X

^ -w ■ ?T5PF v

'

sS&B

rccuictit iuici

ITZKA GŁOWNA

[*Tç) ■'%

* », - §gr

«s». . <s v ' ™

'"B'SPPS I

—

P^ïfs

4*\‘’,<r-''’v. *i

i

fiif

W«

?¥4ł

» m

;

/

r-

i _ ’

a

œ;

' :

J

ï; Æ

* ✓!

ç.

' r '''

K]

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000217044

5. 68

.

> -

*

ŚWIAT I ŻYCIE

TOM IV

y

ß

0/3(03) éW/3T

Świat i Życie

ZARYS ENCYKLOPEDYCZNY WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY I KULTURY

TOM IV

REDAKTOR NACZELNY

Dr ZYGMUNT ŁEMPIGKI

PROF. UNIW. J. P. W WARSZAWIE

REDAKCJA

Dr ANNA CHOROWICZOWA

KSIĄŻNICA-ATLAS

LWÓW-WARSZ AWA

f KRAKÓW 1

ïi<H chnie«^

T~ W850

TEKST I ILUSTRACJE ODBITO W ZAKŁADACH GRAFICZNYCH S-KI AKC. KSIĄŻNICA-ATLAS WE LWOWIE

ßaku

A/.

....^KASPIJSKIE

îiewi

Teheran

iAhwaz

°Jezd

STAN

°Kerman

rś......

’Buszir

— granice państw

jest częściowo spławna.

PERSJA. (Tabl. 1—2). Kraj, który ludy Zachodu od starożytności zwą Persją, sami jego mieszkańcy nazywają Iranem. My natomiast używamy tej drugiej nazwy w znaczeniu daleko szerszem. Przez Iran rozumiemy rozległy płaskowyż, będący częścią Azji Zachodniej, którego obszar wynosi zgórą 2¹/₂ miljona km². Około 61 °/₀ płaskowyżu irańskiego przypada na Persję, reszta na Afganistan i Beludżystan, należący do Wielkiej Brytanji.

Położenie i charakter.

Granice Persji (ryc. 1) w ciągu dziejów rzadko ulegały zmianom, i to niewielkim. Persja jest krajem znacznie

A.) V oTebriz 7. f/rmy

mSihI 'i

°lspałian ^

^ nafiiß

v... t

Zatoka Omk,

Ryc. 1. Mapka Persji.

wyniesionym ponad poziom morza i niełatwo dostępnym, gdyż zewszechstron okolonym wysokiemi górami, ciągnącemi

Świat i Życie. — IY.

się na przestrzeni setek kilometrów sze-rokiemi łańcuchami. Na wschodzie rozpościerają się dwie ogromne pustynie, zupełnie jałowe i niedostępne dla życia ludzkiego, które stanowią poważną przeszkodę w komunikacji. Brak także w Persji większych rzek, tylko jedna — Ka-run

Ludność.

Persja jest bardzo nierównomiernie i naogół rzadko zaludniona, częściowo przez ludność koczowniczą. Persja liczy obecnie blisko 16 miljonów mieszkańców. Stolica Persji, Teheran, ma dwieście tysięcy mieszkańców.

Stosunki ludnościowe Persji są dość skomplikowane pod względem plemiennym i wyznaniowym. Na południu, w sąsiedztwie Mezopotamji żyją szczepy arabskie. Na północ od nich siedzą bitne a półdzikie plemiona górskie Lu-rów i Kurdów, w Azerbejdżanie zaś mieszka zwarcie ludność turecka. Nie brak nadto innych jeszcze, mniej licznych ludów, jak Baluczowie, Ormianie i Żydzi. Persowie, stanowiący około 55°/0 ludności, skupieni są najwięcej w centralnych prowincjach kraju i po miastach, tworząc żywioł handlowo-rze-mieślniezy oraz dostarczając państwu warstwy intelektualnej i kierowniczej.

Zarówno Persowie, jak i pozostałe szczepy ich państwa, wyznają islam i są przeważnie zwolennikami szyizmu (-» Islam). Poza tern istnieją w Persji drobne pozostałości potężnych tu niegdyś odłamów religijnych.

Stosunki gospodarcze.

się jednak dłużej utrzymać, oddając Ludność Persji zajmuje się przeważ- kraj koczownikom z północo-wschodu — i hodowlą bydła, Partom, którzy rychło zagarnęli i Me-zopotamję, stając się jedną z najwięk-

nie rolnictwem

w mniejszym stopniu rzemiosłami, przemysł jest dopiero w zaczątkach, dlatego szych Potęg Wschodu i godnym prze-też Persja skazana jest na import zagra- eiwnikiem Rzymu. Był to długi okres niczny. Z bogactw mineralnych kraju wpływów kultury hellenistycznej w Ira-naczelne miejsce zajmuje nafta, któ- nie> przeciw którym obudziła się wkoń-rej rozległe złoża, położone nad zatoką cu reakcja narodowa, wysuwając na czo-Perską, eksploatowane są przez konsor- ł° państwa nową narodową dynastję Sa-cjum angielskie. Nafta perska odgrywa sanidów. Sprawują oni władzę przez poważną rolę w gospodarstwie wszech- czterysta lat zgórą, aż do podboju Iranu światowem i w polityce państwa per- przez Arabów (641 r.), który otwiera skiego.    n°wą epokę w jego historji.

Sztuka sasanidzka, będąca i ukończenie budowy kolei transper- spadkobierczynią tradycyj achamenidz-skiej, mającej w przyszłości połączyć kich, a zarazem nie wolna od pewnych morze Kaspijskie z zatoką Perską, przy- wpływów hellenizmu, uważana jest czyni się niewątpliwie do podniesienia słusznie za najwyższy przejaw ducha na-gospodarczego Persji.

I w innych dziedzinach życia należy najdujemy i na Kaukazie, i w Bizan-skonstatować postęp dzięki mądrym i ce- cjum, i w chińskim Turkiestanie. Naj-lowym reformom obecnego monarchy, silniejszy wpływ jednak wywarła ona na

świat islamu, stanowiąc jakby więź pomiędzy zamarłemi kulturami starożytnego Wschodu a powstającą cywilizacją ludów muzułmańskich.

Rozbudowa sieci dróg samochodowych

rodowego Iranu. Wpływy tej sztuki od-

Rizy Szaha Pehlewi.

Dzieje Persji.

Od czasu najazdu Arabów losy Per-

Wykopaliska pouczają nas, że już w drugiej połowie IV tysiąclecia przed nar. Chr. Iran był siedliskiem bardzo sji stają się bardzo burzliwe. Kolejno wysokiej, jak na owe czasy, cywilizacji, rządzą na jej ziemiach najpierw kil-Na szerszą arenę dziejową wkracza pła- kaset lat Arabowie, później szczepy tu-skowyż dopiero z chwilą pojawienia się reckie, wreszcie w XIII wieku prze-dwóch spokrewnionych ze sobą szczepów chodzi Persja pod władzę następ-aryjskich : Medów i Persów. M e d o w i e, ców Dżingis Chana, a w XV wieku usadowiwszy się na północo-zachodzie, Tamerlana (—> Tatarzy). Dopiero pierwsi stworzyli większe państwo. Pa- w XVI w. narodowa dynastja Safawi-nowanie ich było krótkotrwałe, a dzie- dów zapoczątkowuje nowy okres potęgi dzictwo po nich objęli siedzący bardziej perskiej, trwający aż do powstania Afgana południu Persowie. W krótkim nów w XVIII wieku. Od połowy XVIII czasie pod rządami rodu Aehemenidów w. następuje prawdziwy okres upadku powstała światowa monarchja perska, i rozprzężenia wewnętrznego. Persja sta-sięgająca od Indu i stepów Turkiestanu je się terenem współzawodnictwa Anglji po morze Śródziemne i piaski Libji. Po i Rosji, a chociaż nie bierze czynnego dwustu latach istnienia podbił ją Ale- udziału w wojnie światowej, na jej tery-ksander Macedoński (-» Aleksander torjum toczą się ciągłe walki. Z upadku Wielki). Później zawładnęła Persją sy- tego wyzwala ją zamach stanu Riza Sza-ryjska dynastja Seleukidów, nie zdołała ha Pehlewi w r. 1921, który usuwa nie-

dołężną dynastję Kadżarów i zapo- gdzie utrzymał się do X w. Tam zdobył czątkowuje nowy okres w dziejach sobie równe prawa nestorjanizm, nauka Persji.    o dwóch naturach Chrystusa, ludzkiej

Ekspansja religij irańskich.

Udział Persji w kulturze muzułmańskiej.

i boskiej, głoszona w V w. przez Nesto-rjusza, mnicha z Antjochji, a potępiona Nic prawie niewiadomo, jakie były stanowczo przez kościół; rozkwit nesto-wierzenia przedhistorycznych mieszkań- rjanizmu nastąpił w Iranie w końcu pa-ców Iranu. Wyparł je w dobie Acheme- nowania Sasanidów i na długo przetrwał nidów mazdeizm, którego pojawię- ich upadek. Był to swego rodzaju po-nie się związane jest z działalnością pro- chód zwycięski iranizmu na wschód, nio-roczą Zoroastra (—Zaratustry, ok. 600 sący z sobą znajomość pisma i języków, roku prz. nar. Chr.). Zasadniczą kon- literatury oraz pojęć religijnych irań-cepcją tej religji jest walka pomiędzy skich, a ponadto nie pozostał bez wpły-dobrem a złem na świecie, kończąca się wu na twórczość artystyczną wschodnich zwycięstwem mocy moralnej ; jej potęga sąsiadów Persji, objawia się w świetle i najczystszym żywiole — ogniu, który doznaje szczególnej czci. Wyrazem tego są wiecznie pło- Persja, ujarzmiona przez Arabów, nące ołtarze wyznawców Zoroastra. Do- wzięła niezwykle czynny udział w roz-piero na IV w. po nar. Chr. przypada woju kultury muzułmańskiej. Tak więc ostateczna redakcja świętej księgi ma- nauka muzułmańska rozkwitła wspania-zdeizmu, zwanej Awestą.    le dzięki wybitnym Persom, piszącym po

Niezależnie od mazdeizmu staje się arabsku. Podobne zjawisko obserwuje-Persja u schyłku starożytności ojczyzną my w dziedzinie literatury pięknej, paru systemów religijnych, które znaj- gdzie przez całe dwa wieki Persowie po-dują szerokie rozpowszechnienie poza sługują się wyłącznie arabszczyzną. Naj-jej granicami. Za rządów Partów wiel- silniej może przychodzi do głosu ten kie znaczenie zyskał kult prastarego bo- składnik perski w sztuce islamu. Od Per-ga aryjskiego, Mitry, który przeistoczył sów przejęto niejeden element konstruk-się w bóstwo słoneczne. W tym charakte- eyj architektonicznych, od nich zapoży-rze kult Mitry, z domieszką chaldejskie- czono wiele pomysłów ornamentacyj-go kultu gwiazd, przeniknął na Zachód, nych i kształcono się na ich tradycji torując sobie w III w. po nar. Chr. dro- technicznej. Wreszcie w dziedzinie orga-gę aż na dwór cesarzy rzymskich. Póź- nizacji i administracji państwa Perso-niej odbył triumfalny pochód do pół- wie stali się nauczycielami Arabów. Po nocnej Afryki i południowo-zachodniej pewnym czasie Persowie powrócili do Europy manicheizm, którego nazwa wy- swych dawnych tradycyj i nadali swej wodzi się od działającego w III w. po twórczości charakter bardziej narodowy, nar. Chr. w Iranie proroka Mani’ego.

Piśmiennictwo nowoperskie.

Przejawia się to najsilniej w piśmien-skrawem przeciwieństwie z nauką Zo- nictwie, które od X w. posługuje się ję-roastra, i dlatego też wyznawcy jego zykiem nowoperskim i wstępuje w okres podlegali ciągłym prześladowaniom wielkiego rozkwitu. Poezja perska daje w samej Persji. Właściwym terenem światu szereg nieporównanych arcy-ekspansji manicheizmu była wszelako dzieł, wśród których pierwsze miejsce Azja Środkowa aż po Tybet i Mongolję, zajmuje „Księga Królów“ księcia poe-

Głosił on współrzędność światła i ciemności, zła i dobra w wszechświecie, w ja-

tów Firdausi’ego (934—1020), Wśród wysłanników naszych królów nie prawdziwy epos narodowy perski, brakło wńelu wybitnych orjentalistów, osnuty na bohaterskich i romantycznych z których ks. Tadeusz Krusiński pozo-wątkach irańskich. Również lirykę do- stawił szereg dzieł łacińskich, nieocenio-prowadzili Persowie do szczytu, dając nych dotąd źródeł dla poznania dziejów początek kilku nowym formom literac- Persji przed rewolucją afgańską. Jedno-kim, jak gazele (specjalny rodzaj wier- cześnie istniały stosunki handlowe Pol-sza stroficznego).

ski z Persją. Z Gdańska wywożono przez Polskę do Persji w znacznych ilościach bursztyn, Polska zaś była przedewszyst-

Sztuka Persji muzułmańskiej.

St. Przeworski.

Literatura. O Persji pod względem geo-

Po dziś dzień zachowały się w Persji kiem odbiorcą tkanin jedwabnych i ko-meczety, pałace królewskie, mauzolea, bierców. Czasami nawet wyprawiali się mosty i akwedukty, zdumiewające P° nie do Persji specjalni wysłannicy, ogromem swej masy i szlachetnością jak np. Ormianin lwowski Sefer Mura-form, lub przykuwające wzrok bogać- towicz, który^ dla króla Zygmunta III twem i subtelnością ornamentyki. Od kazał wykonać w Kaszanie dywany z pol-XV w. architektura celuje w kaflach skiem godłem państwowem pośrodku, wielobarwnych i mozaikach fajansowych, Wielkiem wzięciem cieszyła się wśród jako dekoracji ściennej. Wyjątkowa dro- naszej szlachty ozdobna broń perska, biazgowość wykończenia i przemyślenie Pod wpływem tego na naszych kresach szczegółów cechuje zresztą i pozostałe południowo-wschodnich powstały war-dziedziny twórczości artystycznej Per- sztaty, wyrabiające tkaniny, kobierce sów. Wystarczy przypomnieć tylko cera- i oręż na podobieństwo perskich. Zaspo-mikę, która pod wieloma względami nie kajały one wzmożony popyt na towary ustępuje najcelniejszym wyrobom chiń- wschodnie, służąc ugruntowaniu się skim. Niedoścignione wyżyny kunsztu w społeczeństwie szlacheckiem XVII i artyzmu osiągnęło również kobiernic- i XVIII w. stroju sarmackiego, który two perskie, które zasłużenie zyskało so- w wielu cechach wyraźnie nawiązywał bie sławę światową. Poszukiwane były do perszczyzny. również tkaniny jedwabne perskie. Wzorowano się na nich nietylko w Syrji i Turcji, ale nawet w Wenecji. Wreszcie graficznym informuje St. Przeworski: nie wolno zapomnieć o ślicznych minja- Azja Zachodnia (Wielka Geograf ja Po-

turach, ilustrujących bogato nieraz włszeehna>: Warszawa 1936. Jej rozwoj hi-,    .    ^ ‘    °    storyczno-kulturalny do podboiu muzuł-

oprawne rękopisy.    mańskiego przedstawia St. Przewor-

Stosunki persko-polskie.

ski: Dzieje i kultura starożytnej Persji (Wielka Historja Powszechna, t. I), War-U nas w Polsce zainteresowanie rze- szawa 1932. W zagadnienia sztuki wprowa-czami i sprawami perskiemi datuje się dzają artykuły wstępne katalogu wystawo-od początku XVI w. Wówczas przyby- wego: Sztuka perska (irańska) i jej wpływa do Polski pierwsze poselstwo szacha wy’ , . arszawa • stosun ac po s m-perskiego, które zapoczątkowuje stosun- ^jonarae i‘dyplomaei polscy w Porsii u„. ki dyplomatyczne między obu krajami, nales MissMogicae, t. VII), Potulice 19.35. trwające do początku XVIII w. Były 2 piśmiennictwem perskiem zapoznaje R. one specjalnie ożywione za króla Jana Levi: Literatura perska (Wielka Litera-III, kiedy Rzeczpospolita sprawowała tura Powszechna, t. I), Warszawa 1930. protektorat nad katolikami w Iranie.

PĘD I KORZEŃ. (Tabl. 3—4). W starych księgach lekarskich, pisanych w XVI w., znajdujemy opisy wielu roślin; wyróżniano wtedy w roślinach następujące organy: korzenie, liście, pręty albo badyle w znaczeniu dzisiej-szem łodygi oraz nasiona i owoce. Bardzo prosto rozstrzygano też wtedy, czy mamy do czynienia z tym lub innym organem rośliny : te części rośliny, które się znajdują w ziemi, nazywano korzeniami, natomiast wszystko to, co wyrasta nad ziemię, składało się, według poglądów ówczesnych, z prętów albo pnia z liśćmi, no i oczywiście z kwiatów lub nasion.

Jak odróżnić pęd od korzenia.

Dopiero na początku XIX stulecia, badając dokładnie niektóre organy roślinne znajdujące się w ziemi, zauważyli na nich uczeni albo drobne, łusko-wate listki, albo też ślady, które się okazały śladami powstałemi po odpadnięciu tych listków. Zauważono również, że w kącie tych łuskowatych listków lub nad śladami po ich odpadnięciu znajdują się pąki ; wykryto dalej rzecz najważniejszą, a mianowicie, że cały taki organ wyrasta również z pąka. Już wtenczas zdawano sobie sprawę z tego, że łodyga z liśćmi, co razem nazwano pędem, powstaje z pąka ; podziemne więc części rośliny, zawierające listki łuskowate oraz pąki, uznano za pędy, które w odróżnieniu od pędów rosnących nad ziemią nazwano pędami pod-ziemnemi. Z drugiej zaś strony uczeni opisujący roślinność krain egzotycznych wykryli, że u niektórych roślin, jak np. u figowców lub filodendronów, korzenie wyrastają nad ziemią; nazwano je nawet korzeniami powietrznemi. A więc to mniemanie, że wszystko to, co jest pod ziemią, jest korzeniem, a to, co wyrasta nad ziemią — pędem, okazało się niesłuszne. Należało więc dać inne, ściślejsze określenie oraz podać cechy, przy pomocy których możemy odróżnić pęd od korzenia. Doprowadzi nas do tego najlepiej dokładne zbadanie zarodka w nasieniu, tu już bowiem przeciwieństwo pąka, z którego wyrośnie przyszły pęd, oraz zaczątków korzenia, z którego powstanie cały korzeń, uwydatnia się bardzo wyraźnie. Pąk składa się z niewyrośniętej łodyżki, na której są osadzone drobne liście, na szczycie zaś łodyżki znajduje się t. zw. stożek wzrostowy, składający się z komórek twórczych. Na korzeniu natomiast nigdy nie znajdziemy liści; zaczątek korzenia ma przeważnie budowę krótkiego walca, a na szczycie również posiada stożek wzrostowy; ponadto korzeń na samym końcu jest okryty t. zw. czapeczką, która się składa z szeregu komórek żywych. W wielu jednak wypadkach, np. u niektórych roślin wodnych lub na korzeniach okrytych opilśnią grzyba (—> Grzyby), czapeczka się nie wytwarza.

