princesse Melanie.

* Bardzo ciekawe szczegóły w tej mierze zawiera korespondencja jenerała Clausewitza, który w 1831 był szefem sztabu armii obserwacyjnej. Zostawił on także memoryał o niebezpieczeństwie odbudowania Polski dla Prus. Leben des Generals C. v. Clausewitz, v. C. Schwarz. Berlin 1878.

** Parlamentarzowi Skrzyneckiego.

była nad Wisłą, zmuszała Prusy tem usilniej pracować nad stłumieniem powstania; dopełniły miary reklamacye francuskie o naruszanie neutralności i oświadczenie Palmerstona, że Anglia nie będzie mogła Prus bronić, w razie gdyby Prusy zostały zaczepione przez Francyę, w skutek otwartego wzięcia strony Rosyi przeciwko Polakom. Bojaźń Fran-cyi, zamiast nam pomagać, wszędzie nam szkodziła. Zamknąwszy granicę dla Polaków, a otwarłszy ją dla Rosy an, dostarczając tym ostatnim amunicyi, żywności, odzienia, Prusy dopięły celu, który i tak osiągnąć musiały.

Z upadkiem powstania, Prusy usunęły się na bok i poczęły wyraźnie unikać wszelkiego pozoru zatargów z Francyą. Austrya wystawiona na ciągłe z tą ostatnią ko-lizye, z powodu ruchów włoskich i czynnego ich poskramiania, uczuła większą niż kiedy potrzebę wznowienia potrójnego przymierza. Przez wzgląd na Anglię, może także przez urazę odniesioną podczas wojny tureckiej, Mikołaj nie bardzo spieszył się z zadośćuczynieniem życzeniom Metter-nicha; za nim szły Prusy, przekładające abstencyę nad korzyści dyplomatycznej i biernej koalicyi. Lecz z drugiej strony, Rosya nie przestała być narażoną na niebezpieczeństwo nowych w Polsce zaburzeń, któremi groziła jej z rewo-lucyą kosmopolityczną sprzymierzona emigracya. Bez czynnej pomocy Austryi i Prus niepodobieństwem było ustrzedz granicy polskiej od wtargnięcia oddziałów powstańczych z Galicyi i Poznańskiego, od przemycania emisaryuszów i druków zakazanych. Mało ważąc ujmowanie się Francy i i Anglii za konstytucyą polską, zwłaszcza po protestacyach Palmerstona, który odprawiony z niczem, pospieszył zapewnić, że rząd angielski niczego więcej nie pragnie, jak zachowania przyjaźni z Rosya, — Mikołaj dbał mocno o ścisłe wykonywanie przez sąsiadów konwencyi kartelowych, represyę knowań przeciwko Rosyi, pilny dozór granicy, tudzież o to, aby w obec Polaków i Europy stwierdzić zgodę państw rozbiorowych. Otrzymać tego jednak nie mógł inaczej, jak w zamian za ustępstwa w duchu żądań przez gabinet wiedeński stawianych.

Z początkiem roku 1832, poseł rosyjski w Wiedniu, Tatyszczew, proponował Metternicliowi zawarcie umowy przeciw burzycielom polskim. Kanclerz odrzekł, że uczynić to gotów, byle Rosya przedstawiła sformułowany projekt konwencyi. Materyału dostarczył Paszkiewicz, w własnoręcznej notatce, obejmującej następne punkta : Mocarstwa zobowiązują się nieść sobie pomoc w razie zbrojnego wybuchu i ku temu każde przeznaczy korpus dwudziesto-tysięczny ; przestępcy polityczni, szukający schronienia na terytoryum jednego z państw, będą ujęci i wydani; rządy rozciągną ścisły dozór nad tajnemi towarzystwami, oraz nad zachowaniem się obywateli dwukrajowych {sujets mixtes); Kraków zostanie obsadzony przez wojska trzech mocarstw, «inaczej bowiem trudno się spodziewać przywrócenia spokoju w Polsce.« Na podstawie notatki marszałka, Tatyszczew ułożył brulion konwencyi, w Petersburgu następnie rozszerzony i obejmujący wzajemną gwarancyę posiadłości polskich; pomoc zbrojną w razie zażądania ; swobodne przekraczanie granicy dla wojsk w pościgu za powstańcami; ekstradycyę przestępców politycznych; ściganie tajnych towarzystw, patryo-tycznemi mianowanych; okupacyę Krakowa, ile razy tego zajdzie potrzeba ⁹.

Nie mając nic do zarzucenia konwencyi, Metternich nie taił wstrętu do punktu o ekstradycyi, co przeciwnem było zwyczajowi powszechnie przez wielkie mocarstwa przyjętemu i weszło niemal w prawo publiczne; z podobnych powodów kanclerz odmówił w swoim czasie wydania ks. Adama Czartoryskiego i posła Ledóchowskiego. Zawarcie konwencyi poszło w odwłokę, aż w grudniu kanclerz oświadczył Tatyszczewowi, że czasy się zmieniły i on nie widzi potrzeby podobnej umowy. Wtenczas rząd rosyjski podniósł kwestyę obywateli dwukrajowych, którzy, zachowując swobodę przejeżdżania w każdym czasie granicy, mogli ułatwiać stosunki między krajem i emigracyą, lecz swego nie dopiął aż

w Münchengrätz, gdzie doszła do skutku i gwarancja, ale także i odnowienie potrójnego przymierza.

Zjazd w Münehengrätz, we wrześniu 1833, nastąpił na żądanie cesarza Franciszka, który, w przewidywaniu bliskiej śmierci, pragnął zapewnić chorowitemu synowi opiekuna w osobie Mikołaja, i monarchii podporę w Rosyi. Tam stanęła konwencya tycząca się Turcyi ¹⁰, nazajutrz zaś podpisano konwencyę o Polskę.

Na wstępie oświadczali monarchowie, jako «ożywieni chęcią ścieśnienia węzłów przyjaźni i przymierza, których zbawienne skutki okazały się szczególniej podczas ostatnich wypadków w Polsce; przekonani przytem, że wspólny mają interes w utrzymaniu prawowitej władzy, spokoju i porządku we wszystkich prowincyach polskich pod ich panowaniem, jak również w wolnem mieście Krakowie, w mocnem wreszcie postanowieniu użycia wszelkich, w ich mocy będących środków, wiodących do zapewnienia bezpieczeństwa i wewnętrznej spokojności ich państw, — uznali pożytecznem ustanowić w tym celu między sobą system wzajemnej pomocy, oparty na zasadzie zupełnej solidarności.«

na

Artykuł pierwszy rozciągał gwarancyę traktatów z lat 1814, 1818 i 1819, specyalnie do prowincyi przed 1772 Polskę składających, w następstwie czego dwa dwory poręczały sobie wzajemnie spokojne posiadanie tych prowincyi, tudzież przyrzekały nieść sobie pomoc, czy to dla stłumienia ruchów wybuchłych, czy też aby zapobiedz szerzeniu się takowych w innych prowincyach. W tym celu każde państwo utrzymywać miało dostateczną siłę zbrojną, gotową wezwanie władzy wojskowej państwa pomocy potrzebują-

cego. Inne punkta warowały swobodę w przekraczaniu granicy dla oddziałów burzycieli ścigających; ekstradycyę winnych zbrodni majestatu, zdrady stanu i buntu zbrojnego, albo knowań przeciwko tronowi ; względem obywateli dwu-krajowych każdy rząd zachowywał prawo wydania winnego lub ukarania go według własnych praw. Dalej, rządy obiecywały rozciągnąć ścisły dozór nad uczestnikami ostatnich zamieszek, oraz nad indywiduami uznanymi za niebezpiecznych; nie cierpieć istnienia towarzystw, patryotycznemi mieniących się i pod innem nazwiskiem zmierzających do tego samego celu; czuwać nakoniec, aby ułatwienia, przyznane na kongresie wiedeńskim mieszkańcom nadgranicznym, nie służyły do przemycania broni, amunicyi i zakazanej korespondencyi, albo do ukrywania zbiegów. Przyrzeczono także, udzielać sobie nawzajem informacyi, obchodzących bezpieczeństwo i spokój publiczny. Co do Krakowa, artykuł IX niósł, iż dwory mają prawo czuwać, aby pod zasłoną neutralności, nie działo się tam nic takiego, coby naruszało porządek rzeczy, świeżo zaledwie ustalony, lub bezpieczeństwo i spokój państw ościennych. Wszelki tego rzędu czyn publiczny albo tajny, oraz wszelki w nim udział ma być uważany za pogwałcenie neutralności; gdyby zaś rząd miasta nie okazywał się skłonnym do poskromienia knowań, lub też nie miał ku temu siły, natenczas mocarstwa zastrzegają sobie prawo wprowadzenia własnych wojsk na terytoryum wolnego miasta; porozumieją się co do trwania okupacyi i co do środków ubezpieczających miasto od powrotu okoliczności podobnych tym, jakie zajęcie spowodowały.

Do podpisania tej konwencyi skłoniła kanclerza zgoda Mikołaja na związek mocarstw przeciwko rewolucyi, stwierdzony w akcie, nieuznającym zasady nieinterwencyi, tudzież formalne wyrzeczenie się ze strony Mikołaja zamiaru rozbicia Turcyi ¹¹.

Dla nas umowa nic nowego nie rokowała, najlepszą bowiem gwarancyą był interes rozbiorowy, czego rok 1831 dostatecznie dowiódł. Do przywołania wojsk obcych nigdy nie przyszło, a tajne roboty polityczne w Galicyi, rząd austryacki same do represyi wyzwały. Peryodyczne okupa-cye Krakowa byłyby się i bez konwencyi ponawiały. Rządy stwierdziły tylko na piśmie zasady, ich polityką w sprawach polskich kierujące, z czegośmy omieszkali wyciągnąć naukę. Zaszła za to w Münchengrätz inna, płodna w następstwa okoliczność. Kiedy cesarz Franciszek rozwodził w cztery oczy przed gościem nad fizyczną i umysłową niemocą syna, nad niepewną przyszłością monarchii, cesarz Mikołaj padłszy na kolana, z wyciągniętą jak do przysięgi ręką, obiecał w każdej potrzebie na pomoc Austryi spieszyć. Tak zawiązał się węzeł przyszłej interwencyi w Węgrzech *.

Król pruski od zjazdu się usunął i wysłał tylko syna w zastępstwie. Minister Ancillon także przybycia do Miin-chengrätz odmówił. Pod silnym naciskiem Rosyi, dopiero gabinet berliński przystąpił do nowego aktu, w którym o Polsce żadnej wzmianki nie było, ale który, stawiając naprzeciw zasady nieinterwencyi, przez Francyę w prawo publiczne wnoszonej, prawo przyzywania pomocy sąsiedniej, tudzież utwierdzając solidarność trzech mocarstw, w obec zawikłań ztąd wyniknąć mogących, — znaczył dla nas potrójną zaporę od obcej odsieczy i kładł kres nadziejom na Anglii i Fran-cyi pokładanym **. Prusy nadto, niezaciągnąwszy uciążliwych parcie Austryi przeciw francuskiemu projektowi osadzenia dyna-styi arabskiej na tronie Osmanów.

* Obaj monarchowie, każdy z osobna, zwierzyli się z tem co zaszło ks. Metternicliowi i ks. Alfredowi "Windisch-Grätzowi, który dowodząc dywizyę zgromadzonego tam wojska, wiele z cesarzem Mikołajem przestawał. W 1837, na rewii w Wozne-seńsku, gdy Windisch-Grätz podziwiał kawaleryę rosyjską, Mikołaj głośno zawołał: Considered la comme votre réserve. Windisch Grätz zawezwał Rosyan na pomoc w 1849.

** Treść konwencyi, podpisanej w Berlinie 15 października 1833, była następna : «Monarchowie, biorąc na uwagę niebezpieczeństwa zagrażające porządkowi, ustanowionemu przez

ZALIWSKI W GALICYI.

75

zobowiązań, zyskiwały swobodę interweniowania w Polsce, pod zasłoną casus foederis.

rze-

Za powrotem do Galicyi, Zaliwski «odroczył» powstanie. Od pierwszego wystąpienia w Warszawie aż do teraźniejszej wyprawy, wojował on samochwalstwem, plotkami, oszczerstwem, nigdy karku nie nadstawił i wreszcie bezdenną lekkomyślnością w przygotowaniu i wykonaniu wyprawy, największych zwolenników od siebie odstręczył. W «posłaniu do Galicyan» starał się usprawiedliwić swój postępek, miotając obelgi na Czartoryskiego; twierdził, że do wyswobodzenia ojczyzny nie potrzebuje «pełnomocnictwa rodaków,» tak jak Chrystus, Mahomet, Czarnecki, Wilhelm Tell, Mina, nie potrzebowali niczyjego upoważnienia do opowiadania nowych nauk, lub spełnienia patryotycznego czynu. Zawiesiwszy szablę na kołku, wziął się do konspiratorskiego miosła i założył we Lwowie związek węglarzy polskich, lecz niebawem został ujęty przez władze austryackie *.

prawo publiczne i traktaty, mianowicie przez umowy r. 1815; w zgodnem oraz postanowieniu umocnienia systemu konserwacyi, służącego ich polityce za niewzruszoną zasadę, i głęboko przekonani, iż wzajemne poparcie rządów koniecznem jest dla utrzymania niezawisłości państw i praw ztąd płynących, zgodzili się w interesie pokoju na spisanie w akcie formalnym postanowień, powziętych w tak zbawiennym eelu.» Następowały dwa punkta. — W pierwszym «podpisani przyznali każdemu monarsze niezawisłemu , w razie wybuchnięcia wewnętrznych zamieszek, lub niebezpieczeństwa z zewnątrz grożącego, prawo zawezwania na pomoc innego niezawisłego monarchy, któremu wolno tej pomocy, według własnego interesu i własnej przyzwoitości, udzielić lub odmówić; podczas gdy inne niezawezwane mocarstwa nie mają prawa interweniować, czy to dla niedopuszczenia żądanej i niesionej pomocy, czy też dla działania w sensie przeciwnym.» Drugi punkt niósł: «Gdyby pomoc jednego z trzech dworów była zażądaną, a inne jakiekolwiek państwo sprzeciwić się temu chciało, trzy dwory uważać będą taki postępek jako krok nieprzyjacielski, względem każdego z nich wymierzony, i przedsię-wezmą skuteczne środki ku odparciu zaczepki.»

* Zaliwski poszedł do Kufsteinu, zkąd wyszedł w r, 1848, straciwszy w więzieniu wzrok i zdrowie.

W ognisku robót spiskowych europejskich, utworzyło się tymczasem powszechne, wspólnie działać mające sprzy-siężenie «młodej Europy,ч podzielone na sekcye: młodej Francyi, młodych Włoch, młodych Niemiec i młodej Polski. Tej ostatniej jawnem narzędziem była centralizacya towarzystwa demokratycznego. Na wspólkę z Mazzinim urządzono wyprawę do Sabaudyi, dokąd Ramorino i Sołtyk powiedli ów hufiec święty, pierwotnie do Polski przeznaczony. Do wszystkich ziem polskich postanowiono wysłać emisa-ryuszów, z poleceniem zawiązania tajnych towarzystw i szerzenia propagandy rewolucyjnej.

Pierwsi emisaryusze zaglądali tylko do miast, gdzie najwięcej było materyału i sposobności do zawiązywania spisków, tudzież do dworów, które ich do siebie garnęły i najpewniejsze dawały schronienie. Już wyprawa Zaliwskiego wrażenie głębokie zrobiła, zwłaszcza w Królestwie i na Litwie. Mało kto oparł się urokowi ludzi, co na świadectwo swych uczuć i zamiarów, wystawiali się na największe niebezpieczeństwa, lub śmierć ponieśli; egzekucya Zawiszy i Wołłowicza rozpaliła wyobraźnie kobiet i młodzieży: z ich przykładu wyciągnięto naukę, że dla ojczyzny nie żyć i pracować, lecz cierpieć i umierać należało. Czem większą była czujność władz, tern uroczystszą każde spotkanie z emisa-ryuszem nosiło cechę. Wśród wzruszenia wywołanego widokiem człowieka uosabiającego patryotyzm i poświęcenie, wśród trwogi o jego całość i własną odpowiedzialność, najmniejsze słowo padające z ust przybysza, głęboko ryło się w umysłach; odezwa wciśnięta w rękę, druk z Francyi przyniesiony, przyjmowano jak objawienie. Czuwajcie, mówili oni, bo dzień wybawienia bliski; my pracujemy nad waszem wyswobodzeniem, mamy potężnych sprzymierzeńców, wszystkie ludy łaknące swobody ; runą niebawem trony pod ciężarem nieprawości i przyjdzie nowa era dla świata: wy, z waszej strony, zmawiajcie się, gotujcie do walki, której dzień i godzina niewiadoma, słuchajcie każdego szmeru, co was z Zachodu doleci.

Nikt nie pytał, kto tych ludzi posyła ? czy prócz miłości ojczyzny, żadna inna siła nimi nie kieruje? 0 rewolucyi europejskiej jeśli zasłyszano, to z dodatkiem, że to myt, albo wynalazek policyi. Ubrane w formułki wolności, równości i braterstwa, zasady rewolucyjne nie raziły, a w potrzebie powoływano się na naukę Chrystusa, równość i braterstwo opowiadającą. Dążności rewolucyi uchodziły za prawe i prawowite, jedynie na celu mające szczęście ludów i wyzwolenie ich z pod jarzma tyranów. O dalszych i ostatecznych celach, emisaryusze wspominać nie potrzebowali, skoro cel bliższy, niepodległość ojczyzny, skutek osiągał. Spisek uchodził za rzecz godziwą, za ostatnią ucieczkę i dźwignię uciśnionego narodu; co najwięcej za złe konieczne, ale w godziwym celu użyte. Co Papież mówił o spiskach, słuchać nie należało, bo Papież był taki dobry tyran, jak Mikołaj lub Franciszek austryacki i z Metternichem trzymał. Żyła też pamięć towarzystwa patryotycznego i sądu sejmowego, który spiski uprawnił. Przeszłość i teraźniejszość zarówno usposabiały i nakłaniały klasy oświeceńsze i patryotyczne do udziału w spiskowych robotach.

Plan centralizacyi zmierzał do ogarnięcia całej Polski jednem sprzysięźeniem, w widokach powszechnego wybuchu w całej Europie. Z taką instrukcyą wysłano najprzód Seweryna Goszczyńskiego do Galicyi, Ehrenberga, Wężyka i Szymona Konarskiego do Królestwa, Wołynia i Litwy. Już w ciągu roku 1833, Goszczyński założył w Krakowie zj e-dnoczenie ludu polskiego¹², leczwejście wojsk austrya-ckich do miasta spowodowało wkrótce przeniesienie zboru do Lwowa, gdzie Goszczyński węglarstwo Zaliwskiego rozwiązał i do swego stowarzyszenia wcielił.

Główną rolę bezwątpienia odegrał Konarski; człowiek czynny i przebiegły, charakter niepospolitej tęgości i niema-

własną rękę, nie wiele dbając

lej pychy ; działał on na o swoich mocodawców; długo unikał pogoni, na samej Litwie trzy lata spędził i krwawe po sobie zostawił ślady. W Królestwie, zwłaszcza w Warszawie, zjednoczenie ludu polskiego przyjęło się kraju rozszerzyć, ani długo utrzymać. Sprzysięźenie litewskie, także konfederacyą stróżów narodowości

zrazu

nie zdołało się jednak po

zwane

polskiej, najbardziej było rozgałęzione; po ujęciu Konarskiego, mnóstwo ludzi zostało skompromitowanych, ale śledztwo do gruntu rzeczy nie dotarło, głównie dla tego, że brano cień za rzeczywistość i szukano materyalnych przygotowań do wybuchu, które jeszcze nie istniały. Ze śmiercią Konarskiego ustały pod rządem rosyjskim spiski na szerszą skalę; usiłowano wprawdzie coraz nowe zawiązywać, ale każdy bywał wcześnie odkryty, sprowadzał nieszczęścia indywidualne, krajowi przysparzał ucisku. Stan wojenny, zaprowadzony z okazyi wyprawy Zaliwskiego, przeciągnął się w nieskończoność, znikła nadzieja wprowadzenia w życie statutu organicznego ; miejscowe roboty, nasyłanie emisa-ryuszów, emigraćya młodzieży często bez przyczyny uciekającej za granicę, drażniące w prasie i Izbach wystąpienia przeciw Rosyi, wszystko to jątrzyło rząd i krajowi swobodniej odetchnąć nie dozwalało.

W Poznańskiem, pod zasłoną miejscowych swobód i ułatwień, propaganda szła otwarciej, tajemne roboty koncentrowały się w jednej organizacyi spiskowej, obliczonej nie tyle na codzienne działanie, ile na wypadek zamierzonego wybuchu. W Galicyi wszystko sprzyjało spiskowaniu, nigdzie też tyle co w Galicyi nie spiskowano, nigdzie konspiracya tak głębokich nie puściła korzeni i takich nie zrządziła spustoszeń.

Przyczyniało się do tego najprzód sąsiedztwo Krakowa, który służył emisaryuszom za przystań i główną kwaterę. Ztąd rozchodzili się oni po Galicyi, gdzie propaganda największe obiecywała powodzenie. W miastach galicyjskich, miejscowe stosunki i szkoły niemieckie wytworzyły tak zwaną inteligencyę, wzrosłą w nienawiści rządu austryackiego, walczącą o trudny do zdobycia kawałek chleba, na urzędzie

SPISKI W GALICYI.

79

na

roz-

pomijaną w awansach, do pracy nieusposobioną albo niechętną i zawsze do tajnych robót gotową: wśród niej konspiracya znajdowała najgłówniejsze podpory i naj czynniej szych pomocników. Szlachcic wiejski, bez porównania mniej oświecony niż w innych prowincyach, z czasów rozbiorowych jeszcze od udziału w sprawach krajowych usunięty, uciskany przez rząd i prześladowany przez biurokracyę, często na mieniu podupadły, a pozbawiony możności polepszenia swego bytu materyalnego, przy tern z chłopem zwaśniony, dawał chętne ucho wszelkim podszeptom, nawet takim co wiodły prosto do jego własnej zguby; kiedy zaś szlachcie okazywał się twardego ucha, emisaryusz spropagował mu ekonoma i lokaja, którzy go odtąd w ryzie trzymali. Smutne ze wszech-miar położenie chłopa pańszczyźnianego, jego potworny do pana stosunek, z umysłu przez rząd utrzymywany, jako rękojmia waśni społecznej i podpora austryackiego panowania, kusiły propagandę do wniknięcia między lud wiejski, aby masy na swoją stronę przeciągnąć. Władze bez ustanku ścigały emisaryuszów; przenosząc się jednak z miejsca miejsce, miesiącami unikali oni pogoni; a przyciśnięci chronili się do Krakowa i znowu wracali. Podczas przymusowej wędrówki wszędzie roznosili ferment spiskowy, popęd do tajemnych robót, zawiązki organizacyi. To tłomaczy mnogość i rozmaitość spisków, między rokiem 1833 i 1848, w maitych czasach i miejscowościach, w Galicyi powstałych.

Po wydaleniu Goszczyńskiego z kraju, związek przez niego założony upadł i nie zdołał silnie stanąć na nogach, jako centralne sprzysięźenie. Istniała zawsze władza naczelna i pewna liczba gmin czynnych, uznających jej zwierzchnictwo nominalne, ale z powodu utrudnionych znoszeń, braku ścisłej organizacyi wewnętrznej i zamiłowania swobody, członki nie-słuchając głowy, chodziły samopas. Jak płótno Penelopy, ręce samych tkaczy, lub ręce policyi psuły ustawicznie robotę, która polegała w końcu na tern, że ogniwa zaledwie utworzone, rozpadały się, napowrót łączyły i znowu do nicości wracały. Obok owego «zjednoczenia» powstawały coraz to nowe związki lokalne, obejmujące pewne okolice lub poje-

dyńcze miejscowości, różnego charakteru i znaczenia: sprzy-sięźenie demokratów polskich ; związek terorystyczny, zwany mazurskim albo konfederacyą ; młoda Sarmacya; związek synów ojczyzny, kosynierów, Haliczanów; stowarzyszenie socyalistyczne plebej uszów w Tarnowie. W głównych występowali jedni i ci sami ludzie, dla których spiskowanie stało się drugą naturą i chlebem powszednim. Zmieniano często nazwy, bo nowość była ponętną i myliła śledztwa, wikłające się w labiryncie co chwila zrywanych i nawiązywanych nici. Charakter związków zależał od osobistych usposobień naczelników: jedne ożywiała sama myśl patryo-tyczna, drugie tchnęły duchem anarchicznym, inne dążyły do przewrotu społecznego. Obejmując wszystkie odcienia, przenikały wszędzie, między młódź szlachecką, między mieszczaństwo, urzędników, literatów, rzemieślników, oficya-listów prywatnych, nawet między niższe stopnie wojska stojącego w Galicyi. W rzędzie ówczesnych spiskowców spotykamy nazwiska dzisiejszych dygnitarzy Kościoła i państwa, imiona zasłużone w życiu publicznem, w piśmiennictwie, w różnych zawodach. Z kilku po sobie następujących pokoleń , mało kto uniknął udziału w konspiracyi ; inaczej być nie mogło, gdyż uniwersytet, seminarya duchowne, gimnazya, niższe szkoły nawet umiano zamienić w zakłady dostarczające spiskowców i ajentów propagandy. W tym celu zawiązywano «kółka czytelniane,» dla pielęgnowania języka i dziejów ojczystych, rozpowszechniania polskich książek; przestrzegano w nich moralności i dobrych obyczajów, zachęcano do pracy; «związek, powiada jeden z uczestników¹³, był szkołą wielką, która zapał do nauk tworzyła odwrót medalu. Najprzód uczono młodzież wyłamywać się z pod praw obowiązujących i ukrywać się przed okiem władzy, słuchać tajemnych, niewiadomego pochodzenia rozkazów. Pielęgnowanie języka i czytanie polskich książek wiodło do rozpowszechniania literatury emigracyjnej, ziejącej duchem

Zobaczmy

.»

rewolucyjnym i nienawiścią przeciw istniejącemu porządkowi rzeczy, przedwcześnie zaszczepiającej w młodych umysłach pojęcia, których miarkować nie była w stanie dojrzałość sądu i które niecierpliwy wiek młody co prędzej usiłował w praktyce stosować. W ciele nauczycielskiem znajdowali się tacy, co gorliwością policyjną, wykrywaniem zakazanych stowarzyszeń, zarabiali na nagrody i awanse ; ohyda spadała na całą korporacyę, nauczyciel był podejrzanym w oczach ucznia, był jego nieprzyjacielem z urzędu; za tern szła nieufność wzajemna, u młodzieży zaś pogarda zwierzchności na teraz i na później. Cierpiała na tern nietylko nauka, ale i moralne wychowanie ; rosły pokolenia obywateli, w wojnie z prawem i władzą żyć przywykłych. W jakich widokach bezpośrednich zakładano owe kółka czytelniane, jaka myśl kierowała twórców na pozór niewinnych i pożytecznych stowarzyszeń, na to mamy świadectwo tegoż samego Józefczyka, który związek nazywa «wielką szkołą, tworzącą zapał do nauk.» Zdolniejszych i bardziej rozwiniętych, bez względu na wiek, przyjmowano do zjednoczenia ludu polskiego. Związkowi szerzyli «dobrego ducha» między mieszczaństwem : szerzenie zaś dobrego ducha zaczynało się i kończyło na konspiracyi. Praca dla ojczyzny zabierała czas przeznaczony na naukę, zdolniejsi najgoręcej przejmowali się patryotycznem apostolstwem; cóż więc dziwnego, jeśli szkoła według obcego modelu urządzona, w zasadzie wadliwa i wstrętna, bo niemiecka, nie dawała tego nawet wykształcenia, jakie dać była w stanie i poziom oświaty ciągle obniżała w kraju? Podczas wakacyi, syn nawracał ojca, matkę i rodzeństwo; niejeden taki apostoł próbował i chłopa nawrócić, który z udzielonych mu nauk zupełnie przeciwny sens wyciągał. Po skończeniu nauk młody obywatel jeszcze raźniej spiskował, a gdy go od spiskowania oduczył pobyt w więzieniu, doświadczenie lub bliższe odwiodły obowiązki, pobłażał młodszym; nie zachęcając do tajemnych robót, nie odradzał i palca nie podniósł, żeby im zapobiedz. Spiski przybierały coraz gwałtowniejszy charakter, kaziły się skrytobójstwem; propaganda towarzystwa demokratycznego wypisała na swoim

6.

A. Z. Helcel, T, I,

sztandarze rewolucyę społeczną, rzecz po imieniu nazywając; zapowiadała rozdanie gruntów chłopom i wytępienie klasy posiadającej, groziła rzezią szlachcie, — fakta i materyalne dowody nie otworzyły oczów niepoprawnym. W kraju gdzie najwięcej spiskowano, gdzie każdy niemal w tych robotach palce umoczył, zapanowała bezmyślna obojętność na naj-zgubniejsze knowania. Szlachcic, przeciwko któremu ostatecznie wymierzone było działanie propagandy, oślepł i ogłuchł na wszystko, co w koło niego mówiono i robiono. On sam, wchodząc do spisku, nie zamierzał burzyć tronów i ołtarzy, wywracać społeczeństwa, podkopywać własności: zmawiał się tylko na zgubę rządów rozbiorowych, w dobrodusznej wierze, że po wypędzeniu najazdu, urządzi się wedle własnej przyzwoitości. Sądząc drugich po sobie, uważał dalsze pro-jekta propagandy za mrzonki, albo chorobliwe wybryki i bajki dobre do straszenia dzieci. Ludzie interesowani w obałamuceniu umysłów i ich niebaczni naśladowcy, mówili mu, że spiski polskie mają inną naturę, inny początek i treść, niż włoskie i francuzkie, że niewiadomość i zła wiara tylko może je kłaść na równi z tamtymi; jako żywy dowód tego stawiano mu jego samego, jego syna, brata i sąsiada: czyż oni wszyscy dążyli do czego innego, prócz odzyskania ojczyzny? Dobre chęci i czyste zamiary indywiduów nie zmieniały na nieszczęście natury rzeczy; dość było czytać z uwagą manifesta towarzystwa demokratycznego, żeby się przekonać, że inicyatorowie spisków polskich należeli do rewolueyi powszechnej duszą, przez tożsamość zasad i celów, tudzież ciałem, przez bezpośrednie, ciągle utrzymywane stosunki. Dość było także puścić ucha między niższe warstwy ludności, żeby się dowiedzieć, co tam gotowano. Wreszcie, w Krakowie, w Przemyślu, we Lwowie sprzysiężeni sprzątali ze świata podejrzane figury, nie bardzo interesujące prawda, ale niemniej ludzkie istoty, których zabijać przykazanie zakazuje. Zabójstwo polityczne w całej Europie uchodziło za odmienny rodzaj zbrodni, do pewnego stopnia usprawiedliwiony okolicznościami, ale nigdzie tak powszechnie nie było mało ważone jak u nas, gdzie właśnie pospolite zabójstwo bywało najrzadsze i głębokie wywoływało oburzenie. Wymówką służyło zazwyczaj «nieszczęśliwe położenie ojczyzny i gorącość patryotyzmu,» istotna jednak i najbliższa przyczyna tkwiła w chorobie spiskowej, w jej demoralizują-cem na społeczeństwo działaniu. Przyjąwszy raz, że spisek godziwą jest rzeczą i do godziwego dąży celu, powiedziano sobie, że i wszystkie środki są godziwe, że Polska wojująca z trzema mocarstwami, ma prawo bronić się i szkodzić nieprzyjacielowi na wszelkie sposoby.

system się utrzymał

Długoletnie spiskowanie nie zdołało ani razu wywołać w kraju nieco porządniejszej ruch a wki, chybiło przeto praktycznego celu, jaki sprzysiężeni i naczelnicy sobie zakładali. Za to szerzyło zepsucie w jednostkach, rozprzężenie iwaśńi w społeczeństwie; kraj zaś pogrążało coraz głębiej w nie-czynność, zapomnienie o sobie, nędzę i opustoszenie. Od pierwszego rozbioru rząd austryacki przyjął za system wyciskać z Galicyi ostatni grosz, a nic jej nie dawać, przewidując, że niepewny nabytek przyjdzie kiedyś utracić. Po ukończeniu wojen napoleońskich

na

niezmienny, tylko finanse podupadłe państwa włożyły kraj jeszcze większe ciężary, a wszechwładna i wszystko ogarniająca biurokracya, zły system posunęła do ostatecznych granic. Odkąd spiski zagroziły panowaniu austryackiemu w Galicyi, rząd począł wszelkiemi środkami tłumić życie i ruch, światło i pracę, ubożył kraj, przeszkadzał wzrostowi dobrego bytu, szerzył waśń w społeczeństwie, jednem słowem niszczył kraj, żeby mu odjąć środki i możność powstania. Biurokracya z mętów obcego żywiołu rekrutowana, wzgardzona przez krajowców, polskości nienawistna, przekształciła się w jedną niemal hordę ajentów policyjnych, i wraz ze zgrają donosicieli z rzemiosła, zajęła się jedynie tropieniem spisków i ściganiem podejrzanych. Władze więziły bez wyboru, śledztwa gubiły się w labiryncie związków, szukano nieistniejących tajemnic, lecz główni winowajcy najczęściej unikali kary. Srogie obchodzenie się z więźniami, wyroki nieproporcyonalne do winy, represya prewencyjna dochodząca do próżnego prześladowania, mąciły pojęcia

prawa i sprawiedliwości; w całym kraju wrzała pogarda władzy, nienawiść rządu i Austryi. Złe już istniejące i nieuniknione, ów niegodziwy sposób rządzenia krajem, mania spisków uczyniła jeszcze gorszem, wydała Galicyę na pastwę nieprzejednanych wrogów, przeciwko którym nikt kraju i siebie bronić nie usiłował I któż miał bronić, kiedy obrona stawała się możliwą jedynie na drodze legalnej i wjawnem działaniu? Jedno i drugie tamowała zła wola rządu; chwycić się takich środków myśmy ani chcieli, ani umieli. Zaraz po pierwszym rozbiorze, szlachta dobrowolnie usunęła się od służby publicznej, później rząd skazał ją na nieczynność; wreszcie przyzwyczajenie do tajnych robót wyrobiło w niej wstręt nieprzełamany ku legalności, niezdolność do działania na jawie. Czasy i okoliczności się zmieniły, przyszła pora swobody, otwarło się życie publiczne, ale stare nałogi długo jeszcze przeszkadzały i bruździły; cóż dopiero wtenczas, kiedy legalność uchodziła za synonim bezprawia i spisek za zapowiedź zbawienia!

suro-

na

Obowiązek neutralności i własny dobrze zrozumiany interes nakazywał rzeczypospolitej krakowskiej strzedz się dawania mocarstwom opiekuńczym powodu do interwencyi ; nie użyczać zwłaszcza schronienia ludziom, starającym się założyć w Krakowie gniazdo spisków i ognisko agitacyi. Mieszczaństwo zrzuciło z urzędu Wodzickiego, który jakkolwiek dawał sobie radę z utrzymaniem porządku publicznego i w obec rządów był rękojmią i zasłoną. Jego następca, Wielogłowski, trafił na porę najdrażliwszą, kiedy do Krakowa zaczęli gromadzić się emigranci i rządy domagały się wego z nimi postępowania. Senat, między młotem a kowadłem postawiony, miał przed sobą ciężkie zadanie, które zepsuł odrazu, występując w roli opiekuna i adwokata rodaków tułaczy. Tułaczom nie pomógł, a byt rzeczypospolitej zgubę naraził. Po usunięciu pierwszej okupacyi, naprzyj-mował emigrantów do milicyi, tern zaraz osłabił jedyną swoją podporę, podając się zarazem w podejrzenie u opiekunów. Gdy wszystkim bez wyjątku przybyszom udzielał przytułku, rezydenci wszystkich bez różnicy wydalali z miasta.

Reforma konstytucji i uniwersytetu powinna była przekonać władze rzeczypospolitej, że opiekunowie żartować nie będą. Pomimo tego, pobłażano wichrzycielom ; przybył Goszczyński zakładać sprzysięźenie, nńtłoczyli się emisaryusze, w ślad za nimi wrócili Austryacy. Po wyjściu ich ta sama powtórzyła się historya i nad senatem zawisł bicz emigrancki i rózga opiekunów. Emigranci kazali oponować i rzeczy doprowadzać do ostateczności; opiekunowie postanowili położyć koniec istnieniu rzeczypospolitej.

Na jesieni roku 1835 cesarz Mikołaj widział się w Töplitz i w Pradze z cesarzem Ferdynandem i z królem pruskim; w Töplitz zawarto konwencyą, po raz pierwszy ogłoszoną w przytoczonym wyżej zbiorze dokumentów Mertensa, treści następującej :

«Gdy doświadczenie okazało, iż egzystencya rzeczypospolitej krakowskiej zarówno jest przeciwną interesom materyalnym i pomyślności kraju w ogóle, jak bezpieczeństwu państw sąsiednich, trzy rządy uznały jako jedyny środek położenia końca temu stanowi rzeczy, wcielenie miasta Krakowa z okręgiem do posiadłości jednego z sąsiednich mocarstw. W następstwie czego, gabinety zgodziły się obmyślić przeprowadzenie powyższej uchwały w sposób, aby nie wynikły ztąd ważne komplikacye polityczne, mianowicie, iżby mocarstwa podpisane na akcie kongresu wiedeńskiego, nie znalazły prawowitej pobudki do opozycyi. Trzy dwory przekonane są, że cel osiągniętym będzie, gdy wcielenie Krakowa do posiadłości jednego z mocarstw opiekuńczych nastąpi w skutek swobodnie objawionego życzenia rzeczypospolitej , która sama tej zmiany zażąda. Gdy więc podobne życzenie zostanie formalnie wyrażone, trzy dwory życzeniu zadość uczynią, i natenczas rzeczpospolita przyłączoną zostanie do państw J. C. i K. Apostolskiej Mości, z wyjątkiem sprostowania, jakiego granice Szlązka pruskiego wymagaćby mogły. Dwory porozumieją się co do szczegółów, z takiej kombinacyi wynikających.

«Za niem to nastąpi, dwory zgodziły się na następne

pnnkta :

1. «Dla zabezpieczenia interesów materyalnych, rolnictwa, przemysłu i handlu rzeezypospolitej, przez otwarcie mieszkańcom targów dotąd zamkniętych, i ułatwienie sprzedaży i kupna, wolne miasto Kraków bę¹⁴dzie doprowadzone do żądania przyjęcia go w system handlowy Austryi. Przyjęcie to pociągnie za sobą ustanowienie komor celnych austryackich wzdłuż granic rzeczypospolitej, przez co jednocześnie ułatwioną zostanie kontrola osób wjeżdżających i wyjeżdżających z Krakowa, i raz na zawsze położy się tamę tajemnemu wprowadzaniu pism podżegających, które obecnie z taką tam wchodzą łatwością.

2.    «Dwory nie dozwolą założenia w Krakowie projektowanego banku, który stać się może potężnym środkiem działania w rękach sprawców zamieszek.

3.    «Dwory połączą swe usiłowania, aby nie dopuścić w Krakowie obcego wpływu, ich widokom przeciwnego ; w tym celu nie dozwolą rzeczypospolitej uwierzytelniać za granicą, ani przyjmować u siebie ajentów dyplomatycznych lub konsularnych, prócz rezydentów dworów opiekuńczych ¹⁴.

4.    «Dyecezya krakowska będzie nadal administrowaną prowizorycznie, jak to ma miejsce od wydalenia biskupa Skórkowskiego. Gdy Kraków zostanie wcielony do Austryi, dwory cesarskie wyjednają u Stolicy Apostolskiej rozdział tej dyecezyi.

5.    «Gabinet wiedeński wypracuje wskazówki zmierzające ku stopniowemu przeprowadzeniu powyższego planu. Praca ta udzieloną będzie pozostałym dworom opiekuńczym, i po ich przyzwoleniu posłuży instrukcyę dla rezydentów trzech dworów w Krakowie¹⁴.»

Jeżeli pomimo konweneyi, rzeczpospolita istniała jeszcze lat przeszło dziesięć, zawdzięczała to tylko Prusom. Zaraz podczas pobytu w Berlinie, Nesselrode przekonał się, że gabinet berliński nie jest wcale skłonnym popierać wcielenia Krakowa do Austryi, przynajmniej za darmo.

Prusom Kraków nie dokuczał jak dwom innym sąsiadom, wolały więc rzeczy in statu quo utrzymać, a sobie zachować możność zaokrąglenia się z tej strony, co klauzula o sprostowaniu granic Szlązka wyraźnie miała na oku. Minister Ancillon radził w postępowaniu z rzecząpospolitą naśladować Fryderyka Wilhelma II i obchodzić się z Krakowem, jak on niegdyś z Gdańskiem, utrudniać komunikacye handlowe, tłumić rozwój interesów materyalnych, dopóki rzeczpospolita nie przyjdzie do przekonania, że jedynym dla niej ratunkiem anneksya do Austryi. Dobra rada usłuchaną została, ale nie pomogła. Ubogi Kraków nie miał o co się bardzo troszczyć, albowiem jego handel wywozowy ograniczał się na winie węgierskim, kontrabanda zaś rosła i kwitła w miarę podnoszenia ceł u sąsiadów. Jakoż nigdy opiekunowie nie doczekali się, żeby Krakowianie poprosili o przyjęcie do związku celnego z Austryą. Gabinet berliński przewidywał prawdopodobnie taki obrót rzeczy, dlań pomyślny, gdyż mieszkańcy Krakowa uciskani przez Austryę i Rosyę, mogli w końcu zapragnąć przyłączenia do Prus, z któremi najmniej mieli styczności, gdzie panował dobry byt i większa swoboda. He razy wojska sprzymierzone zajmowały Kraków, Prusy nie omieszkały nalegać na spieszne ich wycofanie, i pod rozmaitymi pozorami przedłużały żywot rzeczypospolitej.

Austrya życzyła sobie wprawdzie aneksyi Krakowa, ale księciu Metternichowi nie było spieszno ściągać na siebU burze parlamentarne, reklamacye dyplomatyczne i zarzuty, że obstając wszędzie w Europie przy szanowaniu traktatów, sam wywraca własne dzieło. Napierany przez Rosyę, trzymany za poły przez Prusy, pisał ów plan postępowania, który nigdy światła dziennego nie ujrzał. Za to stan rzeczy w Krakowie dostarczał dowodów, że byt rzeczypospolitej ustać powinien. Na początku roku 1836; ajenci młodej Polski pojawili się liczniejsi niż dotąd; zamordowano ajenta tajnej policyi Behrensa, zwącego się także Pawłowskim, który wszedł do spisku i zdradził; wybito szyby rezydentom i wojska opiekuńcze znowu zajęły miasto. Wydalono emigrantów, w Londynie i Paryżu ujęto się za neutralnością rzeczypospolitej, Prusy zażądały cofnięcia okupacyi i wszystko wróciło do dawnego stanu, z wyjątkiem dalszego obcięcia władzy senatu. W dwa lata później, 10 września 1838, dwory znajdując, że władze krakowskie otwarcie wspierają agitatorów, ustanowiły na mocy protokołu podpisanego w Medyolanie, specyalną komisyę, czuwać mającą nad postępowaniem trybunałów w sprawach politycznych i ścigać burzycieli ; pełnomocnicy trzech dworów zgromadzali się regularnie w Wiedniu, na narady w rzeczach tyczących się rzeczypospolitej.

zmuszone

Ustanowienie wyjątkowej jurysdykcyi w Krakowie, równające się poddaniu rzeczypospolitej pod dozór policyjny, sprowadziło reklamacye w Izbach i przedstawienia dyplomatyczne ze strony zachodnich gabinetów, powołujących się na wyraźne brzmienie traktatu wiedeńskiego, — reklamacye jak zawsze bezskuteczne i będące najgorszą usługą, oddaną Polakom i rzeczypospolitej krakowskiej. Dyplomacya emigracyjna czuwała żeby postępki mocarstw rozbiorowych, podciągnąć się dające pod kategoryę wykroczeń przeciw umowom roku 1815, były wytaczane przed trybunał parlamentów; stanowiło to jądro jej działania, a okoliczności wyjątkowo rzecz ułatwiały. Opinia liberalna w ogóle Polsce sprzyjała; zamieszki uliczne, tak pospolite w początku panowania Ludwika Filipa, brały za hasło: Vive la Pologne; liczyć się z tymi objawami, gabinety zachodnie chowały sprawę polską jako straszydło na północne mocarstwa, których ścisły związek stawał w poprzek ich wpływowi w Europie. W Izbach, przyjaciele Polski chętnie podejmowali interpelacye i rozprawy, do nich zaś mieszać się pospieszały stronnictwa skrajne lub opozj'cyjne, posługujące się Polską, jako kartą w grze parlamentarnej. Tak przychodziły do skutku głośne i często burzliwe dyskusye, a każde słowo

z trybuny padające, wiele ważyło w oczach Polaków i kraju. Cóż dopiero mówić o oświadczeniach ministeryalnych, najczęściej dwuznacznych, bo spowodowanych parlamentarnemi względami, płynących z najrozmaitszych pobudek, w rzędzie których nasze dobro ostatnie trzymało miejsce, lub też całkowicie pomijanem było. Dla uciszenia opozycyi i dla przypomnienia potrójnemu przymierzu groźby nad niem zawieszonej, nie szczędzono nam platonicznych oznak sympatyi, które Polacy biorąc literalnie, uważali za zadatek upragnionej interwencyi, skoro okoliczności temu sprzyjać będą. Sprawy krakowskie największe miały powodzenie, tutaj bowiem postanowienia traktatu najmniejszej nie ulegały wątpliwości, gabinety więc mogły oddać piękne za nadobne, zarzucając trzem mocarstwom samowolne gwałcenie umowy, przy której w Belgii i gdzieindziej tak zawzięcie obstawały. Lord Palmerston zwłaszcza, ile razy był u władzy, gorąco ujmował się za Krakowem, tak gorąco, że mimowoli nasuwa się domysł, iż oprócz innych pobudek, szukał także odwetu za niefortunną kampanię, przedsięwziętą po niewczasie w obronie konstytucyi polskiej, na podstawie naciąganej interpretacyi aktu końcowego kongresu, i zakończonej kategoryczną odprawą. W Krakowie przyjmowano wszystko za dobrą monetę. Zamiast unikać sporów z opiekunami, korzystać z rywalizacyi Prus i Austryi o posiadanie Krakowa i, przezornem postępowaniem, ocalić przynajmniej zasadę niepodległości na lepsze czasy, powiedziano sobie, iż należy wyzywać sąsiednie mocarstwa, doprowadzać rzeczy do ostateczności i gwałtu, bo gdy się miara przebierze, Anglik z Francuzem staną w obronie prawa i traktatów.

W 1842 gabinet wiedeński, zaniepokojony napływem emigrantów i wzrostem propagandy, objawił zamiar wprowadzenia w wykonanie konwencyi berlińskiej i wcielenia rzeczypospolitej do systemu celnego Austryi, przez co spodziewano się zapobiedz napływowi emigratów do miasta. Więzienia były tak przepełnione, że Austrya i Prusy zaproponowały hurtowne wywiezienie podejrzanych do Ameryki, lub przynajmniej do Anglii «Jeśli ich winy są drobne, odpowiadał Mikołaj, jeśli zasługują na litość, w takim razie deportaeya do innej części świata, będzie zbyt ciężką karą; jeżeli zaś są zbyt źli, aby ich cierpieć w kraju, jakim prawem możemy robić z nich podarunek obcym i zwiększać gdzieindziej ilość agitatorów, których i tak nie braknie?» Z dawna stronnik anneksyi Krakowa do Austryi, na rekla-macye mocarstw obojętny, Mikołaj pochwalał zamiar Metter-nicha ; kanclerz zaś tuszył sobie, że posunięcie komor austrya-ckich da się wytłómaczyć jako «środek charakteru administracyjnego» i nie wznieci wielkiej burzy w Europie. Na zawadzie znowu stanęły Prusy, choć im obiecywano ustępstwa handlowe; wreszcie ministrowie berlińscy oświadczyli, że o protokole, podpisanym w Berlinie, nic nie wiedzą. Pogodzenia mocarstw opiekuńczych podjęli się Polacy w r. 1846.

4    »

V.

WYPADKI ROKU 1846.

Około roku 1840, towarzystwo demokratyczne wzięło ostatecznie górę w emigracyi; inne odcienia były pobite lub prześcignięte; naukę ujęto w system, wyrabiali się nowi ludzie; centralizacya towarzystwa przeniosła się z Poitiers do Wersalu, w najbliższe sąsiedztwo Paryża. Uważając wyższe klasy za dostatecznie spropagowane, zamierzano doskonalić organizaćyę spiskową, tudzież usilniej niż dotąd obrabiać niższe warstwy, zwłaszcza lud wiejski, aby «lud niepodległe życie pojął, zapragnął go, a tem samem zapragnął powstania ¹⁵.»

Jaki duch ożywiać miał propagandę ludową, wskazywała odezwa towarzystwa demokratycznego z roku 1832, w której postawiono zasadę, że Bóg dał ziemię dla wszystkich ludzi, że chłopom należy się prawem własności ziemia przez nich uprawiana; powiedziano w niej następnie, iż towarzystwo, dla wzniecenia wojny narodowej, odwoła się do chłopów, wzywając ich, aby upomnieli się o wydartą im własność. Idąc dalej wytkniętym torem, w manifeście z roku 1836 towarzystwo demokratyczne, jako władza publiczna walczącej Polski, zapowiadało «zniesienie przywilejów, przesądów i przywłaszczeń, panowanie równości,» a prawo posiadania ziemi i każdej innej własności pracy tylko przyznawało. Przystępując teraz do praktycznego zastosowania przyjętych zasad i szerzenia ich między ludem, propaganda wzięła za hasło rewolucyę socyalną, uważaną jako środek i cel zarazem, gdyż przewrót społeczny wiódł do odzyskania niepodległego bytu, niepodległość zaś utrwalała dokonane zdobycze i nowy, na nich oparty porządek.

Do podstawnej dążności propagandy wmieszał się pierwiastek terorystyczny, przyniesiony towarzystwu przez Ludwika Mierosławskiego i jego zwolenników. Pozostając jeszcze w wojnie z towarzystwem demokratycznem, Mierosławski wyprowadził z zasad towarzystwa ostateczne konsekwencye, i przyszłą Polskę, do «patryarchalnej dziewiczości» wróconą, opierał na gminie komunistycznej: «Ziemia nie należy do nikogo, płody ziemi do wszystkich... każdy pójdzie za pługiem, ile razy kolej nań przypadnie; będzie musiał ubierać się i mieszkać jak wszyscy, pod karą banicyi... Polska nie ma granic, komor celnych, armii, monety, trybunałów, więzień... Wszystko to zrobi się bez hałasów i mordów, a jeśli przyjdzie do rzezi, będzie ona krótką i skuteczną: ludzkość nie znajdzie przj^czyny boleć nad przeciąganiem się mordów, ani nad tryumfem nieprawości. ¹⁶» Krwiożerczość hetmana naszych demagogów była więcej w mowie i piśmie, niż w czynie; przynajmniej stojąc na czele armii, nikogo nie mordował, nawet nieprzyjaciela, — takie przecież rozsiewał nauki, przez wychowańców jego dalej szerzone. Zawarłszy teraz zgodę z towarzystwem demokratycznem, pospołu z Józefem Wysockim, otworzył w towarzystwie kurs sztuki wojskowej, przeplatany filozofią rewolucyi; następnie sam zasiadł w centralizaeyi, pod której macierzyńskiem skrzydłem wzrastał i kształcił się «hufiec zdrowemi pojęciami oświecony, karny, do poświęceń na pierwsze kraju zawołanie gotowy,¹⁷» sam spieszący opowiadać nową wiarę krajowi.

Jaką była ta nauka, świadczy najlepiej literatura emigracyjna demokratycznego odcienia. Czyniła ona nader

szybkie postępy; w kraju nikt tak pięknie pisać nie umiał. Kształcąc się na wzorach francuzkieh, wiele rozmyślając i ustawicznie piórem i słowem walcząc, demokratyczni publicyści stworzyli nowy styl, obfity w przymiotniki i porównania, nadużywający figur retorycznych, nastrojony wysoko, gorączkowy i namiętny, porywający czytelnika. Rzeczy po imieniu rzadko nazywano, szum słów wartko płynących i gra kolorów ukrywały czczość myśli; sofizmata zuchwale głoszone lub obłudą kraszone imponowały prostego ducha czytelnikowi. Płody tego pochodzenia są zbyt liczne i jednostajne aby je szczegółowo rozbierać; na bliższą uwagę zasługuje Katechizm demokratyczny, czyli Opowiadanie słowa ludowego, streszczający, jak powiada autor w przedmowie, «główne zasady» towarzystwa demokratycznego, tudzież, jak o tern przekona się czytelnik, zasady stronnictwa powszechnego wywrotu. ¹⁸

Książeczka mało jest dziś znaną i prawie zapomnianą; stanowi ona niezbite i niepodej rżane świadectwo, dlatego wypada ją podać w treści, chociaż nieco przydługiej.

**

Pierwszy rozdział katechizmu mówił o miłości ojczyzny.

«Miłość ojczyzny, jestto miłość wszystkich rodaków i braci, miłość gorąca całego ludu, całego narodu; miłość, którą każda szlachetna dusza czuje i nadewszystko ceni, poświęcając dla niej z radością wszystkie swoje siły, całe swoje życie, walcząc za nią chętnie do ostatniej kropli krwi.

«... Kie można miłości ojczyzny brać za co innego, jak za miłość całego narodu i ludzi. Cóż bowiem kochać innego w ojczyźnie, jeśli nie ludzi? Czy piasek, bagno, kamienie lub drzewa?

«Stanąwszy zaś na tem, że miłość ojczyzny jest miłością ludzi, musi być miłością całego ludu. Kto bowiem kocha tylko pewne klasy społeczeństwa, nie kocha całego narodu, nie zna prawdziwej miłości ojczyzny, która jest miłością całego ludu... Kto kocha tylko pewne klasy społeczeństwa, jest złym synem ojczyzny.

«Ze strony religijnej, miłość ojczyzny uważać należy, jako najświętsze wykonywanie miłości bliźniego, na większe, na społeczeńskie rozmiary... Miłość ojczyzny niczem innem nie jest, jak miłością bliźniego, czyli spełnianiem boskich przykazań, rzeczą świętą.

«... Ci wszyscy, co kochają lud i własnych rodaków, jednem słowem ojczyznę, kochają tem samem całą ludzkość, i są ozdobą i zaszczytem, nie zaś zakałą i wrogami ludzkiego plemienia.

«Każdy człowiek, kochający szczerze własną ojczyznę, jest przyjacielem wszystkich ludów na świecie, czyli przyjacielem wolności... Wszystkie despotyzmy mają pomiędzy sobą przymierze i wspierają się wzajemnie; powinien więc istnieć podobnież węzeł braterskiego współczucia pomiędzy wszystkiemi ludami, bo wszystkim jednej rzeczy potrzeba : wolności. Kiedy naród jaki, chociaż odległy, zwycięztwo jakiekolwiek nad despotyzmem odniesie, cieszyć się powinny wszystkie ludy, bo ich sprawy i powodzenia są pomiędzy sobę solidarne, a każdy krok ku wolności postawiony, osłabia potęgę wspólnych nieprzyjaciół — despotów... Kto kocha ojczyznę, jest szermierzem ludzkości, nienawidzi wszystkich jej wrogów i walczy przeciwko nim, kiedy i jak może, czy to orężem czy piórem.

«...Główne cechy prawdziwej miłości ojczyzny: jest to najszlachetniejsze uczucie, które nic zawistnego w sobie nie mieści;, uczucie, które jest podstawą potęgi i wmlności ludów...

«Środków wykształcenia i rozwinięcia miłości ojczyzny, nadania jej siły, jakiej dotąd nie miała, — nigdzieindziej znaleźć nie możemy, jak tylko w nowych zasadach postępu, liberalizmu, demokracyi; w wierze ludowej, która nas uczy ak ojczyznę kochać należy. Demokracya, czyli wiara ludowa, jest nową zorzą, która w naszym wieku jaśnieć dopiero zaczyna, a przy której gorących promieniach, stanie się światło na całej ziemi dla wszystkich ludzi ciemnych i dla tego gnębionych, i roztopnieją lody despotyzmu.

«Ojczyznę kochać, jestto kochać jej wolność, a wolność nie jest co innego jak dobro ludu... ktoby nie chciał wolności czyli dobra ludu, ten nie kocha ojczyzny, ale tylko klasy wyższe, którym dobrze się dzieje z pognębieniem ludu.

«... Dawni Polacy nie umieli kochać ojczyzny, bo lud zostawał w najokropniejszem pognębieniu i niewoli... Cały porządek społeczny w Polsce był oparty na pognębieniu ludu, nie zaś na wolności... Szlachta wolności chciała tylko dla siebie; mieniła ją być przywilejem urodzenia, do którego przywiązana była możność uciskania słabszego, gnębienia ludu... Można więc powiedzieć o szlachcie, że się wyrzekła prawdziwej miłości ojczyzny, miłości Polski, i tę zastąpiła występną miłością szlachecczyzny, czyli stanu uprzywilejowanego, do którego swobód należało, że mógł napawać się potem i krwią ludu, a dopuszczać się sroższych jeszcze gwałtów, jak te co oburzają dziś wszystkie serca przeciw carowi Moskwy... Szlachta dla ludu wyrobiła stopniowo zupełne poddaństwo i niewolę, całą resztę Polski gnębiła barbarzyńsko i nieludzko, a tak deptała i tratowała ojczyznę, nią frymarcząc dla dogodzenia samej sobie... Nie strójcie kłamliwym urokiem cnót obywatelskich tej szlachty, która nie kochała ani wolności, ani ludu, bo cały naród gnębiła.

«... Polska szlachecka, która lud tak szkaradnie gnębiła, była dla ludu więzieniem, męczarnią, barbarzyńską macochą, nie zaś ojczyzną: musiał więc lud być dla niej obojętnym... Podbój i rozbiory Polski najlepszą dały miarę uczuć ludu względem ojczyzny; pokazały naturalną jego obojętność dla sprawy, której nie uznał za swoją i nie bronił jak swojej... Przyczyną upadku naszego kraju była sła bóść i niemoc, pochodząca z braku prawdziwej miłości ojczyzny, gdyż mieliśmy nieliczny stan szlachecki, który nie kochał ojczyzny, bo ciemiężył resztę narodu; lud zaś nie znał uczucia ojczyzny, bo był od niej odrzucony, odtrącony i zupełnie jej pozbawiony. Tak urządzona społeczność, wbrew prawom świętym człowieka, i we wszystkich swoich cząstkach słaba, nie mogła stawić silnego oporu i musiała runąć za pierwszym ciosem obććj przemocy.

«... Na stanie szlacheckim cięży cała wina nieszczęść naszego kraju; on to niegodnym uciskiem naszego biednego ludu, trzymanego w poddaństwie i niewoli, wytępił w nim wszelkie uczucia miłości ojczyzny, a tym sposobem uczynił cały naród słabym i do żadnego oporu niezdolnym. Ludu naszego w niczem winić nie można, tylko szlachtę, która go do tego stanu przywiodła.

«Szlachta gubiła ojczyznę przez nadużycia, przez ucisk ludu. Szlachta ogarnęła władzę prawodawczą i z tego korzystała, żeby sobie pisać takie prawa, któreby uświęciły jej przewagę i pognębienie ludu. Tak sobie urządziła Polskę, iżby ona sama tylko pośród niej panowała i rozkoszowała, a iżby lud został na własność jej oddany, jak nikczemne stado bydła. Tak istotnie w naszym kraju było, a z tak niegodziwego porządku społeczeńskiego wynikała oczywista zguba. Lud stał się niewolniczem narzędziem, pracującem na szlachtę. Dopięła ona w zupełności swojego celu, nasyciła swoją chciwość, bo wszystko w całym kraju dla niej tylko było; ale w miarę jak tym sposobem dogadzała swoim widokom, podkopywała całą krajową budowę, która z nią razem musiała później runąć.

«Aby podnieść i zbawić Polskę, potrzeba działać wprost przeciwnie temu co dawniej bywało. Zgubiło nas pognębienie ludu, — trzeba go podnieść. Uczyniono go martwym i bezwładnym, — potrzeba go ocucić i wskrzesić. Niewola zabiła go na duchu i rozlała po nim lodowate zimno, — niechaj go wolność odżywi i święty zapał w nim wznieci. Lud w chwilach niebezpieczeństwa nie szedł ratować ojczyzny, która dla niego nie miała wolności, — teraz kiedy się jeszcze zabierzemy do dzieła, kiedy ta szczęśliwa godzina wybije, że się porwiemy na obcych ciemiężców, musi odtąd nowa epoka się zacząć, — nowe życie zajaśnić dla ludu, tak iżby poznał, że ojczyzna za którą bić się trzeba, jest matką zarówno dla wszystkich, każdemu zapewnia wolność, a niczyjego pognębienia nie zniesie.

«Ożywienie ludu stanowi więc ocalenie Polski... Do tego jedynym środkiem jest święte wyobrażenie wolności, którem rozgrzać potrzeba serca zastygłe pod tyloletnią niewolą i poddaństwem. O każdem powstaniu które upadło, wnosić trzeba, że nie miało za sobą całego polskiego ludu, bo inaczej byłoby się udało, — upaśćby nie było mogło.

«0 twórcach i sternikach takich powstań, należy my-ślić, że nie umieli trafić do ludu i wywołać tę główną narodową siłę, której nic się oprzeć nie potrafi, kiedy raz poruszoną zostanie. Kiedy zaś całego ludu nie zdołali pociągnąć, znać, że świętego imienia wolności nie wykrzyknęli w sposób wszystkim jasny i pojętny, że tego nie chcieli lub nie umieli uczynić... Biada powstaniu, które z okrzykiem niepodległości nie zawoła razem wolność i nie pomyśli o tem, aby dać ludowi rękojmię, że odtąd zacznie się dla niego nowe zupełnie życie.

«Dla czego upadały poprzednie nasze powstania, łatwo pojąć a krótko wyrazić: nie były w duchu ludowym; myśl wolności i równości im nie przewodniczyła, nic nie uczyniono, aby nią lud zapalić, — prawie się nawet tego obawiano. Tak jakeśmy pierwiastko wo zginęli dla tego, że lud był obojętnym, tak samo w naszych powstaniach upadaliśmy dla tego, że się nie wziął do dzieła wszystek lud całej Polski

«Główna prawda, którą wszyscy Polacy myślący o niepodległości ojczyzny, znać powinni, jest, że stara Polska, Polska szlachecka, stanowczo upadła: nie może się odrodzić, ani skutecznie powstawać... Natomiast powstanie i odrodzi się Polska, ale taka, jakiej w ostatnich wiekach nie było, a jakiej nam trzeba: Polska ludowa, oparta na wolności i równości. Ta będzie ojczyzną prawdziwą dla wszystkich i prawdziwą matką dla ludu, który silnemi swoimi barkami wydźwignie ją z niewoli, a dla niej gotów będzie wszystko poświęiić.

«Nie można rozdzielić wyobrażenia wolności i równości-, jedno bez drugiego obejść się nie może. Wolność bowiem każdemu człowiekowi te same przyznając prawa, wszystkich pomiędzy sobą równa. Jeżeli nie ma równości; jeżeli cokolwiek innego jak zasługa istotna jednego człowieka nad drugiego wynosi, tam pogwałcona jest sprawiedliwość, a tem samem wolność, bo ta niczem innem nie jest, jak najwyższą sprawiedliwością, która zstępuje na ziemię i pomiędzy ludźmi obiera sobie mieszkanie.

«Wszyscy ludzie urodzili się braćmi na to, aby z sobą po bratersku żyli, — równość zatem, która jest wsparta na braterstwie ludzi pomiędzy sobą, na rzeczy świętej, sama jest świętą: kto się na nią targa, popełnia uczynek bezbożny i gwałci tym sposobem wolność.

«Wolność jestto urządzenie społeczeństwa na zasadach sprawiedliwości i równości, w ten sposób, iżby nikt pokrzywdzonym być nie mógł, iżby jeden człowiek drugiego nie gnębił, iżby nikt nie był tamowany ani krępowany w działaniach swoich, byle nic nie przedsiębrał na szkodę bliźniego, aui się targał na wolność innych ludzi. Wolność nic innego nie znaczy, jak największą sprawiedliwość i dobro ludu.

«Arystokracya, jestto różnica pomiędzy ludźmi i przewaga niesłuszna jednych nad drugimi, oparta na czemkol-wiek innem jak na zasłudze. Uważać przeto należy arysto-kracyę jako rzecz przeciwną wolności, którą zatem znieść należy dla dobra ojczyzny, — dla dobra ludu.

«W dawnej Polsce, arystokraeyę stanowiła cała szlachta. Urodzenie ludzi rozdzielało tak, że jedni na świat przychodzili poddanymi czyli niewolnikami, a przyszłością dla nich był ucisk, — drudzy zaś rodzili się panami z prawem uciemiężania ludu. Mały szlachcic o kilku poddanych był względem nich magnatem i równym ciemiężcą, jak największy pan, który ich miał tysiące.

«Szlachta zagrodowa nie może być uważaną za arystokratyczną, bo ludu nie gnębiła i nie posiadała żadnych praw obrażających ludzkość. Przeciwko niej to chyba powiedzieć można, że swobód które sama posiadała, pozazdrościła ludowi, mieniąc się być czemś więcej, na mocy urodzenia.

«Lud, w naj ogólniejszem znaczeniu, jestto cały naród. Powiedzieć lud polski, czy naród polski, jest wszystko jedno. Jeżeli zaś mówimy o różnych stanach wśród narodu, natenczas lud znaczy zawsze stan najliczniejszy, który stanowi największą część narodu, całą jego potęgę i siłę, a który dotąd zajmuje wszędzie najniższe miejsce w społeczeństwie, a sobie właściwego nigdzie jeszcze nie zdobył.

«Stosunek między arystokracyą a ludem, zachodzi ten sam, co pomiędzy gnębiącym a gnębionym, bo arystokracya jest wszędzie plagą dla ludu; stosunek niegodny nadużycia siły przeciw bliźniemu słabszemu, i ucisku całego narodu przez wyrodną jego garstkę.

«Każdy stronnik i zwolennik arystokracyi, jeżeli nie jest zupełnie ciemnym, dowodzi nieczystych skłonności, egoizmu... Kto jest stronnikiem arystokracyi, nie może ludu kochać, i odwrotnie, kto lud kocha, musi nienawidzić arystokratycznych instytucyi i porządku, jaki za sobą pociągają.

«Łagodnością charakteru szczycą się wszystkie szlachetne dusze, a demokracya piękne przymioty rozwija...

*

«Prawdziwy demokrata i dobry syn ojczyzny zawziętości nie chowa żadnej do osób, chce tylko Polskę w ten sposób urządzić, iżby lud w pośród niej był szczęśliwy, a to wszystko co ludowi dolega, chce z niej wyrzucić. Prawdziwy demokrata zawsze ludziom przebaczy, kiedy tylko przebaczyć można, ale ustawom szkodliwym nie przepuści i nie ścierpi ich w swojej ojczyźnie. Kiedy Polska ocknie się i niepodległości zażąda, wtenczas wszyscy Polacy staną się równymi, wszelka różnica stanów zniknie, nie będzie już szlachectwa, tylko powszechna równość. Demokraci nie mogą szlachectwu przepuścić, muszą tę szkodliwą instytucyę wytępić; ale nie idzie za tern, żeby do osób było potrzeba zawziętość kierować. Skoro bowiem instytucya upadnie, żaden ex-szlachcic nikomu szkodliwym być nie może i nie godzi mu się zaprzeczać praw, każdemu człowiekowi właściwych.

¹

Helcel kazał podobno powiedzieć asesorowi, że będzie za drzwi wyrzucony.

²

Pisane w odpowiedzi na krytykę Helcia postępowania redakcyi z powodu nadesłanego wątpliwej autentyczności dyplo-matu, który, jak Rzyszczewski tłomaczy, «nie wyszedł z labo-ratoryum redakcyi, lecz z garkuckni właściciela.»

³

Lelewel?

A.. Z. Helcel, T. I.

⁴

T. Morawski. Dzieje narodu polskiego.

⁵

Lelewel, Teodor Morawski, Franciszek Wołowski, Kan-torbery Tymowski.

⁶

Rue Taranne.

⁷

Morawski. Dzieje narodu polskiego

Rząd francuski, dla osunięcia emigrantów z Paryża i łatwiejszego nad nimi dozoru, umieścił ich parfcyami w miastach prowincjonalnych, gdzie oni sejmikowali, kłócili się i pojedynkowali.

A. z. Helcel. T. I.

⁸

Gentz w listach do Rotszylda paryskiego, przeznaczonych do wiadomości ministrów, wiuszował gabinetowi francuskiemu, że ustrzegł się interwencyi w sprawy polskie, «gdyż Austrya i Prusy zmuszone byłyby także do nich się wmieszać; teraz zaś Rosya sama jedna zaangażowaną jest w przedsięwzięcie, które nawet szczęśliwie do skutku doprowadzone, osłabi ją i uczyni mniej groźną dla pokoju reszty Europy.» Innym razem, z powodu korzyści odniesionych nad Geismarem i Roze-nem, cieszy się z obrotu wypadków, bo powodzenie Polaków

⁹

F. Mertens. Recueil des traités et conventions conclus par la Russie. Traités avec l'Autriche,

¹⁰

Rosya i Austrya zobowiązały się utrzymać byt państwa Otomańskiego pod panującą dynastyą, nie dozwolić rozciągnięcia władzy paszy Egiptu na posiadłości sułtana, a w razie upadku Turcyi zapobiedz, żeby nowy porządek rzeczy nie naruszył bezpieczeństwa obu państw i równowagi europejskiej. Konwencya nosi datę 18 września. Utrzymana długo w tajemnicy, dała powód do mniemania, że Rosya i Austrya umówiły się o podział Turcyi.

¹¹

Korzyść względem Wschodu odniesiona, niebyła wielką, gdyż za utrzymaniem Turcyi oświadczyła się poprzednio rada, ad hoc zwołana przez Mikołaja, który zyskiwał natomiast po-

¹²

Władza naczelna nosiła nazwisko «głównego zboru,)) w którym zasiadać mieli wysłańcy zborów ziemskich i reprezentant włościański, którego obecność była konieczną dla pra womocności każdej uchwały. Członków wiązała przysięga na posłuszeństwo i sekret.

¹³

Andrzej Józefczyk. Wspomnienia ubiegłych lat. — Przegląd Polski. 1881,

¹⁴

   W tej porze właśnie Senat zamierzał ustanowić ajentów za granicą i uzyskać, aby Anglia i Francya miała konsulów w Krakowie. Należało o tem pomyślić z piętnaście lat wcześniej. Teraz rzecz ta pozostawała w związku z robotami dyplomatycznemi emigracyi.

*    Konwencya nosi datę: Berlin, 14 października 1835. W Töplitz podpisano protokół przedwstępny.

¹⁵

Kilka rad ku oswobodzeniu Polski.

¹⁶

Histoire de la révolution de Pologne p. Louis Mierosławski. Paris 1838.

¹⁷

W. Heltman.

¹⁸

Katechizm demokratyczny wyszedł w Paryżu w r. 1845. Autorem miał być Henryk Kamieński. Osoba autora nic jednak nie znaczy, bo spisał on tylko co w koło niego mówiono i nauczano.

W streszczeniu opuszczony jest podział na pytania i odpowiedzi, dalej wszystko co nie nadweręża oddania wiernego głównych myśli oraz formy.

za sprawę

Wtenczas tylko na bok iść musi wszelka łagodność, kiedy potrzeba walczyć; kiedy stronnicy dawnych

wyobrażeń i zgubnego społecznego porządku, wystąpią do walki przeciw przyjaciołom ludu i zechcą im przeszkadzać w zaprowadzeniu odmian zbawiennych, a blużnić będą przeciwko świętym imionom wolności i równości. Wtenczas demokrata wystąpić musi przeciwko przeciwnikom ludu, i obchodzić się z nimi jako z nieprzyjaciółmi narodu i ojczyzny.

«Aby Polska odzyskała swój byt niezależny, potrzeba wykrzyknąć w chwili stanowczej: wolność, niepodległość, — słowa odpowiadające wyobrażeniom: rewolucya społeczna, powstanie.

«Rewolucya społeczna jestto zbawienne przekształcenie społeczeństwa, do tego dążące, aby mu zapewnić wolność, a usunąć ucisk ludu.

«Aby powstać skutecznie, potrzeba nam rewolucyi społecznej, której zadaniem: przerwać stanowczo wszelki ucisk ludu, postawić go na stopie zupełnej wolności i w stanie odpowiednim godności człowieka.

«Rewolucya społeczna musi towarzyszyć powstaniu, albowiem bez niej nie moźnaby ludu skutecznie poruszyć i wszystkie siły jego wywołać. Musi więc działać szybko jak piorun. Musi być do najprostszego wyrażenia sprowadzoną, jasną i pojętną, aby się od razu w umysły ludu wpajała. Musi wejść natychmiast w użycie w sposób dotykalny, aby żadnemu wątpliwemu tłomaczeniu miejsca nie zostawiła i nie znajdowała niedowierzających.

«Rewolucya społeczna wymierzoną jest przeciw wszelkim nadużyciom ciemiężącym lud, przeciwnym wolności i równości. Ma za nieprzyjaciół wszystkich tych, którzy korzystają z tych nadużyć, a zechcą bronić ich i wystąpią przeciwko sprawie ludu.

«Rewolucya społeczna obejść się może bez rozlewu krwi i zaciętej walki domowej, kiedy ci ludzie, którzy posiadali przywileje i niesłuszną nad innymi przewagę, nie sprzeciwiają się rewolucyi społecznej, która to wszystko znosi... Nasza szlachta, sejmująca na dniu trzecim maja, wyrzekła się choć cząstki swoich przywilejów: był to krok nieznaczący i za drobny, aby nas mógł wybawić, jednak był to krok na drodze zbawiennych reform wszechnej jedności całego narodu, którego powołaniem iść dalej po tej drodze, a pędem szybkim i młodzieńczym, nie zaś tak leniwie jak dotąd. Rzecz podobna, na większe rozmiary, byłaby bezprzykładną w dziejach świata; ale nie dziw, jeśli się u nas wydarzy, co gdzieindziej bołoby niepodobnem, bo nigdzie do tak wysokiego stopnia miłości ojczyzny nie pobudza, jak u nas, obca niewola.

zawsze

w po-

«Kiedy zaś arystokracya bronić chce swoich przywilejów, które rewolucya społeczna znosić powinna; kiedy chce się opierać, własnemi nie zaś ojczystymi widokami powodowana, a tym sposobem działa wbrew dobru ludu: wtenczas otwiera się zacięta walka pomiędzy wolnością i arystokracyą, walka która bez krwi obejść się nie może. Wtenczas słusznie wznoszą się rusztowania na nieprzyjaciół ludu, a tymi są ci, co bronią arystokracyi.

«Czy u nas rewolucya społeczna może się obejść bez rozlewu krwi, i odbyć się w powszechnej jedności całego narodu, — rozwiązanie tego pytania leży w ręku polskiej szlachty. Jeżeli wraz z patryotami powtórzy hasło : wolnoś ć, i to z głębi serca; jeżeli sama pierwsza wniesie i w wykonanie wprowadzi wszystkie zmiany, które za sobą pociąga rewolucya społeczna; natenczas cały naród przyciśnie ją do łona braterskim uściskiem i policzy do rzędu najzacniejszych dzieci ojczyzny, do rzędu wybawców, którym wdzięczność rodaków i następnych pokoleń wieczną poświęca pamięć. Jeżeli zaś przyjmie obojętnie, zimno, niechętnie, rewolucyę społeczną; jeżeli jej natychmiast nie podejmie i nie zawoła razem z patryotami: wolność, niepodległość — wtedy biada jej, bo spotkać ją musi los nieprzyjaciół ludu; bo w tak stanowczych chwilach, jakiemi są pierwsze dnie powstania, najmniejsze uchybienie sprawie powszechnej, opieszałość, niespełnianie rozkazów rewolucyi, karane być muszą natychmiast i surowo, a kary innej nie ma — jak śmierć.

«Rewolucya społeczna dla nas zależy na nadaniu ludowi wolności i zapaleniu go tem świętym imieniem. Musi przemawiać głównie do wiejskiego ludu, jako najliczniejszego a najwięcej gnębionego, i z tych przyczyn martwego i bezwładnego... Musi wraz z pierwszą chwilą powstania nadać ludowi własność ziemi, a znieść tem samem wszelkie pańszczyzny i ciężary dotąd na korzyść szlachty, czyli dziedziców idące. Wtenczas lud wiejski pojmie słowa: wolność, równość; wtenczas dopiero zrozumie chłop polski, że powstająca ojczyzna będzie dla niego matką, i że należy ją, jako matkę, wspierać i bronić. Wtenczas będzie można całą ludność przeciw wrogowi massami niesłychanemi skierować i cisnąć, a wydać bój olbrzymi... Dla tego rewolucya społeczna musi wykrzyknąć : wolność, równość, własność ziemi dla ludu, a pod temi hasłami rozpoczęte powstanie śmiało na cały lud rachować może.

«Ziemię jednym odebrać, a drugim nadać, nie jest niesprawiedliwością; wszystko bowiem to, co jest potrzebnem do ratowania ojczyzny, może zawsze być żądanem bez niesprawiedliwości, a musi być spełnionem, pod najświętszym obowiązkiem i najsurowszą odpowiedzialnością. Ojczyzna ma prawo od każdego człowieka żądać wszelkiego poświęcenia bądź mienia, bądź życia, a ktoby się wzbraniał, może i powinien być zmuszonym. Ojczyzna ma prawo oderwać człowieka od rodziny i spokojnego życia, wskazać mu największe niebezpieczeństwo i wyrzec: idź i tam giń! Ta więc ojczyzna może szafować mieniem, własnością i niemi rozrządzać, gdy tego wymaga sprawa powszechna. Salus po puli, lex suprema.

«Rewolucya społeczna może znaleść najwięcej przeciwników, przez to, co w niej najpotrzebniejszem i nieodzow-nem, — przez nadanie własności ziemskiej ludowi, a odebranie szlachcie, która drażliwszą będzie na to, niż na utratę przywilejów rodowych... Szlachta, przeciwna nadaniu własności ziemskiej ludowi, albo nie pojmuje zbawienia ojczyzny, albo go nie chce, przekładając interes majątkowy. W obu wypadkach, niewiadomość czy zła wola, równie są szkodliwe

i ścigane być muszą, a do milczenia i niemożności szkodzenia j akimbądź kosztem przywiedzione.

«Jak patryoci przy ogłaszaniu rewolucyi społecznej ze szlachtą mają postępować?... Przemawiać do szlachty w imieniu dobra ojczyzny, i rozkazywać wszystko, czego tylko okoliczności wymagają, zawsze w tern świętem imieniu, które jest u niej w wielkiem poszanowaniu... Szlachtę, która się połączy z ludem, trzeba przyjąć po bratersku-, tę, która stanie na przeciwnej stronie, uważać za nieprzyjaciół ojczyzny. Pierwsze wypadki nieposłuszeństwa muszą być ukarane przykładnie, surowo i natychmiast... Wykonanie tej zasady prowadzi niechybnie do dopięcia skutku rewolucyi socyalnej, prędzej, silniej i mniejszym kosztem krwi, niż przy źle zrozumianej łagodności na samym początku.

«Rewolucye nie znają innej kary jak śmierć, wymierzają ją natychmiast i prawie razem z przewinieniem.

«Kara śmierci jest rzeczą niegodną, która z wszystkich światłych i liberalnych prawodawstw ustąpić raz na zawsze powinna. Każdy demokrata powinien ją uznać za wielkie złe, ponieważ obraża ona ludzkość. Jeden tylko wzgląd może to złe uczynić koniecznem, i podać je w ręce ludzi sumiennych jako środek zbawienia, — a wzgląd ten wtenczas tylko ma miej see, kiedy zostaje do wyboru między upadkiem narodu, a użyciem tej srogiej kary.

poskromienia prędszego, silniej-

ma

«W stanie spokojnym i zwyczajnym społeczeństwa, kara śmierci nie może być niczem usprawiedliwioną; w stanie rewolucyjnym nie szego i głośniejszego, jak kara śmierci, która staje się koniecznością, — bez teroryzmu nie może udać się rewolucyjne powstanie.

ma uwa-

«Teroryzm jestto uznanie potrzeby kary śmierci, na wszelkie występki przeciwko rewolucyi społecznej popełniane. Ma za cel skuteczne wprowadzenie jej w użycie i oparcie na niewzruszalnej podstawie. Demokrata żać teroryzm, jako nadzwyczajne prawo, które usprawiedli-

wiają i koniecznem czynią nadzwyczajne okoliczności, jako jedyny środek ugruntowania rewolucyjnej powagi i zyskania dla niej powszechnego posłuszeństwa.

«Wszelka rewolucya, która ma stanąć prędko i silnie, bez teroryzmu udać się nie może, bo inaczej przeciwnicy mogliby dokazywać, coby im się podobało, i nie daliby jej się rozwinąć.

«Teroryzm ma stale zasady, bo inaczej byłby bezro-zumną rzeczą. Te zasady znać powinien każdy patryota i niemi przejąć się.

«Zasady te są:

«Każdy człowiek, który wezwaniu i rozkazowi rewolu-cyi posłusznym się nie okaże, a stawiać będzie jakikolwiek opór, jest w tej chwili zgubnym i szkodliwym. Nieposłuszeństwo zasadom rewolucyi musi być karane, jak nieposłuszeństwo wojskowe.

«Każdy człowiek, odmawiający posługi powszechnej, w jego mocy będącej, — popełnia występek rewolucyjnego nieposłuszeństwa.

«Każdy człowiek, któryby po ogłoszeniu wolności i własności ziemi dla ludu, śmiał po dawnemu z nim się obchodzić i żądać od niego pańszczyzny, lub czegokolwiek bądź co dawniej miewało miejsce, — staje się przestępcą przeciwko rewolucyi społecznej.

«Każdy człowiek, który zachowuje wierność dla rządu najeźdźców, spełnia ich rozkaz, lub udziela im pomoc, — jest jeszcze większym przestępcą.

«Użycie teroryzmu jest najpierwszą powinnością każdej władzy.. W najpierwszych zaś chwilach, patryoci podej-m ująć y powstanie irewolueyę społeczną, powinni sami prawo teroryzmu wymierzać, do nikogo się nie odwołując, skoro objawi się przestępstwo. Kiedy wznoszą rewolucyę społeczną i powstanie, mają prawo rozkazywać w imieniu ojczyzny i karać nieposłusznych.

«Źródłem wszelkiej ludzkiej potęgi i siły, jest lud, bo z niego wszystko wychodzi. Wszyscy ziemscy mocarze przez to jedynie są potężnymi, że mają lud na swoje rozkazy : bo, zkądże jeżeli nie z ludu, te wojska, te skarby, i wszystko co ich siły stanowi? Niechaj lud ich odstąpi, posłuszeństwa im odmówi, a wnet upaść muszą, bo sami przez się są niczem.

«Lud, choć jest źródłem wszelkiej ziemskiej potęgi, dla tego daje się gnębić, choć silniejszy, że o tej sile nie wie i nie umie jej użyć; że nie przyszedł do pełnej wiedzy samego siebie. Stado bydła jest silniejsze od człowieka, który je na rzeź prowadzi, — otóż tak samo jest z ludami i despotami... Kiedy nadejdzie chwila, źe lud wszystko pojmie, wnet otrząśnie i skruszy więzy, które go cisną: a wtenczas stanie się na całym świecie wolność.

«Demokracya, czyli nauka ludowa, co na jedno wychodzi, jestto nauka o wolności, o prawach świętych, każdemu człowiekowi właściwych. Uczy nas kochać kraj swój, bliźniego i wolność. Za cel najwyższy nam zakłada: dobro lu du ; jako środek podaje nam : pomoc ludu Przedstawia nam zatem najwznioślejsze cele, a do ich spełnienia największą siłę ludzką na świecie: lud.

«Wypadkiem koniecznym demokracyi — wolność.

«Do wolności dochodzi się — oświatą. Kiedy stanie się światło dla ludu, stanie się zarazem i wolność.

«Główną oświatą, potrzebną dla zwycięztwa demokracyi: pojmowanie praw człowieka.

«Demokracya i wiara Chrystusowa mają z sobą wspólność zasady, albowiem obie wspierają się na braterstwie między ludźmi, tak pięknie wyrażonem przez słowa : Będziesz miłował bliźniego twego, jak siebie samego. Demokracya zatem nie jest nic innego, jak wprowadzeniem w użycie zasad chrześciaństwa, — jak budowaniem społeczeństwa na słowach Chrystusa.«

Począwszy od określenia miłości ojczyzny, a skończywszy na bluźnierstwie, równającem taką demokracyę, wywracającą wszystko na czem świat stoi, z nauką Chrystusa, — autor katechizmu nic sam nie wynalazł. Co do ogólnych zasad, katechizm streszczał po polsku naukę encyklopedystów, jakobińską teoryę teroryzmu, błędne i jednostronne podszywanie rewolucyi socyalnej pod katolicyzm, które La-menais wiele wymowniej opowiadał, — i na podstawie tych zasad budował system odrodzenia Polski. Metoda, również od encyklopedystów pożyczona, polega na tern, że stawia każde pytanie tak, aby odpowiedź była prostem jego potwierdzeniem ; na początku każdego zdania kładzie założenie, zaraz doń powraca, powtarza i powtórzeniem konkluduje. Tym sposobem, umysł czytelnika ustawicznie krążąc w koło, bierze kuglarstwo za ścisłość dowodzenia, a w całości się gubi, gdyż szczupła liczba myśli i zdań podstawnych rozstawioną jest tak, jak gdyby wracały one same w loicznym porządku i służyć miały za przewodnika, kiedy tymczasem nakłaniają tylko, lub zmuszają do zmylenia drogi.

Katechizm popularyzował elementarny fałsz rewolucyi francuskiej, która uznając człowieka za istotę doskonałą, o ile nie podlega innej powadze prócz własnego rozumu, win-dykowała dlań przyrodzone prawo do absolutnej równości i absolutnej wolności. Żeby więc wrócić człowieka do pierwotnej doskonałości, należało najprzód wyzwolić go z pod wszelkiej istniejącej władzy i zwrócić mu swobodne używanie rozumu. Znaczy to tyle, co zburzyć wszystko na czem ludzkość stoi od wieków, i sprowadzić chaos. Człowiek bowiem, zamiast być doskonałym, jest istotą ułomną, potrzebującą prawideł dla obrony od natarczywości własnej natury. Z tej prawdy wychodzą wszystkie prawodawstwa, począwszy od prawa objawionego, które na zasadzie władzy, jak na kamieniu węgielnym, oparło byt społeczeństw, człowiekowi zaś przepisało obowiązki względem Stwórcy, bliźniego i zwierzchności. Dalsze uzupełnienia układów społecznych, ich formy i szczegóły, pozostawione były ludziom ; są też dziełem ludzkiem, niedoskonałem jak wszystko co człowiek tworzy, doczesnem, przemijającem i nietrwałem. Układy te wznoszą się, zmieniają i rozpadają, a czem więcej oddalają się od praw kardynalnych boskiego porządku, tern bardziej tracą na trwałości, tem mniej szczęścia człowiekowi zapewniają. Bo szczęście zupełne nie jest z tego świata; żaden człowiek, żaden naród nigdy zupełnie szczęśliwym nie był,

nie jest i nie będzie. Na lep doskonałej szczęśliwości rewo-cya usiedliła jednostki i ludzkość, lecz pokazało się niebawem, że wyraz szczęście, każdy inaczej rozumie i tłómaczy. Z razu człowiek chciał otrząść z siebie wszystko, co mu dolegało, zwłaszcza uwolnić się od dolegliwości codziennego i materyalnego życia. W przedrewolucyjnej Francyi stary porządek, wykształcony historyą, przeżył się był i spruchniał, upadał pod ciężarem nadużyć, które tłumiły w nim lub jałowymi czyniły dobre i zbawienne jego czynniki. Obecnie, gdy odarta z szat teatralnych, w jakie się tak długo stroiła, rewolucya francuska staje przed nami w całej nagości, z całym ogromem popełnionych zbrodni, i pokazuje jaka moc w niej była kłamstwa i fałszu ; teraz dopiero widać, ile w tym starym porządku było stron dobrych, ile panowało opiekuńczej swobody pod rzekomym uciskiem; jak podział na stany nie wykluczał harmonii społecznej i upraszczał wykonywanie wzajemnych obowiązków; jak miłość bliźniego i miłosierdzie chrześciańskie umniejszało ludowi ciężarów; jak wiele urządzeń dolegliwych, później zaprowadzonych przez rewolucyę, wcale nie istniało, podczas gdy inne, mianowicie wymiar sprawiedliwości i oświata, dobrodziejstwa swe rozlewały do najniższych warstw. Nie zbywało starej Francyi ani na dobrych instytucyach, ani na szczerej woli usunięcia nadużyć, czemu stany jeneralne zadość uczynić mogły ; lecz na zawadzie stanęli «przyjaciele ludu,» którzy aby osiągnąć zwycięstwo własnej doktryny i swoje panowanie ugruntować, odwołali się do tłumów, obiecując im złote góry i nieziszczone 'przed nimi otwierając nadzieje. Lud uwierzył, że gdy runie istniejący porządek, ustanie wszystko co go dotąd bolało. Wiadomo, ile na bieg rewolycyi wpłynęły nieurodzaje, tudzież trudność zaopatrywania miast lub całych okolic w mąkę i chleb ; dość było krzyknąć : to wina arystokratów i tyranów, żeby pospólstwo poruszyć; raz zaś poruszone, rządziło się instynktem drapieżności, który nieustannie drzemie w człowieku i może być utrzymanym wodzy tylko przez władzę, prawo i siłę wykonawczą. La bête populaire,» jak się wyraża Taine, rozpojona deklama-

na

Zbliża się stuletnia rocznica rewolucyi, «nieśmiertelne pryncypia» coraz szerzej wchodzą w zastósowanie, z dawnego porządku kamień na kamieniu nie został, ale Francya, zamiast dobijać się szczęścia i spokoju, tonie coraz głębiej w przepaści, której dna ludzkie oko nie dojrzy. Miejsce ary-stokracyi rodowej zajęła arystokracya pieniężna, na budynkach publicznych błyszczy równość, braterstwo i wolność, dzieci proletaryuszów zajmują pierwsze miejsca w rządzie, ale ani równość i wolność bezwzględna nie przyszła, ani lud wszechwładny nie doczekał się obiecywanego szczęścia ; życie coraz cięższe, potrzeby wzrastają, obowiązki się mnożą, chociaż rewolucya je zniosła na rzecz praw człowieka. Obalono monarchię z Bożej woli, wymazano z ustaw prawa Kościoła, stanęło wszechwładztwo ludu, lecz w skutku wynikła ustawdezna domowa wojna, co lat kilkanaście wracają krwawe walki, wiodące zaledwie do krótkiego zawieszenia broni; cel zaś walki coraz niżej spada: nieśmiertelne pryncypia zastąpiła mamona.

cyami przyjaciół ludu i zrabowanym spirytusem, rzuciła się na starą Francyę, zburzyła wszystko bez wyboru, dobre i złe ; sprawdziła wreszcie słowa św. Jana Złotoustego, że gdy społeczeństwo nie jest przez jakąś władzę rządzone, ludzie stają się gorszymi od dzikich zwierząt i jedni drugich pożerają.

Mierząc w monarchię i stary porządek, dążąc jakoby do usunięcia niesprawiedliwości i nadużyć, rewolucya mierzyła w zasadę i sam pierwiastek władzy; nie szło jej o formę, ale o rzecz, której «nie przepuszcza,» jak mówi katechizm demokratyczny, obok władzy bowiem, miejsca dla niej nie ma. Gdy Tządy z nią paktują, pożera własnych sprzymierzeńców; gdy jej dzieci do władzy przychodzą, i te pożera, żeby anarchię przywrócić. Władza i rewolucya nigdy się z sobą nie zgodzą, jak ogień z wodą ; są to odwieczni nieprzyjaciele, na wieczną skazani walkę, a przyczyną tego: Boski początek władzy, z drugiej zaś strony rodowód rewolucyi od szatana przeczenia i pychy. Nie dla czego innego Łeż rewolucya jest śmiertelnym wrogiem Kościoła, stróża

praw i władzy, który wszelką formę rządu uznając, sam szanuje władze ustanowione i na wiernych wkłada obowiązek posłuszeństwa władzom. Milczenie katechizmu demokratycznego co do Kościoła i religii, nakazane było potrzebą oszczędzania uczuć ludu polskiego; duchowieństwo nie kładąc przeszkód propagandzie rewolucyjnej, prędzej jej usługi oddawało, nie było więc przyczyny uderzać wprost na Kościół. Owszem, podszywano się pod naukę Chrystusa, dla poparcia nowatorskiej nauki, lecz jednocześnie rozsiewano błędy i fałsze, gwałcące naj elementarni ej sze przepisy kościelne, najpierwsze reguły chrześciańskiej moralności. Ani wolność, ani równość, ani braterstwo w katechizmie demokratycznym opowiadane, nie miały nic wspólnego z wolnością, równością i braterstwem w duchu katolickim pojmowa-nemi, i w życiu praktycznem żadną miarą jedne z drugiemi pogodzić się nie mogły. W rozdziale «o ludzie jako siła,« stosunek ludu do «mocarzy ziemskich)) określony jest parabolą o stadzie bydła, które choć silniejsze od jednego człowieka, pozwala mu pędzić się na rzeź. Pomińmy dziwnie brzmiące w ustach demokraty zdegradowanie istot ludzkich do rzędu bydląt; przepuśćmy, że w posłuszeństwie prostego ludu nie ma nic więcej prócz bydlęcego poddania się, sprowadzonego ciemnotą i długiem poniżeniem : pozostanie jeszcze obowiązek, tak jasno, wyraźnie i nie odwołalnie przez przykazanie i Kościół ustanowiony, dobrowolnego posłuszeństwa względem władz ustanowionych, od której to powinności katechizm demokratyczny głośno lud odwodził, doradzając użycia siły i gwałtu, opierając społeczeństwo prawie pięści.

na

karę śmierci wy-

W rozdziale o teroryzmie, katechizm potępia karę śmierci, jako rzecz niegodną, która z prawodawstw raz na zawsze ustąpić powinna, windykuje jednak dla rewolu-cyi społecznej prawo wymierzania kary śmierci za najmniejsze przestępstwo ; wymierzanie doraźne, «prawie razem z przewinieniem,)) a to dla «oparcia rewolucyi na niewzruszalnej podstawie.» Mamy przeto w nowej formie ustanowione panowanie pięści. Pozostaje pytanie, kto ma

mierząc? Odpowiedź krótka: «Patryoci, podejmujący powstanie i rewolucyę społeczną, powinni sami prawo teroryzmu wymierzać, do nikogo się nie odwołując ; kiedy wznoszą rewolucyę społeczną i powstanie, mają prawo rozkazywać w imieniu ojczyzny i karać nieposłusznych.» Każdy «pa-tryota,» pierwszy lepszy czytelnik katechizmu demokratycznego, miał prawo ogłosić rewolucy ę społeczną, wydawać rozkazy, karać nieposłusznych śmiercią, czyli pospolitym wyrażając się językiem, mordować. Tak demokraci nasi szanowali przykazanie: nie zabijaj ! Takiemi naukami propagowali samozwaństwo polityczne, zdziczenie młodzieży, zepsucie w niższych klasach Zaraz w wypadkach roku 1846 w Krakowie i Galicyi, znajdziemy w czyn zamienione teo-rye katechizmu demokratycznego. Jeśli w czasach zaburzeń nie było więcej otwartych mordów politycznych, winniśmy to łagodności charakteru polskiego, ślepej uległości i tchórzostwu przeciwników ruchu, niedostatkowi ludzi czynu i tęgich charakterów, zarówno w złem i dobrem, nareszcie zachowaniu w prawodawstwach owej «rzeczy niegodnej.» Za to demagogia smakowała coraz bardziej w skrytobójstwie, za co rzadziej przychodziło głową nałożyć, któremu zaś ogół, oswojony przez spiskowanie i pisma emigracyjne z myślą zbrodni w imię i dla dobra ojczyzny popełnianej, pobłażał i potakiwał.

Wściekła zawziętość demokratów na szlachtę, płynęła z małpiego naśladowania zachodniej demagogii, z żądzy wszechwładztwa i zazdrości, tak dobrze, jak z przeczucia, że szlachta bądź co bądź stanowi element zachowawczy, rewolucyi wrogi. Ten grzech pierworodny skazywał szlachtę na wytępienie, pomimo jej patryotyzmu, zamiłowania wolności, pomimo potulnej uległości względem propagandy. Tyrady katechizmu o szlachcie co Polskę zgubiła, dowodziły jak demokraci nie rozumieją ustroju dawnej Polski, albo jak prawdę ad usum Delphini przekręcać umieją. Że szlachta głównie przyłożyła się do upadku ojczyzny, nikt nie zaprzeczy, lecz twierdzenie jakoby ucisk chłopa był źródłem upadku, jest czczą gadaniną. W Niemczech, Francyi, Rosyi i całej współczesnej Europie, chłop był bez porównania gorzej gnębiony, a przecież żadne państwo rozebranem nie zostało. Choćby chłop polski był powstał, jak tego chciał katechizm, nie byłby nie wskórał przeciw porządnemu wojsku państw do podziału Polski przystępujących. Powstawać nie miał interesu, to prawda, ale wzięty do szeregu i wyćwiczony, zostawał dzielnym żołnierzem. Sąsiedzi rozebrali Polskę, gdy była stoczona anarchią, pozbawiona władzy, rządu i wojska, do tego zaś stanu opłakanego doprowadziła ją szlachta, rządząc się wedle prawideł demokratów, goniąc za wolnością i równością.

Czystą były również bajką powieści o mniemanym ucisku chłopów przez szlachtę. Byt chłopa polskiego, za czasów przedrozbiorowych, był stosunkowo lepszym i bezpieczniejszym, niż w reszcie Europy; po podziale zaś rządy czuwały, żeby chłopu nie działa się krzywda. Trafiały się jeszcze i nie rzadko nadużycia, chłop nie miał należnej opieki prawnej, ale źli panowie należeli do wyjątków, które są znane i głośne, kiedy o dobrych panach nikt nie wspominał. Zawiniła szlachta polska, nie korzystając ze sposobności, aby w Królestwie konstytueyjnem uregulować prawnie stosunek pańszczyźniany, ilość dni roboczych, danin i innych powinności; zawiniła nie dość dbając o byt mate-ryalny i moralny chłopa, czyli, co na jedno wychodzi, o własny wpływ na lud. Grzechy opuszczenia ciężko też odpokutowała, lecz w epoce, o której mowa, zła wiara chyba mogła szlachcie zarzucać ślepe przywiązanie do pańszczyzny. W Poznańskiem szlachta z całych sił wspierała rząd w przeprowadzeniu tak zwanej regulacyi i oczynszowania ; oddał jej tę sprawiedliwość Flottwell, nie mniejszy od naszych demokratów szlachty przeciwnik. Stany galicyjskie ze szlachty złożone, kilkakrotnie prosiły rząd o zniesienie pańszczyzny. W Królestwie Brzostowski, Wielopolski, Zamoyski, z własnej nieprzymuszonej woli oczynszowali włościan u siebie ; wielu innych byłoby poszło za ich przykładem, gdyby nie wielkie, często nieprzełamane trudności. Na dobrej woli nie tylko nie zbywało, ale nawet szlachta godziła się na propagowane przez demokratów, prawo do ziemi.

«Trzeba ile możności wynagrodzić błędy poprzedników naszych, sprawiedliwość sama każe przyznać chłopom pewne prawa do tej ziemi, którą tylowiekowym potem przynajmniej w połowie kupili,» pisze jenerał Morawski do Jędrzeja Koź-miana¹; gniewa się na Andrzeja Zamoyskiego, że obstaje przy zamianie robocizny na czynsz i dzierżawie, że nie chce uwłaszczenia; «nie widzę w nim, powiada, uczucia obowiązku, prędzej zrobi on ofiarę, niż przyzna, że ją zrobić jest obowiązkiem... w tej sprawie jest to demon prawdziwy, czemu nie da drugim lepiej zrobić jak on?» Ofiarę zrobić choćby niepotrzebną, w ówczesnej Polsce nie wiele ważyło; ziemią podzielić się z chłopem szlachta już była gotowa, lecz sama ofiara kwestyi nie rozwiązywała. Wielkie reformy społeczne i ekonomiczne może przeprowadzić spiesznie, skutecznie i bez wstrząśnień, tylko władza publiczna; inicyatywa prywatna, w Galieyi niemożliwa, w Królestwie w ramach obowiązującego prawodawstwa moźebna, prowadziła do celu nader wolno, wśród wielkich przeszkód. Nie wszędzie chłop dawał się doprowadzić do czynszu, albo zgodziwszy się na zamianę, nie podpisał za nic kontraktu i płacić nie chciał. Nie każdy właściciel znajdował się w tern szczęśliwem położeniu, żeby módz przejść z systemu pańszczyźnianego do najmu; dla braku funduszów i kredytu, musiał gospodarzyć po dawnemu. Darowizna gruntów była czy stem szaleństwem; nie pozwalały na nią rządy, upatrując w niej pogoń o sym-patye chłopa; nie chciał jej chłop, przekonany, że tylko cesarska darowizna jest pewną; w ostatnim razie zostawała jeszcze kwestya wierzycieli hipotecznych i zmiany całego gospodarstwa.

Rozsądnej reformy, z poszanowaniem prawa własności, z uwagą na potrzeby ekonomiczne kraju czysto rolniczego, ze względem na samo dobro ludu, który potrzebował nie

tylko poprawy i ustalenia bytu, ale także wdrożenia w nowe stosunki i praktycznej nauki co znaczy własność, jak z nią obchodzić się należy, — takiej reformy demokraci dopuścić nie chcieli. Chcieli przeciwnie zachowania istniejących stosunków, aż do chwili, kiedy podniosą powstanie, żeby za jednym zachodem zrujnować szlachtę, której tradycya, w gruncie katolicka i konserwatywna, mogła się zbudzić, przyjść do samowiedzy i stanąć na zawadzie dziełu rewolucyi.

Wchodził szlachcic do tajnych związków, dawał przytułek emisaryuszom, dostarczał pieniędzy, — dawał mało; bo sam miał nie wiele, — sposobił się do powstania, jego dzieci ginęły albo gniły w więzieniach : wszystko nie dosyć. Mówiono mu jeszcze: jesteś anachronizmem, zaporą do odzyskania ojczyzny i do szczęścia ludu; powinieneś dobrowolnie zaprzeć się twojej przeszłości i wyrzec przyszłości, oddać ziemię chłopu, resztę złożyć na ołtarzu ojczyzny, zabdykować moralnie i torbę przywdziać żebraczą, — jeśli tego nie uczynisz dobrowolnie, przy pierwszej okazyi, będziesz miał nóż na gardle. I szlachta zwątpiła o sobie, zaczęła się brzydzić szlachectwem ; nie jeden propagował katechizm demokratyczny, żaden nie śmiał wystąpić otwarcie i powiedzieć co trzyma o nowej nauce.

Na tem nie koniec. Zniesienie przywilejów i równość, dwa wielkie hasła propagandy, łechtały uszy niższych warstw ludności, wyobrażających sobie, że nastanie era obfitości i używania bez pracy, raj na ziemi, w którym nikt trudu ani znoju nie zazna. U tych nawet, co do nabycia ziemi żadnego tytułu ani pretensyi nie mieli, przyjęło się mniemanie, że przyczyną teraźniejszej biedy jest istnienie szlachty i własności ziemskiej, od wytępienia przeto tych «przywilejów)) zacząć wypada. Wszystko co u dołu czytać i rezonować umiało, drobni mieszczanie, oficyaliści. urzędnicy, rzemieślnicy, wychodzili na patryotów wedle katechizmu demokratycznego, zwolenników rewolucyi socyalnej, zapamiętałych wrogów szlachty i agitatorów najpośledniejszego rzędu.

I na tem jeszcze nie koniec. Gdy w ludzie wiejskim spróbowano wzbudzać pragnienie powstania za pomocą ПО-

A. Z. Helcel, T. I.

wej nauki, pokazało się, że chłopu, zwłaszcza w Królestwie i Galicyi, próżnem było mówić o ojczyźnie. Własność ziemi nie wiele u niego znaczyła, gdyż siedząc na gruncie od dziada i pradziada, przywykł ziemię za swoją uważać. Cała jego polityka zamykała się w kwestyi pańszczyzny, której zniesienie pociągało za sobą, w jego rozumieniu, ustanie ciężarów wszelkich i obowiązków; dalej uśmiechało mu się powiększenie gruntu, wolność pasania gdzie mu się podoba, swobodny przystęp do lasu. Darowizny jeśli oczekiwał, to od cesarza, na pokątnych rządach narodowych przyszłości swojej nie budował. Najlżejsza wzmianka o powstaniu, budziła w nim podejrzenia, ale chętnie słuchał o wydobyciu się z pod władzy pana, na którego pracował i który uosabiał w sobie pańszczyznę, podatek i wszystko złe. Takim trybem, opowiadanie wiary ludowej zeszło do prostego podburzania chłopów przeciw «zatwardziałej» szlachcie.

Królestwa propaganda ludowa prawie nie dotknęła, i z wyjątkiem pasa nadgranicznego od strony Galicyi, do wiadomości chłopa nawet nie doszła Imię Paszkiewicza odstraszało emisaryuszów tego gatunku, którzy zamiast umierać dla ojczyzny, jak ich poprzednicy, woleli żyć dla szczęścia ludu. Spiski miejscowe nie wychylały głowy po za mury stolicy i większych miast; druki emigracyjne dostawały się w szczupłej liczbie do kraju, chłop ich zaś nie czytałby był, bo sam czytać nie umiał, a usłużnych lektorów nie było. Lud wiejski nie był zresztą przystępny socya-lizmowi; w ogólności dobrze uposażony i podatkami nie uciskany, nie miał żadnej prawie styczności z administracyą i władzami rządowemi, który go nigdy nie podżegały i nie bałamuciły ².

Inaczej działo się w Galicji. Tam propaganda przez emisaryuszów i miejscowych agitatorów żywo prowadzona, znachodziła przygotowaną rolę. Zubożenie kraju i ucisk podatkowy odbijały się w stosunku pańszczyźnianym, pociągając za sobą większe wymagania i dolegliwości. Rząd z umysłu zachowywał pańszczyznę i juryzdykcyę patrymonialną, którą właściciel wykonywał za pośrednictwem przez siebie płatnego, lecz przez rząd potwierdzanego urzędnika, i która ostatecznie służyła rządowi za parawan w obec chłopa, niejako za konduktora ściągającego na szlachtę nieukontento-wanie systemowi rządowemu należne. Pan był w oczach chłopa narzędziem wszelkiego ucisku; biurokracya przez mandataryusza do najodleglejszej wioski sięgająca, zbrodniczych prawdziwie używała sposobów, żeby sympatye chłopa rządowi zachować, przeciw panu go jątrzyć i na niezgodzie spokój publiczny opierać. Rządowa ta propaganda kładła w głowę chłopu, że gdy pan się buntuje na zgubę cesarza, chłop musi dawać rekruta i ponosić coraz większe ciężary; urzędy zalecały pilnować dworów, robić donosy, śledzić podejrzanych, a tym naukom towarzyszyły obietnice dobrodziejstw; ubolewania, że szlachta najlepsze zamiary cesarza i rządu tamuje, i inne podobne dodatki, które w ciemnych umysłach namiętności i żądze wzniecały. Urzędowe zalecenia i dyskursa komentował na miejscu jaki pokątny doradca, zwykle urlopnik, nie rzadko w kryminale ucywilizowany złoczyńca, konkludujący tern, że na świecie dopóty dobrze nie będzie, dopóki będą pany Z drugiej strony apostoł ludowej wiary śpiewał piosnkę o szlacheckiej nieprawości i zniesieniu pańszczyzny ; zmieszawszy w karczmie garść pszenicy i kilka garści pośledniejszego ziarna, demonstrował od oculos czem jest szlachta liczebnie w porównaniu z ludem, jak w nim może zniknąć i przepaść. Ogołocona z wszelkiego

surowo ukarały chłopów, którzy zaczynali burzyć się. Wysłany

na objazd granicy w Lu-

przez namiestnika pułkownik Gorłow bełskim, zapytał w jednej wsi chłopów, czy mają ochotę postąpić z panami jak w Galicyi, i tych co ochotę objawili, wynagrodził nahajkami.

celu wyższego, pozbawiona nawet firmy patryotycznej, propaganda ludowa szerzyła rewolucyę socyalną zredukowaną do najprostszego wyrazu, — do wyrżnięcia szlachty, i na współkę z urzędową, przysposabiała rzeź roku 1846.

Dwa lata pierwej, w 1844, zaszedł fakt znaczący. Ksiądz Ściegienny zebrawszy trzynastu chłopów ze wsi nadgranicznych, podniósł w Krakowskim powstanie, pod hasłem wyrżnięcia szlachty i rozdania gruntów chłopom. Powstanie prędko się skończyło ³, lecz poryw Ściegiennego świadczył, że propaganda zaczyna wydawać owoce. Pokazywał również, że organizacya spiskowa nie jest dość silną, aby utrzymać na wodzy gorętsze żywioły sprzysięźenia. Istniejące od 1840 «sekcye» obejmowały na papierze całą dawną Polskę, księstwo Poznańskie, zachodnie Prusy, Kraków z dawnem województwem krakowskim, Galicyę, Wołyń, Podole, Litwę, Żmudź; w rzeczywistości jednak, tylko w Poznańskim istniała nieco porządniejsza organizacya. W centra-lizacyi starsi i rozważniej si chcieli czekać z powstaniem dopóki nie nastąpi ogólny wybuch, w całej Europie przygotowywany; do czego zobowiązywał ich zresztą wspólny plan działania. Bliżej obeznani ze stosunkami w kraju, jak Tomasz Malinowski, ostrzegali, że sprzysiężenie nie dość jeszcze rozwinięte, aby tyloletnią pracę narażać. Stronnictwo Mierosławskiego zarzucało tamtym kunktatorstwo, tracenie czasu, odwlekanie daremne wyswobodzenia ojczyzny; według nich «byle ogień podłożyć cały kraj się zapali i będzie święta wojna o niepodległość.)) Mierosławski twierdził, że Polska dojrzała na duchu, nie potrzebuje wyczekiwać popędu od obcych, lecz sama obcym winna dać popęd; rewolucya w Polsce podniesiona, choć pokonana, nie przeminie bez doniosłych skutków i osłabi przedawnienie rozbiorów. Za Mierosławskim stała organizacya poznańska i według słów Moraczewskiego «najrozumniejsi patryoci księstwa.» To bez wątpienia przechyliło wagę na stronę Mierosławskiego.

Ze wszystkich prowincyi polskich, Poznańskie najgłębiej przeniknięte było duchem patryotyeznym i rewolucyjnym. Od śmierci jenerała Dąbrowskiego i odkąd puszczono w obieg prawdziwy czy zmyślony testament polityczny twórcy legionów, zalecający Polakom tajne zmowy, w przewidywaniu wielkich w Europie wypadków, księstwo nie przestało żwawo spiskować w lożach wolnomularskich, w związku kosynierów, w towarzystwie patryotycznem. Rząd pruski, pamiętny początku Prus i Tugendbundu, urzędowy opiekun wolnomularstwa, w zasadzie nie miał nic przeciwko szerzeniu doktryn wolnorayślnych, a na spiskowe roboty polskie patrzał przez szpary, dopóki jego własnemu bezpieczeństwu nie zagrażały. Agitacyę wymierzoną na szkodę Rosyi, chętnie tolerował, uważając ją za klapę bezpieczeństwa wewnątrz i za pewny środek utrzymania niezgody między Rosyą i Polakami. W związkach patryotycznych naj czynniej si byli dawni wojskowi napoleońscy, ze sposobu myślenia «liberaliści,» uważający ciągłą wojnę za stan normalny ludzkości, mocno przekonani, że wszystko co zdziałał Napoleon, stało się przez Polaków i, że bez ich udziału, cały jego geniusz byłby niczego nie dokazał. Oni utrzymywali w młodszem pokoleniu ducha żołnierskiego, chęć pójścia w ich ślady, wiarę w niezłomność polskiego oręża, idącą do zupełnego lekceważenia wojsk innych narodów. W wojnie 1831 roku Poznańskie wzięło gorący udział i tern się odznaczyło, że synowie naj pierwszych rodzin prowincyi nie wstydzili się służby prostego żołnierza, nie cisnęli się do sztabów, żeby na bruku warszawskim politykować. Udział w powstaniu obudził czujność Prusaków; obalenie konstytucyi w Warszawie ośmieliło rząd do zmiany systemu w duchu germanizaeyi i powolnego usuwania z kraju elementu polskiego. Dotąd rząd narodowości nie prześladował, zaprowadził] sumienną administracyę, popierał oświatę i dobry byt, wcześnie przedsięwziął «regulacyę» stosunków włościańskich i oczynszo-wanie, które przeprowadził w sposób sprawiedliwy, nie przy-przypinając do reformy postronnych celów i nie naruszając harmonii w społeczeństwie. Teraz odwołano z namiestnictwa ks. Antoniego Radziwiłła, którego zastąpił Flottwell; ograniczono używanie języka polskiego, pozbawiono księztwo wybieralności urzędników; ale widzieliśmy z jaką niechęcią gabinet berliński przystępował do umów represyjnych, jaką szczególną opieką otaczał rzeczpospolitę krakowską. Robiąc więc wszystko co mu wewnątrz własny doradzał interes, rząd pruski nie okazywał najmniejszej ochoty oddawać gorliwych usług sąsiadom, ani im kłopotów umniejszać; owszem pewny, że zgniecie w danym razie ruchawkę, prędzej pobłażał robotom, głównie Rosyi i Austryi niebezpiecznym. Propagandę rewolucyjną władzę miękko ścigały ; emigrantom pobytu w zwykłym czasie nie wzbraniano ; emisaryusz przypadkiem schwytany, zawsze «jakoś» wydostawał się na wolność; druki zakazane ulegały konfiskacie, nie ściągając na przechowującego innych przykrości.

Flottwell był człowiekiem bardzo niebezpiecznym zwłaszcza dla tego, że posiadał w najwyższym stopniu przymioty na jakich zbywało Polakom. Poznawszy słabe strony przeciwnika, z niezmordowaną usilnością przeprowadzał swój plan niesłychanie mądrze obmyślany, a gdzie nie sięgał z mocy urzędu, tam docierał własnym przemysłem. On to, widząc jak łatwo polscy właściciele ziemię z rąk wypuszczają, rozpoczął wykupywać majątki na rachunek skarbu i rozprze-dawać Niemcom ; tym sposobem w przeciągu lat niespełna dziesięciu, z kapitałem miliona talarów, przymnożył żywiołowi germańskiemu trzydziestu sześciu wielkich właścicieli ziemskich, i tak mądrze operował, że skarb dobry jeszcze zrobił interes. Dla czego zamożna szlachta poznańska dała się wyprzedzić Flottwellowi w wynalezieniu tego kamienia filozoficznego, który służyć mógł tak dobrze do podkopania, jak do podparcia narodowości polskiej, ze wszech miar na nierówną wystawionej walkę? Dla czego przynajmniej nie pospieszyła naśladować tak nauczającego przykładu? Żeby na te odpowiedzieć pytania, trzebaby wyliczyć najprzód wszystkie przyczyny składające się na niższość elementu polskiego i słowiańskiego w obec niemieckiego, pod względem ekonomicznym, które to przyczyny tak długo opóźniały powstanie Tellusa i w końcu Tellus zabity. Na razie, o obro nie ziemi wcale nie myślano, gdyż w ogólnej polityce narodowej, której poświęcano miejscowe najgwałtowniejsze potrzeby, przyjętem było za dogmat, że najpierw dążyć wypada do odbudowania niepodległej Polski w historycznych granicach, i nie zważać na kwestye podrzędne, mogące opóźnić osiągnięcie celu. Doświadczenie okazało, jak fałszywą była taka rachuba, wiodąca za sobą dalsze szkodliwe następstwa. W polityce prowincyonalnej : doktrynerstwo, nieprzejednaną opozycyę względem rządu, opieranie przesadzonych nadziei na liberalizmie, co tak srodze zemściło się na Poznańskiem zaraz w roku 1848. W działaniu praktycznem: rozbrat z legalnością i jawnością, a chwytanie się dróg i środków rewolucyjnych, — przez co swobody jakie rząd zostawiał Polakom, gwaraneye prawne jakich kraj używał, rozmaite ułatwienia nastręczające się ku utrwaleniu bytu narodowego, wychodziły na szkodę polskości. Mógł Flottwell bezpiecznie popuszczać cugli propagandzie towarzystwa demokratycznego, przysparzającej wody na jego młyn. Szlachcic zacietrzewiony w tajnych robotach, tern prędzej podupadał na majątku i ziemię ustępował Niemcowi. Średnia klasa odrywana od pracy, dawała się wypierać przez obcych przybyszów, którzy zagarnęli handel, przemysł i rzemiosła. Jednocześnie chylił się ku upadkowi wpływ szlachty polskiej, będącej bądź co bądź filarem narodowości, a w to miejsce wstępował żywioł niemiecki, lub nowa demokracya, zawsze milsza krzyźactwu i snadniej sza do pochłonięcia.

Z wstąpieniem na tron Fryderyka Wilhelma IV, w 1840, znowu lepsze czasy zaświtały dla księztwa, pod względem narodowym, religijnym i politycznym. Otworzyło się pote legalne w regularnie zwoływanym sejmie prowincyonalnym, później w ogólnem zebraniu stanów. Podczas koronacyi w Królewcu, Edward Raczyński zaskarżył przed królem po-stępowauie Flottwella, którego niebawem odwołano z Poznania. Na jego miejsce przyszedł hr. Arnim, człowiek dobrze usposobiony i umiarkowany, przy pomocy którego, korzystając z przychylności króla, wiele rzeczy dawało się odrobić.

Króla zrażono postępowaniem w sejmie; Arnima zniechęcono tak. że niebawem dobrowolnie ustąpił miejsca biurokracie. Większa swoboda wyszła tylko na większy pożytek propagandzie rewolucyjnej.

Jak rzeczy szły w Poznańskiem, z herostratową dumą opowiedział Jędrzej Moraczewski ⁴. «Z prowincyi polskich, księztwo było naj dogodniej szem polem dla zasad demokratycznych; mniej ścieśniona wolność druku pozwalała obezna-wać Polaków z dziejami ojczystemi; pomimo nieprzychylnych zabiegów i uciemiężeń urzędników Niemców, raz po raz tworzyło się pismo czasowe, które pod pokrywką literacką, w wyrazach nawet śmielszych ogłaszało zasady polityczne i socyalne. Pozakładane w Poznaniu przez Polaków księgarnie i drukarnie, mimo doznawanego ucisku wielkiego od władz rządowych, wydały dzieł nie mało, po rozmaitych prowincyach dawnej Polski i za granicą przez wychodztwo napisanych. Snadniej rozchodziły się po księztwie i płody towarzystwa demokratycznego, pisane bez cenzury, otwarcie i z wielką rzutkością w Paryżu. Literatura, a nadewszystko słowo żywe, zasilane z republikańskich dziejów polskich i z myśli postępowej francuzkiej, rozkrzewiało się i rosło.» Nie sam tylko ucisk i ciemnota przyczyniały się do zrewo-lucyowania społeczeństwa polskiego; swoboda i światło też same osięgały skutki, gdy z zatrutego źródła, błędne płynęły pojęcia. «Ludność Poznańskiego do przyjmowania pojęć była też bardziej usposobioną, jak w którymkolwiek innym kraju, — ciągnie dalej Moraczewski. Szkół, choć ile możności nauki języka polskiego pozbawianych, było niemało, równie początkowych jak wyższych. Mnóstwo młodzieży zwiedzało uniwersytety niemieckie, głównie w Berlinie i w Wrocławiu.» Tam kształciła się młodzież katolicka w protestanckich zakładach, w których nauczanie tchnęło racyonalizmem i wolnomyślnością. Kacyonalizm krzywił pojęcia religijne, odwodził od posłuszeństwa i uległości względem Kościoła, zacierał różnicę między katolicką i protestancką wiarą i wytwarzał jakąś religię nijaką, nie obowiązującą i nie płodną, nie dającą człowiekowi stałej w życiu podstawy. Niemiec poprzestawał na zagłębianiu się w wolnomyślnych teoryach, Polak gorętszy i niecierpliwy, rwał się do praktycznego stosowania i tem gorliwiej przystawał do propagandy, na usługi której niósł umysł zwykle niedouczony, lecz do pewnego stopnia zasobny i wyćwiczony. Dla tego propaganda w Poznańskiem nie upadła tak nizko jak w Galicyi, i nigdzie nie miała tak doskonałych narzędzi. «Odsuwanie Polaka od urzędów, rozpromieniało blask światła do najciemniejszych zakątków — mówi Moraczewski. Doktor filozofii lub prawa, nie mogąc niczego się dosłużyć w stanie nauczycielskim, ani też u władz administracyjnych lub sądowych, trudnił się gospodarstwem, handlem, smażeniem cukru z buraków, gorzelnictwem, leśnictwem. Tym sposobem w stan miejski, od dawna podniem-czały, dosyć mało o narodowość dbający i ciemny, Prusacy coraz więcej napędzali apostołów światła i miłości ojczyzny. W każdem niemal miasteczku był Polak lekarz, zostający pod wpływem Marcinkowskiego, a ztąd dla Polski i na dobro Judu pracujący... Szlachta, uczeni, lub przynajmniej jakiem takiem wykształceniem odznaczający się ludzie, tworzyli rozmaite towarzystwa, mające na celu rolnictwo, przemysł a nawet zabawę. Zgromadzenia rodziły w duchu czasu, aby wspólnie czytać, oświecać się i porozumiewać przez wszystkie klasy społeczeństwa, względem wspólnej pracy na niepodległość ojczyzny; igrano, bawiono się, ale w imię ojczyzny i w ten sposób, aby to wszystko było kiedyś na pożytek ojczyźnie. Towarzystwo naukowej pomocy, przez Marcinkowskiego założone, choć w krótkim ciągu swego istnienia nie mogło wydać wielkich owoców, ustaliło przynajmniej śliczną zasadę, że zamożniejsi powinni troszczyć się o wychowanie uboższych i nie dać się marnować talentom w niższych warstwach społeczeństwa.»

Sposób w jaki korzystano ze swobody zawiązywania stowarzyszeń, tłomaczy dla czego pożyteczne przywileje wychodziły w ostatku na szkodę na kraju; taka «praca na niepodległość ojczyzny» nic nie budowała, odwracając umysły od istotnej pracy, była najczęściej wstępem do nierozważnych przedsięwzięć. I owa «śliczna zasada» przez Marcinkowskiego ustalona, niezdrowe obiecywała i niosła owoce. Dziecko ludu, Marcinkowski gorąco miłował swój stan, pragnął wyprowadzić go z ubóstwa i ciemnoty, podnieść i uza-cnić; przygotować w nim żywioł odrodzenia Polski, a zarazem zdemokratyzować społeczeństwo polskie. Tendencyi jego nic zarzucić nie można; czy ona wiodła do celu, do odrodzenia Polski, lub nie wiodła, próżno się spierać, bo takie rzeczy zależą od zbyt wielu warunków, żeby z góry sądzić o skutku ; ale «śliczna zasada» oddana na usługi tej dążności, prowadziła w bezpośrednim następstwie do tern prędszego zrewolucyonizowania społeczeństwa naszego, do rezultatów, jakich sam Marcinkowski pewno sobie nie życzył.

Przypatrzmy się demokratycznej Ameryce. Tam szkoła stoi dla wszystkich otworem i prowadzi do najwyższych godności, ale nikt nie usiłuje młodzieży do niej sztucznemi sposobami sprowadzać, ani z niższych zakładów do wyższych posuwać; kto czuje w sobie ochotę do nauki i ma potemu zdolności, musi piąć się o własnych siłach, zarabiać na życie, walczyć z niedostatkiem. Ostatni prezydent Stanów zjednoczonych, Garfield, był dzieckiem wyrobnika; skończywszy szkołę elementarną, do szesnastego roku życia służył za parobka ; pragnąc kształcić się dalej, wszedł na nowo do szkoły, gdzie nie dano mu bursy ani stypendyum, tylko pozostawiono mu wolne pół dnia, żeby mógł zarabiać ręczną pracą na swoje utrzymanie. Wiadomo, że został znakomitym humanistą, człowiekiem wszechstronnej wiedzy, profesorem, jenerałem, senatorem i prezydentem. Mnóstwo ludzi idzie tą samą drogą, choć tak wysoko się nie wznosi; przeszło to w obyczaj, przeciw któremu nie protestuje żaden przyjaciel ludu i sam lud nie szemrze; owszem przykłady ludzi wszystko sobie zawdzięczających, są podnietą i pociechą dla najniższej, od fortuny najbardziej upośledzonej warstwy. W Europie dzieje się inaczej; szybkie nawet o własnych siłach wyniesienie się człowieka, budzi najczęściej zazdrość, której zaród tkwi bez wątpienia w naszym układzie społecznym i w rozlicznych okolicznościach. Trzeba nawet przyjąć, że mieszkańcy Europy nie mają zdolności koniecznych do podjęcia walki, jaką Amerykanie chętnie podejmują i zwycięzko staczają. Demokracya europejska, zwłaszcza niemiecka, inaczej sobie radzi ; mnożąc forsownie liczbę szkół i liczbę uczniów, wzmaga się liczebnie, odnawia i rośnie w siły, ale poświęca mnóstwo indywiduów wykolejonych, rozsadza społeczeństwo i stwarza dla samej siebie niebezpieczny element. Taką drogą, mieszczaństwo przysposobiło przyjście socyalizmu, który ojcom swoim pożarciem grozi. Przystępując do dzieła, miało ono jednak w sobie samem materyał gotowy i podstawę, na której pomieścić się mogły nowe, liczniejsze pokolenia; w kraju bogatym człowiek wykształcony znachodzi ułatwioną karyerę, korzystne zajęcie, widoki na przyszłość, tak, iż korzyści sowicie opłacały niedogodności systemu. U nas lud pogrążony w biedzie i ciemnocie, nie czuje potrzeby oświaty, do szkółek nawet się nie garnie, o zdemokratyzowaniu społeczeństwa i odrodzeniu Polski przez siebie, wcale nie marzy. Oświecić go o tyle, ile stan jego wymaga, jest dlań dobrodziejstwem, dla ojczyzny zadatkiem lepszej przyszłości; dla ludzi w tym duchu pracujących, niepożytą zasługą. Marcinkowski sięgał dalej i wyżej ; za pośrednictwem towarzystwa pomocy naukowej, chciał produkować ludzi z wyższem wy kształceniem, wabił dzieci ludu do gimnazyów i uniwersytetów, zkąd wyszedłszy, już nie wracali między lud. Dzięki «ślicznej zasadzie» doktorowie prawa i filozofii musieli poświęcać się «smarzeniu cukru z buraków, albo gorzelnictwu,» a szerokie jej zastosowanie groziło wytworzeniem prolete-ryatu inteligencyi, tłumu malkontentów, z interesu pragnących przyjścia nowego porządku w społeczeństwie ; w braku stosownego zajęcia, oddających się propagandzie rewolucyjnej.

Marcinkowski był postępowcem w calem znaczeniu słowa, i gorliwym na ówczesny zakrój patryotą, dążącym na równi z rewolucyonistami do narodowego powstania, tylko rozważniej i czystemi drogami. Ajentów towarzystwa demokratycznego nienawidził, spiskowcami z rzemiosła pogardzał, ale się z nimi znosił, żeby ich trzymać na wodzy, co mu

udawało się tylko do pewnego stopnia, pomimo powagi, jaką mu rozum i zacność jednały. Dłużej żyjąc i swoją «śliczną zasadę» praktykując, byłby się przeświadczył, co z niej wyrasta. W przeznaczeniu tego ze wszechmiar niepospolitego człowieka, ziściła się prawda, że w działaniu politycznem, najlepszych i najszlachetniejszych chęci dobry skutek nigdy nie uwieńczy, jeśli w parze nie idą z zasadami. Powszechnego używający szacunku, Marcinkowski niezmierny miał mir między szlachtą, bronił ją przed naciskiem czerwonych, był przez nią używany do rady i najchętniej słuchany. Baczył naturalnie, żeby szlachta nie przedsiębrała nic przeciwnego interesowi postępowego obozu i ile można mu służyła, do czego szlachta aż nazbyt była skłonną. Dla utrzymania własnego uroku w obec skrajnych, żądać musiał nieraz od szlachty większych ustępstw, aniżeli sam sobie życzył, i ubiegając się o sprowadzenie przeciwnych opinii do wspólnego mianownika, bratał z sobą żywioły, które dla dobra teraźniejszości i przyszłości, jednoczyć się i zlewać nie powinny były. Wówczas zwłaszcza, kiedy element zachowawczy pozbawiony był samowiedzy i spójności, gdy już i tak na zbyt wiele rzeczy tolerować konieczność nakazywała, ustawiczne znoszenie się białych z czerwonymi, na gruncie idealnej miłości ojczyzny, najopłakańsze wydawało owoce. Sama sytuacya nie dwuznaczna dawała skrajnym niezaprzeczoną wyższość i przewagę ; byli przy tern zorganizowani, bardzo czynni, nie przebierający w środkach, zfanatyzowani, albo przewrotni i gruntownie zepsuci. Ich przeciwnicy ani tych wad, ani tych przymiotów nie mieli. Tamci, przemawiając w imię ojczyzny, strasząc trupem Sicińskiego, ustanowili niezdrową jedność i solidarność, której poświęcano najdroższe przekonania, byle nie odłączać się od ogółu i nie wznawiać liberum veto, a ten zwyczaj podciął w korzeniu odwagę cywilną, samodzielność i niepodległość zdania wyplenił. W zwykłej porze, w naradach przeważała zawsze skrajna opinia, choć jej reprezentanci znaleźli się w mniejszości, i skrajni wiedli umiarkowanych na pasku tam, gdzie właśnie najbardziej zajść się obawiali. -

W czasach zaburzeń krajowych, umiarkowanym nie pozostawało już innej ucieczki jak łączyć się ze skrajnymi, w nadziei, że potrafią ich wstrzymywać i przynajmniej najgorsze złe odwracać. Ludzie uważający się za bardzo przebiegłych, wchodzili do spiskowych robót, pochlebiając sobie, że wywiodą w pole lub okiełznają rewolucyonistów. W jednym i drugim przypadku kończyło się wprost przeciwnie: rewo-lucyoniści zasłaniając się moderantami, zdradzali ich i najhaniebniej oszukiwali. W tych słowach streszcza się cała historya wypadków poznańskich roku 1848.

Przemawiając w imię ojczyzny, w imię czystej nauki, w imię zasad chrześciańskich wreszcie, propaganda trafiała do głów i serc, niemal do dusz, do najrozmaitszych usposobień, do namiętności i ambicyi, do wszelkich warstw społeczeństwa. «Nie podzielając zdań towarzystwa demokratycznego, mówi Moraczewski, księża pracowali usilnie w jego winnicy, a w rozprawach swoich’ zapuszczali się w głębinę socyalną, nie wiedząc o tem i myśląc, że projektują tylko drobne zmiany stosunków w myśl ewangelii i zasady: kochaj bliźniego twego jak siebie samego.» W duchowieństwie przeto, zapominającem, że obok równości i braterstwa stoi w ewangelii posłuszeństwo i zakaz gwałtownego wyłamywania się z pod praw; zapominaj ącem, że ewangieliczna równość nie jest bynajmniej równością w używaniu, znajdowała propaganda dobrowolne narzędzie wpływu na lud. Reszty dopełniało nauczanie: «Nauczyciele elementarni, których coraz więcej było Polaków i z coraz szlachetniejszem usposobieniem, rozrzuceni po kraju niemal przez każdą trzecią wioskę, mimo swego trudnego położenia i ubóstwa, zaczęli należycie pracować pomiędzy ludem dla rozniecania w nim iskry ducha narodowego i pracowali nie nadaremnie.» W rzeczy samej, chłop poznański oświeceńszy, nie cierpiący Niemca i od rządu niezależny, rozumiał co to ojczyzna i okazywał się skłonnym iść za głosem tych, co mu pojęcie ojczyzny najwymowniej wykładali, w połączeniu z obietnicami wolności i równości. Tylko myśl rewołucyi społecznej trudniejszy miała przystęp do umysłu gospodarza, dzierżawcy lub wła-ścieiela gruntu, lecz przyjmowała się między klasą zagrodników, którzy uprawiając ziemię w pocie czoła, według zasady demokratycznej, nabyli prawa do własności. Dotarłszy do dna, wyrwano szlachcie grunt z pod nóg, żeby nie zdołała skupić się w zachowawcze stronnictwo: «Jak w lud wniknęły zasady polityczne, tryumfuje Moraczewski, wtedy zaczęły na dobre pękać i między szlachtą stare uczucia dla arystokracyi i monarchizmu, — księztwo stało się krajem demokratycznym polskim.»

Za nowego panowania upadła konwencya kartelowa z Rosyą, a z nią groźba ekstradycyi, władze postępowały oględniej, żeby nie dawać powodu do skarg, zaraz też tłoczyć poczęli się do księstwa emigranci, emisaryusze, agitatorowie wydaleni z Galicyi, spiskowcy uciekający z Warszawy. «Zastęp emigracyjny, składający się z warstw niższych towarzyskich, wcielił się od razu za dotknięciem ziemi poznańskiej w szeregi rzemieślników, i rozpoczął pomiędzy nimi propagandę oświaty i nieodłącznej od niej naówczas, konspiracyi narodowej ⁵.» Inni osiedli po dworach szlacheckich, nadali skrajniejszy jeszcze niż dotąd charakter literaturze poznańskiej, lub wyłącznie spiskowe praktykowali rzemiosło. Rozpoczęła się praca konspiracyjna na wielką skalę i stanęła owa organizacya poznańska, uznająca Mierosławskiego naczelnikiem i wodzem. «Z wysokości dziejów a nie z niziny chwilowych korzyści» patrząc na narody, przyszła ta nowa falanga «najrozumniejszych patryotów» do wniosku, iż «aby osłabić przedawnienie na korzyść ciemię-życieli wzrastające, warto chociaż i bez nadziei, podnieść w imię Boże oręż oswobodzenia ⁶.»

Z ramienia centralizacyi, do Poznania, Krakowa, Galicyi, zaglądali różnemi czasy: Malinowski, Henryk Jakubowski, Teofil Wiśniowski, Alcyato, Heitmann, który najdłużej przesiadywał w Poznaniu, dozorując robót miejscowych i sięgając po za granicę księztwa. Kiedy Mierosławski wziął górę w centralizacyi, zjechał sam w marcu 1845 do księztwa, aby zbadać stan rzeczy na miejscu i termin powstania naznaczyć. Gdy się pokazało, że w jednych prowincyaeh, jak w Poznańskim i Galicyi, przygotowania organizacyjne nie są ukończone, w innych zaś wcale nie istnieją, a wszędzie zbywa na broni, amunicyi i funduszach, Mierosławski po naradzie z Heltmanem i Libeltem, odłożył powstanie do roku następnego i polecił gorliwiej środki gromadzić. Lecz rewo-lucya, jak Żyd wieczny tułacz, wiecznie iść musi naprzód. Gorączka ogarnęła sprzysiężenie, na jesieni Heltman ostrzegał, że spiskowi grozi odkrycie, że spiskowcy galicyjscy się niecierpliwią; wzywał Mierosławskiego do powrotu i objęcia dowództwa. W mowie mianej w towarzystwie demokraty-cznem podczas obchodu rocznicy 29 listopada, Mierosławski oznajmił, że «kraj do powstania przygotowany, gąszcz narodowy poruszony; że zbliża się dzień sprawiedliwości dla wszystkich, w którym wróg zewnętrzny uzna potęgę ramienia ludu polskiego, a szlachta polska będzie mogła, za pokutę win przeszłych, okazać czy trzyma z narodem, czy też jak uschła kora, rozparta pniem żywym narodowym, od niego odpadnie.« W styczniu 1846 zjawił się znowu w Poznaniu, z gotowym planem powstania w kieszeni.

Mochnacki nie daremnie uczył spiskowców, że trzeba zawczasu ustanowić rząd, aby ruchem nie owładnęła «reakcya.)> Władza spoczywać miała w rękach zbiorowej dyktatury z siedmiu członków. Zaraz w Poznaniu wybrano do dyktatury Alcyatę i Libelta; chwilowo nieobecnemu Heltmannowi, przeznaczono urząd sekretarza rządu. Następnie całe towarzystwo udało się do Krakowa, dla skompletowania dyktatury. Tam pojawił się z Królestwa Mikołaj Lisowski z oświadczeniem, że tamtejsza organizacya zgadza się z postanowieniami Poznania i Krakowa, tudzież z zapewnieniem, że cały kraj powstanie, — co wszystko było mistyfikacyą. W imieniu zachodniej Galicyi, przedstawił się Jan Tysowski i zasiadł w rządzie, a obok niego, z okręgu krakowskiego, Gorżkowski.

Zobaczmy plan kampanii. Całą ludność Mierosławski dzielił na trzy kategorye. Do pierwszej należeli wszyscy uzbrojeni lub broń nosić zdolni i zaraz stanąć do boju gotowi. Drugi zaciąg gromadził spóźniających się i «po kilku dniach elementarnego ćwiczenia» miał stanowić rezerwę. Trzeci składał się «z osób różnej płci i wieku,» rzemieślników przeznaczonych do warsztatów i «obrońcow okręgowych warowni ⁷.» Terminem powstania naznaczony był dzień 21 lutego 1846, w tym dniu pierwszy zaciąg stawał na punkta zborne i rozpoczynał działania wojenne.

W Poznańskiem punktami zbornymi były: Buk, Pleszew i Rogowo, następnie Koło nad Wartą; w Prusach Chełmno, Toruń i Gombin ; w Galicy i wschodniej Lwów ; w zachodniej Kraków i Nowe miasto; na Rusi Konstantynów, Zwiahel i Korzec, następnie Kowel, dokąd ciągnąć mieli powstańcy od Lwowa; na Litwie Mińsk, Rosień i Wilno. Po połączeniu się oddziałów, stawały dwie armie: zachodnia i wschodnia, posuwające się na Modlin, a w razie odparcia przez nieprzyjaciela, rejterująee ku Wiśle, w kierunku Sandomierza.

W Poznańskiem Mierosławski osobiście dowodził; do Prus zachodnich wysłał pułkownika Biesiekierskiego, do Królestwa Bronisława Dąbrowskiego, na Litwę Roera, na Żmudź Teofila Magdzińskiego. Biesiekierskiemu przepisanem było skoncentrować się nad Drwencą i iść w Płockie, przejść Wisłę pod Dobrzyniem, aby w Kole zetknąć się z Poznań-czykami ciągnącymi od Rogowa i Pleszewa. Na prawym brzegu Wisły, Dąbrowski miał rozkaz gromadzić siły powstańcze w Siedlcach, czekać nad Nurem aż nadejdzie Mag-dziński, idący od Równa, oraz Roer ze Żmudzi, i wtenczas uderzyć na Modlin. Cały plan nosił na sobie piętno najczystszego szaleństwa. Nie mówiąc już o odległościach, każdy

oddział musiał dokonywać przepraw przez rzeki, pod koniec lutego i w marcu, w porze ruszania lodów, kiedy drogi są najczęściej nie do przebycia⁸; omijać fortece i garnizony, żyć z rekwizycyi. Z dowódców, jeden Biesiekierski miał niejaką praktykę wojskową; Dąbrowski, któremu tak ważną powierzono komendę, zaledwie dotknął się służby wojskowej w armii pruskiej ; zalecało go nazwisko, znane i czczone w całej Polsce. Ludzie wojskowości obcy, prowadzić mieli na armię regularną i twierdze tłum uzbrojony w kosy i rzadkie strzelby myśliwskie, bez najmniejszej organizacyi i spójności. Ale i to zawiodło, bo gdzie na tysiące liczono i dziesiątki się nie stawiły; dalsze rachuby opierały się na tem, że broni i amunicyi dostarczą «arsenały wrogów:» zapasy twierdzy poznańskiej , którą zdobyć zamierzał sam Mierosławski; magazyny austryackie w Galicyi, w których leżało 36.000 karabinów (?), wreszcie Modlin ! Liczono nadto na pomoc pułków polskich i węgierskich, rozłożonych w Galicyi.

Wysławszy Dąbrowskiego, Roera i Magdzińskiego na naznaczone stanowiska, Mierosławski wybrał się na zwiedzanie swoich obozów i na dziesięć dni przed datą wybuchu, wraz z BieSiekierskim i całym sztabem, wpadł w ręce władz pruskich ⁸, które wyłowiwszy całą organizacyę, wybuchowi wcześnie zapobiegły. Skończyło się na drobnych, miejscowych burdach, bez krwi rozlewu i dotkliwych skutków.

W Królestwie, Paszkiewicz zawczasu kazał poskładać broń myśliwską do fortec, obsadził granicę i wielką rozwinął czujność. Nie znalazłszy obiecanej organizacyi i armii,

Dąbrowski nie porzucił zamiaru napadu na Siedlce i z niesłychaną lekkomyślnością do tego się zabrał, lecz uwiadomiony o ujęciu Mierosławskiego i obrocie rzeczy w księstwie, w ostatniej niemal chwili wrócił do domu. Jeden z jego podkomendnych, Pantaleon Potocki, nie przestrzeżony o zaniechaniu napadu, wpadł w naznaczoną noc do Siedlec, musiał cofnąć się po krótkiej utarczce i niebawem schwytany, skończył na szubienicy. W Miechowskim, nad samą granicą powstało kilka drobnych oddziałków, które pociągnęły na Kraków.

Rząd austryacki wiedział dobrze na co się zanosiło, świadectwem czego zajęcie Krakowa 18 lutego. Nazajutrz członkowie rządu tam obecni, Alcyato, Gorzkowski i Tysow-ski, radzili co począć? Stanęło, żeby powstanie odroczyć. Alcyato siadł pisać rozkazy, dwaj inni wyszli, z zamiarem opuszczenia miasta; wrócili jednak po paru godzinach z przedstawieniami, że lepiej szczęścia spróbować. Alcyato ustąpił. W nocy z 20 na 21 lutego kupki powstańców uderzyły na miasto od Zwierzyńca, Kleparza, Wesołej i Stradomia, zostały odparte i rozproszone, a w mieście zaprowadzono stan oblężenia. Na rynku strzelono z okien do wojska, żołnierze mścili się na niewinnych, kilku bezbronnych przechodniów zabito, jakiegoś studenta miano powiesić na latarni. Straciwszy głowę zupełnie, jenerał Collin nie umiał dać sobie rady, ani żołnierza w porządku utrzymać; spokojni mieszkańcy nie rozumieli, że w takich razach trzeba w domu siedzić, na nich się też zmełło, podczas gdy wichrzyciele dalej knuli w najlepsze ⁹. Nagle, 23 lutego rano, Collin zaniepokojony fałszywemi wieściami o zbliżaniu się powstańców z Galicyi, opuścił Kraków, uprowadzając do Podgórza, a potem i dalej, tysiąc trzysta ludzi piechoty, kilka szwadronów kawaleryi i sześć dział, czyli dziesięć razy większe siły, niż było potrzeba do utrzymania się w mieście. Za wojskiem ustąpił prezes senatu, X. Schindler, rezydenci i władze rzeczypospolitej.

Łatwo sobie wystawić położenie spokojnych mieszkańców. Wiedziano, że miastu grozi panowanie demagogów, z Galicyi dochodziły głuche wieści o ruchu powstańczym i o wzburzeniu między chłopami, którzy i w okręgu Krakowa zaczynali ruszać się, gromadzić i odgrażać. W samem mieście kryminaliści usiłowali wyłamać drzwi więzienia, po ulicach kręcili się zbrojni ; naczelnicy ruchu grozili teroryzmem i zapowiadali «sprzątanie» złych patryotów, na liście których nazwisko Helcia jedno z pierwszych miejsc trzymało.

Dobrze przed wybuchem, ludzie rozważniej si, widząc, że źle się dzieje, radzili co począć i jak nieszczęście od kraju odwrócić. Hel cel bardzo energicznie do rzeczy się zabierał i tern naraził się czerwonym. W końcu stycznia czy w początkach lutego, odbyła się u niego walna rada, na której znajdował się także Wielopolski. Naturalnie nic nie uradzono, bo umiarkowani mogli wpływać jedynie perswazyą, której skrajni nie słuchali. Z senatem rzeczypospolitej próżno było mówić; o pomoc do rządów opiekuńczych nikt się udać nie śmiał i nie wiele byłby wskórał.

Kiedy więc wybuch nastąpił, przyszło znowu radzić. Na zebraniu u Józefa Wodzickiego uchwalono wysłać depu-tacyę do Podgórza, z zapytaniem jak prędko prezes senatu pani Karolina Mycielska, mieszkająca z dziećmi w domu Jabłonowskich, naprzeciw odwachu, gdzie właśnie najczęstsze zdarzały się gwałty, otrzymała pozwolenie przenieść się do rodziców ; dano jej za eskortę sześciu żołnierzy i tak cała karawana defilowała przez rynek, wśród płaczu dzieci, przerażonych jeszcze bardziej widokiem krwi na białych lederwerkach. Strach panował wielki, ale większa jeszcze nienawiść i wściekłość ku Au-stryakom, do czego przyczyniły się wiadomości z Galicyi.

wrócić zamierza? Prezes oznajmił, źe wracać wcale nie myśli. Pozostali w mieście członkowie senatu, albo się pochowali, albo radzili unikać wskrzeszenia nazwy zdyskredytowanej magistratury. Utworzył się przeto komitet bezpieczeństwa publicznego, z Józefa Wodziekiego, Piotra Moszyńskiego, Kossowskiego, Leona Bochenka i Helcia. Komitetowi polecono sformować straż bezpieczeństwa, pod rozkazami Wodziekiego.

Ciężką była dola komitetu Do przywrócenia spokoju i bezpieczeństwa wystarczała wprawdzie chwilowo francuska recepta: quatre hommes et un caporal, kilku ludzi o silnej pięści, dość śmiałych, żeby wziąść za kołnierz Tysowskiego, Dembowskiego i parę figur ruchliwszych ; lecz koniec końcem stawała znowu bolesna alternatywa przyzwania wojsk obcych. W komitecie zasiedli ludzie prawi, zacni, do borby ulicznej niestworzeni, świętą miłujący zgodę i dla świętej zgody wiele ustąpić gotowi. Straż bezpieczeństwa nie bardzo była skłonną karku nadstawić i siłę siłą odpierać. Zresztą w Anglii nawet, gdzie straże ochotnicze nieraz porządkowi publicznemu wielkie oddawały usługi, działają one nie same, lecz wspólnie z policyą, mając wojsko w odwodzie.

Helcel, najmłodszy i najczynniejszy w komitecie nie żałował siebie. Przez dziesięć dób, nie rozbierając się z ubrania, w ciągłym był ruchu i zdrowiem swoje poświęcenie przepłacił. Został po nim w rękopiśmie opis wypadków krakowskich, przeznaczony dla profesora Röppla, jako replika na oskarżenia w prasie niemieckiej rozsiewane i dla tego rzeczy w pewnem świetle przedstawiający, pod tytułem :

O stosunku większości obywateli miasta Krakowa do ostatniej rewolucyi.

«Pogłoskom o rewolucyi nikt nie wierzył; dopiero po wkroczeniu wojsk austryackich, możność wybuchu przypuszczano. Wybuch piątkowej nocy przekonał wszystkich, obok poprzednich wiadomości z Poznania i współczesnych niemal z Galicyi, iż partya demagogiczno-komunistyczna, złożona częścią' z młodych zapaleńców szlachty, częścią z osób klas niższych, częścią z łatwowiernych głupców, — zawiązawszy stosunki z partyą podobną w emigracyi, — postanowiła

w kilku punktach dawnej Polski zaimprowizować rewolucyę i to rewolucyę polityczno - socyalną, wydając wojnę naraz nie tylko Bosyi, Austryi i Prusom, ale prawie całej Europie, której oczywiście socyalna rewolucya obmierzłą być musi.

«Sama ta myśl i szał rozpoczęcia rewolucyi bez wszelkiego niemal przygotowania, bez doświadczenia umysłów chłopstwa, którem walczyć chciano, dowodzi, że wielka większość wszystkich statecznych ludzi w Polsce i wszystkich klas zamożniejszych, obcą była zupełnie temu zamachowi. Fakta po wybuchu rewolucyi na wszech punktach naocznie okazały, że nawet cała massa narodu polskiego była powstaniu przeciwną. Nie była to więc bynajmniej rewolucya narodowa, lecz prosty wybuch rozgałęzionego wprawdzie, lecz w sobie samym odosobnionego spisku.

«BłogoOprowincyi poznańskiej, że rozumny i ojcowski rząd pruski, nie dopuściwszy rzeczy do wybuchu, po wykryciu tych zamachów, przyaresztował spiskowych, wstrzymał rozlew krwi i gwałty teroryzinu, i uchylił choć w tamtej niegdyś polskiej prowincyi plamę, która na cały naród polski, z powodu pozoru Ignienia do szalonego jakobinizmu, rozciągnąć się miała.

«Lecz nie tą niestety drogą poszedł rząd austryacki, tak u siebie w Galicyi, jako i w wolnem mieście Krakowie, gdzie ster rzeczy prowadził. Mnóstwo dziś osób świadczyć może, że i starostowie cyrkularni i najwyżsi rządcy gubernii we Lwowie wiedzieli o szczegółach wybuchnąć mającego powstania. Wieści o rewolucyi zawsze od austryackich urzędników wychodziły. Chłopi przed wybuchem w Galicyi mieli sobie po kilkadziesiąt reńskich obiecywane, jeśli panów, w chwili, gdy już do powstania z nimi wystąpią, w ręce rządu żywych lub zabitych odstawią. W obiegu publicznym są oddawna słowa przez wysoką rządu galicyjskiego osobę wyrzeczone do kogoś obawiającego się komunistów, iż będzie kilka dni morderczych, ale po nich pięćdziesiąt lat spokoju.

«W Krakowie samo sprowadzenie wojsk austryackich na dwa dni przed wybuchem, uszykowanie ich wczesne w porządku strategicznym na kilka godzin przed atakiem

spiskowych, wiadomość cyrkulująca już o ósmej godzinie wieczorem w teatrze, że powstańcy już są w pochodzie od Mogiły, — wszystko to dowodzi, iż ze świadomością uprzednią każdego ruchu i czynu powstańców, nie chciano wstrzymać, lecz owszem pragniono dojścia do skutku wybuchu; — nie chciano działać przeciw powstańcom za miastem, lecz chciano widzie powstanie w samem mieście. Tak się też stało, jak rząd austryacki pragnął ¹⁰. W skutku tego w Gali-cyi, poduszczone chłopstwo od rządu, wymordowało i wyrabo-wało w połowie kraju większą połowę szlachty, ofieyalistów szlacheckich i księży, bez braku między winnymi i niewinnymi. Żołnierze i urzędnicy rządu, bez narażenia się wcale, byli tylko spektatorami tej wznowionej przez rząd galicyjski w XIX wieku rzezi humańskiej, byli spektatorami i kierownikami, — co większa dziś jeszcze nie wstydzą się być tej rzezi apologetami.

«W Krakowie, po krótkiej walce w nocy piątkowej, powstańcy rozpędzeni zostali. Choć bowiem było dużo strzałów, wałka w istocie być musiała krótka, bo począwszy się około trzeciej godziny, ze świtem, przed szóstą już tylko widziano wojsko austryaekie, strzelające do kobiet targowych z Krowodrzy, do wozów, do pojedynczych indywiduów, do poległych nawet trupów. Następnie widziano okrucieństwa nie tylko nad jeńcami bezbronnymi, ale nawet nad niewinnymi, przechodzącymi mieszkańcami dokonywane. Raniono osoby pokornie pytające się, czy przejść wolno; zabito z karabinu do piersi przyłożonego lampiarza, który szedł z koszem lamp i zawieszadłem do latarni, i o przejście prosił w chwili, gdy już od dawna żadnej walki nie było i cyrkulacya w innych nawet bliższych miejsca tego punktach nie była tamowaną. Z jednej też tylko kamienicy naprzeciw

«W następną sobotę i niedzielę w mieście zupełna była spokojność; trwożącem tylko było zamknięcie wolnej komunikacyi między ulicami i domami. Nagle, gdy wszyscy sądzili, że ten stan przykry już przecież, dla przywróconej spokojności, ustanie, — posłyszano, że wojsko całe cofa się z Krakowa, przed przemagającemi siłami nadchodzących powstańców. Około godziny siódmej wieczorem, już ani wojska, ani milicyi i policyi miejskiej, ani rezydentów, ani istotnych członków rządzącego senatu nie było w Krakowie. Pospólstwo, oburzone okrucieństwy Austryaków, uwolniło jeńców powstańczych i więźniów politycznych; wbiegło na odwach, zaczęło wołać do broni, dzwonić na gwałt i domagać się otwarcia zamkniętych kamienic; lecz nikt ani na cofające się wojsko, ani na własność cudzą, ani na domy rezydentów, ani na osoby bezbronne pozostałych wojskowych nie targnął się. Obywateli miasta ogarnął największy przestrach. Obawiano się rzezi i rabunku, w duchu ultra rewolucyjnego komunizmu, obawiano się mianowicie tych mas chłopstwa, przed któremi wojska cofnęły się. Odważniejsi obywatele wyszli z domów na ulicę, hamowali namiętność ludu, widzącego hrak wszelkiej władzy, a przekonawszy się, że nawet pijane pospólstwo głosu umiarkowania chętnie słuchało, połączyli się wnet, w znaczniejszej liczbie, w domu sędziwego i powszechnie poważanego hr. Józefa Wodzickiego, i ztamtąd przez de-legacyę wysłaną, przekonawszy się o braku wszelkiej prawej krajowej władzy; przekonawszy się, że nawet kryminał bez wszelkiej straży przez siłę zbrojną opuszczonym został, postanowili przedewszystkiem ukonstytuować władzę, porządek w ręce swe ująć mającą, i zarazem uzbroić posiadłych mieszkańców miasta, dla czuwania nad bezpieczeństwem osób i majątków, i wstrzymania gwałtów mas powstańczych, o których przybyciu ciągle myślano. Przyjął władzę przez ze-

odwachu do wojska strzelono. Prócz kilku uboższych dzierżawców wiejskich, jednego traktyernika, kilku aktorów i podobno markierów czy kupczyków kilku, nie okazało się, aby z mieszkańców Krakowa ktoś więcej miał udział w spisku.    N

branie kilkuset mieszkańców sobie zdawaną, komitet pięciu obywateli i natychmiast zebranie się straży bezpieczeństwa polecił.

«Lecz zaledwie członkowie komitetu udali się na odwach główny, który sobie za chwilowe stanowisko obrali, wnet nadeszli ludzie jacyś zbrojni, którzy oświadczyli, iż w domu zwanym Krzysztofory, ukonstytuował się rząd inny, który komitet wzywa, aby niezwłocznie przed nim się stawił. Wtedy dwóch członków komitetu udało się tamże, nie dla tego, aby rozkazowi władzy jeszcze nie znanej uledz, lecz dla tego, by o niej powziąść wiadomość, i jeśli się składa z szanownych obywateli, o bezpieczeństwo miasta dbających, do współdziałania zgodnego nakłonić.

rewo-

«Gdy po długim przeciągu czasu dwaj wysłani członkowie komitetu z Krzysztoforów nie wracali wcale, udała się za nimi także reszta członków komitetu i trafiła właśnie na chwilę, gdy w pośród tłumu młodych ludzi zbrojnych, Tysowski odczytywał protokół jakiejś sesyi spiskowej, który nazajutrz wydrukowany będąc, znanym jest publiczności. Z tego poznać już było jasno, że osoby tamże jako rząd się ogłaszające, były kierownikami rewolucyjnego wybuchu piątkowego; słyszano tam jawnie ogłoszony terorystyczny aksiomat wymaganego bezwzględnego posłuszeństwa, pod rygorem kary śmierci. Komitetowi w szczególności zabroniono wręcz wszelkiej dalszej działalności, uznano go i ogłoszono za zniesiony i niepotrzebny, ba wszelki czyn jego za zdradę kraju. W obec jeszcze członków komitetu wysłano ludzi zbrojnych, z wezwaniem do oczekiwanych powstańców, w okręgu jeszcze bawiących, by niezwłocznie nadciągnęli, i zapowiadano wszystkim, iż siła ta zbrojna najdalej o trzeciej godzinie zrana w poniedziałek ma nadciągnąć. Wnet te same ogłoszenia rząd lucyjny, na odwach udawszy się, proklamował. W takim stanie rzeczy, członkowie komitetu i godniejsi obywatele, z uczuciem największej o przyszły los miasta obawy, rozeszli się do rodzin swoich.»

Helcel przemilcza manifest, który właśnie z drukarni przyniesiony w obec członków komitetu Tysowski odczytał. Oryginał, ułożony w Poznaniu, zniszczono po wejściu do Krakowa Austryków, Tysowski podyktował go wiernie z pamięci. Po długim wstępie z zwykłych emigracyjnych i demokratycznych frazesów i zaklęć usnutym, po zapewnieniu, że cała Polska się bije, manifest wzywał do broni i powstania «jak mąż jeden, a potęgi naszej żadna nie przemoże siła!» Ważniejszym był program rządu. «Będzie nam wolność, jakiej dotąd nie było na ziemi. Wywalczymy sobie skład społeczeństwa, w którym każdy wTedług zasług i zdolności z dóbr ziemskich będzie mógł użytkować, a przywilej żaden i pod żadnym kształtem mieć nie będzie miejsca; w którym każdy Polak znajdzie zabezpieczenie dla siebie, dla żony i dzieci swoich ; w którym upośledzony od urodzenia na ciele lub duszy, znajdzie bez upokorzenia niechybną pomoc całego społeczeństwa; w którym ziemia dziś przez włościan warunkowo tylko posiadana, stanie się ich bezwarunkową własnością; ustaną czynsze, pańszczyzny i wszelkie podobne naleźytości, bez żadnego wynagrodzenia, a poświęcenie się sprawie narodowej z bronią w ręku, będzie wyna-grodzonem ziemią z dóbr narodowych.» Nie można było jawniej i jaśniej komunizmu i socyalizmu opowiadać.

Wśród okrzyków tłumu, niesiony na rękach, Tysowski wrócił do Krzysztoforów, zkąd niebawem rząd, złożony z Ty sowskiego, Gorzkowskiego, Grzegorzewskiego i sekretarza Rogawskiego, przeniósł się do «szarej kamienicy.» «Co teraz robić wypada?» zapytał Tysowski. «Stawiać barykady,» odrzekł Grzegorzewski, i dekret, nakazujący stawiać barykady, posłano do gazety rządowej. Naczelnikiem siły zbrojnej mianowano już pierwiej kościuszkowskiego żołnierza, Rzuchowskiego.

Wróćmy do opisu Helcia.

«Zaraz jeszcze zgromadziło się kilku członków komitetu i kilku obywateli u hr. Józefa Wodzickiego, radząc, by przynajmniej przyłożyć się można do jak najprędszego uor-ganizowania mieszkańców posiadłych miasta w straż bezpie-

czeństwa, i aby ile możności w tej straży najszanowniejsi obywatele ster prowadzili. Starania w tej mierze dołożone, pomyślniej się powiodły. Tej samej jeszcze nocy, u nowo-mianowanego burmistrza ułożono listę setników straży bezpieczeństwa z obywateli posiadłych, i zwierzchnie nad nią dowództwo powierzono hr. Józefowi Wodzickiemu. Dalsze czynności porządkowe tej nocy przerwał alarm postrach rzucający, jakoby wojsko austryackie most na nowo przejść usiłowało. Każdy schronił się w grono swej rodziny. Lud z Kaźmierza przyłożył się do spalenia części podgórskiego mostu.

«Nazajutrz z rana, w poniedziałek, okazały się fałszy-wemi, i alarm o przechodzeniu Austryaków, i zapowiadanie na godzinę trzecią siły zbrojnej z okręgu. Wszakże o jej egzystencyi i nadciąganiu nikt nie wątpił, wnosząc to z tak nagłego cofnięcia się wojska austryackiego. Około godziny, siódmej, członkowie rządu rewolucyjnego, Gorzkowski, Ty-sowski, Grzegorzewski i Rogawski, obrawszy sobie rezyden-cyę w tak zwanej szarej kamienicy, tam i skład swój, i manifest i ustawę rewolucyjną na nowo proklamowali, w tej właśnie chwili, gdy w innym tegoż domu pokoju, dobrze myślący obywatele miasta, u burmistrza i równie z nim mianowanego komisarza powiatowego, wyrabiali potwierdzenie listy oficerów straży bezpieczeństwa, złożonej z osób, jak największą gwarancyę spokojności dających. Wszyscy więc dobrze myślący obywatele do tej grupy się ściągnęli, porządek wewnętrzny miasta ujęli, i bezpieczeństwa osób i majątku ściśle przestrzegając, postanowienie mieli, wwewnę-trznem swem przekonaniu, ograniczenia się na tern niewin-nem i naturalnem swem powołaniu. Lecz wkrótce i to okazało się rzeczą bardzo trudną i niebezpieczną. Proklamacya rządu rewolucyjnego, pod rygorem kary na zbiegów i zdrajców przepisanej, powołała każdego, kto tylko zdolny broń nosić, do zapisywania się w szeregi wojska regularnego, i aby od tego straż bezpieczeństwa specyalnie usunąć się nie mogła, nakazano wielką onejże lustracyę przed naczelnikiem wojska, na której każdą osobę, bez względu na powołanie

i stan familii, z fizyognomii i budowy ciała osądzoną za zdatną do szeregów, natychmiast do zapisu na Zamek komenderowano. Tym sposobem bardzo wielu, a osobliwie ludzi młodszego wieku, zmuszonych zostało do służby czynnego wojska; liczba zaś przymuszonych powiększyła się tembar-dziej, gdy osobny rządu rewolucyjnego dekret, zawsze pod ogólnym rygorem kary ostatecznej, powołał do rady i do służby wszystkich, którzy dawniej kiedykolwiek oficerami wojsk jakichkolwiek byli.»

Czy dla braku determinacyi, czy też dla braku rzeczywistej siły, komitet bezpieczeństwa nie zdobył się na wsadzenie «rządu» do kozy, od czego trzeba było zacząć. Grzegorzewski sam się usunął; dwaj pozostali, Tysowski i Gorżkowski, straszniejsi byli w mowie niż w czynie. W niedzielę pod wieczór zjawił się w Krakowie Mikołaj Lisowski, zrobił scenę Tysowskiemu za wyzwanie trzech mocarstw i narażenie rzeczypospolitej na zajęcie przez Rosyan; poczem Tysowski rzucił szarfę na stół i władzę dobrowolnie złożył. Nazajutrz rano jednak, gdy ujrzał na rynku kilkudziesięciu jeźdźców, przyprowadzonych przez Erazma Skarżyńskiego, oraz kupę chłopów, poszedł do szarej kamienicy oznajmić, że napowrót bierze dyktaturę, o czem miasto odezwą zawiadomił. Już jako dyktator odbył na rynku ową «lustracyę» straży bezpieczeństwa, o której mówi Helcel, i komitetowi odebrał ostatnią podporę, ale ostatecznie trzymał się jedynie dzięki nieradności konserwatystów, czego dowiódł zamach stanu Wiszniewskiego.

«Rozważniejszym obywatelom, powiada Helcel, i wszystkim rewolucyi przeciwnym nie byłoby było niepodobną rzeczą zbrojną ręką przemódz władzę rewolucyjną, lecz rozlew krwi bratniej w tym zamiarze niechybny, zdawał się zawsze równie okropną alternatywą, jak niepotrzebną, gdyż każdy był przekonanym, iż rewolucya żadną, ani moralną, ani ma-teryalną żywotną siłą narodową szczerze niepopierana, a prowadzona tylko szałem kilku ograniczonego rozumu młodzieńców, za dni kilka sama z siebie upaść musi. Jeden tylko z obywateli poważniejszych, Michał Wiszniewski, profesor uniwersytetu, śmielszego był zdania. Ufny w pomoc rezolutnych kilkudziesięciu akademików i naczelnika siły zbrojnej (straży bezpieczeństwa) chciał dyktaturę rewolucyjną wszechwładną zwalić, i sam na drodze podobnej że dyktatury, rzecz zwolna w karby prawa i rozumu przywrócić. Pierwszy zamach udał mu się. Ze świtem 25 lutego, dyktator i członkowie rządu rewolucyjnego, przez Wiszniewskiego i akademików, w rezydencyi swojej aresztowani zostali; na drodze udanej ugody odstąpili mu dobrowolnie władzę, i to odstąpienie ludowi publicznie z okna proklamowali. Oficerowie straży bezpieczeństwa wezwani do stawienia się przed nowym naczelnikiem rządu, stanęli przy nim z otuchą w przywrócenie porządku.»

Wprawdzie od profesora literatury trudno żądać więcej, jak to co zrobił Wiszniewski, ale kiedy już zdobył się na zamach stanu, powinien był niezapominać, że Tysowskiego należało zamknąć, bo inaczej wróci i zemści się. Tak się też stało. Ciekawą powieść o dyktaturze Wiszniewskiego ogłosił Hilary Meciszewski ¹¹. ((Około piątej rano, 26 lutego, obudziło mnie mocne kołatanie do drzwi mojego pokoju. Obudziwszy się, spytałem: kto tam? Odebrałem odpowiedź: od dyktatora Wiszniewskiego, pilno, proszę otworzyć. Można sobie wystawić zdziwienie, jakiem byłem przyjęty; położyłem się spać pod dyktaturą Tysowskiego, a budzą mnie w imieniu dyktatora Wiszniewskiego! Zapytałem wchodzącego: cóż się takiego stało? na co mi odpowiedział: otoczyliśmy szarą kamienicę, rozpędzili tych... i ogłosili Wiszniewskiego dyktatorem.» Zawiesiwszy przez plecy dubeltówkę pożyczoną od Kaźmierza Wodzickiego, pospieszył Meciszew ski do dyktatora. «W sali zastałem Wiszniewskiego siedzącego za ogromnym stołem w krześle, za którem stał jego syn uzbrojony, tudzież profesor Kajsiewicz, z dwoma pistoletami w ręku. W około drugiego pisało kilku młodzieży, salę zaś zapełniali najcelniejsi obywatele, Józef i Henryk Wodzicey, Michał Badeni, Antoni Helcel, Wolff. Wiszniewski odezwał się w te słowa : odebrałem tak ważne i pomyślne (?) dla sprawy naszej wiadomości z głębi kraju, iż nie mogłem dłużej pozostawić władzy w rękach, w których się dotąd znajdowała; szczegółów wiadomości tych nie mogę na teraz jeszcze wam udzielić, bo tego wymaga dobro naszej ojczyzny; dość, że są pomyślne, na to daję słowo honoru. Objąłem przeto władzę, i zawieszam wolność druku, z której, jak doświadczenie uczy, korzystają więcej nieprzyjaciele nasi, aniżeli my sami. Dla tego postanowiłem, iż będzie jeden tylko organ publiczny rządowy, i redakcyą jego główną powierzam Meciszewskiemu. Razem z nominacyą, wręczył mi Wiszniewski korektę proklamacyi, przyniesioną właśnie z drukarni, w której objęcie przez siebie władzy krajowi zapowiadał, mówiąc: zamieścisz to pan zaraz i napiszesz o zmianie władzy artykuł rozumowany. Proklamacya zaczynała się od słów: Nieudolność i zupełny brak zaufania ze strony narodu do osób, dotąd u steru rządu stojących, spowodowała mnie etc. etc. Ustęp ten uczynił na mnie bardzo przykre wrażenie; proklamacya taka pisana dla Europy, poniżać nas tylko w oczach jej musiała. Nie wiedząc o niczem co się w nocy stało, o powodach i o celu nowego naczelnika, pomyślałem: co ja tu będę pisać? Myśli moje komunikowałem Wincentemu Wolffowi, trafiły one do jego przekonania; zbliżywszy się przeto do Wiszniewskiego, przyprowadził go go framugi okna; przedstawiliśmy mu obydwa, żeby ze względu na Europę, wypadało może zmienić wstęp do proklamacyi. Zgadzam się na to, rzekł Wiszniewski, ale jakże napisać? Napisać po prostu, odpowiedziałem, że ważne i nagłe okoliczności spowodowały pana do objęcia władzy. Dobrzeby to było, przerwał Wiszniewski, ale jak to napiszę, to oni protestować będą. Jacy oni? zapytałem. Tysowski i Dembowski ¹², odpowiedział Wiszniewski. Usłyszawszy to, zapytałem w największem zdziwieniu: a gdzież oni są? Albo

ja wiem ! odparł Wiszniewski. Przyznaję, że słysząc z ust nowego naczelnika, że nie wie gdzie są ci, których dopiero co władzy pozbawił, władzy, którą oni z narażeniem życia ujęli, przedsięwzięcie całe w bardzo smutnem i problema-tycznem przedstawiło mi się świetle... Kiedy właśnie zdumiony tern niespodziewanem odkryciem, przemyśliwałem co odpowiedzieć, zbliżył się do Wiszniewskiego jakiś młody człowiek uzbrojony i doniósł, że Tysowski znajduje się na dole, że chce wejść do domu, lecz że go straż puścić nie chce, raz dla tego że nie ma pozwolenia, drugi raz dla tego, że uzbrojony. Wiszniewski, głosem podniesionym, zawołał: rozbroić i wpuścić, a sam zasiadł na krześle. W pięć minut Tysowski rozbrojony wszedł do sali; był bardzo blady. Wszystko ucichło i zwróciło oczy na niego ; Wiszniewski stał za stołem, oparty ręką na papierach. Co panu takiego zrobiłem, że mnie wyzuwasz z władzy? rzekł Tysowski głosem wzruszonym. Na to odpowiedział Wiszniewski w naj-wyższem uniesieniu i głosem tak podniesionym, że grać w piersiach poczynał: Nie mam przyczyny tłomaczyć się, co i dla czego zrobiłem, dość że mam władzę i musisz jej pan być posłusznym, jak ja byłem pańskiej wczoraj ; inaczej kulą w łeb i basta!»

Michał Badeni, Helcel, Wolff, Skarżyński, Meciszewski, wziąwszy Tysowskiego w głąb sali, starali się przekonać go o potrzebie ustąpienia władzy i «poddania się okolicznościom,» gdyż położenie sprawy wymaga, żeby ster władzy znajdował się w ręku człowieka, mogącego «mniej więcej» rachować na powszechne zaufanie kraju, «wyznając mu przy tern bez ogródki, że on taką osobą nie jest.» «Na zapytanie Tysowskiego: co mógł zrobić takiego, coby go wyzuwało z powszechnego zaufania, zwróciliśmy jego uwagę na to, że manifest! do narodu polskiego, ogłoszony przez rząd narodowy, zaprowadzający w Polsce rzeczpospolitą, wypowiada-rządowej 100.000 złr., które przywiózł Tysowskiemu. Zginął podczas procesyi, którą prowadził z Krakowa do Galicyi, dla opamiętania chłopów.

jący wojnę trzem najpotężniejszym mocarstwom europejskim, i stawiający w perspektywie przeobrażenie porządku społecznego w kraju, które dla tego samego, że ogólnymi wyrazami tylko jest oznaczone, tłomaczonem jest przez wielu w ten sposób, iż rząd przyszły przemyśla o wspólności majątków, a tern samem o komunizmie, że przeto ten manifest obudził nieufność większości ludności myślącej w Krakowie, ostudził zapał powszechny, który byłby się niezawodnie objawił, gdyby rząd narodowy poprzestał był na prostem wezwaniu obywateli do broni, i zrodził nakoniec tę obawę u najzacniejszych patryotów, że poddając się sterowi osób dążących do takich celów, zamiast pracować nad wyswobodzeniem ojczyzny, pracowaliby tylko nad poddaniem kraju pod nowy despotyzm i pogrążeniem go w chaosie anarchii politycznej i socyalnej... Tysowski utrzymywał, że zapowieść rzeczy pospolitej nie jest dziełem rządu narodowego i manifest podpisującego, ale jest dziełem towarzystwa demokratycznego w Paryżu, które zgłębiając tę kwestyę od lat kilkunastu, doszło nareszcie do przekonania, że przyszła Polska tylko jako rzeczpospolita istnieć może, i które (towarzystwo) jako organizujące powstanie, miało nietylko zupełne prawo, ale nawet obowiązek ogłoszenia z góry, o jakiej Polsce w przyszłości zamyśla. Co do zarzutów względem rewolucyi społecznej, Tysowski protestował jak najmocniej, iżby w manifeście miał się znajdować jakikolwiek ustęp, mogący być tłomaczonym w duchu komunistycznym.» Gdy mu pokazano ustęp, poczynający się od słów: będzie nam wolność, jakiej * nigdzie nie było, Tysowski zaręczył, iż rząd pisząc manifest nic podobnego nie miał na myśli, a on dyktując z pamięci mógł się pomylić i w pospiechu pododawać słowa ulegające dziś «smutnemu tłomaczeniu.» Heltman przyznaje, że między oryginałem i tekstem ogłoszonym w Krakowie, «ci co czytali jeden i drugi, małe tylko różnice w stylu upatrywali¹³;» nigdy też towarzystwo demokratyczne manifestu się nie wyparło. Tysowski, człowiek bardziej ograniczony niż przewrotny, albo udawał, że nie rozumie o co chodzi, albo może sobie sprawy należytej z konsekwencyi nie zdawał. Pośrednicy wezwali w końcu Tysowskiego, aby Wiszniewskiemu władzę odstąpił dobrowolnie.

«Czyli mi pan przyrzekasz prowadzić powstanie w duchu manifestu przez rząd narodowy wydanego? zapytał Tysowski. Wiszniewski odpowiedział ogromnym głosem : Nigdy ! — To mi pan przynajmniej zaprzysiąż, że w obronie naszej świętej sprawy, odwołasz się do mas i poruszysz je usamowolnieniem włościan i obdarowaniem ich własnością? Wiszniewski zawołał: przysięgam! — Obróciwszy się do obecnych, Tysowski w te odezwał się słowa: Wy wszyscy tu obecni obywatele i właściciele dóbr, przysięgnijcie mi uroczyście, że włościan waszych usamowolnicie, tudzież że ich obdarujecie własnością. Ogólny okrzyk obecnych: przysięgamy! odpowiedział na wezwanie Tysowskiego. — Po takiej aklamacyi, Tysowski obrócił się do Wiszniewskiego: Skoro widzę, że zaufanie współobywateli obdarza pana większą siłą i powagą, skoro się przekonywam, że pan posiadasz rzeczywiście zaufanie i łatwiej przywiedziesz do skutku zamierzone przedsięwzięcie, aniżeli jabym to mógł uczynić, poczytuję sobie za obowiązek, mając jedynie na oku dobro ojczyzny, ustąpić panu miejsca, i składam w ręce jego posiadacza władzę dobrowolnie». Okrzyki: niech żyje Tysowski! niech żyje Wiszniewski! rozległy się w sali, wszyscy się uściskali, poczem Tysowski abdykacyę na papierze podpisem stwierdził, a Wiszniewski polecił zgromadzić wszystkich urzędników w sali obrad senatu, w gmachu św. Piotra.

«Lecz zaledwo po uspokojeniu się burzy, — ciągnie dalej Helcel, — obywatele z rezydencyi rządu do domów się rozeszli, wnet, uwolnieni na dyskrecyę dawniejsi członkowie rządu, poduszczeni przez kilku głupców i jednego szczególniej szaleńca (Dembowskiego), rozmyślili się inaczej, zgromadzili zbrojnych swych partyzantów, z bronią natarli na słabszego Wiszniewskiego i jego stronników, ogłosili ich za zdrajGÓw kraju i aresztować kazali. Naczelnik siły zbrój-

Dyktatura nie przestała być zdrożną farsą, tylko wzięli w niej, niestety, udział ludzie poważni stanowiskiem spo-łecznem. Dyktator mianował Wielogłowskiego ministrem spraw wewnętrznych, Michała Badeniego ministrem wojny, ministrem spraw duchownych kanonika Rozwadowskiego, od którego żądał, żeby w Częstochowie «cud» mu urządził ¹⁴; ustanowił także radę miejską, a w niej zasiedli Józef Wo-dzicki, Piotr Moszyński, jenerał Wąsowicz. Helcel otrzymał nominacyę na sekretarza w ministerstwie spraw wewnętrznych.

nej (Wodzicki), nie chcąc za zdrajcę uchodzić, powrócił pod władzę dyktatora Tysowskiego, lecz jak się zdaje, wymówił sobie za to u niego, ocalenie Wiszniewskiego, któremu z kraju bezprzeszkodnie uciec dozwolono, i na zaaresztowaniu mniemanych jego stronników, Meciszewskiego i Jana Mieroszowskiego, poprzestano. Zwołany na tych więźniów stanu sąd wojenny, mimo żądanej przez szaleńców kary śmierci, uznał ich, nie bez wpływu perswazyi godnych i gorliwych obywateli, za niewinnych, i tegoż samego dnia jeszcze z aresztu uwolnił¹⁵. Wiszniewski ogłoszonym został za wyjętego z pod opieki prawa. Tak się skończył ten kontrrewolucyjny krótki epizod, którego jedynym zbawiennym rezultatem było objawienie się ducha młodzieży akademickiej, iż nie lgnęła bynajmniej do zasad obecnej jakobińskiej rewo-lucyi.»

«D3^ktatura, mówi, otoczyła się kołem ministerstw, rad i komitetów nominalnych, lecz i do mało znaczących tych funkcyi zapełnienia, w gronie swoich adeptów nie mogąc znaleźć zdolnych indywiduów, zmuszoną była odstąpić od swej demagogicznej zasady, i do tych urzędowali powołać poważniejszych obywateli kraju, rewolucyi bynajmniej nie sprzyjających. Nieprzyjęcie tych urzędów wzbudzało nie marną

10

obawę, iż treść artykułu II ustawy rewolucyjnej, dla dania zatrważającego przykładu, istotnie na wzbraniających się obywatelach wykonaną będzie; nieprzyjęcie zaś mogło być hasłem do wywołania zamachu krwawego na wszystkich ludzi umiarkowanych, którzy od całej rzeszy jakobinów skrycie nienawidzeni byli. Lepiej tedy zdawało się przyjąć te urzędowania, zwłaszcza gdy one z wielu miar przywracały przerwany bieg organizmu rządowego w kraju, szczególniej pod względem administracyi wewnętrznej i sądownictwa. Prócz tego dla wielu ludzi młodszych i oficerów starszych, przyjęcie posad w dykasteryach cywilnych, było nowym sposobem uniknienia służby w wojsku czynnem. Staraniem jedynem tych urzędników było, tak jak się należało, aby ile możności działać mało i działać nie w duchu rewolucyjnym. Ta ostrożność łatwiejszą była w gałęzi administracyjnej i sądowej, oświaty i wyznań, ale daleko trudniejszą i niemal niepodobną w gałęzi ministeryum wojny i skarbu. Te dwa ministerstwu z natury swojej już musiały być wciąż czynne, i to czynne w myśl dyktatora, bo samo ich ociąganie się, byłoby się stało wręcz buntem kontrrewolucyjnym. W tern samem położeniu była rada wojenna, składana kilka razy z oficerów dawnych wyższej rangi. Dla nich nie po zostawało nic do czynienia, jak tylko wymówić się wiekiem od dowództwa, — a co do czynności wojennych, doradzać, o ile można było, opuszczenie Krakowa z planu teatru wojny. Co do młodzieży obywatelskiej, która z szeregów straży bezpieczeństwa do wojska czynnego wywołaną była, wielu zdołało pod pozorem braku umontowania i biegłych dowódców, odwlekać rzeczywiste wstąpienie w służbę czynną ; wielu tego pretekstu mieć nie mogąc, starało się należyć do posłannictwa formacyjnego takiego, któreby ich z Krakowa ku granicy pruskiej oddalało, gdzie w razie ruchu schronićby się mogli. Lecz nie wszystkim takowe sposoby podobnemi były, nie wszystkim jednakowe okoliczności sprzyjały, nie wszystkim z natury jednakowa przezorność była daną. Nie mało więc jest takich, którzy mimowolnie do służby czynnej wciągnęci i w oddziały wojska uorgani-zowani, według rozkazów wodzów czynnymi być musieli. Do rzędu tych należy młodzież obywatelska dziś więziona za to, że jej oddział należał do eskortowania osoby (Dembowskiego) po kassę do Wieliczki wysłanej. Niesłusznie więc władze dzisiejsze czyn tego oddziału nazwą rabunku ocechowały, bo oddział ten, biorąc kassę z rozkazu władzy de facto w Krakowie rządzącej, ani jej nie brał gwałtem, ani jej nie brał, jak czynią rabusie, dla siebie, ani jej nie brał z własnego natchnienia. Zresztą sama indywidualność rzeczonych uwięzionych młodzieńców i cały bieg ich poprzedniego życia dowodzi, że ich ani o czyn rabunku, ani o lgnie-nie do rewolucyi jakobińskiej posądzać nie można.»

Bez względu na brak pewnych wiadomości i na wieści o ogółnem powstaniu oraz o bytności w Krakowie znacznych sił powstańczych, Paszkiewicz posłał komenderującemu w Kielcach, jenerałowi Paniutynowi, rozkaz uderzenia na Kraków. Paniutyn, mając wszystkiego trzy bataliony pie choty, sześć sotni kozaków, trochę Czerkiesów i dwanaście dział, nie bardzo się spieszył, aż Paszkiewicz przysłał mu jenerała Bezaka na dowódcę artyleryi i doradcę. Wreszcie 28 lutego ruszył Paniutyn w pochód i w trzy dni stanął pod Krakowem, poprzedzony odezwą wzywającą miasto do poddania. Austryacy ze swej strony na nowo zajęli Podgórze. W mieście wszyscy ludzie rozsądniejsi gorąco pragnęli pozbyć się dyktatora, uniknąć powtórnej okupacyi austryackiej i doczekać się wejścia Kosyan, dla obrony od demagogów i chłopstwa, które napływało do miasta. Przyciśnięty do muru Tysowski, wysłał do Podgórza dwóch Francuzów jako parlamentarzy; jednego z nich Collin przytrzymał, drugiego odesłał z oznajmieniem, iż oczekuje zdania się na łaskę i niełaskę, i układać się będzie tylko z delegatami miasta. Udali się na Podgórze Józef Wodzicki, Fedorowicz, Wolff i Helcel; pierwszy pozostał jako zakładnik, narażając się na śmierć za najmniejszą zaczepką ze strony powstańców; sama przeprawa przez Wisłę była bardzo niebezpieczna z powodu lodów. W szarej kamienicy, ministrowie skłonili

Tysowskiego do oddania władzy komitetowi bezpieczeństwa

*

publicznego; Tysowski zebrał swoją armię, w nocy z 2 na 3 marca, i rano pociągnął ku Krzeszowicom, grożąc, że przeniesie wojnę do Królestwa, ale prędzej z postanowieniem złożenia broni Prusakom ¹⁶. Helcel opóźniał, o ile mógł, naprawę mostu na Wiśle, dopóki nie weszli Rosyanie do miasta. Pierwej już wyszła z Krakowa procesya, z duchowieństwem na czele, w stronę Galicyi, aby mordujące chłopstwo uspokajać i spróbować, czy ruch jaki wznowić się nie da; poszedł z nią Dembowski i inni agitatorowie; Austryacy strzelali do procesyi, wielu było zabitych, rannych i uwięzionych.

«Po no wem zajęciu Podgórza przez wojsko austryackie —~ kończy Helcel — gdy dyktator napróżno przez pośrednictwo swoich zwolenników z jenerałem Collin parlamentować usiłował, zmuszonym był wprost udać się do obywateli poważanych i z legalności zasad znanych, z wezwaniem, by o ocalenie miasta umawiali się. W końcu, opuszczając Kraków, dyktator złożył hołd stronnictwu porządku i pokoju, deklarując w swym ostatnim edykcie, iż czynności delegacyi do jenerała Collin wysłanej, aprobuje i takową do dalszego kończenia negocyacyi upoważnia. Natychmiast tedy po wydalenie się siły zbrojnej ruchomej i rządu rewolucyjnego, komitet pierwiastkowy, w celu bezpieczeństwa miasta w wieczór 23 lutego uformowany, na nowo się zrekonstytuował, by, uchyliwszy wszystko, cokolwiekby jeszcze rewolucyi siłę podsycać mogło, miasto do dawnego stanu i rządu legalnego przywrócić. Gdy zaś wszyscy pozostali w Krakowie członkowie rządzącego senatu oświadczyli niemożność zre-konstytuowania senatu, w braku prezesa i jego zastępcy, przeto komitetowi nie pozostawało nic innego do czynienia, jak tylko o wyjściu władzy rewolucyjnej, komenderujących jenerałów trzech mocarstw opiekuńczych zawiadomić, i onymźe rzecz zrekonstytuowania legalnego rządu w kraju zostawić, prosząc o uznanie niewinności miasta w ogóle, a łaskawość

i miłosierne względy dla winnych indywiduów.» Rosyan przyjęto jak wybawicieli ; lud wydawał okrzyki na cześć cesarza Mikołaja, przekupki znosiły jadło żołnierzom, Czer-kiesi nawet dostąpili owacyi, co im się pierwej nigdy nie zdarzyło. Bardzo to poszło nie w smak Austryakom, wyprosili więc sprzymierzeńców za miasto, a później za granicę, zaledwie pozwoliwszy odprawić nabożeństwo w przechodzie przez Kleparz. Lud znowu odprowadził Rosyan do Michałowic. Prusacy zatrzymali się w Chrzanowie i dobre po sobie zostawili wspomnienie, podczas gdy biały mundur był celem nienawiści i urągań; w zamian rząd austryacki wyprzedzał inne w oskarżaniu Krakowa i Polaków o ducha rewolucyjnego i komunistyczne dążenia.

«Tysiące faktów, — konkluduje Helcel, — dowiedzie prawdziwości tego obrazu postępowania obywateli W. M. Krakowa, i musiałby być zawziętym nieprzyjacielem wszelkiej sprawiedliwości, ktoby takiego postępowania za prawe, lub konieczne nie uznał. Nie przypuszczają więc obywatele kra-- kowscy bynajmniej nazwy «rewolucyi krakowskiej,» bo cała massa ludności tego kraju była jej obcą; a Kraków przez obcych spiskowych, będąc tylko obranym za jeden z punktów operacyjnych powstania, tak dalekim był od współuczestnictwa, a zatem i od winy, jak Toruń i Grudziąź, które to miasta, o niczem nie wiedząc, za podobneź punkta operacyjne obrane zostały. Tak jak Toruń i Grudziąź, byłby Kraków wolnym od najboleśniejszego widoku rewolucyi i od dzisiejszych posądzeń, gdyby władze krakowskie, nie dopuszczając rzeczy do wybuchu, o którym dobrze wiedziały, były spiskowych, podobnie jak w Prusach, naprzód ujęły. Nie przypuszczają też i w ogóle Polacy, do wypadków zaburzenia ostatniego, nazwy «rewolucyi polskiej,» bo w tych zaburzeniach żaden nie odezwał się element narodowości polskiej ; bo do niej nie przyłączyło się ani jedno imię ze znanych od dawna patryotów, bo w niej dominował szał niedorosłej młodzieży, omamionej nie polskiemi ideami komunizmu i demagogii; młodzieży oskarżającej fałszywie klassy majętniejsze, a zwłaszcza właścicieli ziemskich o cie-

mięstwo chłopów; nieufnej w chęci dobre niczyje, tylko w swoje własne, i nie przypuszczającej w swej zarozumiałości, jakoby właściciele ziemscy, tak dobrze jak oni, nie pojmowali zbawienności zniesienia pańszczyzny.

«Z niniejszego, z skrupulatną prawdą i ze słusznością zgodnego przedstawienia stosunku obywateli miasta do rewo-lucyi, jasno się wykrywa, jak z mylnego stanowiska zapatrywał się na rzecz tę jenerał Collin, żądając od delegacyi obywatelskiej do niego wysłanej, by się miasto na łaskę i niełaskę zdało, i w celu zabezpieczenia nowego wkroczenia, zakładników mu przysłało. Miasto bowiem najmniejszego kroku nieprzyjacielskiego przeciw siłom dworów opiekuńczych i rządu prawego nie uczyniło ; miasto całe niechętne i przeciwne było rewolucyi i tylko usposobieniu miasta przypisać należy prędkie i tak nagłe umorzenie powstania.