Wytwarzanie pąków nie jest jednak właściwością wyłącznie pędu. Bo oto u takich roślin, jak niektóre chwasty, a z drzew u olszy lub akacji, pąki powstają również na korzeniach; z tych pąków wyrastają normalne pędy. W tym wypadku jednak powstawanie pąków jest nieco inne niż na pędzie; jedna z komórek twórczych znajdujących się we wnętrzu korzenia zaczyna się dzielić, powstaje z niej stożek wzrostu, a z niego pąk; wydawałoby się niekiedy, że liście wyrastają bezpośrednio na korzeniu, w . istocie jednak wyrastają one na pędzie. W ten sam również sposób mogą powstać pąki i na liściach; u pospolitej u nas na łąkach rzeżuszki pąki te powstają samorzutnie, natomiast u hodowanej u nas często begonji należy liść porozcinać, by otrzymać pąki, a w ten sposób i nowe rośliny; okazało się jednak, że wystarczy poprzecinać nerwy na liściu, aby nietylko na nim, ale i na jego ogonku otrzymać cały szereg pąków. Rzecz ciekawa, że to samo zjawisko możemy wywołać, usuwając pąki ; obecność pąków działała więc na komórki hamująco i dopiero po ich usunięciu z komórek mogły powstawać stożki wzrostowe i pąki.

Budowa i czynności pędu.

Z pąka więc wyrasta pęd; składa się on z łodygi i liści, przyczem liście mają ściśle określone położenie na łodydze; ponadto w kącie utworzonym przez liść i łodygę wyrasta pąk boczny. Ta ostatnia właściwość jest dla pędu bardzo charakterystyczna i tern, oraz sposobem wzrostu, pęd różni się od plechy tych glonów, które mają kształty przypominające pędy roślin nasiennych.

Rozpatrując budowę pędów wielu roślin, nietylko naszych, ale i egzotycznych, możemy wśród nich wyróżnić dwa krańcowe typy. W jednym typie pędów główną rolę odgrywa' liść, będący właśnie organem przyswajania i parowania; łodyga pełni czynności drugorzędne: jest rusztowaniem, dźwigają-cem niekiedy duże liście, oraz organem, wewnątrz którego krążą soki między korzeniami, liśćmi, miejscami wzrostu, dojrzewającemi owocami. U tego typu roślin spotykamy się więc z tendencją do rozszerzania powierzchni przyswajania i parowania. Należą tu wszystkie nasze drzewa i prawie wszystkie nasze rośliny zielne.

U niektórych roślin tego typu mię-dzywęźla łodygi nie wyrastają, liście siedzą obok siebie i tworzą różyczki; są to t. zw. pędy skrócone; widzimy je na gałązkach niektórych naszych drzew, chociaż i wiele roślin zielnych posiada takie różyczki liści, jak np. pospolity u nas mniszek; jedynie w okresie kwitnięcia z różyczek tych wyrastają pędy kwiatonośne. Z roślin, których liście tworzą przyziemne różyczki, są bardzo ciekawe zwłaszcza niektóre gatunki przypołudników (Mesembriantheum ) ; rosną one na pustyniach południowej Afryki. Liście tych roślin są drobne, mięsiste, tak podobne do okruchów skalnych, że wprost trudno je od tych okruchów odróżnić. W ten sposób roślina staje się niewidoczna i chroni się przed spragnionemi wody zwierzętami. Roślinę tę niejednokrotnie hodują w ogrodach botanicznych Europy, a podobieństwo jej liści do drobnych kamyków jest takie, że tylko wprawne oko może odróżnić liść od kamyka. •

Inny natomiast typ pędu widzimy wśród amerykańskich kaktusów lub tropikalnych gatunków wilczomleczów (Euphorbia). U roślin tych spotykamy się wprost z przeciwną tendencją, zmniejszania powierzchni parowania i przyswajania, które to czynności pełni łodyga. U kaktusów ma ona kształt albo wielkich słupów, wzniesionych ku niebu, albo półkul, najeżonych koleami lub splątanych białem włosiem, albo też składa się z szeregu mięsistych krążków pionowo sczepionych ze sobą ; w zewnętrznych częściach łodyg znajdują się komórki przyswajające z ciałkami zieleni. Natomiast liście tych roślin odgrywają rolę drugorzędną; są one niekiedy drobne, przyczem szybko odpadają; często też zamiast nich wyrastają ciernie lub kolce. Taka jednak walcowata budowa łodygi niezupełnie odpowiada jej czynnościom przyswajania; im bowiem powierzchnia danego organu jest większa, tern więcej komórek przyswajających jest wystawionych na światło i tern więcej może ona przyswajać i wytwarzać substancyj organicznych. Już więc wśród kaktusów spotykamy się z tendencją do rozszerzania powierzchni przyswajania: na łodygach wytwarzają się żeberkowa-nia, brodawki, albo nawet sama łodyga ulega spłaszczeniu. W rezultacie dochodzi do tego, że spłaszczone łodygi mają postać liści przyswajających. U gatunku kaktusa zwanego Opuntia brazilien-sis spłaszczone pędy na szczycie tworzą jakgdyby koronę przyswajającą i, rzecz ciekawa, pędy te odpadają jak liście. Drogą więc przemian przyroda dochodzi do pierwszego typu, posiadającego blaszkowate liście przyswajające, a więc do typu, z którego wyszła.

Między jednym i drugim typem roślin są najprzeróżniejsze przejścia ; składają się one na tę różnorodność, na ten przepych kształtów państwa roślinnego, które obserwujemy u nas w okresie wegetacji lub znamy z cieplarni albo opisów. Prawie każdy gatunek rośliny, a są ich przecież setki tysięcy, posiada odrębnie zbudowane pędy; plan jednak budowy pędu jest we wszystkich gatunkach jeden i ten sam.

Czynności i budowa korzenia.

W odmiennych zupełnie warunkach rośnie i pracuje korzeń ; gleba jako środowisko posiada warunki bardziej jednostajne, jednostajna jest więc i budowa korzenia; często nawet, mając tylko korzeń, trudno jest określić, do jakiego gatunku rośliny on należy. Tuż przy samym końcu każdego korzenia znajduje się niewielka, o szerokości jednego lub kilku centymetrów strefa absorbcyj-na, w której znajdują się liczne, cienkie, delikatne włośniki. One to wnikają między cząsteczki gleby, zlepiają się z niemi i czerpią wodę z solami mine-ralnemi. Im strefa ta jest większa, tem więcej oczywiście będzie mógł korzeń pobierać z gleby pokarmów. Strefa wło-śnikowa znajduje się nietylko na korzeniu głównym, wyrastającym przeważnie pionowo, ale i na wszystkich korzeniach bocznych, wyrastających pod kątem; dzięki temu pewna przestrzeń gleby jest poprostu usiana strefami włośnikowemi korzenia jednej rośliny; w tych warunkach korzeń pracuje jak najbardziej owocnie. Dzięki budowie anatomicznej korzenie boczne wyrastają na korzeniu głównym równomiernie. Gdyby warunki w glebie były we wszystkich jej partjach zupełnie jednakowe, cały korzeń miałby budowę promienistą ; w istocie jednak warunki te niekiedy na bardzo małej przestrzeni są różne co do stopnia wilgoci, żyzności i zasięgu gleby; korzeń np. może w pewnem miejscu trafić na przeszkodę, która zmieni jego kierunek wzrostu; wskutek tego sposób rozgałęzienia się korzenia i wyrastania korzeni bocznych jest nierównomierny. Tkwiąc w ziemi, korzeń spełnia jeszcze inną czynność w życiu rośliny, i to bardzo ważną, a mianowicie umacnia całą roślinę i nie pozwala na wyrwanie jej z ziemi.

Metamorfoza organów roślinnych.

Ale przecież obok korzenia, łodygi i liścia spotykamy w roślinie jeszcze takie organy, jak wydające nasiona kwiaty, broniące rośliny ciernie, wąsy, któ-remi się roślina czepia, łuski okrywające pąki, organy śpichlerzowe i inne. Do jakiej więc kategorji te organy należą? — Znakomity przyrodnik szwedzki Linneusz, żyjący w XVIII stuleciu, wypowiedział zdanie, że kwiaty i liście mają to samo pochodzenie. Podobne również zdanie wypowiedział genjalny poeta niemiecki Goethe, który bardzo się interesował botaniką i dał ciekawą próbę wyjaśnienia t. zw. metamorfozy roślin; był on zdania, że podstawowym organem roślinnym jest liść, ewentualnie liść z przyległem do niego między-węźlem, a wszystkie inne organy roślinne powstają przez przekształcenie, albo, jak mówimy, przez metamorfozę liścia. I istotnie okazuje się, że wymienione powyżej organy dają się sprowadzić do trzech zasadniczych, a mianowicie do korzenia, łodygi i liścia. Wyjaśni nam to najlepiej przykład. Na suchych i słonecznych wzgórzach często u nas rośnie krzew, zwany berberysem; tworzy on pędy wydłużone, a na nich pędy skrócone, składające się z liści przyswajających oraz kwiatów; te pędy skrócone wyrastają w kącie nie liści, lecz cierni. Jeżeli jednak młody pęd berberysu umieścimy w środowisku wiłgotnem, wytworzy nie ciernie, lecz liście przyswajające, mniej lub bardziej typowo wykształcone, przyczem możemy znaleźć wszystkie przejścia od cierni do liści; mówimy więc, że liście berberysu przekształcają się w ciernie. Metamorfozę roślin stwierdzono również doświadczalnie. Mówiliśmy już, że na pędach podziemnych wyrastają drobne, brunatnawe listki łuskowate, czyli t. zw. łuski. Jeżeli jednak pęd podziemny będziemy hodować na świetle, to zamiast łusek wyrastają na nim liście przyswajające; łuski więc są przekształconemi liśćmi. Jeden z uczonych robił następujące doświadczenie: na liściach grochu, posiadających obok listków przyswajających wąsy czepne, obcinał listki, pozostawiając tylko jeden lub kilka listków; w ten sposób uczony ten zmniejszał powierzchnię przyswajania całego liścia ; okazało się wtedy, że na niektórych liściach, które w normalnych warunkach wytwarzałyby wąsy czepne, wykształcały się listki przyswajające. I w tym więc wypadku doświadczenie stwierdziło, że wąs u grochu jest przekształconym listkiem.

Metamorfoza może posunąć się tak daleko, że oba organy, liść i korzeń, mogą zamienić swe czynności. W krainach tropikalnych na drzewach rosną szczególnego rodzaju storczyki, jak np. Taeniophyllum; storczyk ten posiada krótki pęd z kwiatami, a na pędzie zamiast liści wytwarzają się drobne łuski; natomiast korzenie są płaskie i co ciekawsze, komórki ich zawierają ciałka zieleni; u tego więc storczyka organem przyswajania jest nie liść, lecz korzeń.

A teraz weźmy inny przykład odwrotny. Drzewa Ameryki środkowej obficie porasta gatunek rośliny t. zw. Tillantsia usneoides; roślina ta w stanie dojrzałym nie posiada korzeni i czepia się drzewa swemi srebrzystemi gałązkami, które obficie się rozgałęziają i zwieszają z drzew; badania wykazały, że roślina ta pobiera wodę, a nawet i sole mineralne przy pomocy włosków, tworzących się na liściach; u rośliny tej więc liść pełni czynności korzenia, korzeń zaś stał się zbyteczny i wT dojrzałej roślinie nie wyrasta wcale. Oba te przykłady wskazują, że zasadniczej różnicy w czynnościach pędu i korzenia niema wcale; możemy jednak mówić, że w większości wypadków liść przyswaja z powietrza węgiel i że w liściu tworzą się substancje organiczne, korzeń zaś pobiera wodę z solami mineralnemu Natomiast istnieje różnica morfologiczna, gdyż, jak już mówiliśmy, na korzeniu nigdy nie wystwarzają się liście.

Ale między korzeniem i pędem jest jeszcze bardzo głęboka różnica. Stożki wzrostowe znajdują się, jak mówiliśmy, na szczycie pędu i korzenia; w miarę wzrostu jednego i drugiego stożki te oddalają się od siebie i na roślinie tworzą się dwa szczyty wzrostu, czyli, jak mówimy, dwa bieguny. Zjawisko to nosi nazwę biegunowości. Jeżeli obciętą gałązkę wierzby zasadzimy w kierunku odwrotnym jej wzrostu, to jest szczytem ku dołowi, okaże się wtedy, że korzenie zawsze wyrosną u góry, a więc na swym naturalnym biegunie, pędy zaś rozwiną się u dołu, a więc również na swym biegunie. Takie zjawisko biegunowości możemy wywołać w każdem miejscu na roślinie. Wykazano również, że biegunowość tkwi prawie we wszystkich komórkach żywych, tkwi bowiem dziedzicznie wewnątrz organów, jako cecha utrwalona w roślinie.

J. Kołodziejczyk.

Stosunki terytorialne za Piastów.

PIASTOWIE. Członkowie tej dy- ku XI istniejące wtedy podziały mię-nastji, panującej w Polsce przeszło dzy poszczególnych książąt były usu-cztery stulecia, stanowią zespół ludzi wane przez silny indywidualizm po-o olbrzymiej skali różnic psychicznych, szczególnych władców, to właśnie brak wartości duchowych i znaczenia histo- tych indywidualności w wieku XII rycznego. Na plan pierwszy wysuwają i XIII doprowadził do zupełnego zani-się władcy obdarzeni zarówno silną wo- ku jednolitego dawniej państwa. Dolą, jak i wyjątkowemi wprost zdolno- piero pod koniec wieku XIII wystę-ściami wojskowemi. Należą do nich puje dążenie do zjednoczenia ziem pol-trzej pierwsi Bolesławowie: Chrobry, skich w rękach jednego władcy i za-jego prawnuk — Śmiały i prapra- razem dopiero wtedy występować za-wnuk — Krzywousty. Zbliża się do czyna dynastja jako czynnik jednoczą-nich, aczkolwiek bez ich olbrzymich cy poszczególne części Polski. Na miej-zdolnośei, Mieszko II, z późniejszych sce polityki rodzinnej mnóstwa drob-zaś pokoleń: Mieszko Stary, Henryk nych książąt pojawia się polityka dy-Brodaty i Władysław Łokietek. Pod nastyczna głównej linji rządzącej, Ło-względem zdolności politycznych nad kietka i Kazimierza Wielkiego, repre-wszystkimi Piastami góruje ostatni ich zentująca znowu, jak u pierwszych Pia-przedstawiciel na tronie polskim, Ka- stów, ideę państwa polskiego, zimierz Wielki, obdarzony prawdziwą intuicją twórczą. Odrębną, tak różną od innych Piastów, indywidualność sta-

ło połączone, rzecz jasna, ze stratami w zasięgu polskości, która, jak naprzy-

Budowa i utrwalenie państwa stano-nowił Mieszko I, zręczny a przebiegły wi pierwszą i zasadniczą podstawę hi-polityk, umiejący sobie dawać radę storycznego znaczenia Piastów. W okre-z tak potężnymi przeciwnikami, jakimi sie ich rządów powstaje przedewszyst-byli ówcześni władcy niemieccy : Otton kiem terytorjum polityczne Polski, I i II. Poza nimi spotykamy wśród które odpowiada mniej więcej teryto-Piastów olbrzymią ilość różnorodnych rjum etnicznemu polskości. Wskutek postaci, od zwykłych awanturników tego w czasach późniejszych pojęcie w rodzaju Bolesława Rogatki i Kazi- Polski etnograficznej pokrywa się z pomierzą Konradowicza poprzez bezbarw- jęciem Polski piastowskiej. Terytorjum ne osobistości typu Bolesława Kędzie- to kształtuje się stopniowo, przyczem rzawego lub Leszka Czarnego aż do ewolucja odbywa się w kierunku postaci wzniosłych rycerzy chrześcijań- zmniejszania się tego terytorjum, szcze-skich, jakimi byli Henryk Sandomier- golnie na zachodzie, gdzie przewaga ski i Henryk Pobożny. Rola najwybit- polityczna i kulturalna naszych sąsia-niejszych przedstawicieli Piastów polega- dów zmuszała do ustępowania (wpraw-ła na tem, że reprezentowali oni zawsze dzie krok za krokiem) z zajętych po-ideę państwa polskiego, podczas gdy po- przednio pozycyj. To ustępowanie by-zostali dbali co najwyżej o interesy rodzinne. Wynikało to, niewątpliwie, ze stosunku Piastów do terytorjum pań- kład na Śląsku lub w zachodniej Wiel-stwowego. Był to stosunek przypomi- kopolsce, znalazła się pod obcem pa-nający bardzo żywo stosunek właści- nowaniem i uległa zczasem niemal cał-ciela do posiadanej przez niego ziemi, kowitemu wynarodowieniu.

Początkowe stad ja rozwoju polskie-

Stąd też geneza podziałów dzielnicowych wieku XII. Jeśli jednak w wie- go terytorjum politycznego nie są bli-

żej znane, w szczególności panowanie Mieszka I nasuwa tu cały szereg niejasności. Po raz pierwszy terytorjum to występuje jako wyraźna jednostka geograficzno-etniczna w epoce Bolesława Chrobrego. Terytorjum państwa obejmuje wtedy dorzecza dwóch rzek: Wisły i Odry, i to niemal w całości (wyjątek stanowiły: górne dorzecze Bugu i Narwi na wschodzie, i częściowo lewe dorzecze Odry na zachodzie), opierając się o potężny wał Karpat na południu i fale Bałtyku na północy. Obrona tego terytorjum w epoce Bolesława Chrobrego stanowi jeden z piękniejszych rozdziałów naszej historji, przyczem zasługuje na podkreślenie metoda tej obrony, polegająca na stworzeniu marchij obronnych, t. j. wojskowo zorganizowanych jednostek administracyjnych, już na terytorjum ob-cem (Łużyce i Milsko na zachodzie, Morawy i Słowaczyzna na południu). Stworzone wtedy podstawy terytorjaine państwa przetrwały (z pewnemi wahaniami w w. XI) aż do śmierci Bolesława Krzywoustego (w r. 1138), który był ostatnim władcą polskim łączącym w jednych rękach dorzecze Wisły i Odry razem.

W w. XII i XIII, w epoce rozbicia dzielnicowego, zaczyna się proces opuszczania terenów nadodrzańskich (utrata Pomorza Zachodniego, ziemi lubuskiej, wreszcie — pod koniec wieku XIII — początki związania Śląska z Czechami). Rezultat osłabienia Polski w epoce dzielnicowej sprowadził się do tego, że gdy powstało wznowione królestwo polskie Łokietka i Kazimierza Wielkiego, z dorzecza odrzańskiego pozostały tylko tereny nad Wartą (Wielkopolska), Śląsk znalazł się poza granicami Polski. Jednocześnie zaś na północy dostęp do morza został przerwany naskutek obsadzenia przez krzyżaków Pomorza. Objęte granicami wieku XIV terytorjum państwa pozostało wraz z odzyskanem w w. XV Pomorzem trwałą już podstawą polskości aż po nasze czasy. Zarazem jednak przez zajęcie za ostatniego Piasta Rusi Halickiej pozostawiono w sukcesji następnym pokoleniom program ekspansji terytorjalnej na wschód, w kierunku opanowania tak zwanego pomostu bał-tycko-czarnomorskiego, co zostało zrealizowane w postaci unji z Litwą.