«Byłoby tedy największą niesprawiedliwością rzucać plamę szalonego zamachu na miasto całe, która tylko na obcych spiskowych i na kilkunastu niższego stanu i oświecenia mieszkańców, komunistycznemi zasadami przejętych, ciężyć powinna. Niesprawiedliwością zdawać się musi teraźniejsze mściwe uciskanie niewinnych i spokojnych obywateli, ciężarami nieumiarkowanych kwaterunkowych i liwerunko-wych wymagań; niesprawiedliwością jest nie dość ścisłe wymaganie subordynacyi w wojsku austryackiem i popełniane przez żołnierzy swawole i gwałty, przed któremi mieszkańcy miasta chroniąc się, opieki wojskowych rosyjskich nie bezskutecznie wzywają.«

Sprzymierzone dwory ustanowiły w Krakowie tymczasowy zarząd wojenny, wykonywany przez austryackiego jenerała Castiglioni’ego, a choć los rzeczypospolitej urzędownie dopiero w późnej jesieni się rozstrzygnął, przewidywano, że Kraków, przejdzie pod panowanie Austryi, w skutku wypadków galicyjskich ze wszystkich mocarstw rozbiorowych najbardziej znienawidzonej. Cała Polska jednozgodnie oskarżała rząd austryacki o rozmyślne dopuszczenie wybuchu w Krakowie, aby upozorować anneksyę, a co gorsza o rozmyślne wywołanie rzezi w Galicyi. Postępowanie władz

nosiło w istocie na sobie pozory premedytacyi i podstępu. Collin stchórzywszy, uciekł z Krakowa, gdzie mu żadne nie groziło niebezpieczeństwo, ale nie znając pobudek jego postępku, nie wiedząc, że anneksya była dawno postanowioną, posądzono go o zdradliwe zamiary. Dwadzieścia tysięcy wojska mając w Galicyi, rząd mógł nie dopuścić wybuchu i samem ujęciem przywódców, porządek ubezpieczyć. Nie uczyniono tego najprzód przez niedołęztwo, w całej administracyi i armii austryackiej natenczas zakorzenione. Nie uczyniono tego i dla innych powodów. Bezmyślnym strachem ogarnięte władze, wystawiały sobie niebezpieczeństwo bez porównania większe niż było w istocie. Nie mogąc połapać się w mnogości spisków, wiedząc, że w ostatnich czasach mnóstwo szlachty z zachodniej Galicyi uległo namowom i obiecało przystąpić do ruchu, oczekiwano powszechnego i niezmiernego powstania, na zgniecenie którego należało wytężyć wszelkie siły, przywołać na pomoc chłopów i armię chować jako ostateczne remedyum. Najniesłuszniej przypisywano autorstwo zdradzieckiego planu ks. Metterni-chowi, który na sprawy wewnętrzne nie wpływał; i nieudolny Kolowrat w rzezi bezpośrednio ręki nie umoczył, a plan sam rzezi nigdy pewno nie istniał. Na miejscu w Galicyi było aż nadto materyałów do socyalnej wojny i już samo zawezwanie chłopów do utrzymania porządku i spokoju wystarczało, aby rzeź wywołać. O tern biurokracya dobrze wiedziała, ale jedni drżąc o panowanie Austryi w kraju, nie cofali się przed żadną ostatecznością; inni zaś chcieli wytępienia szlachty, przez nienawiść i żądzę zemsty. Wiedząc, że im zbrodnia w imię interesu państwa popełniona, ujdzie bezkarnie, słowem i pieniędzmi zagrzewali lud do obrony praw cesarza, a lud tak długo bałamucony przez propagandę urzędową i rewolucyjną, wziął się do noża i od Sanu do Wisły struga krwi szlacheckiej popłynęła. Zamiast ukarać winnych, rząd ich pochwalił i nagrodził. Austrya okryła się hańbą bezużytecznie, bo garstki powstańców pod Lisią górą i pod Gdowem zgromadzone, austryackiem panowaniem w Galicyi zatrząść ani na chwilę nie mogły.

Jakie wrażenie głębokie i straszne rzeź galicyjska w całej Polsce wywarła, niepodobna opisać; kto własną, choć lat dziecinnych pamięcią tego czasu nie sięga, ten nigdy nie pojmie jaką zgrozą, jakim przestrachem przejmowała ta wieść w najdalszych zakątkach innych prowincyi polskich. Cóż dopiero w Krakowie, gdzie tyle schroniło się wdów i sierót po pomordowanych, tylu świadków naocznych popełnionych okrucieństw ; gdzie przechodząc pod panowanie austryackie, miano dzielić losy Galicyi. Helolem wypadki mocno wstrząsnęły moralnie i fizycznie; tknięty częściowem porażeniem, utracił władzę w nogach, a choć ją odzyskał, do zdrowia zupełnego nigdy nie wrócił. Polityką dotąd trudnił się teoretycznie; niepodległość sposobu myślenia, zwyczaj wnikania w głąb rzeczy, dojrzałość sądu, którą winien był nauce i pracy, sposób życia dobrze zapełniony, trzymały go z dala od dwuznacznych robót. Ajenci propagandy stronili od Helcia, był bowiem dość nieprzystępny i nie czuły na komunały, jakiemi powierzchowne umysły uwodzono. W ostatnich czasach zrobił on przy tem ogromne postępy, porzucił abstrakcye filozoficzne, czerpał z siebie, z własnego wewnętrznego życia i własnego umysłowego dorobku. Wypadki powołując go niespodzianie do czynniej-szego wystąpienia, zastały go o tyle przygotowanym, że doszedł już był do ustalenia dla siebie zasadniczych prawd i te prawdy wziął za prawidła w postępowaniu. Brakowało mu systemu i programu, które wyrabia praktyka i doświadczenie; zobaczymy jak on je pomału wytwarzał, kosztem nie jednego zawodu, jak nieraz zatrzymać się i cofnąć musiał, ale swojej podstawy nie opuścił. Od tej pory należał do rzędu ludzi całych, co gdy raz położą sobie fundament i zakreślą ramy, przez resztę ziemskiej wędrówki na tym fundamencie stoją i tych ram nie przekraczają. Tacy ludzie w życiu politycznem wiele znaczą. Choć są osamotnieni, choć zawsze pobici i z powodzeniem w rozbracie, nie przechodzą bez śladu i pożytku; oni prostują ścieżki dla następnych pokoleń, rzucają posiew kiedyś owoce przynoszący; oni niepostrzeżenie wpływają na współczesnych, hamują ich

Znajomość Helcia z Wielopolskim datowała z czasu, kiedy margrabia oczekiwał w Krakowie chwili powrotu do kraju. Paweł Popiel, Konstanty Swidziński i oni dwaj tworzyli kółko żywo zajmujące się kwestyami społecznemi, nauką. sztuką, ruchem umysłowym. Okoliczności niebawem ich rozproszyły ; Swidziński wyjechał na Ukrainę i dawnym przyjaciołom znaku życia nie dawał; trzej inni znosić się nie przestali. Wielopolski pisał do Kwartalnika, Helcel bawiąc w lecie na wsi, do Chrobrza zaglądał, później zaś jeszcze częściej widywał margrabiego, który na Kraków drogę do Wrocławia obracał. Wypadki ostatnie dostarczyły im wątku do wspólnej pracy. Helcia niewypowiedzianie bolało systematyczne niesławienie Polaków przez rząd austrya-cki, który zlej sprawy broniąc i pragnąc zmyć z siebie krwawą plamę, uciekał się do potwarzy i kłamstwa; bolało go nie mniej zaślepienie własnych rodaków, którzy tylko narzekać i złorzeczyć, lub fantazjować umieli.

uniesienia, chronią chwiejnych od upadku, są żywem memento dla błądzących, opoką i balastem swego czasu i swego pokolenia. To wszystko sprawdziło się na Helciu i na Wielopolskim.

«Do wielu nieszczęść, — pisze do Wielopolskiego Igo kwietnia 1846. — i to liczę, że w czasach krytycznych znosić się z margrabią nie mogę. Brak ludzi rozumnych, trzeźwych a energicznych, nigdy mi się tak widocznym nie okazał, jak w tych czasach. Prócz Adama Potockiego, prawie nie ma tu z kim gadać, a fantazyować i kwilić mnie się znowu wcale nie chce. Zdaniem mojem, w każdem położeniu rzeczy to trzeba robić, co do zrobienia same okoliczności nastręczają. Rozwinienie dziejów ani od nas samych zaczynać, ani na nas samych kończyć powinniśmy. Nie należy upadać na umyśle, gdy Opatrzność przeszkody niezłomne dla zwykłego naszego dążenia wywoła. Ona nadarza nam zawsze inne postępy i nabytki; często, to co nam jej zrządzenia przynoszą, lepsze jest od tego co nam zabierają. Wszakże Opatrzność nie liczy na godziny, podobnie jak nie-

¹

Franciszek Morawski p. Lucyana Siemieńskiego. Przegląd polski. 1866.

²

Wójtem gminy był właściciel dóbr, bieżące czynności załatwiał «zastępca,» zwykle rządca lub inny oficyalista. Bacząc na utrzymanie posłuszeństwa, rząd w stosunki włościańskie nie wglądał; dopiero w roku 1846 wyszedł ukaz oddzielający grunta włościańskie od dworskich i zabraniający rozległość pierwszych umniejszać. Zaprowadzono także zbawienne urządzenie tabel prestacyjnych. Podczas rzezi galicyjskiej, władze

³

Ściegiennemu przyszła myśl szalona uderzyć na Kielce, gdzie cała banda ujętą została i zesłaną na Sybir.

⁴

Wypadki poznańskie roku 1848. — Poznań 1850.

⁵

Literatura poznańska w pierwszej połowie bieèaicego stulecia, p. Seweryna Przerowę. Przegląd Polski 1880.

⁶

Moraczewski. Wypadki poznańskie.

⁷

Każdy oddział miał mieć kapelana; gdy kapelan źle się sprawował, dowódca «pozbawiał go stanu duchownego» i oddawał do innej służby. «Dobrze myślący» proboszczowie, o ile nie sprawowali urzędów, zaliczeni byli do trzeciego zaciągu.

⁸

   7i ust pułkownika Biesiekierskiego słyszałem, że przedkładał Mierosławskiemu, jako nie może brać na siebie odpowiedzialności za wykonanie rozkazów, bo już sama przeprawa przez Wjsłę gotowa go w pochodzie zatrzymać i skombinowane działanie uniemożebnić. Wszystko jest przewidziane i obliczone, odparł Mierosławski ; nic zmienić nie mogę i nie zmienię.

*    Uwięziony w Moabicie w Berlinie, stawał przed sądem stanu w 1847 i wraz z innymi odzyskał wolność w marcu roku następnego.

A. Z. Helcel. T. I.

⁹

Z opowiadań o tem, co się działo w mieście, możnaby cały tom spisać. Wojsko stało ciągle na ulicach wcale nie potrzebnie, kazano wszystkie domy pozamykać i komunikacye przerwano. Najbliżsi o sobie nie wiedzieli, z okien tylko widziano jak żołnierze biją i strzelają do przechodniów. Ze zmrokiem w każdem oknie musiały palić się dwie świece; na drugiem piętrze w domu p. Józefa Wodzickiego w rynku, gdy świeca zgasła przypadkiem, zaraz padł strzał i kula ugodziła w ścianę, tuż nad kolebką jednego z wnuków. Córka państwa Wodzickich,

¹⁰

Co się tyczy Krakowa, mylił się Helcel najzupełniej. Ze strony Collina nie było premedytacyi i podstępu, tylko nieudolność. Ks. Metternichowi anneksya Krakowa wcale na rękę nie wypadła w tej chwili, i zgodził się na wcielenie przymuszony przez cesarza Mikołaja.

¹¹

W gazecie Polska, wychodzącej we Lwowie w 1848,

¹²

Edward Dembowski, syn kasztelana, uciekłszy z Warszawy, parę lat przesiedział w Poznańskiem, gdzie był jednym z najgorętszych agitatorów. Wpadł do Wieliczki i zabrał z kasy

¹³

Emigracya polska od 1831 do 1863. Paryż. 1865.

¹⁴

Berg. — Zapiski o spiskach i powstaniach polskich.

A. Z. Helcel, T. I.

¹⁵

Sąd składał się z Sebastyana Korytowskiego, Sawiczew-skiego i Dembowskiego. Po ukończonej komedyi i oczyszczeniu oskarżonego z wszelkiej winy, trybunał ofiarował «obywatelowi Meciszewskiemu od siebie braterskie ucałowanie.» Meciszewski za pocałunek podziękował.

¹⁶

Tysowski oddał się Prusakom w Chełmku. Miał za sobą 900 kosynierów, 400 jeźdźców i strzelców, armatkę jednofun-tową. Wydany Austryi i uwięziony, w 1848 wyjechał do Ameryki i tam niedawno umarł.

cierpliwi ludzie. Dla tego zawsze bądźmy czujnymi i pilnuj my; by nie pominąć żadnej pomyślnej chwili do dokonania tego, co jest na czasie. Dziś, więcej niż kiedykolwiek, służba nasza odnosi się do pióra i w tern lenić się nie powinniśmy, za dni czternaście już będzie za późno. Odnoszę to wyraźnie do zajęcia, którego myśl przez Pawła Popiela margrabiemu przesłałem. Jestem przekonany, że gdybyś margrabia to widział i wiedział co ja dziś tutaj, to byś nie był tego ani na chwilę odwłóczył.

«Tu nic nowego. Rosyanie w istocie ogromne zakładają tu magazyny, zwłaszcza na Kaźmierzu. Mówią powszechnie, że oni do Galicyi wnijdą, gdzie chłopi wprawdzie mniej, ale jeszcze grasują. Rząd austryacki chłopom zwracającym to co zrabowali ze zboża, nie każe zwracać; owszem napowrót dwory im to oddawać muszą. Kto nie był zrabowanym, temu rząd nakazuje dać chłopom na zapomogę niepodobne do uwierzenia ilości zboża. Adamowi Potockiemu w jednym Spytkowickim folwarku, 680 korcy ziemniaków, 270 jęczmienia, 270 owsa, 180 żyta, 30 przeniey jarej. W Zatorze, jenerałowi Wąsowiczowi, samych ziemniaków 1800 korcy, w nagrodę, że nie rabowali!!! Te daty są pewne, a podobnych wiadomości mnóstwo, wszystko w tym guście. Są też tu już teraz naoczni świadkowie, rzeczywiście wypłacanych chłopom w Tarnowie pieniędzy za trupów, które widłami z wozów, jak snopki, były zrzucane i rachowane: jeden dwadzieścia, dwa dwadzieścia, trzy dwadzieścia. Szczegóły są teraz dobrze wiadome, a równie okropne jak pewne. Będą zebrane i podane w gazetach wiarogodnym sposobem. Same władze rosyjskie tu troskliwie takie wiadomości każą sobie podawać i wszystko spisują. Ani jednego z wiadomych morderców galicyjskich, którzy niewinnych ludzi, nawet przyjaciół kreiskapitana w Bochni zabili, ani jednego nie pociągnięto do odpowiedzialności. Z cynizmem owszem najobrzydliwszym, sam hr. Kazański, wicegubernator, tu w Krakowie u pani Zatorskiej (Wąsowieżowej), nazywał ich «dc très-honnêtes yens)) bo działali z hasłem: Bóg i cesarz!»

Zachęcając Wielopolskiego do wystąpienia z odpowiedzią na notę okólnikową ks. Metternicha, usprawiedliwiającą rząd austryacki, Helcel zbierał fakta i daty, ułożył wyżej przytoczony opis wypadków krakowskich i przygotowywał sam obszerną w tym przedmiocie pracę. W ciągu kwietnia, przybył do Krakowa Wielopolski. W domu Helclów spotkał dwie panie Boguszowe, wdowy po zamordowanych, i od nich powziął szczegóły o okrucieństwach Szeli, który przemieszkiwał w Smarzowej, u Nikodema Bogusza. Tak urodził się List szlachcica polskiego, Helcel zaś przez lato napisał i posłał Szuzelce: Briefe eines polnischen Edelmannes an einen deutschen Publicisten über die jüngsten Erreignisse in Polen, und di e hauptsächlich bisher nur vom deutshen Standpunkte betrachtete polnische Frage. Szuzelka, prawdopodobnie dla dopełnienia dwudziestu arkuszy druku, i uniknięcia tym sposobem cenzury, której pisma tej objętości nie podlegały, dołączył do broszury Helcia List szlachcica polskiego i swój własny dodatek, i wszystko pod powyższem tytułem ogłosił w Hamburgu. Z tego powodu, mało znane i dziś rzadkie pismo Helcia uchodzi za płód Szuzelki. W swoim czasie zalecało się ono poważnem traktowaniem kwestyi, spokojnym poglądem na stosunki europejskie i miejscowe; wyłuszcze-niem układu społecznego Polski, przyczyn jej upadku, korzyści z przywrócenia państwa polskiego dla Niemiec wypływające, zwłaszcza ze względu na Rosyę i na niebezpieczeństwa panslawizmu. Poklasku i rozgłosu broszura nie zyskała, bo Polska stała bardzo nisko w opinii konserwatywnej, idącej za rządami, które Polski przywracać już dla tego nie chciały, że pociągało to za sobą zwrot zabranych posiadłości, a Polaków uważały za niepoprawnych burzycieli i rewolucyoni-stów; stronnictwu liberalnemu zaś taka Polska, o jakiej Helcel mówił, nie przypadała do smaku.

W lecie doktorzy kazali jechać Helclowi do Ostendy, lecz mu nie dano paszportu za karę, że przyjął był urząd od Tysowskiego. Pojechał więc do Wenecyi, zkąd w gorszym jeszcze stanie wrócił.

«List wczorajszy ¹ Margrabiego, — pisze 10 listopada, — który dziś odebrałem z rana, mocno mnie ucieszył, tern bardziej, że dopiero od kilku dni mam dosyć sił do odpisania. Przyjechałem z wód chorym, w gorączce, która mnie tu w domu. i szczęściem, źe w domu, tak przycisnęła i osłabiła, że w połowie października już robiłem testament. Teraz jestem już przecież rekonwalescentem, ale po długiej chorobie, postradałem siły zupełnie i jeszcze nawet w pokoju bez prowadzenia bezpiecznie chodzić nie mogę. Bawiłem przez dwa miesiące w Marienbadzie, następnie gdy lekarze krakowscy i zagraniczni zażądali dla mnie kąpiel w morzu północnem, gdzie najmocniejsze bałwany, inni mistrzowie, ci co wydają paszporta, uznali, iż dla mnie Tryest zbawienny, gdzie morze stoi jak staw nieporuszone w porcie, gdzie amatorowie w pływających łazienkach się kąpią. Spróbowałem tedy jechać do Wenecyi, gdzie przynajmniej pobyt bardziej zajmujący, i tam się przez trzy tygodnie kąpałem, i to nie tam gdzie wszyscy w lagunach, ale w otwartem morzu na Lido, dokąd codziennie, choć to dość daleko, przewozić się kazałem. Resztę zbywającego czasu trawiłem na zwiedzaniu osobliwości della bella Venezia, i to jedyna moja pociecha, bo kąpiele nic mi nie pomogły. Przez Wiedeń wróciłem do domu. Nudziło mi się dosyć w ciągu całej podróży, bo częścią wzbraniano mi wszelkiej umysł zajmującej lektury, częścią nigdzie nie było nic takiego do czytania, czegobym najbardziej pragnął; tu dopiero po trochu zacząłem tej przyjemności używać. 1 zdrowia, i kieszeni, i opieki zwierzchniej nad pomyślnością moją, stan nie pozwoli mi przedsiębrać podróży do Wrocławia, ale radbym bardzo, żeby interesa przywiodły margrabiego do przejazdu przez Kraków.

«Paweł Popiel był tu z żoną przez tydzień, i dziś dopiero wyjeżdża do Ruszczy i Kurozwęk, aby tu znów za tydzień wrócić. Adama Potockiego widziałem przed trzema tygodniami, w chwili gdy mi słabość zaledwie myśli zebrać pozwalała; chciałem z nim wiele mówić, czułem potrzebę tego, ale nie mogłem. Wielką będzie w mej biedzie pociechą, jeżeli margrabia ile można będziesz mnie obdarzał swymi, posilnymi dla mnie listami. Dla tego proszę o nie gorąco i pokornie. Bez tego, czuję się jakby samotnym w świecie. Byłoby zaś rzeczą najwyborniejszą, gdybyś margrabia na czas choć krótki przyjechał, bo i Paweł bardzo za nim stęskniony.

«Tu nic nowego, cicho, tak, iż — o ! cudzie — nawet bajek nie słychać. Przyszłość dla wszystkich ciemna. Meci-szewski, posądzony o artykuły gazety wrocławskiej, już drugi miesiąc siedzi w kozie.

«Z którym z uczonych najwięcej margrabia przestajesz? Dobrze byłoby ich nie zaniedbywać, boć oni są au courant postępu nauk i opinii.»

Drżące pismo i dopisek «skończyłem pisać 12 listopada,» świadczą jak wiele Helcel musiał cierpieć. Niebawem rozstrzygnął się los Krakowa. W trzy dni po zamknięciu listu, donosił Helcel Wielopolskiemu:

«Dziś jeszcze piszę do margrabiego umyślnie, aby to co mam pisać, pisanem było w ostatnim dniu legalnej egzystencyi wolnego miasta Krakowa. Jutro ogłoszonym będzie edykt naszej inkorporacyi do Gałicyi. Pro-klamacye się w tej chwili pod strażą drukują; wszystko w mieście w ruchu, podobnie jak i w świecie urzędniczym. Jest to jeszcze niby sekret, ale sekret publiczny ; mówią o tern wszyscy, ale mówią po cichu. Że najmniejszej wątpliwości nie ma, wiem sam dobrze. Hr Deym, który dotąd był dyrektorem policyi w Pradze, a dawniej starostą, w którymś z lichszych cyrkułów w Galicyi, będzie tymczasowym szefem nowego cesarskiego rządu. Poznałem go w czynności paszportowej, tego lata w Pradze; grzeczny, uprzejmy, Czechy go sobie bardzo chwalili. Castiglione zostanie gubernatorem wojskowym. Dziś ciągle radzą na Podgórzu; jutro obiad u Castiglionego dla wyższych naszych pachnących urzędników. Tyle mi wiadomo, tyle donoszę.

«Życzenie moje objawione w przeszłym liście, względem przyjazdu margrabiego, większem jest niż dawniej, i radbym go przyspieszyć. Bardzo mi tęskno za miłem towa-stwem, do któregom się był przyzwyczaił dawniej.»

Opowiedzmy po krotce okoliczności towarzyszące wcieleniu Krakowa do Austryi.

W ciągu roku 1845, rząd austryacki podjął na nowo myśl wykonania protokołu, podpisanego w Töplitz. Na zawadzie stanęły jak zawsze Prusy i krótka pamięć berlińskich mężów stanu Podczas bytności cesarza Mikołaja w Wiedniu, kanclerz nastawa! na solidarne postępowanie trzech mocarstw względem Polaków, powołując się na uroczyste uświęcenie rozbiorów przez kongres wiedeński, oraz na grożące niebezpieczeństwo powszechnego wybuchu rewolucyjnego. Z wielkim pospiechem wyprawiono Collina na zajęcie Krakowa, a dzięki protekcyi Mikołaja, utrzymała się w rzeczypospolitej nadal zwierzchność Austryi. Obejdziemy się bez Prus, miał mówić kanclerz, i zaproponował Rosyi tajemną umowę, orzekającą wcielenie. Mikołaj wysłał jenerała Berga, późniejszego namiestnika w Warszawie, do Berlina, z poleceniem odświeżenia pamięci Prusakom ; ze strony Austryi udał się tam hr. Ficquelmont, i 15 kwietnia 1846, podpisano protokół inkorporacyjny.

a Gdy wolne miasto Kraków, stało się ogniskiem nowej i obszernej konspiracyi, której rozgałęzienia obejmują wszystkie prowincye dawnej Polski; gdy sam Kraków obalił swój własny rząd, podniósł zbrojne powstanie i ustanowił rewolucyjny rząd, — trzy mocarstwa opiekuńcze uczuły się po-wołanemi do rozpatrzenia sytuacyi, w jakiej wypadki te rzeczpospolitą postawiły.

«Wypadki te odkryły zakres niebezpieczeństwa grożącego sąsiednim prowineyom, trzy dwory uznały przeto konieczność zmiany w bycie kraju, który je wywołał.

«Gdy celem trzech mocarstw jest tylko niedopuszczenie powrotu podobnego niebezpieczeństwa, Prusy zgadzają się na propozycye sprzymierzeńców, lecz przykładając rękę do wcielenia Krakowa do państwa austryackiego, nie mają bynajmniej zamiaru szkodzenia (faire du mal) mieszkańcom tego kraju. Nie idzie tu o ukaranie lub akt zemsty, lecz o dobrodziejstwo pacyfikacji, utrzymania porządku i spokoju.

«Zważywszy, że wszelki inny środek, przedsięwzięty w celu przeszkodzenia ponowieniu się zamieszek, byłby ostatecznie kosztowniejszym, niż wcielenie małego kraiku do państwa sąsiedniego, do którego dawniej należał, i zamieszkałego przez ludność wspólnej rasy, oraz rządzonego jedne-mi prawami;

«Zważywszy, że w położeniu obecnem, należałoby odbudować republikę, która upadła podczas powstania;

«Zważywszy niepodobieństwo takiej restauracyi w dzisiejszych okolicznościach ;

«Trzy mocarstwa, tworzyciele i opiekunowie państwa krakowskiego, postanowiły :

(Tż państwo krakowskie nie może być przywrócone; iż wcielenie Krakowa do posiadłości cesarza austryackiego jest najlepszym środkiem osiągnięcia koniecznej zmiany.»

Jakby przestraszony własną śmiałością, kanclerz znowu się zachwiał, i z obawy Francyi i Anglii, z wcieleniem Krakowa zwlekał. Napróźno cesarz Mikołaj kazał mu oświadczyć, iż Austrya może rachować na poparcie Rosyi, książę Metternich chciał czekać sposobniejszej chwili. W październiku, Mikołai zniecierpliwiony dał gabinetowi wiedeńskiemu do wyboru: albo anneksyę spełnić, albo z Krakowa wojska austryackie wyprowadzić; natenczas on rzeczpospolite do Rosyi przyłączy, choć posiadanie Krakowa wcale mu nie będzie na rękę, i w obec Europy weźmie na siebie odpowiedzialność za czyn dokonany. Pod takim dopiero naciskiem, w początku listopada podpisany został w Wiedniu przez trzy mocarstwa akt wcielenia rzeczypospolitej krakowskiej do Austryi; lecz kanclerz znowu zwlekał z notyfikacyą gabinetom europejskim, pod pozorem, że pora do tego niestosowna, że wraz z notyfikacyą zamierza rozesłać memoryał, dowodzący legalności postępowania dworów opiekuńczych. Prawdziwą przyczyną zwłoki, była obawa burzy w Izbach francuskich i w parlamencie angielskim. Mikołaj zmusił wreszcie kanclerza do notyfikacyi, dodając : «à nous V action, aux puissances maritimes les paroles.» I na słowach się też wszystko skończyło. Rzeczpospolita krakowska znikła z karty europejskiej, a zniknięcie jej ani nie było dla Polski stratą, ani w nikim prawdziwego nie wzbudziło żalu.

same

so-

«Wypadek zajęcia Krakowa i mnie także nie tylko nie zadziwił, ale nawet bardzo nie zasmucił, — pisze Helcel do Wielopolskiego ². Jedyna myśl przykra, z tego powodu nawijająca się, jest, że w naszych czasach tak łatwo przychodzi zbrodni i podłości nie tylko utrzymać się, ale nawet nagrody i korzyści osiągać. Zresztą, pod względem obszerniejszych widoków, Krakowa taka nędzna niepodległość żadnej nie miała wartości i nie ma jej czego żałować! Cały ogrom nieszczęścia stanowi ostatnia rewolucya, która bardziej dla nas, jak dla wrogów, stała się prawdziwą rewo-lucyą. Oto to właśnie, o czem margrabia piszesz, ta wszystkie, najcelniejsze nawet u nas umysły rozstrajająca obecna epidemiczna choroba, ta patryotyczna polska wieża Babel, w różnych indywiduach różne myśli i różne dążności nastręczająca, — to jest, co mnie się największą zdaje klęską. Jeszcze chorobą znękany, nie wiem czy fizyczność na ducha mego nie wpływa, ale stan jego jest nieznośnym, z powodu bolesnego wrażenia i sprzecznych uczuć, które na mnie pojęcia obecne rodaków wywierają Gdy z jednej strony słyszę głupich nadziei iluzye, porywa mnie śmiech w duchu. Gdy z drugiej słyszę rozpaczanie bez nadziei, odwracać się muszę ze wstrętem. Gdy znów z innej widzę egoistyczną obojętność, lub udaną żałobę, obudzą się we mnie tylko uczucie pogardy. Same więc tylko bolesne uczucia, w tych uczuciach sprzeczności! Wszelakoż, mimo i wśród tych miotań, dozwolił mi Bóg skupić ducha i oznaczyć bie na nowo rozumowe stanowisko. Droga powinności mojej, jako członka narodu, który Opatrzność Boska osobną widoczną cechą oznaczyła, cechą nawet niesłychanych nie-

szczęść, droga ta stoi mi znów jak dawniej jasno przed oczyma. Droga ta powinna i musi dla mnie zostać tą samą co dawniej, bez względu na to, czy do jej końca dojdę, czy nie. Droga ta wskazana niezacliwianemi zasadami odwiecznej prawdy, wskazana tern wszystkiem, co szlachetnem zowiemy, powinna i musi być dla mnie tą samą, czy na niej postępować będę przy przyświecającej gwiazdce nadziei, czyli też wśród ciemnej i dżdżystej nocy. Wszak i ewangie-liczną jest prawdą iść drogą wskazaną clirześcianinowi. nie dla osiągnięcia zbawienia, lecz dla samej miłości Boga. Choćby bez nadziei, do zgonu będę wiernym dawniejszym dążnościom. Jeżeli na tej drodze same ciernie i zapory spotkam, to wiem, żem nie do tańca i do śmiechu, nie do bif-steku i umizgów stworzony, lecz do walki z przeciwnościami. Jeśli ta walka zbyt trudną dla mnie będzie, to ztąd w najgorszym razie tylko śmierć moja przyspieszoną zostanie, — ale umierać będę spokojnie i obawiać się nie będę, nigdy, niczyjego przekleństwa. Daruj margrabia memu obszerniejszemu wylaniu się; ale bo też długo milczyć byłem zmuszony, i czuję potrzebę przyjacielskiego udziału.

«Żeby więc przyjść do czegoś in concreto, zwracam uwagę margrabiego na to, iż aby uniknąć najgorszej z klęsk wszelkich, rozpryśnięcia myśli i dążności u wszystkich indywiduów w różne strony, głowy celniejsze jedną myśl wyrozumo-wać, i w sobie, i między sobą, nawzajem powinny, i dopiero stawić się świecznikami dla drugich, jednozgodnie wszędzie.

któryby znów względem Krakowa napi-

«Następnie, czy nie przyszło margrabiemu na uwagę, pisząc w ostatnim liście ³ ⁴, ten tak wyborny ustęp o Satyrze, Republice, Infantce i Palmerstonie, że byłoby rzeczą pożądaną, gdyby się znalazł tak silny i zręczny pisarz, jak autor listu do Satyra

sał satyryczny list do Palmerstona, odpowiednio do jego sławnej o Krakowie mowy, z krytyką ogłoszonych nam tu manifestów i traktatów, z odniesieniem ich do słów aktu kon-

11

gresu (wiedeńskiego) i z odparciem 'fałszów o rewolucyjności Krakowa? Ale byłyby to znów tylko słowa! powiesz margrabia. I masz słuszność, w tej epoce, gdzie światem rządzą les faits accomplis. Lecz czasem i słowa czyn wywołują. Świadkiem dzieje nędzniejszych nawet czasów niż dzisiejsze.

«Czy czytałeś margrabia: Briefe eines polnischen Edelmannes an einen deutschen Publicisten? Ja nie mogę zrozumieć tego, zkąd wydawca połączył z tern List szlachcica polskiego do ks. Metternicha, i zkąd Szuzelka na domiar niezgrabności przyłączył jakiś swój Nachtrag, wręcz przeciwny duchowi obu pism poprzedzających. Mnie się zdaje, że to chyba dla cenzury, to jest dla dopełnienia dwudziestu arkuszy, zrobił, a może i tytuły pierwiastkowe, dane przez autorów, w jeden zlane przekręcił. Cokolwiekbądź radbym o tych pismach wiedzieć zdanie margrabiego. Gdybyś margrabia mógł dla mnie dostać choć jeden egzemplarz listu do Satyra, tobym go bardzo rad odebrał. Ше mam własnego egzemplarza, tyłkom czytał cudzy. Podobnież rzecz się ma z listami do niemieckiego publicysty.

«Dnia 12 b. m. wydano w Wiedniu nowy patent względem prestacyi włościańskich w Galicyi. Według niego mają wszyscy chłopi połowę posiadanych gruntów darowaną, bez wszelkiego obowiązku, bądź robocizny, bądź czynszu. Z drugiej połowy robić mają połowę też tylko dawniejszej pańszczyzny. Hypoteka gruntów włościańskich ma się regulować, a dopóki uregulowaną nie będzie, za pięćdziesiąt lat, dziedzic winien ponosić ciężary jak dawniej i dawać obowiązkową zapomogę. Opowiadają tu także bajeczkę, że jest negocyacya między Austryą a Rosyą o to, aby Rosyi odstąpiono z Galicyi kilka cyrkułów wschodnio-południowych, zamieszkałych przez Rusinów unitów, a natomiast Austrya ma zająć dawniejszą granicę po Pilicę. Czy to prawda ?

I to być może.»

Korespondencyę z margrabią z tego roku, zamyka Hel-cel życzeniami lepszego roku, a pisząc pocztą, ex publicis tyle tylko donosi: «Znowu coś pod wartą tajemnie tu drukują; zapewne ukaz o komorach i cłach.»

VI.

MYŚL KONSERWATYWNA POLSKA.

Smutne dziedzictwo wziął w spadku po poprzedniku rok 1847. Rządy znalazły w ostatnich wypadkach nową pobudkę do surowszej represyi, wydającej się im tem słuszniejszą i potrzebniejszą, że ogół sympatyzował moralnie z ruchem rewolucyjnym; nietylko więc kara dotknęła winnych, lecz także położenie Polaków stało się cięższem do zniesienia niż dotąd. W Poznańskiem uwagę powszechną pochłaniał długotrwały i rozgłośny proces berliński⁵; zwykle niepróżne więzienia galicyjskie, nie mogły teraz pomieścić tłoku oskarżonych i podejrzanych ⁶. W zachodniej Galicyi, jeszcze nie oschłej z krwi szlacheckiej, groza nowej rzezi jak mara prześladowała szlachtę, przetrzebioną nożem, na mieniu mocno podkopaną; kto z życiem uszedł, tego zrabowano do szczętu, potem przyszły przymusowe zapomogi, darowizna połowy gruntów chłopom, wreszcie zupełny upadek gospodarstwa rolnego, lud 'bowiem przestał pracować i na pana i na siebie, od poniedziałku do niedzieli chodził w świątecznym ubiorze, kupił się i odgrażał, niszczył lasy, wypasał pola i łąki, nie płacił podatków. Przyszedł nieurodzaj, głód i straszny tyfus, dziesiątkujący ludność wiejską. «Zapewniają, że cholera jest już w Berdyczowie, — pisał Helcel do Wielopolskiego, w jedynym liście, jaki z tego roku się przechował. W tych stronach pomór i hez cholery tak jest ogromny, jak nigdy nie był w czasie jej grasowania w 1831. Jak przyjdzie cholera, to nie będzie już miała wiele do roboty; tego majstra zniszczenia już wyprzedzili czeladnicy: Szela i głód.»

Sroga nauka roku 1846 mało komu, niestety, posłużyła, i zamiast ludzi do opamiętania nakłonić, jeszcze większy w pojęciach wznieciła zamęt. Główni sprawcy ruchu zacierali ręce, bo krwawy protest osłabił przedawnienie, szlachta była w części wytępioną, reszta zaś w matnię rewolucyi napędzona strachem. Umiarkowana partya w emigracyi nie przejrzała, do czego prowadzi zasada dobijania się o niepodległość za pomocą powstań, i z świeżej katastrofy ten tylko wyciągnęła wniosek, że ruch przyszedł nie w porę, kiedy jej działanie polityczne nie utorowało jeszcze drogi obcej odsieczy. W Poznańskiem, pomimo oczywistego szaleństwa jakie cechowało całe przedsięwzięcie, niezmierne na niem budowano nadzieje, klęskę przypisano przemocy wroga i fatalizmowi położenia. Przyznając nawet, że przywódcy nieroztropnością grzeszyli i że duch dzieło ożywiający nie zupełnie był czystym, usprawiedliwiano zamach miłością ojczyzny, która mazała podrzędne winy, i dla tego już uprawniała czyn zbrojnego porywu. Z tego stanowiska sądzono i karę dosięgającą winnych: w powszechnem mniemaniu, cierpieli oni nie za targnięcie się na prawny porządek, uchodzący za synonim niesprawiedliwości, ale za to, że Polskę gorąco, choć nierozważnie, kochali. Kary na przestępców politycznych wymierzone, bardziej jeszcze oburzały Galicyę, tam bowiem istniały dwie miary i dwie wagi: nieubłagana surowość dla sprawców ruchu, zupełna bezkarność dla sprawców rzezi. Zapomniano o propagandzie demokratycznej, która tak dzielnie przyłożyła się do obałamucenia chłopstwa i wciśnięcia mu noża w rękę. Lekceważono wypadki krakowskie, dyktaturę Tysowskiego, manifest propagujący socyalizm i komu-

nizm₇ lekkomyślne rzucenie rękawicy trzem mocarstwom, niesłychane zuchwalstwo w narzucaniu władzy, pochopność do szafowania krwią i mieniem narodu. Zbił z tropu umysły powierzchowne udział starych wojskowych w wyprawie Mierosławskiego, chętne poparcie jej przez obywatelstwo poznańskie; wejście poważnych ludzi do urzędów w Krakowie przez dyktaturę ustanowionych ; pokłon oddany przez księcia Czartoryskiego i pana Zamoyskiego «władzy narodowej» w osobie Tysowskiego : — rzecz, mówiono, nie musiała być zupełnie złą i zdrożną, kiedy przystąpiło do niej tylu wypróbowanych patryotów. Ostatecznie, cały żal i nienawiść przeniosły się na stary rzeczy porządek, jeszcze szersza i głębsza przepaść zaległa między rządzącymi i rządzonymi ; nastało jeszcze większe rozpryśnięcie dążeń, ustawiczne wyczekiwanie chwili wywrotu istniejących w Europie stosunków, zupełne pominięcie codziennej pracy, w pewnym zakresie zawsze i wszędzie możliwej.

Ludzie rozważniejsi czuli jednak, że w Polsce nie dobrze się dzieje; wszystko szło na wspak, chyliło się ku upadkowi ; ster sprawy dostał się w ręce niepewne i nie wzbudzające zaufania. Szlachta majętniejsza ubolewała nad niknięciem własnego wpływu i znaczenia, przerażał ją wzrost panowania niwelatorów i terorystów; instynktem przeczuwała, że w tej nowej Polsce, którą jej obiecywano, nie znajdzie dla siebie miejsca. Jednem słowem budziły się z długiego uśpienia instynkta zachowawcze w jednostkach, ale daleko było do tego, żeby z nich wyróść mógł zwrot w postępowaniu i jakiś dla kraju pożytek.

Dziś, po tylu doświadczeniach, które bądź co bądź nie przeszły bez śladu, wśród innych czasów i zmienionych okoliczności, kiedy droga przed nami utartą została przez dzielnych przewodników, dziś jeszcze tak trudno przychodzi zebrać, a zwłaszcza w wytrwałem działaniu stronnictwo zachowawcze utrzymać. W ówczesnej Europie czynny obóz konserwatywny nosił to miano głównie przez antytezę ; wspólnie z rządami usiłował fizycznym oporem stawić tamę - zalewowi rewolucyi i bronić nienaruszalności istniejącego

porządku rzeczy, który mu rozmaite przywileje i korzyści zapewniał ; prócz interesu zaś, wiązały go z rządami tra-dycye monarchiczne i dynastyczne uczucia. Od roku 1831 nie było i być nie mogło w Polsce ludzi szczerze pragnących utrzymania, w całej sile i niezmiennie, ustanowionego porządku, pociągającego za sobą tępienie narodowości, prześladowanie wiary, języka, ojczystego obyczaju. Synowie ojców naszych, nie znaliśmy silnej tradycyi monarchicznej, z dynastyami połączył nas przypadkowo węzeł rozbiorów; dla tego też nawet w indywiduach, przekonania konserwatywne i monarchiczne nie zdołały wytworzyć uczuć dynastycznych, które są produktem czasu i historyi, stosunków ludzkich, wspólnego w złej i dobrej doli wytrwania. Brakowało nam przeto naturalnych pobudek interesu, tradycyi i uczuć, do pójścia torem innych społeczeństw europejskich, do wytworzenia u siebie partyi zachowawczej, jak w Prusach, Austryi i gdzieindziej. Więcej jeszcze, obrona tego co nam z przeszłości pozostawało, popychała nas w antytezę istniejącego porządku, a fałszywa polityka, zaślepienie na własny interes, choroba konspiracyjna, rozmaite wady wrodzone i błędy postawiły nas na idealnej linii, służącej za ostateczną granicę obozowi nieprzyjaciół wszelkiego porządku. Anarchiści i rewolucyoniści stanowili mniejszość w narodzie, lecz ogół tak nienawidził prawny stan rzeczy, tak mało rozumiał i cenił dodatnie znaczenie prawnego porządku i potrzebę konserwacyi, że ile razy przyszło wybierać między dwoma walczącymi kierunkami, zawsze stawał, jeżeli nie czynnie to moralnie, po stronie wywrotu.

Doświadczenie nauczyło nas, żeśmy się tak źle bronili, żeśmy mogli bronić się, i bronić skutecznie, idąc drogą pośrednią, jaką dziś z większem powodzeniem i lepszym skutkiem postępujemy. Potrzebę przyjęcia drogi takiej poprzednicy nasi przeczuwali instynktem; drogę tę nawet znali, przynajmniej w ogólnym zarysie, tylko wejść na nią nie chcieli, bali się, wydawała im się bowiem zbyt długą i trudną, upokarzającą, głębokimi okrytą ciemnościami, gdyż nie oświecało jej światło, które musieli dopiero sami w sobie wyrobić, z zasad i przekonań wykrzesać.

Nie inną drogą Wielopolski i Helcel doszli do utworzenia systemu polskiej polityki konserwatywnej. Helcel, jak to świadczą wyrazy jego listu, znalazł grunt w religii i katolicyzmie, później zaś stanął na gruncie wyłącznie kościelnym. Ojciec polskiej konserwatywnej polityki, Wielopolski, do syntezy wyjątkowo usposobiony, umiejący we wszystkiem przedziwną zachować równowagę, nie poszedł żadnym wyłącznym kierunkiem: w nim chrześcianin, filozof, prawnik, polityk, zlewając się w jedno, tworzyły człowieka stanu. Winien to był darowi Bożemu, dzielności umysłu, a potem własnej pracy. Z jaką ten człowiek żelazną wytrwałością pracował nad sobą i uczył się od młodości, widać z pozostałych po nim papierów. Co chwilę notował podział pracy i rozkład godzin, i tego święcie się trzymał; dla tego mógł prowadzić pospołu najrozmaitsze zajęcia i wszystkiemu wy-dołać. Z równą skrzętnością zapisywał wyniki samotnych z sobą narad nad celem życia, swojem położeniem i postępowaniem w życiu. Są stosy wypisów z dzieł filozoficznych, historycznych i prawnych, a obok tyleż cytat z Pisma i Ojców Kościoła; jedne i drugie najobfitsze z lat między 1835 i 1842. Ostateczne źródło i podstawa zachowawczych przekonań, tak u Helcia jak u Wielopolskiego była jedna i taż sama: podstawa prawa Bożego, które Stwórca dał człowiekowi wraz z wiarą, rozumem i wolną wolą.

Nigdzie też indziej konserwatyzm polski nie znajdował dla siebie niewzruszonej posady, racyi bytu, źródła żywotności, trwałości i płodności. Jedynie na prawdzie przedwiecznej oparty, mógł ostać się wśród nawałnic czasu, nie zejść do zwierzęcej rezygnacyi, lepszą nam zgotować przyszłość. Polska niewątpliwie upadła w skutek rozproszenia i zniszczenia władzy; odrodzenie jej polityczne musiało poprzedzić odbudowanie społeczne na trwałych podstawach, przez przywrócenie zasady władzy, na której Bóg oparł byt społeczeństw. Nad zbudowaniem władzy pracowała niezmordowanie emigracya, i stworzyła istny Babel, w którym jedni dru-gicli nie rozumieli i nikt nikogo nie słuchał. Władzę trzeba było odbudowywać w kraju, nie przez łataninę dyktatur lub pokątnych magistratur, lecz przez sformowanie konserwatywnego zastępu, przyjmującego za prawo rządzące, prawo od Boga ludzkości objawione.

Polityka konserwatywna zaczynać musiała, rzecz prosta, od zmiany taktyki względem rządów. Żaden rząd nie miał prawa wymagać od Polaka, żeby się zaparł polskości, poczucia i pamięci kim jest, przyodział patryotyzm rosyjski, austr-yacki czy pruski, ale rządy miały prawo domagać się od polskich poddanych poszanowania istniejącego porządku, uległości prawom, zaprzestania rewolucyjnych knowań. Ze swej strony Polacy obowiązani byli do posłuszeństwa i tylko pod tym warunkiem zachowywali prawo dopominania się o poszanowanie ich własnych praw, o ochronę ich moralnych i materyalnych interesów. Inną jest uległość, płynąca z pobudek utylitarnych, a inna z przekonania, że tak każe religia i moralność; kto z obowiązku sumienia rządom ulegał, ten nigdy uszczerbku godności narodu i własnej nie przynosił; nie ugiął się też przed natarczywością popędliwej opinii, uznającej nieprzejednaną opozycyę za dogmat i zadatek odrodzenia. Dopiero przełamawszy w sobie wstręt do lojalnego porozumienia się z rządami, wziąwszy za podstawę układu wzajemne prawa i obowiązki, można było dalej działać i mieć nadzieję dobicia do portu.

Sprawa z rządami była niewypowiedzianie utrudniona tem wszystkiem, co się stało w roku 1831 i w latach następnych. Sądząc o nas z manifestów emigracyjnych, z katechizmów demokratycznych, z manii konspiratorskiej, z wybryków przeciw którym żaden głos nie protestował, nauczono się uważać nas za gorszych niż byliśmy w istocie, za niepoprawnych i nieprzejednanych wrogów wszelkiego porządku; stracono do nas zaufanie i przestano nas szanować, kie dość samej dobrej woli było, żeby lody przełamać; pozostawało jeszcze szukać sposobności zetknięcia się z rządami na drodze legalnej i w jawnem działaniu. Rosya i Austrya wręcz tego nie dopuszczały; w Prusach jednych sejm pro-com

wincyonalny dawał możność Polakom godziwy i pożyteczny zawrzeć kompromis, a przynajmniej liczne zdobyć dla kraju korzyści. Legalne i jawne działanie tę wielką ma cnotę w sobie, że dopóki w właściwych trzyma się granicach, nigdy niepłodnem zupełnie nie bywa i samo broni się od podejrzeń, a choć pomału, wzmacnia się i ku celowi zbliża. Dla nas było ono tem pożądańsze, iż dawało innym dzielni-dobry i zbawienny przykład i już tem samem sprawie

na Zachodzie. Wszelki

narodowej pomagało, nie mówiąc o przyczynku sił, jaki każda zdobycz miejscowa przynosi całości. Jeśli co też, to rozumne i godne w życiu publicznem postępowanie Polaków, jednało narodowi w oczach świata szacunek, stokroć wart więcej, niż najrzewniejsze dytyramby nad naszą niedolą, którymi karmili nas przyjaciele nasi za to krok fałszywy, istotnego pożytku nie przynosząc, służył za argument naszym przeciwnikom, twierdzącym, że Polacy do życia wolnego nie dojrzeli, że więc odbudowana Polska nie dotrzyma obietnic w jej imieniu czynionych; a rozebrana, powinna być rządzoną przez absolutyzm i siłą brutalną na wodzy trzymana.

Początek panowania Fryderyka Wilhelma IV był dla księstwa jedną z tych chwil ze wszechmiar szczęśliwych, jakich nam Opatrzność od czasu do czasu udziela, żeby dawne odrobić zaległości i własny byt polepszyć. Piękny i szlachetny charakter monarchy, miarkował krzyżacką nie-ugiętość pruskiej polityki, przez Flottwella w księstwie z nieubłaganą konsekwencyą stosowanej. Wola królewska zatrzymała dzieło zniszczenia, wypadało przeto stanąć przy królu, jako jedynym obrońcy; jego interes popierać, aby tej tarczy nie postradać i pod jej osłoną własne dobro uprawiać. Z obrazu księstwa na innem skreślonego miejscu, pojmie czytelnik dla czego inaczej się stało. Wtenczas już Wielopolski miał swój program, od którego do końca nie odstąpił; jaką politykę. doradzał, świadczy list po pierwszym sejmie poznańskim, w roku 1841 pisany.

((Wiadomy wam zapewne jest adres sejmu poznańskiego do króla. Ja nie mogę znaleść go właściwym. Pod względem narodowości polskiej, do której i sprawa katolicka należy, król teraźniejszy, przez tak krótki czas od wstąpienia na tron, wiele zrobił, i w odezwie do sejmu dalszy w tem postęp zapowiedział. Należało okazać mu za to szczerą wdzięczność i zaufanie. Tego w adresie sejmu nie ma żadnego śladu; jest on zimny i suchy. Wszystkie inne pro-wincye w adresach swych zamieściły wzmiankę o przeszłym królu, tak jak na nią zasłużył i jak wymagała przyzwoitość, ze względu zwłaszcza na uczucia, jakiemi król teraźniejszy dla pamięci ojca jest przejęty. Poznańskie, które przeszłemu królowi winno rozszerzenie instrukcyi ludu, polepszenie bytu włościan i tyle administracyjnych polepszeń, zupełnie o nim zamilczało. Wzmianka mocna nawet, o narodowości była na swojem miejscu w adresie, lecz byłaby daleko skuteczniejszą, gdyby była połączoną z oddaniem sprawiedliwości za to, co się oddać należy. Oprócz tego, w tem co o czuwaniu nad nią powiedziano, zdaje się jakoby szukano zasługi w wymuszeniu tego, co dają dobrowolnie. Nie można bowiem wątpić, iż król tutejszy pod względem narodowości równie wyraźne i całkowite miał zamiary, jak je pod względem Kościoła katolickiego rozwinął. Czego dać nie myśli, tego też nie obiecuje, lecz wyraźnie odmawia, jak zrobił w Królewcu, co do żądania ogólnej reprezentacyi. Oprócz tego, całe stanowisko i położenie króla jest takie, iż dla tego właśnie, że jest przeciwnym ogólnej reprezentacyi, sprzyja rozwinieniu się ducha prowincyonalnego, a tym w Poznań-skiem jest narodowość polska.

«W całym sposobie adresu poznańskiego widać tylko naśladowanie francuskiego sposobu opozycyi względem rządu, zależącej na tem, aby nigdy ufności żadnej między rządzonymi i rządzącymi nie dać miejsca. Dla dobra sprawy naszej źyczyćby należało, aby Poznańskie zrzekło się naśladowania, a postępowało z oryginalnością, tak jak osobne i wyłączne położenie tej prowincyi i stosunek jej do tutejszego mocarza tego wymaga. Ze wszystkich wielkich mocarzy, on jeden ma dobre dla nas chęci, równie jak i dlareligii naszej, wszędzie w koło uciśniętej. W mogącem nastąpić

przekształceniu stosunków na wschodzie Europy, tutejsze mocarstwo bliższe jest od wszystkich innych wejścia w naszą sprawę, bo gdy inne miałyby gdzieindziej szerzyć się, tutejsi tylko nas mieliby przed sobą. Tu więc zaród dobrego stosunku należałoby pielęgnować, nie zaś tłumić go i niweczyć; pokazać raz przecie, że położenie swoje zrozumieć i w całość rzeczy i stosunków wejść umiemy, a nie na wieki anarchiczną tylko massą, żadnemu rzeczy układowi nieprzystępną, wystawiać nas.

«Adres poznański za znaczne cofnienie się interesów, w porównaniu z tem, jak stały za wstąpieniem na tron dzisiejszego króla, uważam; opierając sprawę jaką tam gdzieś daleko na gwiazdach, ma się przyjemną wolność psucia i podkopywania jej na ziemi.

«Pod względem narodowości, należało także w adresie zamieścić uroczyste oświadczenie wdzięczności za to, co monarcha ku emancypacyi Kościoła katolickiego uczynił. Stany poznańskie, jako teraz jedyne zgromadzenie polskie, z pomiędzy wszystkich części kraju wolno obradujące, powinny • były jakby w imieniu wszystkich swych rodaków okazać, iż ten ścisły związek Kościoła z narodowością pojmują, co byłoby, znaczny wpływ na inne części kraju wywarło, i rządowi tutejszemu w dalszym postępie na tej drodze siły i zachęty dodało. O tak ważnej okoliczności milczy adres, jak gdyby zarodów tych i węzłów wcale w naturze rzeczy nie było. Tymczasem ci, co uchwalili adres, tłómaczą się tem, że mógł być gorszy, jak o to były rozmaite wnioski czynione. Ten jaki jest teraz, przeszedł jednomyślnością, trzeba więc uspokoić się nad nim tą uwagą, iż nie bido wcale żywiołu do zbudowania czego lepszego.

«Jak rzeczy teraz w Poznańskiem stanęły, wszystko zależeć będzie od dalszego rozwinięcia obrad i czynności sejmu. Już po uchwaleniu adresu, to uczyniono dobrego, iż wniosek burmistrza poznańskiego o petycyę do króla w duchu reprezentacyi ogólnej, odrzucono, i to bardzo właściwie, ponieważ w reprezentacyi takiej prowineya poznańska i jej narodowość utonęłyby i znikły w przeważającej, liczbą deputowanych, niemczyznie. Gotuje się teraz wniosek o zniesienie różnic}?⁻ stanów, i spodziewać się należy, że nie przejdzie ; nie tylko by był wbrew sprzeczny całej organizacji społecznej, na której podstawie państwo tutejsze polega i rozwija się, ale także wbrew byłby sprzeczny z dążeniem narodowości polskiej ; ta bowiem tylko organizacya na stany, w której miasta są jednym z trzech, przewagę żywiołowi polskiemu w tych prowincyach zapewnia. Widzimy wszędzie, że reprezentacya na zasadzie liczebnego zrównania stanów oparta, pośrednio i mimowolnie staje się przewagą jednego stanu, miejskiego, a stan miejski i niemczyzna, w Poznańskiem jedno i toż samo znaczą.»

Dziś wiemy dobrze z doświadczenia, że liberalizm ciągnie za sobą centralizacyę i zaprzeczenie praw narodowych, oraz odrębnych instytucyi; wtenczas trzeba było niepospolitej przenikliwości, żeby następstwa dostrzedz. Często dalej, spotykamy skargi, źe dzielnice porozbiorowe wzajemnie się nie rozumieją, interes wspólny z oka spuszczają, i szkodzą jedna drugiej, zamiast pomagać. W odmiennych a skomplikowanych żyjąc stosunkach, nie łatwo przychodzi rozpoznać się w cudzem, nieraz zagmatwanem położeniu. Odkąd zwolniły się węzły potrójnego przymierza i do dawnej zazdrości przybyły względy bieżącej polityki, nie rzadko idąc po myśli własnego pana, trzeba narazić się sąsiedniemu. Na to nie ma podobno innego lekarstwa, jak zostać zawsze i wszędzie Polakiem, nie podszywać się pod cudzą skórę, postępować «szczerze i otwarcie,» jak radził Wielopolski, a wtenczas pogodzi się obowiązki poddanego z obowiązkami Polaka. Nigdzie jaśniej, jak w powyżej przytoczonym liście, nie wychodzi postać margrabiego. Lojalny i prawy, nie liczący na żadne kunszta i fantastyczne kombinacye, wskazywał co oddać cezarowi pruskiemu i co dla polskiej zostawić ojczyzny. I samo z siebie znajdowało się, iż uczciwe i polityczne postępowanie w Poznaniu, wychodzi na pożytek całej Polski. Roztropny i przezorny, nie prorokując przyszłości, ale w przewidywaniu rzeczy możliwych, radził żyć w zgodzie z Prusakami, bo gdyby obrót wypadków sprowadził anneksyę jakiego kawałka ziemi polskiej do państwa pruskiego, bezpieczniej przejść pod rząd przychylny, niż z góry źle usposobiony. Nie podsuwał jednak zdradliwej rachuby na wojnę Prus z Rosyą, na starcie między rozbio-rowemi mocarstwami, w którem popłyńąćby najprzód musiała krew polska, a w którem po naszej stronie mielibyśmy tylko — nasze pobożne życzenia. I na tych manowcach znajdziemy Poznańczyków w roku 1848.

Jeden jeszcze przymiot odznaczał Wielopolskiego. Równie dobrze znając miejscowe stosunki i położenie każdej dzielnicy, umiał dla każdej dobrą znaleźć radę, tudzież pogodzić z sobą sprzeczne nieraz interesa i potrzeby, podczas gdy inni ludzie polityczni, obracający się w prowincyonal-nym zakresie, ościennych stosunków nie pojmowali. Ułatwiały mu rzecz porównawcze studya prawodawstw, częste przenoszenie się z miejsca na miejsce i stykanie z ludźmi różnych prowincyi, wreszcie wewnętrzna wartość jego politycznego programu, który, będąc dobrym i racyonalnym, wszędzie pozwalał się stosować.

Niebawem nadarzyła się nowa sposobność naprawy położenia księztwa, tak mocno zachwianego wyprawą Mierosławskiego. Król zwołał na rok 1847 do Berlina ogólne zgromadzenie stanów wszystkich prowincyi, i dla deputowanych księztwa Wielopolski następne doradzał prawidła ⁷:

«Już ostatnie wypadki w Galicyi zaszłe, zdarzenia, które w W. Ks. Poznańskiem i Krakowie miały miejsce, oskarżenia z tego powodu przeciw szlachcie polskiej ze wszystkich stron miotane, wymagały po niej nowego i dojrzałego rozbioru całego swego położenia, z tak ważnych zmian i okoliczności wypływającego. Do tych powodów zastanowienia się nad sobą, przybywa teraz dla szlachty polskiej w W. Ks. Poznańskiem nowy powód, wypływający z postanowień królewskich z 3 lutego b. r., dotyczących instytueyi stanów.

«Dla osób mających udział w życiu publicznem tego kraju, zdaje się z pierwszego wejrzenia zachodzić sprzeczność, pomiędzy ich powołaniem działania ku utrzymaniu narodowości polskiej, a ich podołaniem jako członków ogólnego zebrania stanów, przez ustawy powyższe zawiązanego.

«Zasługuje rzecz na bliższą rozwagę: czyli ta sprzeczność jest nieuleczona, lub czy owszem nie mogłaby być wynalezioną droga pogodzenia tych dwóch różnych kierunków, tak, ażeby nietylko jeden drugiemu nie szkodził, ale owszem żeby się oba nawzajem wspierały.

«Między dążeniami stronnictw, jakie się z okoliczności udzielonych przez króla instytucyi w Prusiech zawiązać mogły, szlachta niemiecka zwłaszcza wyższa, w znacznej części życiu publicznemu od dawna obca, nie przywykła do poświęceń jakich ono wymaga, włożona poniekąd w stosunek zupełnej uległości względem dworu, a przed wydaniem już tych ustaw rozszerzeniu swobód publicznych przeciwna; skupiona w oddzielną izbę, przez długi czas zapewne stanowić będzie tamę przeciwko dalszemu ich rozwinięciu.

na

«Wręcz przeciwne będzie dążenie stronnictwa, które już dawno wymagało od monarchy nie rozwinięcia tylko rozpoczętej drodze instytucyi stanów, lecz nadania radykalnie odmiennych instytucyi reprezentacyjnych, zbliżonych do tego, co we Francyi ma miejsce. Ze względu ostrożności zachowanych przez prawodawcę, w urządzeniu zasady wyborów, mniemać można, iż stronnictwo to, niezbyt liczne w sejmie samym, szukać będzie oparcia w opinii radykalnej, za prawnym obrębem ruchu parlamentarnego knowania swe szerzącej. Aby zaś siłę swą w obrębie samego sejmu powiększyć, działania stronnictwa tego w znacznej części zapewne wymierzone będą, jak to z wielu już oznak wnosić można, do rozprzestrzenienia podstawy wyborów i powiększenia massy wyborców.

«Opinia trzecia, na zdrowej podstawie rzeczywistych stosunków, oraz na właściwości i odrębnych znamionach monarchii pruskiej oparta, sprzyjająca umiarkowanemu rozwinięciu instytucyi, na położonej przez króla podstawie,

znajdzie zapewne główną podporę w stanie rycerskim właścicieli dóbr.

«Deputowani polscy z księztwa, z położenia swego towarzyskiego, należą głównie do tego stanu, w drugiej izbie sejmu silnie reprezentowanego. Powstaje więc pytanie, czyli opinią swą i dążeniem mają pozostać na stanowisku jemu właściwem, czyli też przyłączyć się do jednego z dwóch powyższych stronnictw politycznych.

«Kto w teraźniejszych okolicznościach, towarzyszących pierwszemu zebraniu stanów ogólnych, upatruje podobieństwo do okoliczności, wśród których pierwsza rewolucya francuzka początek wzięła, ten nie zwraca uwagi na stanowcze różnice, jakie między jednem a drugiem rzeczy położeniem zachodzą. We Francyi rząd występował przed pierwszem zgromadzeniem stanów z całym nawałem nagromadzonych od wieków nadużyć socyalnych i nieporządku w administracyjnych i skarbowych stosunkach. Formy życia publicznego wówczas zdobyte, były środkiem uprzątnięcia całej owej gnębiącej przeszłości. Rząd pruski zaś naprzeciwko oczekiwanemu zebraniu ogólnych stanów, nie występuje jako zadawnionemi chorobami znękany, związku żywotnego z nowem społeczeństwem i z wiekiem pozbawiony; lecz występuje jako rząd odrodzony, przebytemi reformami potężny, który nie czekając wstrząśnień socyalnych i chociaż pod formami absolutne mi działając, przekształcił i uporządkował wiele stosunków społecznych i administracyjnych. Tu należy, jak wiadomo, urządzenie stosunków włościańskich, w rewolucyjnej Francyi załatwionych zniszczeniem, a w konstytucyjnej Anglii w znacznej części dotąd jeszcze w odmęcie pogrążonych; dalej wolność handlowa, pod nazwą związku celnego, rozwinięta, i urządzenie wychowania ludu, nad którem we Francyi dotąd jeszcze się mozolą. Po takiem uporządkowaniu treści samej życia towarzyskiego, formy już mniejszą wagę mają; a nawet pod tym względem, ustawy przez monarchę nadane i atrybucye sejmowi ogólnemu udzielone, jako to moc uchwalania ciężarów publicznych i zanoszenia próśb, ściągających się do rozwinięcia instytucyi stanów, zawierają w sobie

sprężyny, które gdzieindziej do uzyskania wszelkich swobód publicznych, z biegiem czasu doprowadziły.

«Rewolucya więc w Prusiech nie ma przed sobą przyszłości, i z tego już względu, byłoby marnowaniem sił, brać ją za podstawę dążeń politycznych.

«Powodów do wyboru opinii dla reprezentantów polskich, szukaćby można w stosunkach rozmaitych i rachubach zewnętrznych, jako to w chęci zbliżenia się do cywilizacyi zachodniej francuskiej, w chęci coraz głębszego odstrychnie-nia Prus od związku z Rosyą; może nawet w chęci powiększenia przeszkód i zawad wewnętrznych, w rozwinięciu się instytucyi nadanej przez rząd obcy, Polsce i jej narodowości nieprzychylny. O tym ostatnim odcieniu powiedzieć tylko można, że na bliższy rozbiór nie zasługuje: żaden człowiek sumienny bowiem nie weźmie tego na siebie, aby niweczył i przeszkadzał dobru ogólnemu, zawiązać się mogącemu, dla tego, iż pewnym jakim szczegółowym dążeniom, to dobro nie odpowiada ; ktoby zaś był w tych myślach, cechujących niedołęztwo lub gnuśność, od udziału wszelkiego w zgromadzeniu usunąć się powinien. Drugie dwa powody powyżej wymienione, to jest zbliżenie się do cywilizacyi zachodniej a głębsze odstrychnienie się od Rosyi, to mają przeciwko sobie, iż prowadząc do dążeń radykalnych, zmierzają tern samem do większego ujednostajnienia całości państwa i zatarcia różnic prowincyonalnych, pomiędzy któremi jedynie jeszcze narodowość polska miejsce jakieś zachować może⁸.

«Najwłaściwiej więc, jest powody działania czerpać nie w zewnętrznych, przemijających stosunkach, lecz w sumieniu

swojem i w tem, aby wiernym pozostać charakterowi swemu oraz powołaniu z przeszłości wynikającemu.

«Właściwą cechą polityczną szlachty polskiej było zawsze połączenie dążeń do postępu i wolności zmierzających, z przywiązaniem do tradycyjnej przeszłości. Ostatni wyraz prawodawczy życia jej publicznego niepodległego, jakim była konstytucya trzeciego maja, piętno to na sobie jawnie ma wyryte. Znakomici ludzie stanu, podziwiając mądrość tej konstytucyi, w tem ją głównie oceniali, iż kładąc za podstawę budowy towarzyskiej szlachtę i jej repre-zentacyę w sejmie, klasom dawniej od udziału wszelkiego w życiu publicznem wyłączonym, to jest miastom i włościanom, udział stopniowy, zrazu umiarkowany, w obradach publicznych nadawała. Jasną zdaje się więc być droga wskazana reprezentantom polskim, w sejmie przyszłym udział mieć mającym. Wypada im bowiem, co do wydarzających się spraw publicznych monarchii, tej samej trzymając się drogi, na jaką za czasów niepodległego bytu Polski weszli ich przodkowie, pogodzić uszanowanie dla tronu i dla porządku towarzyskiego, z miłością rozsądnego postępu. Obok zaś wszelkich szlachetnych wspomnień, obok doświadczenia przez tyle nieszczęść zyskanego, zachowanie tej miary, jakiej stanowisko podobne wymaga, powinno być dla naszej szlachty i jej reprezentantów łatwiejsze niż dla kogokolwiek innego.

«Przedewszystkiem wszakże należy się porozumieć co do zgodnego i jednostajnego zachowania się w obradach sejmowych, we wszelkich ważniejszych kwestyach, gdyż tym tylko sposobem deputowani zapewnić sobie mogą powagę i odeprzyć czynem zarzut, powszechnie nam czyniony, braku rozwagi, jedności i zgody. Stronienie, usuwanie się od stosunków z niemieckimi członkami stanów, byłoby również niewłaści-wem, przez powstające ztąd odosobnienie Polaków, jak nie-właściwem byłoby wyzucie się z ich strony wszelkiego zdania i kierunku własnego,

«Jednem słowem grono Polaków w obu izbach sejmu, co do ducha zgodne, stać się powinno gronem niejako środ-kowem, pobudzaj ącem izbę wyższą do rozsądnego postępu

12

A. Z. Helcel, T. I.

i ruchu, a powstrzymującem zarazem izbę niższą od wybu chów radykalizmu, lub niewczesnego nawet rozwinięcia ustaw.

«Próżną byłoby rzeczą, chcieć tutaj przewidzieć sposób, jakim powyższe zasady w nowym sejmie do szczegółów zastosować się dadzą; dosyć będzie wspomnieć o dwóch głównych okolicznościach, jakiemi być mogą: adres do króla i petycye o rozszerzenie zasady wyborów. Uznają zapewne za rzecz właściwą stany oświadczyć królowi wdzięczność za udzielenie instytucyi nowych, wyrażając zarazem nadzieję, iż monarcha zwracać będzie dobrotliwą uwagę na prośby ich do dalszych polepszeń dążące. Przystąpienie do takiego kroku otwarte i szczere ze strony reprezentantów polskich, będzie zgodne z położeniem ich i zasadami wyżej wskazanemi, a nawet wielce korzystne przez wrażenie, jakie zrobi to pierwsze objawienie się ich opinii i oznaczenie wyraźne stanowiska, jakie myślą zająć. Tern bardziej jest jasną rzeczą, iż gdyby zkądinąd wystąpiono z propozycyami odezwy jakiej do monarchy, odrzucającej udzieloną ustawę jako niedostateczną, i żądającej innych, na odmiennej podstawie opartych instytucyi reprezentacyjnych, takowe żądanie silnie i otwarcie przez reprezentantów polskich na sejmie odpieranem być powinno.

«Gdyby występowano również z propozycyami zmiany w zasadzie wyborów, reprezentanci szlachty polskiej na teraz i na długo jeszcze łączyć się powinni z rządem, albowiem niewłaściwą byłoby rzeczą, nie poznawszy jeszcze przez doświadczenie jaki będzie ruch teraz udzielonych instytucyi, żądać porywczo ich zmiany, dla dogodzenia oderwanym zasadom. Taką drogą idąc, mniemać można, iż reprezentanci polscy zjednają sobie powagę w stanach i szacunek u rządu, a tak daleko dzielniej czynem niż słowem odeprą miotane na nas, szczególniej po ostatnich wypadkach, zarzuty, jakoby szlachta polska sponiewierała się udziałem w anarchicznych i antysocyalnych dążeniach. Okażą owszem oni, iż gdy szlachtę polską mordują jedni, uciemiężają lub potwarzają drudzy, ona sama do doznanych klęsk nie przyczynia z swej strony klęski nowej i ostatniej, wyrzekając się swej godności i honoru, coby było rzeczywistem samobójstwem mo-ralnem.

«Przez swój sposób zachowania się na sejmie ogólnym monarchii pruskiej, będą mogli Polacy okazać nadto, jakieby było mogło być zachowanie się Polski w całości i radzie narodów europejskich, w dalszem rozwinięciu instytucyi wzniesionych ręką naszych przodków, i przekonać, że szlachta polska nie jest, jak to jej zarzucają, wszędzie i zawsze tamą tylko organizacyi wszelkiej i zawadą wszelkiego porządku; a tym sposobem, postępowanie reprezentantów polskich w tym nowym zawodzie, na który Europa ma dzisiaj oczy zwrócone, nie stanie się przynajmniej w jej oczach nowem usprawiedliwieniem podziału Polski, zniweczonej pod pozorem stłumienia tylko anarchii.

«Z drugiej strony, im większe zjedna sobie i ustali szlachta polska na sejmie ogólnym poszanowanie i powagę, tem większy będzie również jej wpływ pod względem tego, co dla samej narodowości polskiej przedsięweźmie w miejscu do tego właściwem, na sejmie prowincyonalnym. W dążeniach tych ku zachowaniu narodowości polskiej i żywiołu słowiańskiego, reprezentantom na sejmie miejscowym należy postępować zawsze z wytrwałością i otwartością, nie uwłaczając bynajmniej powadze i godności na ogólnym sejmie, jak się wyżej powiedziało, zjednanej. Że zaś do kwestyi narodowości należą głównie: religia, język i wychowanie publiczne, w kierunku więc pod tymi trzema względami od dawna przez sejm poznański przyjętym, nie zdaje się, iżby cokolwiek i nadal zmienić dziś wypadało. Zauważyć tutaj tylko można, iż w kwestyi religijnej, dążenie reprezentantów prowincyi Poznańskiej znajdzie wiele zapewne wspólnego z prowincyą Nadreńską, a zawiązawszy przeto stosunki z jej reprezentantami na ogólnem zebraniu sejmu, porozumienie z nimi następne co do wspólnego w tym względzie a tem samem skuteczniejszego działania, będzie również ułatwio-nem. Ta okoliczność wszelako pociągnąć za sobą może pewne niebezpieczeństwo we względzie politycznym. Z prowincyi bowiem Nadreńskiej przewidywać można zasiłek w sejmie dla opinii i stronnictwa ruchu, w którego dążeniach udział reprezentantów szlachty polskiej, jak się wyżej powiedziało, byłby niewłaściwym. Unikać przeto wypadnie, aby wspólność dążeń w sprawach kościelnych do wspólnictwa w dążeniach radykalnych nie poprowadziła.

«Zachowanie zasad tu wskazanych okaże niewątpliwie w doświadczeniu, iż dwa kierunki na początku pisma tego wyrażone, to jest ogólny sejmowy i miejscowy do utrzymania narodowości dążący, na pozór sprzeczne, nawzajem sobie pomagać jednakże mogą i będą. Niewłaściwem więc byłoby usuwanie się Polaków od publicznego życia w Prusiech, pod pozorem, jakoby udział w niem był dla nich wyzuciem się rodowitego swego piętna, a pogrążeniem w świat niemiecki; owszem, to co każdy z Polaków zyszcze we względzie ukształcenia przez udział taki otwarty i szczery w sprawie publicznej, będzie niezaprzeczenie zyskiem i nabytkiem dla całego naszego plemienia. Prawdy bowiem socyalne i rozwinięcie ich w życiu narodów, szerząc się dziś coraz bardziej, stają się też coraz bardziej ogólnemi, całej cywi-lizacyi wspólnemi. Instytucye, z któremi Polacy przez swój udział zetkną się w Prusiech, będą zawsze instytucyami cywilizacyi powszechnej. Obywatele polscy W. Ks. Poznańskiego dali już raz przykład połączenia się z rządem, w szla-chetnem współdziałaniu na korzyść emancypacyi włościan. Nie stawili oni nieroztropnego oporu przeciwko tej reformie społecznej jako niemieckiej, bo poznali byli w głębi jej rzeczywisty postęp na drodze cywilizacyi; tę samą więc zasadę, jaka im w owej kwestyi przewodniczyła, mają porę zastosować teraz do zachowania się swego, w użyciu insty-tucyi przez króla pruskiego udzielonych. Dotychczasowe przeto usuwanie się szlachty poznańskiej od wyborów, a ztąd od udziału w sejmach, dalej miejsca mieć nie powinno; nowe instytucye, przez króla teraz udzielone, otwierają znakomite pole życia publicznego i kształcenia się w niem ludzi stanu, a w stopniowem rozwinięciu się tego życia nadejdzie zapewne okres, w którym przez udział w stanach, do posług także publicznych w administracyi

wtenczas uderzająca niższość Polaków względem Niemców, pod względem usposobienia do urzędów, okaże się iż była chwilową tylko i przemijającą, pochodzącą ztąd jedynie, iż w tej próżni i nicestwie, jakie powstawały dotąd z usuwania się od wszystkiego, umysły do niczego wyższego usposobić się nie mogły; zajęcie się zaś sprawami publi-cznemi, ożywiając umysły na nowo, zapewnić może szlachcie polskiej tę przewagę, jaka jej z usposobienia dawniejszego i ze wspomnień przeszłości, nad Niemcami słusznie się należy, byle ją trafńem postępowaniem i szczerą pracą odzyskać, a odzyskawszy wytrwałością utrzymać potrafiła.

krajowej dostawać się będzie można. Obywatele poznańscy, a zwłaszcza młodzież do zawodu takiego usposobiona przez naukę, dotąd usuwająca się od urzędów, po większej części przez wstręt dostawania się na nie drogą niemieckiej biurowej hierarchii, będzie mogła wchodzić w służbę publiczną drogą bardziej odpowiednią nawyknieniom i skłonnościom Polaków: drogą powołania do nich przez wybór współobywateli :

«Jakie zaś kolwiek w upływie czasu będą zrządzenia Opatrzności względem wschodu Europy, rozwinięcie się wypadków napotka wtedy, w tej części Polski i Słowiańszczyzny, plemię umysłowo wykształcone, zdolne do powołania, jakieby na nie spadło.

«Pytania wszelkie powyższe, jakkolwiek z położenia księztwa czerpane, obchodzą wszakże w swych skutkach wszystkie inne części kraju naszego; i dla tego piszący te uwagi, chociaż nie jest mieszkańcem księztwa, otworzenie swych myśli w tej mierze nie uważał sobie za rzecz obcą.»

Prawidła postępowania, przez Wielopolskiego lat temu przeszło trzydzieści wskazane, w naszych oczach siła rzeczy wprowadza w życie w Galicyi, i Polacy nie wchodząc w zdrożne z sumieniem układy, nie zamykając wrót przyszłości, wzrastają w siły i zdobywają szacunek świata. Najpiękniejsza to i najwymowniejsza pochwała dla męża stanu, który pierwszy pokazał drogę, na którą naród jego wszedł w wiele lat później, powoli i stopniowo.

Memoryał margrabiego rozszedł się po księztwie. «Jak daleee zbawienne te rady skutkować będą, — donosi Roman Załuski autorowi, — przewidzieć trudno, wszelako o ile zdarzyło mi się słyszeć, spodziewać należy się, że nie pozostaną bez pewnego dobroczynnego wpływu. I tak doszło do mej wiadomości, że Gustaw Potworowski, który dla prawości swego charakteru i prawdziwej gorliwości obywatelskiej, używa największego może wpływu na opinię kolegów swoich, jest przekonanym o wysokiej i praktycznej wartości objawionego przez ciebie zdania i podanych przez ciebie środków ku jego poparciu, i że ma nadzieję, że w tym duchu najznaczniejsza część deputacyi tutejszej prowincyi postępować będzie... Jeżeli tak wypadnie, będziesz miał czego sobie powinszować, bo dotąd nie łatwo tutaj było przeprowadzić rozsądne zdanie.))

Na sejmie berlińskim rzeczy poznańskie nie przyszły pod rozbiór, ale deputowani polscy, wbrew radom Wielopolskiego, szukali jedynie zbliżenia z liberalnem stronnictwem, które im nie szczędziło oznak sympatyi i obietnic na przyszłość, na teraz zaś przeprowadziło wniosek wstawiający się za więźniami z roku 1846; przyczem Gustaw Potworowski «naznaczył odrębne stanowisko narodowe deputowanych polskich księztwa,» i w tej formie zaniósł protest przeciwko przedawnieniu praw Polski do niepodległości.

Jak się t’o stało, że Potworowski pochwaliwszy memoryał Wielopolskiego, inaczej postąpił, objaśniają stosunki księztwa, przewaga opinii skrajnej, zasada solidarności i jedności, zbyteczna uległość konserwatywnego odcienia. Ludzie tacy, jak Potworowski i Maciej Mielźyński, w życiu publicznem ciągle czynni i we wszystkich robotach krajowych biorący udział, doskonale rozumieli jak błędną i szkodliwą była utarta droga, szli nią przecież, byle nie oddzielać się i całkowicie wpływu nie stracić. «Nie może być w ojczyźnie dwóch obozów,» taką była maksyma Mielżyńskiego i jego współpracowników. Do czego ona prowadziła, pokaże się najlepiej w roku 1848. Wedle tej maksymy postępując, mieli oni najczystsze i najszlachetniejsze pobudki, co nie

przeszkadza, że źle robili. Jedno ich tłomaczy: wzgląd i obawa, iż raz oddzieliwszy się od ogółu i stanąwszy w sprzeczności z opinią kraju, tracili wszelki wpływ na bieg rzeczy, ostatnią nadzieję miarkowania szalonych zapędów stronnictwa ruchu, zostawali osamotnieni, obrani z popularności, może nawet wzgardzeni. Mieli przed oczami przykład Edwarda Raczyńskiego, który nikomu nie ustępował w rozumie, pa-tryotyzmie, odwadze cywilnej, gorliwości, hojności, cnotach publicznych, — a przecież nigdy nie zajął w kraju stanowiska, jakie mu się należało, bo poważył się mieć swoje, inne niż ogółu zdanie i przy niem obstawać. Nietylko w polityce krajowej Raczyński nic nie znaczył, nietylko jego zasługi nie były słusznie oceniane ; każdy krok jego wzbudzał podejrzenie, ściągał nań prześladowanie, które mu życie zatruło i zbrzydziło. Ile ten człowiek wycierpiał, pozwala domyślać się jego tragiczny koniec. Na podobne próby nie każdy chce i może się wystawiać; na to trzeba albo dużo hardości i pychy, albo wielkiej pokory i doskonałości chrze-śeiańskiej, albo przy tęgim charakterze, ugruntowanych zasad i wyrobionych przekonań, albo wszystkiego tego po trosze; tak czy owak wyjątkowej organizacyi i niepospolitych własności. Lecz armie nie składają się z samych bohaterów, ani stronnictwa polityczne z samych spiżowych charakterów; jak zwykły żołnierz dotrwa na polu bitwy dopóki widzi, że ci co stoją razem z nim w szeregu nie uciekają, tak i człowiek w życiu publicznem łatwiej zniesie razy, przeciwności i napaści, kiedy nie jest sam, kiedy ma koło siebie i po za sobą takich, co wspólny z nim los dzielą i wzajemnie jedni drugich wspierają.

Policzywszy same znane tylko natenczas w księztwie imiona, zbierze się spora ilość ludzi, wyznających konserwatywne opinie, którzy zgadzając się między sobą w teoryi i w ogólnych zarysach, zawsze się w działaniu rozpraszali, co innego zamierzali, co innego robili, — dla tych lub owych powodów, przez słabość, zamiłowanie popularności, zwyczaj chodzenia na osobnika, odwyknięcie od posłuszeństwa i karności, przez różne niedostatki wspólne naturze ludzkiej i polskiemu charakterowi właściwe. W końcu jednak wrócimy znowu do punktu wyjścia; tej ruehawce konserwatywnej zbywało na wodzach i kadrach; nie zebrało się nigdy dziesięć nawet «głów celniejszych, jak chciał Helcel, któreby między sobą jedną myśl wyrozumowały i stawiły się świecznikami dla drugich, jednozgodnie zawsze.)) Przyjść do tego nie mogło, bo w najcelniejszych głowach podstawne pojęcia były niepłodne i niezdolne zrodzić myśl w czyn zamienić się dającą.

Rozglądając się w konserwatywnej opinii tego czasu spotykamy najprzód «pojedynków» politycznych, jak stare dziki lubiących chodzić osobno; z których każdy bywał zazwyczaj jedynym swego rodzaju okazem, echem jakiejś cudzej doktryny wyłącznej, Donkiszotem kruszącym kopie w walce z wiatrakami, ochotnikiem bardzo śmiałym w paro-ksyzmach konserwatywnej febry, przeplatanej napadami złego humoru, fantazyi szlacheckiej lub pragnienia popularności. Tacy musieli przechodzić bez śladu, byli jednak między pojedynkami ludzie niepospolitych przymiotów, co także przeszli bez śladu. Do nich liczą się obaj Raczyńscy. Atanazy zrobił się dynastycznym Prusakiem, nie przez służalstwo, ani z niskich pobudek, tylko przez nienawiść rewolueyi, tudzież, żeby nie wisić w powietrzu i swoją konserwatywną i mo-narchiczną wiarę oprzeć o ziemską podstawę; służył wytrwale sprawie porządku, dopokąd nie przeświadczyła go siła rzeczy, że bądź co bądź nie przestał należeć do swego narodu, któremu państwo pruskie wojnę na śmierć i życie wydało; wtenczas usunął się z pola, nie zostawiwszy nic po sobie trwałego; podczas gdy pracując dla sprawy porządku między swoimi, byłby pewno oddał niejedną usługę sprawie narodowej i sprawie powszechnej. Edward, typ szlachcica polskiego, zanadto niepodległy i hardy, żeby z rządem iść ręka w rękę, albo swoim przeciwnikom w czemkolwiek ustąpić, wódz bez armii do szeregu niezdatny, stał sam między dwoma potęgami jak drzewo w czystem polu, dopóki burze go nie złamały.

Najliczniejszy zastęp, szlachecka ruchawka konserwatywna gromadziła się około eklektycznego sztandaru, pozszywanego z różnobarwnych skrawków. Tu, co głowa to rozum, a co rozum z innych pierwiastków złożona opinia.

Z religii brano co się podobało, z nowatorskich nauk powa- . bniejsze nowości, z narodowej poezyi narkotyki na zabicie robaka skrupułów i teorye zwalniające od wszelkiej za wszystko odpowiedzialności. Wszyscy święcie wierzyli w bliski, niezawodny koniec starego porządku i w przyjście nowego, który zupełnie inaczej pojmowali, niż ci, co pracowali nad przyjściem tego porządku i teraźniejszość mieli w ręku. Celem bezpośrednim była dla nich niepodległa Polska, środkiem narodowe powstanie przy zagranicznej pomocy; tylko kiedy rewolucyoniści chcieli zaraz powstawać, farbowani zachowawcy odkładali insurekcyę na później, pocieszając się w duchu nadzieją, że Pan Bóg w swem nieograniczonem miłosierdziu odwróci od nich tę ostateczność i skłoni poten-eye europejskie do odbudowania monarchii Jagellonów. Obok nieuctwa i zarozumiałej lekkomyślności, utrzymawało ich w ich iluzyach naiwne zaufanie w przymierze z jakiemiś nadziemskiemi siłami, które pospolicie Panu Bogu przypisywali; ile razy rozpoczynał się jakiś ruch zbrojny, zamiast pytać, jakby to dziś każdy student uczynił, o armię, karabiny i armaty, liczyli na zwycięztwo sprawiedliwej i «świętej» sprawy. Rządy traktowali z góry, uczciwego kompromisu nie chcieli, w kraju nic nie znaczyli i byli tylko zawadą dla drugich.

Intelektualnie najwyżej stojąca frakcya konserwatywna w kraju i na wychodźtwie, opierała się na gruncie katolicyzmu. Uczucia religijne zbudziły się żywo w Polakach po roku 1881, pod wpływem ucisku przez rząd rosyjski wywieranego i pod wpływem zachodniego prądu. Okoliczności usposabiały nas do nadużycia katolicyzmu, jako broni politycznej i narzędzia walki; przykład obcy zawsze tak silnie na nas oddziaływający, zachęcał do szukania w religii nie tyle prawdy i prawideł, ile poparcia dla własnych dążeń.

W chwili najważniejszej pierwszego rozbudzenia, zabrakło nam gorliwej pieczy duchowieństwa, za pośrednictwem którego Kościół sięga do wnętrza społeczeństw i uczy jednostki w co wierzyć i jak żyć należy. Jak we wszystkiem, tak i w zwrocie ku katolicyzmowi przewodniczyli nam poeci, skłonni czerpać w uczuciach religijnych podnietę do wzruszeń głębokich i zachwytów, do odgadywania nieprzeniknionych tajemnic, do chwytania niejako na gorącym uczynku myśli Bożej i woli Bożej, żeby ztąd snuć proroctwa na przyszłość dla ziemskiej ojczyzny. Idąc śladem poetów, sztukowano, jak powiada Klaczko, wiarę poezyą; katolicyzm stał się składowym pierwiastkiem patryotyzmu, albo współrzędnym jemu czynnikiem życia narodowego, a Kościół doczesnym sprzymierzeńcem w walce z rozbiorowemi mocar-stwy. Jak na Zachodzie przerabiano i dorabiano naukę Chrystusa, odpowiednio «do nowych potrzeb ludzkości» i wymagań postępu, tak u nas aplikowano ją do wymagań patryotyzmu, biorąc z niej to, co dążności patryotyczne zdawało się uprawniać; odrzucając wszystko, co tylko mogło zawadzać i poskramiać. W tym sensie zredukowany i obcięty katolicyzm nie był w stanie dać jednostkom i narodowi niewzruszonej podstawy w życiu, dostarczyć prawideł, przepisów i wskazówek ; owszem, schlebiał namiętnościom i w błędach uporniejszymi nas robił: pokolenie zaś ówczesne gorąco pragnęło poparcia wyższej powagi dla swego pochodu, którego codzienne skutki nie wzbudzały wiary w dobroć kierunku.

Znaczenie i wartość religii dla człowieka leży najpierw w tem, że ona uczy go, w co ma wierzyć i jak ma żyć; dalej dopiero wspiera ona rozum ludzki i pomaga mu do pojęcia rzeczy nadprzyrodzonych, samym rozumem objąć się niedających. Pozostaje to jednak przywilejem wyjątkowych umysłów; żeby bez niebezpieczeństwa zapuszczać się w tak odległe krainy, trzeba wielkiego ugruntowania w wierze, wyćwiczenia umysłu w karności i, prócz innych niezbędnych warunków, także niezmiernej oględności, bo na pewnej wyżynie błąd tuż koło prawdy kroczy, o włos z nią graniczy i rozum ludzki bezwiednie uwodzi. Tak niezbędna oględność rzadko być może udziałem poety, którego fantazya unosi i coraz wyżej wzlatywać kusi. Rozszerzając czy też ścieśniając odgadywanie niedocieczonych pytań do wykrycia przyszłych losów ziemskiej wędrówki swego narodu, poeci uważali naród za zbiorową jednostkę, moralnemi własnościami ludzkiej istoty obdarzoną, i do niej odnosili obietnice jakie Stwórca stworzeniu uczynił. Zachodzić musi bezwątpienia jakiś związek między uczynkami indywiduów, a losami narodu, jako społeczeństwa politycznego, lecz jak sprawiedliwość Boża mierzy i waży winy i zasługi jednostek, w stosunku do ogółu, jakie w następstwie zsyła kary i nagrody na naród, — tego nie wiemy i próżno byśmy kusili się o odgadnięcie. Nad człowiekiem zawieszona sprawiedliwość Boża nie zna terminów; nigdzie nie jest powiedziane, żeby nagroda i kara tu na ziemi zaraz wymierzanemi być miały, i obietnice w tej mierze uczynione odnoszą się prze-dewszystkiem do życia przyszłego i wieczności. Z tego, że narody są formą doczesną bytu ludzkości, nie wypływa, żeby Stwórca wymierzał narodom nagrody tu na ziemi, w doczesnem szczęściu i takiem, jakiego one pragną same.

Krasiński, sięgający do najwyższych zagadnień, których rozwiązywanie rozpoczynał filozof, a poeta dokończał, poszedł najdalej i stworzył powieść o Chrystusowej Polsce. Łatwo pojąć jaki urok wywierać musiała na dusze zbolałe sama myśl, że Polska była doskonałą, jak Chrystus dobrowolną śmierć poniosła dla odkupienia narodów, jak Chrystus zmartwychpowstanie, aby nową erę sprawiedliwości i miłości na ziemi otworzyć. Uchwyciła ją w lot młodsza generacya na wychodźtwie, weszła w życie przez wrota rewolucyi 1831 roku, którą gryzł zawód pierwszej miłości politycznej, paliła żądza odwetu i czynu, żle zaspakajana przelewaniem wody dyplomatycznej, jeszcze bardziej zwiększającej pragnienie. Apoteoza Polski i jej misya Chrystusowa dała im racyę bytu, dostarczyła otuchy i pociechy; — do najskromniejszych zredukowana rozmiarów, służyła podporą ich polityce, na tak kruchych stojącej nogach; rodząc

w nich zarazem upór, nakazując wytrwanie w działaniu bez realnej podstawy. Cała robota dyplomatyczna zasadzała się na nauczaniu gabinetów, że bez przywrócenia Polski nie będzie na stałym lądzie równowagi i pokoju; teraz przybył nowy argu -ment z najwyższych widoków czerpany, który zamiast pomagać, sprawiał, że urzędowa Europa wzruszała ramionami nad panaceum trącącem szarlatanizmem. Dla kraju ich polityka przepisywała jako stan normalny ustawiczną, głuchą czy jawną, zawsze nierówną i wyczerpującą walkę z rządami rozbiorowymi, która najopłakańsze ściągała konsekwencye ; dość już było pobudek ujemnych i złudzeń, doradzających nie zmieniać dotychczasowego pochodu, — przybywał nowy powód, ślepa czy lekkomyślna wiara, że sprawiedliwość Boża wróci Polakom ojczyznę, przez niesprawiedliwość ludzką wydartą.

Mesyanizm wywołał reakcyę w umysłach, trącił here-zyą i świętokradztwem. Inny poeta, podobno Bohdan Zalewski, pokazał Polskę pokutującą i pokutą dobijającą się przebaczenia win i nagrody w niepodległości. To łatwiej trafiło do dusz pokornych i do ściślejszych przekonań. JSTie, mówiono, Polska nie była doskonałą, przeciwnie upadła z własnej winy i teraz pokutuje ; kiedy się zaś miara pokuty dopełni, wtenczas odzyska za karę odjęty jej byt i dawną świetność. — Mówić narodowi, że jest przypuszczony do sakramentu pokuty, może być wspaniałą figurą retoryczną, niestety najzupełniej pustą. Pokuta jeśli ma być zbawienną, powinna być dobrowolną, przynajmniej znoszoną w pokorze i cierpliwie; tak pokutować może człowiek, nigdy naród, który targał się, niecierpliwił, wołał, że na pokutę nie zasługuje i ma jej dawno dosyć. Dalej, choć jedni Polacy pokutowali, to inni broić nie przestawali. Ostatecznie zaś, teorya o narodowej pokucie zmierzała znowu do fundowania przyszłości na sprawiedliwości Bożej, gdy bowiem tej sprawiedliwości zadość się stawało, Polska wracała do bytu.

Wiara taka w sprawiedliwość i miłosierdzie Boże «nie uzdrawiała,» nikogo od błędu nie ustrzegła, wielu uwiodła

na bezdroża, innych skazywała na negacyę i nieruchomość, z obawy, że krok jakiś czynny stanie na poprzek spełnieniu zamiarów Opatrzności. Na jej posadzie utworzyła się szkoła politycznych mistyków i ascetów.

Wiadomo, jakie oburzenie wywołał między adeptami szkoły List szlachcica polskiego do ks. Metternicha; zarzucili autorowi, że doradzał Polsce samobójstwo na rzecz przyszłej Słowiańszczyzny, chwycenie się panslawizmu przez żądzę zemsty, w każdym razie zaparcie się przeszłości i wyrzeczenie przyszłości. Że Wielopolski samobójstwa nie propagował w Liście, stoi tam czarno na białem, bo mówił o zachowaniu indywidualności narodu polskiego w państwie rosyjskiem; widząc tylko jak w Polsce wszystko niszczeje i upada, ukazywał ratunek na innej drodze. Programu nie pisał, w szczegóły nie wchodził, dla tego nie dość wyraźnie myśl swoją wypowiedział; powiedział tyle przecież, żeby dać do zrozumienia, o co mu chodzi: o środki i sposoby w mocy ludzkiej będące, możebne do zastosowania w polityce. Mogły one nie być właściwe, mogły nie każdemu podobać się; wolno je było odrzucić i potępić, a natomiast inne postawić. Szkoła klątwę rzucić pospieszyła, lecz zamiast z czemś dodatnim wystąpić, wystąpiła z przeczeniem i na miejscu czegoś, położyła — nic. Komentatorowie Irydyona powiadają, że Irydyon był aniticipative odpowiedzią, proro-czem zbiciem Listu Wielopolskiego. Krasiński, mówią dalej, wstąpiwszy w głębie duszy polskiej, dostrzegł tam prąd uczuć ponurych i dzikich, i zadrżał, przeląkł się patryoty-zmu, karmiącego się samą nienawiścią, miłości ojczyzny mocniejszej od śmierci, ale pełnej myśli zabójczych i śmiertelnych: chciał dać swemu narodowi naukę i przestrogę, i napisał Irydyona. Sam Krasiński niemało przykładał się do tego, że patryotyzm karmił się nienawiścią, a miłość ojczyzny została żałobną płaczką przy trumnie «sześćkroć zabitej matki;« przejrzał niemniej stan moralny narodu i zląkł się nie bez przyczyny. W nawiasie powiedziawszy, Wielopolski także dostrzegł ten sam prąd ponury, także się przeląkł, skreślił wymowny obraz tego co widział i szukał ratunku jako człowiek stanu i polityk. Cóż za przestrogę i naukę dał swemu narodowi Krasiński, i jakie zalecał mu środki ratunku? Praktykę cnót oderwanych. Nienawiść i zemsta nic nie odbudują, nie odrodzą upadłej ojczyzny; aby odnieść tryumf nad wrogami, Polska powinna utrzymać się w stanie doskonałości przez cierpienie i poświęcenie, oczekiwać zbawienia nie od złego, jakie może wyrządzić swoim nieprzyjaciołom, lecz od dobrego jakie w swojem wnętrzu rozwinie; zostawić Bogu wybór chwili kiedy nam wymierzy sprawiedliwość; wyzywać Niebo potęgę swej wiary, i tak dalej, i tak dalej bez końca, bo w r. 1862 znaleziono w Iry-dyonie przepisaną taktykę ruchów warszawskich : iść na śmierć jak pierwsi chrześcianie, z krzyżem w ręku i modlitwą na ustach⁹.

Po wyjściu Listu Wielopolskiego, jenerał Morawski wystąpił z odpowiedzią ¹⁰ bardzo wymowną i gorącą, osnutą na temacie pokuty narodowej, która miała wagę jako odgłos upowszechnionej opinii. Zgromiwszy ((wdzieranie się w przywilej Boga samego, w tworzenie i zagładzanie narodów,« jenerał tak konkludował : «Jak ludziom tak narodom Bóg dał nadzieję, a sobie zostawił przyszłość. Świat właśnie teraz brzemienny przemianą i właśnie wtenczas, kiedy już wszystkie ludzkie siły, wszystkie zasoby rozumu wyczerpane, Bóg najczęściej objawia się w swojej mocy. Jak po kościuszkowskiej zagładzie dał wielkiego człowieka, tak może dać wkrótce wielki wypadek. Nie przykrzmy sobie w czekaniu, gdy już tyle czekamy. I cóż ztąd, że cierpisz, że więcej jeszcze cierpieć będziesz, że się okuwać, więzić, mordować będą, czyż dla tego twoja powinność jest mniejszą, czyż wolno ci uprzedzać wyroki Boskie, czy twoja męka nie uświęca cię w obliczu ziemi i nieba, czy chciałbyś twoje nieszczęście zamienić na tryumfującą szkaradę Metternicha?... Kto ci powiedział, że masa twoich boleści już jest dostateczną na oczyszczenie się z win przeszłości;

kto ci powiedział, że za wiek, za dziesiątek lat, jutro, nie będziesz nagrodzony ?... Kacyonalizm zabił już wiarę w protestantyzmie, masz jeszcze zabijać i wiarę w przyszłość naszą, w skutki pokuty narodowej, w litość i sprawiedliwość Boga?» Jak dziś pozytywizm, tak wówczas racyonalizm służył za straszydło, skoro kto poważył się targnąć na wymysły narodowej fantazyi, albo na podszywanie ich pod religię i katolicyzm, który właśnie opiera się na racyonalnych i pozytywnych przepisach. Ile razy przychodziło do obmyślenia wspólnego planu działania, przenoszono kwestyę z ziemi w obłoki ; występował mistycyzm, pomiatający ludzką pracą budującą; ascetyzm cały zanurzony w przyszłych czasach, ślepy na rzeczywistość, płodzący homilie o zasłudze przez doskonałość lub pokutę narodową, proroctwa o brzemienno-ści świata wielką przemianą, jednem słowem czystą negacyę ; z którym i walczyć znaczyło tyle, co walczyć z cieniem.

Wiele najszlachetniejszych umysłów z młodej na wy-chodźtwie generacyi, łaska natchnęła apostolską gorliwością, ale w duszy każdego emigranta był zawsze zakątek niedostępny, w którym idea ojczyzny panowała niepodzielnie i ztamtąd przewodziła nad człowiekiem. Bogdan Jański wskazał formułę kompromisu między religią i patryotyzmem, «kazał Polakom przez polską szybę patrzyć w niebo *» i dał początek zakonowi Zmartwychwstańców. Powstające zgromadzenie Stolica Apostolska usiłowała zwrócić na właściwszą drogę, przepisując mu nauczanie i misyonarstwo ; niemniej jednak zakon zachował charakter politycznego wojującego ciała; zakład paryski zwłaszcza, oddany politycznemu kaznodziejstwu, stał się kółkiem w dyplomacyi narodowej i jednym z filarów emigracyjnego stronnictwa, mianującego się zachowawczem. Wniknięcie kapłana w politykę narodową było ze wszechmiar pożądanem, żeby kapłan drogi jej prostował i «grzech z niej wypędzał.» Wiadomo, jak trudno nowocześni kaznodzieje polityczni wszystkich języków, są

Walery Wielogłowski. — Emigracya w obec Boga i

narodu.

w stanie opierać się pokusom przedmiotu i miarę utrzymać: prawie każdy sili się na wynalezienie dowodów ku poparciu pewnego założenia i pobiciu przeciwnika. Do zakładu paryz-kiego weszli nie dawni zagorzalcy, świeżo nawróceni, zachowujący w sobie dużo wojowniczego zapału i patryoty-cznej gorączki, skłonni podpierać kruchą budowę w spadku, przez rok 1831 zostawioną, podtrzymywać illuzye ich samych orzeźwiające; z dwuznaczną emigracyjną polityką należało im obchodzić się nader ostrożnie i wymiatając z niej grzech, patrzyć, żeby jej nie obalić za jednym zachodem, bo całkiem z grzechu oczyszczona, sama upadkiem groziła. Chcąc działać na emigrantów i sprowadzić ich do kościoła, wypadało jak najwięcej mówić o wolności i niepodległości ; wiele przytem zrobiło się dobrego, ale do wyklarowania i sprostowania pojęć i opinii politycznych, kaznodziejstwo się nie przyczyniało; rzeczy najpotrzebniejszych nie tykało; głosząc prawdy i zasady oderwane, w zastosowaniu ich nieraz szło wprost przeciwną drogą. Kwestyą najdonioślejszą w owej porze i najdrażliwszą, był bez wątpienia stosunek Polaków do rewolucyi powszechnej; upatrywanie w powszechnym wywrocie ratunku dla sprawy polskiej ; udział ogółu i jednostek w ruchach ówczesnych, krajowych i obcych, których naturę błędnie pojmowano. Zmartwychwstańcy nauce Kościoła w tej materyi bardzo szeroką i niejasną dawali interpretacyę, i żeby rzeczy po imieniu nazwać, zapatrywali się ze stanowiska domowego, w którem cześć dla towarzystwa patryotycznego i listopadowego powstania, szła w parze z obrzydzeniem do starego porządku i uwielbieniem dla wszelkich robót, noszących firmę wolności.

W roku 1848, kiedy cała emigracya rzuciła się w ruch powszechny, Edward Jełowicki, brat X. Aleksandra, wziął udział przy boku Bema w rewolucyi październikowej w Wiedniu, dowodził artyleryą, a po zdobyciu miasta, został skazany na śmierć i rozstrzelany. Zawiódł go do Wiednia nieroztropny patryotyzm, dla którego wedle rady Mickiewi-

cza «nieprzyjaciele starego porządku byli jedynymi naszymi sprzymierzeńcami * ; » wmieszał się do rzeczy, której nie rozumiał, i z taką naiwnością, że nie umiał w porę uciec. Polacy oburzyli się na «dziką zemstę» Windisch-Grätza, choć rzeczą było oczywistą, że kara dosięgła Jełowickiego nie za pobudki, tylko za czyn udziału w buncie przeciw prawnemu porządkowi, splamionym zbrodnią i pochodzącym z nieczystego źródła.’ Na nabożeństwie żałobnem w Paryżu, X. Semeneńko wystąpił z mową, w której nietylko wynosił pod niebiosa heroizm Jełowickiego, ale sprawę wiedeńską nazwał «sprawą wolności, sprawą Kościoła, sprawą Boga samego.» Kaznodzieja mówił o wypadkach, znając je zaledwie z rozgłosu i przyjmując bez rozbioru rozpowszechnione podania; lepiej poinformowany, byłby się pewno oględniej wyrażał. Sprawa Jełowickiego była familijną sprawą Zmartwychwstańców i emigracyi, a przy tem sprawą stronnictwa; dla tego mówca wziął ją tak gorąco do serca. Zwyczajem było na wychodźtwie szafować przydomkiem świętości, i takich dorywczych kanonizacyi spraw i ludzi na seryo nie brano. Stropiło kaznodzieję pozorne przystąpienie sejmu do rewolucyi, jak u nas w 1830. Może też chciał pokazać, że Zmartwychwstańcy, oskarżani o jezuityzm i reakcyę, uczuć patryotycznych i wolnomyślnych w sobie nie zatracili.

Wychodził wtenczas w Poznaniu, od dwóch lat Przegląd Poznański, pod redakcyą Jana Koźmiana, jeszcze świeckiego człowieka. Koźmian podzielał w treści politykę emigracyjną i tendencye Zmartwychwstańców; cboć w ocenianiu robót narodowych ze stanowiska katolickiego mnogie przyjmował distinguo, sądził wypadki współczesne trzeźwym i politycznym umysłem. Powstał przeto surowo na mowę X. Semeneńki, na sposób przedstawienia rzeczy, najbardziej zaś na uwielbianie rewolucyi wiedeńskiej. «Myśl kaznodziei jest dla nas jasna, wyrażenie jej wszakże może wielu ludziom dobre zrozumienie utrudnić : obowiązki nie dość wyraźnie wskazane widzimy, sfery pojęć głównych od sfery zastoso-

* O projekcie dziennika. Pisma. T. VI.

13

A. Z. Helcel, T. I.

ij

V-

(ГЛ wania nic nie przedziela, a że zaraz napotykamy wyniesienie poświęcenia Jełowickiego, Jełowicki staje się niejako przedstawicielem prawdy chrześciańskiej. Kaznodzieja wyraźną pomyłkę popełnił, kiedy sprawę Wiednia mieni sprawą świętą, sprawą prawdziwej wolności. Nie, w Wiedniu znaków czystych ehrześciańskich nie widzieliśmy, były szlachetne instynkta, chwilowo pojawiały się piękniejsze myśli, ale w głębi wrzały wszystkie szały i namiętności, wszystkie błędy i wszystkie urojenia, wszystkie małości i wszystkie nieudolności burzącego radykalizmu. Po kapłanie Chrystusowym, w obec całej wrzawy politycznej, w obec wstrząśnień które jeszcze odnawiać się będą, powracać i jak wicher na rozmaite strony sumienia naginać, wymagamy pewniejszego sądu, dojrzalszej roztropności. Cóż po doskonałości zasad, jeśli je mylnie stosujemy w życiu?... X. Semeneńko uważa, że ręka Opatrzności przyprowadziła Jełowickiego do Wiednia. Nie, nie godzi się Polakom odbiegać szeregów narodowych, żeby się pod obce, choćby najpiękniejszemi barwami połyskujące chorągwie zaciągać. Złudzeniem jest opuszczać obowiązki w kraju i bied z na pierwszy odgłos walk dalekich; omyłką krew i wolność oddając obcym, myśleć że się na wolność dla ziemi swojej zarabia. Dla czegóż jedni Polacy gotowi są spieszyć na każde wezwanie nawet samozwańców wolności; czyż oni tylko wolność kochają? nie, ale oni jedni od dawna przywykli żyć życiem wyobraźni, nie życiem obowiązku. Myśl wojny dla wojny obłąkuje umysły, drażni fantazyę narodową, a przedewszyst-kiem wewnętrzna praca, praca usilna, nieprzerwana, wyrzekająca się świetnej nagrody, uratować nas może. Zresztą jeśli okoliczności tłomaczą służbę indywiduów, albo oddziałów całych za granicą, to wystawiajmy tę rzecz jako smutną konieczność, ale nie jako wzór do naśladowania, jak tor dzieł bohaterskich. Od księży szczególnie mamy prawo surowej i spokojnej prawdy w tej mierze wymagać.«

Chcąc się bronić, X. Semeneńko sprawę gruntownie popsuł. «Początki jakiej rzeczy, dowodził, a tern bardziej powstania mogą być nie najlepsze, ale rzecz raz zaczęta

/1

może się przemienić, i tak zwykle dzieje się w powstaniach. Zapewne nie zgadzałeś się sam na początki powstania zamierzonego u nas w roku 1846, a jednak, gdyby się było udało przez przystąpienie narodu, byłoby się zupełnie odmieniło i następstwa byłyby inne, aniżeli były początki. Na czele sprawy wiedeńskiej stał sejm państwa ¹¹, sami ojcowie narodu. Przy niej stali i bronili jej najszlachetniejsi obywatele, sam kwiat narodu ; była sprawiedliwość w żądaniach, umiarkowanie w postępowaniu (!), — kiedy przeciwnie z drugiej strony stała na czele kupa dworaków i płatne żołda-ctwo (!).. Niezawodnie sprawa wiedeńska jest sprawą wolności, a sprawa wolności jest sprawą świętą. Że sprawa wiedeńska jest sprawą wolności, o tern między nami wątpliwości nie ma, po tem cośmy wyżej powiedzieli. Że zaś sprawa wolności jest sprawą świętą i taką, od której dzisiaj zależy zbawienie ludzkości, to podobnież wątpliwości nie podpada: dawniej, w wiekach średnich, Pan Bóg przychodził do panowania nad społeczeństwem przez powagę (auctoritas), dziś przychodzi przez wolność.» Koroną wywodu było: «Jeło-wicki służył sprawie świętej i zostawił nam wzór nieosza-cowany jak sprawie świętej ma się służyć święcie!»

Choć widocznie krytyką Koźmiana mocno dotknięty, X. Semeneńko nie zapytał się, jak to było w Wiedniu, czy wszyscy «ojcowie narodu» przystąpili do rewolueyi, jaki to «kwiat najpiękniejszy» jej bronił? Wystarczało mu, że z jednej strony była ruchawka i Jełowicki, firma wolności, a z drugiej «kupa dworaków i płatne żołdactwo,» firma despotyzmu. O powstaniu mówi tak lekko, jak gdyby to było prawo przyrodzone człowieka ; na początki nie patrzy, byle do początku przystąpił «sejm» albo «naród». Jakaż więc była różnica między nauką Kościoła i doktryną rewolueyi?

Władza od Boga pochodzi, ale oczywistą jest rzeczą, że człowiek sprawujący władzę, powinien ją wykonywać w myśl woli Bożej. Nakazując też dobrowolne posłuszeństwo

władzom, Kościół robi zastrzeżenie, że absolutny obowiązek posłuszeństwa dobrowolnego ustaje, skoro władza nakazuje rzeczy przeciwne prawom Boskim i przepisom kościelnym. Inaczej rzecz się ma z czynnym oporem władzy stawianym. W orzeczeniach swych w tej materyi, Kościół opierać się zwykł na powadze SS. Piotra i Pawła, którzy uległość pe-remptorycznie nakazują, żadnego nie czyniąc wyjątku pierwszy namiestnik Chrystusa cierpliwe znoszenie nadużyć władzy zaleca, jako prawdziwą przed Bogiem zasługę. Publicyści katoliccy, przyznający społeczeństwu prawo oporu, powołują się na św. Tomasza z Akwinu, który w pewnych, ściśle określonych wypadkach przypuszcza stawianie oporu «królom po tyrańsku rządzącym,« lecz sam przytacza jako «doktrynę apostolską« słowa św. Piotra o uległości zwierzchnikom srogim i złym, i tej doktrynie widocznie daje pierwszeństwo. Przypuszczając zaś prawowitość oporu, ogranicza jak najściślej wypadki, w jakich stawianym być może, i to jedynie przez prawowitych reprezentantów społeczeństwa, dojrzale i roztropnie, nie narażając ludu na większe nieszczęścia. Dalej, potępia twierdzenie, jakoby wolno było kilku ludziom zabić tyrana i wystawić siebie samych na utratę życia dla wyzwolenia reszty, i najwyraźniej dodaje: nie przystoi kilku ludziom prywatnym rozstrzygać kwestyę okrucieństwa tyranów i wymierzać sprawiedliwość, bo w takich wypadkach władza publiczna sama tylko ma prawo postępować i działać.

Już ten ostatni warunek niezmiernie ścieśnia praktyczne zastosowanie zasady, albowiem tyrani, przynajmniej w nowszych czasach, nie mają zwyczaju cierpieć obok siebie niepodległej władzy publicznej. Taki wypadek zaszedł jednak u nas w roku 1830: władza publiczna, czyli raczej jej przypadkowi reprezentanci, ulegalizowali wybuch. Kie szło zatem żeby się nie mogli byli pomylić; owszem, przystąpili do rzeczy bez dojrzałego namysłu i jeszcze większe złe ściągnęli na kraj; wyrok ich i przystąpienie do wybuchu, nie mazało bynajmniej złego początku przedsięwzięcia, zbrojnego

porywu i zbrodni nocy listopadowej; tylko to przystąpienie władzy publicznej do faktu spełnionego, zwalniało ogół i jednostki od dochodzenia, czy mogą lub nie mogą brać udział w uporze. Odkąd nie stało u nas władzy publicznej, legalnego i jawnego organu, po którym oczekiwaćby można, że zarządzi ciągle spodziewane powstanie, wynajdywano rozmaite sofizmata i formułki, rozróżnianie między rewolucyą i insurekcyą, władzę moralną «ojców narodu,» i wreszcie najzgubniejsze, najniemoralniejsze ze wszystkich: «przystąpienie narodu.» Jak się miało objawić owe przystąpienie narodu? Czy przez to, że ogół nie wypierał się głośno? Czy przez to, że indywidua przystępowały otwarcie i szły do obozów albo do «lasu,» a reszta milczeniem i biernością potakiwała? Си (л>    ;    /

Nie inną była doktryna rewolucyi i loika propagandy towarzystwa demokratycznego; na przystąpienie narodu do każdego dokonanego czynu liczyli wszyscy inicyatorowie naszych ruchów. W pomoc przybywał im kapłan, przychodzący jakoby «grzech z polityki wypędzać;» podciągając przedsięwzięcia potępienia godne pod kategorye spraw świętych, «sprawy Boga samego,» napędzał w matnię rewolucyi powszechnej ludzi dobrej wiary i prostego umysłu; udzielał sankcyi sofizmatom, którymi zasłaniało się samozwaństwo ; przygotowywał społeczeństwo do poddania się podziemnym rządom narodowym i panującej pieczątce. Przypuśćmy, że to wszystko było złem, nieodłącznem od położenia narodu; czyż roztropność sama nie doradzała przynajmniej religię na uboczu zostawić, nie plątać jej w ludzkie roboty, nie pozbawiać jednostek i ogółu ostatniej ucieczki, ostatniej tarczy, jedynego niewzruszonego punktu, wśród tylu burz i niebezpieczeństw?

Przegląd na wywód X. Semeneńki nie odpowiedział ; zapewne Koźmian nie chciał roztaczać domowej waśni między katolikami, w obec rozdzielonego społeczeństwa i niechętnych. I tak już on sam był bez wpływu na sprawy krajowe, a Przegląd, jedyne pismo katolickie w Polsce,

okrzyczany o ultramontanizm i reakcyę, o zabijanie patryo-tyzrnu i ducha w narodzie. Przy całej gorącości uczuć katolickich, Przegląd pod względem zasad jednej rzeczy nie przyjmował: posłuszeństwa dla rządów. «W katechizmie katolickim o rządach doczesnych i obowiązkach względem nich, nic nie ma,« mówi raz¹²; na innem miejscu wyrzuca Grzegorzowi XYI list do biskupów polskich, w którym Papież obowiązek posłuszeństwa przypominał ¹³. Obowiązek posłuszeństwa jest w katechizmie, bo przykazanie: czcij ojca twego i matkę twoją, rozciąga się do wszystkich zwierzchników i władz; jest dalej w nauce Apostołów, w wyroku soboru w Konstancyi, w orzeczeniach Papieży; wskazuje go sam rozum, gdyby bowiem obowiązek posłuszeństwa nie istniał, porządek i pokój w społeczeństwie spocząłby jedynie na prawie pięści. Pełnienie tego obowiązku było dla Polaków boleśniejszem i trudniejszem niż dla kogo innego; lecz naród, w którego życiu uczucia religijne trzymały niepoślednie miejsce, w przekonaniu, że taką jest wola Boża, mógł czerpać nietylko otuchę, ale i niejaką siłę do trzymania na wodzy patryotyzmu, do odparcia pokus i podszeptów doradzających spiski, powstania i nieprzejednaną opozycyę. Encykliki Grzegorza XVI duchowieństwo polskie dobrze nie zrozumiało i nie wytłomaczyło jej jak należy wiernym ; rząd rosyjski ze zwykłą swoją niezgrabnością, sprawę do reszty popsuł, żądając od biskupa podlaskiego na mocy encykliki poddania się rozporządzeniom, których przyjąć sumienie i urząd mu wzbraniały. Po takich zajściach zapóżno było rzecz naprawiać, to przechodziło siły naszego duchowieństwa. Świeckich, obowiązek posłuszeństwa i uległości względem rządów rozbiorowych, okropnie raził. Jedni go wprost odrzucali, drudzy taili, z obawy, żeby naród od katolicyzmu nie odbiegł i nie spodlił się. Zbytku uległości podobno nigdy w Polsce obawiać się nie należy, cel więc był chybiony; powtóre, nie zastanawiano się nad tem, że ludzie od posłuszeństwa tak oduczeni, i w niepodległej Polsce własnemu rządowi posłuchuby odmówili. Polityczni katolicy, przyjmując zasadę, ale tłomacząc ją wedle własnego upodobania, uczynili od niej wyjątek na rzecz Polaków, poddanych «władzy nieprawej» i żyjących w stanie insurekcyi, dążącej do przywrócenia prawowitej władzy. Skutek pozostawał zawsze jeden i ten sam, a co najciekawsze, to niebaczność, że ich własny aksiomat przeciwko nim samym się obracał, wydzierając im najlepszą broń moralną w walce z rewolucyjnem stronnictwem. Utylitaryzm u nas nic nie znaczył; próżnem było mówić: strzeżcie się niebacznych porywów, bo ściągają na was klęski i cierpienia, podkopują^ byt i żywotność narodu. Na takie względy nikt się nie oglądał, gdy szło o sprawę ojczyzny, jak ją wówczas rozumiano. Sfanatyzo-wane umysły żądały klęsk i cierpień; ogół mówił, że już nic nie ma do stracenia i że gorzej być nie może ; skoro ubywał obowiązek cierpliwego znoszenia uciążliwych stosunków, skoro wyższe prawa i względy pozwalały zbrojny opór stawić rządom, znikała ostatnia tama, zdolna chronić kraj i ludzi od prądu, którym kierowała rewolucya powszechna. Najwymowniejsze przestrogi patryotów tej miary co Koźmian, który jeden z pierwszych wypowiadał w swoim Przeglądzie złote prawdy, dziś bardzo upowszechnione, ale wtenczas jeszcze nowe; najzbawienniejsze rady, zalecające wewnętrzną pracę usilną, jako dźwignię odrodzenia, nie trafiały do przekonania ogółu, który je uważał za abstrakcye, który zwykł rządzić się loiką krótkowidzącą i jak najbardziej poziomą. Otóż ta loika dla wszystkich przystępna, stała niewątpliwie po stronie partyi rewolucyjnej, wskazującej środki proste i bezpośrednio zdążające ku celowi. Nie wytrzymywały one ani krytyki, ani próby zastosowania, ale od mas nie żądajmy przymiotów, jakimi i celniejsze głowy rzadko świeciły, jakich rozwinięciu nie sprzyjał charakter i temperament narodu, jakich rozwinąć nie mogło wychowanie i kierunek życia publicznego.

Pozostaje jeszcze do powiedzenia parę słów o polityce Przeglądu poznańskiego, jako reprezentanta najdalej

na owe czasy posuniętego konserwatyzmu. Ściśle zachowawczy w krytyce historycznej i w poglądach retrospektywnych, umiarkowany i rozważny, umiejący oprzeć się ekstrawagan-cyom i odważnie stawić czoło opinii, wśród bieżących wypadków Przegląd oryentował się trudno, choć Koźmian byl człowiek twardych przekonań i wielkiej w polityce bystrości. W wielu rzeczach wyprzedził swój czas, nie zdołał jednak w sobie przełamać wspólnego całemu jego pokoleniu zwyczaju, i każdy krok najdrobniejszy mierzył przedewszystkiem względem na odzyskanie niepodległości; odrzucał wszelkie działanie, mogące ścieśnić swobodę ruchów narodu, wiązać go z teraźniejszością i tym sposobem stać się zawadą, w pomyślnej porze, ku odzyskaniu niepodległego bytu. Pragnął, żeby Polska wytrwała na stanowisku przekazanem jej przez ostatnie lata istnienia; żeby pielęgnując w sobie zachodnią cywilizacyę, nie liczyła na Europę, ani żadne przymierza europejskie; stała niezachwianie przy prawach do historycznych granic i prawie do niepodległości, nie wiązała się z żadnem z mocarstw podziałowych, a drażliwość na tym punkcie tak dalece posuwał, że objawiający się w r. 1848 ruch słowiański w Austryi, dla Polski uznał szkodliwym, i dążenie ku porozumieniu ze Słowianami zaliczył do «bał-woehwalstw Polsce niebezpiecznych.» Treścią jego polityki narodowej była «wewnętrzna praca usilna ;» obok niej żądał, iżby każda prowincya ograniczyła się do życia wewnętrznego, trzymała się na uboczu od spraw ogólnych państwa, do którego należy; warowała przy każdej sposobności swoje odrębne stanowisko, stroniła od rządów i dynastyi : wszystko dla tego, żeby nie przesądzać przyszłości, nie tamować biegu wypadków, «sprawy na kartę nie stawiać.» Ile razy jaka prowincya zdawała się schodzić z tego toru, wyciągać rękę do rządu, albo zbliżać się ku dynasty i, pośpieszał karcić, podsuwać skrupuły; zamykał się w negacyi; walczył widocznie sam z sobą, uczucie zbijało w nim głos rozumu, wikłał się sam w sprzeczności i wtenczas trzeba było istotnej myśli szukać chyba między wierszami. Tak, robiąc politykę nie na dziś i jutro, lecz na bardzo odległe czasy, poświęcać radził dla przesadzonych skrupułów i niepewnych widoków, dodatnie korzyści, i swoje maksymę o pracy dobrowolnie w abstrakcyę przekształcał. Obawa, że ta czy tamta prowincya, zbliżywszy się do rządu i dynastyi, powstrzymać zdoła lub opóźnić przyjście niepodległości, była najzupełniej płonną, bo żadne dzienne układy i kompromisa częściowe nie zaważą na szali od chwili, kiedy widoki odzyskania niepodległego bytu przybierać zaczną formy dotykalne, — a jeśli takie kompromisa zdolne były odwodzić naród od niewczesnych powstań, to Koźmian pierwszy nic przeciw temu nie miał. Natomiast, obstając przy systema-tycznem stronieniu od rządów i dynastyi, u własnych zwolenników podniecał aż nadto rozwinięte instynkta opozycyjne, dostarczał partyi skrajnej argumentu, ze wszechmiar pożąda nego, na rzecz solidarności w oporze, i przepisywał krajowi drogę, na której skuteczna praca wewnętrzna schodziła do jakichś drobnych, nieznaczących robót. Wszak praca wewnętrzna, jeśli miała rzeczywiście narodowi pomódz i do czegoś prowadzić, potrzebowała najprzód pewnej swobody i opieki; czego rządy odmawiały, z bojaźni, że Polacy nadużyją jednej i drugiej na szkodę państwa. Trzeba więc było zbliżyć się do rządów, przełamać ich niechęć, dać im rękojmię lojalnego użytkowania z udzielonych ustępstw; otrzymać poprawę edukacyi publicznej w duchu narodowym, udział w wewnętrznym zarządzie, możność rozwijania ini-cyatywy prywatnej, poparcie interesów materyalnych. Rządy tak wszędzie wszystko miały w rękach, że nic trwałego bez ich woli nie powstawało, a jeden reskrypt ministeryalny wystarczał, żeby Polakom odjąć używanie praw obowiązujących. W rozbracie z rządami trwając, wyjątkowe indywidua zaledwie mogły pracować w bardzo ograniczonym zakresie; praca zbiorowa była niemożliwą lub bezowocną, zredukowaną do stowarzyszeń, zamierzających obejść legalność i dla tego prędko tłumionych, do towarzystw rolniczych, dla których rolnictwo było ostatnią troską, spółek balneologicznych i przemysłowych zabawek, niezastępujących zdrowej czynności. I te surogaty powszedniego ehleba dane nam zostało zdobywać dopiero po uciszeniu burzy roku 1848, po wiel-kiem, drogo przepłaconem rozczarowaniu. W obec gromadzących się chmur nad całą Europą, zwiększało się rozbicie konserwatywnych żywiołów w Polsce i zapowiadało smutną ostateczność, że wir wszystko porwie i uniesie, jak wicher wzbijający w powietrze tumany pyłu.

¹

Zginął.

²

24 listopada 1846. List był pisany przpz okazyę, dla tego szerzej i śmielej. Helcel prosi margrabiego o «spalenie lism» tego, równie jako i wszystkich innych.

³

I ten list zaginął,

⁴

Prawdopodobnie aluzya do Listu szlachcica polskiego.

A. Z. Helceł. T. I.

⁵

Liczba obwinionych wynosiła 254 osób, z tych 8 skazano na śmierć, lecz król karę zamienił na więzienie dożywotnie. Największa część odzyskała wolność.

⁶

Teofil Wiśniowski i Kapuściński zostali straceni na szubienicy we Lwowie; wielu innych poszło do Kufsteinu i Spielberga.

⁷

Pismo, uważane długo jako zaginione, nosi datę: Poznań, 13 marca 1847.

⁸

Innemi słowy margrabia odradzał, aby deputowani Księztwa, łącznie z opinią liberalną, domagali się dla całego państwa jednej liberalnej konstytucyi i wspólnej reprezentacyi. Tej opinii był Edward Raczyński, sam jeden podobno w Księ-ztwie. Ex⁸a liberalna, sprawdzając przepowiednię Wielopolskiego, rozpoczęła od zaprzeczenia Księztwu odrębnych praw narodowych i politycznych.

⁹

Klaczko. Le poëte anonyme de la Pologne.

¹⁰

Odpowiedź na List szlachcica polskiego.

¹¹

Cała prawica opuściła sejm.

¹²

Z powodu mowy Rygiera w Kromieryżu. 1849.

¹³

O kazaniach X. Kajsiewicza. 1848.

Vil.

ROK 1848.

WYPADKI POZNAŃSKIE. — ZJAZD POLSKI W WROCŁAWIU.

Nie świat był brzemienny wielką przemianą, tylko ludzie uroili sobie, że porządek tego świata, w niejednem zły i uciążliwy, od razu przekształcą i do doskonałości przywiodą. Korzystając z tego urojenia, z cierpień i przywidzeń, naczelne głowy rewolucyi powszechnej łechtały ludzką łatwowierność, podsuwały hasła i dążenia, do celu nieomylnie mające prowadzić: wolność, równość i braterstwo, wszech-władztwo ludu, wielkie aglomeraty szczepowe i jeograficzne. Wszędzie szło w gruncie o zrównanie społeczne w używaniu, o zniesienie hierarchii, liczebną redukcyę tronów, obcięcie lub obalenie władzy monarszej, podkopanie wpływu religii i Kościoła.

Miejscowe stosunki wskazywały formy, obiecujące najrychlejszy skutek. Każdy kraj miał przy tern swoje sprawy domowe, socyalne i polityczne kwestye do załatwienia, które zamierzano rozciąć siłą, w nadziei, źe więcej nie wrócą. Pominąwszy podrzędnej wagi i lokalnego znaczenia reformatorskie plany, trzy wielkie agitowały się kwestye: zjednoczenie Włoch, zastąpienie monarchii republiką we Fran-cyi, w Niemczech centralizacya szczepowa. Powszechnemu ruchowi ulegając, Słowiańszczyzna o unitaryzmie także marzyć poczynała, choć mniej była, niż inne szczepy, do tego przygotowaną.

Stary porządek, w trzech czwartych częściach w posadach na początku wieku zburzony i przez kongres wiedeński z zewnątrz zaledwie popodpierany, utrzymywał się z dnia na dzień biernym oporem i nieruchomością rządów, które wszelkiej powagi pozbawione, a w sobie samych spróchniałe, ratowały się unikaniem jawności i kontroli, albo korupcyą. Dla tego, spór rządzonych z rządzącymi, będący jednym z głównych czynników życia politycznego, zamiast łagodzić się kompromisem i wzajemnemi ustępstwy, rozszerzał przepaść strony sporne dzielącą, w której sadowiły się ludzkie namiętności i ich narzędzia, tajne związki, pracujące nad przywiedzeniem rzeczy do ostateczności i gwałtownego rozstrzygnięcia.

Olbrzymie rozmiary i chaotyczny charakter ruchów 1848 roku pochodził z rozbicia układu społecznego, z powszechnego niezadowolenia, tudzież z wprowadzenia w grę nowych czynników, mas ludowych, w dziecięctwie polity-cznem będących, pożeranych sztucznie w nich wznieconą gorączką. Do działania doprowadziły je i popchnęły nie żadne nieujęte siły, tylko zorganizowane ciała, mające na oku zwycięztwo swoich idei, własne panowanie i egoistyczne widoki. Grdyby nie było materyalnych dowodów na to, że tajne stowarzyszenia wybuch przysposobiły i bezpośrednio sprowadziły, już sama znajomość natury ludzkiej i rzeczy tego świata, wystarczałaby za przekonywający dowód. Początek dali włoscy spiskowcy. Pod koniec roku poprzedzającego, komitet rewolucyjny w Medyolanie zakazał patryo-tom grać w loteryę i palić austryackie cygara; za tern poszły bójki z żołnierzami, zajścia uliczne, skrytobójcze zamachy na wojskowych. W Wenecyi, Manin i Tomasseo, dwaj trybuni, dostali się do więzienia za podburzające mowy. W Pawii i Padwie nieporządki studenckie spowodowały zamknięcie uniwersytetów. Wreszcie 22 lutego, wicekról, arcyksiążę Rainer, ogłosił w całem królestwie Lombardzko-Weneckiem stan oblężenia. Na południowym krańcu Włoch, wybuchło powstanie w Palermo i po krótkiej walce z wojskiem, rząd tymczasowy ogłosił niepodległość wyspy. Nea-poi, Sardynia, Toskania otrzymały kolejno przyrzeczenie konstytucyi od rządów zagrożonych przez ruchy ludowe.

W Paryżu zakaz odbycia opozycyjnego bankietu posłużył za pozór do wzniecenia walki ulicznej, zakończonej ucieczką Ludwika Filipa i ogłoszeniem republiki. Niebawem ruch przeniósł się do Niemiec. W Monachium, Manheimie, Brunszwiku, Hanau, Stutgardzie, Wiesbadenie, Wrocławiu, Heidelbergu, w stolicach i małych miasteczkach, w mieszczańskich zebraniach i na zbiegowiskach ludowych, żądano liberalnej konstytucyi, wolności druku, swobody stowarzyszeń, pospolitego uzbrojenia, zjednoczenia Niemiec, zwołania zgromadzenia narodowego niemieckiego. Rzeczy szły wolniej albo goręcej; stosownie do miejscowych okoliczności i temperamentu. Aby przyspieszyć dzieło jedności, wzięto się czynnie do drobniejszych potentatów, którzy ugiąć się lub uciekać musieli. Bundestag wywiesił w Frankfurcie orła cesarskiego i trójkolorową chorągiew. Komitet ustanowiony w Heidelbergu przygotowywał zebranie zgromadzenia narodowego. Gdzie się dało, komitety bezpieczeństwa publicznego stanęły obok władz rządowych, aby pod pozorem wspierania, na bok je odsunąć.

Przyszła kolej i na stolice wielkich państw niemieckich. W Wiedniu, 12 marca, dali początek studenci, wypowiadając żądania też same, co w całych Niemczech; nazajutrz lud począł się gromadzić, wystąpiło wojsko, pociekło trochę krwi, deputacye naszły Burg i wymogły dymisyę ks. Metternicha, gwardyę narodową, zniesienie cenzury, obietnicę konstytucyi. Zaniem tydzień upłynął, powstał Berlin; po siedmiogodzin-nej walce, król kazał wojsko usunąć z miasta, zamianował ministeryum Arnim -Schwerin-Auerswald, przypiął trójkolorową kokardę i wyrzekł, że «Prusy rozpłyną się w Niemczech» ¹.

Na całym kontynencie, z wyjątkiem jednej Rosyi, rządy ustępowały przed wolą ludu ; w Anglii ruszyli się chartyści

Kiedy naokoło burzyli się wszyscy, Polacy nie mogli nie spróbować szczęścia, na co od tak dawna się sposobili. Ostatnia wyprawa Mierosławskiego, podjęta wbrew woli młodej Europy, która odosobnionych wybuchów nie chciała, ściągnęła w swoim czasie srogie wyrzuty na centralizacyę towarzystwa demokratycznego, która została z rady usuniętą i od wielkich tajemnic wykluczoną. Organizaeyę poznańską i galicyjską aresztowania pozbawiły najgłówniejszych podpór, spiski rozbite nie miały czasu napowrót się zrekonsty-tuować, ale propaganda na chwilę nie ustała i rozbitki spiskowych robót czekały tylko chwili sposobnej, żeby na nowo podjąć robotę. Na pierwszy początek dość było robić jak inni, zgromadzić lud, ustanowić jakiś komitet, napisać pety-cyę. Tak postąpiono we Lwowie zaraz po odebraniu wieści o wypadkach wiedeńskich; w Poznaniu rzeczy poszły porządniej, bo tam więcej miano wprawy, lepiej wyćwiczonych przy-wódzców, plan Mierosławskiego: zebrać tłum nieuzbrojony, podać rękę Galicyi lub ją zmusić do ruchu, wkroczyć w granicę Królestwa, wzniecić pospolite ruszenie w Polsce, rewo-lucyę w Rosyi, wojnę powszechną w całej Europie, której wolne ludy Polskę przywrócić obiecały. Naiwność do tego była posuniętą stopnia, że rachowano nawet na nieomylną pomoc Niemców i Prusaków!

i Irlandczycy, — trony chwiały się i wszystko zapowiadać się zdawało, że starego porządku ostatnia wybiła godzina.

W Królestwie Paszkiewicz zawczasu zamknął granicę przedsięwziął co potrzeba, aby wkroczyć do Prus i Au-stryi na pierwsze wezwanie. Sprzymierzeńcom Mikołaj kazał oświadczyć, że gotów jest dopomódz do przywrócenia porządku, do czego obowiązywały go istniejące umowy; ale czekał cierpliwie, aż będzie przyzwany i to rewolucyę chwilowo ocaliło.

W dniu 20 marca nadeszła do Poznania wiadomość o patencie królewskim, oznajmiającym, że prowincye pruskie do Rzeszy niemieckiej nienależące, same orzekną czy chcą lub

nie chcą do niej się przyłączyć. «Na wezwanie patryotów ²» tłum przebrany w kokardy narodowe, zebrał się przed bazarem, przy okrzykach: niech żyje Polska! Wojsko wystąpiło, ale się cofnęło, gdy powiedziano naczelnemu prezesowi, że utworzonym będzie komitet, czuwający nad porządkiem publicznym i deputacya pojedzie do króla z adresem. Na sali bazarowej «lud» przez aklamacyę ustanowił komitet, z prawem przybrania więcej członków. Zasiedli w nim ludzie wszelkich stanów i opinii. Maciej Mielżyński i Gustaw Potworowski, dwa najpopularniejsze imiona w księstwie ; Jarocho-wski, dyrektor ziemstwa; adwokat Krauthofer, zwący się także Krotowskim, niemiecki radykał spolaczony ³; Mora-czewski «pisarz dziejów;» Berwiński rozczochrany poeta i demagog; Stefański, księgarz; Andrzejewski ślusarz i chłop Jan Palacz. Później przybrano X. Janiszewskiego, dziś biskupa, młodego kapłana wielkiej gorliwości i wymowy, XX. Fromholza i Prusinowskiego, Libelta, Chosłowskiego, Władysława Niegolewskiego, Mateckiego, młynarza Esmana. Kto właściwie i kiedy w komitecie siedział, trudno wiedzieć, bo przyjmowano niemal każdego ochotnika i w obradach nie było ustanowionego porządku. Komitet odezwał się do narodu, że : «Polacy mający własne dzieje, całkiem inny i odrębny żywioł życia narodowego, nie chcą i nie mogą wcielać się do Rzeszy niemieckiej ; nie chcą i nie mogą dobrowolnie do grobu zapomnienia składać swego własnego życia, ojczyzny krwią przodków drogo okupionej... Sprawa nasza tryumf odnieść musi, bo walczymy ramieniem Boskiem poparci, za myśl Bożą na ziemi, — jedni myślą, jedni miłością i dążnością, jedni przez wszystkich dla wszystkich, wytrwałością potężni ; poświęcimy wszystko i zwyciężymy, o ile się da na drodze prawnej, a gdy okoliczności tego wymagać będą, zasłaniając życiem własnem to, co jest dróż szem nad życie.»

Do Berlina wysłano Mielżyńskiego, Janiszewskiego i Krauthofera; przyłączyli się do nich: arcybiskup Przyłuski, posłowie Brodowski i Kraszewski, Palacz, Rogier Raczyński, syn Edwarda, dopiero wstępujący na scenę i do ojca niepodobny. Instrukcya polecała deputowanym: «spowodować gabinet J. K. Mości do bezzwłocznego uwolnienia tych części ojczyzny naszej, która przez podziały do jego państwa przypadły ⁴.»

Tymczasem lud berliński, oswobodziwszy z Moabitu Mierosławskiego, Libelta i innych więźniów, poniósł ich w tryumfie przed pałac królewski i zmusił króla do odkrycia głowy przed męczennikami wolności⁴ Mierosławski po francuzku, Libelt po niemiecku, kilkakrotnie przemawiali do tłumu na temat braterstwa ludów; w końcu hetman zawarł z «wspaniałomyślnym ludem berlińskim» układ, że Polska będzie odbudowaną. Stanął i komitet dla popierania sprawy, z Mierosławskiego, Libelta, Biesiekierskiego, profesora Cybulskiego i «kandydata» Szymańskiego. Utworzyła się legia akademicka polska, którą rząd czemprędzej wyprawił do Poznania, a Mierosławski wybrał między nią swoją «gwardyę.»

W samej deputacyi poznańskiej dość już wielka panowała konfuzya, na domiar złego przybył jeszcze nowy kłopot z komitetem Mierosławskiego. Deputaci nie zgadzali się między sobą na praktyczny sens owego «uwolnienia.» Miel-żyński, arcybiskup i dwaj posłowie chcieli żądać autonomii narodowej, w myśl traktatu wiedeńskiego, z bardzo szerokiem zastosowaniem; skrajni rozumieli, że Prusacy powinni opuścić kraj i polską ziemię oddać Polakom. Mierosławskiemu chodziło jedynie o to, żeby stanąć na czele armii i ruszyć w pole.

Na audyencyi u króla powiedziano sobie wzajemnie «gorżkie prawdy;» król przyrzekł zrobić co można i odesłał deputacyę do ministrów. Przeważyło zdanie Mielżyńskiego

i rozważnych ludzi, żeby w piśmie do ministeryum zażądać narodowej reorganizacyi księztwa, przez komisyę mężów zaufania, wspólnie z komisarzem królewskim ; wojska narodowego w celu zastąpienia niem załogi pruskiej; gwardyi narodowej ; obsadzenia urzędów Polakami i zastąpienia urzędników policyjnych innymi, «przez wybór powołanymi.» Krauthofer z Palaczem założyli protest przeciwko «zgwałceniu» instrukcyi i odwołali się do komitetu, którego wysłaniec, mający sprawę naprawić, przybył zapóżno, gdy już układy były w toku. Kegocyatorowie zaniedbali zawczasu jasno określić żądań i utrzymać w nich miarę. Król i ministrowie skłonni byli do ustępstw, pod warunkiem, że w kraju zapanuje spokój ; tymczasem w kraju rzeczy szły ku zupełnej anarchii, której sami Polacy nie mogli poskromić. Czując to rząd, zwlekał i sposobił się do zgniecenia ruchu siłą; z gabinetu królewskiego poszły rozkazy wzmocnienia siły zbrojnej w księztwie, aby zapobiedz wybuchowi, który groził komplikacyami z Rosyą. Jakby umyślnie do obudzenia podejrzeń jeszcze większych, Mierosławski rozpoczął prawić ministrom o wystawieniu armii polskiej na wojnę z Rosyą; z czego w kraju urosła wieść o formalnych układach hetmana z rządem pruskim. W gabinecie na podrzędnych miejscach zasiadło paru liberałów, nienawidzących Rosyi, jako podpory partyi arystokratycznej i dworskiej ; nierozważne, jeśli nie podstępne ich zachowanie się w stosunkach z Polakami, dało także powód do mniemania, że «odrodzone» Prusy skłonne są przyczynić się do odbudowania Polski.

Przybieranie coraz nowych członków do komitetu, dało zupełną w nim przewagę radykałom, którzy pod zasłoną szanowanych imion rzeczy w kraju prowadzili. Pod pozorem, że żądania demonstracyą zbrojną poprzeć wypada, zgromadzono co prędzej w tak zwanych obozach ludzi, ile się dało. Zaraz 25 marca komitet wydał dwie odezwy bardzo znaczące. W pierwszej, wzywał «braci Polaków» do składek, w tych słowach: «Przyszedł czas radości i zmartwychwstania, ale bez ofiar zmartwychwstania nie ma... Ojczyzna zmartwychwstająca woła was, byście składali na jej ołtarzu,

14

Д. Z. Helcel, T. I.

co wam w lepszych czasach ku posiadaniu powierzyła. Poświęcacie jej wasze zdrowie i życie, poświęćcie jej to, co ma mniejszą od zdrowia i życia wartość, dajcie jej część zbytkowego zasobu. Skarb i wojsko w powstaniu jest pierwszym warunkiem porządku i działania energicznego. Dzisiaj już nie wystarczą słowa, czynu potrzeba; do czynu środki konieczne. Ale i sił zbrojnych bez skarbu w porządku organizować nie można... Dawajcie co jest! Groźne nasze położenie; niech wam żadne ofiary nie będą trudnemi, bo ich woła Polska, o którą dzień i noc błagaliście Boga z łzą w oku, a boleścią w sercu. Zdejmujcie łańcuchy, rzucajcie pierścienie, dawajcie srebra przepychu, a uwolnicie naszych więźniów z Sybiru i Kaukazu, i oswobodzenie Polski sowitą będzie za ofiary wasze nagrodą.« — Prusy i Rosya wiedziały przeto czego się trzymać. — W drugiej odezwie komitet, w imieniu Polski, oznajmiał następne postanowienia względem stosunków włościańskich: «Włościanie, którzy już posiadają własności, nietylko je zatrzymają, ale nadto zmniejszone będą mieli dotychczasowe ciężary do własności przywiązane. W tych częściach dawnej Polski, gdzie jeszcze gospodarze odrabiają pańszczyznę, i nie mają gruntowej posiadłości, po odzyskaniu niepodległości Polski natychmiast nastąpi im nadanie własności. — Wszyscy ci, którzy gruntu nie posiadają i tylko z pracy rąk się utrzymują, będą wzięci pod szczególną opiekę rządu, która im wynagrodzi brak własnej posiadłości i zapewni byt o wiele lepszy od tego, jaki teraz mają. — Podatki rozłożone będą stosownie do majątków i dochodów, tak, iżby lud biedniejszy miał ulgę. Wszyscy ci z włościan, którzy w razie potrzeby staną pod bronią do wywalczenia Polski, wynagrodzeni będą stosownie do zasługi ; jeżeli już posiadają grunta i płacą z nich czynsz, będą od tych czynszów całkiem uwolnieni; żony i dzieci ich pójdą pod opiekę rządu. — Wszyscy w ogóle, którzy staną pod bronią i bić się będą za niepodległość Polski, będą mieli pierwsze prawo do urzędów, według zdolności.« — Duchowieństwu komitet nakazał powywieszać na kościołach chorągwie narodowe i «utrzymywać lud w ciągiem uczuciu ducha narodowego, tak z ambony, jak w życiu potocznem ;» nie trzeba było tego księżom dwa razy powtarzać, rzucili się do agitacyi i dolewali oliwy do ognia. — Pod postacią komisarzy cywilnych i wojskowych, komitetów powiatowych i miejscowych, stawały obok władz pruskich, władze «narodowe,» pod firmą komitetu działające na własną rękę, lub na mocy tajnych instrukcyi tajnego rządu. Czerwoni bowiem zdradzili umiarkowanych i w samym komitecie zawiązali spisek. «Na wniosek uczyniony i obszernie umotywowany Jędrzeja Moraczewskiego, komitet wybrał pod zastrzeżeniem najściślejszej tajemnicy, Rząd tymczasowy rzeczypo-spolitej polskiej, z trzech członków, który w właściwej chwili miał ujechać do obozu, władzę komitetu za upadłą ogłosić, wodza zamianować i skuteczne środki ku oswobodzeniu całej Polski przedsięwziąść. Ponieważ członkowie rządu tego, powoływani przez różne sprawy, z Poznania wyjeżdżali, przeto ten wybór tajemny i święcie w tajemnicy dochowywany, kilkakrotnie był w komitecie ponawiany⁵.» Gdzie Moraczewski o «komitecie» mówi, trzeba pod zbiorowym terminem rozumieć radykalną większość komitetu; gdyż część umiarkowana o istnieniu tajnego rządu nie wiedziała i nie zgadzała się na jego uczynki. I tak, gdy wyszło na jaw rozporządzenie, wysłane pokryjomu przez Moraczewskiego i Berwińskiego, polecające aby w powiatach, gdzie przeważa ludność niemiecka, zbroić się pod pokrywką braterstwa, — komitet tego rozporządzenia publicznie się wyparł.

Komitety miejscowe zdzierały orły pruskie, pozwalały sobie aresztować kasy i listy na poczcie zatrzymywać, kazały żandarmom mundury pozdejmować, zażądały od właścicieli niemieckich koni i zboża dla formujących się oddziałów; komisarze komitetu zawieszali urzędników pruskich w urzędzie; zakazano landwerzystom słuchać rozkazu królewskiego, powołującego ich pod broń; nie płacono podatków, rozbrajano straże gradiiczne. W innych prowincyach

pruskich działy się rzeczy gorsze, ale w Poznańskiem posu nięto się dalej.

Obok komitetu zawiązał się wydział wojskowy, z Biało-skórskiego, Brudzęwskiego, Bronisława Dąbrowskiego, Gar-czyńskiego, Guttrego, Seweryna Mielżyńskiego. Włosy na głowie stają, kiedy się czyta, co Moraczewski prawi o projektach i strategicznych planach wydziału. «Na największą pochwałę zasłużyli członkowie wydziału: pomyśleli oni należycie o zaprowadzeniu porządku pomiędzy tłumy kosami uzbrojone, a potem zastanawiali się nad tern, jakby ich użyć najlepiej na dobro ojczyzny. Skoro bój przeciw Prusakom i w ogóle przeciw Niemcom ani większości komitetu narodowego, ani nikomu z tych ludzi, co znali stosunki Europy, nie zdawał się do prawdy podobnym, przeto zachodziło tylko pytanie, czy do Królestwa Polskiego jak najspieszniej wkroczyć, nie troszcząc się o żadną porządną organizacyę ; czyli też spiesznym pochodem przez Szlązk do Krakowa się udać i Galicyę niejako do ruchu zmusić? Ponieważ atoli tłumy zbrojne coraz silniej wzrastały, a przy rozdzielaniu ludzi na młodszyeh i starszych pokazywała się znaczna liczba takich, którzy wszędzie jako wojsko stałe pójść byli gotowi, przeto chciano w jednym planie obadwa cele połączyć. Była o tem mowa w wydziale wojskowym, że trzeba jeden korpus w samych Kujawach, a przynajmniej na północy księztwa ustawić, aby przez Płockie i Augustowskie nieść pochodnię w imię Polski i rewolucyę zapalając, płynąć coraz większym potokiem ludu, — a drugi korpus ku południowi ściągać, aby przez dwadzieścia kilka mil, od Kempna, najwięcej czterema marszami w Szlązku, do Krakowa dotrzyć. Garczyński, Białoskórski, Brzeźański objęli dowództwo nad głównymi oddziałami i mieli rozkaz ściągać je do Trzemeszna, Pleszewa i Środy, w myśl powyższego planu.« Wieczorem 28 marca stanął w Poznaniu Mierosławski, otoczony przyboczną gwardyą, witany okrzykami: niech żyje nasz wódz zmartwychwstały! Objąwszy zaraz przewodnictwo w wydziale wojskowym, oświadczył komitetowi, że lud uzbrojony w kosy «dopiero za dwa mie-

siące» do czegokolwiek zdatnym będzie. Następnie rozpoczął objazd obozów, fabrykacyę machin wojennych swego wynalazku i musztrowanie wojska, ku wielkiemu zgorszeniu fantastów tego kalibru co Moraczewski, marzący o «rzuceniu się obces na wzniecanie rewolucyi po ziemiach starożytnej rzeczypospolitej polskiej.«

Po upadku Metternicha ruszyła się także Galieya. W Krakowie i Lwowie stanęły władze narodowe, złożone z ludzi niewzbudzających zaufania, i wyprawiły się w de-putacyi do Wiednia, z żądaniem niepodległości Polski, a tymczasem utwierdzenia komitetu lwowskiego i przyznania mu władzy nieograniczonej, prawa pisania konstytucyi, rozstrzygnięcia kwestyi włościańskiej i zwołania sejmu, dowództwa nad gwardyą narodową i nad armią narodową, na rzecz której rząd oddać miał pułki galicyjskie. Rząd austryacki zdawał się zupełnie bezsilnym, chłopstwo groziło rzezią, szlachta była wystraszona i nieradna. Z Poznania przychodziły przesadzone wieści o wielkich ustępstwach otrzymanych w Berlinie, o sile obozów; zapowiadano bliskie wkroczenie Mierosławskiego do Galicyi i wyprawę na Rosyę w porozumieniu z Prusami i Austryą. O Rosyi krążyły najsprzeczniejsze podania. Jedni głosili, że wojska rosyjskie wejdą w Poznańskie i do Galicyi na odsiecz rządom; inni, że rewolucya wybuchła w Petersburgu i Mikołaj został zabity; to znowu, że Mikołaj żyje, ale daje konstytucyę i na tronie polskim osadza swego zięcia, ks. Leuchtenbergskiego. Przy wielkich odległościach i nieznajomości tamtejszych stosunków, sądząc z tego co się działo w reszcie Europy, wszystko wydawało się możebnem i prawdopodobnem. Wi-docznem zresztą było, że ruch się wzmaga i jest kierowany przez łudzi, po których najgorszego obawiać się należało i że jeśli jaka jeszcze pozostawała nadzieja, to w zgodnem porozumieniu między moderantyzmem i metodycznem szaleństwem tak zwanych patryotów, którzy pojednanie i braterstwo ciągle na ustach mieli.

W świeżej mając pamięci rok 1846, Helcel obawiał się powtórzenia ówczesnych wybryków i nowej katastrofy społecznej, a takiemi trapiony obawami, w pierwszych dniach kwietnia wybrał się do Wielopolskiego do Wrocławia, z myślą rozpoczęcia wspólnego działania. Widzieliśmy, jak wiele on pokładał na rozumie i energii Wielopolskiego, który choć mało wiekiem starszy, bez porównania był dojrzalszy i wytrawniejszy. Kiedy Helcel siedział jeszcze na szkolnej ławce, margrabia już sposobił się do politycznego zawodu, brał udział w życiu publicznem, stawił czoło opinii w procesie o ordynacyę; następnie twardą przeszedł szkołę w Londynie i w sejmie warszawskim. Grdy wszyscy w około zbawienie Polski w upędzaniu się za niepodległością upatrywali, on pierwszy wskazał politykę kompromisu z rządami, autonomii i pielęgnowania narodowości; 'przystępując do oczyn-szowania włościan, pokazał, że nie wszystko dla szlachty polskiej zamknięte; w każdem położeniu sobie i drugim dobrze radzić umiał. Helclowi, z natury więcej na myśliciela niż na człowieka czynu usposobionemu, nie dostawało praktycznego wyrobienia; w Wielopolskim znalazł mentora i przewodnika, który go miarkował, prowadził i wywiódł wreszcie na a bitą drogę,» skłaniając do wejścia do sejmu w Kromieryźu. Pracowali razem szczerze, nie zawsze się z sobą zupełnie zgadzając, gdyż Helcel drażliwego temperamentu, ciągle na zdrowiu cierpiący, brał rzeczy bardzo żywo do serca, szedł naprzód gorąco, był pochopnym do wszelkich robót, jakie się natrafiały i z nich się potem wycofywać musiał. Żelaznego zdrowia i zimnej krwi mentor, przywykły liczyć na własne siły, ostrożny i wyrozumiały, wywierał na Helcia atrakeyę, jaką natury fizycznie silniejsze na natury słabsze wywierać zwykły; dla tego mógł go uspokajać i miarkować. Nic też nie zdołało zachwiać ich przyjaźnią, wzajemnym szacunkiem i ufnością; rzadki to u nas przykład dwóch ludzi tak wytrwale razem postępujących, bez widocznego skutku, bez powodzenia i oklasków, narażając się na zawody, niepopularność, opuszczenie od swoich. U Helcia zasługa była może większa, margrabia nie czuł bowiem ani setnej części ukłuć, jakie tamten znosił, pomimo że ludzka natura w nim się buntowała i z bołu krzyczała.

Są żywi na to świadkowie, że Helcel i Wielopolski należeli do szczupłej wówczas liczby ludzi, powszechną nie-ogarniętych gorączką i rzeczy trzeźwo sądzących. Jeżeli w ruchy ówczesne się wmieszali, to z myślą wprowadzenia ładu i porządku w chaos, który im, nieznającym dokładnie tajemnych sprężyn, mógł wydawać się przypadkowym i do pewnego stopnia samorodnym. Do czynnego wystąpienia zachęciły ich niewątpliwie głosy wielu współobywateli, ubolewających nad brakiem rozsądku i rozprzężeniem w działaniach i nowe, coraz większe przewidujących nieszczęścia. Praktyka dopiero nauczyć ich miała, jak daleko u nas od słowa do czynu; tudzież jak próżnem jest wchodzić w układy z nieładem, konspiracyą i intrygą. Żeby coś zrobić, sami musieli zejść z własnej podstawy i szukać gruntu sztucznego, na którym nic żywotnego powstać nie mogło. Taką cechę nosi projekt Helcia zawiązania konfederacyi, aby tym sposobem wytworzyć władzę centralną, jawną i odpowiedzialną. Osnowa aktu konfederacyi, pisana ręką Helcia i opatrzona dopiskami Wielopolskiego, brzmi jak następuje:

«Cel: połączenie wszystkich patryotów i wszystkich sił narodowych, dla osiągnięcia niepodległości dawnej Polski całej, — na drodze agitacyi legalnej, która dziś staje się możebną i dzielną, obok gwarancyi konstytucyjnych w pro wincyach polskich pod rządem Austryi i Prus dotąd będących, obok powszechnej sympatyi, wyjawionej w całych Niemczech i krajach słowiańskich, i obok szerzącego się tamże przekonania o własnym interesie Niemiec w tej wielkiej restytucyi. Ujednostajnienie wszelkich kroków i dążeń publicznych, przedsiębranemi być mających przez patryotów w Galicyi i w W. Ks. Poznańskiem, i zcentralizowanie w jeden wspólny organ wszelkich komitetów, które w tej lub owej prowincyi kierownictwo rzeczy narodowej lub jakiejkolwiek jej gałęzi już na siebie stanowczo lub interymisty-cznie przyjęły ⁶.

«Zasady: konstytucyjna legalność kroków i środków, w duchu zgody z liberalnymi Niemcami, Słowianami, Europą, tudzież organizowanie się i przygotowanie do walki, następnie zgodne i silne przeprowadzenie walki, wraz ze sprzyjaj ącemi nam narodami. Wstrzymanie się od wszelkiego uzurpacyjnego narzucenia narodowi, jednostronnie, bądź rządu bądź teoryi socyalnych, bądź programatów w emigracyi polskiej przez jakiekolwiek stronnictwo przyjętych. Zastrzeżenie sobie, iż wszyscy patryoci nie w uściech tylko, lecz i w czynach swoich, okazując szanowanie zasady najwyższości narodu, jemu samemu, gdy w należytej całkowitości i powszechności zebrany, głos swój wolny i niczem niezwichnięty objawić będzie mógł, zostawią rozstrzygnienie wszelkich kwestyi, tak względem najwłaściwszej mu formy rządu, jako też względem socyalno politycznego organizmu. Obok tego jednak głośne objawienie zasady, iż patryoci polscy, przystępujący do niniejszego zjednoczenia sił i dążności swoich, potępiają wszelki polityczny kierunek absolutyzmu i teroryzmu, bądź monarchicznego, bądź oligarchicznego; potępiają wszelki kierunek politycznego uprzywilejowania i wyłączności jednej klasy lub części narodu; potępiają wszelki kierunek fanatyczny religijnego obskurantyzmu lub intolerancyi religijnej ; potępiają wszelkiego ducha prowincyonalnej supremacyi.

«Patryoci dziś jednoczący się, jakiegokolwiek dotąd byli politycznego stronnictwa, zrzekają się szczerze wszelkiego nadal ubocznego działania, lub agitowania nieprzyjaznego i podejrzliwego, przeciw patryotom drugich jakich bądź stronnictw i opinii.

«Polacy, do konfederacyi przystępujący, głęboko są przekonani, że jak wywołanie i swobodne połączenie, pod godłem równości i braterstwa, wszelkich sił narodowych,

biurokracyi, która wypadki roku 1846 w Gralicyi wywołała, przez pociągnięcie do odpowiedzialności sprawców zbrodni; użycie, przez stosowne uzbrojenie, środków skutecznych przeciw ponowieniu takowych nadużyć.))

jest głównym zakładem przyszłej naszej wolności, tak ku temu celowi potrzebny jest porządek i sforność, a zatem uległość i poddanie się władzy należycie zkoncentrowanej. Tym tylko sposobem, naród nasz da Europie dowód swej dojrzałości politycznej. Sejmowanie i obrady, których zbytek, obok potęgi głównego nieprzyjaciela, gubił Polskę, do czasu odrodzenia się jej odłożone być winny.

«Prowincye pod rządem rosyjskim będące, oczekiwać mają spokojnie wojny z mocarstwami, występującemi zbrojno za sprawą polskiej niepodległości. Ztąd też i Polacy tak Galicyi, jak i W. Ks. Poznańskiego, od wszelkiej napaści w granice zaboru rosyjskiego wstrzymają się na teraz.

«Czynność i organizacya zjednoczenia.

«Każdy patryota polski, który na cel i zasady powyższe zjednoczenia, publikowanemi być mające, zgodzi się, podpisze akt niniejszej konfederacyi, będzie uważanym za jej członka, zobowiąże się być wiernym tym zasadom i stosować się będzie ściśle do zaleceń i instrukcyi centralnego komitetu konfederacyi.

«Komitet centralny konfederacyi złożonym będzie z osób dziewięciu, po trzy osoby z każdej części Polski. Ci dziewięciu jednego z pomiędzy siebie wybiorą prezydującego, pod nazwą marszałka konfederacyi. Siedlisko stałe i główne komitetu konfederacyjnego będzie w Wrocławiu.«

Dalsze punkta obejmowały szczegóły wewnętrznej orga-nizacyi komitetu, postanowienia co do kompletu i zastępstwa.

z czasu

«Żadne władze jakiegobądź nazwiska, ani emigracyi, ani z czasu dawniejszego, miejsca nie znajdują, ani też obok komitetu zawiązywać się nie mogą. bez jego upoważnienia. Komitet konfederacyi organizuje całą służbę publiczną i powoła do niej osoby swego wyboru. W epoce walki mocen będzie komitet całą władzę przelać na jedną osobę, na czas jaki sam oznaczy. Władza komitetu weźmie koniec za odzyskaniem niepodległości narodu. Wtedy komitet złoży ją w ręce reprezentantów narodu, których wtenczas komitet zwoła. Członkowie komitetu, równie jak osoby wszel-

kie przezeń do władzy powołane, zdadzą sprawę ze swych czynów tak zebranemu sejmowi.«

Zasady konfederacyi były przeto miksturą, mającą przypaść do najrozmaitszych gustów i pod jeden wspólny dach różnorodne sprowadzić dążenia. Autorowie aktu pewno nie zamierzali iść z ruchawką na zdobycie Dniepru i Dźwiny, ale mówić musieli o walce i niepodległości, gdyż do pokojowej konfederacyi żaden patryota by nie przystąpił; przewidywać też mogli, że bieg rzeczy wytworzyć może przyjazne wybiciu się na wolność kombinacye. Ciekawem byłoby wiedzieć, o ile ufali w możność doprowadzenia «władz narodowych» do abdykacyi na rzecz komitetu konfederacyjnego, lub odwiedzenia Mierosławskiego od zamierzonych awantur; co sądzili o zbrojnem ujęciu się mocarstw za Polską. Projekt konfederacyi prędko zresztą upadł i wcale na jaw nie wyszedł; autorowie powzięli inny, lepszy skutek obiecujący zamiar zwołania na naradę członków władz narodowych i znaczniejszych obywateli.

Wielopolski nakreślił plan i porządek narady. Wnosząc z własnoręcznej notatki, obejmującej przedmioty narady ⁷, chciał widocznie, aby ludzie sobie nawzajem w oczy zajrzeli i co mają na sercu głośno wypowiedzieli ; chciał dalej dowiedzieć się, co zrobiły i robią deputacye w Berlinie i Wiedniu, rozważyć całe położenie i kwestye wiszące, ułożyć wspólny plan dalszego postępowania ; a gdyby możność wytworzenia władzy leżała w ludziach i rzeczach, władza sama niejako wypływała na wierzch. Spodziewał się przy tern i swoją politykę autonomiczną naprzód wysunąć, zastępując adres galicyjski, powieziony do Wiednia, innym, w którym żądał tego, co miało Królestwo Polskie przed rokiem 1830⁸.

Zapukano najprzód do Poznania, lecz umiarkowani członkowie komitetu niedopisali. «Przyjechałem po konie dla naszej kawaleryi, a oni mi przysłali kapucyna,« skarży się Illo w Wallensteinie, — podobnie i tu się stało. Konserwatyści wyręczyli się anarchistami.

«Zaraz po przeczytaniu tego listu, — pisał Helcel do Gustawa Potworowskiego, 3 kwietnia — zabierz Kraszewskiego i Brodowskiego, jeśli jeszcze są w Berlinie, siadaj na kolej i przyjeżdżaj do Wrocławia. Zastaniesz tu już zapewne Macieja Mielźyńskiego i Libelta z waszych, a z Galicyan i Krakowian garstkę podobnych ludzi. Rzeczy najważniejsze usłyszycie. Jeśli Kraszewski lub Brodowski już wyjechali, to do nich pisz natychmiast gdzie są, w duchu listu mego. Czasu tracić nie można. W środę trzeba, żebyście tu byli.«

Potworowskiego list nie zastał w Berlinie. «Kie mogę do was przybyć, — odpisuje z Poznania⁹ — niemniej Libelt i Mielżyński, z powodu, że jesteśmy tu w komitecie, oraz organizacyą księztwa zajęci. Kraszewski i Brodowski nie mogą opuścić sejmu berlińskiego, polecamy wam więc Berwińskiego, Raczyńskiego i Chosłowskiego, którzy wam ustnie zakomunikują o stanie naszym.«

«W tej chwili dowiedziałem się, — odzywa się Maciej f Mielżyński do margrabiego że nadeszło tutaj do nas wezwanie; zarazem także, że gdy, z powodu naglącej pracy, w żaden sposób Poznania opuścić nie możemy, na nasze miejsce wysłano Berwińskiego i Chosłowskiego. Nie znacie

ich, więc należy was ostrzedz, że obadwaj są tak innego jak wy usposobienia, że nie pojmuję cobyście razem zrobić potrafili. Ostrzegam, resztę wam pozostawiam. W każdym razie odepchnąć ich nie wypada, lecz pewnie najrozsądniej będzie, gdy Helcel sam się z nimi rozmówi.«

Z Wiednia oczekiwano Jerzego Lubomirskiego i Leona Sapiehę, lecz żaden nie przybył. Narada nie przyszła do skutku, tylko Helcel musiał się zanadto wywnętrzyć przed Berwińskim i Chosłowskim, a ci zmiarkowawszy o co rzecz idzie i czem im grozi, pociągnęli do Wiednia i tam ułożyli z deputacyą galicyjską, aby dążyć do złożenia komitetu centralnego polskiego, z tern jednak zastrzeżeniem, że «komitet wtedy tylko znajdzie posłuszeństwo w narodzie, a poszanowanie za granicą, skoro wypłynie z komitetu poznańskiego,' z komitetu krakowskiego i z podnoszącej głowę na nowo rady narodowej lwowskiej ¹⁰» czyli, wyraźnie mówiąc, gdy będzie równie rewolucyjnym i anarchicznym, jak tamte ciała.

Helcel także pojechał do Wiednia, aby zobaczyć co tam porabiają deputacye i werbować na zjazd, kiedyś później zebrać się mający, a już pozbawiony szansy pomyślnego rezultatu. «Ideę eentralności naszej wszyscy podzielają, — donosi Wielopolskiemu 14 kwietnia — ale książę Jerzy Lubomirski mówi, źe choćby był obranym, nie mógłby przy jąć, bo potrzebny w kraju, a dwaj drudzy, którychby obrano, byliby demagodzy. Krakowianie zaś nie sądzą się być umocowanymi do działania bez rozkazu komitetu. Jest między nimi zresztą pięciu członków komitetu, między którymi dwóch demagogów, jeden głupiec, jeden półgłupek i jeden słabeusz. Na nieszczęście książę Jerzy musiał wyjechać do Presburga i ledwo chwilę samego go widziałem. Mam zamiar być u księcia, Leona Sapiehy, ale jeszcze jedno nieszczęście ! Zachorowałem, miałem wczoraj wieczór i w nocy ogromną gorączkę; ledwo się włóczę, takim słaby. Widzę we wszystkim okropną fatalność, i zdaje mi się, że wrócę bez skutku.

Berwiński i Chosłowski też tu przyjechali i chcą jechać do Krakowa, by komitet krakowski przyprowadzić do przypuszczenia obywateli, których z pogardą odrzuca. Oni sądzą, że dopiero po reorganizacyi komitetu krakowskiego i ustanowieniu galicyjskiego, będzie można centralny obrać komitet.»

Bawił pod tę porę w Wrocławiu wuj margrabiego, jenerał Henryk Dembiński, stroniący od kłótni emigracyjnych, który także o zebraniu jakiejś «reprezentacyi narodowej» zamyślał. Demokraci utrzymywali, że inicyatorowie zjazdu i cała reakcya podszyli się pod nazwisko Dembińskiego, żeby zgnębić patryotów. Była to nieprawda, bo Dembiński sam z myślą zjazdu wystąpił. «Drugi raz już do ciebie zachodzę, kochany Aleksandrze, — pisze jenerał 16 kwietnia,— dla uwiadomienia cię, iż w skutek myśli mojej zebrania reprezentacyi narodowej, byli u mnie dziś pan Arnold Skórzewski z panem Morawskim, i że oni chcą, aby było napisane wezwanie przez nas kilku, a szczególniej przez kilku posłów, tak z kraju, jak z emigracyi, i to wezwanie litografowane posłane do Galicyi, Krakowa, Poznańskiego księztwa i do posłów w emigracyi znajdujących się, żeby się do Wrocła⁻wia reprezentacya narodowa zjechała. Oczywiście, że twego podpisu nie możemy się spodziewać, z powodu położenia twego majątkowego, ale chcielibyśmy, żeby to było przez ciebie wspólnie z nami rozebrane. Chcą oni, abym im, jako wiekiem najstarszy, prezydował i jutro o jedynastej mają się u mnie zebrać.»

Jenerał mówi o swojej własnej myśli zebrania reprezentacyi narodowej, i tak jak gdyby o przygotowanych pismach i robotach Wielopolskiego nie wiedział. O naradzie u niego odbytej nic niewiadomo, ale dwoma dniami później, 18go, datowane jest pismo Dembińskiego, zapraszające na zjazd do Wrocławia, na 5 maja, następnej osnowy:

«Szanowny i kochany ziomku!

«Polacy, wierni odwiecznym cnotom przodków, skoro tylko promyk nadziei dla ojczyzny błysnął, we wszystkich

«Mocno o tej potrzebie przekonany, widząc, że po tak długim upływie czasu, nikt początkowania w rzeczy tak ważnej nie wziął, odrzucam wstręt, jaki mam do narzucania się komubądź, i po naradzeniu się z wielu ziomkami, umyśliłem zaprosić tu do Wrocławia, jako do najdogodniejszego, z wielu miar i środkowego punktu, liczne grono ziomków, tak z Galicyi i okręgu krakowskiego, jakoteż i księstwa Poznańskiego, aby ci, zjechawszy się tutaj, naradzili się wspólnie nad tern, coby w myśli wyżej wyrażonej na drodze legalnej dalej ku dopięciu najwyższych celów, przed-sięwziąść należało.

częściach oderwanych od Polski dowiedli, że nie są odro dnymi jej synami.

«Kto mógł, gdzie mógł i jak mógł, chciał do zmartwychwstania ojczyzny przyczynić się; lecz działania te, tak pojedynczych osób, jak nawet pojedynczych prowincyi, aby do pożądanego celu skutecznie przyłożyć się mogły i aby się jedne z drugiemi nie krzyżowały, koniecznie łączność swoją co do celu i kierunku w jednem ognisku mieć powinny.

«Znana twoja, szanowny ziomku, gorliwość i miłość ojczyzny, ośmieliła mnie do zaproszenia cię na tę naradę. Chciej ofiarę z czasu swego zrobić; pospieszaj nieść ojczyźnie najpotrzebniejszą jej w obecnej chwili pomoc, i chciej tu do Wrocławia na dzień 5 maja przybyć.))

Oto jak Helcel rzecz rozumiał:

«Celem jest: ujednostajnienie politycznego występowania naprzeciw rządów właściwych i Europy, prowincyi dawnej Polski, mianowicie Galicyi, Krakowa i księztwa Poznańskiego. Ujednostajnienie żądań, a tymczasem reformy narodowe; połączenie do jednego celu niepodległości Polski wszelkich sił i dążności patryotów krajowych, na drogę konstytucyjnej legalności skierowanych.

«0 potrzebie narady takiej sąd zachowuje się zdrowemu rozsądkowi każdego zaproszonego. Potrzeba uznaną będzie łatwo, skoro celu zbawienność jest widoczną.

«Rezultat narady zawsze tylko zbawiennym być może, bo narada najcelniejszych ludzi w Polsce, z różnych jej okolic, w jednem miejscu zebranych w znacznej liczbie, choćby tylko do wspólnego i wzajemnego wyjaśnienia stanu rzeczy obecnej doprowadziła, już będzie ważnym rezultatem. Należy się zaś spodziewać po rozumie ogółu narodu, iż to, co mężowie zaufaniem jego szczycący się, uradzą i wydyskutują w gronie, w którem każde wyznanie poli-tyczno-socyalne w równej mierze ile możności reprezentowa-nem będzie, iż to, mówię, i głos narodu pochwali. W każdym razie prawo samodzielności narodu stać będzie całe i nikt mu nic narzucać nie myśli.

«Emigracya zbyt świeżemi i zbyt długiemi jątrzoną była w swych różnych stronnictwach, waśniami, aby przypuścić można, iż już w chwili obecnej na naradzie takowej zdołaliby emigranci różnych stronnictw radzić i działać szczerze w duchu braterstwa. Zbyt też długo była oddaloną od kraju, by rodzimy ruch narodowy w każdem jego tętnieniu już dziś tak należycie był pojmowanym przez nią, jak jest pojmowanym przez rodaków, ciągle na miejscu ducha i usposobienia narodu śledzących. Dowody tego mylnego pojmowania rzeczy krajowych, dała tak dynastyczna partya emi-gracyi, jakoteź partya tych, którzy byli motorami powstania roku 1846. Zresztą emigracya wszędzie dziś uznała, że za wstąpieniem na ziemię ojczystą przestała być osobnem od narodu, zbiorowem ciałem; przeto, tern samem potępiaćby musiała wszelką pokusę podkopywania działań tak licznych i tak róźnostronnych reprezentantów dwóch prowineyi polskich.

«Jenerał (Dembiński) wprawdzie sam jest emigrantem, ale też on występuje li tylko jako zapraszający; jako Małopolanin zarówno w Galicyi, jak w księztwie znany i lubiony; jako człowiek żadnemu szczególnemu w emigracyi nie służący stronnictwu.

«Względem rzeczy tej porozumiał się Jenerał, już po zbliżeniu się do kraju, z licznymi dość obywatelami Galicyi, Krakowa i W. Ks. Poznańskiego, którzy jednak wraz z nim

listu nie podpisywali, aby przez to nie przybierali charakteru jakiegoś, narzucającego się, już ukonstytuowa

nego ciała.

«Liczba wszystkich zaproszonych osób wynosi około ośmdziesiąt; z samej Galicyi osób blisko czterdzieści. W spisie listy uważano na to sumiennie, aby odmienne opinie polityczne, ile możności w równej mierze reprezentowanemi były.

«Sądzę, że bez sondowania opinii, każdy list zaprasza jący właściwej osobie przesłać należy, i że niebezpieczną byłoby rzeczą, z powodu potrzeby wyż rzeczonej równowagi opinii, kogokolwiek upoważnić do przybrania więcej osób, jego opinię podzielających.

«Gdyby ktokolwiek oświadczył się przeciwko projektowi, to nie powinnoby tamować tych, którzy myśl tę podzielają. Kto bowiem jest o zbawienności jakiej rzeczy dla ojczyzny przekonanym, ten nie może jak tylko iść za hasłem prawdziwie szlachetnego patryoty: fais ce que tu dois, advienne que pourra.»

Zjazd miał przeto być sejmikiem do niczego niewio-dącym, bo cóż mogło wypłynąć z owej równowagi opinii, które co najwięcej mogły się wzajemnie zneutralizować ?

Podczas gdy ludzie dobrej woli wynajdywali cudowne leki dla chorej ojczyzny, wypadki szybko biegły w Poznań-skiem ku naturalnemu rozwiązaniu. Deputacya powróciła z Berlina z przyrzeczeniem, że jej żądaniom zadość się stanie, pod warunkiem, iż prawny porządek w kraju utrzymanym będzie. Pozwolono zawiązać komisyę organizacyjną, jako organ legalny między krajem i rządem, do której wszedł arcybiskup Przyłuski, Maciej Mielżyński, Gustaw Potworowski, Kraszewski, Leon Szuman, X. Prusinowski, i której dodano komisarza królewskiego, w osobie jenerała Willisena. Obok komisyi nie przestał istnieć, urzędownie nie-uznany, ale tolerowany komitet narodowy, w wiadomym składzie i z wiadomą tendencyą, niemający ani woli, ani siły do położenia tamy anarchii, owszem rozmyślnie podko-pujący porządek. Istniała dalej trzecia, materyalna i nieza-

leżna potęga, obozy z kilku tysięcy ludzi złożone ¹¹, pozbawione organizacyi, karności i wodza. Obawiając się powierzyć dowództwo Mierosławskiemu, dano mu tytuł szefa sztabu przyszłego wodza naczelnego, ale gdy wodza nie było, Mierosławski był de facto naczelnikiem obozów, gdzie liczył gorących stronników. Groźbą będąc ustawiczną dla porządku i spokoju publicznego, obozy stały się jeszcze jabłkiem niezgody nietylko między Polakami, nietylko między krajem i rządem, ale nawet między samymi Prusakami.

Odpowiedzialne ministeryum pod naciskiem wypadków utworzone, miało za zadanie dążyć do uśmierzenia ruchu ustępstwami na rzecz umiarkowanych i liberalnych żywiołów, które starało się zadowolnić i skupić około rządu. Głównie mając na oku niemiecką ludność, wiedząc, że od Polaków poparcia spodziewać się nie może, chciało tylko jak najprędzej i najtańszym kosztem załatwić sprawę poznańską, żeby swobodniej u siebie działać. Stosunki zagraniczne król sobie zachował, wraz z dyrekcyą siły zbrojnej ; w gabinecie królewskim najwięcej ważył wzgląd na Rosyę i cesarza Mikołaja, któremu obozy poznańskie żadną miarą podobać się nie mogły. Kłuły one także w oczy wojskowych pruskich, którzy nie wierząc w ministeryalne leki pacyfika-cyjne, powstańską armię siłą rozpędzić postanowili. Wojsko było już w tym celu zgromadzone, w Poznaniu stan oblężenia zaprowadzony, instrukcye wydane; odwlekano tylko z uderzeniem na obozy, dopóki pacyfikacya nie okaże się niemożebną. Dwie akcye przeto szły w księstwie równolegle do siebie: jedna z gabinetu królewskiego wychodząca, której narzędziami byli jenerałowie: Steinäcker i Colomb, komendant Poznania i dowódca siły zbrojnej, obaj nie lubiący Polaków i jak najbardziej zalecający w Berlinie użycie środków represyjnych; druga, ministeryalna, którą reprezentował jenerał Willisen.

15

Wybór Willisena był bardzo nietrafny. W gruncie poczciwa dusza, ideolog w mundurze, nie miał potrzebnego taktu ani energii, czuł w sobie powołanie na anioła pokoju, chciał wszystkim dogodzić i pojednać pruską politykę z poznańskim nieładem. Polacy, zdaje się, sami go sobie wybrali, bo przebywał kiedyś w Poznaniu, pisał o wojnie roku 1831, oświadczał się z przychylnością dla Polaków i Kosyi nie lubił, zapatrując się na nią ze stanowiska liberałów pruskich. Po przyjeździe do Poznania, wystąpił z serdeczną odezwą, pełną dobrych chęci, w której wyczytano najrozmaitsze obietnice. Z wszystkimi się znosił, wywnętrzał przed każdym, naganiał dotychczasową politykę rządu względem Polaków, przyznawał słuszność polskim żądaniom i w mowie ostrożności nie zachowywał ¹². Imieniem rządu ofiarował reorgani-zacyę administracyi, wychowania i sądownictwa, w duchu traktatu r. 1815, utworzenie osobnego korpusu poznańskiego z polską kokardą i komendą ; zawsze pod warunkiem przywrócenia prawnego porządku i rozejścia się obozów. Przeciwko reorganizacyi podniosła się ludność niemiecka i żydowska, podszczuwana przez urzędników, poparta przez miliony Niemców unitarystów, dopominających się u Danii o Szlez-wig; tern bardziej łakomych na zachowanie germańskich zdobyczy na polskiej ziemi. Zarzucone petycyami z księztwa, napastowane przez prasę liberalną, ministeryum wniosło wyłączenie od reorganizacyi okolic zamieszkanych przez ludność niemiecką, czyli podział księztwa ; przyczem granicę tak nakreślić chciano, żeby jak najmniej zostawić Polakom, zabrać większe miasta, punkta strategiczne, dobra koronne i wszystko co się tylko dało. Willisen bronił Polaków od drapieżności

własnych ziomków, więc go oskarżono o zaprzedanie się Polakom i nawet kilkakrotnie czynnie znieważono, pod okiem Steinäekera i Colomba, którzy zacierali ręce, widząc jak coraz gorzej idzie pacyfikacya.

Wieść o zamierzonym podziale, jak największe wywołała oburzenie między ludnością polską i jeszcze bardziej utrudniła położenie, samo z siebie naprężone, a nadto skomplikowane nowym fermentem. Centralizacya towarzystwa demokratycznago, poleciwszy emigrantom «choć o kiju żebraczymi) spieszyć na bój do ojczyzny, rozeszła się po Niemczech i różnych okolicach Polski, żeby bój przyspieszać; wysłano najliczniejszy zastęp do Galicyi, która jakoś ruszyć się nie mogła, i na koniec kwietnia naznaczono termin powszechnego powstania. Szalonego pędu nikt nie był w stanie powstrzymać, tem mniej powstrzymać go mogły prokla-macye Willisena i miękkie namowy członków komisyi. Arcybiskup wezwany o poskromienie podwładnego duchowieństwa, interwencyi odmówił i ministra zmusił do milczenia ¹³. Ciężej jeszcze szła sprawa z obozami. M. Mielźyński sprowadził z Belgii jenerała Kruszewskiego, w nadziei że on zdoła w tych tłumach ład zaprowadzić, i że będzie przyjętym przez rząd pruski jako komendant korpusu poznańskiego; ale Kruszewski, obejrzawszy jeden obóz, za zaszczyt podziękował, i na odjezdnem dał dobrą radę, żeby z Prusakami jak najprędzej zgodę zawrzeć. Gdy żaden inny polski jenerał na czele postawionym być nie mógł, dowództwo zostało przy Mierosławskim.

Rozsądni ludzie przewidywali konieczność poddania się wymaganiu rządu, który najpierw na rozejście się obozów nalegał. «Nasi powstańcy stoją w obozach, bez broni, bez amunicyi i organizacyi, pełni poświęcenia — donosi Wielopolskiemu Mielźyński; — lecz ani myślić, aby co bądź

przedsięwziąść zdołali. Willisen zdaje się być najlepszych zamiarów, i na najgorsze, honorową da kapitulacyę, którą przyjmą, bo inaczej niepodobna. Będą naturalnie krzyczyć na zdradę, ale darmo! Po rozpuszczeniu obozów, nie obawiam się nieszczęść wielkich, lubo mogą być zbrodnie po-kątne, albowiem wielka masa wojska księztwo zalała.» Tymczasem kolumny wojska stanęły naprzeciw obozów i z gabinetu królewskiego nadszedł wyraźny rozkaz, żeby 16 kwietnia na powstańców uderzyć. Dzięki zabiegom Willi-sena, komitet zawarł z nim tak zwaną konwencyę Jarosła-wicką. «Pospieszam z doniesieniem wam, — pisał 12 kwietnia, do Wielopolskiego M. Mielźyński — że wczoraj zawartą została ostatecznie konwencya pomiędzy naszymi obozami i jenerałem Willisenem. Za podstawę tej konwencyi służyć ma proklamacya ostatnia Willisena. Treść układu: reorga-nizacya spieszna cywilna W. Ks. Poznańskiego, organizaeya siły zbrojnej. Obozy mają się rozejść w przeciągu dni trz-ech; najprzód niezdatni do wojska, potem landwerzyści wracają do kadrów, nareszcie ochotnicy udadzą się na miejsca do ich organizacyi przeznaczone, mianowicie do Miłosławia, Książa, Pleszewa i Wrześni. Pełno ludzi u nas niekontenci. To co miało być tylko demonstrancyą, usiłowali obrócić w rewolucyę, nie oglądając się na niepodobieństwo. Z drugiej strony reakcya urzędników niemieckich i Żydów jest do do tego stopnia wściekła, że wczoraj wieczór zanieśli pereat Willisenowi, wocyferując na niego, że jest zdrajcą zaprzedanym Połakom. Colomb i Steinäcker chodzili wśród tłumu niby do spokojności namawiając, lecz istotnie tryumfując; lud im krzyknął wiwat i do mieszkania ich odprowadziwszy, pod okna Willisena wrócił, ku jego znieważeniu. Willisen musiał gdzieindziej nocować ¹⁴. Co z tego wszystkiego będzie trudno przewidzieć: szczególne z obu stron popełnią się ekscessa. Emigracya tłocząca się do kraju, tu już ani roboty, ani pomieszczenia nie znajdzie; wszystko to rzuci się na Kraków i Galicyę. Jakie was ztąd czekają wypadki, pewnie wy lepiej niż my, wiedzieć możecie.«

Konwencyę podpisał, ze strony komitetu, Libelt ze Stefańskim, tudzież komisarz powiatowy, Anastazy Radoński, — profesor, księgarz i szlachcic wiejski; nie mogąc ręczyć czy obozy jej poddać się zechcą. Zarzucano potem Polakom, że konwencyę zawarli podstępnie, żeby zyskać na czasie i na Prusaków zwalić winę krwi rozlanej, i tak rzecz wyglądała z daleka. Co myślał księgarz z szlachcicem, o to mniejsza; ale Libelt musiał wiedzieć jakie są projekta centralizacyi, plany tajnego rządu, nawet zamiary Mierosławskiego. Wiłli-sena ostrzegał Mierosławski, że to jest tylko «zawieszenie broni;« od Mierosławskiego zaś wykonanie umowy zależało. Dość, że obie strony na konwencyi podpisane uznały sprawę za skończoną. Komitet usankcyonował konwencyę w publicznej odezwie i darował każdemu ochotnikowi trzy morgi gruntu — na papierze. Willisen także wydał proklamacyę pokojową i przedstawił G. Potworowskiego na naczelnego prezesa księztwa; innym członkom komitetu poobiecywał rozmaite urzęda.

Pozostawało wykonanie konwencyi. Ludzie do pierwszej klasy należący, niezdatni do służby, mieli być zebrani w Środzie i przez zaufanych przewodników do domów odprowadzeni. Zapominając o elementarnej ostrożności, Willisen pozwolił im kosy wieźć z sobą «na wozach.« Landwerzyści odchodzili nazajutrz do sztabów. Ochotnicy zajmowali Wrześnię, Książ, Pleszew i Miłosław, tak, aby na każdym punkcie nie znajdowało się więcej jak 600 piechoty i 120 konnych, i czekali tam przybycia organizatora, którym miał być pułkownik Brandt, niegdyś oficer w wojsku księztwa Warszawskiego. Tymczasem dowodził ochotnikami Mierosławski, mający w swym sztabie członków wydziału wojskowego. W dniu podpisania konwencyi Jarosławickiej, rozesłał do-wódzcom obozów instrukcyę, w której mówi : «Naszą będzie rzeczą podwoić a nawet potroić tę siłę, luzując co tydzień owe 3000 ludzi przez 3000 innych; byle nie więcej występowało naraz w czterech obozach, jak taka ilość zbrojnych.

Staraniem przeto czterech komendantów obozowych być musi : dobór doskonały 720 ludzi, koni i sprzętu; dobranie sobie drugiej zmiany, a o ile się da i trzeciej, w podobnej że sile, a które rozlokowane po okolicy, zatrudnione pozornie po wsiach i dworach, co każdy drugi i trzeci tydzień luzować będą pierwszą w ognisku obozowem. Tym sposobem możemy nieograniczenie pomnożyć nasze siły, nie przekraczając dotykalnie układu zawartego między komitetem narodowym a Willisenem ¹⁵.»

W obozach wielkie powstało szemranie; na Libelta się podobno z kosami. Starsi ludzie poszli jednak

rzucono

do domu; tylko komitet zamiast rozpuścić ich ostatecznie, dał im «przez delikatność» urlopy nieograniczone. Z landwe-rzystami poszło trudniej, najtrudniej zaś z ochotnikami. «Fundamentem pieszym i siecznym tego wojującego zakonu był Maciek, wyrobnik wiejski, i to taki, którego patryotyzm żadnemi zgoła imobiliami nie był obciążony. Do jazdy zbiegli się fornale, słudzy dworscy, emigranci z zaboru rosyjskiego, karbowi, ekonomowie. Broń wyborową stanowili strzelcy, około 700 w czterech obozach. Najwięcej między nimi było rzemieślników z miasteczek, ludzi leśnych, pisarków, lokai, tudzież nieco emigrantów z Kongresówki ¹⁶.» Kogo w obozie nie zatrzymywał patryotyzm, ten uległ pokusie dostania trzech morgów ziemi, i życia bez troski przy nadchodzącej wiośnie. To też nigdzie nie zachowano obowiązującego kompletu. Stopnie oficerskie dostały się garstce młodzieży szlacheckiej, emigrantom, głównie zaś najczynniejszym spiskowym z roku 1846, adherentom Mierosławskiego.