Między cesarstwem a papiestwem.

Utrzymanie w rękach polskich całego tego terytorjum jest związane ściśle z innem zagadnieniem, mianowicie z utrwaleniem się organizacji politycznej w Polsce, a zarazem sytuacji państwa w ogólnej konstelacji politycznej Europy średniowiecznej. U progu swego bytu historycznego Polska zetknęła się odrazu z problemem swej samo-istności politycznej, zagrażanej przez uroszczenia uniwersalistyczne (t. zn. zmierzające do zdobycia władzy nad całym światem chrześcijańskim) cesarstwa rzymskiego Ottonów. Od czasów Mieszka I aż do Łokietka włącznie problem ten nie schodzi z porządku dziennego polityki zewnętrznej Polski piastowskiej, przybierając czasem ostre formy, kiedy' indziej zaś łagodniejąc, ale zawsze istniejąc. Odpieranie tych uro-szczeń przez władców polskich albo sprowadzało się do zręcznych posunięć dyplomatycznych, jak naprzykład za Mieszka I, albo też wywoływało długie i zacięte walki, dające zresztą stałe i zdecydowane zwycięstwa Polsce za pierwszych Piastów (zwłaszcza za Bolesława Chrobrego i Krzywoustego), później zaś — kończące się niepowodzeniem (wyprawa Fryderyka Barba-rossy). Aby uchronić się od przewagi cesarskiej, grożącej mnóstwem nad wyraz niebezpiecznych konsekwencyj, władcy polscy starali się związać z drugą potęgą średniowiecza, reprezentującą również dążenia uniwersalistyczne, mianowicie z papiestwem. Znaczenie polityczne papiestwa zaczyna wzrastać od chwili podjęcia walk z cesarstwem w wieku XI, co odbija się wyraźnie i odrazu na polityce polskiej (Bolesław Śmiały). Szczególnie dużej wartości nabiera stosunek Stolicy Apostolskiej do Polski od połowy w. XIII, dając szereg poważnych korzyści politycznych za panowania Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego.

Jeżeli jednak papiestwo paraliżowało nawet w pewnych wypadkach wpływy lub uroszczenia cesarskie, to nie mogło rozwiązać najważniejszego problemu : zagwarantowania niezawisłości państwa polskiego. W myśl pojęć średniowiecza taka gwarancja miała swój wyraz w jednej tylko formie prawnopolitycznej : w królestwie. Królestwo było pełnią samodzielności politycznej, pełnią uprawnień zwierzchniczyeh władcy danego kraju. Dlatego najważniejsze zabiegi Piastów o utrzymanie niezawisłego bytu Polski łączą się ze staraniami o koronę królewską. Ta ostatnia zresztą symbolizowała nietylko zewnętrzną niezawisłość, ale gwarantowała ponadto jedność wewnętrzną, tak trudną do utrzymania zarówno w okresie silnie jeszcze istniejących odrębności plemiennych za pierwszych Piastów, jak i w czasie tendencyj odśrodkowych, przejawianych przez książąt dzielnicowych w wieku XIII. Jest rzeczą niewątpliwą, że utworzone przez Bolesława Chrobrego królestwo polskie spełniło te obydwa zadania. Nawet wtedy, gdy oddawna już nie istniało, w epoce rozbicia dzielnicowego, pozostało, jako realna wartość, w świadomości współczesnych, stanowiąc prawdziwą a silną więź, która podtrzymała wtedy jedność Polski. Pamięć o królestwie Chrobrego przyczyniła się bezpośrednio do powstania myśli o koronacji u Przemysława II, ‘do wznowienia królestwa przez Władysława Łokietka oraz jego syna. Ten epilog rządów piastowskich w Polsce godny był ich zaczątków.

Stosunki społeczne i gospodarcze.

W zakresie stosunków społecznych i gospodarczych epoka Piastów przynosi cały szereg przekształceń i przemian, które w ostatecznym rezultacie dały zasadniczą budowę społeczną, ulegającą niewielkim już zmianom w epokach następnych. W tej epoce wytwarza się jako samodzielny stan (t. j. pod względem prawnym zamknięty dla osób z innych grup społecznych) szlachta polska, wiodąca swój rodowód z nielicznej, lecz ulegającej ciągłemu rozrostowi liczebnemu (przez przyrost naturalny i wchłanianie obcych pod względem językowym lub społecznym elementów) dawnej grupy możno władco w, otaczających pierwszych Piastów. Podstawy prawne tego stanu opierały się na zdobytych w ciągu wieków XIII i XIV przywilejach, zarówno o charakterze publicznym, jak i prywatnym, oraz na pewnych obowiązkach w stosunku do panującego, podstawy zaś społeczne — na istnieniu rodów szlacheckich, do których przynależność była symbolizowana nazewnątrz wspólnością herbu i zawołania. Rozwój uprawnień rycerstwa epoki piastowskiej doprowadził do zmian organizacji wewnętrznej państwa. Polegały one na tern, że dawna, nieograniczona władza książąt uległa skrępowaniu oraz zwężeniu na rzecz czynnika społecznego. Występuje to szczególnie silnie w zakresie spraw skarbowych oraz sądowo-administracyjnych (nadawanie t. zw. immunitetu, t. j. zwolnienie ludności włościańskiej w dobrach rycerskich i duchownych od szeregu danin i świadczeń na rzecz państwa, od sądownic-

St. Arnold.

Literatura: R. Gródecki, J. Dąbrowski, S. Zachorowski: Dzieje Polski średniowiecznej, 2 tomy, Kraków 1926. Polska jej dzieje i kultura. Praca zbiorowa, Warszawa b. r., t. I. S. Kutrzeba: Histo-rja ustroju Polski w zarysie, t. I, wyd. 7. J. Rutkowski: Zarys gospodarczych dziejów Polski w czasach przedrozbiorowych, Poznań 1923. O. Balzer: Genealo-gja Piastów, Kraków 1895. O. Balzer: Królestwo Polskie 1295—1370,    3 tomy,

Lwów 1919—1920. Encyklopedja Polska Akademji Umiejętn., Historja polityczna Polski, t. I, Kraków 1920. St. Zakrzewski: Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925. Ponadto literatura monograficzna podana w powyższych opracowaniach.

twa urzędników książęcych ; tworzenie się sądownictwa panów wsi, t. j. sądownictwa patrymonjalnego ; stopniowy upadek władzy kasztelańskiej). W ten zatem sposób mamy do czynienia w epoce piastowskiej z procesem feudalizacyjnym (-» Feudalizm), wprowadzającym między osobę panującego a ogół poddanych elementy pośrednie, wyposażone we władzę o charakterze publiczno-prawnym, t. j. właśnie szlachtę, jako właścicieli ziemskich, oraz w tym samym charakterze — instytucje kościelne.

Na tle powyższych uprawnień rycerskich i kościelnych układają się stosunki panujące w obrębie grupy włościańskiej ( -» C klop ).

Trzeci dział przemian gospodarczo-społecznych obejmuje sferę zagadnień handlowych i przemysłowych. Polska pierwotna nie znała miast, nie posiadała własnych kupców. Kupiec był przybyszem z zewnątrz, przychodził do Polski z towarem obcym, zamieniał go na surowiec produkowany w kraju — i wracał do siebie. Stopniowo jednak (już w wieku XI) zaczęły się tworzyć przy ważniejszych ośrodkach politycznych i kulturalnych osady tych kupców (podgrodzia, osady targowe), które zaczęły skupiać także rzemieślników, uzyskując charakter osiedli miejskich (-* Miasta). Zakończeniem tego procesu było zakładanie miast (podobnie jak wsi) na prawie niemieckiem, które polegało na wprowadzaniu typu ustrojowego miejskiego, wytworzonego na Zachodzie, i nowych zasad rozplanowania i zabudowania osady (miasta t. zw. rynkowe). Rozwój tych nowych miast wpływał na podniesienie się poziomu życia gospodarczego, na ożywienie ruchu handlowego oraz na zwiększenie się produkcji przemysłowej, górniczej i hutniczej. Znaczenie miast i handlu oceniał należycie Kazimierz Wielki, którego polityce handlowej zawdzięczają miasta polskie swój bujny rozkwit. Wślad za tern szło rozwinięcie się gospodarki pieniężnej ; wprawdzie powoli ogarnia ona całokształt życia ówczesnej Polski, jednak pod koniec epoki Piastów pieniądz jest już zasadniczym środkiem wymiany i miernikiem wartości we wszelkich poczynaniach gospodarczych.

Rozwój kulturalny.

Rozwój kulturalny społeczeństwa polskiego w epoce Piastów wykazuje duże i poważne zmiany. Faktem, który dominuje nad innemi w tym zakresie, jest przyjęcie chrześcijaństwa w r. 965. W następnych epokach historycznych chrystjanizacja Polski, polegająca na przekształcaniu społeczeństwa w myśl nowych wskazań etycznych i religijnych, szła w parze z rozwojem oświaty, szerzonej przez kościół. Starania o rozwój oświaty osiągają swój punkt, szczytowy za ostatniego Piasta przez założenie uniwersytetu w Krakowie w r. 1364. Związek ideowy z kulturą zachodnią przejawi się w toku walk, które zaczynają się w wieku XIII ze Wschodem mongolskim, z Tatarami, a które zczasem tak wybitną rolę odegrają w dziejach Polski.

PIENIĄDZ. Zdarza się czasem, że jeden gospodarz wiejski daje drugiemu parę prosiąt wzamian za cielaka albo jeden sąsiad zorze drugiemu grunt wzamian za pomoc przy żniwach. W tych wypadkach zachodzi bezpośrednia wymiana towarów, względnie usług. W dzisiejszych czasach są to jednak wypadki wyjątkowe; z reguły towar (usługę) wymienia się na pieniądz, a potem dopiero pieniądz na nowy towar.

Powstanie pieniądza.

Bezpośrednia wymiana towaru na towar istniała dawniej, za czasów t. zw. gospodarki naturalnej ( -» Gospodarka, Gospodarki rodzaje, Handel). Z chwilą gdy wymiana stała się zjawiskiem po-wszechnem, gdy nastąpił społeczny podział pracy, gdy każdy członek społeczeństwa zajął się wytwarzaniem jednego tylko typu produktów, zdobywając wszystkie inne w drodze wymiany, z tą chwilą powstała luka, którą musiał wypełnić pieniądz. Albowiem stało się w gospodarce wymiennej regułą, że ten, komu odstępuję swój towar czy usługę, nie ma tego towaru, który właśnie jest mi potrzebny: niekażdy nabywca butów może zaopatrzyć szewca w potrzebne mu ubranie. A więc wymiana musiała się rozpaść na dwa akty : sprzedaży (szewc sprzedaje buty) i kupna (tenże szewc kupuje ubranie). Owe dwa akty są oddzielone od siebie w czasie i przestrzeni —- w przeciwieństwie do przytoczonego przez nas przykładu wymiany prosiąt na cielaka. Łącznikiem między owe-mi dwoma aktami wymiany stały się nieniadze. które szewc otrzymał za buty, a następnie oddał za ubranie.

Lecz zanim zjawił się pieniądz w postaci obecnie nam znanej, rolę tę spełniał cały szereg różnych towarów — zależnie od kraju i epoki historycznej. Oczywiście rolę łącznika między obiema częściami wymiany mógł pełnić tylko taki towar, który był przez wszystkich pożądany, więc np. bydło (u Greków i Trojan, jak to można wnosić z dzieł Homera), zboże, ryż, futra, sól, skóry i t. p., a dziś jeszcze rolę taką odgrywają u dzikich ludów szkiełka, drut i t. d.

Pierwszą więc i zasadniczą cechę pieniądza stanowiło to, że był towarem powszechnie pożądanym.

Rozwój wymiany jednak postawił przed nim dalsze wymagania : towar, który miał być powszechnym łącznikiem między sprzedającym a kupującym, musiał być trwał y, jego jakość nie mogła ulegać zmianom z biegiem czasu, jakość ta musiała być mniej więcej jednakowa w każdej sztuce, musiał wreszcie być p o-dzielny, aby mógł służyć przy każdej transakcji zarówno większej, jak i mniejszej. Ważną rolę w doborze towaru, który miał służyć za pieniądz, odegrała też możliwość jego przechowywania i gromadzenia, które powinno było być łatwe i niekosztowne. Zczasem okazało się, że rolę tę najlepiej spełniają kruszce, a zwłaszcza kruszce szlachetne, jak srebro i złoto.

Pieniądz kruszcowy.

W początkach pełnienia przez kruszce szlachetne roli pieniądza wartość pieniądza określano przez ważenie go. Wybijanie monet, t. j. oznaczanie przez państwo, że dany krążek kruszcu zawiera daną ilość określonej jakości metalu, jest zjawiskiem znacznie późniejszem i dla powstania pieniądza nie jest bynajmniej istotnem. Miało to natomiast znaczenie później, gdy coraz powszechniejsze używanie kruszców jako środków płatniczych wywołało konieczność ochrony społeczeństwa przed fałszerstwami i oszustwami na wadze i gatunku złota, względnie srebra. Naprzykład na średniowiecznych rynkach znajdował się specjalny urzędnik, którego zadaniem było sprawdzanie wagi i gatunku złota używanego jako środek płatniczy.

Głównym * jednak środkiem zaprowadzającym ład w ustroju pieniężnym stało się bicie monet pod kontrolą państwa, uregulowane przez specjalne ustawy, których zespół nazywamy systemem monetarnym danego państwa. Tak więc system monetarny jest to ogół norm prawnych, dotyczących emisji (puszczania w obieg) pieniądza.

Prawo określa, z czego ma być zrobiony pieniądz: ze złota czy ze srebra i jaka ilość kruszcu stanowić ma jednostkę monetarną.

Kraje, w których dopuszcza się bicie monet obiegowych tylko z jednego metalu, posiadają system monetarny zwany monometalizmem ( fiovoç — po grecku: pojedyńczy). Zazwyczaj tym kruszcem jest złoto. Obecnie monometa-lizm złoty jest niemal powszechny. Na początku XIX w. istniał jednak szereg krajów, w których monety obiegowe mogły być wybijane ze złota, jak i ze srebra, przy ustawowo wyznaczonym stosunku wartości obu kruszców. Kraje te posiadały system monetarny zwany bimetalizmem (bis — po łacinie : dwakroć).

Pieniądz papierowy.

Wielkie zalety kruszców szlachetnych jako materjału na pieniądze sprawiły, że przez długie wieki posługiwano się wyłącznie niemi. Ale nadszedł czas, gdy pieniądz metalowy przestał wystarczać. Złożył się na to szereg przyczyn gospodarczych i technicznych. Przesyłka np., względnie wypłata 50 zł. w kruszczu nie przedstawia specjalnych trudności, ale dokonanie zapomocą pieniądza kruszcowego transakcji wynoszącej 100 tys. złotych jest nietylko niewygodne, ale i kosztowne. Poprostu złoto zbyt wiele waży, zbyt wiele zajmuje miejsca, nie mówiąc już o srebrze. Złota i srebra jest na świecie ograniczona ilość w obiegu ;

przy dzisiejszych rozmiarach obrotów handlowych nie wystarczyłoby złota i srebra na obsłużenie nawet małej części transakcyj.

I oto obok kruszców szlachetnych pojawił się i zaczął odgrywać coraz większą rolę pieniądz papierowy. Pieniądz papierowy powstał w ten sposób, że ktoś, udając się np. w podróż i bojąc się wieźć z sobą znaczniejsze ilości kruszcu, oddawrał złoto czy srebro na przechowanie do większego kupca czy bankiera, a wzamian za złożone kruszce otrzymał kwit, bądź też nakaz wypłacenia mu odpowiedniej sumy przez innego kupca czy bankiera w innem mieście. Te kwity i przekazy stały się prototypem dzisiejszego pieniądza papierowego, dzisiejszego banknotu.

Pieniądz zdawkowy.

Moneta złota i banknot banku emisyjnego objęte są wspólną nazwą p i e-niądza obiegowego. Nikt nie może odmówić przyjęcia pieniądza obiegowego wzamian za towar czy zobowiązanie. W obiegu znajdują się jednak i inne rodzaje pieniądza objęte wspólną nazwą pieniądza zdawkowego, które są wypuszczane nie przez bank emisyjny, lecz przez skarb państwa, np. monety srebrne (moneta srebrna liczy się jako pieniądz zdawkowy oczywiście tylko w krajach o monometalizmie złotym, a nie w takich, jak Meksyk, gdzie istnieje monometalizm srebrny), niklowe, miedziane i t. zw. papierowe bilety zdawkowe.

W przeciwieństwie do pieniądza obiegowego każdy może odmówić przyjęcia pieniędzy zdawkowych powyżej pewnej granicy. Wobec tego, że państwo, wypuszczając pieniądz zdawkowy, ponosi tylko jego koszt wybicia, a koszt ten jest bezporównania mniejszy niż suma nominalna, na jaką dany pieniądz opiewa, emisja takich pieniędzy jest dla państwa wielkim zyskiem, to też ustawy ograniczają ją, określając bądź maksymalną sumę ogólną emisji, bądź też maksymalną sumę emisji na głowę ludności. Inaczej bowiem państwo puszczałoby w obieg pieniądze zdawkowe zbyt skwapliwie, co mogłoby doprowadzić do zachwiania waluty, ze wszystkiemi dla gospodarstwa narodowego groźnemi skutkami, nie mówiąc już o tem, że wówczas istniałyby dwa źródła emisji pieniędzy: bank emisyjny i państwo, co uniemożliwiłoby jakąkolwiek jednolitą politykę kredytową w kraju.

Jak więc widzimy, pieniądz w rozwoju historycznym uległ wielkim przemianom, nie jest już towarem powszechnie pożądanym, niekoniecznie jest to krążek kruszcu odpowiednio oznaczony. Pieniądz stał się środkiem płatniczym, prawnym sposobem zwolnienia się od zobowiązań.

Pieniądz bankowy.

W miarę wzrostu gospodarki wymiennej również i papierowy pieniądz przestał być wystarczający. Zamiast przesyłać sobie wzajemnie paczki banknotów, duże firmy handlowe i przemysłowe zaczęły się posługiwać przy wzajemnych rozrachunkach pośrednictwem banków. Naprzykład firma A. w Warszawie, posiadająca na rachunku bieżącym w banku 100 tys. złotych, poleca bankowi przepisać ze swego rachunku 50 tys. złotych na rachunek firmy B. w Krakowie. Dalszy rozwój tego systemu doprowadził do tego, że dziś dokonywa się olbrzymich obrotów bez użycia banknotów czy kruszców, wyłącznie za pośrednictwem zapisów w książkach bankowych. Przytem firmy przeprowadzające ze sobą transakcje bynajmniej nie muszą posiadać rachunków bieżących w tym samym banku, gdyż banki te wprowadziły między sobą uproszczony sposób rozliczania się, t. zw. obrót rozrachunkowy (-» Banki). Pieniądz bankowy — jak nazywamy dzisiaj rachunek w banku — odgrywa coraz większą rolę, zwłaszcza w krajach zachodniej Europy i Ameryki Północnej, gdzie posiadanie rachunku w banku i posługiwanie się czekami weszło w powszechny zwyczaj. Dzisiejsze sposoby rozliczania się bez użycia gotówki są, oczywiście, pochodnemi od rozliczania się rzeczywi-stemi pieniądzmi i ten związek jest bardzo żywy i wyraźny. Albowiem takie rozliczenie się bezgotówkowe jest możliwe tylko dopóty, dopóki wszyscy uczestnicy obrotu mają zaufanie, że w każdej chwili będą mogli swoje rachunki w bankach zamienić na gotówkę, na prawny środek płatniczy. Za gotówkę odpowiada bowiem bank emisyjny lub państwo, a za rachunek bankowy tylko odnośny bank. Gdyby dzisiaj świat chciał wrócić do transakcyj wyłącznie gotówkowych, byłoby to niemożliwe.