W konwencyi stało, że ruchy wojska zostaną wstrzymane i kolumny ruchome z kraju cofnięte. Władza wojskowa poznańska od początku jednak umowę Jarosławicką za niepodobną do wykonania uznała, a choć nie ulega wątpliwości, że Colomb i Steinäcker szukali tyiko pretekstu, żeby kon-wencyę za upadłą ogłosić i rzeczy siłą rozstrzygnąć, postępowanie Polaków codziennych dostarczało pozorów i niezbitych dowodów, że bez użycia wojska pacyfikacya do skutku nie przyjdzie. Nawet nie znając instrukcyi Mierosławskiego, Prusacy widzieli co się święci w obozach; że ochotników jest więcej, niż być miało; że są armatki, które miały być oddane; że urlopnicy czekają aż napowrót zawołani będą; że landwerzyści nie wrócili do sztabów. W Gostyniu zetknął się batalion piechoty z oddziałem wracających do domu kosynierów, i przyszło do krwawego starcia. Toż samo zdarzyło się w Kośminie, w Topoli i w Odolanowie. Wszędzie ktoś zaczął, z obu stron popełniano nadużycia i gwałty. Pojawiły się prócz tego osobne oddziały po kraju, pociągnęli na wojnę członkowie komitetu, adwokat Krauthofer i młynarz Esman; dowódcy ogłaszali republikę, ustanawiali trybunały rewolucyjne; żołnierze rabowali Żydów. W końcu, w przewidywaniu, wybuchu na Wielkanoc zamierzanego, jenerał Colomb ogłosił 23 kwietnia, w pierwszy dzień świąt, konwen-cyę za upadłą, i kosynierzy znaleźli się napowrót w obozach.

W oświadczeniu wydanem 30 kwietnia, w dniu rozwiązania się komitetu narodowego, Libelt i Stefański przypisali Prusakom zerwanie konwencyi przez to, iż wojsko nie zostało cofnięte i kroki wojenne wstrzymane. Willisen wrócił do Berlina i długo ze swymi antagonistami polemizował. Po ustąpieniu komitetu, władza jego przeszła w ręce tajnego tryumwiratu, złożonego z Libelta, Moraczewskiego i Rogera Raczyńskiego.

W całej sprawie najsmutniejszą rolę odegrali konserwatyści poznańscy. Jedność i solidarność zaprowadziła ich dn komitetu, gdzie zezwoliwszy na przybieranie coraz nowych członków, «żeby zaspokoić wszystkie życzenia,« odstąpili ster radykałom «z niesłychaną powolnością,« — jak słusznie uważa bardzo dla nich pobłażliwy Kożmian. «Taka jest nasza historya, — powiada Maciej Mielżyński w liście do Wielopolskiego: — z hupki zrobiliśmy demonstracyę, demonstra-cyę usiłowano przeistoczyć w rewolucyę, rewolucya zamieniła się znowu w demonstracyę, która przez użycie niewłaściwych środków może się przemienić w rewolucyę, któraby wróciła

do pierwiastku, to jest do hupki.» Tylko rękę do tego przykładali ludzie, których powinnością było właśnie «hupkę» własnemu zostawić losowi i nie dopuścić, żeby w demonstra-cyę przeszła. Demonstracya uczyniła niepodobnem pozyskanie ustępstw i trwałych instytucyi; ona rozogniła wojnę domową i była początkiem, przynajmniej silnym argumentem na rzecz podziału księztwa, o który rozbiła się zamierzona reorganizacya, bo Polacy tak drogo opłacić jej nie chcieli. Gdy robota dojrzała, skrajni usunęli umiarkowanych na bok, spróbowali szczęścia, kraj krwią oblali, i po przywróceniu spokoju, ster spraw publicznych w ich rękach pozostał.

Zamierzone powszechne powstanie, nie jednakowo się skończyło. W Krakowie przyszło do burdy z wojskiem, bombardowania miasta i zaprowadzenia stanu wojennego; emigrantów wydalono z miasta, komitet narodowy dobrowolnie wyemigrował do Wrocławia. We Lwowie niestało animuszu na więcej, jak na hałas uliczny. W Poznańskiem doszło do zaciętej walki, pod Księżem i Miłosławiem 29 i 30 kwietnia, pod Wrześnią 2 maja, — zakończonej zwycięztwem Prusaków. Pościg za powstańcami trwał jeszcze około dwóch tygodni, przyczem wiele niewinnej krwi popłynęło. Gdy mężniejsi i gorętsi wyginęli, reszta broń złożyła. Mierosławski po krótkiem uwięzieniu, odzyskał wolność, którą użył na niesławne wyprawy w Badeńskiem i w Sycylii. W ogóle, sprawcy złego prawie nie ucierpieli, w porównaniu z tern, co znosić przyszło spokojnym mieszkańcom.

O stanie księztwa i bitwie pod Książem, donosił Wielopolskiemu Roman Załuski, z Zakrzewa, 1 maja 1848:

«W księztwie, gdzie od czterech dni pozostaję, zasta-' łem umysły bardziej rozdrażnione niż kiedykolwiek, i w ogóle rzeczy w położeniu najkrytyczniejszem i prawdziwie opłaka-nem. Nie mówię o miejscowości, w której teraz przemieszkiwana, bo ta zupełnej doznaje spokojności, a to z powodu po większej części położenia swego, tuż graniczącego z Szląz-kiem, jako też że znaczna część mieszkańców, mianowicie miasteczek, całkowicie jest niemiecka. Spokojność ta panuje po wsiach, ale inaczej się dzieje po miasteczkach; w tych ostatnich równie jak w reszcie prowincyi, nienawiść między obydwoma narodowościami, polską i niemiecką, coraz więcej się szerzy i zaciętą się staje. Działanie władzy wojskowej dopomaga zaciętości mieszkańców niemieckich przeciw Polakom, i jak wiadomo, w wielu miejscach krew już obficie lała i lać się będzie. Onegdaj w Książu krwawa bardzo zaszła walka, której szczegóły opowiedziane mi zostały wczoraj przez naocznego świadka i współdziałacza, młodzieńca dobrze mi znanego i wiary godnego ¹⁷. Według jego opowiadania miało się znajdować w Książu do tysiąca powstańców, w liczbie których szwadron ułanów w lance uzbrojony, i ośmdziesięciu strzelców pieszych, w strzelby opatrzonych; reszta miała tylko kosy. Kim wojsko pruskie zbliżyło się, przybył do Książa Mierosławski, który w zebranych polskich obozach za dyktatora miał być obrany, i dowodzącemu tam majorowi Dąbrowskiemu, dawnemu oficerowi polskiemu, wydał rozkaz bronienia się do ostatka. Gdy Dąbrowski zwrócił jego uwagę na szczupłość swojej komendy, w porównaniu nadchodzących sił pruskich, wreszcie na brak palnej broni, Mierosławski odpowiedział, że mu przyszłe dalsze rozporządzenia, a tymczasem poleca mu mężnie się trzymać. Na to odjechał, i już go więcej nie widziano, ani też nie nadesłał żadnych innych rozkazów, ani rozporządzeń. Tak sobie samemu zostawiony, Dąbrowski zebrał ludzi i oświadczył im, że ponieważ przyjdzie się bronić do ostatniego, zatem ci, którzy nie mają broni lub ochoty w sobie nie czują, do domu niech wrócą. Ale żaden kosynier nie chciał z tego pozwolenia korzystać, oświadczając jednomyślnie, że przyszli się bić i w tej stanowczej chwili nie opuszczą placu. W skutek czego Dąbrowski rozpoczął przygotowania czynić do obrony miasteczka według możności. Tymczasem, pułkownik Brandt, na czele licznej kolumny pruskiej, zbliżył się do Książa i zażądał, aby powstańcy parlamentarza do niego wysłali. Gdy parlamentarz się stawił, oświadczył, że jeżeli obóz powstańców się rozejdzie, i jeżeli nie będą go atakować, wtenczas on także najmniejszej krzywdy nie da wyrządzić i każdy do domu spokojnie wrócić będzie mógł. W razie przeciwnym, gdyby opór miał mu być stawiony i jego atakowano, on wówczas z całą surowością wojskową sobie postąpi i nikomu nie przepuści. Gdy Dąbrowski, związany rozkazami Mierosławskiego, nie mógł na te kondycye zezwolić, zwłaszcza co do rozejścia się obozu, a nade wszystko, że zebrane kosyniery ani o tem słyszyć chcieli i grozili, że prędzej swoich dowódców rozsiekają niż ustąpią, rozpoczęła się bitwa; zdaje się przez wystrzał dany przez jednego insurgenta, który do nadchodzących tyralierów pruskich strzelił, mimo rozkazu swego dowódcy. Nastąpiła zażarta bitwa, której opisywać nie będę, nadmieniając tył ko, że zakończyła się przez zdobycie przez Prusaków głównej barykady, postawionej w mieście. Barykada ta miała być bardzo mężnie broniona przez powstańców, mianowicie przez strzelców, którzy na komendę Dąbrowskiego wytrzymali atak pruski o kroków kilka i dopiero ognia dali, tak dalece, że całe szeregi padały. Gdy w końcu barykada wziętą została, wszyscy prawie strzelcy, którzy ją bronili, wystrzelani zostali ; reszta powstańców przez Prusaków, z największą wściekłością zabici byli; nawet żołnierze wpadli do lazaretu, gdzie wielu rannych leżało, i tam im lufy do piersi przykładając, do reszty wystrzelali. Kilku tylko strzelców, trzech, rzezi uszło, w ich liczbie ten, co mi szczegóły opowiadał. Ocalenie winien oficerowi pruskiemu, nazwiskiem Unrug, który cudownie go ocalił. Ten sam oficer, z narażeniem własnego życia, z największem męztwem, usiłował ocalić rannych, w szpitalu leżących, ale jego poświęcenie było daremne, gdy inni oficerowie nie popierali go, ale owszem odwracali się, dając wszelką wolność rozjadłemu żołdactwu.

«Dodać należy, że nim pułkownik Brandt nadszedł do Książa, powstańcy tam będący rozstrzelali kilku ludzi, których za szpiegów uważali.

«Nie potrzebuję czynić uwag żadnych, bo same najlepiej się nasuwają, i snadno przewidzieć cały szereg nieszczęśliwy ch konsekwencyi; jakie zkąd wynikną. Jeszcze są trzy obozy powstańskie, najliczniejszy ma być w Pleszewie.

«Zdaje się w ogólności, że rządy, tak austryacki jak pruski, rozwinięcia się narodowości wewnętrznej i o własnych siłach, pozwolić nie myślą. W Austryi jest to oczywiste z pospiechu podstępnego darowania pańszczyzny, gdy cała szlachta niczem innem zajęta nie była. Tutaj rozkaz gabinetowy, z 26 kwietnia, o rozdzieleniu księztwa, dostatecznie tę dążność zdradza. Przeciw niemu zbierają się liczne pro-testacye; tak od obywateli, jako też gmin wysłane być mają deputacye do Berlina. Czyli nie sądzisz, że tym wszystkim działaniom wypadałoby dać jednostajny kierunek i wystosować pismo w należytej formie, dokument gruntownie skreślony, protestujący przeciw rozdziałowi na nowo ziemi polskiej? Gdyby czas nie tak naglił, prosiłbym, abyś nam w tym względzie przysłał myśli parę. Mnie się zdaje, gdyby wszystkie usiłowania naprzeciw temu podziałowi spełznąć miały, czyliby w takim najgorszym razie, nie lepiej było, aby ta część księztwa, której organizacya polska nadaną być ma, tej organizacyi dobrowolnie się i szczerze zrzekła, przekładając podzielać los całej prowincyi nad sankcyono-wanie podziału, przez przyjęcie osobnego istnienia politycznego. Napisz mi, co o tern sądzisz?

«Oczekiwać będę twego odpisu w Rydzynie, równie jak uwiadomienia, czyli 5 b. m. będzie jaki zjazd lub nie, i czyli moja bytność jest potrzebną.«

Zjazd zebrał się w dniu oznaczonym ; głową jego widomą był Dembiński, który nie bardzo wiedział co z nim począć i jak go poprowadzić. Ludzie, którzy Dembińskiemu przewodnictwo niejako nałożyli, nie obmyśleli nic, z czemby przed zgromadzeniem wystąpić było można i dać mu kierunek. Zapewne na żądanie jenerała, Wielopolski ułożył projekt ustanowienia «środkowego organu» umotywowany w następujący sposób:

«Sprawa nasza, która w życzeniach naszych, równie jak w stosunkach do Europy jest jedną, w sobie także i w organizacyi krajowej jedną być powinna. Przez to tylko zyskać może siłę i powagę. Władze miejscowe, w powadze moralnej jaką pozyskały, lub pozyskać mogą, osłabiane być nie powinny. Z tego wynika, że organ środkowy, jakiby ustanowić przyszło, ograniczyć się winien na to tylko, czego jedność sprawy i związek rozmaitych części kraju pomiędzy sobą, wymaga, a nie powinien bynajmniej organ ten mieć atrybucyi instancyi politycznej, wyższej od miejscowych władz. Winien on zajmować się tern, czem te miejscowe organa, właśnie z powodu lokalnego swego położenia, zajmować się skutecznie i z dobrem ogółu nie są w stanie.

((Do środkowego organu należyć nie powinny sprawy dotyczące wewnętrznej organizacyi ; we wszystkich jej gałęziach mieć on jedynie może obowiązek udzielania opinii władzom miejscowym, w celu utrzymania, jeśli nie jedności zupełnej, to przynajmniej jednostajności działania w rozmaitych częściach kraju. Związek władz narodowych miejscowych między sobą, przez jego pośrednictwo utrzymywany być winien w ten sposób, iż on czynione wnioski jednych do drugich, z opinią do ich pogodzenia dążącą, udzielać winien. Stosunki z rządem austryackim i pruskim, wewnętrzne i każdej części kraju tyczące się, jedynie do miejscowych władz należą.

((Wyłącznie do atrybucyi środkowego organu należyć powinny sprawy zagraniczne, wysyłanie i przyjmowanie ajentów, odbywanie korespondencyi.

«Gdyby w której części kraju, władza narodowa istnieć przestała, do organu środkowego należyć będzie nowe takowej utworzenie na miejscu, przez obywateli miejscowych.

((Organ środkowy mieć będzie nazwę komisyi związkowej, i przebywać w Wrocławiu; składać się będzie z dziewięciu członków, którzy wybiorą z pomiędzy siebie

prezesa.

«Obywatele zebrani w Wrocławiu obiorą bądź z własnego grona, bądź po za jego obrębem, członków komisyi, z obywateli poznańskich dla Poznańskiego, z obywateli Krakowa dla Krakowa, gdzie władze miejscowe obecnie nie

istnieją¹⁸, a wybory podlegać będą ratyfikaeyi władz miejscowych narodowych, skoro uorganizowane na miejscu zostaną. Wybór członków dła Galicyi nastąpi przez władzę narodową miejscową.»

Żeby ocenić znaczenie tego projektu, uprzytomnić sobie trzeba tamte czasy. Władze narodowe wyłaziły jak grzyby po deszczu, każda przemawiała i stanowiła w imię całej Polski. Komitet poznański wysłał był ajentów za granicę, Libelta do Frankfurtu, Adama Żółtowskiego do Paryża, Stanisława Koźmiana do Londynu; deputacya galicyjska i krakowska negocyowała za całą Polskę w Wiedniu; ludzie prywatni wysyłali się w misyach po Europie. Temu organ związkowy obiecywał tamę położyć. W Poznaniu i Krakowie władze narodowe dotychczasowe istnieć przestały i naturalnie zastąpione zostały przez władze tajne; usunąć je można było, wywołując nowe komiteta jawne i ustanowione przez «obywateli miejscowych,» nie przez ajentów eentraliza-cyi, albo miejscowych spiskowców. Wybór dobry związkowego organu o tyle miał szans, że dopełniało go zebranie obradujące, w którem spodziewano się ujrzyć najznaczniejszych obywateli ; następnie ich pełnomocnicy w liczbie sześciu, stawali przeciwko trzem członkom rady narodowej lwowskiej.

Jenerał dopisawszy na notatce margrabiego : zważywszy, zważywszy... z projektu nie zrobił użytku. Musiał projekt dostać się do wiadomości interesowanych, skoro komi-* tet krakowski, rezydujący w Wrocławiu i tryumwirat poznański udziału w zgromadzeniu odmówili. Nie mniejszy antagonizm do zjazdu objawiła w mieście zgromadzona emi-gracya, świeżo usunięta z Krakowa i nad tamtejszym komitetem przewodząca. Dembińskiego obwołano narzędziem re-akcyi, żeby zawczasu zachwiać jego stanowiskiem.

Blankiety zaproszeń rozdawano paczkami, w skutek czego podostawały się w najrozmaitsze ręce. Po wypadkach

krakowskich, władze galicyjskie zamknęły granicę dła osób nieopatrzonych formalnym paszportem, i wielu obywateli galicyjskich wróciło z drogi. Wielu, na których Wielopolski liczył najbardziej, zawiodło dla rozmaitych powodów. Nie przybył Maciej Mielżyński i Potworowski, ani Leon Sapieha, który tak się usprawiedliwiał: «Wczoraj miałem już do ciebie wyjechać, ale zatrzymują mnie tu (w Wiedniu) bardzo ważne interesa Miałbym sobie za grzech wyjechać bez ich dotarcia. Do jutra będę może wiedział o ich skutku, a wtenczas do was wyjadę, lub też może Dunajem powrócę do Galicyi. Lękam się, że u was nie stanowczego nie da się zrobić; przeciwnie rozpoczęte tu czynności mogą mieć skutek praktyczny, a wiesz, że przedewszystkiem lubię prakty-czność, a ogólnych teoryi się lękam, kiedy nie widzę ich zastosowania. Jeśli będę mógł powrócić koleją żelazną, wstąpię do ciebie ; albo was jeszcze zastanę, albo dowiem się przynajmniej co się stało¹⁹.» Jerzy Lubomirski przyjechał, lecz w przeddzień zapowiada Wielopolskiemu : «Zaprosiłem Leszka Borkowskiego, który i tak miał tam jechać, a gdyby nie był proszonym, bruździć by mógł więcej niż tak.» Kiedy więc konserwatyści nie chcieli albo nie mogli przyjechać, kiedy umiarkowani sami zwozili radykałów, ci ostatni, mający zawsze dość czasu i ochoty do ratowania ojczyzny, znaleźli się w przewadze.

Razem zebrało się ze sześćdziesiąt osób, przybyłych uczestniczyć w sejmiku, mającym nieść ojczyźnie «najpotrzebniejszą pomoc.» Z Krakowa był Helcel, Kazimierz Wo-dzicki, Michał Badeni, Kazimierz Potulicki syn, Muczkowski, Hilary Meciszewski; z Poznania Kraszewski, August Cieszkowski, Henryk Wodzicki, wówczas w księztwie osiadły i bardzo czynny, — jenerał Morawski, Mycielskich i Stablew-skich kilku, Rogier Raczyński, Libelt, Moraczewski, Ber-wiński. Ze Lwowa prócz Lubomirskiego, Leszek Borkowski, X. Terlecki, adwokat Romanowicz, pełnomocnicy rady narodowej Józef Dzierżkowski i Karol Hubicki, i wielu innych.

Na pierwszem zaraz posiedzeniu wynikła niezgoda²⁰. Krzyżanowski, prezes komitetu krakowskiego, odmówił udziału w naradzie, w skutek uchwały komitetu, który uczuł się obrażony tem, że go nie zaproszono w komplecie, jako władzy narodowej, i że wyłączono w zaproszeniach emigrantów. Przyszedł tylko jeden z członków Nurkowski, ale incognito, równie jak Rogier Raczyński, jedyny z tryum-wirów poznańskich. Pełnomocnicy rady narodowej lwowskiej oświadczyli, że mają instrukcyę protestować przeciw wszystkiemu, cokolwiek postanowionem być mogło ²¹. Zagaiwszy posiedzenie, Dembiński oznajmił, iż się usuwa, gdyż nie chcąc przesądząć uchwał zgromadzenia, dał odmowną odpowiedź emigraeyi, żądającej wstępu. Przewodniczącym obrano jednomyślnie Kraszewskiego i uchwalono zaprosić Dembińskiego, wraz z wszystkimi emigrantami ²².

Rogier Raczyński zapytał: po co zgromadzenie się zjechało, w czyjem imieniu zabiera się do narad, kto go upoważnił do stanowienia czegobądź ; czyli obecni mają mandat i od kogo ? Macie panowania mandat, zakończył, to go pokażcie,- nie macie mandatu, to się rozejdźcie, bo wasza narada do niczego.

Lubomirski i Cieszkowski podzielali zdanie Raczyńskiego; przeciw niemu wystąpił Heleel, Kraszewski, Meci-szewski. Dyskusya była próżną, bo tak dziwna na owe czasy skrupulatność służyła za pretekst do rozbicia narady. Po żwawej dyspucie, zgromadzenie orzekło, iż ma «mandat przyrodzony» do stanowienia o interesach kraju.

Przyznaliście sobie prawo do mandatu, odparł Raczyński — zgoda; pytam się was tylko zkąd macie przekona nie, źe was kraj usłucha ? Co do księztwa poznańskiego, mogę nie ledwie ręczyć, że postanowienia zjazdu tam wykonane nie będą. W księztwie władza wojskowa w obozach, których naczelnikiem Mierosławski ; on was słuchać nie może i nie powinien. Władza cywilna znajduje się w ręku tryum-wiratu, Libelta, Moraczewskiego i moim ; w imieniu ich oświadczam, że postanowienia wasze nie będą słuchane. Zostaje wam tylko jedna rzecz do zrobienia. W Poznańskiem wre wojna zacięta, eksterminacyjna; do prowadzenia wojny trzeba pieniędzy: postarajcie się o nie, rozpiszcie składki, zaciągnijcie pożyczkę, złóżcie się sami, a zrobicie coś skutecznego i pożytecznego. Zresztą możnaby pomyślić o założeniu w Wrocławiu biura korespondencyjnego, w celu wejścia w stosunki z zagranicą, w celu czuwania nad dziennikami, opatrzenia w fundusze emigracyi; byle nie stanowić nic wchodzącego w zakres wewnętrznego zarządu prowincyi, bo te już mają swoje władze, w których ufność pokładają.

Komisarze lwowscy oświadczyli, że protestowaćby musieli nawet przeciw ustanowieniu biura korespondencyjnego.

Kiedy już — odezwał się Helcel — Opatrzność tak zrządziła, że jedność w działaniu, a zatem i siła, osiągnięte być nie mogą; kiedy nam nie pozostaje jak obmyślić fundusze na wojnę, nie od rzeczy zapytać: zkąd w Poznańskiem powstała owa nieszczęśliwa wojna, w jakim celu jest prowadzoną, czy nie ma możności i potrzeby położyć jej koniec ? ²³.

Wojna raz wybuchła — odparł Raczyński — prowadzoną być musi z całą energią. Polacy biją się w Poznaniu dla utrzymania honoru polskiego, żeby świat przekonać, że lud polski, włościanie, których ogłoszono za nieprzyjaciół sprawy polskiej, albo dla niej obojętnych, sprzyjają jej najszczerzej i życie dla niej niosą w ofierze.

Z tego wynika — mówił Helcel — że wojna w Poznaniu jest istotnie wojną narodową, kiedy lud prosty bierze w niej udział; wynika dalej z tego, że musi być prowadzoną. Skoro wojna jest narodową, skoro całe księztwo i panowie tu obecni potrzebę dalszego jej prowadzenia

uznają, pytam się panów, co tu w Wrocławiu robicie, czemu się nie bijecie ?

Raczyński odrzekł, że nie może być razem w Wrocławiu i w obozie; inni mówili, że się już bili, ale przewaga sił pruskich uczyniła opór nadaremnym; inni składali się przecięciem komunikacyi.

Dyskusya weszła na tor, na jaki wejść nie była powinna. Wtenczas Meciszewski podniósł kwestyę biura korę spondencyjnego i zaproponował ustanowienie w Wrocławiu komisyi centralnej z władzą na zewnętrz ; co uchwalono jednomyślnie i wybrano komitet redakcyjny, z Lubomirskiego, Cieszkowskiego, Romanowieza i Meciszewskiego ²⁴.

Helcel, delegowany z Krakowa do deputacyi, mającej zanieść protest przeciwko bombardowaniu i zaskarżyć władze wojskowe, tego samego dnia wyjechał do Wiednia.

Komitet redakcyjny ułożył projekt, wedle którego ko-misya federacyjna składać się miała z jedynastu członków: trzech z Królestwa, wybranych przez emigracyę w Wrocławiu bawiącą (!) ; trzech pełnomocników rady lwowskiej, trzech dyktatorów poznańskich i dwóch reprezentantów Krakowa, wybranych przez miasto. Cieszkowski, prawdopodobnie, żeby nie dopuścić do takiej monstrualności, na posiedzeniu podniósł zarzut, że komisya będzie nielegalną, bo ustanowioną przez zebranie bez mandatu ; w miejsce komisyi doradził zawiązanie «ligi zbożowej,» na kształt ligi zbożowej angielskiej, rozciągniętej po całej Polsce, z ajencyą w Wrocławiu, któ-raby załatwiała czynności komisyi i «działała legalnie.» Dzi-wnaby to była legalność, gdyby ajencya zbożowa trudniła się polityką, ale tak u nas pojmowano wówczas legalność.

Myśl ligi przyjęto z zapałem, i z niej wypłynęła niebawem wiadoma liga narodowa poznańska. Próbował jeszcze Meciszewski uratować swoją komisyę związkową, lecz na-próźno. Tymczasem, po za plecami zjazdu, rada gospodarcza emigracyi łącznie z tryumwiratem poznańskim i komite-

16

Helcel bardzo żywo uczuł odniesiony zawód. «Wyjechałem — pisze do Wielopolskiego z Wiednia, 12 maja — wyjechałem według pierwiastkowego mego zamiaru dla tego, iż dowiedziawszy się o postanowieniu członków exkomitetu krakowskiego, niepołączenia się z konferencyą obywateli zgromadzonych, nie mogłem już przez wyjazd mój mieć na sobie pozoru uciekającego przed nimi. Wyjechałem dla tego, aby tych, którzy z głosem podejrzliwości względem nas się zgłosili, przekonać, że fakcyi żadnej nie popieram. Wyjechałem wreszcie dla tego, że ze scysyi odszczepiających się radykalistów i z nieobecności najgłówniejszych obywateli księz-twa, przy widocznem usposobieniu umysłów osób obecnych, nie mogłem nic innego przewidywać, tylko, że z całych tych wielkich dyskusyi i tego wielkiego porodu góry, wylęgnie się ridiculus mus. Czy się to smutne me przewidzenie ziściło, czy nie, to dopiero margrabia wyjaśnić mi raczysz, opisując dokładnie cały dalszy tok wypadków i działań, o co margrabiego, jak równie w ogólności o jak najczęstsze komunikowanie się ze mną, usilnie proszę.

tem krakowskim, zawiązała się w komitet centralny polski, którego czyny są nieznane. Zjazd skończył swój krótki a burzliwy żywot na proklamacyi do ludów, i pokazał raz jeszcze, że nie ma drogi pośredniej między nieładem i porządkiem.

«Adama Potockiego tu raz tylko widziałem, i nie wiele z nim mówiłem ; wczoraj wyjechał do Wrocławia. Comme Roger (Raczyński) il admire votre patriotisme, mais il ne sort jamais de son idée fixe, że szkoda, że....²⁵. Libelt tu był i przejechał do Węgier: oni nie śpią.

«PS. Po zapieczętowaniu listu, odebrałem relacyę obszerną Meciszewskiego ²⁶ z 10 maja. Dobrze, że mnie tam nie było, byłbym się pewnie musiał strzelać. Po tem wszyst-kiem, powiedz mi margrabia, co na to mówi Dembiński, co ów drugi jenerał (Morawski?); co to za prokłamacya; co mówi Jerzy Lubomirski, a teraz Adam Potocki na to wszystko? A tandem ostatecznie, co margrabia? Jeśli pro-klamacya Cieszkowskiego jest w duchu nowego wrocławskiego rządu, jeśli Jerzy Lubomirski i Adam Potocki z całą siłą nie obrócą się przeciw tej nowej centralizacyi, to sądzę, że najlepiej będzie zejść z pola polityki i czekać z rezy-gnacyą śmierci, wśród ruiny Polski, łatwej do przewidzenia. Gdyby zaś Bóg i z tej przepaści wyrwał ojczyznę, to będę posłusznym tym, co przynajmniej energię w działaniach swych okazali. Być też wreszcie może, że same wypadki, sam czas, samo własne szaleństwo i głupota tych, co dziś proskrypcye stanowią, zrzuci ich z tej dyktatury kilkogło-wej, którą sobie bez czynów zdobyli.«

Do jakiego stopnia Wielopolski podzielał zasadę «bez-parcyalności, braterstwa, nieuzurpowania chęci narodu,« będącą wtenczas w ustach wszystkich, to Bogu wiadomo, bo nie ma na to dowodów, a on nigdy mownym nie bywał i swoje wnętrze niechętnie otwierał. Widzimy tylko, że od ogółu się nie oddzielał, szedł z nim razem, robił co można. Doświadczenia z tej pory zebrane, wielki wpływ na dalsze jego życie i zachowanie się wywarły; przeświadczenie, że z prądem idąc, nic trwałego nie zbuduje, przyczyniło się wielce do jego późniejszej, w obec wypadków krajowych postawy. Miał niejedną sposobność przekonać się jak trudno jest u nas żywioły zachowawcze razem zebrać, do działania poruszyć; jak trudno rozerwać owe węzły jedności i solidarności w negacyi, jak wreszcie wypadki niczego me uczą. «Widzę, — pisał Maciej Mielżyński²⁷ — że centralizacyi i jego następstwu, ludziom 1846 r., proponowali panowie wspólną pracę, i że ci podanej im ręki nie przyjęli. Tak jedno, jak drugie, dobrze rozumiem. Chcieliście połączenia wszelkich sił ku jednemu celowi, — oni, zakon, pozostali wiernymi zasadom swym i dążnościom; jak zawsze tak i teraz zostali bezwzględnymi, lecz także i konsekwentnymi, i nie zmienią się quand même. Bez nich, rzecz jest trudna; z nimi może być i niebezpieczna, jak to obecny a nieszczęśliwy stan nasz świadczy. Ztąd przecież naturalnie, że nie wynika, aby bezczynnie pozostać, owszem, czem trudniejsze położenie, tern większe obowiązki usilności, — lecz koniecznie wielkiej oględności trzeba. Różne sposoby być mogą, ku jednemu celowi dążące, lecz nie musi być w żadnej ojczyźnie dwóch obozów. Pod takimi warunkami organizacya, lubo nie niepodobna, przecież nader jest trudna. Pierwsze zadanie, aby nie miała nic rażącego, nic wyłącznego, trzeba przewidzieć wszelkie możliwe kombinacye et ne jamais devenir impossible. Z degenerowanie w partyę lub koteryę, byłoby samokupstwem politycznem, tern okropniejszem, że nas w ojczyźnie nie za wiele.»

Z Wrocławia bardzo wielu uczestników zjazdu udało się do Frankfurtu nad Menem, żeby poiskie interesa w parlamencie popierać.

Cypryan Norwid przysłał kiedyś pani Calergi illustro-waną piórkiem epopeę szlachcica z Podlasia, który wyrzucony na emigracyę, najrozmaitsze przedsiębierze wyprawy, żeby «coś zrobić dla kochanej ojczyzny.» Po różnych niefortunnych próbach, puszcza się wreszcie w morską podróż, każe się wysadzić na wyspie zamieszkanej przez dzikich, zostaje ich królem i bożkiem, — zawsze «dla kochanej ojczyzny.» Po upływie długiego czasu, ten sam okręt zbiera błąkającego się po wybrzeżu, pozbawionego korony, zdegradowanego z bóstwa, z niczem dla kochanej ojczyzny. Wraca więc do Paryża i w szlafroku, paląc fajkę na długim cybuchu, znowu rozmyśla coby tu wynaleść nowego dla kochanej ojczyzny. Coś podobnego przytrafiło się i naszym ziomkom, co do Frankfurtu jeździli.

Przedparlament, układając podstawy nowego porządku świata, między innemi uchwalił także odbudowanie niepodległej Polski. Zacząwszy jednak fundować jedność niemiecką, spostrzegł się prędko, że na rzecz owej Polski przyszłoby poświęcić zdobycze germańskie, obciąć Prusy i

Austryę; więc o przywracaniu Polski mowy nie było, chyba na lewicy między demokratami. Polacy nie mogli uwierzyć w taką nagłą zmianę. Poznańskie wysłało paru deputowanych, między nimi X. Janiszewskiego, który rozumnie i godnie się tam zachowywał, ale naturalnie rzeczy nie zdołał przerobić. Nie wiele więcej bybyły zyskały głosy wszystkich deputowanych z księztwa i z Galicyi, cóż dopiero mówić o staraniach i agitacyi po za parlamentem. Dla załatwienia takiego interesu wystarczało dwóch, albo trzech ludzi ze stosunkami i znajomością terenu; natomiast pojechało kilkunastu ochotników, zupełnie obcych miejscowemu położeniu. Jeden z tych pełnomocników, adwokat Romanowicz, tak opisywał Wielopolskiemu swoja odyseę :

«Bardzo żałuję, iż obietnicy opisania panu margrabiemu szczegółowo tak mych czynności, jak i działań parlamentu, uskutecznić nie jestem w stanie, ponieważ przybyły przed tygodniem deputowany rady narodowej, hr Adolf Poniński, którego do znanych mi deputowanych parlamentu wprowadzałem, wiele mi zabrał czasu i odjazd mój do dnia dzisiejszego spóźnił. W ogólności mam zaszczyt panu margrabiemu donieść, iż w parlamencie partya konserwatystów przemaga ; partya zaś demokratów wprawdzie słaba, ale ma w swem gronie mężów zdatnych i energicznych, którzy ożywieni nadzieją, są tego pewni, iż wkrótce albo będą mieli większość, albo parlament się rozwiąże. Wielu deputowanych, zupełnie nieprzygotowani i nieobznajomieni z stanem rzeczy, tylko figurują i zdatnym miejsce zabierają. Znaczna część deputowanych pruskich i austryackieh jawnie okazują, iż nie chcą, by Prusy lub Austrya była Niemcami, lecz przeciwnie, by Niemcy zostały Prusami lub Austryą; zatem prowincyonalizm nimi włada. Z tej przyczyny sprawa nasza u większej części deputowanych z mylnego uważana stanowiska, albowiem złączonym Niemcom wolnym, ani fortecy poznańskiej, ani kawałka ziemi polskiej nie trzeba. Prusacy zaś twierdzą, i zdaniem swem innych zarażają, iż dla zabezpieczenia Prus przeciw Polsce i Rosyi, linia demarkacyjna, czyli czwarty podział Polski koniecznie potrzebny. Między deputowanymi mamy wielu przyjaciół, którzy mowami treściwemi, na sprawiedliwości, zdrowym rozumie i własnym Niemiec interesie opartemi, temu się sprzeciwiają. U innych przemawia lub nieznajomość stanowiska politycznego, lub też interes prowincyonalny ; w ogólności wielka między deputowanymi panuje niezgoda.

«Utworzono w Frankfurcie i w okolicach towarzystwa robotników {Arbeiter-Vereine), które się bardzo rozszerzają, i z tak zwanymi Turn - Vereine w całych Niemczech do 200.000 osób liczącymi, stanowią jedno ciało demokratyczne, partyi przeciwnej teraz tem groźniejsze, iż ich tworzyciel Vater Pöltz, z Frankfurtu i innych trzech państw niemieckich, w przeciągu dni ośmiu urzędownie wydalony, obranym został deputowanym parlamentu, do którego tymi dniami przez robotników uroczyście wprowadzonym będzie, Starałem się o znajomość Pöltza, udało mi się nadspodziewanie: zyskałem jego przyjaźń, odwiedziłem go trzy razy na wygnaniu w Beckendorf, w Hoechst i w Hanau. Będzie przemawiał za niepodzielnem oddaniem księztwa Poznańskiego i Galicyi, obiecuje ująć naszej sprawie innych demokratów; chciał mnie im przedstawić, lecz to wymagałoby czasu przynajmniej dni czternastu, zatem nie mogąc dłużej tu bawić, poleciłem mu hr. Ponińskiego, męża z sercem i głową, który imieniem naszem w tym duchu dalej działać będzie.

«Polaków w Franfurcie daleko mniej, jak się spodziewałem. Libelt odjechał do Pragi. Został z Poznańskiego Kassius *, Niegolewski, Chosłowski ; z Prus zachodnich, Ły-skowski; z Krakowskiego, Ledóchowski, Trentowski, Kaźmierz Wodzicki, a z Galicyi Poniński i Ziemiałkowski jako sekretarz. Są oni bardzo czynni, ciągle czytają, piszą, drukują i agitują; mają pomocników z emigracyi. Nakupiłem panu margrabiemu wszystkie sprawozdania urzędowe przed-parlamentu {Vorparlament), wydziału pięćdziesięciu {Fünfziger-Anschuss) i parlamentu, tudzież inne pisma, szczególnie różne protestacye naszych deputowanych. Za przybyciem

Pastor protestancki.

mojem do Wrocławia, te pisma panu margrabiemu doręczę; objaśnią one lepiej stan rzeczy, niżelibym ja to uczynić zdołał.

«Położenie emigrantów jest okropne; większa część wraca tu bez odzieży i bez funduszów do dalszej podróży. W Hanau jest komitet trudniący się ich zaopatrzeniem, ten jednak wyczerpał już swe fundusze.

«W Pradze zabawię tak długo, póki moja bytność będzie potrzebną; sądzę jednak, że koło 12 b. m. będę miał zaszczyt służenia osobiście panu margrabiemu; niem to nastąpi, proszę przyjąć....))

Dla zupełności obrazu czasu dodać jeszcze wypada list, pisany 4 czerwca, z Zakrzewa, przez Romana Zuluskiego. Załuski nie był politykiem; do polityki czynnej wciągnęły go w 1831 okoliczności; przy gorącem sercu polskiem, na pół Francuz wychowaniem i przyzwyczajeniami, wierzył w pomoc Francyi i we wszystko co ztamtąd przychodziło ; zresztą był echem usposobienia każdej chwili.

((Korzystając z wyjazdu Henryka Wodzickiego do Wrocławia, zgłaszam się do ciebie kilkoma słowami. Nie potrzebuję się rozpisywać nad tem, co tutaj dzieje się, bo najlepiej w tej mierze ciekawość twoją oddawca tego listu zaspokoić zdoła; a ustne wyłuszczenie rzeczy, pochodzące od człowieka tak wyrozumiałego i rozsądnego jak on, najdokładniejsze wyobrażenie udzielić może o rzeczywistym teraźniejszym stanie tutejszej prowincyi.

«W obec krzyczącej niesprawiedliwości, jakiej tutaj Prusacy dopuszczają się, usiłując pod pokrywką reorganiza-cyi, dokonać nowy i najniesprawiedliwszy podział prowincyi ; w obec złej wiary i obłudy, z jakiemi do tej czynności przystępują, i niecnych środków jakie ku temu używają; w obec gwałtów i teroryzmu, za pomocą którego niszczą a przynajmniej usiłują przygłuszyć wszelkie odezwania się i protestacye ze strony Polaków czynione; nakoniee, obok przewrotności, fałszu i sofizmów, i to nawet oficyalnych, z jakiemi przekręcają wszystko co tu się dzieje, miotając obelgi na Polaków; — w obec takiego stanu rzeczy, mówię,

przekonany jestem, że odezwać się w tej sprawie do opinii publicznej tak we Francyi jak w Niemczech, jest dzisiaj najgwałtowniejszą potrzebą.

«Nikt temu lepiej nie wydoła, jak autor pamiętnego Listu szlachcica polskiego, który w swoim czasie tak silne wrażenie uczynił, i nikt zaiste sprawie krajowej w tej mierze większej przysługi oddać nie zdoła. Teraz właśnie, w chwili kiedy narady sejmu niemieckiego w Frankfurcie odbywają się, a obrady zgromadzenia narodowego toczą się, jest najwłaściwsza pora silnie uderzyć i rzecz całą w właściwym świetle przed sąd świata przedstawić.

rozszar-

za-

«Niech pamiętają, że jeżeli w tern no wem i rozbolałem odrodzeniu się świata, sprawa polska nie zostanie sumiennie i szczerze rozstrzygniętą; jeżeli i tym razem wymiar słuszności odmówiony lub zaprzeczony jej zostanie, nic stałego dla uporządkowania świata, dla trwałości wznoszącej się nowej budowy publicznych wolności, uczynić nie potrafią. Bo Polska, która w każdym ruchu krwawo, jak cień Banka, powstawać będzie, która jak była i jest, odkąd ją pano, największą zawadą i trudnością polityczną, jeżeli nie odzyska swego niepodległego istnienia, nie poprzestanie mięszać i trapić porządek świata, a coraz dalej pędzoną będzie w zawód burzący wszelki układ rzeczy, który ją wyklucza. Żadne usiłowanie, żaden opór sztuczny lub silny wstrzymać tego pędu nie zdoła, bo war coraz bardziej zbierać będzie nowemi krzywdami, nowemi niesprawiedliwościami, zemstą, nawet najgorszemi namiętnościami, aż nareszcie leje całkiem i przekształci dotąd tak czysty i szlachetny charakter narodowy Polski. Aby uniknąć takich ostateczności, teraz a nie później odrodzenie Polski do skutku doprowadzić należy. Ale ku temu, Niemcy co pragną stać się wolnymi, nasamprzód sprawiedliwymi niech się staną; bo jedno bez drugiego ostać się nie może. Wszakże w tej chwili, Francya podaje rękę Niemcom do wabnego tego dzieła, od ziszczenia którego niepodległość i wolność Niemiec zawisła i jedynie stale zapewnioną być może. Że Prusacy i Austryacy, a raczej

ich kapralstwo i biurokracya chcą utrzymać się przy rozbiorze Polski, to do pewnego stopnia pojąć, lecz nigdy usprawiedliwić się nie daje; ale dlaczegożby Niemcy z własną swoją i oczywistą szkodą do tego dopomagać mieli? Co do sprawy polskiej, interes niemiecki jest w jasnej sprzeczności i z interesem dynastyczno biurokrackim Prus i Austryi, i tę sprzeczność wykazać należy.

«Wiesz, mój drogi przyjacielu, jak w zawodzie około interesów biednego naszego kraju, zawsze zgadzaliśmy się z sobą; ile szczerze i rzetelnie zdanie moje przed tobą otwierałem, a więc i w tern zdarzeniu, stanowczem względem mnie, zaklinam cię, bierz za pióro, którem umiesz tak silnie gromić, i jak już raz umiałeś przezwrotność i zbrodnie Austryaków względem nas odkryć i skarcić, tak uczyń to i tym razem z bezprawiami, jakich się Prusacy dopuszczają: tobie ztąd chwała, a krajowi rzeczywisty pożytek będzie. Nie szczędź mu tej przysługi, bo Bóg widzi, że jej od każdego swego syna, więcej dzisiaj niż kiedykolwiek wymaga. Pismu takiemu czyliby nie można dać formę listu na przykład do prezydującego sejmu niemieckiego w Frankfurcie?»

Skorzy do pióra w 1846, Helcel i Wielopolski więcej teraz zajmowali się ruchem słowiańskim w Austryi, który przybierał znaczne rozmiary i nas bezpośrednio dotykał; zapewne czuli także niepłodność apelacyj do trybunału nieziemskiego, w imię sprawiedliwości i wolności, albo abstrakcyjnego interesu ludów. To co mówił Załuski, było wyznaniem wiary politycznej wszystkich ówczesnych Polaków, zapominających, że nie mają z ludzkością doskonałą do czynienia, lecz z ułomną ; że szczęście zupełne, wolność zupełna, nie są z tego świata; że polityka jest sprawą ziemską, w której decydują najprzód ziemskie i pozytywne interesa. Wyrwani sami z rzeczywistości, przez utratę bytu politycznego, sądzili innych po sobie, i zdawali się wierzyć, jakoby sprawiedliwość wyrządzona Polsce miała chorą Europę uzdrowić. Ale przypuśćmy, że ludy, państwa i rządy, idąc za głosem Polaków, skłoniłyby się były ku odbudowaniu Polski; że

Rosya, Austrya i Prusy oddawały wszystko co kiedykolwiek wzięły, aż do ostatniej spornej piędzi ziemi; że usuwały swoje wojska i nie narzucały Polakom żadnej władzy, żadnej formy rządu, zostawiały ich samym sobie. Czy wtenczas Polacy zdolni byli ukonstytuować się w państwo porządne i spokojne; sami u siebie wprowadzić w życie zasady sprawiedliwości i miłości?

Odpowiedzią na to służy: zjazd wrocławski i wypadki

roku 1848.

VIII.

¹

Preussen geht in Deutschland auf.

²

Cytacye wzięte są z broszury Jędrzeja Moraczewskiego : Wypadki poznańskie roku 1848.

³

Krauthofer nazwawszy się Krotowskim, kazał zmianę nazwiska potwierdzić komitetowi, «jako najwyższej władzy narodowej.» Ze wszystkiego, co o nim opowiada Moraczewski, trzeba wnosić, że był niespełna rozumu.

⁴

Jan Koźmian. Stan rzeczy w Poznańskiem. — Przegląd Poznański. 1848.

i) /■>    и , A U- /Н J/J Çd-ti    fvùs Ф ‘ •

⁵

J. Moraczewski. Wypadki poznańskie.

⁶

Na marginesie Wielopolski dopisał: «Pojednanie włościan z właścicielami dóbr, mianowicie w Galicyi; uskromienie

⁷

Oto jej treść: «Zdanie sprawy deputacyi berlińskiej, galicyjskiej i krakowskiej. — Stan prowincyi pod rządem rosyjskim.

—    Stan krajów słowiańskich. — Ogólny plan działania w związku ze stosunkami europejskimi. — Dalsze działanie w Galicyi, Krakowie, Poznańskiem i w prowincyach pod rządem rosyjskim. Udział w instytucyaeh i koncesyach pod trzema rządami. — Podania na sejmy: austryacki, pruski i niemiecki; adies (do cesarza austryackiego). — Organizacya wojskowa. — Kwestya włościańska.

—    Kwestye polityczne i socyalne, organizacya roboty. — Komitety miejscowe i ich atrybucye lokalne. — Postanowienia komitetów o szlachcie, chłopach i stosunkach włościańskich. — Stosunki z Niemcami w Poznańskiem i Galicyi. — Stosunki z Rusinami, Rosyanami i Słowianami. — Organizacya konfe-rencyi na przyszłość, bądź jako rady zjazdowej, bądź jako komitetu ogólnego. — Pundusze.»

⁸

Projekt adresu Wielopolskiego znajdzie czytelnik dalej, przy opisie wypadków galicyjskich.

⁹

Na liście Helcia.

¹⁰

J. Moraczewski, Wypadki poznańskie.

¹¹

Siła liczebna obozów, ciągle zmieniająca się i dla tego niepodobna do oznaczenia, miała dochodzić do dziesięciu tysięcy.

A. Z. Helcel. T. I.

¹²

Ztąd poszła powieść, że Willisen zamierzał popchnąć Polaków do napaści na Rosyę, i inne bajki. Miał powołać Kruszewskiego ; miał mieć zamiar zawezwania Skrzyneckiego ; miał układać plan kampanii rosyjskiej z Chrzanowskim, który brzemienny projektami, z Czartoryskim zjechał do Poznania; miał w tym samym celu znosić się z Mierosławskim. Każdy osądzi, czy człowiek uczciwy, jakim był Willisen, mógł tak zwodzić ludzi, którym dobrze życzył, i pod własnym rządem dołki kopać.

¹³

Korespondencyę arcybiskupa z ministrem prowadził bardzo młody człowiek, świeżo wyszły z uniwersytetu, któremu zalecano nie żałować atramentu i papieru. Nie żałował też jednego i drugiego.

¹⁴

U arcybiskupa.

¹⁵

Mierosławski. Powstanie poznańskie roku 18 4 8.

¹⁶

**• Mierosławski. Powstanie poznańskie.

¹⁷

Stanisława Mycielskiego z Ponieca.

¹⁸

Pisane w pierwszych dniach maja, po rozwiązaniu komitetów w Poznaniu i Krakowie.

¹⁹

Z Wiednia, 5 maja.

²⁰

Wielopolski był podobno obecnym na tem posiedzeniu, ale prędko się usunął.

²¹

H. Meciszewski. Zjazd polski w Wrocławiu.

²²

Zaproszenie wystosowane przez Dembińskiego obraziło emigrantów. Wydelegowano więc do nich Libelta i Moracze-wskiego, ale i tym odrzekli, że nie przyjdą.

²³

Podług relacyi Meciszewskiego.

²⁴

Meciszewski musiał działać w porozumieniu z Helclem, tylko się później poplątał.

A. Z. Helcel. T. I.

²⁵

W oryginale kropki.

²⁶

Zaginiona.

²⁷

Z Clmbienic, 22 maja. Była to odpowiedź na list margrabiego, który musiał opisywać zajścia w Wrocławiu.

ROK 1848.

AUSTRYA. — KRAKÓW I GALICYA. — ZBÓR SŁOWIAŃSKI W PRADZE.

nie mniej jednak mania

Monarchię Habsburgów zaskoczyła burza rewolucyjna w najopłakańszym stanie. Niemoc zaszczepiła w jej łonie radykalne a pospieszne reformy Józefa II, który zamierzył jednym niejako pióra pociągiem zmienić wiekowy organizm monarchii; zlać najróżnorodniejsze żywioły w państwo zcentralizowane, rządzone jednem współnem prawem, z urzędowym językiem niemieckim. Wiele nowości, jak rozporządzenia tyczące się Węgier, Józef sam ujrzał się zmuszonym uchylić; inne napotkały zbyt wielki opór w ludności i nie weszły w zupełne zastosowanie, reformatorska cesarza niczego nie oszczędziła, podkopała zdrowe jeszcze fundamenta państwa, a w miejsce obalonych urządzeń, nowych wznieść nie zdołała. Nie osiągnąwszy celu, jaki sobie zakładał, Józef zatrząsł układem politycznym i społecznym Austryi, Kościół skrępował i sługą państwa uczynił, ustanowił wszechwładztwo biurokracyi, skrzywił wychowanie publiczne i postawił je w sprzeczności z zasadą monarchiczną, finanse wojnami zrujnował; system fałszywego liberalizmu przekazał w spuściźnie następnym pokoleniom. Jego spadkobierca, Leopold, zbyt krótko panował, żeby módz złe naprawić. Nastała dalej pora wojen napoleońskich i wielkich przewrotów w świecie, z których wyszła

tegoczesna Austrya, reformami Józefmskiemi i burzami czasu podwójnie zachwiana.

Zrzekłszy się dobrowolnie niemieckiej korony cesarskiej, Franciszek II przybrał tytuł cesarza austryackiego i, jako Franciszek I, w nowej Austryi, wśród najcięższych i najtrudniejszych okoliczności, przez lat trzydzieści i trzy panował. W powodzeniu czy w upadku, Napoleon I zaćmił współczesne sobie koronowane głowy; następnie błyszczał czas jakiś Aleksander I, i dla tego Franciszek austryacki, który olśniewających nie miał przymiotów, w pamięci powszechnej tak poślednie i mrokiem okryte zajmuje miejsce. Nam Polakom był niechętny, wiele nam szkodził, lecz Austryi i Europie dobrze się zasłużył. Geniuszu Opatrzność mu odmówiła, obok Napoleona geniusz zresztą trudno się mieścił. Zdrowym rozumem obdarzony, <cw każdym calu» monarcha, Franciszek umiał w złej czy dobrej doli, zachować niewzruszony spokój, powagę i godność, czerpane w poczuciu ścisłego obowiązku. Ile razy przychodziło mu spełnić najtwardszą powinność monarszą, tłumił w sobie uczucia ludzkie i ojcowskie, nie zważał na dzienne uniesienia, szedł prostą drogą, z umiarkowaniem, przezornie i wytrwale. Inny człowiek, mniej chłodny i oględny, mniej na wodzy się trzymający, byłby w epoce napoleońskiej Austryę i siebie dziesięć razy zgubił; on dzielnie się przyłożył do ocalenia monarchii i do wyzwolenia Europy z pod jarzma Napoleona. My, co własne cierpienia koiliśmy złudzeniami, cośmy nierównie więcej do zyskania mieli niż do stracenia, długo jeszcze będziemy ślepą cześć oddawać pamięci Napoleona i jego nieprzyjaciół za własnych uważać wrogów; lecz postawmy się w położenie takich Niemców, których Napoleon rozbił i zmiażdżył, którym nasyłał panów z własnego ramienia, których wynarodawiał, gnębił i rujnował ku swojej większej chwale, — a innem okiem patrzyć będziemy na tamte czasy i pojmiemy ich nienawiść względem człowieka i Francyi ówmzesnej. Los Niemiec groził i reszcie Europy, której cierpienia były niezmierne, która musiała pragnąć jak najgoręcej upadku Napoleona. Patryotyzm rosyjski i zima rosyjska złamały to potężne a ciężkie ramię, lecz na dalszy rozwój wypadków, na odbudowanie Europy w duchu lepszej równowagi, na przywrócenie międzynarodowego, pół wieku trwającego pokoju, wpłynęła głównie i przeważnie Austrya, w osobie Franciszka I i Klemensa Metternicha.

W tej wielkiej europejskiej sprawie oba te imiona pozostaną nierozłączne. Austrya miała dobrych wodzów i miernych, ale lepszych czy gorszych Napoleon regularnie pobij ał; wtenczas cesarz występował na scenę, zawierał pokój i polityką starał się naprawić co wodzowie popsuli; w tern zaś cały ciężar spoczywał na barkach Metternicha, któremu cesarz się powierzył, zachowując sobie decyzyę w ważnych wypadkach Trwałym pomnikiem bystrości i przezorności Metternicha, jest ów raport z misyi paryzldej, z 17 stycznia 1811 roku ¹, gdzie przepowiedział dalszy bieg rzeczy i stanowisko Austryi tak jasno określił. Odtąd nie zboczył od podstawnej myśli: szanować dobre stosunki z Francyą, potrzebne dla bezpieczeństwa Austryi; nie przyłożyć ręki do nowych przewrotów; przygotowywać w środkowej Europie, zwłaszcza w Niemczech, elementa przyszłej walki; jednoczyć sprzeczne interesa w spółnym i głównym całej Europy interesie. W zrozumieniu i szanowaniu żywotnych dążności państw ościennych, w ścisłem przestrzeganiu słuszności, leży wielkość Metternicha jako męża stanu, moralna wartość jego polityki, tudzież przyczyna jej powodzenia. W egoizmie zabrnąwszy, jak to Prusacy czynili nigdyby był nie zdobył stanowiska, jakie zajmował, nigdyby był nie doszedł do celu. Z podziwienia godną cierpliwością i wytrwałością, po cegiełce wznosił budowę przyszłej koalicyi ; z Napoleonem szczery, pokazywał mu przepaść przed nim otwartą; względem Prus wyrozumiały, utrzymywał w królu niknącą odwagę,

nie bratając się z partyą Steina i wielkoniemieckich liberałów; w stosunkach z Rosyą oględny, nasnuwał coraz zrywane nici porozumienia: — nikogo nie łudził i nie zdradzał, nigdy się nie spieszył i zawsze na czas stawał. Zdobył sobie tanią sławę Talleyrand, (dis kulawy» umiejętnością zmieniania w porę przekonań i panów; Metternichowi prze-niewierstwa nikt nie dowiedzie. Wysyłając korpus Schwar-zenberga do wielkiej armii, naprzód opisał się co do zakresu wspólnego działania, i Napoleon wiedział z góry o ile może na pomoc austryacką rachować. Śmiałe uderzenie na cofających się Francuzów, przechyliło szale pod Lipskiem. W po-czwórnem przymierzu, w łonie koalicyi, za stołem kongresu, składał Metternich nieustanne dowody umiarkowania, rozsądnej bezinteresowności; dla tego zdołał godzić zwaśnionych, utrzymać jedność tak często grożącą rozbiciem. Wszystkich zadowolnić nie mógł; musiał wiązać stary porządek i obyczaj z nowym, bardzo jeszcze mglistym; baczyć na równowagę sił, wynajdywać sposób pogodzenia niezliczonych pre-tensyi; a owe liczenie poddanych na sztuki, kongresowi zarzucane, mniej było grzesznem wówczas, niż się dziś wydaje ; albowiem uczucie narodowości jeszcze się nie było zbudziło.

Z zamknięciem kongresu, kończy się najświetniejsza epoka karyery Metternicha. Spocząwszy na laurach, zanadto może myślał o utrzymaniu własnego dzieła; z pism jego widać przecież, że nie był zatwardziałym w nieruchomości i uznawał potrzebę iścia z czasem, który znał doskonale, tak jak znał pochodzenie i siedlisko złego, toczącego Europę. Na gruzach starego porządku świata, zaledwie wschodziły jakieś niepewne zarysy nowych form bytu; świat pełen był gwaru teoryi i doktryn, razem w jeden chaos zmieszanych, który przywieść do ładu jednem fiat Jux, mógł tylko Bóg. Ówczesne pokolenia umiały burzyć jedynie i tego codzienne składały dowody; dać im konstytucyę i parlamenta, o co się dopominały, znaczyło tyle co uczynić wyłom na rzecz nieprzyjaciół wszelkiego porządku, na rzecz przewodników mass, zmuszających je żądać coraz więcej, dalszych ustępstw, nowych szczebli, wieść jakoby mających ku gwiazdom doskonalej wolności i szczęśliwości. Pęd ten groził rozerwaniem wszelkich ram i sprowadzeniem materyalnego wywrotu. Ze starcia ludowych dążeń z naturalną, konserwacyjną dążnością władzy, wynikła reakcya ówczesna i tak zwany system Metternicha.

Gdy zewsząd godzono na obalenie międzynarodowych umów i wewnętrznego układu państw ; gdy ustępstwa obiecywały jedynie posłużyć za dźwignię do wywrotu, nie pozostawało rządom jak bronić się i obstawać przy utrzymaniu istniejącego porządku. Lecz na tem wszystko się nie kończyło. Zostawała przyszłość, a w niej możność odnowienia społeczeństwa przez wychowanie młodych pokoleń, przez stopniową poprawę obowiązujących praw i zaprowadzonych instytucyi. Na tem polu rządy wiele, niektóre wszystko zaniedbały, i pod ciężarem tych win właśnie, kolejno później upadały. Żaden zaś nie miał tyle grzechów zapomnienia i zaniedbania na sumieniu, co austryacki; w skutek czego Austrya sama coraz głębiej upadała i system europejski Metternicha coraz bardziej brnął w zastoju, coraz bardziej stawał się nienawistnym Europie, coraz bardziej ujemne wydawał owoce. Bądź co bądź bowiem, Metternich na sprawy ogólne zapatrywać się musiał ze stanowiska austryackiego i pilnować, iżby w ościennych krajach nie wzięły góry zasady rządowe, sprzeczne z zasadami przyjętemi przez jego monarchę.

Z rokiem 1815 w Austryi rozpoczęła się era nieruchomości; budynek Józefiński zgnił i spróchniał; w prawodawstwie, w administracyi, w armii, w wychowaniu, słowem wszędzie wkradło się rozprzężenie. Metternich to widział, przy każdej sposobności zwracał uwagę monarchy na niezbędne reformy, ale zdrowe rady kanclerza rozbijały się o ujemne strony charakteru cesarza. Duchem inicyatywy Franciszek nigdy nie błyszczał, utrzymanie korony i monarchii zawdzięczał innym przymiotom, sile biernego oporu. Przepłynąwszy szczęśliwie najgroźniejsze czasy, w porze pokoju tem mniej okazywał się skłonnym do zmian i inno-wacyi. Wysokie mając pojęcie o godności monarszej, władzą

z nikim dzielić się nie chciał², instytucję stanów przytłumił, prócz spraw zagranicznych sam we wszystko wglądał, do pedantyzmu posuwał przestrzeganie urzędowego zakresu wykonawców swojej woli, bo doradzców mieć nie chciał, oraz biurokratycznego porządku. Kzadko pracował osobiście z ministrami, którzy interesa przedstawiali na piśmie, a pisma ich wędrowały do różnych urzędów po opinie tyczące się szczegółów, i na tem lata daremnie spływały. Projekt Met-ternicha ustanowienia rady stanu, dyskutującej w ohec monarchy, spełzł na niczem. W 1817 zdołał wprawdzie zaprowadzić nową organizacyę ministerstwa spraw wewnętrznych, z kancelaryami nadwornemi dla głównych grup krajów koronnych, lecz najważniejszy plan, ustanowienie rady państwa, z powołaniem do niej delegowanych stanów, poszedł w odwlokę, wrócił na stół dopiero w lat dziesięć, nie został rozstrzygnięty i spoczął w katakumbach dobrych chęci ². Podobnego losu doznał plan ustanowienia administracyi narodowej w pro-wincyach włoskich, a Wóz państwa» ugrzązł tymczasem w bezdni pisaniny i zaległości. Cesarz stawał się coraz upartszym, cięższym i nieradniejszym ; z oszczędnego zrobił się skąpcem Przez oszczędność zredukowano ar mię i rozpuszczono nawet kadry; na kanclerza spadł obowiązek utrzymania pokoju bądź co bądź, gdyż rozbrojona Austrya nie była w stanie czynnej polityki prowadzić. Miewał Metternich genialne pomysły, zwłaszcza co do urządzenia Wschodu, począwszy od pierwszych w Grecji zamieszek; najlepsze plany jednak obracała w niwecz wola bierna monarchy, stan wewnętrzny państwa, ubóstwo sił. Po wojnie tureckiej, w 1829, znowu ostrzegał cesarza, że otwiera się nowy peryod, w którym Austrya winna baczyć na swoje bezpieczeństwo, poprawić finanse, skompletować armię ³• i znowu stanęło na niczem, to jest na odesłaniu raportu kanclerza do innych instancyi, w których spoczął on na resztę czasów.

Franciszek nie lubił nowych twarzy, otoczył się starcami, albo ludźmi, którzy starając się trafić w upodobania swego pana, przeciwni byli najlżejszej zmianie. Chyląc się do grobu, trawiony troską o przyszłość monarchii pod rządami syna, wierzył w Opatrzność, która Habsburga nie opuści, w szczęście Austryi; liczył na pomoc Mikołaja w nieszczęściu; wewnątrz zaś całą pokładał ufność w policyi wszystkowiedzącej i wszechwładnej.

Wraz z cesarzem starzał się i Metternich. Misterna to była organizacya, jakby z delikatnych sprężyn stalowych urobiona; niezmiernie elastyczna i wytrzymała. Długo po niej ślizgać się tylko zdawały wszelkie próby życia, walki publicznego zawodu, nawał pracy, stosunki z kobietami, mnogie i częste ciosy rodzinne; ale któż wie, ile tam sprężyn pękło albo zesztywniało ? W dyplomacyi stworzył szkołę dostarczającą dzielnych ludzi; w innych gałęziach służby, nieudolni lub ospali zwierzchnicy mnożyli podobnych sobie podwładnych; wlekło się wszystko bez ładu i składu, niezręczność w wykonaniu oburzała jeszcze bardziej ludność na dosyć już uciążliwe ścieśnienie elementarnej swobody. Karę za to ponosił Metternich, w opozycyi przeciw jego osobie, rozdmuchiwanej przez partyę rewolucyjną, która głównego w nim czuła nieprzyjaciela. Przeświadczenie o własnej niemocy i walki bez nadziei zwycięztwa toczone, zużywały starzejącego się kanclerza ; wślad za cesarzem, od Miinehen-grätz przestaje już iść samodzielnie w polityce europejskiej, tuli się pod skrzydła Mikołaja, co chwila odwołuje się do wspomnień zjazdu.

Stary cesarz przynajmniej panował, rządził i na pochylonych barkach utrzymywał pękające sklepienie. Po jego śmierci, na tronie zasiadł cień monarchy, człowiek fizycznie niedołężny, umysłowo nierozwinięty, do żadnej nie zdolny pracy. Ożeniony z Włoszką, nieumiejącą po niemiecku, nie znalazł w niej zrazu pomocy. Wszystko co od niego otrzymać się dało, to przyrzeczenie święcie zresztą dochowywane, że nigdy względem nikogo, bez wiedzy ministrów, sam żadnego zobowiązania nie weźmie. Na łożu śmierci, cesarz

17

A. Z. Helcel, T. I.

Tryumwirat nic w Austryi nie zmienił na lepsze, tylko wszystko co było złego, jeszcze gorzej popsuł. Pod Kołowratem rządziła państwem biurokracya i policya, w sposób najniedołężniejszy i najniezręczniejszy. jakby umyślnie pracując nad zdyskredytowaniem władzy i monarchizmu. Forma zabiła myśl, cała czynność rządu kończyła się na pisaninie i przestrzeganiu litery prawa. Słynne są arcydzieła głupoty ówczesnych władz, uganianie się za muchami, kiedy słonie chodziły w biały dzień po ulicach; naiwność cenzury wiedeńskiej, prześlepiającej najzjadliwsze narząd satyry, podczas gdy trzy czwarte książek wydawanych za granicą, najsurowiej proskrybowano, — prawda, że wszystkie sprzedawały się publicznie, opatrzone urzędową rekomendacyą zakazanego owocu. Jak długo rządy istnieć będą, jak długo społeczeństwa nie popadną w anarchię i barbarzyństwo, druk będzie musiał ulegać kontroli i prawnym ścieśnieni om, bo żaden rząd, na to nazwisko zasługujący, nie ścierpi obok siebie nieograniczonej potęgi, działającej na miliony umysłów. Przy ówczesnej formie rządu i stanie opinii, władze miały słuszność, usuwając z obiegu druki siejące błędne teorye, nienawiść albo zgorszenie; tylko należało patrzyć czy się to na co przyda, nie zakazywać książki dla tego jedynie, że ślepo nie chwali istniejącego porządku, albo razi delikatne uszy biurokracyL Inna rzecz także bronić prostą represyą czło-

Franciszek ustanowił mu opiekę w tryumwiracie, złożonym z arcyksięcia Ludwika, ks. Metternicha i hr. Kolowrata. Ten twardogłowy biurokrata, liberał józefińskiej szkoły, miał sobie powierzoną administracyę wewnętrzną. Arcyksiążę, światły i dowcipny, Witz mâcher rodziny cesarskiej, skrycie sprzyjając kanclerzowi, opuszczał go, gdy trzeba było rozstrzygnąć między nim a Kołowratem. Metternich przeto na sprawy wewnętrzne wpływu nie wywierał, i podobno nawet wywierać nie usiłował; rząd nosił przecież jego firmę, choć tytuł wszechwładnego ministra, jaki mu powszechnie dawano, Metternich zawdzięczał tak dobrze własnej wielkiej przeszłości, jak nieznajomości stosunków i taktyce swoich nieprzyjaciół.

wieka zaledwie czytać umiejącego od drukowanej trucizny, a inna upędzać się za książką, przeznaczoną dla dojrzałych i oświeconych. Prześladując literaturę polityczną^ naukową, państwo wystawiało samemu sobie świadectwo moralnego niedołęstwa; ono bowiem trzymając w ręku wychowanie publiczne, powinno było dać klasie oświeconej skuteczną tarczę w wytrawnym sposobie myślenia i nie nurzyć jej kuratelą, której niemoc rośnie w stosunku surowości. Dwanaście lat rządził tryumwirat Austryą i przez te lat dwanaście wychowały się w szkołach rządowych i dojrzały pokolenia czynne w roku 1848.

Metternichowi winniśmy wdzięczne wspomnienie za potępienie rozbioru Polski, w imię moralności i interesu Europy i Austryi, wyrażone w urzędowym dokumencie, w chwili kiedy w zawód dyplomatyczny wstępował ⁴. Jako polityk, zupełniej niż ktokolwiek oceniał korzyści odbudowania Polski i swego przekonania w tej mierze nie zmienił. Przychodziło mu to łatwiej, niż ministrom innych państw rozbiorowych, Austrya bowiem na przywróceniu Polski niepodległej najmniej traciła, a najwięcej zyskać mogła Jeśli do przywrócenia Polski ręki nie przyłożył, tłómaczy go i to, że do r. 1815 Polacy stali w obozie Napoleona i ze Polska stałaby się była najgorliwszym sprzymierzeńcem napoleońskiej Francyi. Nienawidził konstytucyi Królestwa, która pobudzała do żądania podobnych ustępstw cały obóz liberalny w Europie. Nakłaniał Aleksandra do przykrócenia cugli Polakom, bo przejrzał wcześniej, gdzie prowadzą nasze wrzawy sejmowe i zbadał naturę spisków. Łagodny i ludzki, dla ubóstwa Gralicyi znajdywał słowa z serca płynące ⁵ ; podczas powstania roku 1831 umiał pogodzić obowiązki sąsiedzkie z pobłażliwością dla indywiduów; nie szczędził Polakom współczucia, ale ich nie uwodził, jak smutnej pamięci hr. Rechberg. Z czasu późniejszego, miał względem nas, na swojem sumieniu ministeryalnem nie jeden grzech, popełniony z uległości dla Mikołaja. To co u nas się działo, mogło zaiste najlepszych przyjaciół odstręczyć. Kanclerz, walczący z rewolucyą w całej Europie, tuż pod bokiem, w Krakowie i w Galicyi miał do czynienia z nieprzerwanem pasmem knowań anarchicznej i soćyalistycznej natury; czytał manifesta towarzystwa demokratycznego, Katechizmy i Prawdy żywotne, i gdy żaden głos polski przeciw nim nie występował, sądził nas według tych dokumentów, według urzędowych raportów, rzeczy jeszcze czarniej malujących. Sympatyi ani wyrozumiałości dla przyszłej republiki polskiej, dla «wolności jakiej jeszcze nie było,» — odeń nie żądajmy. Zachowanie się biurokracyi galicyjskiej, ani przezeń było natchnione, ani mu wiadome dokładnie; i on zanadto był dobrym szlachcicem, aby wyrżnięcie szlachty polskiej zamierzać. Wiedząc o gotującym się wybuchu roku 1846, chciał mu przeszkodzić, doradził wczesne zajęcie Krakowa, które Collin tak pięknie poprowadził. Przed ciałem dyplomatycznem nie ukrywał, że się obawia ruchu socjalistycznego w Galicyi; liczył naturalnie na wojsko w utrzymaniu porządku^ może w myśli dodawał: w razie nieszczęścia szlachta polska poniesie karę za tolerancyę użyczaną propagandzie. Kiedy dymiły się zgliszcza i krew o pomstę wołała, przeciwko Metternichowi okropnie świadczył tytuł wszechwładnego ministra, o którym wiemy co trzymać, tudzież okólnik z 7go marca, usprawiedliwiający zbrodnie, popełnione w imię zachowawczych i monarchicznych zasad. W nocie brzmi pathos wspólny ówczesnym obrońcom «tronu i ołtarza,» a do smutnych obowiązków ministra spraw zagranicznych lićzy się powinność usprawiedliwiania błędów i niecnot rządowych. Metternich może rumienił się w duszy, podpisując okólnik; może forsował ton, żeby dostarczyć argumentów garstce swych przyjaciół politycznych za granicą; nie znał wreszcie istoty rzeczy i dla honoru państwa mógł powątpiewać o ścisłej prawdziwości podań autentycznych, z których wypływał smutny wniosek, że bezdenna podłość władz z ramienia rządu ustanowionych, przyszła dopiero po zupełnym upadku moralności w rządzie.

I tak było w samej rzeczy; rząd ten istniał tylko z nazwiska, miał przeciwko sobie całą ludność, za sobą nie miał nawet brutalnej siły. Czynni przeciwnicy rządu, ci co go czynem lub gwałtem obalić zamierzali, tworzyli dwa obozy liczebnie szczupłe. Przodem w opozycyi szli liberalni, adwokaci z profesyi i adwokaci wolnomyślnych teoryi, działający za pośrednictwem studentów. Obok nich, rwali się naprzód radykalni demokraci i socyaliści, prowadzący za sobą proletaryat. Kuch rozpoczęli studenci zgromadzeni w auli, żądając konstytucyi, wolności druku i stowarzyszeń, gwardyi narodowej, ściślejszego połączenia z wielką ojczyzną niemiecką. Poparło ich zbiegowisko uliczne, przyszło do krwawego starcia z wojskiem, które cofnięto nie czekając skutku, deputacye naszły na Burg — i Metternich upadł. To było pierwsze zwycięstwo rewolucyi.

Jak w roku 1830, po upadku Burbonów, tak i teraz, po upadku Orleanów, kanclerz zamierzał wystawić korpus obserwacyjny nad Renem, i w tym celu powołał z Pragi księcia Alfreda Windisch-Grätza, iżby mu dowództwo powierzyć. Jak wtenczas, tak i teraz pokazało się, że zaledwie jest czem domu pilnować. Windisch-Grätz chciał wracać do Pragi; kanclerz go wstrzymywał i w dniu fatalnym na obiad zaprosił. Podczas obiadu, powołano Metternicha do Burgu, połączonego jeszcze arkado wem przejściem z pałacem kanclerskim na Ball-Platz. Gdy książę długo nie wracał, Windisch-Grätz, ubrany po cywilnemu, udał się za nim. Schody i korytarze w Burgu pełne były ludzi zbrojnych; wchodził i wychodził kto chciał. Przecisnąwszy się przez tłum, Windisch-Grätz, znalazł w salonie kilku członków rodziny cesarskiej i dygnitarzy, parlamentujących z deputaeyami; w przyległym pokoju kanclerz, z powodu głuchoty nie mogący mięszać się do rozprawy, pisał co miał do powiedzenia. Windisch-Grätz odezwał się do deputowanych, że to nie miejsce, ani sposób traktowania spraw publicznych; że należy im odejść i czekać co rząd postanowi. Deputowani ustąpili; poczęto niezmiernie dziękować jenerałowi za wyswobodzenie i proszono go, żeby poszedł włożyć mundur i wrócił.

W niespełna pół godziny wróciwszy, spotkał na schodach Metternicha, po 40stu latach wiernej służby odprawionego haniebnie, jako zawada i wróg publicznego spokoju ⁶.

Rankiem 14 marca, arcyksiąźę Albrecht objechał w towarzystwie Windisch-Grätza posterunki wojskowe. Garnizon wiedeński wynosił około dziewięciu tysięcy ludzi, wątpliwego ducha. Ofiarowanej sobie dyktatury Windisch-Grätz nie przyjął, lecz pozostał w stolicy i w Burgu zamieszkał z tytułem gubernatora wojennego i cywilnego Wiednia, jako mąż zaufania korony.

Rzeczy szły nadzwyczaj szybko. Dzień upadku Metternicha był pierwszym dniem nowej ery ; ulegalizowano uzbrojenie powszechne i dano wielkie obietnice Drugiego dnia przyszła wolność druku i przyrzeczenie konstytucyi. Trzeciego, nastąpił uroczysty wjazd palatyna węgierskiego z de-putacyą i przyznanie Węgrom osobnego ministeryum, z Ludwikiem Batthyani na czele Czwartego, dymisya ministra policyi Sedlnickiego i burmistrza Czapki. Piątego, uroczysty pogrzeb poległych. Szóstego, rewolucya w Medyolanie. Tydzień nie upłynął, a już Radecki cofał się ku Weronie; Zichy kapitulował w Wenecyi, gdzie oswobodzony z więzienia Ma-nin niepodległość i rzeczpospolitą proklamował. W parze z ruchem politycznym, szedł ruch antireligijny i socyalny, kocie muzyki dla nuncyusza i arcybiskupa, napaści na klasztory, wypędzanie Jezuitów, odmawianie powinności przez

lud wiejski i zabór gruntów dworskich, napady na zamki; wyjątek czynił jeden Tyrol, gdzie najgłębszy panował spokój. Budziły się jednocześnie dążności separatystyczne, antagonizm narodowy między Niemcami i Madziarami a Słowianami. Niemcy austryaccy pragnęli połączenia z wielką ojczyzną germańską, wybierali deputowanych do parlamentu w Frankfurcie; na wieży św. Stefana i na Burgu zawiała niemiecka chorągiew trójkolorowa, czarna, czerwona i żółta. Madziarom nie dość było unii osobistej, zamierzali jeszcze rewindykować partes adnexae korony św. Stefana i wynarodowieniem obcych plemion ustalić własne panowanie.

Ustępstwa czynione pod naciskiem ulicznego hałasu, rząd próbował skrycie cofać, przy pomocy ludzi dawnej szkoły. Ruch spostrzegłszy się, z kim ma do czynienia, de-monstracyami zdobywał coraz nowe ustępstwa. Upadały jedne po drugich dawne podpory rządu, Sedlnicki, arcyksiążę Ludwik, Kiibeck, Taaffe, Kolowrat, który czas krótki piastował prezydencyę pierwszego gabinetu odpowiedzialnego, w czem zastąpił go równie nieradny Ficquelmont. W rządzie odezwały się józefińskie trądy eye, centralistyczne i liberalne, znajdujące prawny wyraz w konstytucyi nadanej, z 16 kwietnia. Dyskrecyonalna władza Windiseh-Grätza nie mogła ostać się obok fikcyjnej odpowiedzialności ministrów ; nie dotrzymywano uczynionych mu przyrzeczeń, że bez jego zgody nic postanowionem i przedsięwziętem nie będzie ; jawni i skryci jego przeciwnicy wszędzie mu stawiali zapory.

Za jedno z najgłówniejszych swoich zadań, Windisch-Grätz uważał czuwać nad osobistem bezpieczeństwem cesarza i bronić go od natarczywych żądań i podstępów. Ferdynand o niczem nie mówił, tylko o złożeniu korony i do swoich Wiedeńczyków strzelać nie pozwalał. Windisch-Grätz o strzelaniu nie myślał; owszem, opierał się naleganiom upartej reakcyi, wołającej o rozstrzygnięcie rzeczy wstępnym bojem, na co nawet środki nie wystarczały. Starając się zgromadzić więcej wojska, dla obrony dworu, odradził na teraz abdykacyę i położył warunek, żeby żadna deputacya bez jego wiedzy przyjętą nie została; ile razy bowiem do-

trzeć do cesarza zdołała, kończyło się na nowych ustępstwach i obietnicach. Burg jak sito drzwiami podziurawiony, dla wszystkich stał otworem ; zamurowano zbyteczne wchody, ale i to, i największa czujność nie wiele pomogły. Jednego dnia, jeden z młodych arcyksiążąt wbiegł do księcia z doniesieniem, że znowu jakaś deputacya jest u cesarza i wielkie tam panuje zamieszanie. Windisch-Grätz przyszedł na czas. Żądano zwołania konstytuanty i uznania zasady wszechwładztwa ludu. Wszyscy gotowi byli ustąpić, jedna cesarzowa Marya Anna, w której nikt energii ani inteli-gencyi dotąd nie przypuszczał, mężnie groźbom czoło stawiła. Czytaj książę, rzekła, podając Windisch-Grätzowi kartkę z żądaniami, dla niej po francusku spisanemi, — czytaj i powiedz, czy możemy przystać na to bez hańby? — Nie, odpowiedział: — J. C. Mość nie może przychylić się do podobnych żądań. — Wszczęła się żwawa sprzeczka, a gdy jeden z obecnych zarzucił, że daremny opór doprowadzi do wymordowania rodziny cesarskiej, cesarzowa zawołała: Eh! bien, plutôt la mort que Гinfamie ! i papier przez deputacyę zostawiony podarła. Odtąd aż do abdykacyi nie przestała małżonkowi służyć za opiekuńczego anioła i najlepszą podporę ⁷, lecz i jej nie zawsze udawało się uchronić go od podejścia. Zasłaniając się własną odpowiedzialnością, gabinet neutralizował wpływ Windiseh-Grätza, który obstając przy dotrzymaniu słowa cesarskiego i zmianie systemu, naganiał chwiejność w postępowaniu i tchórzliwą uległość. Tem mniej pochwalał konstytucyę kwietniową, bo ta ustanawiając jedną reprezentacyę centralną, bez związku organicznego z sejmami krajów koronnych, naruszała historyczne prawa i historyczny układ monarchii, tudzież dawała przewagę Niemcom i liberalnemu mieszczaństwu; podczas gdy on budować chciał na istniejącej lecz rozszerzonej reprezentacyi stanów, z poszanowaniem prerogatyw korony i odrębnych organizmów. Zaniepokojony obrotem rzeczy w Węgrzech i wzrostem panmadziaryzmu, upatrzył w Jelaczycu człowieka zdolnego stanąć na czele plemion słowiańskich z tamtej strony Litawy, oraz służyć tam za podporę monarchii i domowi Habsburgów; z pułkownika posunął go kolejno na feldmarszałka porucznika, tajnego radcę, głównodowodzącego w Ba-nacie, wreszcie na bana Kroacyi, Sławonii i Dalmacyi. Tym sposobem przyspieszył bieg wypadków w Węgrzech. Widząc jednak, jak w Wiedniu wszystko idzie wbrew jego widokom i radom, w drugiej połowie kwietnia usunął się dobrowolnie do dóbr swoich w Węgrzech. Przez w^zgląd na opinię publiczną i niepopularność Windisch-Grätza, gabinet nie śmiał ogłosić pisma cesarskiego z podziękowaniem za oddane usługi, i życzył sobie, żeby tymczasowo książę do Pragi nie wracał.

Ruchy galicyjskie były w początku prostem echem i naśladowaniem tego, co w Wiedniu się stało. Wypadki zaskoczyły kraj w zupełnem rozprzężeniu politycznem i spo-łecznem. Szlachta przygnębiona pamięcią rzezi, strwożona pogróżkami chłopstwa, obałamucona propagandą, umiała tylko wyrzekać, ale niezdolną była ani do rady ani do czynu. Toż samo powiedzieć można o Iepszem mieszczaństwie. Chłopska polityka jak zawsze zamykała się w pańszczyźnie. o której zniesieniu ciągle rozpowiadano, z przydatkiem zwykłych na panów odgróźek. Tak zwana inteligencya, zjedzona do szpiku kości nałogiem spiskowania, powtarzała artykuły katechizmu demokratycznego, i choć formalne sprzysiężenie nie miało czasu na nowo się zawiązać, w małych kółkach radzono bezustannie nad ziszczeniem demokratycznych mrzonek, przy pierwszej lepszej sposobności. Upadek Metternicha wzbudził w niej tyle zdziwienia co radości ; o wybiciu się na wolność zrazu było cicho i dopóki nie przyszła nauka z Poznania, Galicya przyłączała się do chóru wiedeńskich krzykaczy.

W Krakowie, stanowiącym osobne ciało administracyjne, utrzymywała się pamięć odrębności i uraza do rządu austrya-ckiego za morderstwo rzeczypospolitej, czego dotkliwem następstwem była drożyzna i ucisk podatkami. Bardziej niż kiedy Kraków zszedł na małe miasteczko, przeżuwające wspomnienia dawnej wielkości, zamknięte w sobie i oddzielone od reszty świata, który zaczynał się z dawną linią graniczną wolnego okręgu. Tysowskiego dyktatura oduczyła spokojnych ludzi mieszać się do polityki, ale między młodzieżą, rzemieślnikami, niedobitkami dawnych robót, błąkał się duch demokratyczny i spiskowy, w mieszczaństwie zaś błąkała się chęć przewodzenia, jak za dobrych czasów. Burzliwy element nie trudno przychodziło wywieść na ulicę, tylko nikt nim wtenczas kierować nie umiał; jedni kryli się po domach, drudzy strachem zdjęci, z namaszczeniem potakiwali tłumowi. Co się tyczy władz austryackich, z wyjątkiem Stadyona we Lwowie, wszyscy biurokraci końca świata oczekiwali, odkąd Metternicha w Wiedniu nie stało.

Na wieść o wiedeńskich zdarzeniach, lud krakowski zebrał się i poszedł uwolnić więźniów politycznych z r 1846. Podczas gdy zabierano się, dość miękko, do wyłamania drzwi więziennych, Stanisław Jabłonowski, Adam Potocki, Wincenty Wolff poszli w deputacyi do gubernatora Deyma, aby go skłonić do uległości, gdyż inaczej «krew popłynąć mogła.)) Deym uległ i więźniów wypuścił ⁸, poczem ich z okrzykami tryumfu oprowadzano po mieście. —• Naśladując wiedeńskich kolegów, w amfiteatrze nowodworskim studenci także radzili nad dobrem publicznem. Rektor Brodowicz starał się uciszyć zgromadzenie oznajmieniem, że więźniowie polityczni już wypuszczeni na wolność, że gubernator już zezwolił na formowanie gwardyi narodowej i przyjęcie do niej studentów, że pełen dla nich «szacunku,» uzupełni sprawiedliwe ich życzenia. Jeden z obecnych odczytał owe życzenia: aby mło dzież została uzbrojoną i w skład gwardyi narodowej przyjętą; aby prelekcye w uniwersytecie miane były w języku polskim; aby do urzędów przypuszczani byli tylko Polacy; aby uczniowie uniwersytetu podlegali tylko juryzdykcyi senatu akademickiego. — Okrzykiem na cześć Wiedeńczyków profesor Wiszniewski zamknął posiedzenie. ⁹ Na mieście wielka panowała radość, braterskie uściski, nabożeństwa dziękczynne, illuminacye, składki na więźniów; Jutrzenka wyszła bez cenzury. Na przypieczętowanie powszechnej zgody, Deym «świadek spokojności, porządku i przyzwoitego sprawowania się mieszkańców,» podziękował z urzędu krakowianom za dowody «uczuć przychylności dla rządu,» jakiemi odpłacali wyświadczone im «dobrodziejstwa.» Z jakiegoś zebrania w sali nowodworskiej, na którem przeważała «gawiedź,» wyszedł komitet «obywatelski,» jak powiadał: «dla zjednoczenia usiłowań ku dobru publicznemu, pod hasłem jedności, braterstwa i zgody, oraz dla pośredniczenia między rządem i współrodakami.» Obietnicą dobrego sprawowania się, zyskał komitet tymczasowo tolerancyę władzy, i w pierwszych tygodniach istnienia bardzo przykładnie i cicho siedział ¹⁰.

W Tarnowie poszło żwawiej. Od dość dawna lud okoliczny był w ruchu i mówił głośno o ustaniu pańszczyzny; urzędników podejrzywano o podżeganie chłopstwa, a widmo rzezi prześladowało szlachtę ¹¹. W mieście burzył ferment socyalistyczny, zostawiony przez spisek Proletaryuszów. W niedzielę, 19 marca, mówcy różnego kalibru, adwokaci, studenci, rzemieślnicy, czeladnicy, tłomaczyli, że gdy «auto-kracya» w Wiedniu upadła, więc i w Tarnowie upaść powinna; należy przeto urzędników oddalić, przynajmniej ich pilnować, znieść pańszczyznę, zaprowadzić równość, jedność i braterstwo, — precz zatem ze szlachtą «bez szlachetnego serca.» Chłopom przypinano białe kokardy, mówiąc: równość i jedność; chłopi odpowiadali : niema pańszczyzny! Starosta wymógł, źe zaprzestano perorować i kokardy przypinać; ztąd jeszcze większe na szlachtę oburzenie. Nie widząc innego ratunku, szlachta weszła w układy z reformatorami, przyrzekła znieść pańszczyznę, ale w stosowniejszym czasie, gdyż teraz darowizna mogłaby dać powód do rzezi. Na sejmiku w krakowskim hotelu stanął komitet pod prezydencyą Władysława Sanguszki; zrobiono składkę na dziennik polityczny i wybrano deputacyę do Wiednia. Lud zabawiał się wyprawianiem owacyi i tłuczeniem szyb, stosownie do zasługi; krzyczał niech żyje konstytucya, równość i jedność... precz z tyranami... śmierć zdrajcom i szpiegom!

We Lwowie, od połowy roku 1847, urząd gubernatora sprawował Franciszek hr. Stadyon, człowiek wzrosły w szkole biurokratycznej, należący do nielicznych wyjątków rozumnych, energicznych i sumiennych administratorów swego czasu ; liberał józefińskiego kroju. W Tryeście, gdzie przedtem urzędował, najlepszą po sobie zostawił pamięć. Jego samodzielność i pomiatanie biurokratycznemi świętościami, reformatorskie zapędy i gorączkowa czynność, sprawiały, źe go w Wiedniu pomawiano o zbytek klepek w głowie. ¹² Bądź co bądź, na owe czasy Galicya nie mogła spodziewać się lepszego gubernatora. Przyjęto go we Lwowie ozięble. Zwolnienie cenzury drukowej i teatralnej, wywołało urąganie; zbliżenie się Stadyona do szlachty ściągnęło na niego zarzut, że się łasi, a na Polaków, że się poniżają. Wypadek zrządził, że przyjazd Stadyona do Lwowa zeszedł się z rocznicą stracenia Wiśniowskiego i Kapuścińskiego ; dowiedziawszy się o tern, Stadyon zatrzymał się w drodze, a ministrom w piorunującem piśmie wyrzucił, że go narazili na to, «iżby do kraju, któremu powołany był przynieść pokój i zgodę, wstępował w świetle kata ¹³.» Nie ulega wątpliwości, źe Stadyon miał najlepszą wolę i zdolność po temu, aby koniec położyć galicyjskiemu nieładowi. Przywiózł z sobą urzędników Niemców, z którymi przywykł był pracować, ale Polaków wykluczać nie zamierzał i talent cenić umiał. Dał odpowiednie stanowisko Agenorowi Gołuehowskiemu ; powołał do Lwowa Leona Thuna i Henryka Clam-Martinica ; zajął się reformą gminy, uregulowaniem stosunku pańszczyźnianego, poprawą wychowania elementarnego, — lecz wypadki marcowe przedwczesny koniec jego projektom zgotowały.

Stadyon miał pierwszy w mieście piywatną drogą odebrać wiadomość o zajściach wiedeńskich i wieść tę rozpuścić. Nazajutrz rano, 19 marca;, obywatel Jan Dobrzański czytał z balkonu zgromadzonemu ludowi petycyę z trzynastu punk tów, obejmującą następne postulata *: «Gwarantowanie polskiej narodowości, a więc zniesienie wszelkich jej swobodnemu rozwijaniu na zawadzie stojących ograniczeń; zaprowadzenie polskiego języka w szkołach, sądach i urzędach. Oddzielna administracya prowincyonalna. — Powszechna amne-stya polityczna. — Rewizya konstytueyi stanowej i repre-zentacya wszystkich klas mieszkańców na sejmie, który jak najprędzej zwołany być ma. — Zniesienie cenzury a zaprowadzenie praw represyjnych. — Powszechne jak najspie-szniejsze uzbrojenie miasta, w celu utrzymania spokoju i porządku, bezpieczeństwa osób i własności. — Udzielenie ustawy municypalnej, opierającej się na jak najobszerniejszej podstawie. — Powszechne zaprowadzenie szkół dla ludu. — Publiczne i ustne sądownictwo z sądami przysięgłych. — Zupełne zniesienie pańszczyzny i wszelkich poddańczych powinności, z czego galicyjscy właściciele dóbr swoim dotychczasowym poddanym dar uczynić chcą ; również zniesienie zupełne poddańczego stosunku i słuźebnictw obopólnych, istniejących dotąd między właścicielem a poddanymi, i jednoczesne uregulowanie posiadłości. — Całkowita równość obywatelska i polityczna przed prawem wszystkich klas i wyznań mieszkańców. — Obsadzenie urzędów krajowcami tu urodzonymi

Petycyi dawano zwykle datę 18 marca.

w Galicyi, a wykluczenie niekrajowców. — Wojsko krajowe ma w kraju stać, narodową mieć instytucyę i oficerów krajowców.«

Traf zrządził, że petycya, choć nieporządnie zredagowana, zawierała rozsądne żądania i mogła pożyteczny osiągnąć skutek. Zarzucić jej można było tylko owe darowanie w cudzem imieniu pańszczyzny, tudzież wołanie o uzbrojenie, zupełnie niepotrzebne, nikt bowiem na życie, bezpieczeństwo osób i własności targać się nie myślał; za to uzbrojenie miejskiej gawiedzi niezawodnie naruszenie porządku i spokoju publicznego za sobą pociągnąć musiało. Nie w innem też celu, jak dla zyskania środków obalenia władzy, przywódcy ruchów rewolucyjnych kazali spokojnej ludności dopominać się o broń, pokazując jej zarazem malowane niebezpieczeństwa, które w Galicyi, a szczególnie we Lwowie wcale nie istniały. «Szybkie spełnienie życzeń kraju, jest jedynym środkiem zapobieżenia niebezpieczeństwom, któremi zagrożony jest spokój, porządek, życie i własność,» — kończyła petycya lwowska, nastrojona do powszechnej nuty. Kozsądek i umiarkowanie cechujące jej treść, były na nieszczęście dziełem trafu, gdyż najpierw szło o to, żeby z miejsca ruszyć, dać znak życia, przekonać się jak daleko idzie uległość władz i zdobyć przy tej okazyi inne pozycye.

zaraz

Wieczorem, podanie opatrzone mnóstwem podpisów ludzi umiejących i niemniejących pisać, było w ręku Stadyona, a nazajutrz w drodze do Wiednia. Nie czekając skutku, przywódcy ruchu zażądali od gubernatora wypuszczenia więźniów politycznych, swobody druku i gwardyi narodowej. Odbywało się to według wiadomej wszystkim recepty: szła deputacya z żądaniami i groziła rozlewem krwi; tłum zgromadzony na ulicy, popierał ją krzykiem. Więźniów Stadyon uwolnił; ułożył z dziennikarzami i drukarzami, że on sam będzie cenzurę prowadził i nie dopuszczał szerzenia pism obrażających moralność albo podżegających do naruszenia porządku; tymczasowo zgodził się na utworzenie legii akademickiej, i poszedłszy na ratusz, sam wpisywał ochotni-

ków i odbierał od nich przyrzeczenie, że broni użyją tylko w obronie porządku i własności ¹⁴.

Nazajutrz nowe zbiegowisko, aby wymódz wydanie broni, po straży bezpieczeństwa z roku 1846, złożonej w arsenale, do którego tłum począł się dobijać. Stadyon nie ustąpił, dodając, że jeśli jego powaga nie wystarczy do utrzymania porządku, złoży władzę w ręce dowódcy wojsk. Gdy mu znowu rozlewem krwi zagrożono, odparł, że odpowiedzialność spadnie na głowy sprawców nieporządku, i że lepiej, żeby jej teraz trochę pociekło, niż żeby później całe polały się strumienie. Przypadkiem wybuchł pożar na przedmieściu i jak to było w zwyczaju, zaalarmowano załogę ¹⁵. Widok bagnetów tak ostudził zapał petentów, że hałasując, rozeszli się do domów.

Już podczas pierwszych układów ze Stadyonem, utworzył się był «komitet bezpieczeństwa,» któremu Stadyon nie dozwolił otwarcie istnieć, ale «mężowie narodu» znaleźli sposób stworzenia «władzy narodowej,» niezbędnej do szerzenia nieładu. Pod tytułem «Rady Narodowej» Dobrzański założył dziennik, później zmieniony w Gazetę Narodową; ów komitet bezpieczeństwa wypłynął na jaw jako redakcya dziennika, nazwał się także ((radą narodową,» która być miała «pośrednikiem w licznych między rządem a ludem sporach, ogniskiem opinii publicznej, przytułkiem dla uciśnionego, dźwignią dla pognębionego, ucieczką dla zapomnionego¹⁶.»

Niebawem nadeszła z Poznania nauka, żeby naśladować tamtejszy przykład, żądać niepodległości, gromadzić ludzi i broń na wojnę z Rosyą. Dowiedziano się także, jakie niezmierne ustępstwa Węgrzy zdobyli, na pozór samem ukazaniem się w Wiedniu. Na zawadzie stała już wysłana petycya ale na konsekwencyę nie bardzo zważano. Rada narodowa ułożyła adres i wyprawiła się z nim w deputacyi, dobrawszy sobie różnych ochotników i paru ludzi znaczniejszych, potrzebnych dla ułatwienia wstępu do Burgu i do ministrów ¹⁷. Na czele deputacyi znalazł się niewiadomym, a raczej aż nadto dobrze wiadomym sposobem — Jerzy Lubomirski. Po drodze namówiono komitet krakowski do udziału w patryo-tycznej wyprawie.

Szczególnym zaiste był dobór ludzi, mających repre • zentować Polskę w obec tronu Habsburgów, ale cóż rzec dopiero o dokumencie wiezionym przez deputacyę, o mądrości stanu w nim złożonej i sposobie jej przedstawienia. Arcydzieło lwowskich Machiawelów najlepiej w zupełności przytoczyć, — niech się samo chwali. Dla zrozumienia użytych argumentów, dodać tylko wypada, że na wstępie zaraz usiłowano wmówić w rząd, jako patent cesarski z 15 marca, zapowiadający poszanowanie narodowości i praw historycznych krajów koronnych, obowiązuje Austryę — do odbudowania Polski, i takiego ku temu użyto rozumowania:

«Nadzwyczajne wypadki, następujące jedne po drugich, zmieniły całą istotę polityki europejskiej. Jednej chwili upadły systemata, popierane czas długi przemocą bagnetów i usilnością najcelniejszych rozumów dyplomatycznych. Widocznie wyrobiła się udzielność narodów, przeciw której nic już nie pomogą najpoważniejsze dekreta i najliczniejsze wojska. Aby z tych gromadzących się¹⁷ burz wyjść ze sławą i korzyścią, potrzeba według charakteru zdarzeń spiesznie zmieniać swoje polityczne dążności, i na tej nowej drodze postępować szczerze i stanowczo. Wahanie się, niepewność, oczekiwanie bezczynne może przynieść radę dobrą, ale zapóźną. Część Polski, która pod twojem, NPanie, zostaje panowaniem,

od czasu nieszczęśliwego rozszarpania naszej ojczyzny, znajduje się teraz w niebezpiecznem i coraz bardziej grożącem położeniu. To nas znagliło, mimo adresu, jaki do tronu zanieśliśmy w dniu 18 marca b. r., przedstawić ci teraz, NPanie, w połączeniu z obywatelami cyrkułu krakowskiego, osobiście nasze obawy i domagać się koniecznych teraz i jak najprędszych zapobieżeń od klęsk i cierpień, zagrażających tronowi twemu, ludom twoim i całej cywilizacyi. My, z położenia naszego, najpierwej na nie narażeni będziemy, a sympatya wszystkich narodów sprawiedliwie przeczuwała, że czeka nas podobno powtórnie, już raz zaszczytnie spełnione powołanie, być przedmurzem Europy od wciskającej się do niej niewoli i ciemnoty. Czuli to wielcy poprzednicy twoi, NPanie, że gwałt rozbioru, popełniony na narodzie naszym, był wielką niesprawiedliwością, a nawet politycznym błędem. Od tej chwili zaczyna się długi szereg starć, prześladowań i nienawiści niegdyś przyjaznych sobie narodowości : niemieckiej i polskiej. Od tej chwili zaczęło podupadać europejskie znaczenie potęgi austryackiej, bo potęga polityczna narodów jest względna, a państwo mające obok siebie potężniejszego sąsiada, ma zawsze miejsce podrzędne. Wyznajemy z wdzięcznością, że na kongresie r. 1815, ministeryum twoje ¹⁸ domagało się naprawy tych krzywd, widziało potrzebę odbudowania Polski całej i niepodległej. Co okoliczności utrudniały wtedy, mogą dziś okoliczności ułatwić. Nie taimy, że to jest ostatecznym kresem naszych życzeń; że dla tej nadziei gotowi jesteśmy przelewać krew, oddawać życia i majątki. Ta myśl tylko może wydobyć wszystkie siły narodowe, skłonić do najcięższych poświęceń. Z całą tedy otwartością, z całą tedy ufnością, do jakiej nas upoważnia patent W. С. K. Mości z 15 marca b. r., uznanie i poszanowanie każdej narodowości zapewniający, przedkładamy ci, NPanie, sądem dziejów i głosem całej Europy utwierdzone

18

przekonanie, że narodowość polska przez rozbiór Polską roku 1772 zgwałconą została, że przeto w oświadczeniu W. C. K. Mości, iż narodowość naszą uznać i szanować chcesz, słusznie upatrujemy chęć uchylenia traktatów podziału Polski.»

Ciekawem byłoby wiedzieć, czy Machiawele lwowscy, którzy dla nadania sobie pozoru wielkich polityków, «błąd polityczny« uważali za uczynek gorszy niż niesprawiedliwość, i tak mądrze o równowadze europejskiej rozprawiali, — czy w rzeczy samej pochlebiali sobie, że ich interpretacya patentu z 15 marca trafi do przekonania rządu, i skłoni go do wyrzeczenia słowa, które właśnie wystawiało Austryę, ze wszech stron zagrożoną, na nieomylne najście ((potężniejszego sąsiada?» Prawda, ku obronie, ofiarowano przymierze Galicyi.

«NPanie, jeżeli ci droga całość tronu, jeżeli ci droga pomyślność ludów twoich, nie ociągaj się ze słowem zbawienia naszego. Bóg je już wyrzekł na niebie, a ty je powtórz na ziemi. Na to słowo miliony rąk uzbroją się między wszystkimi ludami. Głos narodu, któremu mówić wolno, jest zawsze głosem prawdy. Nie łudźmy się 1 Traktat wiedeński złamany w całej Europie. Wojna się zdaje nieuchronną. My nie lękamy się wojny, ale chcemy być gotowi zawczasu. Kiedy przez kilka wieków rozlewaliśmy krew naszą za drugich, chcemy ją teraz przelać za drugich i za siebie. Na hasło ojczyzny zmartwychwstającej, uderzą serca wszystkich Polaków. Ale Galicya jest słaba, ogołocona z wojska, pozbawiona wszystkich środków obrony, zdana na łaskę pierwszego lepszego zaborcy. Przeto, aby się nie stać łupem nieprzyjaciół twoich, NPanie, i naszych, potrzebujemy twojej opieki, chcemy być w przymierzu z Austryą i wszystkimi składającymi ją ludami. Przymierze to nie może istnieć, tylko na podstawie szczerości i prawdy, na podstawie wspólnych i odpowiednich czasowi swobód, jak to już istnieje faktycznie w Węgrzech, a szczególnie w W. Ks. Poznańskiem, zbliżonem do nas jednością pochodzenia, jednakowością przeszłości i podobieństwem stosunków.» '

Po takiem przygotowaniu, występowało główne żądanie :

«Dla tego prosimy: o sankcyę dla Komitetu Narodowego, złożonego z Polaków powszechne zaufanie mających. Aby komitet ten prowizoryczny zajął się natychmiast całą wewnętrzną reorganizacyą kraju na posadzie czysto narodowej, bo ta tylko może dać rękojmię porządku i spokoju i zadowolnie mieszkańców; aby przedsięwziął doraźne urządzenia wewnętrzne, odpowiednie duchowi czasu i naglącym potrzebom narodu ; aby ułożył plan przyszłej konsty-tucyi kraju i ustanowił prawidła wyboru do przyszłego zgromadzenia narodowego, mającego zastąpić dawny sejm, w składzie swoim niedołężny i przez naturę państwa konstytucyjnego de facto już nieważny i rozwiązany; — aby wyznaczył komisye, jakie się okażą potrzebne do rozwiązania wszystkich rzeczonych kwestyi organizacyjnych, administracyjnych i społecznych ; — aby nareszcie rozprzestrzeniał działalność swoją na zasadzie następujących, w adresie z 18 marca po części już objawionych życzeń narodu.»

Jakby na złożenie dowodu, że szło o nic mniej, tylko o zupełną abdykacyę rządu na rzecz komitetu narodowego, adres wyliczał przyszłe tej władzy atrybucye :

1.    «Oddalenie urzędników dotychczasowych, wedle potrzeby uznanej przez komitet, i obsadzenie opróżnionych miejsc przez krajowców.

2.    «Uorganizowanie gwardyi narodowej na najobszerniejszej podstawie w całym kraju, wedle potrzeb, jakie komitet za słuszne uzna.

3.    «Wojsko własne narodowe, zorganizowane przez komitet, złożone jak najspieszniej z krajowców i przez krajowców, lub przychylnych sprawie naszej i chcących jej służyć cudzoziemców, dowodzone. Pierwszym onego zawiązkiem mają być pułki rekrutowane dotąd w Galicyi, o których najspieszniejszy powrót do kraju i oddanie pod zarząd ko-misyi organizacyjnej przez komitet wyznaczonej, upraszamy jak najusilniej. Wojsko zaś, teraz w kraju będące, ma być natychmiast wezwane do przysięgi, iż nic nie przedsięweźmie przeciw naszym instytucyom narodowym, jak długo jest

w kraju, i tymczasowo używane do utrzymania porządku i bezpieczeństwa po wsiach.

4.    «Zaprowadzenie języka polskiego w szkołach, sądach, wszystkich sprawach publicznych i urzędach ; w szkołach zaś dla ludu takiego narzecza, jakie według miejscowości

* jest przeważającem.

5.    «Zwołanie jak najrychlej sejmu, czyli zgromadzenia narodowego, według zasad konstytucyjnych, wyrobionych przez komitet. Główną i konieczną jego podstawą ma być reprezentacya narodu bez różnicy klas i wyznań, przeto składać się będzie z duchowieństwa, posiadaczy ziemskich, obywateli miejskich, włościan i wszelkiej inteligencyi, chociażby niemających własności.

6.    «Dziękując za zniesienie cenzury i zaprowadzenie wolności druku, prosimy, aby zgromadzanie się w celu narad o potrzebach kraju nie było zakazywane, jak tego świeże mieliśmy przykłady.

7.    «Powszechna amnestya, o którą prośbę naszą powtarzamy, a dziękując NPanu za wypuszczenie cywilnych męczenników politycznych, prosimy najusilniej o podobną i konieczną amnestyę dla wojskowych, którzy dotąd siedzą w więzieniu, i o wolny pobyt w kraju dla więzionych tutaj rodaków naszych z prowincyi polskich, pod obcem panowaniem będących. Równie też o uwolnienie tych nieszczęśliwych, którzy wyłączeni zostali z amnestyi pod pozorem zabójstw lub innych zbrodni, popełnionych z powodu ruchów politycznych ¹⁹. Wypuszczenie tych więżni zdaje się tern sprawiedliwsze i konieczniejsze, kiedy i ci, co lud do morderstwa i rabunku namawiali, albo ludowi w tern przewodniczyli, nie byli sądzeni i karani, a my w ehrześciańskiej miłości wszystkich zapomnieć chcemy ; więc niech i ci uwolnieni zostaną, którzy względem nas zupełnie niewinni, tylko powstawali gwałtownie przeciw systemowi już obalonemu. Do uzupełnienia tej amnestyi potrzeba, aby wszyscy amne-styowani wrócili do dawnych praw i własności, aby zdjęte zostały z majątków wszelkie sekwestra, konfiskaty i preno-tacye, dotyczące się osób politycznie skompromitowanych.

8.    «Publiczne i ustne sądownictwo z sądami przysięgłych, do czego komitet ma wypracować plan i podać pod rozpoznanie sejmu.

9.    «Zrównanie w obliczu prawa wszystkich stanów i wyznań jest zasadą przeważającą w całej Europie. Pomyślność państw zawisła od wolnego i zgodnego rozwoju wszystkich narodowych potęg, od ich użycia ku powszechnemu dobru. Prawdziwa miłość ojczyzny tam tylko być może, gdzie ojczyzna pomiędzy dziećmi swoimi różnicy nie czyni. Zresztę sprawiedliwość wymaga, aby każdy pełniący obywatelskie powinności, używał wszystkich praw obywatelskich. Przeto zdaje nam się koniecznem, aby wszystkie w narodzie klasy i wyznania przypuszczone były do równych praw obywatelskich i politycznych, aby ustały natychmiast wszystkie podatki do religii przywiązane, i wszystkie wyłączności i ograniczenia z powodu jakiejkolwiek religii. Duchowieństwo zatem obu obrządków i ewangeliczne i wszelkich innych wyznań, ma używać równych praw, przywilejów i dostojeństw {sic?).

10.    «Udzielenie nowych ustaw gminnych dla miast i wsi, opartych na jak najobszerniejszych swobodach, iżby nie ograniczały obywateli miejskich i wiejskich, ale dawały im rękojmie swobodnego wzrostu miast i gmin wiejskich.

11.    «Przekształcenie istniejącego dotąd ohydnego systemu policyjnego, wedle istoty konstytucyjnej, aby nikt dowolnie nie był więziony i prześladowany, lecz żeby wedle zasad aktu Habeas corpus²⁰ postępowano.

Uważmy dobrze, iż alfą i omegą adresu była «sankcya,» było zatwierdzenie i ulegalizowanie samozwańczego komitetu, pochodzenia którego nikt nie znał, któremu nikt mandatu nie udzielił, a który dążył do władzy nieograniczonej, absolutnej, prawodawczej i wykonawczej, do dekretowania o stosunkach włościańskich, do rozporządzania wojskiem, — który, jednem słowem, chciał rządzić i panować w kraju.

12. «Uwolnienie dotychczasowych poddanych od pańszczyzny i powinności poddańczych i nadanie im własności gruntów poddańczych jest kwestyą żywotną, a nawet faktem historycznym (?!) utwierdzonym z jednej strony wolą i gorącem życzeniem dotychczasowych właścicieli pańszczyzny, z drugiej głosem powszechnym dotychczasowych poddanych. Komitet prowizoryczny ogłosi ustanie pańszczyzny i nadanie włościanom własności gruntów rustykalnych w całym kraju, a sej m zwołać się mający, wyrzekać tylko będzie o służebnictwach, dominiach, urbaryalnym podatku, uregulowaniu posiadłości i w ogólności o warunkach, pod jakimi uwolnienie od pańszczyzny i danin ma się zamienić w prawo wszystkich obowiązujące.

«Wszystkie te życzenia wyrażamy w tej najusilniejszej prośbie: o niezwłoczną sankcyę komitetu narodowego.»

Ten to adres nieudolny i obrażający rozsądek, Wielopolski chciał zastąpić innym. Trzymając się ram zakreślonych, i on zaczynał rzecz od postawienia zasady niepodległości, bo inaczej niktby adresu był nie podpisał, ale zasadę motywował przyzwoicie: «Pod tchnieniem nowem wolności, Zachód cały, Niemcy całe, ludy i ich monarchowie wyłamują się z pod traktatu wiedeńskiego. Dla nas także mowy już być nie może o opisach tego traktatu, tylokrotnie niedotrzy-mywanego co do udzielenia instytucyi narodowych królestwu Galicyi i Lodomeryi, a nie dawno jeszcze pogwałconego co do swobód miasta Krakowa i jego okręgu. W życiu nowo zawiązanem, Niemcy dążą do jedności w sobie, w której dla nas miejsca nie ma; monarchia austryacka przez zape-

wnioną jej konstytucję, centralizuje się w jedną wspólną reprezentacyę, w której ubezpieczona nam narodowość zagi-nąćby musiała. Właściwą dla nas i prawdziwą jedność my odtąd tylko znaleźć możemy w połąezeniu się nowem z częściami polskich prowincyi, których rozerwanie dziełem kongresu wiedeńskiego uświęcone być miało. Gdy tym sposobem Europa w nowe, nie wynalezione jeszcze układa się stosunki, naszym dążeniom niezmiennym jasny cel jest wytknięty w oświadczeniach przodków twoich, NPanie. Nie zapomnieli ojcowie nasi, nie zapomni historya, jak niechętnie i z jaką zgrozą cesarzowa Marya Teresa posunęła rękę do zagładzenia naszej ojczyzny. Nasze zaś pokolenie świadkiem było oświadczeń dostojnego ojca W. C. Mości na kongresie wiedeńskim, gdy pełnomocnik jego złożył pamiętną deklaracyę... I przez Europę, i przez nas, oświadczenie to było zawsze uważane za obietnicę dla narodu naszego, której ziszczeniu pomyślnych tylko okoliczności zbywało. Dzisiaj, pod berłem twojem, NPanie, wypadkami marcowymi odrodzonem, nadeszła dla W. C. Mości sposobność wypłacenia Polakom dawnego długu przodków twoich. My, wybrani delegowani mieszkańców Galicyi wraz z okręgiem miasta Krakowa, z otwartością jaka mężom wolnym, zgromadzonym u tronu wielkiego monarchy przystoi, oświadczamy, iż tylko niepodległość ojczyzny naszej zaspokoić nas może. Na wszystkich zebraniach, do których udziału nas nowe instytucye powołają, wołania nasze głuszyć będą obrady ludów, póki nam sprawiedliwość wymierzoną nie zostanie. Pojmujemy jednak, że przez wstrzą-śnienia i zmiany wszelkich dawniejszych między krajami stosunków, W. C. Mość, zaniem się z obietnicy dostojnego ojca uiści, potrzebuje porozumieć się z przyjaznymi naszej sprawie rządami. Będziemy więc cierpliwymi, a gdy chwila sprawiedliwości ze strony rządu W. C. Mości i jej sprzymierzeńców nadejdzie, będziemy skłonni wejść w układy, któreby niepodległość narodu naszego i wolność ludu polskiego zapewniając, ustaliły zarazem porządek społeczny prawo.» — Po takim wstępie, w którym odzywa się poseł rządu narodowego do Anglii, przychodzi główna część adresu,

niej występuje organiczna polityka Wielopolskiego. «Zaniem wszakże ostateczny kres dążeń naszych, za twojem NFanie, przyczynieniem się osiągniętym będzie, nagłość chwili obecnej wymaga niezbędnie środków zaradczych. Jako owoc długoletniej polityki ks. Metternicha, stosunki między włościanami naszymi w Galicyi a właścicielami dóbr są, mianowicie od czasu bezkarnych mordów galicyjskich, głęboko wzburzone i zdrażnione. Oddawna już Galicya, przez stany swoje, upominała się o stanowcze urządzenie tych stosunków, lecz to właśnie, iż szlachta o ich regulacyę upominała się, było dostatecznym powodem do odmowy. Dzisiaj nie zmiany już tylko w sposobie odbywania pańszczyzny, lecz zupełne zniesienie pańszczyzny i wykup jej, kraj ten uspokoić jest w stanie. Obok tego, cienie Boguszów, Rej ów, Kotarskich wołają o sprawiedliwość; sprawcy morderstw, Szela, Breindl, bezkarnie przechodząc się po ziemi ojców naszych, którą krwią zmazali, obrażają sumienie publiczne. Wywołanie sprawy publicznej przeciw nim jest niezbędne, a skoro wyrok potępi zbrodnię, wspaniałomyślność WCMości będzie umiała wybrać osoby, które jako uwiedzione, na ułaskawienie monarsze zasługiwać mogą. Póki wymiar sprawiedliwości nie nastąpi, nie da się umorzyć anarchia moralna naszego społeczeństwa, i wszelkie dobrodziejstwa włościanom, we względzie stosunków majątkowych wyświadczane, będą miały pozór nagrody za zbrodnię, na nowo zatrują sumienie ludu prostego. — Potrzebne jest dalej, dla obalenia znienawidzonej i przewrotnej hierarchii urzędniczej, która u nas główną była podporą zbrodni, aby nastąpiła reorganizacya Galicyi i Krakowa we względzie administracyjnym i sądowym, w ten sposób, iżby urzędy wszelkie, nie przez osoby prowincyi obce lecz przez obywateli miejscowych sprawowane, były. Od udziału w urzędach nie myślimy bynajmniej wyłączać Niemców, szacunek publiczny mających, a między nami od dawna osiadłych. — Potrzebne jest uzbrojenie narodowe dla utrzymania porządku wewnętrznego. Rok 1846 okazał iż wojsko nie jest w tym celu dostateczne; obawy takich samych rzezi grożą i teraz, pod natchnieniem

ą / 'itÿTSy £ H *

przewrotnych urzędników. Uzbrojenie to nie będzie miało nic nieprzyjaznego względem rządu W. C. Mości; wojska w Galicyi i Krakowie pozostaną na miejscu, byleby nasze prawa szanowały, a uzbrojenie nasze krajowe, dziś głównie dla utrzymania porządku publicznego potrzebne, stanie się pomocą i obroną dla W. C. Mości i jej krajów dziedzicznych, jak niegdyś hufce Sobieskiego. Dla tych więc powodów, niżej podpisani upraszają W. C Mość:

1.    «0 niezwłoczne zwołanie sejmu Królestwa Galicyi i Lodomeryi, któremuby stosownie do uczynionych wniosków, przedłożono projekt ustawy o stosunkach włościańskich ;

2.    «o polecenie sądowego dochodzenia przeciw Szeli, Breindlowi, Berdtowi i innym wspólnikom winy morderstw i rozbojów w 1846 popełnionych;

3.    «o ustanowienie komisyi, któraby, pod przewodnictwem gubernatora lub komisarza cesarskiego, składała się z obywateli prowincyi, przez stany galicyjskie wybranych, i zajęła się organizacyą narodową administracyi, sądownictwa, wychowania i siły zbrojnej krajowej ;

4.    «o otworzenie granicy Galicyi i okręgu Krakowa dla emigrantów, którzy dotąd w oddaleniu od ojczyzny życie na tułactwie pędzili. Już W. C. Mość wspaniale przebaczyć raczyłaś osobom uwięzionym za przestępstwa polityczne; nie odmawiaj dobrodziejstwa tego rozciągnąć do tych, których jedynem przestępstwem było oddalenie od ojczyzny i gorzkie tułactwo.

«Winniśmy sumiennie oznajmić W. C. Mości, że niepewność i nieczynność, jaka we wszystkich działaniach władz w Galicyi i Krakowie się okazuje, najsmutniejsze dla tych prowincyi pociągnąć może następstwa, i mnogie w nas rodzi obawy. Wypadki, które w roku 1846 kraj nasz krwią dotąd niezmytą zalały, mogą się ponowić. Jeżeliby więc ministe-ryum odpowiedzialne W. C. Mości do niniejszych próśb naszych przychylić się nie chciało, nie raczy nam W. C. Mość mieć za złe, gdy ulegając koniecznej potrzebie, my ocalenia siebie, równie jak i ciebie, К Panie, dobrowolnem uzbrojeniem, na naszą odpowiedzialność weźmiemy.»

Pobieżne porównanie obu tekstów wystarcza, aby poznać, który był lepszy. Wielopolski żądał rzeczy możliwych do otrzymania i pożytecznych dla kraju, gruntownej reorga-nizacyi w duchu narodowym, przedsięwziętej przez legalnych reprezentantów ludności, łącznie z rządem; na co rząd mógł przystać. Rozwiązywał kwestyę włościańską, na podstawie wykupu pańszczyzny i za pośrednictwem sejmu. Co mówił o potrzebie uzbrojenia dla uniknięcia nowej rzezi, było naj-szczerszem z jego strony, wiadomo bowiem jaka trwoga wszystkich przejmowała; pamiętano także, iż w roku 1846, gdy wojsko pozostało nieczynnem, w wielu miejscach napadnięci zawdzięczali ocalenie temu, że mieli broń i sami się bronili ²¹. Nie ostatnią zaletę projektu Wielopolskiego stanowił punkt «o wywołaniu sprawy publicznej» przeciw sprawcom mordów roku 1846, gdyż kara była konieczną dla «umorzenia» moralnej anarchii w społeczeństwie, dla oczyszczenia pojęć ludu wiejskiego, dla usunięcia wniosku, że nowe dobrodziejstwa i zniesienie pańszczyzny jest dalszym ciągiem nagrody za krwawą służbę i zbrodnię. Tego «głodu sprawiedliwości» lwowscy Machiawelowie nie czuli, i przez «miłość chrześciańską» gotowi byli wszystko zapomnieć, byle im zwrócono kilku ludzi, z wyjątkiem Czaplickiego, prostymi zbrodniarzami będących.

Wielopolski pisał swój adres między 4 i 6 kwietnia; w tym dniu zaś adres galicyjski został właśnie urzędownie

wręczony.

Jadąc do Wiednia, deputacya wstąpiła do Krakowa. Tamtejszy komitet składał się z maryonetek, któremi kierował każdy kto chciał, — wymawiano mu to później czarno na białem, w samym Krakowie. Paradami, nabożeństwami, wzywaniem co słowo Pana Boga i wszystkich Świętych,

nadrabiał brak konceptu i oczy ludziom zamydlał, a ile razy co złego zrobił, to zawsze z cudzego natchnienia. Skoro mu powiedziano, że winien wziąść udział w wyprawie wiedeńskiej, wydelegował dziewięciu mężów swego wyboru, trzech kmieci i dwóch studentów ²², z zaleceniem, aby w Wiedniu przedstawili się «obywatelowi» Lubomirskiemu i prosili o «wcielenie ich do szanownego grona» deputacyi. Po nabożeństwie odprawionem na intencyę szczęśliwej podróży, odprowadzono uroczyście deputatów na dworzec kolei, gdzie wręczono im «chorągiew narodową, mającą im towarzyszyć i przypomnić chwilę, w której podobna chorągiew wjeżdżała (sic) na czele hufców polskich, w oswobodzone od Turków mury.» Wszystko to obwieścił narodowi komitet w Jutrzence, dodając, że «czcigodni obywatele znakiem krzyża wyprawiali na drogę tych wysłanników sprawy naszej.» Następnie, zwracając się do wysłanników sprawy, obwieszczał światu, po co oni pojechali i co z sobą powieźli. «Komitet tymczasowy ²³ zlewając na was, zacni bracia, do poselstwa tego wybrani, całą ufność jaką sam z woli ludu krakowskiego zaszczycony został, w uznanej prawości waszej zupełną składa rękojmię, że z ważnego pieczy waszej powierzonego posłannictwa, wywiążecie się z godnością. Zgodni uczuciami oźywiającemi wszystek lud krakowski, zgodni z dążeniem, którego żaden Polak ani na chwilę z uwagi spuszczać nie powinien, zbliżywszy się do tronu N. Cesarza Austryi, z całą otwartością, z całą ufnością, do jakiej upoważnia nas patent w dniu 15 marca b. r. ogłoszony, uznanie i poszanowanie każdej narodowości zapewniający, przedłożycie mu nasze, sądem dziejów i całej Europy uznaniem stwierdzone przekonanie, iż narodowość polska w r. 1772 przez rozbiór Polski zniszczoną została; że przeto w oświadczeniu J. C. Mości, iż narodowość naszą uznać i szanować chce, słusznie upatrujemy chęć uchylenia traktatów podziału Polski, gotowość przywrócenia dawnej Polski. Niem wszakże ostateczny ten cel naszych życzeń będzie mógł być osiągniętym, oświadczycie, iż w skutek zaszłych świeżo w Europie wypadków, jak najściślejszym węzłem z braćmi naszymi w Galicyi połączonymi pozostać pragniemy ²⁴. Dopominajcie się więc przechodniego urządzenia kraju, w zupełnem połączeniu miasta Krakowa i jego okręgu z tą częścią dawnej Polski, która por. 1772 Galicyą nazwana została ; t. j., nadania wszelkich instytucyi narodowych przy własnej administra-cyi krajowej, pod protekcyą Austryi, w takim zakresie, w jakim przechodnie urządzenie W. Ks. Poznańskiego od rządu pruskiego dozwolonem zostało. Runął system, który z krzywdą i szkodą Austryi, część rozdartej Polski siłą bagnetów i kajdan, więzami dotąd utrzymywał ; runął system, który stał powagą przemocy i prześladowania. Niepodobna tedy przypuścić, ażeby Austrya odrodzona, Austrya w poczet wolnych narodów wstępująca, w tryumfalnym orszaku oswobodzonych ludów swoich, wlec chciała lud polski okuty więzami zdrady i przemocy! Niepodobna! Niepodobna! Bohaterski lud wiedeński podzieli to nasze przekonanie, jak je podziela cały naród niemiecki, cała Europa. Nie ślemy was w kraj nieprzyjacielski; nie ślemy z wypowiedzią wojny, bo naród oswobodzenia żądający, z narodem oswobodzonym boju krwawego staczać nie będzie, staczać nie potrzebuje ; ślemy was, szanowni bracia, w kraj życzliwego wam ludu ; ślemy was w kraj, gdzie na gruzach zastarzałego bezprawia zakwita potęga prawa, — idźcie przeto z sercem do serca, z prawem do prawa, — idźcie więc z Bogiem, idźcie z ufnością w orędowniczą Opatrzność Jego, w świętość sprawy naszej *.»

Deputacyi in g ramio do cesarza nie wpuszczono ; adres został oddany ministrom i przekazany do «urzędowego załatwienia,» czyli inaczej mówiąc, wrzucony do kosza. Deputowani pozostali w Wiedniu, spędzając czas na wymianie komplimentów z rozmaitemi korporacyami stolicy; przyłączyła się do nich deputacya tarnowska i druga jakaś, wyprawiona do centralnego komitetu gwardyi narodowej, ze skargą na niekonstytucyjne postępowanie władz galicyjskich; przyłączyli się także różni ochotnicy, nieproszeni doradcy, ajenci tajnego rządu poznańskiego i centralizacyi wersalskiej, — wszystko to sejmikowało, odgrażało się i ztamtąd w kraju wichrzyło. «Skład deputacyi galicyjskiej, z wyjątkiem Jerzego Lubomirskiego, jest najnikczemniejszy, gorzej niż jakobiński, — donosi Helcel Wielopolskiemu, 14 kwietnia. Wraz ze mną przyjechała tu nowa deputacya ze Lwowa, wybrana przez panów stanowych, na teraz we Lwowie będących, w celu zniesienia się z sejmem austryackim o przyszłej ustawie elektoralnej. W tej deputacyi są sami porządni ludzie, a między nimi ks. Leon Sapieha, Kraióski; ale gdy pod prawidła tutejszej galicyjskiej deputacyi, która się uważa za rządzącą, na przyszłość bezwarunkowo poddać się nie chcą, nastąpiła ogromna scysya, straszne na nich szczekanie i ogłoszenie ich za zdrajców ojczyzny. Krakowska delegacya tam tylko dobrze się brała, gdzie wpływał i mówił Bochenek, ale że nie zawsze razem działają, więc w najważniejszych materyach, największe błazeństwa porobili. Tak wczoraj, uważali się za obowiązanych ** żądać uznania komitetu krakowskiego. Pillersdorf umyślnie dwa razy z przyciskiem pytał się, czy komitet w teraźniejszym składzie ma po sobie zaufanie miasta. Jeden z zapytanych po dwa razy odrzekł, że ma kompletne zaufanie ; tymczasem mówiąc z nami, mówi

Odezwa ta, datowana 30 marca, wyszła w Jut rzen ce

z 3 kwietnia.

** Mieli to sobie poleconem.

ciągle o nich, jako o Jakobinach, których wszyscy się boją. Od rządu prócz ogólnych obietnic, bez determinacyi kiedy i jak co udzielonem będzie, nic nie otrzymali. Dla tego gotują groźny manifest protestacyjny, który chcą publikować, ale przed tern raz jeszcze chcą z ministrem Pillersdorfem mówić. Sympatyi tu dla nas szczególnej nie widzę, jest atoli nienawiść ku Rosy i. Cały świat przy francuskim ogniu pieczeń sobie upiecze, tylko my się przy nim sparzemy.»

Podczas gdy bezładne działanie w Wiedniu, tamoy^ało wprowadzenie sprawy krajowej na drogę rozsądkiem wskazaną, pokątne władze narodowe popychały ludność do ulicznych awantur, aby wymódz coraz dalsze ustępstwa, mianowicie uzbrojenie gwardyi narodowej ; z czem rząd się nie spieszył, nie chcąc szalonemu miecz w ręce wciskać. W ludowych poruszeniach innych krajów, obok całego orszaku zbrodni, fałszów i śmieszności, czuć było silną rękę, w służbie głowy myślącej. W Poznańskiem partya skrajna zachowywała niejaką metodę w szaleństwie, zdobyła się na cień wodza i cień siły zbrojnej, na jakąś politykę i jakiś plan. Ruch galicyjski nie splamił się pospolitemi zbrodniami, ale wszystko szło nad wszelki wyraz ślamazarnie i wyglądało na farsę. Żeby nie tchórzowstwo władz i nienaradność u góry, można było całą Galicyę w przeciągu tygodnia uspokoić, okiełznać samem pokazaniem energii, na którą rząd zdobyć się nie mógł, niestety, i dopuścił rzeczy do gwałtownego rozwiązania.

Byłoby się prawdopodobnie na farsie skończyło, gdyby nie napływ emigrantów do kraju, którym centralizacya kazała ruszać «choćby o kiju żebraczym» do Polski, gdzie wkrótce miał się rozpocząć «bój o nasze prawa, o naszą wolność, o niepodległość ojczyzny,» i być tam «żołnierzami i obrońcami zasad demokratycznych.» Sama centralizacya ruszyła także na przyszły plac boju, a niecierpliwa i żadnej rachubie nieprzystępna, zamierzyła spróbować szczęścia z Austryakiem i Prusakiem, odkładając na potem kość najtrudniejszą do zgryzienia. Wysocki z cywilnym i wojskowym sztabem, przyjechał dodać ostrogi ospałej Galicyi, a za wygodne ku temu narzędzie obrał komitet krakowski, dotąd na facecyach czas tracący. Zganiwszy opieszałość władzy narodowej, która prócz obchodów na cześć wracających więźniów i patryotycznych zabawek, nic dla ojczyzny nie uczyniła, w swoje ręce ujął kierunek sprawy, popychał naprzód komitet, zbierał ludzi i broń; palną sprowadzał z zagranicy, kosy i dzidy kazał kuć na miejscu; jak najbardziej nalegał na formowanie gwardyi narodowej. Z Poznańskiego napływali emigranci, a kiedy w Krakowie rozeszła się wieść o zakazie przepuszczania ich przez granicę, dyrektor policyi ogłosił, że każdy może swobodnie przyjechać. Gdyby nie było wiadomem, jak dalece wdadze austryackie głowę wtenczas straciły, trzebaby przyjąć, że działały z szatańską prawdziwie myślą prowokacyi.

W skutek odezwy o wyprawieniu deputacyi do Wiednia, zastępca gubernatora, Krieg, zawiesił w czynnościach komitet krakowski. Zawieszony komitet odpowiedział zwołaniem ludu na sejmik w sali nowodworskiej. Trzykrotnym okrzykiem lud postanowił, że komitet ma istnieć, być stałym i narodowym, mieć wolność przybierania członków, ilu mu się podoba. Ciągnąc w odwodzie tłum, rzeźników z nożami za pasem i Beniowskim na czele, komitet poszedł do Kriega²⁵ z. przedstawieniem «jako ważne i naglące okoliczności wymagają ustanowienia komitetu, któryby dopełnił to, czego rząd przy najlepszej woli dopełnić nie może, mianowicie rozwijania narodowości, połączenia silniejszym węzłem braterstwa dwóch wielkich narodów, tudzież zapobieżenia, aby odtąd nigdy te narody bratnich dłoni w krwi swojej nie broczyły; raczej niechby ta krew popłynęła przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi.» Czy to powiedziano Kriegowi, to mniejsza; ale takie rzeczy i inne lud czytał w Jutrzence. Miano nawet Kriegowi zagrozić, że «może chwila nadejść taka, gdzie wszystkie usiłowania rządu niewspierane od narodu, bezskutecznemi się okażą, a jedynym właśnie organem narodu w takim razie może być komitet.« Na taką ostateczność Krieg chował w odwodzie wojsko i armaty, ale chwilowo Beniowski był blisko, pod bramą, a Castiglione daleko i wysoko, na Zamku; przystał więc na wskrzeszenie komitetu, pod warunkiem, że komitet zatrzyma dawną nazwę obywatelskiego, pozostanie w dawnym składzie i działać będzie w zgodzie z rządem, oraz we wsz5 stkiem do władz się odnosić. Komitet obiecał dochować warunków. «W wzorowym porządku, opowiada Jutrzenka, jakby jedną myślą natchniony, lud udał się do kościoła Panny Maryi, na podziękowanie Bogu za szczęśliwe osiągnięcie celu deputacyi; rozrzewniający był widok, kiedy wszystkie wyznania, zapomniawszy różnicę wiary, z kornem czołem ukląkłszy, zaśpiewały Te Deum i SoXvwn fac populum tuump) — jakby po zwycięztwie jakiem.

«Obywatele! wybrany wolą waszą, a w czynnościach swych zawieszony komitet, rozpoczyna je na nowo: rozpoczyna je z woli Boga, za wypełnienie której złożyliście mu dzięki w świątyni Jego; rozpoczyna je z woli urzędu; rozpoczyna z wszechwładnej woli waszej,« — w te słowa odezwał się do ludu swego komitet, tytułujący się już «narodowym.». «Jeden jest nasz cel, jedne zatem i nigdy nieodmienne są prawa i powinności nasze. Nie ma już stanów, nie ma nienawiści z różnicy wyznań. Wszyscy jesteśmy braćmi, wszyscy Polakami, wszyscy obywatelami Polski, w wolności, równości i jedności jej ludu... Cześć i chwała Bogu na wieki! Wolność, równość i braterstwo ojczyźnie naszej! Niech żyje Polska! Niech żyje braterstwo ludów!» W takim tonie brzmiał manifest, a pod nim znajdowały się podpisy nowych członków «obecnych w Krakowie,» i trzech emigrantów : Józefa Wysockiego, Leona Zienkowicza, Teofila Januszowieża, plenipotentów centralizacyi.

Krieg głuchy na braterstwo dwóch wielkich narodów, a wyraźnie oszukany przez komitet, zagroził mu rozwiązaniem, z powodu zmiany nazwy i składu, tudzież «przekroczenia pierwotnego zakresu;» przytem zapowiedział, że garnizon wkrótce zwiększony zostanie. — «0 cóż chodzi?» odpowiada komitet w Jutrzence. «Chce władza miejscowa, aby komitet nie nazywał się narodowym, ale obywatelskim; aby osoby, mające liczbę członków powiększać, były jej do zatwierdzenia przedstawiane, i aby pisma komitetu szły pod cenzurę władzy. Jak cała Europa, tak samo Austrya i Prusy wyrzekły, że naiodowość polska ma istnieć w całej obszer-ności, — zkądże więc niechęć do wyrazu narodowy? Komitet narodowy krakowski powstał z woli ludu, jakże więc poddać wybór jego członków pod czyjekolwiek zatwierdzenie? Posyłać pisma komitetu pod cenzurę, przy ogłoszonej wolności druku, jakże to rozumieć? Przykro każdemu obywatelowi, że taka niechęć mogła się zrodzić wtedy, gdy nam Austrya obiecuje ojczyznę.)) Przypisywał to komitet «niezręczności i nieprzyehylnoścb urzędników, sług dawnej «zestawy ²⁶;» zachęcał lud, aby miał się na baczności i starał się przekonać «cesarza, że sojuszu z nim nie chcemy zrywać;« urzędników zaś upominał przytoczeniem słów, które miał wyrzec areyksiąźę Jan²⁷: «Co Marya Teresa i Franciszek popsuli, to Ferdynand naprawi.«

Po wyjściu prawa o gwardyi narodowej, rząd zamianował dowódców jej : we Lwowie jenerała Józefa Załuskiego, w Krakowie Piotra Moszyńskiego. Załuskiemu wręczono dokument, wypominający mu nominacyę z ramienia rządu i przepisujący co ma robić, lecz Załuski jako dawny wojskowy umiał sobie poradzić i gwardyę jako tako przynajmniej formować i trzymać. Zacny naczelnik gwardyi krakowskiej, wojskowemu rzemiosłu obcy, łagodny i cichy, wiele miał kłopotu ze swoim urzędem, choć gwardya istniała ledwie na papierze i za całe uzbrojenie dano jej trochę starych pałaszy. Po mieście wałęsali się uzbrojeni młodzieńcy, którym próżno grożono odebraniem broni i odpowiedzialnością ; waleczniejsi posuwali się na rekonesanse ku granicy Królestwa, jakby umyślnie dla sprowadzenia Paszkiewicza, który cze-

19

kał na pierwsze wezwanie, żeby wkroczyć do Krakowa. Mikołaj Austryi pomoc ofiarował, równie jak Prusom, ale czekał cierpliwie, aż go zawołają; Austryacy zaś z konwencyą w kieszeni, pewni, że pomoc Rosyi nie zawiedzie, odkładali przyzwanie sąsiada na godzinę ostatniej niedoli, wiedząc dobrze, jak na teraz jest niebezpieczną ze względu na stan umysłów w Wiedniu. Władze krakowskie patrzały przez szpary na dalsze istnienie komitetu, na hufce musztrujące się z drągami i wojenne przygotowania Wysockiego, ale czekając, aż miarka się przebierze, wojsko skoncentrowano na Stradomiu, obsadzono silnie most na Wiśle, dniem i nocą wzmacniano Wawel murami i palisadami.

Na domiar nieszczęścia, jątrzyła się coraz bardziej sprawa pańszczyzny. Pańszczyzna upadla sama z siebie ; chłop o niczem nie mówił tylko o jej zniesieniu na zawsze przez cesarza, dodając, że czeka tylko «befelu» aby panów rżnąć, a teraz już i dziecku w kołysce nie przepuści. Fama publiczna odgróżki te do nieskończoności mnożyła; nic dziwnego zaś jeżeli w dwa lata po okropnościach roku 1816, strach miał wielkie oczy. Rząd nie śmiał się tknąć rzeczy otwarcie i skutecznie; nie chciał wypuścić z rąk bicza na szlachtę i tej wiązki siana, którą chłopów gdzie chciał prowadził; w końcu jednak nie mógł pozostać niemym spekta-torem gonitwy o sympatye chłopskie. Przywódcy ruchu i wszyscy «patryoci» napierali na szlachtę o wyrzeczenie się «przywilejów;» szlachcic sam gotów już był największe ponieść ofiary, lecz przekleństwo ciężące na naszych stosunkach włościańskich i społecznych, i tę ofiarność obracało w niebezpieczeństwo i groźbę. W Tarnowskiem, Bocheńskiem, Jasielskiem, gdzie rok 184G najkrwawsze po sobie zostawił ślady, szlachta zdemokratyzowana próbowała darowizny, której chłop nie przyjmował, sądząc, że będzie musiał przystać do wojny przeciwko cesarzowi. Darować grunta i być zarżniętym, — to było trochę zanadto. Rząd zresztą zabronił darowizny, stając w obronie praw wierzycieli hipotecznych, i sobie rozstrzygnięcie po swojej myśli widocznie

zachowywał. Nie pozostawało szlachcie jak rząd drogą legalną do działania zmusić.

Jednym z wielkich grzechów cesarza Franciszka było systematyczne poniżanie instytncyi sejmów stanowych w całej Austryi. «I ja mam stany, — chwalił się przed Gołowki-nem, — zachowałem formy i nie przeszkadzam im, ale gdy się zadaleko posuwają, daje im klapsa, je les tappe, albo je odsyłam do domów.» Klapsami jak żaki raczone stany, straciły wszelką powagę, nie zawadzały wprawdzie «wysokiemu rządowi,» ale w chwili niebezpieczeństwa «wysoki rząd» nie znalazł w nich podpory i sam znalazł się na ziemi, musiał pełzać przed ulicą, która pierwsza teraz rozpędzała zebrania stanowe. W Galicyi stany znaczyły leszcze mniej, niż w każdym innym kraju koronnym. Kiedy na pierwszym sejmie w 1819 wniesiono prawo ustanawiające podatki, komisarz rządowy tłomaczył stanom, źe «w tern dobrotliwem postanowieniu widzą rzetelny obraz nieograniczonego władcy i sprawiedliwego-ojca ojczyzny, który zostawia własnej troskliwości ojcowskiej wymiar ciężarów publicznych.» Z biegiem czasu sejm zszedł do prostej ceremonii i zły przykład z góry idący, nauczył opinię kraju pogardzać instytucyą, która nie przestawała być legalnym organem życzeń i potrzeb kraju, dzięki której utrzymywał się ów wydział stanowy, będący jedyną szkołą zapoznania się ze sprawami publicznemi ²⁸. Przydomek «panów stanowych» znaczył tyle co zarzut o ślepe upieranie się przy kastowych przywilejach. Między nimi byli ludzie nazbyt rozmiłowani w mundurach, orderach tytułach ; byli przecież i inni, żeby nazwać tylko Leona Sapiehę i Maurycego Kraińskiego, którzy w miłości Polski nikomu nie ustępując, pracowali dla wszystkich i za wszystkich. Sejmowi przypadło teraz w udziale stanąć na czele legalnego działania i wziąść w rękę kwestyę stosunków włościańskich. Na nieszczęście, większość szlachty stanowej, obałamucona i legalności nierozumiejąca, wstydząca

się szlachectwa jak zbrodni lub śmiertelnego grzechu, przy tem bardzo czuła na opinię brukową, albo otwarcie przeszła na stronę ruchu, albo też skrycie schylała głowę przed tak zwaną wolą narodu.

Gdy stany Niższej Austryi zawezwały stany galicyjskie o przysłanie delegatów do centralnego komitetu stanów monarchii, w celu narady nad rozszerzeniem instytucyi stanów, oraz nad reformą gminną i municypalną, Stadyon sprosił do siebie około stu szlachty dla dopełnienia wyboru. Po zagajeniu zgromadzenia, powstał Aleksander Fredro i zarzucił zebraniu «przywłaszczanie sobie prawa reprezentacyi kraju« i wniósł, iżby dla «ulegalizowania» narady, oświadczyć jako «zgromadzenie ze stanowiska pryncypiów petycyi 18 marca działać chce *.» Skoro Stadyon tego nie dopuścił, dziesięciu obecnych, w imię «legalności« opuściło salę**, a pozostali wydelegowali z pomiędzy siebie Leona Sapiehę, Tytusa Dzieduszyekiego i M. Kraińskiego. Na tych wymuszono publiczne oświadczenie, że niczyich praw nie uzurpując, uważają się jedynie za pełnomocników swoich wyborców; że sami, podpisawszy petycyę z 18 marca, podzielają wyrażone w niej zasady, i nie przesądzając postanowień zwołanego sejmu, zajmą się wygotowaniem projektów pod obrady przyjść mających. «I do tego nie mają upoważnienia, pisał Dziennik Narodowy, — niech tylko wystawią potrzebę jak najrychlejszego orzeczenia zasady wyborów powszechnych i zwołania sejmu.« Gdy zaś rząd zwołał sejm stanowy na 26 kwietnia, rada narodowa wydała hasło, że sejm do skutku przyjść nie powinien; szło jej bowiem, żeby nie dopuścić rozwiązania przez sejm wspólnie z rządem sprawy włościańskiej, co groziło, przynajmniej sprowadzić mogło w następstwie, skupienie się około rządu zachowawczych żywiołów.

* Zebranie miało miejsce 2 kwietnia, przed wręczeniem

adresu.

**

Jeden z secesyonistów, Ludwik Jabłonowski z Lubienia, ogłosił motywa secesyi: «Nie miałem legalnego ani moralnego mandatu... zrzekłszy się, podpisując petycyę z 18 marca, przywilejów członka stanów galicyjskich, a od tego czasu nie

Na prywatnej naradzie we Lwowie, jeszcze w pierwszych dniach kwietnia, zgodzono się na następny tryb postępowania: «służebności włościańskie według prawa są częścią majątku właściciela, stanowić o nich przeto powinni właściciele zebrani na sejm stanowy; sejm ma prawo o służebnościach ostatecznie rozstrzygać, a obowiązek rozstrzygać spiesznie, — poczem, jako złożony z jednej części narodu, powinien się rozwiązać i zanieść do cesarza prośbę o zastąpienie sejmu zgromadzeniem narodowem, obejmującem wszystkie stany, obywatelstwo ziemskie, miasta i gromady.« Tego właśnie władze narodowe dopuścić nie chciały, bo ich interesem było, aby pańszczyznę zniósł «ruch,« z dnia na dzień, w formie dla chłopa ponętnej, wbrew rządowi, na przekor szlachcie, choćby potem rząd sam miał z tego skorzystać.

W odezwie do «obywateli Galieyi zachodniej,« komitet krakowski zaklął ich «na miłość Boga i ojczyzny, na honor narodowy i własne dobro, aby nie ociągali się dłużej z wiel-kiem dziełem zupełnego usamowolnienia i uwłaszczenia ludu.« «Wszyscy razem, zgodnie i serdecznie, w dniu jednym, wróćcie mu jego prawa, a rozbroicie wiekowe jego niechęci, wytrącicie broń chytrej przewrotności służalców despotyzmu, i stworzycie siłę olbrzymią, którą raz mając, reszta snadno już pójdzie.«

Czem była owa «reszta,» objaśniała druga proklamaeya: «Okrzyk: Polska musi być wolna i niepodległa, jak iskra elektryczna przebiegł całą Europę, od brzegów Atlantyku do podnóża Tatrów. Okrzyk ten jest bez wątpienia dostateczną rękojmią przyszłej niepodległości ojczyzny naszej, jest nią bez wątpienia i to moralne przekształcenie się rządu, nabrawszy ani moralnej ani legalnej władzy radzenia nad dobrem ogółu, w podobnych obradach udziału mieć nie mogłem, gdyż władza tylko przez miliony ludu dana być może. Potrzeby naszego ludu jasno w adresie są wyłożone, nie potrzebuję dalszych wyjaśnień i tylko przez Izbę obraną z całego ludu dalej rozwijane być mogą... Należenie do wyboru w dzisiejszej chwili, sprzeciwiałoby się moim politycznym zasadom i mojemu moralnemu sumieniu.»

pod którego władzą zostajemy, a który pragnie czemprędzej zrzucić z siebie ten zarzut ohydnego wspólnictwa w najokropniejszej politycznej zbrodni, jaka przez rozbiór Polski dokonana została. Przychylność ta obcych ku naszej świętej sprawie wkłada na nas tem większy obowiązek poświęcenia wszystkiego dla niej. Tą myślą zagrzani i zjednoczeni, łatwo stworzymy siłę, której nic oprzeć się nie zdoła, — a gdy z grobu powstająca matka ojczyzna wola pomocy od swoich dzieci i woła po raz ostatni, nie znajdzie się zapewne na ziemi polskiej nikt, ktoby na jej głos nie poniósł majątku, zdrowia i życia w ofierze. Przeto komitet ufny w waszą, bracia rodacy, gotowość niesienia pomocy ojczyźnie w tej stanowczej chwili, wzywa was, abvście pospieszyli z składaniem ofiar na jej ołtarzu, w gotowiznie. srebrach i kosztownościach, w celu zaspokojenia niezbęduych a naglących potrzeb kraju, którego oswobodzenie teraz od was samych zależeć będzie. Nie zwlekajcie więc, bo każda chwila jest drogą. Spieszcie z pomocą, której żąda od was ojczyzna, a wskrzeszenie Polski całej i niepodległej sowicie wam wynagrodzi wszystkie wasze ofiary.»

Dobrawszy się do szlacheckich kieszeni, w imię tej ojczyzny, która, jak mówił katechizm dem »kratyczny, «w wiel-kiem jest u niej poszanowaniu,» —komitet rozesłał po kraju ajentów dla ogłoszenia chłopom, że pańszczyzna i wszelkie powinności ustają.

«Deputowani krakowscy» domagali się w Wiedniu nietylko sankcyi urzędowej dla komitetu, ale nadto potwier dzenia manifestu komitetowego o zniesieniu pańszczyzny. W piśmie do Jabłonowskiego. Pillersdorf obiecał komitetu «nie rozwiązywać» i przyspieszyć formaeyę gwardyi narodowej, co do regulacyi stosunków włościańskich, zwracał uwagę ich, «że nikt nie ma prawa rzecz jakową, która nie jest jego własnością, darować lub odstąpić; dla tego też komitetowi w Krakowie, który nie wyszedł z wyboru wszystkich obywateli posiadaczy ziemi, i który nie jest opatrzony ich upoważnieniem do podobnego aktu, nie może być nadane prawo orzekania w cudzem imieniu zniesienia pańszczyzny

i udzielenia własności gruntów włościanom.)) Odpowiedzi ministra nic nie można było zarzucić; zachęcał nawet właścicieli ziemskich do utworzenia komisyi i wypracowania projektu zamienienia pańszczyzny «na opłatę pieniężną lub inne wynagrodzenie;» nadmieniał także, iż władze w okręgu krakowskim mają sobie polecone bezzwłocznie potwierdzać dobrowolne umowy między dziedzicami i włościanami, zawierane na podstawie praw istniejących ²⁹ ³⁰. Pismo ministra nosiło datę 13 kwietnia, ale w dwa dni później, chyłkiem, ten sam Pillersdorf wydał rozporządzenie, znoszące od 15 maja pańszczyznę i inne daniny «za wynagrodzeniem w swoim czasie wymierzyć się mającem na koszt rządu,» utrzymujące zaś nadal służebności istniejące, któreto rozporządzenie Krieg chował aż do chwili ukończenia przygotowań wojskowych w Krakowie i dopiero 24 kwietnia ogłosił. Obie strony postępowały krzywą drogą, wzajemnie podejść się usiłując.

Deputaeya wiedeńska wydała IG kwietnia manifest do narodu, który albo żadnego sensu nie miał, albo znaczył wypowiedzenie wojny rządowi. Oznajmiano więc, iż deputaeya dzieli się na dwie części, z których jedna «powraca do Ga-licyi, aby działać w stolicy kraju i we wszystkich obwodach²⁹.» Program tego w kraju działania oznajmiał, że «dopóki komitet centralny we Lwowie (rada narodowa), ani komiteta podporządkowane w obwodach nie będą zatwierdzone. i dopóki prawne rozwinięcie jest zakazanem, należy choć bez potwierdzenia porządek i spokojność w kraju utrzymywać;» co w ówczesnym języku znaczyło: ustanowić rząd w rządzie i zakładać armię nieładu w gwar-dyi narodowej. Nie dość na tem; wracający do domu «reprezentanci kraju» mieli «rozstrzygnąć pytania : na jakiej podstawie i podług jakiej zasady ma być zwołanym sejm; jakie główne kwestye na sejmie, w celu narodowej organi-zacyi rozstrzygnięte być mają?» — Pozostali w Wiedniu deputaci, gdzie wiele rzeczy we Lwowie zabronionych, uchodziło, oczekiwać mieli «najwyższego postanowienia na przedstawiony adres.» «Smutek i żałość przejmuje serca wszystkich Polaków na wzmiankę obecnego stanu świętej ich sprawy; — utyskiwał manifest. Z zaufaniem i otwartością wykazali Polacy jawno cel swoich życzeń : niepodległość i połączenie wszystkich części Polski. Byłoby to przeciwnem otwartemu charakterowi Polaka, ukrywać się z bożyszczem wszystkich swoich życzeń, byłoby nawet nie-godnem jego narodowości inaczej działać, dziś, gdy po wszystkie niemieckie ziemie głos narzekania nad starym grzechem podziału Polski przebiega, i przywrócenia jej się domaga. «Po ponownem zaręczeniu, iż «ani życzeniem de-putacyi, ani jej interesem nie jest natychmiastowe odłączenie się od związku z Austryą, i że ku temu oczekiwać należy chwili rządom i narodom dogodnej ;» po narzekaniach na postępowanie urzędników i na zwłokę w rozstrzygnięciu adresu, — deputacya obiecała «zwalczać trudności i dowodzić rządowi, że jego interes może tylko na równi iść z rozwijającą się narodowością i jej siłą działalną.» Dopuszczono się przy tern pobożnego kłamstwa, powołując się na «zapewnienie od najwyższej osoby dane: że grzech poprzedników wnuki zatrą;» jeśli to areyksiąże Jan wyrzekł, to należało nieco bliżej źródło określić i nie wzniecać w kraju fałszywych nadziei, bo arcyksiążę Jan był używany tylko od parady, dla zasłonięcia Austryi od nacisku niemieckich demokratów.

Deputacya postanowiła i także ogłosiła, iż naznaczone na 26 t. m. otwarcie sejmu, «jakiegobądź, mianowicie stanowego, przed stanowczą odpowiedzią na adres, narodowi przez ręce deputacyi przyrzeczoną, miejsca mieć nie może.» «Bądźmy konsekwentni, dodawano; podaliśmy adres, oczekujmy więc odpowiedzi, uzbrajajmy się w siłę myśli i ducha, i nie dawajmy narzucać sobie form, któreby nie wypływały z potrzeb czasu dzisiejszego i woli całego narodu. Sejm taki, jakiego ogłoszenie czytamy w Gazecie Lwowskiej, byłby z naszej strony oczywistym bezsensem politycznym. Deputacya, wyrażając to zdanie, oparte na wewnętrznem przekonaniu o wymaganiach czasu i narodu swego, nie potrzebuje więcej słów, nad te wyrzeczone słowa czystej prawdy, by trafić, ziomkowie, do waszych myśli i do waszych serc. Mówiąc za was, mówi to co wy myślicie i czujecie. Sala sejmowa może być przygotowana, ale czyliż kto między nami lub wami wątpi, że pozostanie próżną?»

Za pośrednictwem Jutrzenki, dał i komitet krakowski napomnienie rządowi. «Dwa różne przedmioty obawy zajmują miasto i władze. Miasto lęka się wtargnięcia Ro-syan, sądząc, że władze zostawić je chcą na łup napadu nieprzyjacielskiego; władze zaś lękają się napadu ze strony miasta, i dla tego wzmocnioną chcą zająć pozycyę i utrzymać nieprzerwaną₍ z Podgórzem komunikacyę. Wszystkie usiłowania mieszkańców do obudzenia w rządzie zaufania, okazały się bezskutecznemu A czyjaż w tern wina? Pewnie nie mieszkańców. Czyż dla tego, że się uzbrajają? Toć jako gwardya narodowa uzbrajać się powinni, a właśnie to uzbrajanie może być nową rękojmią rządowi, gdyby istotnie komu przez myśl przechodziło uderzyć na konsystujące tu wojsko. Czegóż się więc rząd obawia? Czy wracających do kraju wychodźców? Prawo przytułku służy im tak długo, dopóki korzystający z niego nie wykroczą przeciw opiece państwa, a o to może być rząd bardzo spokojny. My Polacy, a szczególnie my Krakowianie, nietylko przeciw Austryi występować nie myślimy, ale uważamy ją jako pomocnika do odzyskania naszej niepodległości, choćby nie dla naszych pięknych oczu, to z własnego interesu, który już zaczyna być w pra-wdziwem pojmowany znaczeniu. Dla tego, że z tą myślą się nie taimy, iż będziem samoistnym narodem, to jeszcze nie pociąga za sobą koniecznego następstwa wypędzenia załogi austryackiej z Krakowa, bo samo wypędzenie załogi mogłoby wprawdzie drugą tygodniową rzeczpospolitą stworzyć, ale niepodległości Polski nietylko nie zapewnić, ale jeszcze jej zaszkodzić. Gdyby więc wdadze tak dobrze pojąć to chciały, jak my pojmujemy, nietylko spokojnie w naj-odludniejszych zakątkach miasta spaćby mogły, ale nam jeszcze do uzbrojenia gwardyi narodowej dopomogły, zwracając wszystkie wojskowe utensylia i uzbrojenie byłej mili-cyi wolnego miasta, jako własności miejskiej. Bo niechaj władze wiedzą, że kilka tygodni temu wybiła dla Europy godzina upadku siły brutalnej, i tej tam tylko użyć będzie potrzeba, gdzie takowa silnie stoi, jak w Rosyi.»

Jak tylko Zamek został dostatecznie umocniony, rząd się zbudził i zaczął działać: ogłosił zniesienie pańszczyzny, zamknął granicę dla emigrantów, spróbował zabrać kosy i piki u kowali.

Na zniesienie pańszczyzny, komitet odpowiedział pro-klamacyą, twierdząc, iż rząd austryacki uczynił to w skutek postanowień właścicieli, przez deputacyę do zatwierdzenia zaniesionych: «Rząd zatem ogłosił ludowi polskiemu to, co mu dziedzice już z własnej woli zrobili i czego rząd wstrzymać nie mógł. Nie ma więc pańszczyzny ! Bogu za to złóżmy cześć! Niech żyje Polska wolna w równości i braterstwie wszystkich swoich dzieci, pod opieką odwiecznej swojej królowej, N. Matki Boskiej Częstochowskiej!³¹» Jednocześnie wystąpił jakiś «zbór narodowy,» mówiąc ludowi: «Panowie znieśli pańszczyznę, ale cesarski rząd nie zniósł cesarszczy-zny, nie darował podatków, nie zniósł ceł i akcyzy, ani rekruta. Wspaniałość cudzym kosztem, łatwa ale nie trwała.»

W salach redutowych dawano wielkie święcone, z mowami, dla emigrantów, kiedy rozeszła się wieść, że w Szcza-kowie władze graniczne nie wpuszczają wychodźców do kraju. Chwycono się tego, żeby lud poruszyć i wywołać burdę, mającą być sygnałem ogólnego ruchu. Na miejscu było trochę broni palnej, więcej oczekiwano «z Wrocławia,» ale rząd transport przytrzymał; dalej kosy i piki u kowali robiące się, wreszcie stare pałasze gwardyi narodowej. W celu «wyjednania powrotu do kraiu dla braci) w Szcza-kowie przytrzymanych, poszła znowu do Kriega deputacya, a z nią cały lud krakowski. Otrzymawszy na piśmie pozwolenie wysłania nadzwyczajnego pociągu po braci do Szeza-kowy, za jednym zachodem zażądano wpuszczenia transpoi tu broni, leżącego na komorze, i upoważnienia do fabrykacyi «broni krajowej siecznej,» przeznaczonej dla gwardyi. Krieg i na to miał przystać, ale wtenczas tłum zaczął wołać o wydanie broni po milicyi pozostałej, a wtargnąwszy do mieszkania starosty, uprowadził go z sobą, z zamiarem iścia na Zamek. Ktoś krzyknął: do komitetu! pod Krzysztofory! i Krieg ujrzał się niebawem w rękach swoich rywali. «Część tłumu, rozpowiadała Jutrzenka, — część tłumu rozbiegła się radośnie po mieście, wzywając mieszkańców do oświetlania okien na znak radości, iż pomiędzy narodem a władzami taka panuje harmonia, a naczelny tutejszy urzędnik wszedł na salę obrad komitetu narodowego. Ten sam lud, który wpadł do mieszkania owego urzędnika, nie przestąpił nogą progu domu, w którym komitet zwykł był obradować, i starosta był tam bezpieczniejszym, niż gdyby się był otoczył szeregami zbrojnymi, bo i takie zastępy nie bronią od strzału.»

Widząc nadchodzące tłumy, Krieg zawiadomił władze wojskowe, żeby miały się w gotowości. Zaalarmowano załogę, ale wojska miały sobie poleconem walki ulicznej unikać i w ostateczności działać artyleryą ³². Krieg darł podobno koty z wojskowymi, którzy nie bardzo może gniewali się, że go poszturchano; dopiero gdy w jego osobie «wysoki rząd» dostał się w jasyr, komendant miasta, jenerał Moltke, zażądał od komitetu «wydania uwięzionego starosty.» Podług wersyi Jutrzenki, «baron Krieg oświadczył, iż dla bezpieczeństwa własnego w komitecie zostawał, zapewnił nadto członków, którzy go ze świecami wyprowadzali dla oddania pod opiekę wojskową, że wszystko co obiecał dotrzyma.»

Obie strony oskarżały się wzajemnie o podstęp i o danie powodu do krwawego starcia. «Starosta, mówiono, zezwolił na kucie kos, bezprawnie przeto władze wojskowe pokusiły się o zabór już gotowego zapasu kos i pik z kuźni Müllera.» «Kosy miały służyć do napadu na wojsko» odpowiadały władze wojskowe. Przed kuźnią, między tłumem a wojskiem przyszło do bitki, do której dała początek baba, lżąca żołnierzy, a na mieście «dzieci i kobiety» jęły się stawiać barykady. Wiadomo dobrze jakieto «dzieci i kobiety» stawiają w podobnych razach barykady, które choć licho zbudowane, świadczyły o zamiarach dalszych tych, co je wznosić nakazali. Przez całą noc nie ustawały bitki między żołnierzami i pospólstwem. Ze świtem, piechota z arty-leryą zajęła rynek i ulice ku Stradomiowi prowadzące ; przed Baranami uszykowała się gwardya narodowa, pod dowództwem Adama Potockiego, który nie dowierzając jej, kazał strzelby pochować. Ofiarowano odstąpić gwardyę jenerałowi komenderującemu, lecz ten za ofiarę podziękował i zażądał rozebrania barykad. Do patrolu gwardyi, idącego usuwać barykadę postawioną na Floryańskiej ulicy, strzelono z okien; od strony Błoni, niby wracając z musztry, pojawił się jakiś zastęp rycerzy; na oddział wojska wchodzący od Siennej ulicy, padły strzały, na które odpowiedziano karabinowemi salwami, i wszystko wojsko z rynku, napierane przez garstkę powstańców, pospiesznie cofnęło się ku Zamkowi³³.

Niebawem zagrzmiały armaty z Wawelu; rozpoczęło się bombardowanie, bardziej hałaśliwe niż szkodliwe ³⁴. Adam Potocki i Stanisław Jabłonowski poszli parlamento-wać na Zamek i zawarli z jenerałem Moltke «kapitulacyę,» orzekającą: amnestyę, rozbrojenie, puryfikacyę gwardyi narodowej , rozwiązanie komitetu i wydalenie emigrantów

w przeciągu doby za granicę³⁵. Władza cywilna przeszła w ręce komendanta miasta.

Komitet, dawszy słowo honoru, że jego noga nie postanie w mieście, dopóki «bracia wygnańcy« nie wrócą na ziemię ojczystą, — wyemigrował do Wrocławia. Ztamtąd wydał manifest do ludów Europy, długi a wodnisty, i na tern żywot zakończył. Obywatele krakowscy, tak pokorni w obec komitetu, którego z całej duszy nienawidzili, zdobyli się na akt niepotrzebnej odwagi. Wysłano do Wiednia Helcia, Stefana Potockiego i Rzesińskiego, z olbrzymim protestem, opatrzonym ośmiuset podpisami, i ze skargą na postępowanie władz wojskowych.

Rada narodowa lwowska, jawnie ukonstytuowana na mocy prawa o stowarzyszeniach, odpowiedziała na zniesienie pańszczyzny uznaniem samej siebie za władzę krajem rządzącą. Wystąpili z niej zaraz ludzie umiarkowańszych opinii, Tytus Dzieduszycki, Aleksander Fredro, także dwaj księża ruscy. Odtąd panował niepodzielnie najskrajniejszy żywioł. Radom narodowym obwodowym polecono przysłać delegowanych i po cichu uderzono w surmy wojenne. Na Stadyona poszła z rady skarga do Wiednia o dawne uczynki za które go dawniej chwalono, i o nowe takie, jak zniesienie pańszczyzny, zamknięcie klubów politycznych, utrzymywanie tajnej policyi. W imieniny cesarskie, rada narodowa poszła in corpore na czele gwardyi narodowej, na uroczyste nabożeństwo, żeby pokazać Stadyonowi, że jest lojalną względem cesarza, ale na niego ma siłę zbrojną. Gdy nazajutrz, 26 kwietnia, zebrał się sejm stanowy, jeden z borbi-faksów rady narodowej, powieściopisarz Dzierzkowski, wtargnął się z ubrojonymi studentami na salę posiedzeń i rozproszył zebranych «magnatów,« których w dodatku wygwizdano i przydomkiem zdrajców obdarzono. Na ten sam dzień był zapowiedziany obchód żałobny na grobie Wiśniewskiego i Kapuścińskiego, oraz uroczyste przyjęcie w ratuszu emigrantów, jako wstęp do urzeczywistnienia dalej sięgających planów, które Stadyon pokrzyżował. We Lwowie komenderował wtenczas jenerał Hammerstein, stary żołnierz surowy i energiczny, niezmiernie Lwowianom imponujący. W nocy, wojsko, obsadziwszy groby straconych, rozebrało postawiony ołtarz; inny oddział otoczył teatr Skarbka, miejsce posiedzeń rady narodowej, zabrał archiwum i pieniądze, a drzwi opieczętował. Bano na rogach ulic ujrzano prokla-macyę gubernatora, rozwiązującą radę; na punktach strategicznych stało wojsko. Wszyscy nibyto chwycili za broń, uniwersytet zamienił się w fortecę, zwołano robotników do stawiania barykad, robiono ładunki, ostrzono pałasze ; wszyscy pałali żądzą boju, nikt tylko nie śmiał zaczepić nieprzyjaciela. Na pogróżkach i hałasie skończyła się orężna rewo-lucya; ofiarą padło legalne działanie. Panowie stanowi uradzili, że sejm na nowo zwołany nie zbierze się więcej, uznali władzę zmartwychwstałej rady narodowej i poprosili o przyjęcie swoich delegatów do grona rady. Za ich przykładem poszli niektórzy biskupi i duchowieństwo niższe. Biskup tarnowski X. Wojtarowicz, biskup przemyski X. Manastyr-ski, kilku innych prałatów i paru zakonników, wystosowali do rady pismo, oznaczające stanowisko duchowieństwa. Przyjmując za podstawę adresa, z 18go marca i 6go kwietnia, warowali prawa religii katolickiej, oraz legalne w związku z Austryą działanie. «Bada narodowa, odpowiedziano im, trwa niewzruszenie przy zasadach w adresach wyrażonych; pragnie więc wolności osobistej i politycznej, równych praw dla wszystkich mieszkańców bez różnicy stanu, narodowości i wyznania, reprezentacyi narodowej na jak najobszerniejszej podstawie opartej, osobnego narodowego urządzenia kraju i osobnej administracyi, a przedewszystkiem i nade-wszystko pragnie Polski, Polski niepodległej, wolnej w granicach, które miała przed pierwszym podziałem w r. 1772. Ale tę Polskę... rada wraz z narodem otrzymać pragnie i spodziewa się za wpływem wspaniałego króla naszego konstytucyjnego, nie zaś dobijać się dopiero w krwawej i niebezpiecznej drodze. Bada wraz z narodem pragnie, aby

Deputaeya wiedeńska odstąpiła radzie «jako jedynemu organowi narodu,» odpowiedź ministeryum na adres, zapewniającą, że J. C. Mość czuwa nad pomyślnością Gali-cyi i że Galicya lepszego niż kiedykolwiek używa bytu. Utwierdzenia komitetu narodowego, tern bardziej zaś nadania mu żądanych atrybucyi, naturalnie odmówiono; co do prawa wyborczego dla sejmu galicyjskiego, gabinet zostawiał przygotowanie projektu wydziałowi stanowemu, wzmocnionemu przez mężów zaufania. Inne punkta rozstrzygała ogłoszona konstytucya dla całego państwa. Nie pomogły protestacye rady narodowej, z nadpisem: «wolność, równość, braterstwo» wydawane, przeciwko wciągnięciu Ga-licyi do centralnej reprezentacyi państwa i prawu wyborczemu. Sprawy krajowe rozstrzygały się wspólnie z losami monarchii, w walce porządku z rewolucją, po stronie której Polacy stanęli zarówno moralnie, jak i w poczynająeem się życiu konstytucyjnem.

wskrzeszenie Polski było w całym chrześciańskim świecie powitane jednym powszechnym radości odgłosem, a nie powodem do nowych wsfrząśnień i wojen, nieokupione nowemi ofiarami, któren już naród żaden tjde co Polacy nie poniósł. Pada narodowa nie stara się więc oderwać gwałtownie Ga-licyi od Austryi, nie knuje spisków, nieprzy goto wuj e powstania; głos o Polskę wznosi do tronu, do ludów, do całej Europy, a przez to samo szanuje rada istniejące prawa i władze krajowe; sobie żadnej nie przywłaszcza i przywłaszczać nie myśli władzy; swoje działanie ogranicza na zbieraniu w jedno ognisko publicznego zdania i tego zdania zastępowania przed rządem, przed narodem i przed światem .. Nie wywoła więc rada zaburzeń publicznej spokojno-ści.. i nadal ku utrzymaniu wewnętrznego pokoju, wszelkich sił dokładać nie omieszka..» Przez wzgląd na weszły do niej element szlachecki i przez bojażń Hammersteina przedewszystkiem, zaczęła rada potulniejszym przemawiać językiem.

Żaden rozsądny człowiek nie mógł spodziewać się od Austryi, ani od niej wymagać wyrzeczenia się Galicyi; cóż

dopiero mówić o spełnieniu żądań adresu z 6 kwietnia? Gdyby nawet Austrya opuściła Galicyę, zajmowały ją nazajutrz wojska rosyjskie; ofiara przeto nie prowadziła do jedynego możliwego celu. do naprawy krzywdy rozbiorem Polsce wyrządzonej. Lepiej zaś było i bezpieczniej dla Au-stryi całkiem wyrzec się Galicyi, niż w myśl adresu oddać rządy kraju komitetowi narodowemu, utworzyć mu armię, własne wojsko mu powierzyć dla utrzymania w posłuszeństwie chłopów, — a przyjąć na siebie, w obec Rosyi, odpowiedzialność za jego postępki, o których z matematyczną pewnością wiedziano, że będą nierozważne i dążące do wplątania Austryi w wojnę z Rosyą. Tego tylko brakowało przyciśniętej zewsząd przez nieprzyjaciół monarchii! Wmawianie w Austryę, że Galicya chce przymierza dochować i legalną drogą do niepodległości Polski zdążać, nie tylko nie przekonało nikogo, ale owszem utwierdziło rząd w postanowieniu, aby Polakom jak najmniej robić ustępstw, nie rozszerzać samorządu, nie oddawać im w ręce urzędów, tamować formowanie gwardyi narodowej, bo ustępstw na szkodę państwa nadużyją, poróźnią Austryę z Rosyą, lub z jej we- ' wnętrznemi nieprzyjaciółmi się zwiążą ku rozbiciu monarchii. Wypadki 26 kwietnia najlepiej usposobionych musiały odstraszyć od dalszych koncesyi. Przekonano się też, że samo rozwinięcie siły wojskowej, albo trochę armatniego huku wystarcza do powstrzymania wojowniczych zapędów galicyjskich Austryi sprzymierzeńców. We Lwowie Hammerstein, Schlick w Krakowie, pilnowali materyalnego porządku, biurokracya gospodarowała po dawnemu, na szkodę narodowości i kraju Na najsprawiedliwsze skargi o ucisk wojskowy i administracyjny, rząd austryacki miał gotową odpowiedź: używam siły, gdyż to jedyna moja podpora; opieram się na chłopstwie i wojsku, bo szlachta i klasy posiadające mnie opuściły, a reszta pracuje nad mojem obaleniem.

Divide et impera w podobnych położeniach bywa zawsze ostatnią rządów ucieczką. W stosunku do klas społecznych, uwieczniono waśń zostawieniem w zawieszeniu kwe-

styi własności gruntów i służebności ; tę samą zasadę wprowadzono na pole narodowości, wywołując kwestyę ruską w Galicyi wschodniej. Utrzymuje się dotąd wyrażenie: Sta-dyon wynalazł Rusinów, i to najlepiej świadczy jak błędnie Polacy sprawę ruską pojmowali i pojmują. Stadyon nie wynalazł Rusinów, gdyż Rusini istnieli od wieków; kwestyi nawet ruskiej nie stworzył, gdyż stworzyli ją sami Polacy; drzemała ona przez wieki, ażeby ją zbudzić w ówczesnych przyjaznych okolicznościach, dość było jednego słowa.

Po zaprowadzeniu unii kościelnej, Polacy własnemi rękami obalali i niszczyli swe najpiękniejsze dzieło, ów akt unii, który wymagał cierpliwego pielęgnowania i po długim dopiero czasie obiecywał prawdziwe nieść owoce. W obrządku greckim tkwił pierwiastek byzańtyński, duchowi rzymskiej cywilizacyi przeciwny, a niezmiernie wytrwały i mocny silą biernego oporu. Pierwiastku tego akt unii nie wykorzenił ; zostawił obrządkowi greckiemu zewnętrzne cechy, liturgię, język, małżeństwo księży i inne formy, o które lud dbał najbardziej, które szanując, należało baczyć na ducha, jaki nadal ma ożywiać do jedności Kościoła powrócone społeczeństwo. Samemu sobie pozostawiony, duch ten nie mógł być innym, jak bizantyńskim. Wielkie rody najprzód porzuciły ruski obrządek, za ich przykładem poszła szlachta, i wkrótce przy obrządku pozostał lud z duchowieństwem tylko. Biskupów unickich nie przypuszczono do senatu; w sprawy kościelne, w nauczanie w seminaryach i w położenie duchowieństwa rząd nie wglądał; duchowieństwo łacińskie odwróciło się od unickiego. Tak cały obrządek poszedł w poniżenie, a w nim zamykała się cała narodowość ruska. Odkąd Katarzyna wzięła Rusinów pod protekcyę i materyal-nych dowodów swej pieczy nie szczędziła, podniósł głowę w sąsiednich Rosyi prowincyach pierwiastek bizantyński i Ruś zwróciła się ku stronie, gdzie lepsza dla niej zaświtała przyszłość. Podstęp i gwałt przyspieszyły rezultat, siłą rzeczy przygotowany.

¹

Mémoires, T. II.

Onckeu, autor dzieła: Oesterreich und Preussen im Befreiungskriege, po ogłoszeniu pierwszego tomu, w którym najgwałtowniej uderzał na politykę Metternicha, znalazłszy w Hanowerze depeszę Hardenberga, posła hanowerskiego w Wiedniu, w drugim tomie zupełnie sąd swój zmienił.

²

Mémoires. T. III.

³

Influence de la paix d’Andrinople sur la situation de l’Autriche. — Mémoires. T. IV.

⁴

Premier écrit officiel de Metternich. Mémoires. T. II.

⁵

Voyage de Czernowitz. —Mémoires. T. IV.

⁶

Zmuszony z Wiednia uchodzić, Metternich schronił się do Londynu, a gdy stosunki Austryi z gabinetem angielskim uczyniły pobyt jego zbyt przykrym, zamieszkał w Brukselli i dopiero w roku 1852 wrócił do Wiednia. Do końca życia zachował wielką żywość umysłu i nie przestał zajmować się polityką. Cesarz Franciszek Józef często jego rady zasięgał. Na wiosnę 1859. podczas zawikłań poprzedzających wojnę włoską, kanclerz pracował nad memoryałem, który dokończył, ale i własne siły przytem wyczerpał. Grasł powoli z zupełną przytomnością; w ostatnich chwilach trzymał się za puls, wreszcie skinął palcem, jakby na znak, że bicia nie czuje, i skonał.

⁷

Helfert: Geschichte Oesterreichs,

⁸

W ten sam dzień, w ten sam sposób oswobodzony został Manin w Wenecyi.

⁹

Podług opisu w Jutrzence. — Adres studentów miał z sobą Deym zabrać do Wiednia, zkąd już nie wrócił, ale minister utrzymywał, że adres rąk jego nie doszedł.

¹⁰

*'⁹ Prezydował obywatel Krzyżanowski ; pod nim zasiadali : Bętkowski, Gołemberski, Hałatkiewicz, ks. Jabłonowski Stanisław, Jakubowski, Kołodziejski. Lange, Młocki, Meiseis, X. Rozwadowski, Sawiczewski, Steczkowski, Walter. — Siedzibę miał komitet pod Krzyżtoporami.

¹¹

Oskarżenia biurokraoyi o podburzauie chłopów do rzezi ponawiają się co chwila przez cały rok 1848. Niewiadomo jednak, aby gdzie gwałt jaki był popełniony.

¹²

Ciekawe szczegóły o Stadyonie, podaje Helfert. Geschichte Oesterreichs, T. II.

¹³

Helfert.

¹⁴

Schodząc ze schodów ratusza, spotkał Clam-Martinica : widzisz, rzekł doń, jak się zaczyna rewolucya ; jak się kończy... nie domówił, tylko rękę podniósł w górę. — Helfert.

¹⁵

Pisma polskie utrzymywały, że pożaru nie było, tylko że Stadyon umyślnie wojsko sprowadził; nawet że «zasadzkę na lud bezbronny» urządził.

¹⁶

icya w roku 1848. — Przegląd Poznański.

¹⁷

Biesiadecki, Borkowski Leszek , Borowski, Czerkawski, Dobrzański Jan, Dylewski, Dzieduszyeki Kaźmierz, Dzierzkowski Józef, Gromadziński, Hubicki Karol, Jabłoński, Liligdowicz, Malisz, Nowakowski aktor, Pieniążek, Pohorecki, Poniński, Skolimowski, Słabkowski, Smagłowski, Zbyszewski, Żeleński Wit, Ziemiałkowski Floryan, i wielu innych jeszcze, mniej znanych.

¹⁸

Miałżeby autor adresu nie wiedzieć, że w roku 1815 panował nie Ferdynand, ale Franciszek? Czy też była to tylko liceUcya oratorska?

A. Z Helcel, T. I.

¹⁹

Wyjęci byli z pod amnestyi: Begiejowicz i Czajkowski, skazani za zamach w Przemyślu na życie Grutha, b. dyrektora policyi w Krakowie; Górecki, Siekierski i Szumański/ za udział w zabiciu Merkla, burmistrza w Pilznie; Lewicki z Krakowa za zabicie Oelaka, i Czaplicki Władysław, który broniąc się w Chorożanie od napadu chłopstwa, dwóch chłopów zastrzelił.

²⁰

Autor adresu zapewne nie wiedząc, że w dawnej Polsce była przyjęta formuła: nisi captivare permUtemus, powołał się na akt Habeas corpus, istniejący — w Anglii,

²¹

To margrabiemu tak w pamięci utkwiło, że bawiąc w Petersburgu na początku roku 1862, gdy nadeszła wiadomość o zabiciu p. Kleniewskiego przez własnych chłopówr i o groźnych objawach wzburzenia, nalegał na zniesienie stanu oblężenia po wsiach i oddanie obywatelom broni myśliwskiej, a na poparcie przytaczał przykład Galicy i w roku 1846.

²²

Obywatele: Baranowski, Bierkowski, Czerny, St. Jabłonowski, Jakubowski, Kuczkowski , Lange , rabin Meisels, X. Rozwadowski. Kmiecie : Gaweł, Śliwiński, Zbroja. Studenci : Machalski i Młocki. Znaleźli się w deputacyi jeszcze K. Wo-dzicki i Bochenek, których obwieszczenie nie nazywa.

²³

Komitet stopniowo zmieniał tytuł swój, żeby zbliżyć się do ideału. Najprzód zwał się obywatelskim, następnie tymczasowym , w końcu narodowym, a wtenczas pisał się z woli Boga i z wszechwładnej woli ludu.

²⁴

W skutek wypadków w Europie zaszłych, komitet składał na ołtarzu ojczyzny prawa do rewindykowania niepodległości rzeczy pospolitej krakowskiej.

²⁵

Krieg mieszkał na ulicy ś. Jana, w domu dziś hr. Franciszka Wodzickiego. Był synem dawnego gubernatora Galicyi.

²⁶

Systemu; wyraz pożyczony od Trentowskiego, który miewał wtenczas w Krakowie publiczne wykłady. Reichsverweser.

²⁷

A. Z. Helcel, T. I.

²⁸

Instytncyi te.i Galicy a zawdzięczała towarzystwo kredytowe ziemskie, pośrednio dla całego kraju pożyteczne.

²⁹

W okręgu krakowskim prawo uznawało chłopa za dzierżawcę, na mocy domniemanej umowy.

³⁰

Pojechali do Lwowa: Jm Dobrzański, Józef Dzierz-kowski, Karol Hubicki, Mulisz, Nowakowski,

³¹

Dnia 23 kwietnia.

³²

Taką wyciągnięto naukę z porażki Collina w Krakowie w roku 1846. Collin bowiem twierdził, iż musiał cofnąć się w obec sił przeważających powstańców.

³³

Zginęło siedmnastu powstańców. Jenerał Castiglione odniósł ranę w twarz, ze strzału danego czcionkami drukar-skiemi z okna w Grodzkiej ulicy.

³⁴

Padło wszystkiego pięć granatów, z tych jeden zabił panię Pokutyńskę, drugi urwał róg domu w rynku. Do mieszkania Helclów wpadły przez okno odłamki granatu.

³⁵

Potockiemu jenerał Moltke pokazał depeszę dowódcy wojsk rosyjskich, z zapytaniem czy ma wkroczyć,

Kiedy Galicya przeszła pod panowanie Austryi, Ruś unicka składała się z kilkudziesięciu może kilkunastu rodzin

20

A. Z. Helcel, T. I.

szlacheckich, ludu wiejskiego i miejskiego i duchowieństwa. Kwestya narodowości nie istniała; łacina utrzymała się w sądzie, w urzędzie ustąpiła miejsca niemczyźnie; dla czystej krwi Rusina szkoła była drogą do karyery w stanie duchownym lub urzędniczym. W systemie rządu leżała tendency a do wcielenia duchowieństwa w biurokracyę, jako narzędzie posłuszne państwa; co w stosunku do duchowieństwa ruskiego niesłychanie ułatwiło małżeństwo księży. Kapłan w celibacie żyjący, może zachować niezależność, żyć z jałmużny, cierpieć prześladowanie; trudniej to przychodzi człowiekowi żonatemu, cóż dopiero obarczonemu rodziną. Nic dziwnego więc, jeśli unickie duchowieństwo, w pogardzie i poniżeniu trzymane, uposażone ubogo, utworzyło osobną kastę, w potulności względem władzy świeckiej nieznającą miary. Stadła duchowne bywają zwykle licznem obdarzone potomstwem, w skutek czego paroch nigdy prawie dostatecznie uposażonym być nie może; już samo wychowanie dzieci ciężko mu przychodzi, biedniejszego zaś nieraz do nędzy przywodzi. Troskę o chleb powszedni nie każdy zdoła pogodzić z obowiązkiem kapłańskim; pokusy bywają tak potężne, że niesprawiedliwie rzucać kamieniem na tych, co im ulegają. Syn księży, w szkole przezwiskiem popowi cza ścigany, wynosił z niej zapas nienawiści do Polaków, na całe życie wystarczający. Chleb znajdywał w stanie duchownym, albo w urzędzie. Przyszły kapłan powołania w sobie samym nie szukał, tylko liczył co lepiej przyszłość zabezpiecza; wstępował do seminary urn, spieszył się skończyć kurs, pojąć żonę, wziąść święcenia i osiąść na parafii, żywicielce jego i rodziny. Komu suknia nie smakowała, starał wcisnąć się do urzędu, skarbić łaski przełożonych zdwojoną gorliwością, a nic tak nie zalecało do awansu, jak słowem i uczynkiem dowodzona nienawiść polskości i gorącość urzędowego austryackiego patryotyzmu. Renegat każdy jest wszędzie i zawsze najgorszym wrogiem tego, czego się zaparł; wiadomo też czem byli w Galicyi biurokraci czeskiego i ruskiego pochodzenia. Między ińteligencyą polską spiskującą a ruską rządowi ciałem i duszą oddaną, wyrobiła się śmier-

teina zawiść, zaślepiająca obydwie strony. Skoro Polacy wyrzekli w adresie przywrócenie niepodległej Polski w dawnych granicach, Stadyon poruszył Rusinów i powołał ich na świadectwo, że w Galicyi oprócz Polskich separatystów, mieszkają miliony odrębnej narodowości, pragnące utrzymania rządów austryackich. W Węgrzech, w Czechach, we wszystkich prowineyaeh plemie Słowiańskie upominało się o swoje narodowe prawa; ruch ten musiał prędzej czy później rozciągnąć się do Galicyi, a kto pierwszy go podniósł, ten nim miał kierować. Stadyon uprzedził więc innych, zwłaszcza Polaków, którzy zacietrzewieni w adresowych i deputacyjnych ceremoniach, zapomnieli o najważniejszej domowej sprawie. Wystąpili zatem i Rusini z adresem, prosząc o poszanowanie narodowości. Obok rady narodowej polskiej, stanęła rada narodowa ruska, i rady rozpoczęły sprzeczkę, wychodzącą trzeciemu na pożytek. — I my, mówili Rusini, tworzyliśmy niegdyś niepodległy naród; mamy naszą historyę, nasz obrządek kościelny, osobną mowę i literaturę; od Austryi odrywać się nie pragniemy, ją bowiem uważamy za tarczę przeciwko waszej hegemonii, przeciwko wynarodowieniu i zatracie: Polsce winniśmy nasze poniżenie, Austrya nam wróci nasze narodowe cechy. — Różnicie się od nas jedynie obrządkiem, odpowiadała rada narodowa; zresztą jesteście Polakami i nasze losy dzielić musicie, — co najwięcej macie prawo do wprowadzenia waszego języka w szkółkach wiejskich. — Mamy równe z wami prawo, twierdzili Rusini, aby na Rusi nasz język był w szkole, sądzie i urzędzie od dołu do góry, a jeśli nie, to wolimy niemiecki, będący mową naszych opiekunów, tern bezpieczniej oszczędzić sobie mogła rada narodowa, że decyzya zawisłą była od rządu, który w własnym interesie protegował pretensye Rusinów; i wszystko co im dawał albo obiecywał, szło na rachunek nagrody za wierność dla tronu i dynastyi, oraz za poskramianie polskich zachcianek. Lepszą zaiste polityką było, nie zaprzeczać Rusinom praw, jakie mieli i jakich wydrzeć im nie pozwalały okoliczności, praw

Sporów

o jakie sami Polacy się dopominali i które stawały się wspólnem hasłem wszystkich plemion słowiańskich w Austyri.

Rzadkie w historyi zjawisko odradzającej się narodowości, przedstawiały w tej chwili Czechy. Był czas, kiedy mowę czeską słyszano tylko po wsiach ; arystokracya i mieszczaństwo były zniemczone ; narodowość czeska zdawała się bezpowrotnie skazaną na zniknięcie z powierzchni ziemi. Dopiero po roku 1830, popęd narodowego odrodzenia, dany pierwotnie przez grono uczonych, poświęcających się lingwistycznym i bibliograficznym badaniom, udzielił się młodzieży i nieustannie mimo wszelkich przeszkód wzrastając, zadziwiające wydał owoce. U drobnych plemion słowiańskich Austryi, życie narodowe z innych dziedzin wyparte, skupiało się także w literaturze, w staraniu około pamiątek przeszłości. Póki Niemcy i Słowianie pod opieką absolutyzmu nic sobie wzajemnie do pozazdroszczenia nie mieli, póty i antagonizmu narodowego nie znano: Teut bratał się ze Sławą, germański dąb i słowiańska lipa zgodnie obok siebie roślinną pędziły egzystencyę. Rewolucya dopiero odsłoniła niebezpieczeństwa grożące Słowianom ze strony Niemców i panger-mańskich dążności. Imieniem Czechów, Palacki odmówił wyboru deputowanych do parlamentu w Frankfurcie, inni Słowianie poszli za jego głosem: to im przez Niemców za zdradę poczytanem zostało, i odtąd datuje walka, jeszcze w naszych oczach tocząca się.

W Węgrzech antagonizm szczepowy wcześniej się rozwinął. Dla madziarskiego plemienia, zaledwie czwartą część ludności korony św. Stefana stanowiącego, ruch słowiański był kwestyą życia lub śmierci. Udało się Madziarom utrzymać w poniżeniu i ciemnocie biednego Słowaka, osiedlonego na stoku Karpat, ale trudniejszą mieli sprawę z Serbem i Kroatem. Twarde te plemiona zachowały żywą pamięć dawnej niezależności, poczucie wspólności z plemiennikami pod tureckiem berłem, wreszcie odrębną organizacyę i konstytucyjne przywileje. I tam ruch narodowy ograniczał się w początkach do literatury, kształcenia języka i pielęgnowania oświaty w duchu narodowym; na pole polityczne przeniósł się po roku 1840, kiedy Węgrzy zechcieli wyrugować z sejmu obyczajem uświęconą łacinę i zastąpić ją madziar-

szczyzną.

Pangermanizm i panmadziaryzm zarówno dążył do wynarodowienia i wytępienia słowiańskiego szczepu; oba działały w imię liberalnych i rewolucyjnych idei. Taki sam charakter nosiła waśń powstająca na wybrzeżach Adryi między włoską i słowiańską ludnością, która tam zwłaszcza baczyła najprzód na elementarne warunki swego bytu.

Monarchiczne i dynastyczne usposobienia najbardziej przeważały u Czechów. Szlachta czeska utraciwszy już najważniejsze przywileje, dla ocalenia reszty obstawała przy odrębności korony św. Wacława i na tym gruncie podała rękę stronnictwu narodowemu, które oddzielać się od Austryi nie zamyślało, gdyż nie mogąc utworzyć osobnego państwa, Czechy od Austryi oderwane paść musiały ofiarą panger-manizmn.

W połączeniu ze szlachtą, stronnictwo narodowe nabierało dopiero prawdziwej siły i znaczenia w obec dyna-styi i rządu ; jakoż znakomite ustępstwa jakie Czechy zyskały, kraj zawdzięczał usiłowaniom partyi arystokratycznej, podczas gdy stronnictwo narodowe pod pozorną jednością dwa sprzeczne kierunki w swem łonie mieściło. Szkoła historyczna, z Palackim na czele, dumna tem, że narodowi w odrodzeniu przewodniczyła i zaufana w swe środki, których czas już przeminął, lekceważyła polityczne działanie w przekonaniu, iż ustawiczna afirmacya praw korony świętego Wacława, wystarczy do dopięcia celu. Młodsze i ruchliwsze pokolenia, za prądem czasu idące i w pojęciach liberalnych rozmiłowane, upatrywały zbawienie w zwycięztwie rewolucyi nad starym porządkiem i same rewolucyjnemi drogami chadzały, iżby przyspieszyć upadek rządu o sym-patye reakcyjne podejrzanego, a zdobyć ludowe swobody i pod ich zasłoną narodowość rozwijać.