Bank emisyjny.

Cóż to jednak jest ów bank emisyjny, który, jak widzimy, odgrywa tak wielką rolę w dzisiejszej gospodarce pieniężnej ? — Banki emisyjne (franc. : banque d’emission, ang. : banks of issue, niem. : Notenbanken) to instytucje, które mają przywilej emitowania (puszczania w obieg) w sposób prawem przewidziany banknotów, będących prawnym środkiem płatniczym w kraju.

Banknot jest dokumentem, który

1) pozwala jego posiadaczowi zwolnić się od zobowiązań bez ograniczenia sumy i 2) uprawnia jego posiadacza do żądania od banku emisyjnego odpowiedniej ilości złota lub dewiz.

Początki banków emisyjnych związane są z zadłużeniem się państwa. Pierwszy w Europie bank emisyjny, Bank Angielski, powstał w drugiej połowie XVII w. i uzyskał przywilej emitowa-

cia?

nia banknotów wzamian za pożyczenie państwu bezterminowo i bezprocentowo g 1,2 milj. Wszystkie banki emisyjne dzisiaj muszą udzielać państwu takich pożyczek, przyczem ustawy określają ich maksymalną wysokość. Większość nowoczesnych banków emisyjnych powstała w pierwszej połowie XIX w., jak np. Bank Francuski, Bank Rzeszy i t. p.

Ścisły związek państwa z bankiem emisyjnym, który obserwujemy w okresie powstawania pierwszych banków emisyjnych, rozluźnia się w miarę tego, jak stało się jasnem, że państwo bywa nieraz złym gospodarzem w sprawach monetarnych ; .to też ustawodawstwo bardzo dawno już poszło w kierunku ograniczenia uprawnień państwa w tym zakresie, w szczególności w kierunku zapewnienia bankom emisyjnym niezależności od państwa. Coprawda niezależność ta istnieje dzisiaj bardziej na papierze niż w rzeczywistości, ale i dzisiaj jeszcze wszystkie kraje dbają o jej pozory.

Zanim omówimy działalność banków emisyjnych, musimy się zorjentować, na jakich zasadach banki emisyjne mają prawo emisji, emitowania, czyli puszczania w obieg banknotów.

Pokrycie banknotów.

Banknot jest w zasadzie zobowiązaniem banku emisyjnego do wydania jego okazicielowi na każde żądanie odpowiedniej ilości złota. Ale tak samo, jak w normalnym banku, który ma wkłady, zgóry można powiedzieć, że nigdy nie zgłoszą się wszyscy jednocześnie, aby te wkłady podjąć, tak samo nigdy do banku emisyjnego nie zgłoszą się naraz wszyscy posiadacze banknotów, aby zażądać złota, nawet gdyby statut banku emisyjnego nie stawiał pod tym względem żadnych ograniczeń. Bank emisyjny może więc wobec tego emitować więcej banknotów, niż posiada złota w swoim skarbcu. Statuty banków emisyjnych zawsze zawierają postanowienia co do t. zw. pokrycia kruszcowego, t. zn. przewidują, że zapas złota w skarbcu banku emisyjnego nie może wynosić mniej, niż np. 40°/o obiegu banknotów. Albo — jak to jest w Banku Angielskim — że bankowi wolno emitować bez pokrycia kruszcowego tylko określoną sumę banknotów, a cała pozostała emisja może się odbywać jedynie wzamian za złoto.

Jakie znaczenie ma wysokość pokry-

Wspomnieliśmy już o tern, że jak niema na świecie prywatnego banku, który potrafiłby wypłacić odrazu wszystkie wkłady, które przyjął od publiczności, tak samo niema na świecie banku emisyjnego, który potrafiłby wymienić wszystkie emitowane przez siebie banknoty na złoto. To też wysoki stopień pokrycia kruszcowego w banku emisyjnym wskazuje przedewszystkiem, że bank emitował stosunkowo niewiele banknotów i w razie zwiększonego zapotrzebowania na kredyt będzie mógł odpowiednią ilość banknotów puścić w obieg. Wskazuje dalej, że w razie zwiększenia zobowiązań banku wobec zagranicy bank emisyjny będzie miał czem te zobowiązania pokryć bez uszczerbku tak dla rozmiarów udzielonych przez siebie kredytów, jak dla stałości waluty. To też publiczność, widząc w ogłaszanych perjo-dycznie bilansach banku emisyjnego wysoki stopień pokrycia kruszcowego, odnosi się z większem zaufaniem do własnego pieniądza, a wielu przypuszcza nawet, że istotnie bank emisyjny mógłby wymienić znakomitą większość banknotów na złoto. Podobnie oddziaływa już nietylko wysoki stopień pokrycia kruszcowego, ale wogóle utrzymywanie się tego pokrycia na stałym poziomie, nieco wyższym niż minimum statutowe.

Dopóki gospodarka kraju funkcjonu-

je względnie prawidłowo, wystarczy pewien określony procentowo stosunek pokrycia do będących w obiegu banknotów, aby waluta nie ulegała większym wahaniom. Lecz gdy np. rząd prowadzi złą gospodarkę budżetową i zbytnio zadłuża się w banku emisyjnym, przez co emisja banknotów odbywa się nie według potrzeb obrotu gospodarczego, lecz zależnie od takich czy innych projektów rządowych; albo powstają obawy niepokojów politycznych, obawy dojścia do władzy rządu, który poprowadzi złą politykę gospodarczą, wówczas ludzie likwidują interesy, wycofują z banków pieniądze, banknoty zaś wymieniają na złoto, które chowają (jak się mówi: te-zauryzują). W okresie bowiem niepokojów, wstrząsów i przemian każdy woli mieć w ręku nie przekaz na złoto czy towar (czem jest banknot) — przekaz, którego wartość jest oparta na prawie — lecz poprostu złoto lub towar, które mają wartość same przez się.

Utrzymanie się więc stałości (stabilizacja) pieniądza zależy nietylko od prawidłowej polityki pieniężnej i gospodarczej, ale i od warunków politycznych.

Różne systemy pokrycia banknotów,

W rozdziale poprzednim pisaliśmy o tern, że pokrycie banknotów stanowi złoto. Obok jednak tego klasycznego systemu pokrycia istnieją systemy inne.

Gold standard.

Klasyczny system pokrycia, t. zw. gold standard (system waluty złotej), polega na tern, że każdy posiadacz banknotów może się zgłosić do banku emisyjnego i zażądać wymiany tych banknotów na monety złote bez żadnych ograniczeń co do ich ilości. Czasami statut banku emisyjnego obowiązuje go do wymiany banknotów wyłącznie na sztaby złote, nie zaś na monety (gold bullion standard). W ten sposób, chcąc np. w Danji (do roku 1931) otrzymać złoto za banknoty, trzeba było przynieść do Banku Narodowego 32 tys. koron duńskich (wówczas około 58 tys. złotych), taka była bowiem wartość sztaby złota. Dzisiaj obowiązek wymiany banknotów na złoto w praktyce nie istnieje nigdzie. Wprawdzie statuty niektórych banków emisyjnych, np. Banku Francuskiego po ostatniej reformie walutowej (1928 r.), przewidują taką wymianę banknotów na monety złote, ale obowiązek ten jest zawieszony bezterminowo.

Gold exchange standard.

W czasach powojennych szerokie zastosowanie znalazł system zw. gold exchange standard. System ten pozwala bankowi emisyjnemu wypuszczać banknoty nietylko wzamian za złoto, ale również wzamian za pieniądze zagraniczne, wymienialne na złoto, oraz za czeki i weksle, czyli dewizy państw, które mają walutę złotą (~> Banki, I, str. 551). Stąd polska nazwa tego systemu: system dewizowo-złoty. Jego wprowadzenie i rozpowszechnienie było szczególnie wygodne dla państw nowopowstałych, które dopiero organizowały swój ustrój pieniężny, jak również dla krajów dźwigających się z wojennej ruiny gospodarczej. System gold exchange standard pozwala się obyć mniejszą ilością złota. Jeden bank emisyjny ma jako część pokrycia obiegu swoich banknotów banknoty innego banku lub rachunki bieżące w bankach zagranicznych w tych krajach, które swoje banknoty wymieniają na złoto. A zatem 100 kg złota w banku X pozwala nietylko emitować y banknotów tego banku, ale też i z banknotów banku T.

To jest niewątpliwie ułatwienie. I to ułatwienie tak znaczne, że aż niebezpieczne. Na czem to niebezpieczeństwo polega? — Otóż na tern, że pieniądz zagraniczny, który znajduje się w banku

szukaj w tomie piątym!

emisyjnym i ma zastąpić złoto, może utracić swoją wartość. W ten sposób spadek funta szterlinga we wrześniu 1931 r. i spadek dolara w marcu 1933 r. naraził banki emisyjne szeregu krajów na wielomiljonowe straty (były to, oczywiście, banki, które obok złota posiadały w swych skarbcach w dużej części dolary i funty szterlingi). To niebezpieczeństwo związane z systemem gold exchange standard spowodowało, że poszczególne kraje zaczęły się zeń wycofywać. Również i Polska w 1933 r. przeszła z waluty dewizowo-złotej na walutę złotą (walutą nazywamy system monetarny danego kraju).

kie przesunięcia w zapasach złota następują. W wypadku, gdy w banku emisyjnym zmniejszają się zapasy złota, musi on zmniejszyć obieg banknotów, w rezultacie skurczyć udzielone przez siebie kredyty i albo wprost podwyższa swoją stopę procentową, albo też sam fakt zmniejszenia kredytów przez bank emisyjny wywołuje podwyższenie stopy procentowej na rynku pieniężnym.

A więc ruch złota jest wskaźnikiem dla banku emisyjnego, czy suma udzielonych przez niego kredytów nie jest nadmierna. Sygnałem zmiany polityki kredytowej staje się odpływ złota lub dewiz z banku emisyjnego.

Bilans płatniczy.

niem deprecjacji. Polska przy reformie Bank emisyjny kraju o czynnym walutowej z 1927 r. posługiwała się bilansie płatniczym uzyskuje prawo do również metodą dewaluacyjną, zmienia-złota, a bank emisyjny kraju o b i e r- jąc swą stopę menniczą, czyli nym bilansie płatniczym traci je. ilość wybijanych z kilograma monet, I istotnie, w systemie waluty złotej ta- z 3444,44 na 5924,44.

Stałość waluty i jej deprecjacja.

Waluta oparta na złocie wiąże system Dopóki banknot jest wymienialny na pieniężny jednego kraju z systemem złoto (chociażby z ograniczeniami), moż-pieniężnym innego kraju, posiadającego na zań nabyć tyleż towaru, co za odpo-również walutę opartą na złocie. Dzięki wiadającą mu ilość złota. Z chwilą jed-niej ruch złota z kraju do kraju wy- nak; gdy banknotu nie można wymie-równuje saldo bilansu płatnicze- nić na złoto, publiczność traci doń za-go. Złoto bowiem dopływa do kraju ufanie i stara się go jak najprędzej wówczas, gdy bilans płatniczy tego kra- pozbyć. Ten, kto wzamian za banknot ju jest czynny, t. zn. gdy kraj więcej ma dać towar, czyni to niechętnie, żą-sprzedał towarów i usług zagranicy, wię- da coraz więcej banknotów za ten to-cej otrzymał kredytów od zagranicy war. Ceny towarów w pieniądzu papie-(lub spłat dawniej przez siebie udzie- rowym rosną, gdy ceny w złocie w bank-lonych kredytów), wreszcie więcej otrzy- notach innych krajów pozostają bez mał od zagranicy pieniędzy z innych zmiany, a nawet zniżkują. Następuje tytułów (z przekazów emigrantów, z ru- deprecjacja banknotu, t. zn. staje chu turystycznego), niż sam musiał za- się on wymienialny na coraz mniejszą płacić zagranicy za przywiezione towa- ilość złota, towarów lub walut obcych, ry i otrzymane usługi, z tytułu udzielo- Ten spadek wartości banknotu może go nych przez siebie kredytów zagranicy uczynić wogóle nieprzydatnem narzę-(lub spłat dawniej przez zagranicę dziem wymiany. Dewaluacja jest udzielonych mu kredytów), wreszcie niż to ustalenie nowej jednostki monetar-musiał zapłacić zagranicy z innych ty- nej na niższym poziomie niż poprzednie, tułów (przekazy immigrantów, ruch tu- Dewaluacja jest formalnem stwierdze-rystyczny)

Działalność banku emisyjnego.

KB

Osady lodowcowe.

Składniki niesłowiańskie.

Przemysł.

Impresjoniści.

Dtga

W jakich czynnościach dokonuje się poznawanie bezpośrednie.

Nazwy okresów przedhistorycznych.

Promieniowanie elektromagnetyczne.

Ochrona pracy.

Człowiek współczesny a pustynia.

Podłoże polityczne.

Kultura romantyczna.

Rozmnażanie wegetatywne.

Zadania sztuki rzeźbiarskiej.

Organizacja samorządu.

Współczesne dążenia w dziedzinie rozwoju silników.

Powierzchnia Słońca.

Gałęzie socjologji.

Niespodzianka kalifornijska.

ty

Dokształcanie po szkole powszechnej.

Kultura Tatarów. Prądy polityczne.

To samo oczywiście dzieje się na

Droga doprowadzenia pokarmu do żołądka.

Pod względem wielkości obsiewu z po- sokość plonów

221

Nizina Angielska — kolebka imperjum brytyjskiego.

(z nich na pierwszem miejscu należy przytoczyć for

Kierunki gospodarczego i politycznego rozwoju Włoch.

Społeczeństwo i wojsko.

Widzenie położenia przedmiotów w przestrzeni.

Sejsmografy.

ucho-moaetmve

«JH** ’’

>>»,

d.

i\ i !

f KRAKÓW

Działalność banku emisyjnego.

Bank emisyjny uprawniony jest do emitowania banknotów na następujące cele: na zakup złota, względnie dewiz, wymienialnych na złoto (przy systemie waluty dewizowo-złotej ), na udzielenie pożyczki państwu — w granicach przewidzianych przez ustawę, na dyskonto weksli (-» Banki, I, 549), na pożyczki pod zastaw papierów wartościowych. W ten sposób bank sam stwarza sobie kapitał. Gdy każdy inny bank może mieć kapitał tylko w ten sposób, że dostarczą mu go jego akcjonarjusze, albo że publiczność złoży w banku wkłady, od których trzeba płacić procent, bądź że bank pożyczy od innego banku pieniądze — również na procent, jeden bank emisyjny może sam sobie stworzyć kapitał przez emisję banknotów.

Banki emisyjne dyskontują tylko pierwszorzędne weksle i opiewające na krótkie terminy. Fakt, że ktoś ma kredyt w banku emisyjnym, dobrze świadczy o jego wypłacalności. Z usług banku emisyjnego korzystają przedewszyst-kiem banki prywatne, które zdyskontowane przez siebie klientom weksle redyskontują w banku emisyjnym w chwili, gdy potrzeba im gotówki. Stąd też bank emisyjny jest jakby „bankiem banków“.

Wpływ banku emisyjnego na życie gospodarcze.

Fakt, że bank emisyjny ma kapitał darmo, nakłada nań pewne obowiązki. Bank bowiem może regulować wysokość stopy procentowej w kraju. Nie ponosząc kosztów zdobycia kapitałów, może zmieniać wysokość pobieranych przez siebie odsetek, może wpływać na to, czy kredyt będzie w kraju drogi czy tani, czy będzie się wobec tego opłacało zaciągać pożyczki, aby dokonywać różnych transakcyj przemysłowych i handlowych, czy też nie.

Jak to wygląda w praktyce?

Wyobraźmy sobie, że bank emisyjny udzielił kredytów na sumę 500 milj. zł. i że od tych kredytów pobiera 5°/₀ w stosunku rocznym. Wyobraźmy sobie także, że w pewnej chwili bank emisyjny podwyższa swoją stopę dyskontową z 5°/0 na 6°/₀. Cóż się wtedy dzieje? Wszystkim tym klientom banku emisyjnego, których transakcje, dokonane za pożyczone pieniądze, dają zysk mniejszy niż 6°/₀, przestaje się opłacać korzystanie z tego kredytu. Muszą oni go spłacić i albo zlikwidować swe interesy, albo szukać tańszego kredytu gdzie indziej. Możliwe jest, że można było otrzymać tańszy kredyt poza bankiem emisyjnym, ale z chwilą, kiedy zjawiają się dotychczasowi klienci banku emisyjnego w poszukiwaniu kredytów, popyt na kredyt rośnie, a jednocześnie podnosi się jego koszt, wzrasta stopa procentowa od pożyczek. W rezultacie część klientów musi zrezygnować z kredytu wogóle, przestaje on im się opłacać, a w związku z tern rezygnują też z dokonania trans-akcyj, które przynoszą zysk mniejszy, niż wynosi koszt kredytu. Ogólne rozmiary kredytu zatem kurczą się, a wraz z niemi kurczą się w pewnym stopniu i rozmiary obrotów przemysłowo-handlowych, kurczy się obieg środków płatniczych, pieniędzy.

Wyobraźmy sobie teraz sytuację odwrotną: że bank emisyjny obniża swoją stopę dyskontową z 5°/₀ na 4°/₀. Kredyt w banku emisyjnym zaczyna się opłacać również tym, których transakcje dają mniej niż 5°/₀ zysku, byleby dawały więcej niż 4°/₀. Do banku emisyjnego zjawiają się nowi klienci, zgłaszając się po kredyt, a dotychczasowi chętniej rozszerzają swoje transakcje i powiększają swoje zadłużenie w banku emisyjnym. Banki prywatne, które redyskontują swoje portfele wekslowe w banku emisyjnym, mogą swoim klientom znowu

mniej liczyć za kredyt, bo same mniej inflacyjnej jest wzrost cen, skutkiem bankowi emisyjnemu za kredyt płacą, polityki deflacyjnej — spadek cen. Gdy Ogólne rozmiary kredytu się rozszerza- państwo prowadzi politykę zmierzającą ją, a wraz z niemi rozszerzają się w pew- do obniżenia ogólnego poziomu cen, mó-nym stopniu i rozmiary obrotów prze- wimy o polityce deflacyjnej, gdy usi-mysłowo-handlowych, wzrasta obieg łuje wywołać zwyżkę cen — o polityce środków płatniczych, pieniędzy. Oczy- inflacyjnej. Narzędziem polityki defla-wiście, nie trzeba zapominać, że koszt cyjnej są obniżki podatków i opłat pu-kredytu jest tylko częścią wszystkich blicznych, taryf kolejowych, pensyj kosztów własnych. Im mniejszą część urzędniczych i t. d. Narzędziem poli-tych kosztów stanowi koszt kredytu, tern tyki inflacyjnej są duże zamówienia mniejszy też wywiera wpływ jego państwowe, spłata kredytów przez pań-zmiana.

stwo i t. d.