Między drobiazgiem słowiańskim, wszystko co było ludem, co na najniższym stało stopniu oświaty, było szczerze ((cesarskim,» monarchicznym i dynastycznym. Za oświatą i wykształceniem szła zaraz miłość równości i wolności, w ówczesnem znaczeniu pojmowanych, oraz dążność do przekształcenia Austryi w monarchię demokratyeznemi zasadami rządzoną. Inaczej rzecz się miała z Serbami i Kroa-tami. Tam na czele ruchu narodowego stanęli politycy, uważający związek z Węgrami i dynastyę Habsburgów za formę przechodnią, za etap na drodze połączenia w jedno ciało rozbitych części narodu i odzyskania dawnej niezależności; o byt monarchii dbali oni o tyle, o ile monarchia zdolną była ich bronić od Madziarów, lecz w razie rozpadnięcia się monarchii, liczyli na własne siły, zahartowane wśród zmiennych losu kolei. Ze wszystkich Słowian, Kroatów rząd najbardziej szanował przez pamięć na dawne usługi, najbardziej ich potrzebował w obec stanu Węgier, i najbardziej się ich obawiał, wiedząc, że oni najłatwiej bez Austryi obejść się potrafią i stworzyć na południu potęgę istnieniu monarchii zagrażającą. Jedni też Kroaci i Serbowie mieli ściśle określone żądania; dopominali się o prawa przedawnieniu nieuległe i monarchii już nawet orężnie służyli, z rewolucyą w pakta nie wchodząc, ani sami nie dzieląc się na stronnictwa.

Rozdzieleni między sobą przestrzeniami, cywilizacyą i różnym historycznym ₄ pochodem, Słowianie austryaccy po raz pierwszy uczuli potrzebę zbliżenia się wzajemnie. W ostatnich dniach kwietnia, na zebraniu w Pradze podjęto myśl zgromadzenia delegatów krajów słowiańskich, w celu obmyślenia środków obronnych od zamiarów objawianych w Peszcie i Frankfurcie. Jednocześnie Kroat Kukuliewicz takiż sam uczynił wniosek w Gazecie Zagrzebskiej, wskazując Pragę jako punkt zborny. Odezwą z 1. maja zaproszono na koniec miesiąca do Pragi mężów zaufania wszystkich plemion słowiańskich z pod berła Habsburgów, dodając, że inni będą mile, jako goście, widziani. Odezwę podpisało kilka arystokratycznych nazwisk, Palacki, Rieger, Hanka, Szafarzyk, Sztur; z Polaków Jerzy Lubomirski, z przywódcami czeskimi w ścisłych zostający stosunkach, oraz

Malisz w imieniu deputacyi galicyjskiej, Dobrzański, jako pełnomocnik rady narodowej lwowskiej.

«Narody europejskie porozumiewają się i jednoczą, niosła odezwa. Niemcy zwołali ku zjednoczeniu swemu parlament do Frankfurtu, który wymaga, aby państwo austry-ackie ze wszystkimi krajami, nie licząc Węgry, do rzeszy niemieckiej wcieliło się. Takowy krok naruszałby nietylko całość państwa austryackiego, ale także połączenie i samo-istność szczepów słowiańskich, i narodowość icb takim sposobem byłaby w niebezpieczeństwie. Naszym więc jest obowiązkiem, abyśmy to, co nam jest najświętsze, gorliwie bronili. Przyszedł czas, abyśmy i my Słowianie porozumiewali się wspólnie i zjednoczyli umysły nasze.)) Myśl była zbawienną, lecz trudną do wprowadzenia w życie. Rząd wiedeński chylił się coraz bardziej ku liberalnemu centralistycznemu systemowi, w którym Niemcy musieli mieć przewagę , Słowianie zanadto byli rozrzuceni i słabi, iżby rząd upadający pod naciskiem rewolucyi, na pochyłości wstrzymać i na inną wprowadzić drogę; na podstawie zaś «porozumienia i zjednoczenia» zwołany zbór słowiański, miał cel niejasno określony, do którego dróg szukać dopiero był zmuszonym.

Między wyjściem odezwy, a zebraniem zjazdu w Pradze, zaszły nowe niepokoje w stolicy Austryi, w Berlinie, w południowych Niemczech. W Wiedniu, oblężony przez tłum Pillersdorf, już naczelnik gabinetu, przyrzekł zwołanie konstytuanty, w miejsce sejmu konstytucyą nadanego, Na drugi dzień, 16 maja, dwór wyjechał potajemnie do Tyrolu. Pillersdorf zabrał się do naprawy tego, co sam popsuł, nie mając ku temu determinacyi i siły. Gdy legię akademicką rozbroić spróbowano, wybuchła niekrwawa rewolucya i rząd widokiem barykad skruszony, oddał straż miasta komitetowi bezpieczeństwa i gwardyi narodowej, którą zaopatrzył w armaty; pozwolił nawet wziąść zakładników i własnych dygnitarzy przed trybunał komitetu pociągać Ośmielona taniem zwycięztwem rewolucya, zwróciła oczy na Pragę, zamierzając i tam władze istniejące wyrugować, a na zborze słowiańskim nie dopuścić uchwał jej interesowi przeciwnych. Zjawił się w Pradze Bakunin, apostoł najskrajniejszych doktryn, i mnogość międzynarodowych profesorów barykad; miasto zawrzało, lecz znaleźli się i ludzie zdolni ruch poskromić Lew Thun sprawował urząd gubernatora; na wieść o zajściach 15go maja w Wiedniu, Windisch-Grätz opuścił swoje ustronie w Lesku i pospieszył objąć komendę, nie pytając czy ten krok spodoba się ministrom. '(Jadę tam, gdzie mnie woła mój obowiązek, interes mego monarchy, dynasty! i wszystkich uczciwych ludzi,« w tych słowach oznajmił swój powrót ministrowi wojny.

Do skrzywienia myśli zjazdu przyłożyli się ze swej strony Polacy. Słowiańskiego początku własnego niepomni, nie podzielali oni bynajmniej dążeń federacyjnych i nie poczuwali się do solidarności z innemi gałęziami wspólnego szczepu; w Czechach widzieli ród dostarczający Austryi biurokratów; w drobnych plemionach gatunek galicyjskich Rusinów, którymi gardzili i pomiatali. Innego celu, prócz odbudowania Polski w dawnych granicach nie przyjmując, lekceważąc potrzeby i dążności drugich, nawet naturalnych swych sprzymierzeńców, upatrywali w zjeździe słowiańskim jedynie okazyę do zaafirmowania w słowach niepodległości Polski. Jeden Jerzy Lubomirski znał Czechów i z nimi się znosił, ale były to u niego sympatye osobiste i literackie, a federacyę słowiańską ze strony poetycznej głównie pojmował. Wciągnięty w wspólnictwo z radykałami, dał im i teraz się użyć; ukazała się odezwa, zapraszająca do Pragi wszystkich Polaków i «współplemienników,» podpisana przez niego, Augusta Cieszkowskiego, Libelta, Rogiera, Raczyńskiego, Berwińskiego.

Helcel wszystko do serca gorąco biorący, do zboru słowiańskiego wielkie przywiązywał nadzieje. Stanąwszy w Pradze, tak opisywał Wielopolskiemu pierwsze swoje wrażenia (1. czerwca).

«Przyjechałem tu dziś dopiero zrana, bom w Dreźnie cały dzień na odejście statku czekał; tymczasem widziałem tam Adama Potockiego, który zasłabłszy w Lipsku, wrócił.

Znalazłem go w dość dobrych dyspozycyach, tylko słowiańskie myśli wcale mu nie do smaku.

«Tu zastałem już rzeczy nadpoczęte, tak jak to margrabia z załączonych tu pism obaczysz. Starostą ogólnym tymczasowym był Szafarzyk. W sekcyi polskiej prezyduje i snąć rzecz prowadzi Libelt, choć Poznańczycy publicznie, jako nie rakuzcy poddani, nigdzie urzędownie wystąpić nie mają. Z Polaków są dotąd tu obecni: Libelt, Berwiński. Mora-czewski, Cybulski, Jerzy Lubomirski, Leon Sapieha, Brandys, Kramski, Horoch, Gorczyński, Lukasiewicz, Walewski, Grzybowski, Stecki, Kochanowski Adam, Zaremba i kilkunastu Galicyanów, po większej części Rusinów i z tendencyą tro-cha zbyt ruską. Do nas także dwóch Szlązaków należy; z Krakowa ja jeden.

«Rzecz rozporządzili Czesi porządnie i idzie to jakoś z powagą. Przy wotowaniu na kandydatów do starostwa, w naszej sekcyi miał większość znaczną Lubomirski, po nim Sapieha. Przy wotowaniu na szesnastu (członków rady zborowej) najwięcej miał głosów Sapieha, bo połączył dobrze myślących, ze wszystkimi Rusinów głosami. Ja o jeden głos tylko w tym wyborze nie utrzymałem się, bo prosto niemal na tę sesyę przyjechawszy, największej części, zwłaszcza Rusinom, byłem nieznany; więc jestem pierwszym z porządku na liście zastępców. Libelt już oczywiście zdradza antagonizm przeciw mnie systematyczny. Z pomiędzy trzech kandydatów na starostę zboru, wybrano ostatecznie Palackiego.

«Jutro Władyka Czarnohorski ma przyjechać; Serbów i Ilyrów jest ze trzydziestu, Czechów ze dwustu. Dziś Szafarzyk przedstawiał deputowanych sekcyi Thunowi, który grzeczny będąc dla innych, do samych Polaków, chociaż zna osobiście Lubomirskiego, ani nie przemówił, ani głową nie kiwnął, i to z taką umyślnością, że to wszystkich Czechów oburzyło. Z tego i z tego co słyszę, wnoszę, że Thun wcale nie sprzyja zborowi ; dotąd go ignorował. Wojsko tu czujne, patrole ogromne. Z Palackim jak wypada na osobności mówiłem, ale on dla nas nie wielkie widoki co do restauracyi Polski upatruje; nie przypuszcza możności rewindykacyi Rusi

«Bardzo są ważne zasady politycznej quasi seperacyj-nej organizacyi Czech, w Gazecie Prags ki ej przed trzema dniami już urzędownie podane: postaraj się margrabia o ten numer.

rosyjskiej. Na Madziarów zawziętość trochę tu zbytnio tran-spiruje.

«Jutro solenne ukonstytuowanie się całego zboru i nabożeństwo nastąpi; z Polaków mowę ma mieć Lubomirski i drugi jakiś Busin po rusku. Jak się to stało, że Libelt prezyduje. to nie wiem jeszcze: wie c tem Lubomirski, ale pytany odemnie, odpowiedzi stanowczej unikał; tymczasem z nimi osobne narady odbywa, do których profanów nie pu

szczają.»

Jak się stało, że Libelt prezydował, mógł Helcel odgadnąć, przypominając sobie przebieg narad wrocławskich; między Polakami zawsze skrajni przewodzili, dzięki uległości Lubomirskich. Do poufnych narad Helcia nie przypuszczano, bo cofał się on zaraz, widząc, że jego zasady dalej mu iść nie pozwalają; swego zdania nie ukrywał i tym sposobem w jedności bruździł. Co kiedyś potomność z trudnością pojmie, to rolę Jerzego Lubomirskiego w ówczesnych dwulicowych robotach, do których wchodził, nie mając tej nawet wymówki, że raz wprzężouy do pługa krajowej polityki, musi orać swój zagon, źle czy dobrze.

Nikt pewno z tego pokolenia nie był, w moralnem znaczeniu, doskonalszym od Lubomirskiego. Dusza to była wyjątkowo szlachetna i czysta, nie znająca osobistej ambi-cyi; nikt bardziej od niego nie miłował Polski i rzeczy ojczystych, nikt nie był bardziej przystępnym miłości, bardziej dla ogółu wylanym, skorszym do służby i poświęceń dla kraju. Miał silną wiarę i gorące do Kościoła przywiązanie, zasady religijne w życiu praktykował; kochał swoją tradycyę rodową; umysł podniosły i wykształcony łączył z obywatelską odwagą. W narodzie wielkie położył zasługi, żeby tylko przytoczyć założenie Akademii w Krakowie, co jego staraniu głównie zawdzięczamy; w izbie panów, w sejmie, w kuratoryi zakładu Ossolińskich, na czele stronnictwa katolickiego, był na swoim miejscu i wszędzie tam piękne i trwałe po sobie zostawił pamiątki. Polityki czynnej nigdy tykać się był nie powinien, zwłaszcza w roku 1848, bo do niej nie był stworzonym. Urodził się artystą o gorącej i bujnej wyobraźni ; pod wpływem Zygmunta Krasińskiego został ascetą politycznym i ten ascetyzm wspólnie z imaginacyą, w polityce praktycznej czynił go bezsilnym. Nie rzadko wychodziły od niego genialne prawie pomysły, lecz gdy myśl jaką z siebie wydobył i rzucił, nie znał już granicy ani miary w snuciu następstw, w przewidywaniu przyszłości; od razu widział skutek, wymagający nieraz stuletniej i najtwardszej pracy. Namiętnie lubił wszystko co przypominało przeszłość i stare czasy, co przemawiało do jego artystycznych instynktów; kochał się w uroczystych zebraniach, pochodach, audyencyach, strojach, przyborach. W ostatnich czasach często powtarzał: znam jedyny środek uratowania Austryi; niech cesarz w koronie i płaszczu,,z berłem w ręku, pójdzie na czele dygnitarzy i ciał ukonstytuowanych do św. Stefana i tam przysięgnie, że oczy mieć będzie ustawicznie na Wschód zwrócone. Znaczyło to, że Habsburg wyrzec się winien tradycyi swego domu, Niemiec i Włoch, i dążyć do nowego wśród Słowiańszczyzny bytu. Sadowa i Sedan taki kierunek Austryi nałożyły; czy Habsburg mógł dobrowolnie zapomnieć czem był przez długie wieki i wstąpić na drogę nie jasno przed nim rysującą się, — to inna materya, pytanie, na które historya odpowiada przeczeniem. Procesya i akt przysięgi posłużyć mogły za temat do wspaniałego obrazu, lecz po powrocie z procesyi rzeczy stały na tem samem miejscu co przed tem : zostawało wykonanie, wymagające czasu, ludzi, pieniędzy, mnóstwa środków i warunków, składających razem tak zwaną politykę. Wielkich myśli krąży po świecie niezliczona mnogość; największe przez Zbawiciela przyniesione, żyją między nami od dziewiętnastu wieków, a przecież jak daleko jeszcze do ich urzeczywistnienia ! U Lubomirskiego, ascetyzm i entuzyazm rodził pewność, że gdy myśl, gdy słowo będzie, reszta przyjdzie, już przychodzi, już jest!

W codziennych sprawach ziemskich wcale oryentować się nie umiał. Gdy zażądano od niego, aby się przyłączył do deputacyi lwowskiej, ani chwili się nie zawachał. Wiodła go nadzieja oddania krajowi usługi; gotów był każdemu ustąpić i każdego słuchać, lecz gdy nikt się o pierwszeństwo nie dobijał, poszedł na pierwszy ogień. Adresu nie pisał i na redakcyę nie wpływał; nie zważał, że adres żąda rzeczy niemożebnych i tern zamyka drogę do uzyskania ustępstw pożytecznych; uszło jego uwagi, iż wydanie kraju na pastwę komitetu narodowego, groziło większem złem, niż utrzymanie absolutyzmu w Galicyi. Jechał z ludźmi, z którymi nic go nie wiązało, prócz miłości ojczyzny idealnej; z ludźmi, których szanować nie mógł i którzy go z sobą zabierali na pokaz,, żeby się w obec kraju i rządu Lubomirskim zasłonić. Przystał do nich w nadziei, że ustrzeże uczciwości i rozsądku, skłoni ich do działania na jawie, a umniejszy podziemnych knowań i własną prawością, słodyczą i sercem wilków w baranki przemieni. Wiodły go także zapewne do Wiednia i inne pokusy: myśl, że Polacy staną przed tronem Habsburga z wolnem a śmiałem słowem, z afirmacyą odbudowania monarchii Piastów i Jagiellonów; może także chęć obaczenia w stolicy Austryi polskich strojów i polskiej chorągwi.

Eaz w wir wpadłszy, szedł już z prądem. W Wrocławiu oddzielił się od Helcia i Wielopolskiego, żeby się bratać z Libeltem i Berwińskim, zawsze w najlepszym zamiarze trzymania ich za poły. Znając zakres, jaki inicyatorowie czescy zakładali zborowi słowiańskiemu, dał się użyć do sprowadzenia Poznańczyków do Pragi ¹ i na siebie ściągnął pozory zakapturzonego konspiratora. Odmowa podpisu na odezwie, zapraszającej wszystkich Polaków na zjazd, nie byłaby powstrzymała przybycia tam Libelta, ale po co Lubomirski miał w tem palce umoczyć? Lepiej było zostać na uboczu i w podejrzenie nie podawać własnych zamiarów, własnego stanowiska, jakby na dowód, że kraj cały bez

wyjątku stoi po stronie rewolucyi. Rząd powiadomiony o tajemnych przygotowaniach do wybuchu, o pokątnym udziale takiego Libelta, którego przeszłość i opinie były aż nadto znane, słusznie Polaków podejrzywał, iż gdzie tylko się wmieszają, wwiodą za sobą spiskowy pierwiastek. Jakże potem wszystkiem dziwić się, jeżeli gubernator do Polaków na urzędowem przyjęciu nie przemówił i Lubomirskiemu głową nie kiwnął?

Obecność Polaków poznańskich i Bakunina dała zborowi cechę wszechsłowiańskiego zgromadzenia; tak upadł główny cel zjazdu, porozumienie się między sobą plemion słowiańskich z pod berła austryackiego, które jednem prawem rządzone, mogły jedną postępować drogą. Na posiedzeniu rady zborowej, Libelt obalił pierwotny podział na grupy narodowe, który zastąpiony został podziałem na sekcye, obradujące nad trzema przedmiotami: nad manifestem do ludów Europy, nad adresem do cesarza Ferdynanda z wyrażeniem potrzeb ludów słowiańskich, nad ustanowieniem związku Słowian austryackich. Wypracowanie projektów powierzono komisyom, ale zaniem zdołały robotę ukończyć, wybuchła rewolucya i zjazd się rozproszył ².

Jedynym rezultatem zboru było przekonanie, że dużo jeszcze wody w Mołdawie, Wiśle i innych rzekach i strumykach słowiańskich upłynie, zaniem pobratymcy szczepowi ręka w rękę iść potrafią. Nawet Słowianie austryaccy zebrali się w Pradze jak członkowie rozrodzonego rodu przy łóżku śmiertelnie chorego krewniaka, po którym wszyscy oczekują sukcesyi, z których jedni pragną powrotu do zdrowia umierającego, podczas gdy inni obliczają tylko własne szanse do spadku i oglądają się co wziąść najlepiej. Na dwóch krańcach przeciwnych stały dwa główne plemiona Austryi właściwej, Czesi i Polacy. W przypadkowem z monarchią powinowactwie zostający, Polacy najgoręcej jej zgonu

pragnęli, — niejeden miał nie kłamaną ochotę zgon przyspieszyć. Czesi sami odłączać się nie zamierzając, u drugich separatyzmu nie pochwalali ; po oderwaniu Galicyi od Austryi, ubywał im sprzymierzeniec ze wszechmiar najważniejszy; o zdolności Polaków do utworzenia samodzielnego państwa powątpiewali, a co więcej, przekonani byli, że Polska niepodległa od Słowiańszczyzny się odwróci, dla przyjaźni Zachodu i rewolucyjnej Francyi. Porozumienie przeto między Polakami i Czechami było prawie niepodobne. Największej części obecnych Polaków szło najprzód o to, żeby wywołać demonstracyę na korzyść przywrócenia Polski i nie dopuścić zbyt jawnego oświadczenia się za Austryą ze strony drobiazgu słowiańskiego. Przebieglej si z naszych demokratów liczyli na demokratyczne usposobienia tego drobiazgu, obiecujące przeciągnięcie go do wspólnego obozu, ale im robotę popsuli galicyjscy, zwłaszcza lwowscy wysłańcy i ich sposób traktowania sprawy ruskiej i Rusinów, których drobne plemiona uważały właśnie bliższymi siebie, niż zlatynizowa-nych Polaków. Waśń rusko-polska jaskrawo wystąpiła na zborze; nie przyszło nietylko do porozumienia, ale nawet do wzajemnego wyrozumienia dążeń i kierunków. Ciekawszą i ważniejszą niż publiczne rozprawy i akta, dziś żadnego prawie interesu nie przedstawiające ³, byłaby dokładna wiadomość o zakulisowych robotach zjazdu, których nikt dotąd nie opowiedział. Nic również nie wiadomo bliższego o prywatnych znoszeniach się między sobą Polaków, którzy podzieleni na niezliczone kółka, bardzo tam byli ruchliwi i czynni. Jaką rolę odegrał Helcel i Wielopolski, nie jestem w stanie powiedzieć, bo nie ma na to najmniejszego śladu. Margrabia publicznie nie wystąpił i krótko tylko na jednem zebraniu był obecny ⁴. Helcel większą część czasu w~ łóżku

**

przeleżał; Wielopolski zarzucał mu «zbytnie rozpieranie się z polszczyzną,« co i Leona Sapiehę razić miało*. O ile zmiarkować można, różnili się w tern, że Wielopolski uważał zjazd jako próbierz, co warta i co znaczy ta młoda Słowiańszczyzna, czy ona istnieje w rzeczy czy w projekcie dopiero, — kiedy Helcel budował przyszłość na przypuszczeniu, że Słowiańszczyzna stać i działać może o własnych siłach. Wielopolskiego zbór w Pradze wyleczył, jak sam powiada, «od działania politycznego in partibus;» Helcel nie rozstał się z myślą przywiedzenia do skutku federaeyi słowiańskiej, która jeszcze czas jakiś pokutowała po świecie. Zamierzano w sposobnej chwili odbyć nowy zjazd, na który Helcel pilnie się gotując, przysposobił projekt statutu federacyjnego, tudzież projekt adresu do cesarza, na podstawie projektów komisyi w Pradze wybranych. Dwaj przyjaciele znowu razem pracowali. Za materyał do statutu służył elaborat Zacha, do którego Wielopolski dorobił motywa ; Helcel zredagował paragrafy. Motywa brzmiały w redakcyi Wielopolskiego, jak następuje:

«Skutkiem wypadków od miesiąca marca roku 1848 zaszłych, monarchię austryacką w dawnym swym składzie za rozwiązaną uważać należy : przewaga bowiem pierwiastku niemieckiego, na której budowa tego państwa opierała się, zniesioną jest przez uznaną równość wszystkich narodowości; administracya zaś ogólna, dotychczas przemożny węzeł różnorodnych części, jako też i narzędzie ucisku przeciwko nim stanowiąca, znajduje się rozprzężoną. Rząd centralny coraz więcej z powagi swej tracąc, wacha się pomiędzy większą niż dawniej uległością względem rzeszy niemieckiej grożącą powrotem niemieckiej przewagi, a uznaniem Słowiańszczyzny, i z niepewności tej przez działanie jedynie ludów samych wybawiony być może. W tak ważnem rzeczy położeniu, uznając głos Opatrzności, który w wypadkach tych do nich przemawia i woła na ludy słowiańskie, aby się ocknęły, — narody plemienia słowiańskiego, na przestrzeni

Patrz niżej list Wielopolskiego do Leona Sapiehy.

państwa austryackiego zamieszkałe, połączone już jednością pochodzenia, mowy i wspomnień, uznają za rzecz niezbędną zjednoczenie się węzłem sojuszu, któryby jedność polityczną między nimi skojarzył i na potomne czasy ustalił, a przez to nadał im wszystkim tę siłę i rękojmię bytu, których szczepy te w odosobnieniu swem będąc pozbawione, wysta-wioneby być mogły na łup obcej przemocy. W tym celu, reprezentanci rozmaitych krajów słowiańskich, zebrawszy się na sejm przygotowawczy⁵ w Pradze, w dniach...., przyjęli i podpisali następującą umowę, która, skoro w właściwy sposób ratyfikowaną będzie, stanowić ma traktat wiecznego między ich narodami przymierza.«

Helcel zmienił wstęp w następujący sposób:

«Gdy w skutek wypadków od miesiąca marca r. b. zaszłych, w monarchii rakuzkiej równość wszystkich narodowości uroczyście uznaną została; — gdy w skutek tego przewaga pierwiastku niemieckiego, na której kierunek tego państwa dotąd się opierał, zniesioną została, wraz z systemem owej administracyi zwierzchniej, która dotychczas była jedynym węzłem różnorodnych części, a zarazem i źródłem koniecznem ich wspólnego ucisku; gdy rząd centralny rakuzki, coraz więcej z swej powagi tracąc, wacha się pomiędzy większą niż dawniej zawisłością od rzeszy niemieckiej, wzmacniającej się na nową zgubę wszystkich plemion słowiańskich, a uznaniem najświętszych interesów Słowiańszczyzny pod berłem cesarsko rakuzkiem zostającej ; — gdy pomieniony rząd ze zgubnej tej niepewności przez inicyatywę ludów samych wybawionym być może ; przeto, w tak ważnem rzeczy położeniu, w wypadkach wyjawiających tak wyraźnie palec Opatrzności i głos na ocknięcie się ludów słowiańskich, narody rakuzko-słowiańskie, połączone już prowidencyonalnie jednością pochodzenia, mowy i wspomnień, — widząc nieuchronne rozwiązanie się dawnego składu monarchii austrya-ckiej, uznają za rzecz niezbędną zjednoczyć się węzłem fede-racyi, któraby jedność polityczną między nimi skojarzyła i na potomne czasy ustaliła, — a tem samem nadała im wszystkim wspólnie tę rękojmię i siłę bytu, bez której zostawione w odosobnieniu, narażoneby być musiały i nadal na łup wynaradawiającej przemocy, jakiej już tyle milionów coraz dalej zniemczanych Słowian, nad Wezerą, Salą, Elbą i Odrą doznało.

«W tym więc celu, narody rakuzko-słowiańskie, na osobnych swych ziem narodowych sejmach reprezentowane, przez pośrednictwo tychże reprezentacyi, następujący między sobą zawierają federacyjny sojusz, wieczyście między nimi trwać mający.«

Pierwszy paragraf aktu federacyi, przez Wielopolskiego proponowany, brzmiał:

za

«Czechy, Morawia, Szlązk, Galicya i Styrya zawiązują między sobą federacyę w celu wzajemnej obrony swej-niezawisłości i narodowości, oraz w celu zachowania wolności i porządku. Oświadczają zatem, iż tworzyć odtąd będą jedno państwo związkowe, pod nazwą federacyi austryacko-słowiańskiej. Federacya ta, za dynastyę nad nią panującą, uznaje dom habsburgsko-lotaryngski, o tyle i dopóty, o ile monarchowie austryaccy władzę najwyższą z ludami tylko swymi dzielą i żadnemu obcemu zwierzchnictwu nie podlegają *. Tę zupełność władzy cesarskiej względem obcych rękojmię narodowości słowiańskiej poczytując, ludy niniejszym sojuszem połączone, gotowe są bronić ją wszystkiemi swemi siłami. Gdyby zaś kiedykolwiek u monarchów austrya-ckich przemogło postanowienie, poddania się zwierzchnictwu Rzeszy niemieckiej, przez co znowu narodowości słowiańskie przytłumieniem byłyby zagrożone, federacya austryaeko-sło-wiańska taki czyn poddania się domu austryackiego obcemu zwierzchnictwu, uważać będzie za zrzeczenie się z jego strony panowania nad nią, — iw takim razie najwyższe nad sobą rządy federacya w inny sposób obmyśli.«

Projekt Helcia niósł jak następuje:

Ściąga się to wejścia Austryi w skład Rzeszy niemieckiej.

21

A. Z. Helcel, T. I.

II.    «Narody słowiańskie, które obecnie w części tylko pod berłem rakuzkiem, w innych zaś częściach swego szczepu pod innymi rządami zostają, przez przystąpienie do niniejszej unii nie zrzekają się bynajmniej politycznego swego, z owemi częściami rozdzielonemi, zrośnięcia się i restaura-cyi swej przyrodniej historyczno-ojczystej jedności ⁶.

I. «Narody słowiańskie, dziś pod berłem cesarza austrya ckiego zostające, jednoczą się między sobą jako części równomocne, w unię, nazwę unii rakuzko-słowiańskiej nosić mającą.

III.    «Celem niniejszego zjednoczenia narodów rakuzko-słowiańskich jest wzajemne zabezpieczenie sobie swych niezawisłych narodowości i wzajemnych korzyści, i utrzymanie zupełnej niepodległości i samodzielności cesarstwa rakuzkiego.

IV.    «Przez przystąpienie do unii niniejszej, żaden z narodów zjednoczonych nie pozbawia się prawa do samodzielnego u siebie rozwijania swych narodowych, humanitarnych, politycznych i socyalnych instytucyi. Unia dla wszystkich zjednoczonych narodów w szczególności, tę jedną tylko chce mieć uświęconą zasadę: iż wszelkie między narodami słowiańskimi w ich ziemiach usadowione obce narodowości, mają nietylko być szanowane, ale równo z słowiańską cenione i uprawnione; a do tego mają mieć równą wolność osobnego ich w instytucyach edukacyjnych, municypalnych i gminnych organizowania się i rozwijania.

Y. «Unia ta zostawać będzie pod panowaniem i zwierzchnictwem cesarzów rakuzkich z domu habsburgsko-lotaryng-skiego, którzy tern samem żadną miarą i żadnym tytułem podlegać nie mogąc bezpośredniemu lub pośredniemu zwierzchnictwu obcej jakiejkolwiek potęgi, znajdą w ludach słowiańskich gotowość bronienia wszystkiemi siłami zupełności ich władzy cesarskiej względem potęg obcych.

VI.    «Obowiązki jednoczących się narodów, odpowiednio powyższym celom unii będą następujące:

1. «zachować między sobą trwały pokój i zgodę szczerą;

2 «wiernie przestrzegać warunków i stosować się do wszystkich przepisów niniejszego aktu unii ;

3.    «spieszyć na pomoc interwencyą czynną w ludziach, broni, zapasach i pieniądzach temu zjednoczonemu narodowi, któregoby narodowość, albo wolność i porządek konstytucyjnie zawarowany, albo terytoryum właściwe przez przemoc zewnętrzną zagrożone były;

4.    «wszelkiemi siłami bronić całości unii od wszelkich nieprzyjaznych na nią zamachów;

5.    «wszelkiemi siłami hronić niepodległości i samodzielności tak cesarstwa rakuzkiego, jak też zupełności i niezawisłości władzy panujących cesarzy rakuzkich, w stosunku do potęg obcych.

VII.    «Przypadek pomocy w artykule powyższym, w ustępie trzecim przewidziany, ma być uważanym za rzeczywiście wydarzony, jeśli dwie trzecie głosów reprezentantów pomocy potrzebującego narodu, na sejmie legalnym niebezpieczeństwo za rzeczywiście istniejące uznają. Uznanie zaś rzeczywiście nastąpionego casus foederis wyżej w ustępie trzecim i czwartym przewidzianego, jakoteż uznanie potrzeby pomocy dla narodu rakuzko-słowiańskiego, któremu przemoc jakakolwiek do utworzenia niezawisłej narodowej i konstytucyjnej reprezentacyi i administracyi, tamę kładzie, — nałeżyć będzie do zgromadzeń sejmowych trzech przynajmniej, taką samodzielność już mających narodów zjednoczonych.

VIII.    «Reprezentacya sejmowa każdego zjednoczonego narodu wydeleguje za każdem swem zebraniem z pomiędzy siebie pięciu członków, którzy razem zebrani stanowić będą wspólną radę unitarną, pod nazwą: rady wysłańców unii, — i zgromadzać się będą corocznie w różnych na-przemian miastach ziem zjednoczonych, w terminach naprzód oznaczonych.

IX.    «Powołaniem rady będzie czuwanie nad osiągnięciem celów wspólnych unii, nad dopełnianiem wzajemnych zobowiązań narodów zjednoczonych i warunków niniejszego aktu. W szczególności do rady należyć będzie:

1.    «pośredniczenie ułatwiające i przyspieszające wzajemny tok stosunków pomiędzy narodami zjednoczonymi, ich reprezentacyami i zarządami;

2.    «sąd polubowny najwyższy, rozstrzygający przypadki sporów między narodami zjednoczonymi zajść mogące;

3.    «stosunkowy rozkład na narody zjednoczone pomocy przewidzianej w art. IY.

4.    «rozkład podatków na narody zjednoczone, dla osiągnięcia funduszów służyć mających do pokrycia potrzeb unii, tudzież szafunek i zarząd tych funduszów;

5.    «projektowanie uchwał i kroków, któreby, do dobra wspólnego unii zmierzając, przez oddzielne narodów repre-zentacye przyjętymi być mogły;

6.    «ratyfikowanie takowych uchwał i traktatów nowych, które po przyjęciu ich przez reprezentacye wszystkich narodów zjednoczonych, do rad}'' odesłane będą;

7.    «kierunek wykonania tych działań, względem których reprezentacye narodów zjednoczonych, jako względem działań do celów unii zmierzających, poprzednio stanowczo się zgodziły.))

Artykuł X, XI, XII i XIII określał bliżej wewnętrzny porządek rady wysłańców.

XIY. «Jednoczące się narody rakuzko-słowiańskie przystępują do unii niniejszej za pośrednictwem swych samodzielnych narodowych i legalnie sejmujących reprezentacyi, które według prostej większości głosów w tej mierze decydują.

XV. «Unia uważa się za istniejącą, a akt jej niniejszy między stronami za obowiązujący, jak skoro niezawisłe reprezentacye trzech rakuzko-słowiańskich narodów, według aktu tego się zjednoczą i do ratyfikacyi, oraz do składu rady, członków wydelegują.

XYI. «Naród Madziarów w Węgrzech i Siedmiogrodzie który w toku dziejów dawniejszych, od wspólnego interesu ludów korony węgierskiej nigdy nieprzyjazną Słowiańszezy-źnie dążnością narodową madziarską nie wydzielał się, — przypuszczonym być może do unii niniejszej, jak skoro słowem i czynem przyzna równouprawnienie narodowości słowiańskiej, z narodowością własną.

XVII. «Z ludami niemieckimi cesarstwa rakuzkiego, mianowicie z ludami arcyksięstwa austryackiego, Tyrolu i części niemieckiej Styryi, wnijść może unia w przyjazny sojusz federacyjny pod berłem cesarskiem, jeżeli ludy te odkażą od siebie wszelki wpływ polityczny Kzeszy niemieckiej, przez któryby niepodległość i samowładność monarchii rakuzkiej, bądź w zewnętrznych stosunkach internacyo-nalnych, jako potęgi europejskiej, — bądź w stosunkach wewnętrznego jej organizmu nadwerężoną być mogła. Unia rakuzko-słowiańska, federując się z ludami rakuzko-niemie-ckimi, i gwarantując sobie wzajemnie niepodległość, świętość i równoprawność swych narodowości, dozwolić jedynie będzie mogła, aby narodowość ludów rakuzko-niemieckich, jako w monarchii rakuzkiej mniejszość stanowiących, była oraz i przez Kzeszę niemiecką w ich ziemiach właściwych zagwarantowaną».

Do statutu unii Helcel dołączał projekt adresu do cesarza austryackiego.

N. Panie, Miłościwy Cesarzu i Królu!

cen-

«Monarchia rakuzka, będąc składnią wielu rozmaitych narodowości, jako jednolite i w zwierzchnim rządzie zespolone państwo, utrzymaną i rządzoną być mogła jedynie pod panowaniem dawniejszego upadłego systemu. Jakoż rzeczywiście, potęgę ducha narodowego, którą większa część tych składnych ludów, niegdyś niepodległe mocarstwa stanowiących, z swego odrębnego piętna i prowidencyonalnego powołania czerpiąc, objawiać mogła, — potęgę tę łamać i zwi-chać ku celom nieprzyrodzonym, było odwieczną pracą tralizującej polityki, mającej swą najsilniejszą dźwignię w zasadach niewolniczenia i obskurantyzmu, i w owej sławnej maksymie divide et impera. Lecz jak dla idei wolności i dla światła niema stałych i wiecznie trwałych zapór, tak też i dla Kakuz przyszła pora, w której duch czasu

wszelkie przez długie lata sztucznie przyprawiane zarzewia niezgody i jątrzeń, tak między stanami jako i ludami nawzajem, wT jednem okamgnieniu zdeptał i w proch zamienił. Jakby za elektrycznem tknięciem, spoiły się w sercach ludów błogie uczucia nowej politycznej swobody, z dawnemi świę-temi uczuciami narodowości, a stare kajdanowe zwory jedno-tliwej monarchii austryackiej, dziś w skutek tego pękają tak nieodzownie, jak nieodzownie runął dawny system rządowy. System ten zaś zaiste runął stanowczo, bo przez jedną godzinę trwające panowanie wolności, głębiej przenika w sam rdzeń żywiołów narodowych, niż długoletnie rządy ciemię-ztwa. Tak świeża jeszcze dążność ludowa w Austryi całej, na głębszych niż się wrzekomo zdaje, opartą jest korzeniach i w nieugiętych buja już konarach, tak dalece, iż przy dzisiejszym nacisku europejskich ruchów, każda pokusa przywrócenia dawnjmh pętów w monarchii, pogrzebałaby w gruzach socyalnego porządku nietylko interes prawdziwy dyna-styi, lecz największe interesa ludzkości ⁷.

«Dawna więc rola Eakuz, jako wieloskładnej a jedno-tliwej monarchii kończy się, a poczyna nowa. Piętnem jej głównem było dotąd poświęcenie szczęścia ludów, dla sztucznego zbudowania przeważnej potęgi europejskiej, — poddaństwo narodowości jednych, pod gnębiące i poniżające zwierzchnictwo drugich, — potworne muszenie w jeden polityczny zlewek, różnorodnych, niegdyś niepodległych mocarstw. Piętnem jej ma być na przyszłość i samorodna prawdziwa potęga, oparta nà pomyślności i swobodach ludów, równa nietykalność i świętość, równa cześć i równe prawo wszystkich narodowości; wreszcie bratnia federacya swobodnie w swych zakresach rozwijających się, oddzielnych tej monarchii krajostanów. A ludy słowiańskie w Austryi, które dotąd były męczeńską ofiarą dawnego systemu, mają być piastunami i wykonawcami nowej żywotnej dla Rakuz idei,

i ich to dziełem będzie, iż monarchia rakuzka, mimo wstrzą-śnienia w niej wszelkich posad dawniejszego organizmu, nie stanie się łupem anarchii, lecz owszem pod godłem nowych zasad, pod wagą nowej misyi zachowawczej ludów słowiańskich, ogromną większość jej składu stanowiących, wystąpi czerstwiej i silniej w gronie innych europejskich potęg, —• choć już tylko jako związek mocarstw, nie zaś jako mocarstwo związkowe ⁸.

«W owym to celu ratowania monarchii rakuzkiej, przez nadanie jej sił nowych, w nowym żywiole czer-stwości, zjechaliśmy się w Pradze, my synowie jednego plemienia a różnych szczepów słowiańskich. Sama ta okoliczność, iż chwila rozwinięcia naszego powołania w duchu miłości i braterstwa uzasadnionego, przypadła w czasy twoich rządów, N. Panie, który wszystkie berłu twemu cesarskiemu podległe ludy zarówno miłujesz i od wszystkich też zarówno miłowanym jesteś, — sama ta okoliczność pomyślną dla naszych celów jest wróżbą. Przeniknieni coraz większą potrzebą odkażania od siebie nowych obcej narodowości i potęgi pokus, narzucania nam widoków, interesów, praw organicznych obcych, o nas bez nas uchwalanych, tego zajęci ważnym dla całej monarchii przedmiotem, utworzenia pod twem, N. Panie, zwierzchnictwem federacyi sło-wiańsko-rakuzkiej i oznaczenia stosunków przyjaznej styczności z ludami rakuzkimi innych narodowości, poczynamy rzecz od gwarantowania sobie wzajemnych naszych konstytucyjnych i narodowych wolności, żadnemu, prócz rządów i ludów rakuzkich wpływowi ulegać niemających. W duchu tej wzajemnej gwarancyi, dziś pierwszy krok stawiając, mamy sobie za powinność życzenia wszystkich, pod berłem twoim, N. Panie, zostających narodów słowiańskich, bądź już do tronu i do ministerstwa podawane, bądź dziś po raz pierwszy wznoszone, w jednym wspólnym zjazdu naszego

oklepaną.»

a dla

przełożyć adresie i takowe najwyższej twojej, N. Panie, i twego ministerstwa rozwadze polecić.

«Raczyłeś W. C. K. Mość, rezolucyą z dnia 8 kwietnia b. r., na żądanie braci naszych Czechów, przyzwolić i zaręczyć samodzielność tak osobnej ich narodowej konstytucyjnej reprezentacyi, jakoteż osobnej narodowej w koronie czeskiej odpowiedzialnej władzy zarządowej. Wdzięczność Czechów za tak jasne uznanie najpierwszych interesów ich narodowego życia, objawia się w każdem ich słowie i w każdym ich czynie ⁹, odnoszącym się do twej najdostojniejszej osoby. Tak więc i z naszej strony, pierwszem słowem, które do W. C. Mości, przy wyłuszczeniu od ludów słowiańskich wychodzących przedstawień, wznosimy, — niechaj będzie słowo wdzięczności, jako echo uczuć przenikających nasz bratni Czechów naród. Wraz z całym tym narodem mamy otuchę, że zaręczenie, objęte w rzeczonej rezolucyi, stanie się wkrótce rzeczywistością zupełną i, że żadna mi-nisteryalna polityka nie będzie usiłowała zwichnąć najgłówniejszych owych gwarancyi dla zbawiennego i swobodnego rozwijania się narodowych żywiołów, u wszystkich mieszkańców tej błogiej czesko-słowiańskiej krainy.

«Do korony czeskiej należąca Morawa, pragnie tem samem, aby bez uwłaczania jej dotychczasowej samoistno-ści, do równych z Czechami narodowo-konstytucyjnych praw przypuszczoną została, i dla tego, aby z jednej strony w zakres czynności ministerstwa odpowiedzialnego w Czechach, sprawy publiczne Morawy objęte były, — a z drugiej, osobne narodu czeskiego i morawskiego reprezentaeye, za pośrednictwem swych odpowiednio wybranych wydziałów sejmowych, o wspólnych obu tych narodowości interesach, wspólną radę składały.

«Mniej od braci Czechów szczęśliwi, mieszkańcy królestwa Galicyi i Lodomeryi, tak polskiej jako i ruskiej narodowości, w skutek zapewne odmiennych od objawionych życzeń W. C. K. Mości, widoków ministerstwa i władz miejscowych, mimo rozlicznych z ich stron petycyi i depu-tacyi, nie otrzymali nawet obietnicy tego, co przez W. C. Mość królestwu czeskiemu zawarowanem zostało. Między wszystkiemi berłu rakuzkiemu podległemi krainami, sama tylko Galicya pozbawioną jest wszelkich narodowo-konsty-tucyjnych gwarancyi, prócz wolności druku, której niestety dotąd na płonne objawianie samych tylko uciążliwości i krzywd swoich używać jest zmuszoną. Mogącym się spodziewać równego poważania i usamodzielnienia narodowości polskiej i ruskiej, jak narodowości innych ludów monarchii, Galicyanom, obecna polityka ministerstwa, przez zostawianie ich pod władzą urzędników cywilnych i wojskowych obcych i z dawna niechętnych tak narodowości krajowców po szczególe, jakoteż zasadom swobody konstytucyjnej w ogóle, zagrodziło możność postawienia najpierwszych nawet kroków do zbawiennego rozwinięcia życia narodowego naszych tamecznych braci. Wszakże w krainie rzeczonej, w której prócz urzędników, prawie żadnych narodu niemieckiego nie masz mieszkańców, ściśle dotąd przez rząd popierana zasada urzędowości języka niemieckiego, choćby nawet w wewnętrznej manipulacyi i wzajemnej władz kore-spondencyi, zdaje się zdradzać poświęcanie publicznego narodowego interesu całej ludności, interesom i dogodności prywatnej obcych, goszczących tylko tamże urzędników. Z tego samego źródła wypływa objawiająca się po dziś dzień jeszcze nieufność ludu wiejskiego do klas oświeceń-szych, których dążność do swobód narodowo-konstytucyj-nych, właśnie dla stanu włościan naj zbawienniej sza, poczytywaną bywa w ślad dawnych jeszcze poduszczań, za zamach dowolnego ciemiężenia jednej klasy przez drugą. Do tego źródła odnieść też należy, iż instytucya gwardyi narodowej, w całej monarchii austryackiej już upowszechniona, w samej Galicyi w swem należnem rozwinięciu jest tamowaną, choć nieszczęsny przykład niewinnego, a jednakże bombardowanego miasta Krakowa, przedstawia oczywisty dowód, do czego prowadzi powierzenie bezpieczeństwa publicznego pięściowej opatrzności liniowego żołnierstwa, przeciw którego gwałtom i rządom dotychczasowym, Krakowianie słuszną do tronu W. C. Mości zanieśli protestacyę.

«Zgromadzeni więc na zborze niniejszym Słowianie, mamy sobie za święty obowiązek, wspólnie z braćmi naszymi Polakami i Rusinami Galicyi, przedstawić W. C. Mości konieczność zaradzenia ich prawdziwym dolegliwościom i zadosyć uczynienia ich żądaniom, które w adresie z 6 kwietnia, jakoteż później przez kilkakrotne swe deputacye i podania rządowi W. C. Mości przekładali.

«Lecz nie mniejsze współczucie wzbudzają w nas współplemienicy nasi, Słowacy i Rusini do korony węgierskiej należący. Ufni w spełnienie słów W. C. Mości, zapowiadających jeszcze w dniu 15 marca ludom wszystkim rakuzkim równe szanowanie narodowości, obok swobód konstytucyjnych, domagają się oni : aby pierwszeństwem w ideach wolności szczycący się Madziarowie, środkami częścią gwałtownymi, częścią podstępnymi, przestali ich narodowość pognębiać i w narodowości madziarskiej wszystkie inne absorbować. Podobnie jak u wszystkich Słowian, tak i u nich, za najcięższą ze wszystkich tyranii, uznaną jest tyrania jednej narodowości nad drugą, a dla tego odwołują się do prawa każdemu ludowi przyrodzonego, by ich narodowość w koronie węgierskiej równe ze wszechmiar z madziarską uprawnienie miała. Ztąd więc wypływają ich żądania: aby i oni osobną mieli reprezentacyę, obradującą w przedmiotach ich narodowości słowackiej i ruskiej dotyczących, a której by wybrany wydział stale trwały ¹⁰ czuwał nad wykonaniem uchwał ich sejmu, i miał prawo skutecznego założenia swego veto przeciw rozporządzeniom ministerstwa korony, prawu ich i narodowości przeciwnym. Aby dalej, ministerstwo obecne wyłącznie tylko w duchu supremacyi madziarskiej postępujące, zmienionem zostało na inne, dające większe gwarancye sprawiedliwości dla interesów narodowych wszystkich plemion korony węgierskiej. Aby im była zostawiona zupełna wolność zakładania u siebie wszelkiego rodzaju słowackich i ruskich szkół, od najniższych aź do najwyższych szczebli naukowości, wychowanie narodowe przysposabiających, i aby w instytutach słowackich i ruskich były katedry języka i literatury madziarskiej, i nawzajem. Aby nakoniec słowaccy obywatele korony węgierskiej, którym popieranie własnej narodowości za zbrodnię i bunt przez rząd madziarski poczytanem zostało, z więzień, do których ich wtrącono, nietylko uwolnionymi, lecz i do czci prawych patryotów przywróconymi zostali, i aby wszelkie dozwolone konstytu-cyą stowarzyszenia, mające na celu rozwijanie postępów narodowych, bezprzeszkodnie ¹¹ tworzyć się i działać mogły.

«Zebrani więc na zborze pragskim Słowianie, przeciwnymi bylibyśmy, i przyrodzonym uczuciom sprawiedliwości, i najświętszym dla nas zasadom, gdybyśmy żądań ich nie

mniej słusznych jak legalnych, przyczynieniem się naszem wspólnem, przed tronem W. C. Mości najserdeczniej nie poparli.

«Żądania pobratymczych nam w koronie węgierskiej będących Serbów, z ogólnej zasady porównania wszystkich narodowości wypływając, łączą się tern samem z zasadami i przedstawieniami ich narodowego karlowickiego sejmu. Sąsiedni im Kroaci przekonani są, iż działania legalnego ich bana Jelaczyca na sprawiedliwem tylko żądaniu narodowo konstytucyjnej samoistności królestw Kroacyi, Sławonii i Dal-macyi oparte, zmierzają rzeczywiście do dobra całej monarchii i panującej w niej dynastyi, jakoteż do ustalenia na przyszłość pokoju między różnemi w Węgrzech plemionami. Tą myślą przeniknieni, mają nadzieję, iż W. C. Mość, ze stanowiska swego wyższa nad wszelkie pojedyńcze narodowe i polityczne zawiści, wyższa nad wszelkie jednostronnych doradców fałszywe rzeczy przedstawienia, raczysz jedynie wrodzone uczucie sprawiedliwości i pomyślność monarchii mieć na względzie i, idąc za swem powołaniem, wszystkie

narodowości jednoczącego i równo ceniącego monarchy, zechcesz na jedynie moźebnej dotąd przez bana Jelaczyca wskazywanej drodze pokoju, stać się pośrednikiem narodowych odmiennych dążności Madziarów i Słowian południowych.

«Podobnież i plemię Słoweńców w Styryi, Krainie, Karyntyi, Gorycyi i Pomorzu adryatyckiem rozłożone, odrze-kając się wszelkiej nienaturalnej dla niego zawisłości i łączności z Rzeszą niemiecką, pod jednolitą nazwą królestwa Słowenii, pragnie samoistnego narodowo konstytucyjnego bytu i samodzielnego w stolicy Lublańskiej rządu, obok uświęcenia narodowego języka w szkołach niższych i wyższych, mianowicie w akademii lublańskiej, jakoteż w urzę-dowem wszystkich dykasteryi użyciu.

«Zbór Słowian w Pradze, żądania i przedstawienia wszystkich powyższych południowych swych współbraci, uważając za wyraz silnie w masach ludu upowszechnionego uczucia, sądzi, iż W. C. Mość przez troskliwą rozwagę i uwzględnienie ¹² onychże sama jedna zdołasz potężnie naprzeciw sobie występujące interesa narodowości słowiańskiej i madziarskiej, w duchu przemawiającej za pierwszą sprawiedliwości, bezstronnie pojednać, a tern samem koronę węgierską od klęski wojny domowej między narodowościami, uchronić.

«Do powyższych, szczególnie od różnych szczepów, według miejscowych stosunków przedstawionych żądań, dodając powszechne wszystkim życzenie, aby komenda pułków ze Słowian złożonych, w właściwem ich narzeczu odbywała się, i aby emigranci jakiegokolwiek szczepu słowiańskiego, do swej ojczyzny przystęp mający zamknięty, nie potrzebowali u ludów obcych szukać przytułku, lecz go u Słowian wolnych rakuzkich, legalnie znaleźli.

«Pierwszy ten wypływ naszej moralnie głęboko uzasadnionej federacyi narodowej, odnosimy do ciebie, N. Panie, jako do wspólnego jej potężnego łącznika. Racz W. C.

Mość rozważyć, że zasada, na której wszystkie szczepów rakuzko-słowiańskich nadzieje i życzenia są oparte, nie jest bynajmniej nowa, nieufna i zawistna dążność burzenia odwiecznych podwalin porządku ludzkości, lecz właśnie dążność ocalania i strzeżenia historycznie przelewającego się i nigdy nieprzedawnionego, najświętszego z praw ludo wych, prawa narodowości. Sprawiedliwe i najprostszym przedwiecznym prawdom przez ludzkość uznanym odpowiednie, są to więc życzenia, których urzeczywistnienie niczem nie będzie więcej, jak tylko wiernem dopełnieniem owych gwarancyi, jakie przez W. C. Mość każdemu z ludów berłu cesarskiemu podległych, zapewnionemi zostały. Konstytucya ogólna przez W. C. Mość zawarowana, przywiedziona do rzeczywistej prawdy, jest tylko restauracyą zapomnianych praw ludów rakuzko-słowiańskich, które i materyalnie, dla ogromnej swej numerycznej w monarchii przewyżki, i moralnie, dla zachowawczego ducha ich narodowej i bratniej łączności, przedstawiają jedyną trwałą jeszcze podwalinę dla tronu, dla federacyjnej jedności państwa austryackiego. Dopełnienie zatem żądań powyższych, którego naturalne rozwinięcie do wyż rzeczonej federacyi doprowadzić musi, będzie więc tern samem dopełnieniem twych, N. Panie, gorących życzeń, względem oddania sprawiedliwej należności każdemu z narodów rakuzkiej monarchii,, jakoteż względem jedynie dziś możebnego ustalenia państwa, pod berłem W. C. Mości sfederowanego. Wśród chaosu zachmurzającego Europę ¹³, racz N. Panie usłuchać głosu instynktu narodów słowiańskich, do powołania, które im dzieje zakreślają, budzących się i poczynających rzecz od ratunku rządzonej przez ciebie monarchii, a zbawienne dla Rakuz i ludzkości naszego sojuszu skutki wnet stawią dowód, iż zaprawdę ów serdeczny, z głębi przyrodzonego ducha wynikający głos ludów naszych męczeńskich, jest głosem Boga.))

Do zebrania powtórnie zjazdu słowiańskiego nie przyszło, przeto akt unii i adres poszły między stare papiery, jakby ćwiczenia polityczne. Nie była to osobista i samodzielna praca Helcia, gdyż obydwa dokumenta układał pod natchnieniem myśli przewodniej zboru, na podstawie projektów komisyi zjazdowych. Widać to zaraz z formy, z użycia zwrotów i wyrażeń, powszechnie wówczas przyjętych, z polszczyzny przeładowanej germanizmami ; trzymając się wzoru i wiedząc, że wszystko przyjdzie mu raz jeszcze na język niemiecki przerabiać, w niejednem miejscu musiał myślić po niemiecku. Co do treści, przebudowywał świat, wedle ideału stworzonego bez względu na stan rzeczy, który ziszczenia tego ideału nie cierpiał. Brak doświadczenia w sprawach publicznych, wspólny wszystkim przywódcom zjazdu, nie dozwalał Helcłowi dojrzeć, jak płonną była cała robota, wt powietrzu oparta. Jeszcze kur nie piał na «samodzielne« reprezentacye narodów słowiańskich, przedwczesnem więc było budować na nich federacyę i władzę federacyjną. Adres wypowiadał złote prawdy, zasady, które są i pozostaną programem stronnictwa federacyjnego w Austryi. Czy mogły one już wtenczas wejść w życie, odpowiada na to teraźniejszość, w spokojnej porze szukająca z takim mozołem form i instytucyi federacyjnego ustroju. Ówcześni sła-wianofile i federaliści mylnie sądząc położenie monarchii, zdawali się nie widzieć, o co właściwie toczy się wraca około nich walka; że, aby istnieć i módz bronić Słowian od Niemców i Madziarów, korona potrzebowała sił do poskromienia wewnętrznych i zewnętrznych nieprzyjaciół. Zamiast biedź w pomoc koronie, zasilić skarb i wzmocnić wojsko, federacya obiecywała przymierze potęgi zaledwie w teoryi egzystującej, która nawet kształty materyalne przybrawszy, rządzoną być miała przez władzę skomplikowaną, albo bezsilną jak władza Rzeszy niemieckiej, albo skazaną na przejście w konspiracyę, w czynnik domowej wojny i rozbicia tej monarchii, jaką bronić zamierzano. Tak jak rzeczy natenczas stały, byt Austryi zawisł był od zwycięztwa Radeckiego, Windisch-Grätza i Jelaezyca, a jeśli oni ulegali

przemocy wewnętrznej i obcej, Anstrya traciła włoskie posiadłości i Węgry; w Wiedniu brała górę anarchia, niemiecka demokracya i pangermanizm. Nienawiść ku staremu porządkowi do tego stopnia zaślepiała najgorętszych Austryi stronników w obozie słowiańskim, że łączyli się z chórem rewolucyi, bijącej na ostatnią podporę państwa, na ocalone szczątki armii austryackiej Pojmuje się dla czego tłum jednym głosem wołał o usunięcie załóg wojskowych z Wiednia, Pragi, Krakowa, Lwowa, i oddanie gwardyom narodowym straży bezpieczeństwa publicznego, — tego bowiem wymagał interes rewolucyi ; lecz złą monarchii i sobie samym oddawali usługę obrońcy monarchii, niebacznie nastający na rozbrojenie państwa, któremu w zamian ofiarować mogli jakąś ruchawkę słowiańską, własnego autoramentu i zagadkowego ducha. Na tym punkcie wszyscy jednakową grzeszyli nieoględnością. Przywódcy czescy, wraz z całą niemal prawicą, wnieśli w sejmie wotum nieufności dla Windisch-Grätza, który zgniótł ruch, właśnie dla nich najniebezpieczniejszy. Upominał się Helcel o gwardyę narodową, wyrzekał na «pięściową opatrzność,» zżymał się na Wielopolskiego, że nie pochwalał jego udziału w owej deputacyi wysłanej ze skargą na bombardowanie, jak gdyby nie wiedział, że pięściowa opatrzność uchroniła Kraków w 1846 od dyktatury Tysowskiego, w 1848 od dalszych rządów komitetu narodowego, za którego wypędzenie z miasta w duchu Panu Bogu dziękował; jak gdyby nie wiedział, że po usunięciu pięściowej opatrzności, wyjdą znowu na wierzch krzykacze i intryganci, a nie znajdą się ludzie ochotni głową nałożyć w obronie porządku publicznego.

Takie zachowanie się konserwatystów słowiańskich miało bardzo doniosłe skutki. Rząd nie znajdując oparcia, którego szukał w zachowawczych żywiołach, widząc jak Słowianie zamiast go silnie podtrzymywać, chcą Austryę zbawiać na własną rękę, skłaniał się w inną stronę, ku umiarkowanemu odcieniowi rewolucyi, aby z nim dzieląc się panowaniem, zawrzeć sojusz na szkodę Słowian i federalizmu. Na teraz przymierze jeszcze nie przyszło do skutku, stanęły mu

bowiem na przeszkodzie fakta i wypadki ; lecz później w innych czasach i położeniach, ile razy znowu szala ważyła się między federalizmem i eentralizacyą, ta ostatnia, z wielu innych względów przemożna, zwyciężała tem łatwiej, że zasada przeciwna w abstrakcyi tylko istniejąca, nie mogła być nawiązaną do rzeczywistości, bez zatamowania organicznych funkeyi monarchii.

Sens moralny zboru, w ogólnem znaczeniu, był ten, że najzbawienniejsze myśli i najwspanialsze plany pozostają w polityce niepłodne, dopóki niezapłodni ich czynność ludzką, która musi mieć punkt oparcia na ziemi, w tem co jest i być musi, co można zmienić, lecz stopniowym i codziennym dorobkiem. Ojcowie ówczesnej federacyi słowiańskiej dzielili los Polaków, chcących dobić się niepodległości samem stawianiem zasady w manifestach i adresach, które miały zrodzić czyn, — podczas gdy manifesta i adresa znaczą coś dopiero wtedy, kiedy czyn jest przygotowany i dojrzały. Na zjazdach, na układaniu projektów i aktów, schodził czas bezużytecznie dla Słowian i dla Polaków; na takich zajęciach marnowali zdolności i pracę ludzie jak Helcel, którzy do czego lepszego usposobieni byli, którym brakowało tylko pola regularnego, żeby dla kraju i społeczeństwa z pożytkiem pracować. Idąc dalej tą koleją, byłby Helcel strawił się i prócz ćwiczeń politycznych, nic innego po sobie nie zostawił.

POSELSTWO HEL CL A W KROMIERYŻU.

Lato 1848 roku przeszło w Galicyi stosunkowo dość spokojnie; o tyle przynajmniej spokojnie, źe nie został na ruszony porządek materyalny. Przekonawszy się, że Gali-cya nie jest tak straszną, jak się z początku zdawało, rząd przestał zważać na Polaków; nad spokojem publicznym czuwała pięściowa opatrzność wojska i chłopów; na szlachtę trzymano w odwodzie kwestyę idemnizkcyi i serwitutów; na zachcianki oderwania się od Austryi, znaleziono antydot w Eusinach. Powzięto zamiar podziału Galicyi na dwie części : zachodnią polską i wschodnią ruską ; dać zachodniej połowie język polski w administracyi, sądownictwie i wychowaniu, spolszczyć uniwersytet krakowski; na wschodzie utrzymać niemczyznę, a ohok niej zachować miejsce dla ruskiej mowy w niższych urzędach i sądach, w szkołach początkowych i na niektórych katedrach uniwersytetu lwowskiego. W czerwcu, Stadyon powołany dla objęcia teki spraw wewnętrznych, na zawsze Lwów opuścił ¹⁴, po raz pierwszy Galicya doczekała się gubernatora Polaka, w osobie Wacława Zaleskiego. Zamierzone przez rząd poprawy żółwim postępowały krokiem; dobrego nic się w kraju nie robiło, rósł za to nieład moralny, wytrwale przez radę narodową szerzony.

22

Rada narodowa centralna, we Lwowie na mocy prawa o stowarzyszeniach istniejąca, uznała się «jedyną władzą moralną kraju.« W każdym obwodzie i w każdym niemal miasteczku istniała rada narodowa lokalna, od macierzy zawisła i jej rozkazom posłuszna; — wyjątek stanowił jeden Kraków, gdzie żadną miarą rada narodowa zawiązać się nie zdołała Pierwiastek umiarkowany został z rady centralnej usunięty lub strawiony; polityka jej zawierała się w niewielu słowach: nie dozwolić krajowi przyjść do uspokojenia i uporządkowania, czekać sposobności dla podjęcia zbrojnego ruchu. Aż nadto łatwo przychodziło radzie utrzymywać wzburzenie w umysłach, gdy bowiem od początku zażądano rzeczy niemożebnych, a rząd zaniedbał zakreślić granicę ustępstw, jakie udzielić zamierzał, końca nie było sporom ; i rada twierdząc, iż rząd życzeń narodu nie spełnia i prawa jego depcze, zawsze po sobie miała pozory słuszno-' ści. Stanąwszy na czele ruchu, dalej prowadząc dzieło propagandy rewolucyjnej, przemawiając w imię ojczyzny, rada była pewną swego panowania Żądała bezwarunkowego od wszystkich posłuszeństwa i ślepej uległości; wszelkie środki do celu wiodące, były dla niej dobre.

Do jakiego stopnia rada narodowa posuwała zuchwalstwo, jaki wywierała teroryzm, świadczy następna okoliczność. Rada postawiła zasadę, iż wszelkie stowarzyszenia, na mocy prawa konstytucyjnego zawiązywane, podlegają jej zwierzchnictwu i kontroli. We Lwowie utworzyło się «stowarzyszenie ziemiańskie,« w skromnym celu pieczy nad interesami wielkiej własności ziemskiej. Oprócz obrony interesów materyalnych, zamierzało ono bez wątpienia bronić także stanowiska i wpływu szlachty, którą w imię równości i wolności, chciano od spraw publicznych całkiem usunąć i wszelkiego znaczenia pozbawić; lecz od zamiaru daleko było do jego spełnienia i stowarzyszenie nigdy stać się nie mogło groźnem, dla takiej jak rada narodowa potęgi. Liczba

* W jesieni dopiero powstało «towarzystwo narodowe,» klub na małą skalę, bez znaczenia i wpływu.

członków stowarzyszenia nigdy setki nie przeszła; szlachta była w stanie wpływ niejaki odzyskać tylko przy pomocy rządu, czego ani rząd udzielić nie okazywał się ochoczym, ani szlachta szukać nie zamierzała; na samoistne działanie zdobyć się jej było trudno, bo sama między sobą rozdzielona i nie jedna, bała się jak ognia krzyku o wznawianie kastowych przywilejów i Targowicy. Despotyczne instynkta demagogii obrażała przecież sama myśl, że ktokolwiek śmie czuwać nad własnem dobrem, bez jej zezwolenia. Rada narodowa zawezwała stowarzyszenie ziemiańskie o przedłożenie statutów i «wykazanie się z czynności¹⁵,» a za pośrednictwem swej gazety, oskarżyła przed krajem niewinne stowarzyszenie o nieczyste zamiary, knucie intryg i zdradę. W skutek wznieconego hałasu, zaraz kilku członków ze stowarzyszenia wystąpiło. Spotwarzane wobec krajowej opinii, podejrzane w oczach rządu, stowarzyszenie ziemiańskie wegetowało kilka krótkich miesięcy, nie wywierając najmniejszego wpływu na przebieg rzeczy w Galicyi.

Bądź co bądź, stowarzyszenie ziemiańskie należy do rzadkich tego czasu objawów konserwatywnego działania w Galicyi. Ludzie na czele stowarzyszenia stojący, mieli odwagę skarcić zuchwalstwo rady narodowej i zaprotestować przeciwko jej łakomstwu wszechwładztwa ¹⁶. Im, zwłaszcza Ludwikowi Skrzyńskiemu, najczynniejszemu ze wszystkich, przypada zasługa założenia w Galicyi pierwszego zachowawczego dziennika. Od sierpnia, pod redakcyą Antoniego Walewskiego i H. Meciszewskiego wychodząca Polska, broniła zasad porządku, własności, formy rządu mo-narchicznej i konstytucyjnej, równouprawnienia szlachty polskiej z resztą narodu. Największą jej zaletą była odwaga, rozsądek, uczciwość; ciekawym znakiem czasu pozostanie polemika Ludwika Skrzyńskiego z Leonem Rzewuskim, który w innem piśmie lwowskim, w Postępie, propagował so-cyalizm. Słabą stronę dziennika stanowiły długie rozprawy, rozwlekłe wywody, osobiste kłótnie Meciszewskiego, z jego dawnymi i teraźniejszymi przeciwnikami. Polska wreszcie wychodziła tylko dwa razy w tygodniu, co jest wielką dla dziennika politycznego niekorzyścią. Gdy w koresponden-cyach z Krakowa, z prowincyi, z Poznańskiego, coraz częściej odzywać się poczęły głosy, protestujące przeciw tyranii demagogów, wichrzeniom centralizacyi i awanturom politycznym, rada narodowa i na to znalazła sposób. Pod koniec września zecerzy odmówili składania gazety, głoszącej opinie, ich przekonaniom przeciwne; odtąd Polska pokazy-potrzeby przedkładania statutów swoich, lub wykazywania się z czynności, prywatnemu stowarzyszeniu, jakiem jest rada narodowa centralna.... Kierunek sprawy narodowej ogólnej jest na teraz w ręku sejmu, legalnie w Wiedniu obradującego; późnięj kierunek ten przejdzie do sejmu prowincyonalnego królestwa Galicyi, żadne zatem stowarzyszenie prywatne, a więc i rada narodowa centralna, nie może sobie przywłaszczać prawa kierunku sprawy narodowej, bez naruszenia nie już praw obowiązujących, ale najprostszych nawet pojęć o reprezentacyi woli narodu... Rada narodowa tylko najwyższemu umiarkowaniu, będącemu zasadą postępowania stowarzyszenia ziemiańskiego, podziękować powinna, jeśli na akt, — pisany językiem nieużywanym przez najabsolutniejszą władzę do jej podwładnych, ze stanowiskiem zaś stowarzyszenia prywatnego, jakiem jest rada narodowa centralna, wcale nielicująeym, — odpowiada w sposób świadczący. że gdzie idzie o obronę praw własnych przeciw jawnej uzurpacyi, umie być wyższem nad potrzebę skarcenia zarozumiałości i pogodzić godność tej obrony, z godnością własną.»

Jak inne dzienniki używały i nadużywały daru mowy i swobody druku, — kto ciekaw, niech do nich zajrzy. Na pierwszem miejscu stały naturalnie wywody o prawach ludów, czerpane z cudzoziemskiej prasy. W kwestyach austryackich trzymano stronę nieprzyjaciół porządku i monarchii. W sprawach ojczystych wracało ustawicznie «zmartwychwstanie Polski na drodze legalnej i konstytucyjnej p> dla ułatwienia i przyspieszenia takiego zmartwychwstania, podszczuwano ludność przeciw Austryi', prawnemu porządkowi, rządowi i armii; upominanie się o słuszne reformy i spełnienie obietnic, usunięcie obcych urzędników, zaprowadzenie polskiego języka w urzędzie i szkole, służyło jedynie za pretekst do napaści na rząd i podburzania umysłów.

wała się coraz rzadziej, w dwutygodniowych i dłuższych odstępach.

Gubernator Zaleski, osobiście najzacniejszy z ludzi, rozumny, słodki w obejściu, pełen łagodności i umiarkowania, we Lwowie zwłaszcza dobrze był znany, bo tam urodzony, wychowany i z wielu domami spokrewniony ¹⁷. Do kraju przybył w nader ciężkiej chwili, miał najlepsze chęci i zamiary, lecz wiązały go instrukcye, a anarchia i zamieszanie w umysłach wszystkiemu stawały na przeszkodzie. Przyjęto go jak każdego innego urzędnika austryackiego, nawet gorzej może ; w pismach publicznych zapowiedziano mu, pod jakiemi warunkami cierpianym będzie; co się nie podobało w nowych urządzeniach, składano na «gubernatora rodaka.« Urzędowe czynności rozpoczął Zaleski w Krakowie, gdzie bawił od sierpnia do połowy października. Przewrócił egzystującą niegdyś po anneksyi radę administracyjną ¹⁸, na którą przeszła administracya w dawnym okręgu wolnego

miasta i w przyległych obwodach; ustanowił radę miejską wybieralną ; z uniwersytetu usunął profesorów Niemców i zamianował Polaków. Reformy nikogo nie zadowolniły ; rozba-łamucenie umysłów, powszechne i miejscowe wpływy, sprawiły, że z nich nie korzystano, lub na złe chciano je użyć. Radzie administracyjnej nie użyczono poparcia i ufności, na jakie zasługiwała; Jutrzenka odzywała się o niej z szyderstwem, z naganą dla obywateli, którzy doń weszli, — wołała tylko o gwardyę narodową. Rada miejska, dobrawszy sobie prezesa w Krzyżanowskim, byłym prezesie komitetu narodowego, mocno się także turbowała o gwardyę, nie dbając o porządek w mieście ¹⁹- Ta nieszczęsna gwardya istniała zawsze tylko na papierze, rząd miał dobre i słuszne powody, żeby jej nie formować; ale ruchawka coraz pilniej potrzebną była rewolucyi, dla doprowadzenia do skutku skombinowanego z Węgrami planu powstania w Wiedniu i Galicyi. — Jak długo, mówiła Jutrzenka, w Austryi i Prusach armie regularne istnieć będą, póty zagrożoną będzie swoboda ludów; każda armia to «zakon,» takie zakony najprzód «sekularyzować» trzeba. Naszych patryotów włoskich niezmiernie bolały zwycięztwa Radeckiego we Włoszech ; kłuły ich w oczy obchody wojskowe, przez garnizony na cześć tych zwycięztw urządzane ; gorszyli się, że armia «nie rozumie wzniosłego boju o niepodległość.» Pełnienie obowiązku poczytując wojsku za występek, podając mundur w ohydę, namawiając żołnierzy do dezercyi, drażniono starszyznę wojskową, która nienawiść Polakom z lichwą odpłacała. W ludności i w wojsku panowało niesłychane rozjątrzenie, z obu stron szukano zaczepki; władze zaś, żeby nie zniechęcać żołnierzy, pobłażały ich wykroczeniom. Ile razy wszczęła się kłótnia między żołnierzem i żydówką o zmianę

papierowych pieniędzy, ile razy pijany żołnierz pobił się z pijanym szewcem, powstawało zbiegowisko uliczne, bitwa na pałasze, kije i kułaki; gazety wzywały pomsty niebios na zbrodnie reakcyi i formalnie szczuły lud na wszystko, co mundur austryacki nosi. Odkąd rewolucya węgierska wypowiedziała wojnę Austryi, z każdym dniem wzburzenie rosło w Galicyi ; niebawem podsyciły je październikowe wypadki w Wiedniu i nowe tam zwycięztwo rewolucyi. Rząd wtenczas polecił wstrzymać formacyę gwardyi narodowej w Krakowie, — za co sroga burza spadła na głowę Zaleskiego. Przewidując ją zapewne, w przeddzień ogłoszenia ministeryalnego reskryptu, Zaleski opuścił Kraków ; wkrótce wybuch we Lwowie okazał, jak ostrożność rządu była potrzebną i zbawienną.

Nie znajdzie się podobno w historyi drugi przykład ciała obradującego, równie bezsilnego i chaotycznego, jak ówczesny sejm wiedeński. Na prawicy, Czesi, Morawianie, Tyrolczycy, ludzie umiarkowanych opinii, pragnęli bytu Austryi, ale Austryi «odrodzonej,» szanującej prawa narodowe, liberalnie rządzonej, idealnej, o jakiej oni sami nie mieli jasnego pojęcia; chcieli monarchii konstytucyjnej, z monarchą panującym, lecz jak najmniej rządzącym, z parlamentem wszechwładnym, w którym na nieszczęście nie oni, lecz ich najwięksi przeciwnicy mieliby byli górę. Centrum zajmowali urzędnicy, chłopi galicyjscy, Rusini, poplecznicy każdego rządu istniejącego; w tej mieszaninie, najrozumniejsza śmietanka chciała Austryi liberalnej i biurokratycznej. Na lewicy gromadził się żywioł liberalny, najrozmaitszych, od nąjumiarkowańszych do najskrajniejszych odcieni; dok-trynerzy, demokraci, pangermaniści, anarchiczne i chaotyczne głowy, ajenci socyalizmu i rewolucyi powszechnej. Wszystko to dzieliło się na kluby i kółka, a razem sprowadzone popadało w nieopisaną konfuzyą, nieradnością i niemocą rządu zwiększaną. Rozprawiano bez końca i miary nad wszech władztwem i szczęściem ludów; napastowano religię i własność; rej wiedli ci, co najdłużej i najgłośniej rozprawiać umieli. Anarchiści teroryzowali resztę, toczyli proces przeciwko władzy i rządowi, który siedział jak na ławie oskarżonych. Jedni przeciągali tę zabawkę z upodobania, dla popularności i laurów oratorskich ; drudzy z ukrytą myślą doprowadzenia do nowego starcia na ulicy, gdzie deklamacye radykałów zdobywały tysiączny poklask i podniecały do dalszych zdobyczy.

W Galicyi wybory do sejmu wypadły niepomyślnie ; około połowy mandatów zdobyli urzędnicy, chłopi i Rusini; większa część drugiej połowy przypadła kandydatom rady narodowej, którzy zasiadłszy na lewicy, wspólnie z nią szturmy do władzy przypuszczali. Do zawiązania koła solidarnego nie przyszło i to było wielkiem szczęściem. Smolka, krzesło prezydyalne zajmujący, miarkował ile mógł zapędy rodaków, lecz nie zawsze udawało mu się zapobiedz cynicznym wystąpieniom lwowskich radykałów. Jerzy Lubomirski, Adam Potocki, Zdzisław Zamoyski, Tytus Dzieduszycki, Feliks Stobnicki, Edmund Kraiński, Mikołaj Kański, paru innych jeszcze, zachowując umiarkowane i rozsądne stanowisko, ratowali deputacyę polską od zupełnego utonięcia w anarchii i radykalizmie; nie byli jednak w stanie pożytku dla kraju osiągnąć.

Na płochych swarach czas tracąc, sejm doczekał się początku października. W mieście ajenci rewolucyi powszechnej na wspólkę z miejscową demagogią i węgierskimi ajentami, przysposabiali wybuch. Rankiem 6 października batalion grenadyerów wychodził do armii czynnej w Węgrzech; legia akademicka i gwardya narodowa chciały temu przeszkodzić. Po kilkogodzinnej krwawej walce, minister wojny Latour, rozkazał cofnąć wojsko. Nazajutrz powstańcy opanowali arsenał, pospólstwo zamordowało ministra wojny, dwór schronił się do Ołomuńca, niektórzy ministrowie musieli uciekać, między nimi Bach, w marcu jeszcze jeden z popularnych trybunów; w końcu sejm stanął na czele rewolucyi. Większość deputowanych czeskich, Tyrolczycy niemieckiego języka, wielu Morawian i Styryjczyków sejm otwarcie opuściło ; inni składali się chorobą i na posiedzenia nie przychodzili, tak że zachodzi wątpliwość czy zgromadzenie obradowało w prawnym komplecie. Skrajna lewica, Goldmark, Fitster, Borosch, ulubieńcy bruku teraz na dobre górę wzięli, a jeśli ich co jeszcze wstrzymywało, to obawa, że centrum także ucieknie i komplet całkowicie zerwie²⁰. Bem wziął w rękę obronę miasta, oczekiwano przybycia pod Wiedeń zwycięzkiej armii węgierskiej, liczono na słabość rządu i łatwe a walne zwycięztwo.

Wtenczas wystąpił na scenę Windisch-Grätz, silny tern, że przewidział i przepowiedział zawczasu co się teraz stało. Mianowany marszałkiem i naczelnym dowódcą całej armii, z wyjątkiem włoskiej, pościągawszy rozporządzalne siły z Czech, Morawii i Galicyi, wyruszył pod Wiedeń, opasał go i 31 października stał się panem miasta ²¹.

pozostała

Przez cały październik Lwów był w ciągiem wrzeniu gotując dywersyę Wiedeńczykom i Węgrom ; determinacyi dodawali emigranci i członkowie centralizacyi, między innymi Darasz. W dzień wzięcia Wiednia, rozpuszczono w mieście wieść o rozproszeniu armii oblężniczej przez Węgrów, Gazeta Narodowa zawezwała do broni. Zaczęło się od ulicznej bitki między pospólstwem i żołnierzami, stanęły barykady; jedna część gwardyi narodowej nieczynną, druga pod wodzą Darasza wymówiła posłuszeństwo, i po dwudniowych perypecyacb, Hammerstein, cofnąwszy wojsko, dopóty miasto bombardował, aż deputacya przyszła prosić o łaskę. Spłonął uniwersytet z bogatą biblioteką, ratusz, szkoła techniczna, teatr, bo w nich ufortyfiko-

wali się powstańcy. Po kapitulacyi, Hammerstein ogłosił stan oblężenia, odebrał broń, rozwiązał radę narodową, zamknął kluby i zniósł wolność druku do szczętu, bo wszystkie dzienniki zamknął bez wj^jątku.

«Od początku przestrzegaliśmy, że droga na jakiej stąpało wszystko, co tylko w kraju naszym żyło publicznie, do tej a nie innej wiedzie ostateczności, — odezwał się Meciszewski w Polsce. Oby to doświadczenie było ostatnie! Oby nauka, jaka z niego płynie, tyle przynajmniej przyniosła korzyści, żeby ci, których prawość i obywatelstwo stawia na czele narodu, zdobyli się na odwagę i, w chwili potrzeby, schwyciwszy śmiało za ster rzeczy publicznej, zajęli to miejsce, jakie im między nami wyznacza nauka, rozum i doświadczenie. Bo niech się w piersi uderzą i niech powiedzą, czyli w ubiegłych ośmiu miesiącach, wywiązali się jak należało z obowiązków względem ojczyzny i kraju... Nietylko cofnęli się w głąb sceny, na której na przodzie stać powinni, ale nadto przypatrywali się z zimną krwią przepaści, w jaką nas gwałtem wpychano... Żaden z nich nie zawołał: stójcie! pomyślcie gdzie idziecie? ale wszyscy albo milczeli, albo wtórowali chórowi w hymnie przedwcze snym, który rychło w jęk żałobny się zmienił... Wszyscy przewidywali smutne tych bachanaliów rozwiązanie, ale nikt nie miał odwagi ściągnąć na siebie niełaskę ulicy i wszyscy klękali przed molochem popularności.» Był to śpiew łabędzi konserwatywnego organu lwowskiego, gdyż i on wkrótce doznał wspólnego z innymi losu. Po Tarnów, dokąd sięgała ręka Hammersteina, zupełna zaległa cisza; czerwoni, rozbici i rozproszeni, myśleć musieli o własnem bezpieczeństwie; spokojni ludzie, kontenci, że się to przecież raz skończyło, nie mieli ochoty palców między drzwi wkładać, tem bardziej, że nikt nie wiedział co wolno, a co więzieniem grozi. Czekano co Bóg da i przyniosą wypadki. W jednym Krakowie, pod zasłoną regularnego stanu rzeczy i swobód konstytucyjnych, działanie polityczne było możliwe. Na powierzchni hałasowała Jutrzenka i jej nieliczni lecz ruchliwi zwolennicy; głębiej kryło się wielkie nieukontentowanie i zniechęcenie, poczucie, że trzeba inaczej robić; znajdował się więc grunt do rozwinięcia rozsądnej polityki, tylko na razie brakowało popędu i wskazówki, jak wyjść z zaklętego koła. Od 1 listopada wychodzić począł Czas, założony przez Lucyana Siemieńskiego, pod polityczną dyrekcyą Pawła Popiela; ukazując się, nie postawił swego programu i w pierwszych dniach trzymał się na neutralnem stanowisku.

Depntacya polska w Wiedniu żadnego na kraj nie wywierała wpływu, wcale kraju nie prowadziła, nie wiedziała nawet, co sama z sobą począć. Najlepszym dla niej wyjściem było podobno wrócić do domu, zaraz od początku rewolucyi. Siedzących na skrajnej lewicy, żadna siła ludzka nie byłaby wyciągnęła z Wiednia, w chwili, kiedy radykalizm zdawał się być panem położenia. Wielu sądziło, że im obowiązek nakazuje wytrwać, bronić sprawy wolności ludów z europejskiej trybuny, albo «rozsądnej wolności» od zamachów rozszalałej anarchii. Polaka zawsze coś nęciło tam, gdzie się bili ; każdy sobie wynajdywał jakieś zajęcie, w ostatnim razie trzymała go ciekawość. Korporacyi posłowie polscy nie tworzyli, o wspólnem przeto postępowaniu mowy być nie mogło, co kto robił, robił na własną rękę. Po osaczeniu Wiednia przez wojsko, Adam Potocki zaproponował kolegom, żeby razem sejm opuścić, złożywszy umotywowaną deklaracyę ; ale go nie posłuchano ²². Tak zeszło aż do zdobycia miasta i do urzędowego odroczenia sejmu.

Na Adamie Potockim wypadki wiedeńskie, których był naocznym świadkiem, głębokie sprawiły wrażenie. Pod świe-żem, jeszcze ciepłem wrażeniem opisał je w Czasie z 15 listopada i opowiedziawszy, co widział, tak dalej cięgnął: «Nie dosyć, że na jednej stronie wydatne piętno postępującej już Słowiańszczyzny, uznać nam jeszcze trzeba, że na drugiej stronie w oblężonem mieście porywa się do obrony w istnieniu swem zagrożony czysty wyraz świata zachodniego, zachodni liberalizm, ów kwiat ostatni i wydatek

skojarzonych elementów, germańskiego i romańskiego, któż albowiem spieszy na wały ? Francuzkiemi rewolucyami przerobiona, francuzkiemi zasadami i pojęciami przekształcona i przenicowana niemczyzna, a z nią w przymierzu na sam przód miasta wszystkie, inteligencye miejskie, wykształcone i wyrosłe w duchu oświaty zachodniej ; te części ludności, które we wszystkich krajach jedne, zatraciły piętno swe właściwe, które spełna należą do wielkiego społeczeństwa, tak zwanego ucywilizowanego. Powtóre, element madziarski, niegdyś horda barbarzyńskich najezdników, później ześre dniowieczniała szlachta, dziś liberalizmowi hołdująca kasta bez ludu, a przeto bez przyszłości i tern samem zmuszona czepiać się przeszłości, bronić się do upadłego, lub zaraz przepaść pod gruzami walącej się teraźniejszości. Potrzecie, — a to wyznanie srogim żalem serce ściska i w słusznem przewidzeniu przyszłości, gwałtownym strachem każdego z nas winno ogarniać, — po trzecie więc, Polacy, to jest ta część, która lub cała dotychczas żyje w marzeniach przeszłości, lub ci, którzy bez względu na rodzime wyrobienie się ducha narodowego, opuszczają własne stanowisko i chcą jednym zamachem przerzucić nasz kraj z dawnego organizmu, z dawnej swej składni, w organizm i skład najdalej w liberalizmie zaszłych społeczeństw zachodnich; jednym słowem ci, którzy wyrabiają historyę w sobie, a nie w narodzie, którzy nieprzełamani w swym uporze, goniąc za własnemi marami, odstąpili od ludu, stali się cudzymi, jemu obcymi, nie dzieląc już, nawet dzielić nie chcąc jego uczuć, jego sympatyi i jego nadziei, którzy zatem są kastą także bez ludu, strupieszałym zabytkiem przeszłości, a przeto gorącymi obrońcami teraźniejszości i zachodniego świata. To były elementa wydatne w obronie Wiednia... Kto z bliska im się przypatrzył a nie odkrył tej rzeczywistej ich natury, kto w tych wydarzeniach widzi tylko poskromienie ulicznej anarchii i powrót do legalnego porządku ; lub przeciwnie, kto w partyi dziś zwyciężającej upatruje tylko reakcyę, czy arystokratyczną, czy biurokratyczną, — ten podług^mnie wielce błądzi, ten zwykł uważać fakta zbyt krótkim wzrokiem, ten w końcu daje się

powodować własnym życzeniom, albo własnym namiętnościom. Naoczny świadek tych wypadków i pewno nieparty-zant Slawomanii, według mego dziś uznania zanadto oddalony instynktami, uczuciem, sympatyami od ducha słowiańskiego, nabrałem jednak zupełnego przekonania i prawdzie poddać się musiałem. Wzięcie Wiednia nie jest wydarzeniem przypadkowem, jest ono pierwszym już aktem dramatu, który oddawna się gotuje, oddawna światu grozi i niezawodnie długie lata potrwa. Jest pierwszą wygraną, lecz bez-wątpienia nastąpią w niedalekiej przyszłości częste i krwawe spotkania, przy zmiennych kolejach. Nie jednego dnia Kraków zbudowano, nie jednego dnia może świat dawny runąć. Komu jednak zwycięztwo w końcu będzie zapewnione, jakie może być nasze powołanie, jakie powinno być przez nas obrane stanowisko, aby nie przestawać być Polakami, a zarazem nie ugrzęznąć w przeszłości, lecz owszem myśl naszą i ducha naszego przenieść w nowy świat przyszły, to są pytania, które z tego co poprzedziło, same się nasuwają; które każden chcący rozsądkiem się powodować i każden Polak służący ojczystej sprawie, powinien w myśli rozwiązać, a później wiernie i sumiennie zastósować się w czynach do znalezionej konkluzyi ²³.»

Nie myśląc o tern, zostawił Potocki w swem piśmie dokument historyczny, malujący wątpliwości, przeczucia i walki najcelniejszych wówczas w Polsce umysłów. Bystrem okiem przeniknął naturę ruchu rewolucyjnego, przeobrażenie dopełniające się w dziejach świata, działające pierwiastki, najważniejsze zagadnienia chwili. Postawiwszy sobie jednak pytanie : «jak przenieść ducha w nowy świat przyszły,» sam z sobą przyjść nie mógł do konkluzyi, zdolnej posłużyć mu za podstawę działania ; «nowy świat przyszły» był bowiem ludzkiemu oku zakryty, więc chcąc się stosować do rzeczy niewiadomych, wypadało determinacyę z dnia na dzień odkładać. Polityka stanąć na miejscu i czekać nie może,

ani też działać dla niewiadomej i niepewnej przyszłości; jest rzeczą dzienną; jej zadaniem dziś i jutro, dopiero potem dalsze czasy.

W ez wani

Wielopolskiemu przepadło w udziale być Kolumbem polityki galicyjskiej. Przybywszy pod tę porę do Krakowa, widząc reakcyę objawiającą się w umysłach pod wpływem rewolucyi wiedeńskiej, nieukontentowanie z postawy deputowanych polskich w Wiedniu, zmęczenie ciągłemi awanturami, osądził, że nadeszła chwila, żeby rzeczy naprawić. Schadzki, zjazdy, do niczego niewiodące narady, «działanie polityczne in partibus,» jak mówił, przejadły mu się były i sprzykrzyły, bo żadnego nie widział skutku i same zbierał zawody. Tu znalazł «bitą drogę» legalnego postępowania, na którą osobiście wejść nie mógł, lecz innych wprowadzić pragnął. Sprzyjały temu rozmaite okoliczności. Trzej posłowie krakowscy, nie dawno przeciwni otwartemu opuszczeniu sejmu, cichaczem teraz zjechali do Krakowa, ku wielkiemu zgorszeniu własnych przyjaciół. «Nagłe a niespodziewane przybycie trzech deputowanych krakowskich: Krzyżanowskiego, Jakubowskiego i Langego, nieopisane na tutejszej ludności zrobiło wrażenie, — oznajmiała Jutrzenka. Trudno pojąć, dla czego w tak ważnej, w tak uroczystej chwili, trzech żołnierzy, trzech dobrowolnych stróżów nietylko naszej, ale europejskiej wolności, opuszcza jedynie ważne stanowisko, a przybywa na punkt, gdzie wszelkie działanie jest niemożebne, a przynajmniej bezskuteezne.» plakatami do publicznego wyjaśnienia powodów przybycia, «żołnierze wolności» nie stawili się. Lange zaraz wrócił do Wiednia ; Jakubowski ogłosił, że «w trudnych okolicznościach, w jakich sprawa ludów i ojczyzny jest postawiona, przybył dla odebrania nowych rozkazów, ale natychmiast wraca.» Krzyżanowski składał się swoim wyborem na prezesa rady miejskiej i mandat poselski złożył. Na jego miejsce Wielopolski umyślił postawić kandydaturę Helcia i przeprowadzić wybór przy pomocy włościan, w tym okręgu połowę głosów mających.

Do zachowania się Helcia w ciągu tych czterech miesięcy, brakuje klucza. Po powrocie z Pragi, dla poratowania mocno zachwianego zdrowia, lekarze wysłali go do Schwalbach i Wiesbadenu. Nie mógł widocznie przeboleć niepowodzenia zjazdu wrocławskiego, bo z drogi, z Berlina, 4. lipca, skarży się w liście do Wielopolskiego : «W Po-znańskiem ligę zawiązują i nią zajmuje się Kraszewski, a pewnie też Cieszkowski. Zmienili nazwę a rzecz prawie zupełnie taka jak konfederacya, bo teraz widzą, że trzeba pewnych wyznań wiary, zasad.» Z Wielopolskim nie bardzo jakoś się zgadzali ; margrabia nie pochwalał udziału Helcia w owej wyprawie do Wiednia, ze skargą na bombardowanie Krakowa i nie chciał słyszyć o żadnych nowych zjazdach ; namawiał ,za to Helcia, żeby pojechał do Jelaczyca, zobaczyć co się tam święci. Helcel do robót miejscowych tak się zniechęcił, że wyraźnie od kraju i Krakowa stronił. Przy wyborach do sejmu, nie postawiony na kandydata, otrzymał jeden głos; tyle co Paweł Popiel. Wybrano go do rady miejskiej ; w październiku otrzymał nominacyę na profesora nadzwyczajnego historyi prawa polskiego, lecz katedry objąć nie chciał, — czemu dziwić się nie można, bo młodzież co innego jak naukę w głowach miała. Natomiast pociągnął do Paryża, zobaczyć eo tam porabia nowy porządek; zimę zamierzał spędzić w Dreźnie, tam już czekał na przybycie żony, przysłanie książek i rzeczy. Jak się niżej pokaże, w listach do Wielopolskiego ubolewał nad obrotem rzeczy w Wiedniu i ratunku znowu chciał szukać w jakiejś naradzie. Wtenczas otrzymał od margrabiego odezwę następnej treści ²⁴:

«Odebrawszy list pana z 21 b. m.²⁵, komunikowałem go wczoraj Pawłowi Popielowi, który dziś także miał wyprawić obszerny list oddawna przygotowany.

«Podzielam zupełnie to, co pan wyrażasz o niewłaści-wem postawieniu się reprezentantów naszych w Wiedniu.

Nie mogę jednak być zdania pańskiego eo do tego, co sam czynić zamyślasz. Działanie polityczne in partibus, przez zjazdy, schadzki i uboczne narady, mogło być na swojem miejscu, póki nie było bitej drogi instytucyi publicznych; lecz dla Galicyan i Krakowian jest ona otwarta w deputa-cyi na sejm, w radach miejskich, w uniwersytetach i t. p.

«Deputowani krakowscy, z Wiednia zbiegli, stracili tu opinię swych własnych stronników, Krzyżanowski traci ją z dnia na dzień, jako prezes rady miejskiej, a na jego miejsce ma w tych dniach być wybierany nowy deputowany do Wiednia. Sądzę, że ze wszechmiar wypada, abyś tu przybył i jako kandydat wystąpił, i to nie z kotem w worku, lecz w jawnej opozycyi przeciwko swemu poprzednikowi w kwestyi wiedeńskiej, i z wyraźną agitacyą opinii przeciw działaniu naszych deputowanych. Jeśli pan tu zaraz pospieszysz i stosowne środki dzielnie przedsięweźmiesz, kandydatura może skutek odnieść, gdyż wiele umysłów zdrowych tutaj i w Galicyi, podzielając nasze zdanie co do stosunków polsko-słowiańskich, za danem hasłem poruszy się. Chociażby nas pobito kreskami, rzucone będzie moralne nasienie późniejszego zwycięztwa, założona będzie głośna apelacya od opinii naszych deputowanych do opinii kraju. Mój pobyt tutaj będę starał się przewlec aż do przyjazdu pańskiego, lub nadejścia odpisu.