O hiper inflacji mówimy wówczas, gdy wzrost obiegu środków Bank emisyjny może więc prowadzić płatniczych postępuje niezmiernie szyb-pewną politykę kredytową : i n f 1 a c y j- ko, pieniądz szybko traci na wartości ną lub deflacyjną. Inflacja kre- i przestaje spełniać swoje właściwe dytowa wywołuje wzrost obiegu wszel- funkcje. Często zaczyna go wówczas kiego rodzaju pieniędzy (środków płat- zastępować bądź jakiś towar, bądź pie-niczych), deflacja — zmniejszenie tego niądz zagraniczny. Np. w Polsce w cza-obiegu.

Inflacja jest to wzrost perinflacji rozpowszechniły się trans-obiegu środków płatniczych akcje w dolarach i funtach szterlingach większy niż wzrost obrotów, oraz w korcach żyta.

Polityka inflacyjna jest polityką, która do tego zmierza.

Deflacja jest to zmniejsze-nie obiegu środków płatniczych większe niż zmniejszę- tanie : nie się obrotów.

Polityka deflacyjna zmierza do tego dyskontową, a kiedy ją obniżyć?

Na to pytanie mogą być dwie odporna się równolegle i proporcjonalnie do wiedzi. Jedna, głosi, że bank emisyjny zmian w obrotach, wówczas niema ani winien dostosowywać się do sytuacji inflacji, ani deflacji.    na rynku pieniężnym. Była to opinja

Klasycznem narzędziem polityki ban- powszechnie panująca przed wojną, ku emisyjnego jest właśnie stopa dyskon- a i dziś przeważa ona wśród kierowni-towa. Gdy bank obniża stopę dyskon- ków banków emisyjnych. Gdy zatem tową, oznacza to, że oddziaływa na ry- bank emisyjny spostrzeże, że koszt kre-nek w kierunku inflacyjnym, gdy pod- dytu na rynku wzrasta, winien podnieść nosi ją — oddziaływa w kierunku de- i swoją stopę dyskontową, inaczej bowiem wszyscy będą do niego zgłaszać O polityce inflacyjnej czy deflacyj- się po kredyt — jako do najtańszego nej mówimy również w odniesieniu do źródła — i w rezultacie bank będzie polityki państwowej. Skutkiem polityki musiał przekroczyć dozwoloną statutem

Polityka kredytowa banku emisyjnego.

właśnie celu.

Gdy ilość środków obiegowych zmie-

flacyjnym.

się takiej (w latach 1922—1924) hi-

Różne poglądy na zadania banku emisyjnego.

A teraz nasuwa się bardzo ważne py-kiedy bank emisyjny powinien podwyższyć stopę

granicę emisji banknotów, albo też sta- ich części nie będzie mógł wymienić na nie się bezpośrednim kredytodawcą złoto czy pieniądze zagraniczne. Musi ogromnej części transakcyj w kraju więc nastąpić deprecjacja pieniądza i obarczy się eałem ryzykiem z tern krajowego. Ale ta konsekwencja bynaj-związanem. Gdy bank emisyjny spo- mniej nie przeraża zwolenników oma-strzeże, że koszt kredytu na rynku ma- wianej szkoły, przeciwnie, spodziewają leje, winien obniżyć i swoją stopę dys- się, że spadek waluty przyniesie krajo-kontową, inaczej bowiem wszyscy prze- wi istotne korzyści gospodarcze. Przestaną zgłaszać się do niego po kredyt — widują, że jeśli obniżymy kurs pienią-jako do najdroższego — i wr rezultacie dza, to krajowe ceny towarów w sto-bank będzie wyłączony prawie zupełnie sunku do cen zagranicznych obniżą się z transakcyj w kraju. Takie oderwanie o tyle, że wzrosną możliwości eksporto-się banku emisyjnego od obrotów go- we, a więc możliwości zatrudnienia spodarczych miałoby i ten skutek, że większej ilości robotników. Na argu-bank straciłby odczucie sytuacji na ment, że spadek waluty powoduje wzrost rynku i mógłby poprowadzić niewłaści- kosztów robocizny w kraju, odpowiadają, że wzrost ten jest powolniejszy

wą politykę kredytową.

do wzrostu cen.

Niewątpliwie zagadnienie to jest jed-

w’zrosną w takim samym stopniu, jak

Zasadą niewzruszalną tej i następuje z opóźnieniem w stosunku polityki jest utrzymanie stałości waluty. Pieniądz — powiadają zwolennicy takiej roli banku emi- nem z najtrudniejszych w ekonomji. Na-syjnego — jest podstawą wszystkich rzuca się jednak odrazu wniosek, że obrotów gospodarczych, musi więc sam zysk, jaki wytwarza się naskutek dewa-być stały, inaczej bowiem wprowadza się luaeji pieniądza, jest zyskiem wybitnie do całego życia społecznego element nie- przejściowym, t. zn. trwa on dopóty, pope wności, uniemożliwia się wszelkie póki inne kraje nie obniżą wartości przedsięwzięcia na dalszą metę, zabija swego pieniądza, względnie dopóki ko-się oszczędność, ułatwia doraźne speku- szty produkcji we własnym kraju nie lacje.

mu-

T. Sławiński.

Przeciw tej tezie występują niektó- ceny- Po Pewnym czasie inne kraje rzy ekonomiści anglosascy (J. M. Key- sz4 również obniżyć wartość swego pie-nes, Mc. Kenna) i skandynawscy (G. ni4<lza, albo też zamknąć granicę przed Cassel), którzy chcą zwalczyć zastój dopływem towarów z krajów o walucie życia gospodarczego przez potanienie zdeprecjonowanej, kredytu. A więc żądają, aby bank emisyjny utrzymał jak najniższą stopę dyskontową i dyskontował jak najwięcej Literatura: W każdym podręczniku weksli. Jeśli* weksli do dyskonta za- ekonomji politycznej znajdują się rozdziały

braknie żadaia zakunvwania nrzez bank Poswl§cone zagadnieniom pieniądza. Z dzieł orakme żądają zakupywania pizez bank specjalnych wymienić trzeba wszystkie pra-

wielkich ilości papierów wartościowych, ce prof. P. Młynarskiego i pracę

aby Ja _ najwięcej pieniędzy znalazło prof. H. Tennenbauma: „Struktura

się w obiegu. Wtedy ceny pójdą wgórę, gospodarstwa społecznego Polski“, II t.

wzrosną zyski i zatrudnienie, skończy (praca trudniejsza).

się zastój gospodarczy.

Oczywiście, wielka ilość banknotów w obiegu odrazu uwidocznia publiczności, że bank emisyjny nawet drobnej

PIERWOTNIAKI. (Tabl. 5—6). Na podstawie znajomości zwierząt tkankowych, z któremi się naokoło stykamy, a które złożone są z ogromnie wielkiej ilości komórek, skłonni jesteśmy sądzić, że pierwotniaki to istoty bardzo proste i nieskomplikowane. Tak jednak nie jest !

Komórka ciała (-> Komórka) zwierzęcia tkankowego jest naogół prosta, wyspecjalizowana do pewnej, właściwej danej tkance funkcji, naokoło bowiem istnieją inne tkanki, spełniające inne, do życia zwierzęcia niezbędne zadania.

Komórka ciała wymoczka natomiast, spełniająca wszystkie funkcje życiowe: odżywianie, rozmnażanie, oddychanie, funkcje ruchowe i t. p., jest nadzwyczaj wszechstronnie i — zależnie od różnych warunków bytu — rozmaicie rozwinięta.

Budowa.

Gdy pominiemy wiele odróżniających poszczególne grupy cech, ciało pierwotniaka przedstawia się w ogólnym zarysie jako komórka plazmatyczna, zawierająca wewnątrz jądro, podobnie jak komórki ciała tkankowców. Jądro jest bądź pojedyńcze, bądź złożone z dwu części, t. zw. makron ukleusa i spełniającego funkcje związane z rozmnażaniem — mikron ukleusa.

Ciało pierwotniaków otacza błonka zwana pellikulą, wzmocniona niekiedy sztywnemi beleczkami czy płytkami, tworzącemi nieraz piękne, do rycerskich hełmów podobne, jmncerzyki lub kolczaste szkieleciki (tabl. 5, ryc. 5).

Pierwotniaki wykazują bardzo wielką rozmaitość w sposobie poruszania się. U bardzo wielu z nich (wiciowce) jako organ ruchu występuje jedna lub pewna ilość długich wici (tabl. 5, ryc. 1—5), inne (korzenionóżki) poruszają się przy pomocy plazmatycznych wypustek ciała, t. z w. niby nóżek (tabl. '5, ryc. 6—11), inne (wymoczki) przy pomocy bardzo licznych rzęsek, gęsto pokrywających ich ciało (tabl. 6, ryc. 3—10). Rzęski wymoczków osadzone są na t. zw. ciałkach podstawowych, połączonych z sobą cienkiemi, oplataj ącemi ciało 'wymoczka włókienkami (tabl. 6, ryc. 7). Rola tych włókienek polega zapewne na przewodzeniu podrażnień i uzgadnianiu ruchu rzęsek ; spełniałyby one zatem rolę układu nerwowego tkankowców. Zupełnie odrębny sposób poruszania się wykazują pasorzytnicze pierwotniaki, należące do sporowcówr, t. zw. gregari-ny. Jest to mianowicie sposób, który możnaby nazwać rakietowym, polegający na wyrzucaniu poza siebie pewnej wydzieliny, dzięki czemu ciało porusza się naprzód (tabl. 6, ryc. 2).

Odżywianie.

Wśród pierwotniaków znajdują się formy (niektóre wiciowce) posiadające zielony barwnik, mogące się więc odżywiać prostemi substancjami, ulegające-mi syntezie pod wpływem promieni słonecznych (tabl. 5, ryc. 1). Odżywianie przedstawia się tu zatem tak, jak u roślin. Niektóre inne wiciowce żyją w symbiozie z zielonemi algami (niższe rośliny), które za nie tej syntezy dokony-wują. Inne pierwotniaki odżywiają się pokarmem gotowym, a więc: bakterja-mi, obumarłemi cząstkami roślin i zwierząt, niższemi roślinami, jak glonami i okrzemkami — wreszcie innemi pierwotniakami.

Również i sposób pobierania pokarmu przez pierwotniaki jest bardzo rozmaity: niektóre, jak np. ameby, otaczają wprost pokarm swem bezkształtnem ciałem i wewnątrz go trawią (tabl. 5, ryc. 6), inne wsysają go specjalnemi ssawkami (tabl. 6, ryc. 11), inne odżywiają się za pośrednictwem gęby, otoczonej u wymoczków rzęskami lub błonami falującemi, napędzającemi do niej pokarm.

//

,N

Jako organy wydalnicze występują u wielu pierwotniaków t. zw. wodniczki tętniące, które napełniają się wydziela-nemi przez organizm cieczami i za pośrednictwem otworka na powierzchni ciała wydalają je nazewrnątrz.

Pasorzyty.

Zupełnie swoisty sposób życia i odżywiania się wykazują bardzo liczne pierwotniaki pasorzytnicze. Są wśród nich pasorzyty zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne, żyjące zarówno w komórkach zwierząt wyższych (np. w krwinkach), jak i w ich tkankach, czy wreszcie w organach, w wątrobie, jelicie i t. p.

Odżywiają się one w znacznej mierze drogą osmozy, wchłaniając powierzchnią ciała (poprzez pellikulę) rozpuszczone pokarmy. Pasorzyty organów posiadają bardzo często specjalne urządzenia zabezpieczające je przed ewentu-alnem spłókaniem, naprzykład ze ścianek jelita żywiciela wraz z jego pokarmem lub ze skrzeł z wodą. Są to haki, kolce lub przyssawki (tabl. 6, ryc. 4).

Liczne występowanie pasorzytniczych pierwotniaków zapewnia ich rozwój, niekiedy bardzo skomplikowany, a prowadzący do produkcji wielkiej masy potomstwa. Jako stad ja rozwojowe u wielu z nich występują t. zw. „spory“, czyli kapsułki, w których zamknięty „zarodek“ przebywać może czas dłuższy nawet w niekorzystnych dla siebie warunkach i tern łatwiej dostawać się do innych, zdrowych jeszcze organizmów (tabl. 6, ryc. 1).

Podobne do spor stadja znajdujemy u bardzo wielu pierwotniaków wolno-żyjących (niepasorzytniczych) w postaci t. zw. cyst, będących niejako ich oprzędami. Cysty takie po wyschnięciu mogą być łatwo przenoszone z miejsca na miejsce, choćby z kurzem przez wiatr, co sprawia, że pierwotniaki są bardzo „kosmopolityczne“ i występują, niezależnie od kraju i części świata, wszędzie, gdzie znajdą odpowiednie warunki bytu, a więc w wodzie, wilgotnej ziemi, mchu (nawet na dachach), pochwach liści roślin i t. p.

Rozmnażanie.

Do wielkiego rozpowszechnienia pierwotniaków przyczynia się bardzo intensywne ich rozmnażanie. Taki naprzykład powszechnie znany pantofelek, mnożący się przez podział każdego osobnika na 2 potomne raz w ciągu doby, daje po tygodniu 128 okazów, po 2 tygodniach 16.384, zaś po miesiącu może się wykazać 1.071.188.224 potomkami, będącymi coraz dalej dzielącemi się i dorastaj ą-cemi jego połówkami. Przy pomocy tablic logarytmicznych można obliczyć, jaką masę osobników da on po roku nieustannych podziałów (będzie to liczba 110 cyfrowa), założywszy, że żaden z potomków nie zginie „śmiercią tragiczną'“, gdyż właściwie wymoczek nie ginie nigdy śmiercią naturalną, dzieli się tylko na coraz więcej osobników.

Taki podział pierwotniaka (ryc. 2 B) odbywa się w ten sposób, że dzieli się

s'r

N v»,

Ryc. 2. A — konjugacja wymoczków. B — podział wymoczka. N — makronukleus, n — połówki mi-kronukleusa.

tykany.

naprzód mikronukleus (o ile go pierwotniak-posiada), potem makronukleus, wreszcie całe zwierzę.

Nie jest to jednak jedyny sposób rozmnażania się pierwotniaków ; wiele z nich zamyka się w „cyście“ i rozpada na wiele mniejszych, później dorastających osobników potomnych. Niektóre pierwotniaki mnożą się również drogą pączkowania, np. hydry. Ten sposób szczególnie często występuje u form osiadłych, nieruchomych, i wówczas młody pączek, zaopatrzony w organy ruchu. ma możność emigrowania na inne miejsce.

Podział pierwotniaków poprzedzany bywa niekiedy przez tak zwaną kopulację, czyli zlanie się dwu osobników w jedną całość, co odpowiada łączeniu się plemnika z jajem u zwierząt tkankowych, lub też przez występującą np. u wymoczków t. zw. konjugację. Kon-jugacja polega na zetknięciu się dwu osobników i wzajemnej wymianie części mikronukleusa, poprzedzonej skompliko-wanemi procesami (ryc . 2 A). Po takiej wymianie osobniki rozłączają się i dzielą normalnie. Osobniki biorące udział w kopulacji bywają równe, jednakowe, bądź też różne i wówczas występuje już pewien podział na płci, nieczęsto naogół wśród pierwotniaków spo-

Z. Raabe.

Psychologja

zwierząt jednokomórkowych.

Niezbędnym warunkiem istnienia jakiegokolwiek życia psychicznego jest możność odczuwania różnorodnych wpływów i działań otaczającego świata. U człowieka służą do tego celu narządy zmysłów. Jak wiemy, każdy bodziec zewnętrzny może być pochwycony tylko zapomocą specjalnego, nastawionego na ten bodziec aparatu odbiorczego. Oko jest niewrażliwe na dźwięk, a ucho nie może odczuwać światła, musi istnieć określony stosunek pomiędzy budową, urządzeniem narządu odbiorczego a naturą odbieranych przezeń wpływów.

Czy pierwotniaki mają narządy zmysłów?

Pierwotniaki nie posiadają właściwych narządów zmysłów, jednakże mają szereg urządzeń służących do odbierania niektórych wpływów zewnętrznych. Rozważymy najpierw, jakie zjawiska świata otaczającego mogą być odczute przez pierwotniaki.

Znany powszechnie wymoczek, zwany wirczykiem, ma ciało w kształcie kieliszka, osadzone na długiej, kurczliwej łodyżce. Jego szeroka tarcza oko-łogębowa (tabl. 6, ryc. 5) okolona jest długiemi, ruchliwemi rzęskami. Jeśli lekko dotkniemy tej tarczy cieniutką igłą szklaną, łodyżka kurczy się szybko, zwijając się na podobieństwo korkocią-ga. Zwróćmy uwagę na ten ważny fakt, że dotknęliśmy ciała wymoczka, a skurczyła się jego łodyżka, której nie podrażnialiśmy wcale. Podrażnienie ciała zostało w jakiś sposób przekazane łodyżce, musi więc istnieć pomiędzy niemi pewien łącznik. Jeśli dotknę końcem palca przedmiotu gorącego, ręka cofnie się szybko. Jednakże mięśnie, których skurcz spowodował cofnięcie się ręki, nie zostały oparzone; otrzymały one podrażnienie drogą okólną, przez włókna i komórki systemu nerwowego (-» Nerwy). W ostatnich czasach opisano u wymoczków zawiły system włó-kienek, położonych na powierzchni ciała i służących prawdopodobnie do przewodzenia podrażnień. Jest to pewien odpowiednik naszego systemu nerwo wego. Zatem wymoczek odczuwa po drażnienie dotykowe, reaguje na nie ruchem oraz posiada łącznik pomiędzy aparatem odbiorczym a wykonawczym Inaczej mówiąc, wymoczek posiada zmysł dotyku.

Wiele pierwotniaków reaguje na światło. Np. wiciowiec Euglena płynie zwykle ku światłu (tabl. 5, ryc. 1). Tym razem mamy do czynienia z prawdziwym narządem zmysłów, z rodzajem malutkiego oczka, mającego postać plamki czerwonej, położonej na samym przodzie ciała pierwotniaka. Gdy zapomoeą bardzo wąskiej wiązki światła podrażnimy tylko to oczko, Euglena zwróci się ku światłu, gdy zaś podrażniamy inne punkty ciała, nie oświetlając oczka, pierwotniak nie będzie wcale reagował na światło. Niewątpliwie oczko służy do odbierania podrażnień świetlnych. Jednakże kierunek ruchu zmienia się dzięki zmienionej działalności ruchliwej wici, która jest narządem pływania. Wić sama jest na światło zupełnie niewrażliwa, ale jest ona bardzo wrażliwa na bodźce, które zostały jej doprowadzone od oczka. Zatem raz jeszcze mamy narząd odbiorczy, narząd wykonywujący reakcję oraz jakieś urządzenie, które łączy obydwa.

Specjalny zmysł chemiczny wymoczków.

Wymoczek zwany pantofelkiem (tabl. 6, ryc. 3) płynie w kierunku kropli wpuszczonego na szkiełko słabego kwasu, ale cofa się gwałtownie, jeśli zastąpimy kwas ciałem o reakcji zasadowej. Jeśli na szkiełku umieścimy kropelkę tuszu, ujrzymy wyraźnie, iż od tuszu ku zbliżającemu się pierwotniakowi wysuwa się długi język, którego wierzchołek wpada do wgłębienia okołoust-nego wymoczka. Płynący pierwotniak wytwarza bowiem zapomoeą swych rzęsek wir wodny, który wciąga wszelkie zawieszone w wodzie drobne cząstki. W ten sposób wymoczek otrzymuje jakby próbki wrody ze swego otoczenia. Gdy próbka taka przyniesie cząsteczki jakiegoś ciała zasadowego, wymoczek skręca raptownie o duży kąt i oddala się szybko. Skręca zaś dlatego, że rzęski powierzchni jego ciała zmieniają kierunek swoich uderzeń. Znowu więc stwierdzamy, że podrażniony został jeden punkt ciała — wgłębienie okołogę-bowe — a odpowiadają na podrażnienie rzęski całego ciała, które same z działającym bodźcem chemicznym nie zetknęły się wcale. Wgłębienie około-ustne pełni rolę narządu do odbierania wpływów chemicznych, powstałe zaś podrażnienie zostaje przekazane rzęskom.

Czy pierwotniaki mają pamięć?

Poprzestaniemy na tych kilku przykładach. Wynika z nich jasno, że pierwotniaki mają możność poznania na swój sposób znacznej części otaczającego je świata. Zachodzi jednak dalsze pytanie, czy otrzymane w ten sposób wrażenia wiążą się z sobą w jakąś całość, bez której istnienie życia psychicznego jest nie do pomyślenia. Niezbędnym warunkiem istnienia życia psychicznego jest obecność pamięci. A czy pierwotniaki posiadają pamięć? Czy mogą uczyć się czegoś?

Pewne fakty przemawiają za tem. Wspomniany już wirczyk jest bardzo wrażliwy na wstrząsy mechaniczne, na które odpowiada natychmiastowym skurczem łodyżki. Jeśli jednak będziemy go wstrząsali raz po raz w ciągu dłuższego czasu, skurcze będą coraz słabsze, aż wreszcie wirczyk przestanie reagować na wstrząśnienia. Wirczyki siedzą nieraz na powierzchni ciała drobnych skorupiaków słodkowodnych. Szybko pływający skorupiak wstrząsa niemi i miota na wszystkie strony, a jednak wirczyki nie kurczą się wcale. Jest to najwyraźniej przyzwyczajenie się do określonej podniety, co jest możliwe jedynie w przypadku posiadania pamięci.

Bardzo ciekawe zjawiska tego rodzaju obserwowano u bliskiego krewniaka wirczyka, wymoczka z rodzaju Stentor (tabl. 6, ryc. 6). Stentor przyczepia się zwykle do przedmiotów podwodnych i przez długi czas pozostaje na miejscu, choć może w każdej chwili oderwać się i odpłynąć. Rzęski jego tarczy okołogębowej wprawiają wodę w ruch wirowy, co, podobnie jak u pantofelka, sprowadza zawieszone w wodzie cząstki do otworu gębowego. Cząstki pokarmowe zostają połknięte, cząstki obojętne lub drażniące — odrzucone. Gdy Stentor wyciągnie swoje ciało i puści w ruch rzęski, skierujemy zapomocą mikroskopowej pipetki prąd drobno roztartego karminu z wodą na tarczę gębową pierwotniaka. Przez jakiś czas wymoczek będzie pobierał karmin i połykał go. Jednak w pewnej chwili rzęski okołogębowe odwrócę kierunek swoich uderzeń i spowodują powstanie prądu wstecznego, który odrzuci cząstki karminu, zamiast sprowadzać je. Odwrócenie prądu trwa jedną chwilę i zaraz potem cząstki karminu ponownie spadną na tarczę gębową. Teraz Stentor próbuje drugiego sposo-sobu, aby uwolnić się od dokuczliwych cząstek. Pochyla się on cały i odwraca na bok, aby karmin go nie dosięgał. Przesuwamy się jednak z pipetką i dalej puszczamy karmin. Następuje reakcja trzecia: cały wymoczek kurczy się silnie, zamyka tarczę gębową i staje się dla karminu niedostępny. Ale w tym stanie nie może on przebywać długo; po pewnej chwili wyprostowuje się też zpowrotem i uruchamia rzęski. Jak teraz zachowa się wymoczek względem karminu? Jest on w tern samem położeniu, co na początku całej obserwacji, a i karmin pozostał karminem. Należy więc spodzieWać się, że odwróci on kierunek bicia rzęsek. Jednak Stentor bynajmniej tego nie robi, lecz skoro tylko spadną na jego tarczę gębową pierwsze cząstki karminu, natychmiast kurczy się on znowu. Wymoczek postępuje tak, jakby pamiętał, że poprzednia próba z odwróceniem rzęsek była bezskuteczna. Jeśli w dalszym ciągu uporczywie działamy karminem, pierwotniak nie będzie wcale kurczył się raz po raz, lecz ucieknie się do czwartego sposobu, najradykalniejszego : oderwie się od podłoża i poprostu odpłynie! To zachowanie się wymoczka jest wysoce zastanawiające. Karmin daje stałe, niezmienne podrażnienie, a reakcja jest coraz inna. Więc skoro bodziec nie zmienił się, a w reakcji zachodzą zmiany, zmienił się widocznie sam wymoczek. Nie powtarza on poprzednich prób, skoro te okazały się bezskuteczne, lecz reaguje wszystkiemi dostępnemi mu sposobami, aż do ucieczki włącznie. Postępuje on tak, jakby pamiętał wynik wszystkich próbi poprzednich.

Faktów tego rodzaju znamy cały szereg. Nie można jednak twierdzić, aby dowodziły one bezwzględnie istnienia pamięci u pierwotniaków. Można powiedzieć np., że Stentor w swem życiu eodziennem nieraz styka się z taką sytuacją, jak w doświadczeniach z karminem; przyniesiony np. przez wiatr kurz osiada także w wodzie właśnie w postaci takich drażniących bezużytecznych cząstek. W tym razie wymoczek może posiadać pewną stałą umiejętność działania, które spełnia mechanicznie, bez udziału pamięci. Być może, że tak jest istotnie. Ale z drugiej strony coraz więcej faktów wskazuje na to, iż pierwotniaki są istotami niezmiernie skomplikowanemi, zarówno w swej budowie, jak w czynnościach życiowych. Odkryto bardzo wiele nowych narządów ciała wymoczków, obserwowano szereg nieznanych dotąd czynności i jest wprost nie do pomyślenia, aby tak zawiłe istoty nie posiadały wcale życia psychicznego. Trudności badania tych spraw są olbrzymie i dlatego tylko nie posiadamy jeszcze w tej dziedzinie zupełnie jasnych danych. Skoro jednak zostanie stwierdzony niewątpliwy fakt istnienia pamięci u pierwotniaków, stanie się pewne, że istoty te muszą posiadać zdolność nabywania doświadczenia, zdolność wiązania i kojarzenia z sobą różnorodnych wrażeń.

J. Dembowski.

J. Dembowski: Historja naturalna jednego pierwotniaka, Warszawa 1924 i J. Dembowski: W poszukiwaniu istoty życia. Warszawa, Mathesis Polska, tom IX.

PIEŚŃ. Od najdawniejszych czasów człowiek tworzył pieśni. Pieśnią wyrażał radość w tańcu i zabawie; pieśnią dodawał sobie ochoty do pracy, zwłaszcza wykonywanej zbiorowo. Z pieśni czerpał zapał i odwagę wojenną; w pieśni dawał wyraz swym uczuciom, swej dobrej i złej woli. Pieśnią wreszcie uświetniał wszelkie uroczystości rodzinne, obrzędy i zwyczaje.

Pieśń ludowa.

Każdy naród posiada bardzo wiele pieśni, związanych z różnemi okolicznościami życia jednostkowego i zbiorowego. Śpiewane są one powszechnie przez lud i przekazywane tradycją ustną z pokolenia na pokolenie. Obejmujemy je ogólnie nazwą pieśni ludowej.

Wśród pieśni ludowych istnieje wiele bardzo dawnych. Przeważnie jednak nie wiemy, kiedy i gdzie powstały. Nie wiemy również po największej części, kto je ułożył. O niektórych tylko możemy domyślać się tych szczegółów na podstawie ich treści.

Pewne pieśni ludowe rozpowszechnione są nietylko w jednym kraju, lecz u całej grupy narodów z sobą spokrewnionych (np. słowiańskich, romańskich) lub z sobą sąsiadujących (np. Rusini i Rumuni). Ponieważ jednak słowa pieśni ludowych przekazywane są zawsze ustnie wraz z melodją, przeto nic dziwnego, że jedna i ta sama pieśń nietylko u różnych narodów, lecz nawet w różnych okolicach tego samego kraju wykazuje niejednokrotnie liczne odmiany, czyli warjanty tak w słowach, jak i w melodji.

Polska pieśń ludowa.

Polskie pieśni ludowe są bardzo liczne i bardzo rozmaite. Podzielić je można na: 1. obrzędowe rodzinne (np. weselne) i doroczne, związane ze świętami (np. kolędy) lub uroczystemi obrzędami (np. dożynki), 2. powszechne (np. dumy, pieśni miłosne i zalotne, kołysanki, pieśni taneczne), 3. zawodowe (np. flisackie, myśliwskie, górnicze, rzemieślnicze, żołnierskie), 4. dzielnicowe (np. góralskie, kujawskie) i 5, stanowe (np. mieszczańskie). Najstarsze pieśni ludowe polskie zachowały się wśród obrzędowych, jak np. weselna pieśń: „Oj, chmielu, chmielu“.

Bardzo obfitą grupę polskich pieśni ludowych stanowią tańce, a to krakowiak, mazur, kujawiak, oberek i i. Często są one tylko przyśpiewkami w tańcu, wykonywanym przy ich melodji. Wraz z samemi tańcami pieśni te rozpowszechniły się wśród wszystkich warstw społeczeństwa polskiego. Ogólnie znane są krakowiaki, np. „Krakowiaczek jeden miał koników siedem“, mazury, np. „Umarł Maciek, umarł“, oberki, np. „Uciekła mi przepióreczka“, kujawiaki, np. „Jedzie Jasio od Torunia“ i wiele innych.

Forma pieśni ludowej.

Pieśni ludowe posiadają najczęściej budowę zwrotkową, t. zn. że ta sama melodja powtarza się kolejno w każdej zwrotce, bez względu na zmieniający się charakter uczuciowy tekstu, zależny od treści. Budowę zwrotkową posiadają także zazwyczaj pieśni religijne, np. „Kiedy ranne wstają zorze“, i pieśni narodowe, np. „Boże, coś Polskę“. Pieśni takie, jak te dwie ostatnio wymienione, nie są pieśniami ludowemi w znaczeniu ścisłem, gdyż autorzy ich i daty ich powstania są nam znane. Są to t. zw. pieśni p o-p u 1 a r n e, które podobnie jak ludowe stanowią własność całego społeczeństwa i są przez różne jego warstwy w odpowiednich okolicznościach życia zbiorowego śpiewane. Taką pieśnią jest również mazurek Dąbrowskiego, czyli nasz hymn narodowy „Jeszcze Polska nie zginęła“. Słowa jego ułożył Józef Wybicki, a melodję przypisuje się Michałowi Kleofasowi Ogińskie-m u. Hymn ten posiada budowę zwrotkową z refrenem, t. zn. że po każdej zwrotce, śpiewanej na tę samą melodję, powtarza się jako refren ten sam tekst: „Marsz marsz, Dąbrowski“, posiadający swoją odrębną melodję. Również marsz „Pierwsza brygada“ ma taką budowę. Refrenem jest melodja do powtarzających się po każdej zwrotce słów⁷ : „My pierwsza brygada“.

Pieśń artystyczna.

Od pieśni ludowej odróżnić należy pieśń artystyczną. Jest ona formą muzyczną (-» Muzyka), która w historycznym rozwoju muzyki jako sztuki ulegała i ulega licznym przemianom. Pieśń artystyczna, tak religijna, jak i świecka, jest zawsze dziełem kompozytora, którego imię, narodowość i koleje życia są nam z reguły znane. Może ona być solowa lub chóralna, wyłącznie wokalna, czyli a capella, lub też wokalna z towarzyszeniem instrumentalnem (-»Muzyka).

Pieśni artystyczne starożytne i średniowieczne przeznaczone były bądź na jeden głos, bądź na chór unisono (—» Harmonja). W wT. XIV i XV rozwinęła się wt Europie pieśń artystyczna z towarzyszeniem instrumentalnem. W w. XVI natomiast nastąpił bujny rozkwit pieśni wielogłosowej a capella. W w. XVII i XVIII pieśń artystyczna jest rodzajem mniej" uprawianym. Szczególnem upodobaniem cieszy się wówczas pieśń, będąca częścią składową opery (-» Muzyka). Pieśń taka nosi nazwę a r j i. Ma ona zazwyczaj formę trzyczęściową, przyczem część trzecia jest powtórzeniem pierwszej, a środkowa jest od nich obu odmienna. Także i w w. XIX arja miała w operze miejsce uprzywilejowane. Oprócz słynnych aryj operowych włoskich znane są powszechnie u nas np. arje z oper Stanisława Moniuszki, jak: „Szumią jodły na gór szczycie“ lub „Gdyby ran-nem słonkiem“ z opery „Halka“.

W w. XIX pieśń artystyczna dochodzi do najwyższego rozkwitu. Najpiękniejsze utwory liryki poetyckiej (np. wiersze Mickiewicza, Słowackiego, Asnyka, Konopnickiej, Tetmajera i i., z niemieckich — wierze Goethego, Heinego, z francuskich — Verlaine’a, Baudelaire a i t. d.) stają się dzięki kompozycjom największych muzyków pieśniami artystycznemu Ten rozwój pieśni artystycznej datuje się głównie od Franciszka Schuberta, kompozytora wiedeńskiego z pierwszej ćwierci XIX w., który nietylko posługiwał się dawną pieśnią zwrotkową, lecz także tworzył samodzielnie formy pieśni, zwanej deklamacyjną lub charakterystyczną. W takiej pieśni melodja zmienia się zależnie od treści i nastroju uczuciowego poezji (np. słynne pieśni Schuberta do słów Goethego: „Erlkönig“, „Gretchen am Spinnrade“ i t. p.).

Obok Schuberta najwybitniejszymi twórcami niemieckiej pieśni artystycznej byli : Robert Schu m a n n, Jan Brahms, Hugo Wolff, Ryszard

S. Łobaczeioska.

Strauss i wielu innych. Pieśń artystyczna stała się od czasów romantyki ulubioną formą kompozytorów wszystkich narodów . U nas po pierwszych pieśniach Fryderyka Chopina (np. „Gdybym ja była słoneczkiem na niebie“), w których wyraźnie przebija się związek z melodjami polskiej pieśni ludowej, twórcą narodowej pieśni artystycznej stał się Stanisław Moniuszko. Po nim najwybitniejszymi pieśniarzami byli : Władysław Żeleński, Zygmunt Noskowski, Jan Gall, Stanisław Niewiadomski, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski i wielu innych. Bez przesady powiedzieć można, że każdy z kompozytorów polskich drugiej połowy w. XIX i z w. XX szczególnie wartościowemi dziełami wzbogacił właśnie nasz dorobek artystycznej pieśni, tak solowej, jak chóralnej (-» Muzyka polska).

Pieśń jako forma instrumentalna.

Oprócz pieśni w znaczeniu właści-wem, t. j. pieśni śpiewanej, wspomnieć należy także formę muzyczną pieśni, przeznaczoną do wykonania przez instrument, a nie przez głos ludzki. Już od w. XVIII taką pieśnią instrumentalną, zwykle trzyczęściową, była składowa część form cyklicznych : sonaty, koncertu, kwartetu smyczkowego i symfonji (—» Muzyka), wykonywana w tempie powolnem i odznaczająca się charakterem lirycznym. W w. XIX zaczęto tworzyć także samodzielne pieśni instrumentalne. Instrumentem, dla którego komponuje się takie pieśni, jest najczęściej fortepian, skrzypce lub wiolonczela. Instrument „śpiewa“ tu melo-dję, stąd utwory takie posiadają charakter szczególnie śpiewny. Niekiedy też podkłada się ich melodjom słowa, by wykonywać je wokalnie (np. Prelu-djum Chopina nr. 7, śpiewane ze słowami : „Ach, czemu sercu smutno“).

Jednym z pierwszych kompozytorów, który upowszechnił pieśń instrumentalną, był w okresie romantyzmu muzycznego Feliks Mendelsoh n-B a r-t h o 1 d y. Fortepianowe utwory swoje tego typu nazwał on „pieśniami bez słów“ (Lieder ohne Worte). Od tego czasu pieśń instrumentalna stała się bardzo popularna, pielęgnowana była powszechnie i jest do dzisiaj uprawiana przez kompozytorów pod rozmaitemi tytułami (np. barkarola, ballada, impresja, improwizacja, nokturn i t. p.) oraz pod nazwami programowemi (np. Roberta Schumanna : „Sceny dziecięce“ lub „Karnawał“).

Literatura : S. B a r b a g : Polska pieśń artystyczna „Muzyka Polska“ monografja zbiorowa. Warszawa 1927. S. B a r b a g: Studjum o pieśniach Fryderyka Chopina. Lwów 1927. B. Wójcik-Keupru-lian: Muzyka ludowa „Wiedza o Polsce“. Warszawa 1932. B. Wójcik -Keupru-lian: Polska muzyka ludowa „Lud Słowiański“ t. III. Kraków 1932.

PIĘKNO. Przed dziesięciu laty grano w Rzymie po raz pierwszy wielkie dzieło symfoniczne Strawińskiego „Święto Wiosny“. Muzykalna włoska publiczność, zgromadzona w olbrzymiej sali koncertowej, wyła z oburzenia. Ze wszystkich stron wołano: „Dosyć tej ohydnej kociej muzyki“. Ktoś próbował uspokoić publiczność, wołając: „Pozwólcie dokończyć, może to jest także ładne na swój sposób“. Nie odnosiło to żadnego skutku. Dzieło Strawińskiego zbyt silnie urągało dawnym regułom sztuki muzycznej.

A jednak w jakiś czas później „Święto Wiosny“ było entuzjastycznie oklaskiwane w Filharmonji warszawskiej, podobnie zresztą jak w innych stolicach Europy.

Takich przykładów historja sztuki zna mnóstwo. Był czas, że nie umiano

Źródła piękna.

dopatrzeć się żadnego piękna w kompozycjach Wagnera, w dramatach Wyspiańskiego, w obrazach Jacka Malczewskiego. Dziś jeszcze przeciętny widz, przyglądając się obrazom Van Gogh a lub Cézanne’a, uznanym już oddawna przez oficjalną krytykę za wybitne dzieła sztuki, pyta ze zdziwieniem: „Co oni widzą w tern pięknego?“

Trudności słowne i trudności rzeczowe.