«Żałuję prawdziwie, że pan czasu straconego na Fran-cyę, nie użyłeś, podług dawniejszego zamysłu, na zbliżenie się do Jelaczyca i zawiązanie stosunku z tamtej strony. Teraz ani my o nim nie wiemy, ani on o nas. Tymczasem, Chrzanowski, jak kret, zaczyna już podobno pruć ziemię ku nam, przez tę rozsypującą się austryacką mogiłę; naszym obowiązkiem kopać ku niemu. Podróż do Pragi byłaby skuteczną po wyborze na deputowanego. Głosy włościan zyskać się dadzą, występując za cesarzem, w tym sensie jak Czechy. Dzisiaj szerzy się tu wieść o zwycięztwie Wiedeńczyków, lecz to w działaniu naszem nic zmienić nie powinno, i wystąpienie pana w sposób powyższy, byłoby trudniejsze gdyby Jelaczyc już był zwyciężył. Pora najpomyślniejsza póki się ważą wypadki. Nic to nie szkodzi, że znaczna część tutejszych emigrantów jest w Wiedniu, inna do Węgier udaje się, gdzie przed trzema dniami miał pojechać Wysocki, dla układania się z Kossutem. Niechaj z Niemcami wszyscy anarchiści się połączą, i niech zwycięztwo Słowian będzie także zwycięztwem porządku i prawdziwej wolności ²⁶.

«Zjazd wrocławski, stosunki z różnymi ludźmi, uleczyły mnie od wszelkich na przyszłość podobnych dążeń!... Nowy bieg wypadków do reszty zapewne pomiesza szyki w rzeczach trawiących się codzień swą nikczemnością. Żal mi widzie, że i my dwaj także od niejakiego czasu co do środków się różnimy. Zaczęło się to od podróży wiedeńskiej w interesie bombardowania Krakowa, i działań, od których potem sam się usunąłeś; dalej w Pradze zbytniem wywyższaniem naszej polszczyzny i zniechęceniem Rusinów, zaniedbaniem Kroacyi dla Paryża, a nareszcie teraz usuwaniem się od Krakowa. To ostatnie mogło być na swojem miejscu, póki szło o komitety, zjazdy i tym podobne intrygi, lecz w obec dzisiejszego przesilenia, il riy a plus lieu de bouder i szkodzi to panu nawet u jego przyjaciół.

«Gdyby się to z przekonaniem pańskiem nie zgadzało, przybyć teraz do Krakowa, ja natenczas jadę zakopać się w moje oczynszowanie, i to zapewne na długo. Spodziewam się, że przyjaźni naszej nic nie osłabi i, zgadzając się w widokach, kiedyś znowu spotkamy się na jednej drodze. Na teraz wszakże musiałbym powtórzyć:

Und was Ihr thut, lasst mich aus Eurem Bath,

Ich kann nicht lange prüfen oder wählen;

Bedurft Ihr meiner zur bestimmten That,

Dann ruft mich, — es soll an mir nicht fehlen.

«Powiadają, że Wolff nie chciał być prezesem rady miejskiej i dla tego został nim Krzyżanowski. Przy wyborze kandydatów niektórzy chcieli głosować na pana, lecz

23

mieli tego zaniechać, nie znając twych zamiarów. Mówiąc w poprzednim liście o zajęciu się instytucyami edukacyj-nemi, miałem na myśli, źe przy bliźszem zapoznaniu się z gubernatorem (Zaleskim), urzędowe do tego położenie byłoby się łatwo dla pana znalazło.»

Bez wachania Helcel wrócił do Krakowa i bez trudności zgodził się na wystąpienie w duchu listu, zgodnie z przewodnią myślą zjazdu pragskiego. Objechano wsie okoliczne, zalecając kandydaturę Helcia duchowieństwu i włościanom; rzecz zostałą ukartowaną w sekrecie, bez obudzenia czujności partyi dotąd dominującej, która może w zwycięztwo zbyt ufna, zaspała sprawę. W dzień wyboru dopiero Helcel kazał rozrzucić po mieście swój głos do wyborców.

«Uwiadomiony przez przyjaciół moich, — odzywał się — iż wielu z was, szanowni współobywatele, życzyło sobie powołać mnie na reprezentanta waszego w sejmie konstytucyjnym monarchii, przyjąłem ten dowód ufności z wdzięcznością, a opuszczając dalekie miejsce mego pobytu, pospieszyłem pośród was, panowie, by wam w odwecie przynieść tę sumienną otwartość obywatelską, którą każdy do politycznych czynów występujący mąż mieć koniecznie powinien, jeśli rzeczywiście działa w dobrej wierze dla kraju i jeśli ufających mu współobywateli nie chce użyć za proste narzędzie swej prywatnej ambicyi. Stawam tedy w waszym gronie przed rozpoczęciem wyboru, pragnąc najprzód oznajmić wam mój w rzeczach głównych sposób myślenia, abyście, jeżeli mnie mandatem zaszczycicie, mogli mi dać głosy wasze nie na zasadzie samych tylko domysłów o mojej opinii, ani też na zasadzie zdań o mnie tu i owdzie może zasłyszanych, lecz abyście panowie byli w stanie dać mi je ze świadomością, w tym razie tylko, jeśli taki, jaki jestem w gruncie mego przekonania, zdawać się wam będę godnym waszego wyboru. Przez takie tylko szczere wyznanie mej wiary politycznej w kwestyach dziś stanowczych, będziecie, szanowni współobywatele, postawieni w możności deklarowania się nietylko za osobą reprezentanta, którego od siebie wyślecie, ale i za rzeczą, którą przez jego pośrednictwo, wy sami na sejmie chcecie mieć wyrażoną. W krótkich ile możności wyrazach powiem wam tedy co sądzę być potrzebnem do rozjaśnienia i? jeśli wam tak podobać się będzie, do ustalenia nadal mojego z wami politycznego stosunku.

«Aus try a, której odwiecznym charakterem była aglo-meracya pod jednem berłem najróżniejszych między sobą ludów, z poświęceniem ich właściwych przyrodzonych celów narodowych, dla sztucznych celów gabinetowej polityki, ta mówię stara Austrya, pod której panowanie i część dawnej naszej wielkiej ojczyzny się dostała, w skutek tak przeważnych wypadków marcowych w Wiedniu, przemienia się nagle i cudownie, jakby za tchnieniem Bożem, w Austryę innego zupełnie znaczenia i barwy. Pierwszym odgłosem swobody u wszystkich ludów w monarchię tę skupionych, a zwłaszcza ludów słowiańskiego plemienia, był odgłos ożywionych uczuć ich narodowości, dotąd tak srodze poniewieranej. Lecz gdy ośmnaście milionów Słowian austryackich wykrzyknęło głośno swe narodowe imiona, wspomnienia, prawa i cele, i gdy im w tym chórze radości i niemiecka część Austryi zawtórowała, uważaliście panowie zapewne, jak wnet w sąsiedztwie, przerażona ogromna rzesza ludów niemieckich, na głośne, prawe i niewinne wołanie Słowian: narodowość, — odezwała się krzykiem przeraźliwym : baczność Niemcy ! bo Słowianie chcą się z pod naszej germańskiej supremacyi otrząsnąć, i w jednej tylko połowie ich dawnych siedzib przez nas zniemczeni, w drugiej chcą się na przyszłość od dalszych wpływów naszych zasłonić. Baczność, Niemcy, i jedność! a dawny nieustanny prąd naszej germańskiej powodzi wkrótce po za Wisłę, San i aż do ujścia Dunaju i Czarnego morza zlejemy, bo takie jest nasze wielkie niemieckie przeznaczenie!

«Tak rzekli Niemcy i zaprawdę słowa ich bez przesady podałem ; tak rzekli i złączyli się w wielką jedność w Frankfurcie, gdzie i swój rząd i sejm centralny ustanowili i zkąd, jak niegdyś cesarze germańsko-rzymscy, swe wyroki i nakazy zdumionej wysyłają niemal całej Europie, nie pytając, czy mają jakiebądź do tego prawo i czy mają po temu potęgę. Z tego to grodu, wydali nakaz Duńczykom szlezwiekim, Polakom poznańskim, Włochom lombardzkim i tyrolskim, Słowianom czeskim, morawskim, szlązkim, dal-mackim i karyntskim, że oni nie tem są i być powinni, czem icb Bóg i dzieje przeszłości rzeczywiście mieć chciały, lecz tem, czem chcą Niemcy, to jest zbękarciałymi Niemcami.

«Zaledwo więc odetchnęli austryacey Słowianie do których i my należymy, od pogardliwej przemocy gabinetu dawnej Austryi, a już wnet otwarła się nowa, nierównie groźniejsza paszcza germańskiej Meduzy, która nam nowe skamienienie narodowe zapowiada. Nie same już dziś rządy germańskie, lecz całe ludy, nie pojedyńczy ministrowie, lecz niemal wszyscy, dziś w swych ruchach wolniejsi Niemcy, pałają żądzą tradycyjną zgermanizowania wszystkiego, co na ich wschodnich granicach jest różnorodnego. W tej żądzy nie znając żadnej miary, sami nawet nie czują niegodziwo-ści swych celów, i stało się, że w tej samej niemal chwili, kiedy proklamowali tryumf idei wolności ludowej, proklamowali także prowidencyonalną niejako poddanność ludów słowiańskich pod władzę i wolę ludów niemieckich; proklamując równość obywatelską wszystkich społeczeństwa członków, proklamowali zarazem patrycyat i jakoby szlachectwo wyższego rodu ludów niemieckich, dominujące nad plebeju-szowstwem niskiego rodu ludów słowiańskich. Te niby wol-nodążne Niemcy dały wreszcie pierwsze w dziejach widowisko, ludu wolnego nietylko usprawiedliwiającego grzech potworny rozbioru Polski, ale upierającego się zajadle przy nowym rozbiorze jednej, już rozebranej jej cząstki w Księstwie poznańskiem. Na ten widok mogły i mogą ludy austryacko-słowiańskie, a więc i my mieszkańcy Galicyi i Krakowa, którzy w ślad dążności niemieckich mielibyśmy aż pod Kalwaryą i Mysłowicami granicę tak niebezpiecznego sąsiedztwa, i my możemy z naszej strony zawołać z większą słusznością : baczność Słowianie ! I stało się rzeczywiście, że w miesiącu czerwcu, w Pradze czeskiej, głos ten ostrzegający Słowian ozwał się i rozległ szeroko po wszystkich niwach słowiańskich. Fatalność jakaś chciała, że wypadki

w owymże miesiącu w Pradze zaszłe, obaliły kongres chcący ratować narodowości słowiańskiej ideę. Nie będzie to może zbyt śmiałem przypuszczeniem, iż elementem germańskim sztucznie podżegniony element anarchicznej młodzieży i pro-letaryatu, stał się mimowoli narzędziem, głęboki cios Sło-wiańszczyźnie zadaj ącem. Środek ten udał się na korzyść niemczyzny wybornie i geniusz germański postanowił skutecznie używać go i nadal, przeciw zjednoczeniu się Słowian do wspólnego narodowości ratunku.

«W czasie, gdyście panowie na tern miejscu pierwsze wybory na sejm wiedeński odbywali, ja byłem obecnym na owym pamiętnym pragskim kongresie, wraz z znaczną liczbą naszych rodaków i w pracach jego, jak niektórzy z was, panowie, wiedzą, miałem czynny i ciągły udział. Choć nie jako wasz reprezentant, przecież jako Słowianin działając, miałem i mam dotąd przekonanie, iż działałem zarazem nie mniej w prawdziwym interesie ojczyzny naszej. Pracowałem głównie z jednej strony nad zawiązaniem sojuszu między narodami rakuzko-słowiańskimi, z drugiej nad upośrednie-- niem koniecznem zgody między narodami słowiańskimi Węgier, zbratnionymi z nami krwi tej samej jednem źródłem, i tąź samą, pod którą i my jęczeliśmy, niewolą upośledzanej narodowości, — a między narodem Madziarów, których z nami bratały historyczne dawnych narodowych sojuszów wspomnienia i świeższe świadectwa serdecznego udziału w ostatnich nieszczęściach naszej ojczyzny. Mam to przekonanie, ba tę pewność, że obadwa te cele mych usiłowań, byłyby były z zbawiennym i dla nas samych skutkiem dopięte, gdyby barykady tamujące ulice Pragi, nie były zarazem stały się tamą i dla tych usiłowań.

«Zmuszony następnie szukać ratunku zdrowia u wód w okolicach Frankfurtu, miałem obok tego sposobność przypatrzenia się zbliska tym wielkim ruchom germańskim, które dotąd przeciw Słowianom tylko najlepiej jeszcze Niemcom się udają. Miałem zrazu nadzieję, iż te* ruchy należycie są oceniane przez zebranych już wtedy na sejmie wiedeńskim posłów wszystkich narodowości słowiańskich, pod berłem

austryackiem zostających, a mianowicie też posłów Głalicyi i Krakowa. Sądziłem, iż posłowie plemion słowiańskich na sejmie owym, obok ustalenia ogólnych swobód, prowadzić będą dalej rozpoczęte w Pradze, wielkie słowiańskie dzieło. Lecz niezadługo przekonałem się z boleścią, że deputowani nasi w znacznej liczbie, w te same niemal co w czerwcu młodzież pragska, dali się uwikłać niemieckie, trójkolorową barwą upstrzone sidła, — i nie rozpoznawszy germańskiej Meduzy w przebraniu czapki frygijskiej lub dolmana madziarskiego zamaskowanej, jej głosowi uwierzyli i w jej się rzucili ramiona, zamiast w ramiona ludów bratnich, równie nieszczęśliwych i równie zagrożonych.

«Tu więc jest główny punkt odmienności mej opinii od opinii posłów, których wy, szanowni wyborcy, poprzednio na sejm wysłaliście, a mianowicie od opinii szanownego współobywatela Krzyżanowskiego, którego miejsce dziś zapełniać macie. Nie wątpię, iż prawdą jest, co mi po moim do miasta tego powrocie powiedziano, iż nietylko zacny mąż, o którym wspomniałem, ale nawet i drudzy deputowani krakowscy przekonali się już o mylności drogi, którą sobie na sejmie obrali; nie wątpię nawet, iż przez pana Krzyżanowskiego dopełnione, a przez innych podobno zamierzone złożenie, lub może raczej przenowienie ich mandatu, głównie opartem jest na szlachetnem uznaniu swego politycznego błędu. Ale właśnie dlatego czuję tem bardziej powinność jawnego wam oświadczenia, iż w razie gdybyście mnie waszym wyborem zaszczycili, na sejmie żadną obcą, żadną niemiecką drogą nie pójdę, ale własną rodowitą, która interes naszego narodu złączy ze sprawą współplemienników naszych w państwie austryackiem.

«Wybrany przez was reprezentantem, tym samym będę w Wiedniu lub Kromieryżu, jakim byłem w Pradze; bo całe ogromne i nieszczęsne dla nas mianowicie następstwo wypadków lata tego i chwil dzisiejszych, przekonanie moje najzupełniej utwierdzić musiało.

«Jak więc byłem, tak będę za federacyą naszą z ludami austryacko - słowiańskimi, i za upośrednieniem, jeśli być jeszcze może, krwawej, niestety, kolizyi Słowian węgierskich z Madziarami, aby przezto tern skuteczniej odeprzyć wpływy wszelkie Słowiańszczyźnie obce, a dla nas w szczególności oddawna naj zgubniej sze.

«Jak byłem, tak i będę za tern, aby tę nową Austryę uwolnić od ohydnego dla Słowian zwierzchnictwa frankfurt-sko niemieckiego.

«Jak byłem tak będę za tem, aby w swobodach ludowych odrodzona i przeobrażona władza cesarska, w której instynkt narodów austryacko słowiańskich swój jednoczny (siej punkt centralny upatruje, podawała zarazem podstawę wolności i porządku, w którym rozdwojone dziś żywioły społeczności naszej, do upragnionej jedności spoić się mogą.

«Jak byłem, tak będę za tem, aby kraj nasz we wszystkich gałęziach życia społecznego, po ustąpieniu wszędzie przeważającej w urzędach niemczyzny, otrzymał instytucye narodowe sobie właściwe, jakich początek już zyskał nasz okrąg. Instytucye gmmne, szkoły, sądownictwo, gwardya obywatelska na tych samych zasadach narodowych oparte być powinny.

«Jak byłem, tak będę za podaniem Rusi Czerwonej bratniej ręki w celach narodowych, aby tych najbliższych i odwiecznymi węzły z nami złączonych braci, mimo waśniących poduszczeń niemieckich, przez sprawiedliwość i zupełną praw równość, trwale i nierozdzielnie do nas przywiązać.

«Mam przekonanie, iż z pomiędzy wszystkich części dawnej Polski, Galicya z Krakowem jest sama jedna wtem położeniu, iż może pod osłoną jedności słowiańskiej, odpierając wszelkie wpływy narodowości polskiej przeciwne, urządzić się na podstawie narodowej obszernej, a tem samem stanąć jako wzór i ognisko przyszłego życia społecznego i dla innych części naszego kraju.

«Zyskane swobody, którym reakeya żadna nie podoła, jeśli przy nich trwać będziem roztropnie, tak już są daleko w umysłach wkorzenione i rozwinięte w czynie, iż do tych wszystkich nabytków, jakie jeszcze za nieodzowne uważam,

dojść możemy na drodze legalnej, bez gwałtów, bez popędli-wości. Nie sztuczna i konspiracyjna centralizacya indywiduów jednych z drugimi, lecz w trzeźwej i zdrowej Słowiańszczy-źnie naturalnie wzrastająca centralizacya narodu naszego z narodami współplemiennymi, może być, prędzej czy później, pewnem zbawieniem naszem.

«Aby dojść do nowych nabytków, przedewszystkiem zyskane już wolności i prawa starannie pielęgnować należy. Zniesienie powinności włościańskich, ustalone sejmową uchwałą, zapewniającą dziedzicom wynagrodzenie ze skarbu publicznego, za podstawę nowego porządku rzeczy uważam. Wyborców włościan na tern miejscu obecnych, po raz pierwszy od dni marcowych mam sposobność powitać jako współobywateli, mających obszerniejszą dziś, niż nawet w byłej rzeczypospolitej krakowskiej, sferę życia publicznego. Włościanie okręgu krakowskiego tern się odznaczyli, iż do zyskanych swobód i praw doszli na drodze czystej i prawej, i nie myśleli bynajmniej zasługiwać na nie mordem i rabunkiem swych rodaków. Jeżeli przez wasz wybór stanę się ich także reprezentantem, będę nim mógł być z czystem sumieniem, w przekonaniu, źe nie jestem reprezentantem ludzi, którychby mi dopiero na drodze wymiaru sprawiedliwości, z krwi niewinnej przez nich przelanej, obmywać przyszło.

«Takie, szanowni wyborcy, jest przekonanie moje o dzisiejszem spraw naszych położeniu, choć tylko w najważniejszych zarysach dotkniętem. — Jeżeli przekonanie moje podzielacie, lub przynajmniej onemu ufacie, to wybrany waszym posłem, będę sobie wasz wybór uważał za największy życia mego zaszczyt. Jeśli zaś opinia wasza i moja różnemi mijają się drogami, wtenczas proszę was otwarcie i szczerze, nie obierajcie mnie waszym reprezentantem; bo wiecie, iżby to już kłamliwa tylko była reprezentacya waszej opinii, — reprezentacya, której ciężaru, w tych tak ogromnych, tak niesłychanie trudnych sejmu dalszego sytua-cyach, znieśćbym w żaden sposób nie mógł, znając brak koniecznego punktu oparcia, jaki reprezentant zawsze w wy-

¹

Do tego miał podobno się najbardziej przyłożyć Purkinie.

²

Redaktorami manifestu do ludów byli: Palacki, Libelt, Bakunin i Zach. Helcei redagował adres do cesarza i miał udział w redakcyi statutu federacyjnego.

³

Pomiędzy mnóstwem druków odznacza się : Jordan Aktenmässige Darstellung über die Verhandlungen des ersten Slaven-Congresses in Prag,

⁴

siedziawszy chwilę, rzeki do towarzyszącego mu syna Zygmunta: «chodźmy, tu nudno.« i więcej nie wrócił. Inne szczegóły pobytu w Pradze, bardzo szczupłe, dałem w biografii.

⁵

Na podobieństwo przedparlamentu niemieckiego.

⁶

Wielopolski wnosił inne brzmienie: «Narody• słowiańskie niepodległe, po za obrębem państwa austryackiego zostające, mogą być przypuszczone do przymierza z federacyą austryacko-słowiańską, wtedy, gdy zasada równego uprawnienia narodowości słowiańskich u nich uznaną i wykonaną będzie.«

⁷

Uwagi-» Wielopolskiego: «Za długa dedukcya, mniej właściwa takiemu pismu. Możnaby ten ustęp opuścić, a wchodząc in médias res, zacząć od drugiego.«

⁸

Przypisek Wielopolskiego: «Opuścić formułę, dziś już

⁹

Dopisek Wielopolskiego: «Czy może to zostać po wypadkach pragskich?))

¹⁰

Wielopolski przekreślił «stale trwały» i napisał «nieustający.»

¹¹

Wielopolski przekreślił i napisał «bez przeszkody.«

¹²

Wyraz podkreślony przez Wielopolskiego, jako wyraz nie odpowiadający duchowi naszego języka.

¹³

Wielopolski przekreślił i napisał: «wśród odmętu pochłaniającego.»

¹⁴

Do gabinetu Stadyon wszedł dopiero w jesieni, ale do Lwowa nie wrócił. Obrany deputowanym w jednym z wiejskich okręgów wyborczych w Galicyi, zasiadał w sejmie austryackim.

A. Z. Helcel. T. I.

¹⁵

Oto jest pismo przez radę narodową do stowarzyszenia ziemiańskiego wystosowane :

Nr. 1161.

Wolność! Równość! Braterstwo!

Rada narodowa centralna, dotyczas nie zawiadomiona o ustawach i dążnościach stowarzyszenia ziemiańskiego, wzywa takowe, by jej statuta swe przedłożyło, tudzież z dotychczasowych czynności swoich się wykazało. Rada odpowiedzi stanowczej do trzech dni oczekuje tern pewniej, ile że nieodpowiedzenie niniejszemu wezwaniu, jako wyłamywanie się z pod kierunku sprawy narodowej uważaćby musiała.

Lwów 4 listopada 1848 r.

¹⁶

W odpowiedzi podpisanej przez wiceprezesa, Gwalberta Pawlikowskiego, taką nauczkę otrzymała rada narodowa: «Stowarzyszenie ziemiańskie, zawiązane z mocy prawa, nie znajduje

¹⁷

Żyje dotąd we Lwowie wdzięczna pamięć świątobliwej pani Zaleskiej, małżonki gubernatora, siostry ks. Antoniewicza, opiekunki biednych i fundatorki dobroczynnych zakładów. — Zaleski zmarł przedwcześnie w styczniu roku 1849.

¹⁸

Pod prezydencyą zacnego i światłego Piotra Micha łowskiego, fundatora zakładu dla sierot, składali radę: Florkie-wicz, Hoszowski, Konopka, Stefan Potocki, Strzelecki.

¹⁹

Kiedy w lipcu 1850 wielki pożar wybuchł w Krakowie, pokazało się, że nie ma straży ogniowej ; sikawki jeszcze za rzeczypospolitej sprawione, okazały się niezdatne do użycia ; gaszono sikawką przysłaną — z Miechowa! Co prawdą, rząd tak mądrze uorganizował municypalność, że nie miała żadnego funduszu do rozporządzenia.

²⁰

Podzielone głosy Polaków przyczyniły się do niedopuszczenia Węgrów do wspólnych obrad w sejmie. Później krążyła w kraju lista nazwisk tych, co przeciw przypuszczenia Węgrów wotowali.

²¹

Obszerny opis wzięcia Wiednia dał Helfert: Geschichte Oesterreichs vom Ausgange des Wiener October Aufstandes.

Między innymi wybrykami, komitet akademików wysłał deputacyę do hr. Agenora Gołuehowskiego z oznajmieniem, że on i wszyscy wyżsi urzędnicy głową odpowiedzą za najmniejszy rozlew krwi na prowincyi.

Gwardyą dowodził jenerał Wybranowski ; za szefa sztabu miał Wincentego Pola.

²²

Z Krakowa i okręgu posłowali ; Jakubowski, Krzyżanowski. Lange, Potocki.

²³

Manuskrypt listu Potocki komunikował Wielopolskiemu, przed oddaniem do druku.

²⁴

Z Krakowa, 29go października 1848; przechowany w kopii, pisanej ręką Wielopolskiego.

²⁵

Zagubiony, razem z dalej wspomnianym listem Popiela.

²⁶

List ten jest najlepszą odpowiedzią na oskarżenia, roz siewane w r. 1862 przez dyplomacyę narodową, jako Wielopolski godził w 1848 na zgubę Anstryi i z Węgrami spiskował.

A. Z. Helcel, T. I.

borcach swoich czuć winien. Jeżeli z waszem przekonaniem zgadza się to wszystko, co na sejmie wiedeńskim od ostatnich wypadków w sprawie naszej narodowej zdziałano, to w wyborze innego, równo z wami myślącego kandydata, szczerze wasz wyrok i zdanie uszanuję i, wracając do mego zwykłego w życiu prywatnem i naukowem schronienia, jak dotąd oczekiwałem, tak i nadal oczekiwać będę spełnienia się przeznaczeń naszych.»

Przy wyborze, Heleel otrzymał 74 głosów; jego współzawodnik, Leon Skorupka, kandydat partyi dawnego komitetu krakowskiego, miał za sobą głosów pięć. Za Helclem wotowali znaczniejsi obywatele ziemscy z okręgu, księża, wszyscy włościanie w liczbie około czterdziestu, nawet dawni stronnicy Krzyżanowskiego ¹. Nie praktykowanym dotąd i bardzo pocieszającym objawem było jednomyślne poparcie włościan; dodać zaś wypada, że ani jednego grosza nie wydano na kupowanie głosów i wszystko skończyło się na małym traktamencie. Po odbyciu wyboru, włościanie przyszli do Helcia z podziękowaniem za j ego przemówienie i wzmiankę, że oni w roku 1846 nie mordowali i nie rabowali. Postawie chłopów przypisać należy przejście wielu wyborców patryo-tycznego odcienia na stronę Helcia, który milczał o odbudowaniu Polski, stawał przy Austryi i federacyi słowiańskiej ; wyciągnął jednem słowem «kota z worka» i to kota, powszechnie za dzikiego uchodzącego żbika.

Zachęcony wyborem Helcia, Wielopolski powziął plan daleko sięgający, polegający na tern, żeby wszystkich deputowanych krakowskich, a następnie i innych, skłonić do złożenia mandatów i wziąść w ręce przeprowadzenie nowych wyborów na rzecz kandydatów, przyjmujących program, w głosie Helcia do wyborców zamknięty. Deputowani krakowscy tak byli podupadli w opinii wyborców i miasta, tyle doznawali przykrości i tak się zrazili, że sami postanowili się usunąć. Adam Potocki i Zdzisław Zamoyski, noszący się z myślą odwołania się do wyborców, w publicznych odezwach, również złożyć mandaty przyrzekli. Myśl federacyjna bardzo sprawiedliwie wielu mrzonką wydawać się mogła, ale tę dobrą stronę miała, że pozwalała oświadczyć się Polakom za Austryą. Nikt ani chciał, ani mógł stanąć przy Austryi absolutnej i niemieckiej ; z Austryą federacyjną i narodowość słowiańską szanującą, Polacy mogli się łączyć, a tym sposobem zdobywano możność zetknięcia się na wspólnym gruncie z ludem wiejskim, «cesarskim,» dynastycznie usposobionym, który przestawał stronić od szlachty, skoro szlachta za cesarzem się odzywała.

Wybór Helcia do wściekłości przywiódł partyę ruchu. «Wczorajszy wybór — pisała Jutrzenka — padł na pana A. Z. Helcia. Na parę godzin przed wyborami afiszer teatru obnosił po mieście Głos do Wyborców. W miejscu zebrania odczytał kandydat tenże głos, a zdumieni słuchacze, których połowa składająca się z włościan, a druga z kilku właścicieli ziemskich i księży, dali z małym wyjątkiem wota swoje tak wymownemu kandydatowi, a tem samem dowiedli wedle słów głosu, że przekonania kandydata podzielają.

I musiał się zapewne pan Helcel o tem przekonać, bo inaczej nie zniósłby, jak pisze, takiej kłamliwej reprezentacyi, «której ciężaru w tych tak ogromnych, tak niesłychanie trudnych sejmu dalszego sytuacyach, znieśćby w żaden sposób nie mógł, znając brak koniecznego punktu oparcia, jaki reprezentant zawsze w wyborcach swoich czuć winien.» Cieszy nas więc niezmiernie, iż taka harmonia pojęć i wyobrażeń panowała między wybranym kandydatem a wyborcami... Dzięki zapewne drukowanemu głosowi pana Helcia i głębokim politycznym pojęciom w nim wyrażonym, za przykładem Buczka ² wszyscy włościanie dali głos swój za panem Helclem ; powtarzamy, dzięki głosowi, bo wątpimy czy pan Helcel O. P. Dr., który życie swoje strawił za granicą albo nad książkami, mógł być osobiście znany wyborcom Kaszowa i okolic. Jakaż to potęga słowa, jakaż to potęga głosu! Kto tak silnie przekonywać umie umysły, kto tak porywać umie serca, temu wróżyć śmiało możemy, że pociągnie za sobą całą izbę, choćby w niej jeszcze więcej chłopów galicyjskich i ruskich zasiadało księży.« Tyle co do osoby kandydata i sposobie w jaki przeszedł jego wybór; przyczem Jutrzenka nadmieniała, że «nie polityczna wiara jego, ale inne nieznane dotąd powody, deputowanym go krakowskim zrobiły.«

Przechodząc do programu, Jutrzenka uderzyła zaraz w bęben patryotyznm i polskości. «Autor głosu pragnie Austryi słowiańskiej bez względu na Polskę, my zaś Polski bez względu na Austryę słowiańską. To widzenie rzeczy stawia pana Helcia w dziwnem położeniu jak na deputowanego polskiego, bo w przedmowie do publicznego życia swojego, wyrzekł się nadziei nawet bytu ojczyzny, ale za to marzy o wielkiej słowiańskiej monarchii, w jaką się Austrya ma przerodzić... Wspomnieliśmy już o dążności antypolskiej szanownego autora głosu, który liczy Galicyę nie do pro-wincyi polskich przez Austryę zajętych, ale do ludów austrya-cko słowiańskich, do których i my należymy, my mieszkańcy Galicyi i Krakowa. Teraz własnemi również jego słowy zaprzeczymy mu imienia Polaka, bo on działać będzie, aby «interes naszego narodu złączył się ze sprawą współplemien-ników naszych w państwie austryackiem,« których jak wiemy interesem utrzymanie potężnej, nietykalnej Austryi, w całej dzisiejszej jej rozciągłości. Tymczasem my, nie zamierzając wprawdzie — o co nas bezprzestannie obwiniają — podnieść sztandaru powstania przeciw Austryi, nie możemy jednakowoż zaprzestać myślić o całej i niepodległej ojczyźnie naszej ³, do czego nam i słowa arcyksięcia Jana, jakkolwiek okolicznościami dyktowane, nowej dodały otuchy. Mamy jednak nadzieję, iż gdy okoliczności podobne łub korzystniejsze wrócą się, nadzieje nasze zrealizować się dadzą. Nigdy jednak zaborcy nasi nie doczekają się takiego moralnego upodlenia narodu naszego, abyśmy jarzmo nas gniotące na własny kark głębiej sobie wtłaczali, tak iżby go ani powtórzone wstrząśnienie europejskie, tak silne jak tegoroczne, zrzucić nie było w stanie.»

Przy ówczesnych pojęciach, były to najsilniejsze i bardzo skuteczne argumenta, gdyż obok fałszywego pojęcia miłości ojczyzny i godności narodu, obok wiary «w rozum i potęgę moralną narodów,» obok niechęci ku Austryi i Słowiańszczyźnie, w krew przeszło było u Polaków oglądanie się na wypadki, przekonanie o niestałości politycznych porządków, zbytnia dbałość o «interesa ludów» i uporządkowanie całego świata. Teraz wszyscy zapierali duch w piersi, oczekując na głos trąby, zwiastującej upadek starego porządku, a Polacy w Galicyi liczyli na nieomylny pogrom Austryi przez Węgrów.

Obronę nowej polityki i polemikę z Jutrzenką podjął Wielopolski w Czasie, który z początku wyboru Helcia nie poparł. Oznajmiając wybór Helcia, nazwał jego wystąpienie «wyraźnem odwołaniem się do woli narodu nauczonego doświadczeniem, do jego rozsądku, do jego sumienia. Na to odwołanie odpowiedzieli wyborcy niemal jednomyślnie. Zginęła różnica stronnictw, antagonizm różnych podziałów społecznych, bez względu na większą lub mniejszą oświatę, zamożność albo stosunki społeczne. Zrozumieli wszyscy, że tu idzie o przyszłość ojczyzny, zabłąkanej na mylnych drogach. Pojęli jedni przenikliwością rozumu, drudzy instynktem, który zwykle massy prowadzi, i ztąd ta jednomyślność. Patrzyliśmy na twarze włościan naszych i uważaliśmy po wrażeniu, jakie mowa pana Helcia robiła, iż trafił w prawdziwe narodowe tętno ; że lud nasz zrozumie zawsze prawdę, że pójdzie za nią bezwzględnie i ochoczo, równie jak pogardza wszelkim fałszem, choć w barwę interesu jego lub ojczyzny przybranym. Jeżeli uważymy, że to jest od roku 1846 pierwszy przykład połączenia w jednym wspólnym interesie, w jednem wspólnem działaniu, ludu naszego z oświeceńszą i zamożniejszą klasą mieszkańców, powitamy ten wypadek jako przepowiednię szczęśliwszej przyszłości i wskazówkę, jaką nam drogą iść wypada. Nie na drodze obcych nam, z naszą przeszłością, pierwiastkiem rodzinnym, porządkiem niezgodnych, w praktyce niewytrawnych zasad, słowem nie na drodze fałszu, ale na drodze prawdy pochwyconej w rzeczywistości, może się pojednać rozbrat, dzielący elementa społeczne naszego narodu. Dla tego, choć od kilku miesięcy dość głfośno i dość obficie przemawiano do naszego ludu, był to tylko głos wołającego na puszczy, a w oświeceńszych powstał szał i zamęt, który nie mógł przyjść ani do rozsądnego działania, ani nawet do właściwego wyrazu. Czas zdrowo spój rzyć na rzetelne położenie i miasto od razu pędzić za spełnieniem tego co serce pragnie a czego obecna nie dozwala konieczność, uchwycić te żywioły, które są; na nich się oprzeć, do życia je wprowadzić. Wskazał to pan Helcel swoim głosem, uświęcili swym mandatem wyborcy. Jest to znak zrozumiały dla każdego, kto zrozumieć zechce. Przekonani jesteśmy, iż doświadczenie czterech ostatnich miesięcy oświeciło dostatecznie opinię kraju; przekonani równie jesteśmy, iż gdyby wszyscy deputowani Krakowa a nawet Galicyi zapytali się wyborców, czy chcą, abyśmy w połączeniu z innymi szczepami słowiańskimi, pracowali nad urządzeniem państwa w porządny i wolny federacyjny organizm, z wyłączeniem wpływów niemieckich, odpowiedzieliby, jak odpowiedzieli panu Helclowi, że chcą. Dla tego mniemamy, iż posłowie krakowscy i galicyjscy, jeżeli tę prawdę uznają, jeżeli lepiej doświadczeniem nauczeni, czują jaką szkodę ojczyźnie zrobili, przez bratanie się z anarchicznem niemieckiem stronnictwem, a pominięcie związku z słowiańskimi szczepami, powinni złożyć lub ponowić swój mandat, aby zstąpiwszy do ludu i wyrozumiawszy jego dążność i prawdziwy interes, w tej dążności i w tym interesie, a nie w wymarzonej błędnej teoryi, kierunek do nowego postępowania znaleźli... Mówimy bez żółci i bez potępiania, wiedząc jak trudny dla narodu niedoświadczonego zawód polityczny, ale w nadziei, iż właśnie doświadczenie którego nabyli, poprowadzi ich na inną drogę ; to bowiem co dotąd było błędem, winą staćby się mogło. ⁴»

W następnym zaraz numerze, Wielopolski odpowiadając Jutrzence, umieścił na czele oświadczenie Zdzisława Zamoyskiego o złożeniu mandatu, w skutek wyboru Helcia ⁵. «Krok ten pana Zamoyskiego jest zupełnie zgodny z konstytucyjnym rzeczy porządkiem, spodziewać się należy, że inni deputowani polscy prędzej czy później pójdą za przykładem danym przez panów Krzyżanowskiego, Potockiego i Zamoyskiego. Konieczność polityczna ma nieubłagany swój bieg: trzeba albo dobrowolnie uznać ją i przyjąć, albo też upaść po niewczasie pod jej ciosami: Fata volentem ducunt, nolentem trahunt... Zaciąganie zdania i instrukcyi wyborców, bez składania mandatów, byłoby tylko półśrodkiem, zaledwie właściwym co do potocznych, podrzędnych, lub lokalną tylko ważność mających kwestyi sejmowych: lecz w tak ważnem sprawy całej narodowej przesileniu, nie byłoby ono na miejscu. Porządek konstytucyjny nie zna udawania się po polecenia do zgromadzeń wyborczych. Poseł każdy w sobie i z siebie przekonanie swe wyrobić powinien i nie ma dla niego innego sposobu oddania swych zasad pod sąd wyborców, jak złożenie mandatu. Zapewne nie spuszczą z uwagi deputowani nasi, że gdy otrzymali swe mandaty, droga rozstajna między niemczyzną z jednej, a słowiańszczyzną z drugiej strony, nie była jeszcze otworzoną; że te dwa kierunki rozeszły się dopiero w ciągu sejmu: naprzód w kwestyi węgiersko kroackiej, a następnie w wypadkach od 6 października. W czasie pierwszych wyborów, lud, od którego deputowani nasi mają mandaty, nie mógł w doborze osób osądzać spawy jeszcze wówczas niewTytoczonej, a dla nas żywotnej. Sprawę tę między niemczyzną a słowiańszczyzną, a z nią i sprawę deputowanych naszych, któregokolwiek z tych dwóch kierunków się trzymających, pan Helcel dopiero wytoczył przed trybunał ludu prawnie, podług form konstytucyjnych zebranego; w tym trybunale otrzymał on restytucyę in integrum przeciwko orzeczeniu większości naszych deputowanych.

«...Zarzuca Jutrzenka nowemu reprezentantowi dążność antypolską, twierdzi, iż on wyrzeka się nawet bytu ojczyzny, co wszystko upatruje ona w tern oświadczeniu pana Helcia, «że na sejmie żadną obcą, żadną niemiecką drogą nie pójdzie, ale własną rodowitą, która interes naszego narodu złączy ze sprawą współplemienników naszych w państwie austryackim.» Na taki zarzut, odpowiedział z góry pan Helcel w głosie swoim swoim, mówiąc : «mam przekonanie, iż z pomiędzy wszystkich części dawnej Polski, Gali-cya z Krakowem jest sama jedna w tern położeniu, iż może pod osłoną jedności słowiańskiej, odpierając wszelkie wypływy narodowości polskiej przeciwne, urządzić się na podstawie narodowej obszernej, a tern samem stanąć jako wzór i ognisko dla innych części naszego kraju;« a dalej: «nie sztuczna tylko i konspiracyjna central i z асу a indywiduów jednych z drugimi, lecz owa w trzeźwej i zdrowej Słowiańszczyźnie naturalnie wzrastająca centralizacya narodu naszego z narodami współple-miennymi, może być, prędzej czy później, pewnem zbawię-niem naszem.».. Jutrzenka jest organem tej centralizacji, w której pan Helcel nie upatruje dla nas zbawienia. Bardzo zdrowo osądziła Jutrzenka, iż w mowie pana Helcia, jak w calem jego wystąpieniu i otrzymanej większości, położona jest kwestya między ową centralizacyą wyrobu emigracyjnego i zagranicznego, działającego konspiracyjnie na drodze komitetów, klubów, przecinająca barykadami drogę legalną, a centralizacyą rodową, plemienną, jaką jest dla nas Słowiańszczyzna, zbyt silna, aby się obawiała otwartego powietrza i aby nie była pewną dostąpienia celu swego na drodze porządku. Polityka tej centralizacyi poczęta była za granicą, wśród kilkunastoletniego oddalenia od kraju, od stosunków rzeczywistych jego życia. Prawiono tam ustawicznie o niepodległości kraju, a tę niepodległość czyniono zawisłą : to od łaski Francyi, to od litości Anglii, to nareszcie od niemieckiej miłości, tak jak teraz jeszcze Jutrzenka zbawienie nasze opiera na słowie arcyksięcia Jana, wielkorządcy państwa niemieckiego. Opierano się na nadziei wsparcia od tych, którzy od nas dalecy, w inne sprawy i interesa wplątani, żywić nas tylko mogli cienką, postną strawą, tak zwanych sympatyi, aż nareszcie natrętne żebractwo ze wszech stron ściągnęło na nas pogardę. Polityka ta cała byłaby utopią, gdyby krew wylana niewinnie, lub bez pożytku i sławy, gdyby gruzy i popioły nie oznaczały jeszcze po dziśdzień kierunku, w jakim marzenia te, na kształt trąby powietrznej, obdzierając kraj nasz z jego wegetacyi, przeszły po nieszczęśliwej tej ziemi. Całe wystąpienie pana Helcia odnosiło się do ludu. Włościanie nasi, których współbracia na sejmie wiedeńskim, przez J u-trzenkę z pogardą chłopami galicyjskimi nazywani, siedzieli na jednych ławach nie z Niemcami, lecz z reprezentantami innych plemion słowiańskich, łatwiej zapewne zrozumieją centralizacyę rodzinną słowiańską, aniżeli centrali-zacyę, która nas ma łączyć z Paryżem i Frankfurtem... Włościanie wiedzeni tym zdrowym instynktem, któr}^ lud prowadzi, jak w pierwszych wyborach ocenili pana Krzyżanowskiego, byłego prezesa komitetu i jego ówczesne stano-

wisko ⁶, tak w teraźniejszych poznali się na jego następcy: który nie wystąpił z kotem w worku, lecz, jak się sami wyrazili, uczcił ich, powiadając co myśli; od tamtego usuwając się, chcieli mieć w osobie Buczka reprezentanta własnego swego stanu; teraz z ufnością przyjmując pana Helcia; zlali się do jednomyślności z innymi wyborcami, tak, iź w tern głosowaniu różnica wszelka stanów się zatarła... Na kilka dni przed wyborami, toczyły się o nich rozmowy między włościanami. Mowa była o niektórych powszechnie znanych członkach centralizacyi i byłego komitetu. Włościanie mówili o nich : «Tacy nie są dla nas, bo oni sfałszowali : z ich łaski zbombardowali nam Kraków, teraz podobno i Lwów się pali; chcemy takiego do Wiednia coby robił tak, żeby wszystko szło spokojnie, dla dobra naszego i wszystkich.» Grdy jeden z nich wspomniał im o panu Helciu, zapytali się zaraz : «Jak też ten Antoni trzyma o wynagrodzeniu, co król obiecał panom za pańszczyznę i czynsze, które nam darowano, bo my nie chcemy takich do Wiednia, co tam mędrkują, że się panom nic za pańszczyznę nie należy i chcemy być, pewni chałupy i roli bez niczyjej krzywdy.» Po wyborach, włościanie przyszli do pana Helcia, dziękując mu, jak się wyrażali, za dobre serce, że się podjął jechać od nich na sejm, i że go uważać będą jako ojca; ufając, że tak wszystko robić będzie, jak do nich powiedział Kto z włościanami tymi miał sposobność rozmawiać, mógł wtedy słyszyć, jak się cieszyli, że przecie przyprowadzono rzeczy do tego, że oni nie odrębnie jak dawniej, lecz razem ze wszystkimi obywatelami na jednego głosować mogli, że teraz już nie pójdzie jeden tak, drugi siak, lecz i oni, i dziedzice, i wszyscy razem do jednego, i że wszystko będzie dobrze. Od roku 1846, był to zaiste pierwszy przykład takiego stosunku. Zwolennicy Jutrzenki, choć się zwali ce n trał i-zacyą, wszystko jednak u nas decentralizowali, cu-doziemskimi wpływami rozdwajali nas z ludem. Rozdwojenie to od roku 1846 codziennie wzrasta, a droga, którą

postępowali deputowani nasi na sejmie wiedeńskim, oraz ta wieczna bezkarność rzezi galicyjskiej, o której zamilczeli zupełnie, powiększa tę otchłań. Coraz większe z naszej strony upokorzenia i podłości, w niczem jej nie zmniejszyły. Rzeczy doszły do tego stopnia, że ojczyzna, do której wy-jarzmienia dążą jedni, stała się zgrozą dla drugich; że w ustach ludu naszego, imię Polaka stało się dla nas obelgą. Pan Helcel wystąpił przed tym łudem z godnością; pierwszy na zebraniu w połowie z włościan złożonem, prawdę powiedział im w oczy i, potępiając jawnie zbrodnię przez ich współbraci, w ościennych powiatach popełnioną, równie jak i bezkarność tej zbrodni, wszystkich umysły sobie zjednał. Na jego przykładzie sprawdzać się zaczyna, co w głosie swoim oznajmił, iż w zasadach, które on wyznaje, spoją się kiedyś do upragnionej jedności, głęboko rozdarte i zwaśnione społeczności naszej żywioły... Pragniemy, aby pan Helcel wytrwał w rozpoczętym zawodzie, nie opuszczając stanowiska swego, ani na lewo, ani na prawo; nie zbaczając z niego ani na skałę ślepej reakcyi, ani w bagno anarchicznego radykalizmu. Wtenczas będziemy mogli być wspaniałymi dla drugich. W rzędzie dotychczasowych zwolenników centralizacyi, znajduje się wiele osób szanownych, wielu rodaków pełnych dobrych chęci dla kraju, wiele młodzieży pełnej nadziei; szli oni dotąd błędną drogą, bo innej, na zdrowem połączeniu z ludem opartej, przed sobą nie widzieli. Zrozumieją oni wkrótce, źe jest obłąkaniem chcieć budować ojczyznę po za ludem i pomimo ludu; że gwałtownie nie można w zawodzie publicznym otrzymać tego, do czego lud nie dojrzał. Takim, co to poznają, co z obłoków będą chcieli zstąpić do rzeczywistości, co przyjdą do nas uczciwie i w dobrej wierze, u siebie więc, nie u nich, rękę podać będziemy mogli. Wtenczas, droga, którą z panem Helclem poszli wyborcy, doprowadzi nas kiedyś do tego, abyśmy, podług prawdziwie słowiańskiego wyrażenia się włościan, stali się między nimi starszyzną, zamiast zostania sponiewieraną coraz bardziej, w oczach nawet własnych,

szlachtą, pomiędzy tymi, którzy z nas wyszedłszy, wtrącają i nas i siebie coraz głębiej w otchłań pogardy Indowej.«

Ujrzawszy, jaki obrót rzeczy biorą i czem to grozi jej stronnictwu, Jutrzenka wytoczyła ciężką artyleryę. Najprzód napadła na Adama Potockiego, za list o wypadkach wiedeńskich, że «bije czołem przed siłą, wszędzie, gdzie ją dostrzega⁷.» «Widział Kroatów wkraczających zwycięzko w ulice zdobytego Wiednia; czyż to niedosyć, żeby podziwiać ich potęgę, żeby ich przywódcę (Jelaczyca) równać z Alarykiem, idącym na podbój starożytnego świata ? A więc dalej urągać zwyciężonym, rzucać klątwę na Polaków, którzy za sprawę europejskiej wolności krew swą przelewają; bo oni są strupieszałym zabytkiem przeszłości, nie podzielają sympatyi włościan do austryackiej biurokracyi, ani ich ślepego przywiązania do cesarza, ani ich nadziei bliskiego mordu i rozboju! O! za prawdę, jeżeli sprężyny, poruszające dzisiaj elementem słowiańskim, mają być wiernym odbiciem rzeczywistego ducha i dążeń Słowiańszczyzny, to my jej wypieramy się raz na zawsze i czoło tego dziecięcia, które jeszcze z pieluch nie wyrosło, znaczymy klejmem ⁸, potępienia i wzgardy. Gdybyśmy nawet na drodze służalstwa i spodlenia, którą dziś idą Słowianie, mieli dojść do uroczystej chwili zmartwychwstania, stokroć lepiej dla nas pozostać w ujarzmieniu; zamiast wieniec nasz męczeński pokalać zstąpieniem w rząd siepaczów despotyzmu, raczej zagrzebmy się w gruzach naszej przeszłości czystej i nieskazitelnej, bądźmy ostatnim zabytkiem naszych rycerskich praojców, którzy nigdy miecza nie dobyli w sprawie niesłusznej, którzy niebaczne na własny interes, spieszyli obcym narodom z pomocą, choćby od nich miasto wdzięczności, mieli wziąść nienawiść w zapłacie. Ale nie taką jest przyszłość nasza, przyszłość mnogich plemion słowiańskich... Kochamy matkę naszą Sławę i wierzymy w jej odrodzenie, lecz mając silną wiarę w przyszły byt Słowiańszczyzny, czujemy także posłannictwo przez Boga jej zakreślone. Nie przyjdzie ona żeby burzyć świat dzisiejszy, ale żeby nowym zasobem życia zasilić ludy zachodnie ; duchem miłości i poświęcenia przeważyć samolubstwo, które dziś toczy Europę. Dziś jedna tylko Polska, wiekowem poświęceniem dla ludzkości uza-cniona, może godnie przewodniczyć słowiańskiemu ruchowi. Z mocy starszeństwa swego w życiu politycznem, winna prostować obłędne ścieżki, na które zeszły młodsze jej sio-strzyce. Dziś wreszcie, ze wszystkich plemion współbratnich, sama tylko Polska żyje życiem samorodnem, ma prawo nazywać się narodem, bo chociaż przemocą pozbawiona bytu, nigdy nie splamiła się odstępstwem, nie została niewolnikiem swego ciemiężcy ; wciąż w morderczych z wrogiem zapasach, otwartym bojem walczy o swoją niezawisłość. Niejednokrotnie pobita, nigdy nie upadła moralnie, nie zatraciła swego duchowego szlachectwa, ale bez przerwy, z Żelaznem wytrwaniem, pracuje nad dziełem zmartwychwstania. To też nie trudno przewidzieć, że kwestya słowiańska nie rozstrzygnie się nad brzegami Dunaju lub Mołdawy, ale nad Wisłą i Dnieprem. Tylko przy pomocy wolnej i potężnej Polski mogą postronne ludy słowiańskie skruszyć pęta na ich karki wtłoczone; tylko pod opiekuńczem skrzydłem polskiego orła zdołają się zespolić w olbrzymią federacyę jednoplemienną ⁹.■» —Bar-dzoby to było piękne, gdyby orzeł polski mógł był opiekuńcze skrzydła nad Słowiańszczyzną roztoczyć ; tymczasem, nie należało przynajmniej odmawiać tym bratnim plemionom nazwiska narodu i pomiatać niemi, na współkę z Niemcami i Madziarami. Schlebiając próżności narodowej i przenosząc kwestyę w odległą przyszłość, takie ekspektoracye miały tylko na celu odwieść czytelników od legalnego działania i wzmocnić przymierze z rewolucyą. Pozostawało jeszcze rozprawić się wprost z powstającem stronnictwem i zdyskre-

dytować go w opinii. «Stronnictwo, - mówiła Jutrzenka — które dzisiaj usiłuje się wypolszczyć pod pozorem Słowiańszczyzny, w przeszłym wieku starało się wypolszczyć, aby zostać, FrancuzamiJ Dążenie ich to samo, tylko inne formy. Wówczas, aby zostać Francuzem, przybrało peruki, rozprawiało o prawach człowieka, o ateizmie, o encyklopedystach, a przecież cienia wolności nie przyniosło z zagranicy do kraju: co się tu zrobiło, to się zrobiło bez niego. Sejm czteroletni i konstytucya nie ich były dziełem; oni pokorne pisywali listy do Potemkina i wycierali przedpokoje Lucche-siniego¹⁰ i Siewersa. Markizańska równość ich, mając bez-przestannie wyraz lud w ustach, gardziła bratem szlachcicem, ale za to czołgała się przed lada obcą figurą. Dziś nauczyli się na pamięć wykrzykników Sława i Żywię, przywdzieją kacabajki i podjebradki, przestaną być Polakami, by zostać Słowianami, czemś tak nieoznaczonem, jak markiz zeszłego stulecia. Będą walczyć o granice Słowiańszczyzny, o Meklemburg i Tryest, a zapomną granic własnego kraju, zapomną Poznania, Warszawy i Wilna. Będą rozprawiać o równości plemiennej i osobnej narodowości Rusinów w Balicyi, a pozwolą, aby w ich własnej ziemi, w tej ziemi co tylu wielkich mężów wydała, co tak patryotyzmem, poświęceniem i walecznością słynęła, aby w tej ziemi nazywano nas przybyszami, Mazurami, i język, którym najpierwsi nasi poeci na tej ziemi zrodzeni mówili, aby go za obcy poczytano ; — słowem, aby dawne województwo ruskie, dzisiejsza wschodnia Galicya, przestała być Polską. A ja powiadam wam, że jakeście lizali progi Repnina, tak dziś będziecie lizać progi Stadyona; jakeście za tytułami jeździli do Petersburga, tak będziecie dziś jeździć do Ołomuńca; gdy sejm wKromieryżu obstawią działami, nie będzie trudno o Ponińskich, ale nie między wami znajdą się Rejtany.»^ Dowodem pomieszania

zmysłów, albo szalbierstwem było, w ten sposób przeistaczać prawdę i takie zamiary podsuwać przeciwnikom. W dalszym ciągu Jutrzenka wyciągała na wierzch brukową bajkę, jakoby Helcel miał był starać się u rządu austryackiego o tytuł barona, i kończyła zaklęciem do deputowanych zwró-conem, żeby nie składali mandatów poselskich. «Mamy nadzieję, że deputowani polscy, po staremu Polskę kochający, wytrwają w raz powziętem postanowieniu, odrzucą fantastyczne marzenia, nic utracą serca w złej godzinie; a możemy z góry ich zapewnić, że jakikolwiek będzie skutek ich usiłowań , mogą zawsze liczyć na szacunek i wdzięczność swoich nietylko wyborców, ale wszystkich współobywateli. Wierna służba ojczyźnie znajdzie zawsze nagrodę. Modne wymysły i urojenia prędko przeminą, jak wszystko, czego główną zaletą jest nowość i moda; ale wiara w świętą polską sprawę, starą a zawsze świeżą, bo wieczną a nieśmiertelną, przetrwa obecne burze, jak przetrwała dawniejsze i doprowadzi nas nakoniec nie do nowych kombinacyi, ale do dawnej ojczyzny na historycznym pokładzie, nowego wieku myślą odmłodniałej, do nowych zapasów na drodze postępu przygotowanej. Urodziliśmy się Polakami, żyjmy i umierajmy Polakami!» —Żyjmy i umierajmy Polakami; nasza sprawa jest świętą, wieczną a nieśmiertelną ! powtarzał czytelnik, olśniony, ogłuszony, wystraszony, rozczulony do łez. Dziś jeszcze echa odpowiadają: nasza sprawa jest Boską, na niej pokazać się będzie musiało, czy sprawiedliwość na świecie i w historyi jest, czy jej nie ma !

Pomimo to dwaj pozostali deputowani krakowscy mandatów zatrzymać nie chcieli. Doliczając do tego opróżnione miejsca Jerzego Lubomirskiego, Adama Potockiego i Zdzisława Zamoyskiego, otworzyło się pięć wakansów, które zapełnić należało i zyskać przy tej sposobności poparcie dla nowej polityki. Adam Potocki, składając mandat, programu Helcia nie przyjął, ale swego nie postawił; Zamoyski oświadczenie przez Wielopolskiego ogłoszone odwołał, twierdząc, że «nie była to ostateczna redakcya,» i ogłosił inne, w któ-

«Wybierałem się do ciebie wraz z panem Zdzisławem (Zamoyskim), lecz wstrzymała nas wiadomość o twoim odjeździe z Krzeszowic. Żałuję tego, gdyż potrzebuję widzieć się z tobą, kochany Adamie. Wiesz zapewne, iż ze Lwowa wybiera się deputacya z żalami o bombardowanie ; chce ona i ciebie z sobą zaprosić. Wiemy do czego te wszystkie de-putacye, adresa i komisye prowadzą. Sądzę, że na nowej takiej niby politycznej zabawie nie będziesz chciał trwonić drogiego czasu. Uznajesz ważność obecnej chwili, której nabytek, bylebyśmy z nowego położenia korzystać umieli, stosunki nasze publiczne ku dobremu przekształcić może. W znacznej części zależy to od ciebie ; ci, wśród których staniesz całą, niepodzielną wagą położenia swego, nie powinni wątpić o skutku.

rem przy programie Helcia nie stanął, z własnym także nie wystąpił i napowrót «kota do worka» schował ¹¹. Najbardziej szło Wielopolskiemu o zjednanie dla swojej myśli Adama Potockiego, którego wysoko cenił, nawet kochał jak brata, któremu wielką przepowiadał przyszłość; który rozumem, sercem, dzielnością, pozycyą, majątkiem bardzo wiele w kraju ważył. Do niego najprzód się zwrócił w serdecznym liście z 25 listopada. List ten, przechowany w własnoręcznym brulionie, przytaczam dosłownie, zatrzymując przekreślone wyrażenia.

«Przyjaźń, którą dla ciebie od dawna powziąłem, każe mi być otwartym. Boli mnie to, iż od czasu, jak się otworzyło pole publicznego działania, przy tak wielkich przymiotach i środkach, zrobiłeś tak mało; że tam, gdzie spodziewałem się, iż poprowadzisz wypadki, przymuszano cię wlec się za nimi, tak, iż począwszy od komitetu krakowskiego aż do sejmu wiedeńskiego, czego innego zawsze chciałeś a co innego czyniłeś. Przedsięwzięcia twe były things changing in the contrary, bo zasada twego działania nie była wyraźna i jednolita. Była też ona w natłoku wydarzeń, trudniejsza do rozeznania. Teraz rzeczy przesiliły się, bieg

dziejów wyrobił dla nas wyraźną i silną podstawę, do której wyjaśnienia sam znakomicie się przyczyniłeś. Wraz z nami przyjmujesz ją już pojęciem; oddaj jej się mocnem postanowieniem, a i wierzyć w nią zaczniesz. Wtenczas także wyrobi się w tobie rezygnacya potrzebna do tego, aby przyjmując jednę podstawę działania, uwolnić się od pokusy do owoców błyszczących także na drzewie zasady przeciwnej. W podstawie przyjętej znajdziesz niewyczerpaną siłę ; stanie się ona dla ciebie urodzajną, obfitą w środki, których odmówi umysłowi twemu, jeśli między nią a zasadą przeciwną, na dwoje się podzielisz. Moja dla ciebie ambicya sięga wysoko, pragnę widzieć w tobie nie amatora tylko na polu politycznem, ale człowieka stanu. Pogardź grą ciebie niegodną, w której się łechce każdą opinię, aby być przez każdą zmiennemi pochwałami i pochlebstwy łechtanym, a dostąpisz prędzej czy później prawdziwej popularności, opartej na uznaniu dzieł w życiu publicznem dokonanych. Kto między Gibellinami wzdycha do Gwelfów, a między Gwel-fami umizga się do Gibellinów, słabszy jest, niż gdyby był czysto bądź jednym bądź drugim, (i jest dla tych, z którymi chwilowo łączyć mu się podoba, rzadko kiedy przemijającą . podporą, najczęściej przeszkodą ¹²).

«Jeżeli tak jak po ostatnich naszych rozmowach spodziewam się, zgadzasz się na zasadę naszego działania, wytrwaj w niej, nie odłączaj się od nas, tak jak to względem mnie, pomimo rozmów naszych w Wrocławiu czyniłeś, bo odosobnienie i ciebie, i nas osłabia. Sam tego pragniesz, aby do nowego działania na sejmie, zebrało się grono, choćby zrazu nie wielkie : to możemy tylko osiągnąć przez dopilnowanie wyborów tu i owdzie otworzyć się mogących, nie zdając ich na ślepy trafunek. Mój odjazd wkrótce nastąpić mający, zamierzony odjazd Helcia do Kromieryźa, Zdzisława do Przemyśla, obmyślenie sposobów, aby bądź dziennik Czas, bądź inny, jako nasz organ ustanowić lub wzmocnić, wymagają wspólnej пагаЗуГ

«Oczekuję więc z upragnieniem twojego przyjazdu. Znając serce twoje dla mnie, spodziewam się, że mi kroku mojego i szczerości za złe nie weźmiesz: cokolwiek wypadnie, chciej, kochany Adamie, wierzyć w niezmienną moją dla ciebie przyjaźń i szacunek.»

Przyprowadziwszy zapewne porozumienie do skutku w Krakowie, Wielopolski odniósł się do Leona Sapiehy z prośbą, aby w Galicyi stanął na czele akcyi wyborczej ¹³.

«Ubolewając nad kierunkiem, który znaczna większość deputowanych naszych przyjęła na sejmie wiedeńskim, myślałem często o tobie, kochany Leonie ; przypominałem sobie rozmowy nasze w Wrocławiu i Pradze. Doszła cię już zapewne wiadomość o zmianie, jaka tutaj w opinii nastąpiła i szczególniej w wyborze Helcia widzieć się dała. Podług tego co nam donoszą, zarody zmiany podobnej w Galicyi także widzieć się dają. Przesyłam ci głos Helcia do wyborców i artykuł dziennika Czas, objaśniający szczegóły tego wyboru i jego następstwa. Zasady temi pismami objęte, służą za podstawę naszego tutejszego działania.

«Wiadomości, które odebrał Zdzisław Zamoyski z Kro-mieryża, okazują, iż posłowie polscy naszej opinii, których jest już dwudziestu kilku¹⁴, czują się przez sposób wyboru Helcia moralnie popartymi. Helcel dzisiaj pojechał do Kromieryża.

«Od czasu wyboru Helcia, złożyli mandaty Adam Potocki i Zdzisław Zamoyski, o których reelekcyi na nowej podstawie wątpić nie można, jeżeli należycie wystąpią. Z krakowskich deputowanych, złożył mandat Lange; zamierza go złożyć Jakubowski; i będziemy się starać, aby ci dwaj na-powrót obrani nie byli, lecz aby wybrano kandydatów, zgadzających się z programem naszym. W tym celu zawczasu robimy tu kroki i przygotowania potrzebne, aby zapewnić wybór naszych kandydatów: w tym celu zawiązaliśmy koło wyborcze.

«Zacny twój szwagier ¹⁵, który w zupełności myśli te podziela, udaje się za parę dni do Przemyśla, aby tam z Janem Stadnickim i ks. Buchwaldem, dawniej swym przeciwnikiem a teraz zwolennikiem i z innymi, nietylko działać u swych własnych wyborców, ale także zawiązać koło, pilnować mające wszystkich wyborów, któreby się w tej części Galicyi wydarzyły, jakim będzie niebawem zebranie wyborcze po biednym Jerzym ¹⁶, na którego miejsce popierać myślimy Alfreda Potockiego syna.

«Podobne działanie i czuwanie jest w całej Galicyi potrzebne. Bylebyśmy z teraźniejszego ogólnego przesilenia i z położenia nowego tu w Krakowie zyskanego, korzystać umieli, stosunki nasze publiczne ku dobremu przekształcić się mogą. Wyborów już otworzonych, lub tu i owdzie w Galicyi otworzyć się mogących, należy nam dopilnować, nie zdawać ich na ślepy trafunek. Jestto już działanie nie w marzeniach, ani w pokątnych stowarzyszeniach, ale na bitym gościńcu instytucyi publicznych, a zatem ze wszechmiar ciebie godne, znanemu mi twojemu sposobowi myślenia i położeniu odpowiedne. Dla tego więc, po zniesieniu się z twoim szwagrem Zdzisławem, HeJclem i Adamem Potockim, krok mój niniejszy czynię do ciebie z ufnością.

«Potrzeba jest, ażeby po całej Galicyi ustanowić komitety, czyli, unikając tej sponiewieranej nazwy, koła wyborcze, złożone z osób podzielających nasz sposób myślenia i nasz program. Najwłaściwsze miejsca dla takich kół byłyby, oprócz Krakowa, Przemyśl, Lwów, Tarnopol i Stanisławów, tak, aby wszystkie dystrykta wyborcze pomiędzy te koła rozdzielić. Koło lwowskie powinnoby być środkowem i znosić się z wszystkiemi innemi. Uważamy, iż zawiązanie takiego koła we Lwowie, następnie rozszerzenie na całą

Galicyę, najwłaściwiej od ciebie wychodzić może. Przybierz sobie do tego osoby zdatne i czynne, w kraju znane, jakiemi naprzykład są we Lwowie panowie Kaźmierz i Aleksander Stadniccy; poszukajcie osób takiego samego sposobu myślenia w innych punktach prowincyi. Powinno się to wszystko robić cicho, bez rozgłaszania, bez form i urzędowości, bez pretensyi, słowem w twoim zupełnie sposobie działania i myślenia: dla pożytku a nie dla okazałości. №e trzeba także formalności żadnych, któreby rozpoczęcie działania opóźniały; bez długiego namysłu pomnażajcie swe grono tak, jak kon-stable angielscy i jak my tutaj, przez samo dotknięcie. Uczyń we Lwowie, jak ja tutaj zrobiłem: popychaj rzecz a w tło-maczenie wdawaj się dopiero po jej zrobieniu.

«Zasady działania tych kół powinny być takie, jakie dla tutejszego koła przyjęliśmy:

1.    «Przygotowanie kandydatów na deputowanych do okręgów, gdzie już wybory przez złożenie mandatów teraźniejszych posłów otworzyły się lub otworzą, o ile reelekcya deputowanych mandat składających, jako przeciwnych naszym zasadom i programowi, dopuszczoną być nie powinna.

2.    «Przygotowywanie wyborców do nowego aktu wyborczego, przez objaśnianie ich osobiste o położeniu sprawy, o przymiotach i zasadach kandydata przez nas popieranego; równie jako o wadach i błędach kandydata przeciwnego i zapobieganie, aby głosy wyborców nie rozstrzelały się między więcej kandydatów naszej opinii, lecz owszem, aby zawsze i wyraźnie jeden tylko z takowej, podług okoliczności na to przeznaczony, na wyborach występował.

3.    «Żaden kandydat przez nas popierany, nie powinien występować milczkiem, lecz owszem z wyraźnem oznajmieniem do wyborców zasad swych i sposobu myślenia, zgodnie z naszym programem. Przytem starać się należy i o to, ażeby tam, gdzie część wyborców składa się z włościan, takowi, podobnie jak przy wyborze Heicla, nie uważali w występującym kandydacie swego przeciwnika, lecz wraz z innymi za nim głosowali.

4.    «Wyłączać należy zarówno radykalistów, centralczy-ków, jako i biurokratów austryackich, i raczej dopuścić wyboru na reprezentanta' włościanina lub nawet księdza ruskiego, aniżeli demokratycznego centralczyka lub Niemca biurokraty;

5.    «Przy wpływaniu na wyborców, unikać sposobów, któreby mogły być powodem do unieważnienia wyborów.

6.    «Skoroby zasady nasze i program nabrały siły w kraju i kilkoma nowymi wyborami utwierdzone zostały, starać się o rozszerzenie zdrowego zdania w kolegiach wyborczych, z których radykalni deputowani siedzą teraz w sejmie, w razie gdyby tacy dobrowolnie nie poczuwali się do złożenia sejmowych mandatów, pobudzać wyborców do oświadczenia im na piśmie nieufności i życzenia, ażeby mandaty składali.

a zamiast syste-

«Tym sposobem prowadzone po kraju wybory, mogą reprezentacyę naszą oczyścić i odnowić, i nawet bardzo szybko, gdyby przyszło do rozwiązania teraźniejszego sejmu. Wybory takie będą miały tę korzyść, że się opinia kraju wyrabiać i kształcić będzie i reprezentacya nasza stanie się wyrazem opinii kraju, zamiast bycia wyrazem prze więdły ch opinii parysko-frankfurckich. Własnego wszakże narodowego charakteru nie straci przez to reprezentacya nasza, nie utonie ona w Czechach i włościanach prawej strony, lecz stanąwszy z nimi na jednej podstawie, przyda im z ducha naszego oczyszczonego i zdrowego to, czego oni w własnym duchu nie mają; przygotuje ona przez to zbliżenie się do włościan, byleby ze krwi oczyszczonych, mątycznej opozycyi względem rządu, udzielać mu będzie podporę, nie tracąc własnej swojej godności i kładąc warunki takiego poparcia, z potrzeb prowincyi czerpane.

«Gorąco pragnę, kochany Leonie, abym widział ciebie, jako jednego z pierwszych deputowanych nowego w Galicyi wyboru, chociaż byś nawet później, w razie, iż zatrudnienia twoje miejscowe w sejmie długo pozostaćby ci nie dozwalały, podał dymisyę ; lecz na początek nam wszystkim i sprawie na tem zależy, abyś i ty, i inni nasz sposób myślenia podzielający, między naszymi reprezentantami zasiedli.

0 Helciu zapewnić cię mogę, iż odpowie naszym oczekiwaniom. Jak z głosu jego przekonać się możesz, pomiarkował on się znacznie w tern, co i tobie i mnie w działaniu w Pradze zawadzało, to jest w zbytniem, innych Słowian rażą-cem, rozpieraniu się z naszą polszczyzną, z tym synem marnotrawnym, który straciwszy majątek i zdrowie, przystępując do Słowiańszczyzny, znaleźć tam powinien jakby rodzinne rekolekcye, a nawet Hung er 1 nr do odzyskania zdrowia potrzebny. Wraz ze mną przekonał się Helcel, iż zacząć należy zawód sejmowy od uciszenia się, do czasu przynajmniej, z własnymi systemami i konceptami, i w tern uciszeniu zbliżyć się do Czechów, aby dokładnie ich cały sposób działania wyrozumieć i z ich polityki własną , jeżeli się da, wyrobić. Ułożyłem się z Helclem, iż o każdej dymisyi deputowanego galicyjskiego donosić ci będzie, z objaśnieniem o sposobie myślenia ustępującego deputowanego, abyście podług tego działania swe wyborcze rozwinąć mogli. Chciej więc z Helclem korespondencyę zawiązać.

«Z Przemyśla doniesie ci Zdzisław o swoich tamtejszych działaniach. Tutaj ja się zajmuję wyborczemi sprawami, a chcąc jechać do siebie do domu, doniosę ci przed wyjazdem, kogo tu zostawię na mojem miejscu: zapewne Adama Potockiego, który teraz jest zupełnie na dobrej drodze. Odpowiedzi twej wyglądam. List ten mój, podług uznania swego, chciej komunikować, komu za właściwe uznasz, mianowicie panom Stadnickim, których, choć nieznajomy, poważam i cenię. Chciej wierzyć w stałą moją przyjaźń i poważanie.»

Wymownym komentarzem polityki, przez Wielopolskiego zalecanej, był nowy artykuł Czasu, z 28 listopada¹⁷. «Jutrzenka do ostatnich czasów o wolnościach ludowych tylko marząca, w strój cudoziemski przybrana, a teraz odziana w kontusz i brząkająca karebelą, powtarza, że chce ojczyzny, Polski całej od Odry do Dzwiny, że kocha tylko braci nad Prosną i Wisłą. Na to zgoda, tego wszyscy pragniemy : ale Jutrzenka nie powiedziała, jakimi środkami wyswobodzić ich potrafi. Szukała podstawy to w ludzie, który zawieść ją musiał, kiedy dziś do szlachty się obraca; to wyglądając z nadzieją ku Zachodowi, rachowała na sympa-tye ludowe, nie wiedząc po ośmnastoletniem doświadczeniu, iż to licha pomoc. Na cóż się więc przydadzą takie chęci ? W praktycznej polityce pia drsidrria nie służą na nic; nie chęciami ale czynami, to jest mądrem działaniem narody żyją i powstają. Wołać ustawicznie: chcemy Polski, a roz-strajać wszystkie żywioły organiczne, budzić podejrzenia, siać nienawiść, niszczyć zaufanie w każdą znakomitszą indywidualność, skoro do razu naszym nie odpowiada uprzedzeniom, to rzecz niedorostków, ale nic ludzi rozumnie ojczyznę kochających. Co do nas, w polemikę bawić się nie myślimy. Macie sposób wskrzeszenia ojczyzny, zlania jej pierwiastków w harmonijny akord, — powiedzcie. Mówicie, iż nie chcecie teraz powstania, wierzymy temu szczerze : ale raz jeszcze, powiedzcie czego chcecie, bo kraj nadto przez nieszczęścia jest nauczony, aby na waszym uczuciowym pa-tryotyzmie poprzestał. Radziliście i pisali lat piętnaście o dobru kraju, mamy prawo pytać o teoretyczny rezultat tej pracy. Od ośmiu miesięcy wzięliście w rękę, wśród tak ważnych okoliczności, kierunek narodowej sprawy; działaliście sami, nikt wam nie przeszkadzał; kędy tych zachodów owoce? Nie chcemy wśród wspólnej niedoli drażnić wyrzutami, ani was, ani siebie ; ale sumienie nakazuje wam uznać, a nam wypowiedzieć prawdę, aby nas rozsądził kraj, a lepiej nauczony, wiedział komu zaufać. Porównajmy położenie nasze dziś, a temu sześć miesięcy. Składać winę całą na naszych nieprzyjaciół, rzecz próżna: wiedzieliśmy dobrze, że nieprzyjaciół mamy, należało przeto postępowanie nasze tak wyrachować, aby nam szkodzić nie mogli. Wiedzieliśmy dobrze, iż kraj nasz jest sam w sobie rozdarty, należało przeto szukać żywiołu, któryby przepaść dzielącą nas od ludu, zapełnił Wiedzieliśmy dobrze, iż jesteśmy

słabi, należało przeto szukać punktu oparcia tam, kędy rozum, jedna plemienność, wspólny interes, instynkt narodowy wskazywały. Główna pomyłka, nietylko tych ludzi stanu, co się narzucili do kierowania narodowej sprawy, ale nawet posłów naszych w sejmie, była ta, iż chwilę obecną uważali jako chwilę rewolucyjną, kiedy ona dla nas była tylko organiczną. Kraj nasz był właściwie w stanie rewolucyjnym pod rządem biurokracyi austryackiej, która tak zmieszała wszelkie pierwiastki i moralne i socyalne, iż dawnych żywiołów ani dopatrzyć się nie można. Kiedy zatem zeszło i dla nas, w skutek wypadków marcowych, prawa i wolności słońce, należało, miasto próżnego w węgle już dość rozżarzone dmuchania, pracować co prędzej, aby przyjść do instytucyi organicznych, za których pośrednictwem dopiero, możnaby ogólną ludność krajową zlać w jednolite ciało. Mieli posłowie nasi do tego porę, łącząc się w sejmie z pobratymczymi nam szczepami, z którymi w zgodzie mogli, tworząc ogromną większość, raz wszystkie rozumne i moźebne ustępstwa od ministeryum otrzymać i zaczerpnąć od nich ducha organicznego, na którym nam zbywa. Mogli nadto ludowi naszemu, obałamueonemu, zastraszonemu nieporządkiem, dać rękojmię, iż nie myślimy na drodze powstania postępować; iż w dobrej wierze, na drodze prawnej tylko żądamy dla nich i dla siebie tych praw i wolności, które dom rakuzki przyznał, a z których Czesi do tej chwili tak mądrze korzystać umieli. Miasto pójść tą drogą bitą, jasną, przez położenie nasze i interes wskazaną, posłowie nasi błąkali się po manowcach politycznych, to goniąc za ideałem, którego błogich skutków inne, jeszcze bardziej od nas wykształcone, nie wypróbowały ludy; to służąc stronnictwu niemiecko - frankfurckiemu, o którem słusznie poseł Zamoyski powiedział, iż mu jest obojętne, a nawet nienawistne. Stronnictwo to nie mogło nam dać tego, czego samo nie miało, to jest siły i ducha organicznego ; nie mogło nam nawet dać miłości, bo ktokolwiek pilnie uważał postępowanie Niemców i dawne i obecne, nie da się ułudzie słowom, którym czyny kłamstwo zadają: używało przeto tylko posłów naszych do swoich celów. Posłowie zatem służyli może sprawie ludzkości, sprawie postępu, sprawie lewicy niemieckiej, ale zaiste nie narodowej sprawie. . Polityka narodowa, wedle nas, jest ta, która prowadzi do celu obecnego, a przy-gotowywa ostateczny. Celem naszym obecnym jest i być powinno zapewnić sobie wolność rzetelną, za pośrednictwem panowania prawa i instytucyi; przyjść do organizacyi politycznej i moralnej ; zlać z nami lud nie pochlebstwem, ale sercem i podniesieniem go stopniowem do wyższej wartości, używając do tego żywiołów z nim spowinowaconych. To jest obecne nasze zadanie: Sufficit diet malitia sua. W polity-cznem praktycznem działaniu na to uważać trzeba, co robić dziś, jakie jest obecne zadanie; kto w zbyt odległą przyszłość zawsze pogląda, pomija bez korzyści najdroższe teraźniejszości chwile. Połączyć się winniśmy ze wszystkimi Słowianami, bo wspólnie uciśnieni i wynarodawiani, nietylko sym-patyą narodową, ale i interesem jesteśmy z nimi związani. Tylko w tern połączeniu możemy znieść antagonizm narodowości, którym dotąd biurokracya niemiecka jednych przeciw drugim uzbrajała. Tam tylko znajdziemy elementa organiczne, których nam potrzeba : w myśli połączenia z domem rakuzkim, zawiązek sojuszu z ludem naszym.))

Me przyszło, niestety, do czynnego poparcia tej polityki. Helcel był w Kromieryżu, z wyjazdem Wielopolskiego ubyła główna sprężyna działania ; owo koło wyborcze znaku życia nie dało. Adam Potocki upadł w Chrzanowie, podobno dla tego, że sprawy nie dopilnowano; pobił go jakiś pan Sanocki, który wyborcom powiedział, że «chce Polski, Polski i jeszcze Polski» i obiecał im «Polskę od Odry do Dzwiny.» W miejsce Langego stanęło dwóch kandydatów Żydów: liberał Oettinger i starowierny rabin Maisels, który przeszedł głosami swoich współwyznawców; katolicy głosowali na nie stającego do wyboru Adama Potockiego.

We Lwowie nikt się nie ruszył. Po wypadkach ostatnich trudno tam było odzywać się za Austryą i Słowianami; pod surowym rządem wojskowym wszelka dyskusya publiczna ustała, lecz tajemnie nurtował duch borby, nienawiścią ku rządowi podsycany.

Z końcem listopada, zebrał się znowu sejm w Kromie-ryżu. Objawiła się w nim silna reakcya przeciwko radykalnym dążnościom ; wstydzono się i wypierano udziału sejmu w rewolucyi wiedeńskiej ; Smolka, choć powszechnym otoczony szacunkiem, nie został wybrany na prezydenta, bo chciano nacisk położyć na to, źe większość z dawnym zrywa kierunkiem. Krakowskie wystąpienie Helcia najlepsze w Kro-mieryżu zrobiło wrażenie, zwłaszcza u Czechów ; oczekiwano, że «surdutowi *» Polacy z lewicy złożą mandaty, ale niejeden z nich, otrzymawszy wotum nieufności od wyborców, takowe do kieszeni schował, i wszyscy na miejscach swych pozostali. Odkąd Smolka z prezydentury ustąpił, ubył jego wpływ miarkujący na radykałów; Leszek Borkowski, Biliński i inni tego odcienia nie opuszczali żadnej okazyi stoczenia oratorskiego boju, przesadzając w opozycyi. Frakcya umiarkowana bardziej odsunęła się od skrajnych, nie śmiejąc jednak zwrócić ani na prawo, ani na lewo i nie łącząc się z źadnem z głównych stronnictw. Zdzisław Zamoyski, Alfred Potocki, Jan Jaruntowski, Edmund Kraiński, Helcel tworzyli osobne kółko, stające w obronie Kościoła i własności, przechylające się ku federalizmowi ; aby do tego kółka należyć, — powiada jeden z uczestników — potrzeba było pewnej odwagi cywilnej. Polacy umiarkowanych opinii rzadko odzywali się w sejmie , bo mało kto dobrze władał niemieckim językiem. Helcel, chociaż po części w Niemczech wychowany, bardzo narzekał, że mu z trudnością przychodzi mówić z trybuny i bez przygotowania przemawiać nie był w stanie. Została się mowa o zniesieniu kary śmierci, której nie wypowiedział. Zapisany był do głosu przeciwko paragrafowi 15 projektu konstytucyi, za wolnością Kościoła, ale zaniem na niego kolej przyszła, rozprawy zamknięto. Z pozostałych papierów widać, że się dużo zajmował kwestyą

* Tak nazywano w kraju posłów nie włościan; Niemcy zwali ich «Polacy we fraku.»

A. Z. Helcel, T. I.

Hi

. ■<

25

indemnizacyi; o najważniejszej jego czynności; o stosunkach z Polakami i Czechami, nic bliższego i pewnego dowiedzieć się nie mogłem.

Najmądrzej nawet w Kromieryźu postępując, Polacy sytuacyi rozstrzygnąć ani przeważyć nie mogli. Wyszedłszy z ulicznego ruchu, który zebranie konstytuanty przemocą wymógł, sejm ponosił skutki pierworodnego grzechu. Do przewidzenia było zawczasu, że z upadkiem rewolucyi, i sejmu rola się skończy. Złą dlań wróżbą było utworzenie gabinetu ks. Feliksa Schwarzenberga. Człowiek niecodziennych zdolności, Schwarzenberg chciał rządzić i umiał rządzić. Forma wewnętrznego układu monarchii była dlań rzeczą podrzędną, najprzód zmierzał do przywrócenia powagi rządu i odzyskania europejskiego stanowiska Austryi. Jedno

1    drugie powiodło mu się w zupełności. Sam objąwszy sprawy zagraniczne, oddał tekę spraw wewnętrznych Sta-dyonowi, sprawiedliwości Bachowi, których obecność w gabinecie nie rokowała nic dobrego dla Słowian i idei federacyjnej. Ujrzawszy przed sobą nie cień rządu, jak dotąd, lecz ludzi zdeterminowanych, sejm bardzo spokorniał. Zaraz też,

2    grudnia, przyszła niespodzianie abdykacya cesarza Ferdynanda na rzecz arcyksięcia Franciszka Józefa. Przyjmując deputacyę sejmu w Ołomuńcu, młody monarcha oznajmił jej, iż oczekuje przedstawienia sobie projektu konstytucyi, «aby go zbadać i opatrzyć sankcyą cesarską.« Owoż, sejm wszechwładztwo ludu reprezentujący, zaprzeczał dotąd koronie prawa veto nawet dla uchwał podrzędnej wagi; dbał przeto tern mocniej o przywilej obdarzenia Austryi konsty-tycyą swego wjyrobu, na czele której stać miały «prawa zasadnicze ludów austryackich.» Nie wiedziano, że Schwarzenberg przyszedł do władzy z mocnem postanowieniem niedopuszczenia, aby te prawa zasadnicze kiedykolwiek moc obowiązującą uzyskały. Od zmiany tronu wyglądał tylko chwili sposobnej, żeby dzieło sejmu prawodawczego zniweczyć; sejm cierpiał do czasu, bo mu był potrzebny dla podparcia zachwianego kredytu Austryi i zaopatrzenia skarbu w fundusze na prowadzenie wojny. Uchwaliwszy pod koniec grudnia pożyczkę 80ciu milionów, sejm własny podpisał testament. Dniem przed wejściem Windisch-Grätza do Pesztu, 4go stycznia, Stadyon imieniem gabinetu oświadczył w sejmie, iż doradcy korony wszelkiemi siłami opierać się będą wprowadzeniu do konstytucyi zasady wszechwładztwa ludu. Cała prawica i lewica, tudzież część centrum założyły protest, a od tej chwili dnie sejmu były policzone. W kilka dni później, w ca łej Austryi zaprowadzono stan oblężenia. Rzeczy wlokły się jeszcze, dopóki obrót wypadków w Węgrzech nie przyspieszył rozstrzygnięcia. Skoro postanowiono Rosyan na pomoc zawezwać, wypadło bądź co bądź położyć koniec wewnętrznym sporom. Najprzód padł ofiarą sejm. Manifestem z 4 marca 1849, cesarz Franciszek Józef oznajmił, iż obowiązkiem i wolą jego jest «rewolucyę zamknąć» i odrodzenia monarchii szukać «w połączeniu wszystkich krajów i plemion w jedno wielkie polityczne ciało.» Jednocześnie ogłoszone zostały «prawa zasadnicze» i «konstytucya nadana» w zarysie ¹⁸. Zaczem przyszło do jej «rozwinięcia» — co nigdy nie nastąpiło, — Austryą rządziła pięściowa opatrzność, biurokracya i policya.

«Znów jestem w Krakowie, w skutek rozwiązania sejmu walnego, — donosi Wielopolskiemu Helcel, 17 marca 1849. Przyczyny rozwiązania tego nie trzeba szukać w żadnym szczególnym wypadku, w żadnym szczególnym czynie sejmu. Już od stycznia przewidywałem ten koniec, bom widział z jednej strony niechęć rządu względem Izby i lekceważenie

onejże, a z drugiej widziałem nieudolność sejmujących dźwi-gnienia swej moralnej powagi. Sam sejm postawił się w stanowisku gaworzącego tylko klubu, śmiałego w gębie, niezręcznego i potulnego w czynach, ogołoconego z wszelkiego politycznego wykształcenia, a co gorzej, z patryotycznego przejęcia się rzeczą. Trybuna dogadzała tylko próżności oratorskiej ; o wy dysk litowanie rzeczy nikomu nie chodziło. — Myśl nasza jedna i wspólna, która mnie głównie na sejm pociągła, w swem urzeczywistnieniu tysiączne napotykała trudności, głównie przez naszych rodaków, ale też niepo-mału i przez samych Czechów. O szczegółach trudno tu mówić, a dla tego pragnę widzenia się z margrabią.

«Konstytucya oktrojowana, zgubna dla Czechów bardziej może jak dla nas, przeraziła ich okropnie. Konieczność uniknienia złych z onejże nadal rezultatów, może w nich wzniecić większą pochopność do komunikowania się z nami i z innymi Słowianami, ale dotąd nie można było tej gorliwości w nich wywołać nawet względem Słowian południowych, tak, iż rzeczywiście po za względy gramatyki i etnografii, ich polityczna i narodowa dążność nie wyszła. Jedni Słowianie południowi Węgier, przez wpływ Kulmera ¹⁹, doszli do swoich celów. Na przyszłych sejmach zbliżenie się z nimi może nam być pomocne ; dziś dojść do tego zbliżenia było nawet dla mnie niepodobnem, przez widoczną zazdrość Czechów, którzy mi w tej mierze żadnej pomocy dać nie chcieli, i sami też bardzo mało praktycznego wpływu na osoby wyższe tego szczepu mieli. Nie mogli go też zyskać więcej, z powodu nadzwyczajnej w kwestyach socyalnych radykal-ności i z powodu niesłychanej niezgrabności we wszelkich podobnych koneksyach.

«Co do mnie, długo trzymałem się na boku od wszelkich klubów sejmowych. W lutym dopiero, po przybyciu Zdzisława Zamoyskiego, Alfreda Potockiego i kilku urlopujących naszych posłów z prawicy, po obrobieniu kilku innych

z lewicy, weszliśmy razem do klubu, by go albo poprowadzić, albo przy ważnej kwestyi rozedrzyć na dwie frakcye, przy czem byłoby się do nas wielu porządniejszych ludzi przeciągło. W klubie widziałem, iż przy gorliwości i zręczności, może się udać poprowadzić go inną drogą. Widziałem, iż niesłychana antypatya ku mnie, jaką zastałem, z powodu mego głosu do wyborców, nietylko się zmniejszyła, ale nawet u wielu w sympatyę zamieniać się poczęła. Wyznano mi, że moje jawne i nieustanne występowanie w dyskusyach klubowych, obok milczącego negowania innych moich stronników, rzeczywiście więcej gniewających się i desperujących, niż działających, więcej wzbudza szacunku dla mnie, niż dla tych, na których się nie tak bardzo jak na mnie zrazu dąsano. Zbliżenie się moje do klubu tę przyniosło mi korzyść, że między członkami lewicy poznałem jedno indywiduum, daleko więcej mające charakteru i głowy, niż moi dotychczasowi przyjaciele, — a charakteru i głowy w dobrych właśnie dążnościach.

«Winisz mnie margrabia, żem prawie nic nie pisał. Powód do tego najważniejszy był, że nic nie było do doniesienia, coby specyalną w naszych myślach wartość i rezultat mieć mogło. Powód drugi ten, że listy, którem odbierał, widocznie były otwierane, a zatem i o odpowiedziach to samo przypuszczałem. Powód trzeci, brak czasu; — powód czwarty, od połowy stycznia wiadomość o nieszczęściu, które margrabiego dotknęło ²⁰. Wyznaję szczerze, że nie miałem odwagi pisać. W chwili gdym się o tem dowiedział, miałem myśl natychmiast jechać do pani margrabiny, alem jej zaniechał, bom czuł, że zamiast pociechy, smutek jej tylko większy przyniosę. Tak samo rzecz się miała i z margrabią, którego jedynie widoki wyższej natury mogły jeśli nie pocieszyć, to przynajmniej rozerwać. Takich widoków do udzielenia nie miałem.

«Mimo rzekomej klęski sejmu rozwiązanego i konsty-tucyi nadanej, ja myślę, że dziś więcej wątków do czegoś ważnego, niż dawniej. Pragnę o tem mówić, ale też równie pragnę uściskać prawdziwie przyjazną rękę tego męża, który sam jeden, więcej mnie poprzeć może, niż tłumy innych, i do którego zawsze jak do krynicy, po zdrowy i silny napój udawać się mogę. Takiego przyjaciela, u któ-regom sam zwykł mocy szukać, nie umiem pocieszać. Leży to już zresztą w naturze rzeczy, że im więcej to nas odstępuje, co kochamy, tem silniejszymi stajemy się do walki z tem, czego nie kochamy. Więc, jak rzekłem, pragnę jak najprędzej widzieć się z margrabią.

«Bawić tu myślę do ostatnich dni kwietnia, a potem wcześnie udam się do wód; chybaby ważne jakie sprawy publiczne inaczej mną rozrządziły.»

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

к: /; ₄

î

/

/

!

. !

î

i

.

ę

/

\ ' ;

>

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Biblioteka Politechniki Kiakowskiej

11-348369

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297850

¹

Podczas wyboru Krzyżanowskiego, w czerwcu, glosujących było 85. Krzyżanowski miał głosów 51. Buczek, włościa-t nin z Kaszowa, 28. Piotr Michałowski 3. ks. Madeyski 2. Paweł Popiel 1.

²

Rywal Krzyżanowskiego podczas pierwszych wyborów,

³

Samo myślenie nie daleko zaprowadzić mogło. To też nie kończyło się na samem myśleniu.

⁴

Czas z 20 listopada.

⁵

Oświadczenie to, zredagowane przez Wielopolskiego, a które Zamoyski następnie odwołał, brzmiało: «Już od kilku tygodni powziąłem zamiar złożenia mandatu, zachodzące jednak okoliczności przoszkodziły mi dotąd uczynić to na piśmie. Później sze okoliczności i kierunek, jaki odtąd sejm przyjął, utwierdziły mnie w mem przedsięwzięciu, droga bowiem przez sejm obrana, wydała mi się obcą dobrze zrozumianemu interesowi narodowości polskiej. Uważałem potrzebę podać wyborcom moim sposobność oznajmienia zdania co do dwoistych dążeń, rozdzielających sejm w ostatnich wypadkach. Teraz odniesienie się do zgromadzenia wyborczego, w przekonaniu mem stało się nieodzowne. Wyborcy obwodu III okręgu krakowskiego, dając prawie jednomyślnie głosy swe panu A. Z. Helelowi, takiem objawieniem woli ludu, uświęcili zasady objęte głosem p Helcia, tutaj załączonym. Manifestacya tasta-nowi dla wszystkie h deputowanych polskich niewątpliwy powód poddania się pod nowe wybory.»

Eezygnacyę Potockiego ogłosił Czas z 21 listopada.

⁶

Glosując przeciw Krzyżanowskiemu.

A. Z. Helcel, T. I.

⁷

Ton i styl artykułu, oznaczonego jako «nadesłany,» pozwala wnosić, że autorem był Leon Zienkowicz, członek cen-tralizacyi wersalskiej, bawiący podówczas w Krakowie. Miał on zamiar wraz z Trentowskim, wydawać dziennik.

⁸

Klejmo — piętno.

⁹

Jutrzenka z 23 listopada.

¹⁰

Z dzieła X. Kalinki, wiemy dowodnie, że to właśnie stronnictwo patryotyczne czerpało natchnienia z gabinetu Luc-chesiniego. Co do zasad konstytucyi, te wprost z Francyi przywiezione zostały.

¹¹

Czas z 22 listopada.

¹²

Wyrazy, wzięte w nawias, Wielopolski przekreślił.

¹³

Brulion listu, ręką Wielopolskiego pisany, nosi datę 30 listopada 1848.

¹⁴

Musiano źle rachować, bo ich tylu nigdy nie znalazło się.

¹⁵

Zdzisław Zamoyski.

¹⁶

Jerzy Lubomirski, zbity w Pradze przez żołnierzy i w głowę skaleczony, w sejmie wiedeńskim na widok człowieka zabitego wniesionego do sali, w pierwszych dniach rewolucyi, dostał uderzenia do mózgu i ciężką złożony chorobą, mandat złożył.

¹⁷

Zdaje się, że redagowali go wspólnie Wielopolski i Pawła Popiel. Kto zna styl jednego i drugiego, łatwo ślady tej koleboracyi odnajdzie.

¹⁸

Prawa zasadnicze obejmowały : swobodę wyznań religijnych, równość obywatelską, wolność nauczania, swobodę druku, prawo stowarzyszeń i petyeyi, gwarancye osobistej wolności. — Konstytucya podobna do dzisiejszej była, tylko zakres sejmów był szczuplejszy; sejm centralny składał się z izby wyższej wybieranej przez sejmy krajów koronnych, i niższej, wybieranej bezpośrednio. Istnieć miała także rada państwa, mianowana przez cesarza, dla «dawania opinii i rady w kwestyach do jej roztrząśnienia przez władzę wykonawczą oddanych». — Konstytucya marcowa nigdy w życie nie weszła. W nowy rok 1852 wyszedł patent cesarski, który ją całkowicie uchylił.

¹⁹

Baron Kulmer z Siedmiogrodu był ministrem bez teki pod Schwarzenbergiem.

²⁰

Śmierć syna Władysława, zmarłego na cholerę w Wrocławiu,