Na czem polega piękno? — Przed dwudziestu trzema wiekami stawiał sobie to zagadnienie Platon, a odpowiedź nastręczała mu niemałe trudności.

Ścisłe określanie wyrazów mających swobodny obieg w życiu potocznem jest zawsze trudne, bo wyrazy takie są zazwyczaj obciążone wieloznacznością. Grecy niebardzo wyraźnie rozróżniali piękno i dobro moralne. I my dzisiaj, gdy chcemy zaznaczyć wartość moralną czyjegoś postępowania, mówimy nieraz: „To bardzo pięknie z twojej strony“-. Tutaj piękny znaczy tyle, co godny uznania. W języku potocznym ten sam wyraz bywa używany jeszcze inaczej. Spotykamy np. takie wyrażenia, jak: „piękny kawałek grosza“ (zam. „duży majątek“) albo „ten człowiek dożył pięknego wieku“ (zam. „późnych lat-“).

Oczywiście, w naszych rozważaniach nie będziemy się liczyć z takicmi popu-larnemi zwrotami, ograniczając całe zagadnienie do sfery doznań estetycznych. I wtedy jednak odpowiedź na postawione przed chwilą pytanie nie będzie łatwa.

Przedewszystkiem uderzy nas różnorodność czynników, jakie się bierze pod uwagę, gdy się ocenia piękno przedmiotów.

W jednych wypadkach piękno polega na pewnym układzie barw i form przestrzennych albo na pewnym układzie dźwięków': podoba nam się harmonijny układ plam barwnych na perskim dywanie albo łagodna krzywizna linij białego łabędzia na ciemnej tafli stawu; podoba nam się splot wielu różnych motywów w jedną kompozycję muzyczną, gdy w pozornym chaosie dźwięków' symfonicznego koncertu dostrzegamy kunsztowną budowę.

Kiedy indziej piękno polega na w i e r-n em odtworzeniu rzeczywistości w obrazach malarskich lub w rzeźbie, choćby przedmioty odtworzone były brzydkie lub nieciekawe : zachwycamy się obrazami Velasqueza, przedstawiającemi tępe, zdegenerowane twarze hiszpańskich Habsburgów' albo potworne postaci karłów dworskich. Tak samo oceniamy żywość opisów poetyckich. Bywa wszakże i tak, że przypisujemy pewnym dziełom sztuki piękno właśnie za to, że w oryginalny sposób odchylają się od rzeczywistości : podoba nam się np. stylizacja rzeczywistości na obrazach Stryj eńskiej.

Nieraz źródłem piękna jest ekspresja, t. zn. taki wygląd przedmiotów, który jest wyrazem czyichś uczuć : czy będzie to liryzm wiersza, w którym poeta duszę swą odsłonił, czy chwytający za serce nastrój utworu muzycznego, czy rysy twarzy, dalekie od regularnych form klasycznego typu, ale świadczące o głębokich przeżyciach, czy ponure zadumanie wierzb przydrożnych, tak bardzo przypominających ludzkie postaci, czy nieokiełznana gwałtowność potoku górskiego.

W takich dziełach, jak „Boska Kome-dja“ Dantego, jak mistyczne dramaty Słowackiego czy Maeterlincka, jak obrazy Jacka Malczewskiego lub Bócklina — w dziełach, wobec których widz albo czytelnik zmuszony jest jakgdyby do współpracy, gdy wysiłkiem własnego umysłu musi odnajdywać ukryty sens, jednym z czynników piękna jest subtelny symbolizm dzieła. Natomiast

Już greccy myśliciele — i Platon, i Arystoteles — stwierdzali, że piękno działa

oczyszczająco

piękno, jakie nam się odsłania, gdyśmy zrozumieli racjonalność budowy aeroplanu czy samochodu wyścigowego, albo racjonalność budowy szczupaka czy jastrzębia, polega na doskonałe m przystosowaniu przedmiotu do pewnych celów.

W jednych wypadkach przypisujemy przedmiotom piękno ze względu na ludzką twórczość, jaka się w nich objawiła, np. gdy podziwiamy oryginalność pomysłu albo kunszt artysty; w innych wypadkach właśnie brak wszelkich śladów człowieka jest czynnikiem piękna: dzika przyroda — góry, las, morze, step, czy niebo gwiaździste — jest niezmiernie bogatem źródłem estetycznych wzruszeń przez to, że odrywa nas od świata ludzkiej działalności i od wszelkich spraw codziennego życia.

Mnogość typów piękna.

Widzimy, jak bardzo różnorodne są źródła piękna. Jedne z nich przemawiają do jednych ludzi, inne do innych. Nie będzie nas więc dziwić rozbieżność poglądów estetycznych, z którą się tylokrotnie spotykamy w dziejach sztuki.

Wiemy, że każda epoka wnosi swoje postulaty estetyczne, ustala „powszechnie obowiązujące“ reguły piękna, które w następnym okresie ustępują innym, również „powszechnie obowiązującym“ regułom. W epoce klasycyzmu we Francji (XVII w.) panowała zupełna pogarda dla wspaniałej architektury gotyckiej, bo uznawano tylko takie dzieła, których budowa jest zupełnie prosta i przejrzysta; niezmierne bogactwo fantazji średniowiecznej w gotyckich katedrach wydawało się oświeconym dworzanom Ludwika XIV czemś barbarzyń-skiem.

W wieku XIX wytworzył się szacunek dla t. zw. zmysłu historycznego. Nauczyliśmy się wczuwać w oddalone epoki i w odmienne prądy umysłowe, nauczyliśmy się różnych nastawień względem oglądanych przedmiotów. Dzisiaj ten sam kulturalny Europejczyk potrafi zachwycać się przedziwnie bogatą katedrą gotycką w Reims lub Bourges, gdzie człowiek zatraca się w mistycznym mroku witraży, w świecie kolumn, z których wyrastają zawiłe a mądre sklepienia, wśród koronek kamiennych i rzeźb, zrodzonych z nieokiełznanej wyobraźni, — a równocześnie potrafi poddać się całkowicie urokowi prostej i skromnej świątyni doryckiej.

Ale i dzisiaj nie ustała ani rozbieżność poglądów na-wartości dzieł sztuki, ani rozbieżność gustów', czego przykład mieliśmy choćby na owym koncercie Strawińskiego. Tylko dzisiaj — gdy rozporządzamy takim szerokim mater jąłem porównawczym, łatwiej zdać sobie sprawę, że niema jakiegoś jednego ogólnego kryterjum piękna. Istnieją rozmaite typy piękna, które w różny sposób wywołują estetyczną postawę u tych, którzy są odpowiednio nastrojeni. (-> Estetyka) .

Wielcy artyści rzadko słuchali ustalonych powszechnie reguł estetycznych. Stwarzali oni najczęściej nowe rodzaje piękna, na których później budowano reguły, mające obowiązywać ich następców. I właśnie, jeżeli idzie o ocenę dzieł sztuki, przeważnie te dzieła stawiamy najwyżej, które są wytworem najbardziej oryginalnej twórczości.

Katärtyczne działanie piękna.

(katartycznie, z greek, katharsis, oczyszczenie) na dusze tych, którzy umieją się niem radować. Tę samą myśl kryły, zdaje się, stare podania o Orfeuszu lub o Dawidzie, którzy muzyką i śpiewem potrafili uśmierzać gniew ludzi i zwierząt dzikich. Oczyszczające działanie piękna stwierdza także nowoczesna psycho-logja.

Obcowanie z pięknem przerywa tok naszego codziennego życia, uwalnia nas od drobnych trosk i zabiegów, które tak często zatruwają nam świadomość. Uwal-nia na chwilę. Ale ta chwila pozostawia nieraz ślady trwalsze. Wracając do codziennego żyeia, przynosimy ze sobą wtedy inne nastawienie i umiemy spojrzeć na te same sprawy ze świeżej perspektywy.

Piękna muzyka, piękna przyroda uwalnia nas od zaabsorbowania sobą samym, wyzwala w nas nieosobisty stosunek do świata, a przez to jest siłą równie uszlachetniającą, jak szczęściodajną.

Wrażliwość estetyczna.

Zdolność uczuciowego reagowania na piękno nie przysługuje wszystkim jednakowo. Istnieją np. ludzie bardzo wrażliwi na piękno plastyczne, ale zupełnie niemuzykalni. Istnieją ludzie niewrażliwi na poezję albo na piękno przyrody. Inni wogóle bardzo słabo reagują na wszelkie podniety estetyczne. Jeszcze częściej spotykamy ludzi, których wrażliwość estetyczna ograniczona jest wyłącznie do takich przedmiotów, które przywykli cenić od dzieciństwa. Wzrusza ich głęboko „Pan Tadeusz“, wyruszają mazurki Chopina, ale są zupełnie obojętni wobec dramatów Wyspiańskiego, nie rozumieją, jak można słuchać Bacha, Wagner ich drażni, nowoczesna muzyka sprawia wrażenie dzikiego hałasu. Nie potrafią się zdobyć na odczucie jakichkolwiek nieznanych im dotąd rodzajów piękna.

Niektórzy z nich znajdują natomiast upodobanie nawet w rzeczach zupełnie brzydkich, poprostu dlatego, że podobało im się to w dzieciństwie i od tego czasu nie przewietrzyli swych gustów. Takie uzależnienie wszelkich ocen estetycznych od starych nawyków uważamy również za objaw braku estetycznej wrażliwości.

Wrażliwość estetyczną można wr znacznej mierze wyrobić. Można się nauczyć słuchać muzyki, patrzeć na przyrodę, czytać poezje. Pod tym względem bywa korzystne towarzystwo człowieka, który umie słuchać i patrzeć, byle tylko nie był to człowiek pozujący na estetę i popisujący się swoją „artystyczną duszą“. Można również rozszerzyć swą wrażliwość estetyczną przez życzliwe obcowanie z nowemi dla nas typami pięknych przedmiotów. Trzeba do nich przystępować bez uprzedzenia, starając się wyrobić w sobie ów zmysł historyczny, o którym była mowa. Pamiętajmy, że piękno jest wrogiem rutyny umysłowej. Najłatwiej je odnaleźć, gdy zachowując swoje wyrobienie umysłowe, potrafimy odzyskać nieuprzedzone spojrzenie dziecka.

Nie należy zrażać się niepowodzeniami, ale nie należy też robić sobio obowiązku z estetycznych przeżyć. Piękno jest kapryśne : spływa czasem nie wołane, a umyka przed kimś, kto koniecznie chce zrozumieć jego tajemnice, st. Ossowski.

St. Ossowski: O subjektywizmie w estetyce, Warszawa 1934.

PIŁSUDSKI JÓZEF. Pisać o Józefie Piłsudskim znaczy to pisać o Polsce współczesnej ; pisać o Polsce współczesnej znaczy to pisać o Józefie Piłsudskim. Indywidualność jego wypaliła tak trwałe znaki na całem naszem życiu na-rodowem w ostatnich latach trzydziestu, że dzisiaj Polski od Piłsudskiego poprostu oddzielić niesposób. Bo czyto w czasie mroków popowstaniowych, czy podczas wojny cara z Japon ją, czy podczas krwawych ruchów społecznych w roku 1905, czy też podziemnych knowań przed wielką wojną, Piłsudski był zawsze ośrodkiem polskich wysiłków i dążeń. O głodzie i chłodzie, ścigany jak zwierz dziki, jak zbrodniarz prześladowa-

ny, nierzadko traktowany jako wyrodek przez wielu rodaków, krążył po święcie niestrudzenie, opanowany jedną tylko myślą : myślą zdobycia dla Polski niepodległości.

Łatwo jest służyć państwu niepodległemu. Niekiedy nawet wygodnie. Inaczej jednak wygląda służba dla ojczyzny uciemiężonej. Kraj niewolny nic swemu słudze, oprócz suchego chleba, ofiarować nie może. Piłsudski jadł go długo. Całą młodość i wiek męski żył w nędzy. Niekiedy zarabiał na ubogą strawę jako prosty robotnik, dzieląc ją ponadto z jeszcze biedniejszymi towarzyszami. To surowe, spartańskie życie wywarło na nim wpływ przemożny. Nigdy już później nie rozkochał się w zbytkach i dobrobycie. Jego codzienna strawa w Belwederze mało różniła się od tej, którą spożywał jako podziemny działacz, prześladowany przez policję trzech potężnych cesarstw. Po wielu latach rządzenia wielkiem państwem, pozostał równie skromny i niewymagają-cy, jakim był podczas zesłania w mroźnych tajgach Sybiru, czy też wówczas, gdy jako komendant I-szej brygady Le-gjonów oddawał ostatni grosz ze swojej pensji na sprawę narodową.

Opowiadał mi pewnego razu Józef Piłsudski, że mając lat siedem, przyrzekł sobie solennie, że gdy tylko osiągnie wiek lat piętnastu — wydawał mu się ten wiek wtedy szczytem dojrzałości — wówczas zrobi powstanie, w któ-rem, oczywiście, Moskale ulegną, a w Polsce poczną sprawować władzę Polacy. Nic dziwnego, że chłopiec, który w siódmym roku życia snuł takie marzenia, w dziewiętnastym dostał się do więzienia rosyjskiego, a w kilka miesięcy później ocknął się w zasypanej śniegiem tajdze nad rzeką Leną.

Ta pierwsza straszliwa próba, na którą przeznaczenie wystawiło późniejszego wodza naszego narodu, nie złamała go ani nie ugięła. Była to prawdziwa próba ognia. Z obrazem zawzięcie zaciśniętych ust matki w sercu, z radością spełnionej ofiary, spędzał Piłsudski białe noce i mroczne dnie w obcej tajdze syberyjskiej nad brzegami obcej rzeki. Tam dojrzał. Tam, w ogniu dysput z towarzyszami wygnania, krystalizowały się jego ideje i zamierzenia. Tam niewątpliwie zrozumiał, że droga do Polski niepodległej wiedzie przez fabryki i wiejskie zagrody.

Był to ósmy dziesiątek lat ubiegłego wieku.

Dobrobyt materjalny w zaborze rosyjskim i pruskim, swobody polityczne i możność rozwoju kulturalnego w zaborze austrjackim przyzwyczajały powoli obywatela polskiego do stanu rzeczy wytworzonego przez rozbiory. Myśl o odzyskaniu niepodległości uchodziła w oczach różnego typu t. zw. „realistów“ i „ugodo wcó w“ za szaleństwo, lecz co gorsza, coraz mniej było ludzi, wierzących w to „szaleństwo“. Myśl o niepodległości wydawała się romantyczną mrzonką prze-dewszystkiem ze względu na potęgę mocarstw rozbiorowych i na układ stosunków międzynarodowych.

Sytuacja polityczna Europy w oczach ogółu ustabilizowana była na długo. Z jednej strony potężna Rzesza niemiecka, o rozwijającym się niemal z dnia na dzień przemyśle, zasobna i groźna, z drugiej olbrzymia Rosja, związana do tego sojuszem z Francją i Anglją, wreszcie Austrja, rządząca wieloma ludami, rozporządzająca wielką i sprawną machiną biurokratyczną — wszystko to razem przygniatało każdą śmielszą myśl ogromem swej potęgi. Trzeba było nie-lada intuicji politycznej i niesłychanie wyostrzonego zmysłu politycznego, aby pod temi pozorami potęgi wyczuć zapowiedź rozkładu i upadku. Już wtedy okazał się Piłsudski politykiem niesłychanie trzeźwym, przewidującym i re

szukaj w tomie piątym!

alnym. Już wtedy zabłysnął w całej pełni jego niezwykły talent polityczny, który go stawia w rzędzie największych mężów stanu Europy współczesnej.

On pierwszy bodaj w Europie zorjen-tował się w tem, iż powolny rozkład Rosji doprowadzić musi do jej załamania, że Austrja rozsadzana jest od wewnątrz konfliktami narodowościowemi i że wzrastająca potęga Rzeszy niemieckiej doprowadzić wreszcie musi do sprzy-siężenia się przeciw niej mocarstw zachodnich. On wreszcie przewidział, obliczył i zrozumiał, iż w wielkiem nadcho-dzącem starciu wojennem trzy mocarstwa rozbiorowe znajdą się w przeciwnych sobie obozach i że rezultatem tego musi być odzyskanie niepodległości Polski. Piłsudski zrozumiał już wtedy jeszcze jedno : to, że niepodległość Polski jest nieodzownym i koniecznym warunkiem stabilizacji polityki europejskiej i że bez wolnej Polski spokój nie da się utrzymać.

Oparty o to głębokie przeświadczenie, Piłsudski wspierał się niby na dwóch filarach z jednej strony na niezłomnej wierze w odzyskanie niepodległości państwa polskiego, z drugiej strony na równie niezłomnej woli wprowadzenia tej wiary w czyn.

W mrokach, jakie zalegały ziemie polskie pod koniec wieku XIX i na początku XX, jedynem narzędziem pracy narodowej było słowo i pióro. Piłsudski pojął to rychło. Staje się redaktorem. W suterenach, w norach podziemnych, ubrudzony farbą, składał sam swoje artykuły i sam odbijał je na ręcznej maszynie drukarskiej. Między wyjściem jednego i drugiego numeru wymykał się pod mury fabryczne i głosił słowo. Słuchali go ludzie głusi i ślepi. Ileż wiary, uporu i zawziętości trzeba było nosić w sercu, aby nie zniechęcić się do tych ciemnych, nie znających Polski tłumów ! Ileż cierpliwości trzeba było wyzwolić, aby trafić do świadomości i serpa chłopów, pamiętających jeszcze doskonale czasy „polskiej“ pańszczyzny i wrogo nastrojonych do „surdutow-ców“ ! Światło przenikało jednak coraz szybciej i szybciej. Zbliżały się radosne lata rozbudzenia ducha narodowego pod wpływem haseł rewolucji społecznej, wybuchłej w Rosji. Piłsudski rzucił się w wir pracy. Jak płomień entuzjazmu przerzucał się z jednego krańca Polski na drugi, a nawet z jednego na drugi kraniec świata. Był wszędzie. Jeszcze współtowarzysze nie przestawali dyspu-tować nad jego hasłami w Łodzi, gdy już zwoływał masówkę w Warszawie. Raz był w Krakowie, raz w Londynie, to znowu zdążał pośpiesznie poprzez Stany Zjednoczone do San Francisco, aby stamtąd udać się do Japonji. Za nim, jak eień, kroczyło imię Polski. Nie tej uciemiężonej, żałosnej cierpiętnicy, lecz Polski żywej, zdrowej, nie proszącej, lecz domagającej się wolności.

Piłsudski spędzał sen z powiek najwierniejszych sług trzech cesarzy. Uzbrojony w potężną organizację bojową, rzucił rękawicę w twarz • rządowi petersburskiemu. Na ziemiach polskich, od Dniepru i Dźwiny aż po Przemszę i Brynicę, rozległ się huk bomb i grzechot brauningów. Drzemiący lud polski, niepewny jeszcze swych sił i swej potęgi, nieśmiało otrząsał się z martwoty i bierności. Wiekowa niewola narodowa ciążyła nad nim jeszcze zbyt ciężkiem brzemieniem. Sen o wolności nie miał się spełnić w latach 1905 i 1906. Nastąpiła okrutna reakcja. Setki i tysiące Polaków zapełniło więzienia, katorgi i głuche odludzia syberyjskie. Czarne skrzydła niewoli rzucały nadal mrok na polskie równiny. Iluż to ludziom opadły wówczas ręce, iluż porzuciło ideały i hasła, aby oddać się spokojnej, wygodnej wegetacji. Wśród nich jednak nie znajdziecie' Józefa Piłsudskiego. Jeszcze nie dogasły w Kongresówce ostatnie echa rewolucji, jeszcze od czasu do czasu wstrząsały carską administracją wspaniałe odruchy rozpaczy, gdy Józef Piłsudski, poznawszy, że sprawa narazie przegrana, rzucił się do tworzenia napół jawnych organizacyj polskich w b. Galicji, wykorzystując do tego antyrosyjskie nastroje ówczesnych rządów austrjackich.

Nie porzucił przytem pracy w daw-nem Królestwie Polskiem. Nocami, przez „zieloną“ granicę, przekradał się na rosyjską stronę kordonu. Czyhało tu na niego tysiąc niebezpieczeństw. W księgach żandarmskich zanotowano skrzętnie jego działalność. Na specjalnym arkuszu, zachowanym dotychczas, przyklejono jego fotografję, zaopatrując ją odpowiedniemi wiadomościami. Byle policjant, byle szpieg miał prawo schwytać go za kołnierz, czy też zastrzelić jak psa. Wiedział o tem Piłsudski doskonale, to też wierny towarzysz — brau-ning nie opuszczał go ani na chwilę. Ciężkie to były czasy dla późniejszego marszałka! Jak wilk przemykał się nocami, aby nad ranem zastukać umówionym znakiem do konspiracyjnego mieszkania. Trud, znój, głód i chłód szły za nim jak cień.

W jego pracowitem życiu nie było miejsca na sprawy osobiste. . Nie miał własnego domu. W Wilnie, gdzie mieszkała jego rodzina, nie mógł pokazać się ani nawet nocą. Schwytanoby go natychmiast i nie posłanoby już na wygnanie, lecz bezwątpienia postawiono na szafocie. Zresztą człowiek ten nie myślał nigdy o sobie. Jego życie stało się nieustanną ofiarą. Wielu jego kolegów i przyjaciół ustatkowało się, poczęło myśleć o swoim losie, poczęło wątpić. Piłsudski zorjentował się w sytuacji natychmiast. Całą swoją niezwyciężoną energję skierował niezwłocznie w stronę młodych. Szeregi organizacyj niepodległościowych zapełnił tłumem patriotycznej młodzieży. Powstał „Związek Walki Czynnej“, i „Strzelec ‘ ; rozpoczęły się otwarte przygotowania do wojny powstańczej z Rosją. Piłsudski był ich duszą i pozostawał nią wówczas, gdy po wymianie not, po ogłoszeniu różnych próbnych mobilizacyj, wybuchła nareszcie oczekiwana przez niego oddawna wojna europejska.

Nadszedł okres Leg jonów. Wszyscy znają przebieg ich dziejów i udział w nich marszałka Piłsudskiego (-> Legiony). Dzięki niemu powstały i dzięki niemu odegrały w naszej historji rolę tak chlubną.

Rozpoczynając ze względów politycznych wojnę u boku Austrji, nie wyrzekał się Piłsudski ani na chwilę myśli o odzyskaniu niepodległości. W ciągu czterech lat ciężkich zmagań prowadził równolegle do działań wojennych uporczywą walkę na terenie międzynarodowym, przekonywając wszędzie o konieczności odbudowy Polski i domagając się jej nietylko w imię sprawiedliwości, lecz w imię dobrze zrozumianego interesu Europy. Kiedy z oparów wojny powstaje wreszcie niepodległa Polska, na czele młodego państwa polskiego staje Józef Piłsudski.

Rok 1918, kiedy na wszystkich frontach świata zakończono działania wojenne, nie oznacza jeszcze końca wojny dla Polski. Jako wódz naczelny w wojnie polsko-bolszewickiej umiał Piłsudski wykrzesać z całego narodu niespożyte siły (-» Bitwa warszawska), w decydującej chwili rzucić na wroga młodą ar-mję polską i zwyciężyć. Dopiero po odparciu wroga z pod murów Warszawy i po zawarciu pokoju z Sowietami, można było przystąpić do pracy nad organizacją państwa polskiego.

Kiedy bowiem cel marzeń młodzieńczych Piłsudskiego został osiągnięty

ległości.

i Polska odzyskała własny byt państwo- mi wyrażone liczby, których nie umie-wy, Piłsudski nie uważał bynajmniej my należycie wymówić, chociaż wiemy, pracy swego życia za skończoną. Wte- co one oznaczają. W pierwszym wy-dy stanął bowiem przed jego oczami padku znane nam są dźwięki bez po-drugi cel, niemniej ważny i niemniej jęć, w drugim pojęcia bez odpowiednich doniosły od walki o odzyskanie niepod- dźwięków. Umiemy dopiero wtedy czytać, gdy znaki pisma budzą w nas wyobrażenia wyrazów i zdań, t. j. wartości nienie niezawisłości państwa polskiego, językowych, które łączą w sobie dźwięki Piłsudski rozumiał doskonale, iż spo- z pojęciami, łeczeństwo polskie, zdemoralizowane przez przeszło stuletnią niewolę, nie- znaków przywykłe do własnej państwowości,

Tym celem było utrwalenie i umoc-

określonych

zna-

Znak pisma niezależnie od tego, czy odpowiada literze, sylabie, czy wyrazowi, jest umowny, wyuczony i wyraża zawsze bądź w grupach, bądź pojedyńczo, określone wartości językowe. W polskim tekście niema żadnej zasadniczej różnicy między 5 i pięć.

Znamy najrozmaitsze rodzaje pisma, M. B. Lepecki. różniące się między sobą kształtem znaków i ich zawartością dźwiękową, czy ję-PISMO. Czytamy głośno tekst w nie- zykową. Znamy więc pisma tak stare, znanym nam języku, pisany naszemi li- jak np. hieroglify egipskie, pismo klino-terami. Wydajemy przy tern niezrozu- we Babilonji i Asyrji i t. d. Wszystkie te miałe dla nas dźwięki, aż wreszcie musi- pisma, chociaż nam, ludziom współcze-my się zatrzymać: napotkaliśmy cyfra- snym, wydają się bardzo nieporadne, są

Pismo jest to więc zbiór konwencjonalnych (umownych), wywołujących nie jest jeszcze dojrzałe do wielkich za- w grupach (1 i t e r y), 1 u b p o j e-dań, jakie na nie spadają w związku dyńczo i w grupach (cyfry) z odzyskaniem niepodległości. Piłsudski wyobrażenie chciał też być nietylko politykiem, lecz wartości językowych w u m y-wychowawcą swego narodu, chciał na- śle każdego, kto się ich nauczyć społeczeństwo polskie kultu wła- uczył i zna język, do które-snej państwowości, chciał wpoić w nie g o zostały zastosowane, przekonanie, iż Polska może być potęż- Nasze litery odpowiadają najprost-nem mocarstwem, odgrywającem wielką szym składnikom dźwiękowym, na które rolę na terenie międzynarodowym, i że dają się rozłożyć wyrazy. Liczba ich jest społeczeństwo polskie musi się podpo- niewielka. Znacznie więcej potrzeba rządkować _ potężnej idei mocarstwowo- ków, jeśli każdy z nich wyraża, jak u lu-ści polskiej. W imię też tej idei dążył dów przedgreckich i u niektórych współ-Piłsudski do utrwalenia w Polsce silnej ezesnych, sylabę lub całe słowo. Tak np. i trwałej władzy, zapewniającej spo- pismo chińskie składa się z około 21.000 istość wewnętrzną Polski, w imię tej znaków, z których każdy odpowiada wy-idei dążył do wychowania nowego ty- razowi. To nie 24 litery naszego alfabe-pu obywatela polskiego (-> Obywatel), tu. Dziękujmy Bogu, że żyjemy dziś świadomego obowiązków, jakie nakłada i w Europie ! na niego takim wysiłkiem wywalczona państwowość, i umiejącego tym obowiązkom podporządkować swoje namiętności polityczne. Specjalną opieką otaczał też zawsze Piłsudski armję polską, która dzięki niemu świetnie wyszkolona i uzbrojona, przepojona świetnemi tradycjami, stała się widomym znakiem potęgi Polski.

rezultatem długiego rozwoju i używane nak tylko, ilu zdaniom, ilu słowom od-są albo przez ludy stojące na bardzo wy- powiada tego rodzaju obrazek, a zrozu-sokim poziomie kultury, albo też przez mierny, jak jeszcze daleka jest droga takie, które się sztuki pisania od innych od takiego już umownego obrazka do nauczyły. Oczywiście musiały je poprze-, wdaściwego pisma, dzać formy znacznie mniej doskonałe, które obejmujemy ogólną nazwą pisma obrazkowego.

kapłaństwa

przez

i uznane przez nich za obowiązujące na zawsze. Na ścianach świątyń egipskich jeszcze w czasach bardzo późnych wi- rej Le Beau (biały) zabił innego białe-dzimy tego rodzaju malowany rytuał, go, Kermela“. Ta kompozycja jest który uzupełnia pisany już wtedy tekst umowna, wyuczona, zachowana i odpo-liturgji i dokładny, już na piśmie wiada całemu zdaniu, tak mniej wię-utrwalony, opis nabożeństwa. Ten ma- cej, jak zygzak umieszczany ku prze-lowany rytuał jest pozostałością cza- strodze szoferów na zakrętach naszych sów najstarszych. Mamy więc już tu dróg, który jest także znakiem umow-ten pierwiastek umowny, który wystę- nym i odpowiada całemu zdaniu, choć-puje w każdem piśmie. Pomyślmy jed- bj⁷ takiemu, jak: „Uwaga, zakręt!“

łL

Ryc. 3.

Pismo obrazkowe.

Zastanówmy się na chwilę nad tem, w jaki sposób człowiek nie umiejący pisać mógłby utrwalić jakieś ważne zdarzenie. Oczywiście mógłby to zrobić tylko przez namalowanie odpowiedniego obrazka. Takie np. obrazki spotykamy i w Egipcie w najstarszych czasach historycznych, i w Meksyku w okresie przed-kolumbijskim. Już prawdopodobnie późniejsze było przedstawianie jakiegoś wydarzenia nie w jednym obrazku, lecz w szeregu obrazków, odpowiadających poszczególnym jego fazom.

Wyobraźmy sobie jednak teraz, że w ten sposób chcieli ludzie przedstawić coś niezmiernie ważnego, np. przebieg ceremonji religijnej, która zawsze musiała się odbywać w ten sam sposób. W takim razie trzeba się było dobrze zastanowić nad tem, jaką chwilę takiej ceremonji należało utrwalić, i baczyć na to, aby zawsze przedstawiona była ta sama. Nie mogło to być pozostawione fantazji poszczególnej osoby, lecz musiało być przynajmniej przyjęte przedstawicieli

Kompozycja konwencjonalna.

Krokiem naprzód na tej trudnej drodze jest t. zw. kompozycja konwencjonalna. Czem jest taka kompozycja konwencjonalna, zobaczymy najlepiej na przykładżie.

Indjanie z plemienia Dakota w Ameryce Pn. jeszcze w XIX w. nie umieli oznaczać lat według ery chrześcijańskiej, nazywali więc poszczególne zimy według jakichś ważniejszych wydarzeń — tak lip., jakby kto dzisiaj w Europie oznaczył r. 1918 jako rok, w którym się skończyła wielka wojna. Nazwę zimy wybierała rada starszych, odpowiednią kompozycję układał i malował wyznaczony do tego wojownik. Skórę bawolą, na której malowano kolejno nazwy wszystkich zim, pokazywano całemu szczepowi. Obowiązkiem wszystkich mężczyzn było wyuczenie się tych nazw napamięć. Tak więc np. ryc. 3 oznacza „zima, w któ-ti

Wyodrębnienie pojedynczego słowa z kompozycji konwencjonalnej.

We wszystkich takich kompozycjach obrazkowych, nawet najstarszych, jest rzeczą niezmiernie ważną, aby jakieś wybitne osoby, np. król, były w możliwie wyraźny sposób oznaczone; to też bardzo wcześnie, i to zarówno w Egipcie, jak i w Meksyku, imiona własne są pisane i umieszczane nad głowami postaci występujących w kompozycji. Co znaczy tu jednak wyraz „pisane“ ? Znaczy, że dane znaki odpowiadają ściśle określonemu słowu, w tym wypadku imieniu wybitnej osobistości. Już na najstarszych dokumentach egipskich i meksykańskich imiona tych osobistości dzielone są na sylaby, a nawet i litery. W tej chwili zrezygnować musimy z rozwiązania pytania, skąd wziął się dany znak, czy powstał z jakiegoś obrazka, czy też został stworzony inną drogą, chodzi nam bowiem przede-wszystkiem o to, żeby podkreślić, iż konieczność dokładnego oznaczenia imienia króla, wodza i t. d. była tym bodźcem, który pierwszy dopro*wadził do wyodrębnienia z kompozycji umownej pojedyńczego słowa — a bez zrobienia tego kroku ludzkość nigdy nie posiadłaby sztuki pisania. Wprowadzenie tego znaku do kompozycji z a-miast danej postaci rozsadziło kompozycję konwencjonalną i w rezultacie doprowadziło po wielu wiekach do wyodrębnienia poszczególnych słów, sylab i liter — a więc właściwego pisma.

Oczywiście ten obraz rozwoju pisma, chociaż jest oparty na bogatym mate-rjale dokumentarycznym, nie jest pozbawiony pewnego elementu hipotetycznego. Różni też uczeni zapatrują się różnie na te sprawy i nawet w poważnej literaturze naukowej spotkać się można z innem ujęciem tych zagadnień.

Rozwój pism samodzielnych.

Równie ważne, jak sprawa powstania i rozwoju pisma, jest dla nas poznanie przyczyn powstania pisma. Rozwiązania tych zagadnień nie znajdziemy w granicach naszej kultury, gdyż zastosowanie pisma jest dziś tak różnorodne, że trudno odgadnąć, które z nich było pierwsze. Badania ludów pierwotnych z czasów współczesnych czy starożytnych też nie doprowadzą nas do celu. Stykając się z wyżej stojącemi narodami, ludy te nabierają niemało potrzebnych lub nawet niepotrzebnych wiadomości i naśladują wysoko rozwinięte wzory w sposób często barbarzyński. Takie prymitywne naśladownictwo doskonałych wzorów nie da nam rozwiązania zagadnienia początków pisma. Dowiedzieć się czegokolwiek o pierwszych krokach ludzkości na polu piśmiennictwa możemy jedynie, badając te kultury, w których wpływy zewnętrzne odgrywały tylko pomniejszą rolę, a więc np. kultury Meksyku i Ju-katanu w czasach przedkolumbijskich.

Aztecy i Majowie.

Aztecy w Meksyku zostawili po sobie sporą liczbę rękopisów. Są to w znakomitej większości teksty religijne. Kapłani chcieli więc widocznie ustalić przebieg ceremonij w świątyniach, zachować tekst zaklęć i liturgji, utrwalić wiadomości potrzebne wróżbitom, astrologom i t. p. Dużo miejsca zajmują również obliczenia bardzo skomplikowanego kalendarza, mniej kroniki i spisy haraczów, płaconych przez ludy podbite. Zdarzają się również notatki, tyczące się dochodów świątyń. Z tego zestawienia wynikałoby, że pismo powstało przedewszystkiem dla celów religijno-magicznych, mniejszą rolę odgrywały przy tern sprawy gospodarcze państwa i świątyń, a żadnej — potrzeby jednostki. Pismo obrazkowe na usługach jednostki, np. w kontraktach, pojawia się dopiero za czasów hiszpańskich.

Pismo meksykańskie jest obrazkowe. Rysunki i malowane ob.razki rękopisów są mocno stylizowane, gdyż dla jaśniejszego wyrażenia myśli Aztecy podkreślają silniej niektóre szczegóły, pomijają inne. W piśmie Azteków występują wszystkie znane nam już formy pisma obrazkowego. Ryc. 4 przed-nar. Chr. Przedewszystkiem konstatujemy wysoki poziom stylizowanej sztuki, a następnie wszystkie formy pisma obrazkowego, nie wyłączając kompozycji, w skład których wchodzą hieroglify (-* Egipt, II, str. 132).

Nieco późniejsze tabliczki datowane przedstawiają mieszaninę kompozycyj konwencjonalnych, znaków wyrazowych i imion własnych, niekiedy pisanych literami (ryc. 6). Zczasem liczba wszelkiego rodzaju znaków pisma wzrastała,

U3DC

hcx

Ryc. 4. Zburzenie miasta Xootitlan. Z lewej strony nazwa miejscowości, z prawej zburzona świątynia. Kompozycja konwencjonalna, którą zwykle w kronikach meksykańskich wyrażają zdobyte miasta.

stawia kompozycję umowną, oznaczającą zdobycie miasta. Do podziału zdania na wyrazy Aztecy nie doszli, w tekstach ich pisane były tylko cyfry i imiona własne, te ostatnie czasami znakami sylabowemi.

Pismo mieszkańców Jukatanu, Majów, składało się ze znaków wyrazowych, sylabowych i liter. Tak np. słowo ha woda (ryc. 5) pisali oni literami a, h i całym znakiem wyrazowym ha, który właściwie wydaje się tu zbyteczny. Mamy bardzo mało rękopisów Ma

\]

Ryc. 5.

jów, gdyż zniszczyli je Hiszpanie. Są one wszystkie treści religijnej i składają się z obrazków z krótkiemi napisami. W niektórych kompozycjach część składową stanowią hieroglify.

Egipt.

Podobne pismo, jak w Meksyku, spotykamy w Egipcie około r. 3000 przed

55

KB

Ryc. 6. Datowana tabliczka egipska z grobu drugiego króla I dynastji (około roku 3000 przed nar. Chr.).

a pismo obrazkowe coraz bardziej zanikało w tekstach, ślady jego jednak zachowały się w sztuce egipskiej przez cały ciąg jej trwania. Pismo egipskie osiągnęło pełny rozwój dopiero około r. 2000 przed nar. Chr. Składało się ono wówczas z około 600 znaków, odpowiadających wyrazom, podwójnym spółgłoskom i spółgłoskom. Prócz tego na końcu słów stawiano t. zw. znaki określające (determinatywy), które ułatwiały czytanie, lecz, jak nasze znaki przestankowe, nie były czytane. Orto-grafja tego pisma jest bardzo skompli-

Ryc. 7.

kowana; tak np. wyraz nfr — dobro (ryc. 7) pisany jest znakiem nfr, literami / i r i wreszcie rolką papirusu, która jest znakiem określającym. Egip-

Ti!]

"X/

cjanie więc, jak Majowie, do znaku wyrazowego dodawali właściwie zbyteczne litery. Z tego opisu wńdzimy, że rozwój pisma miał przebieg ten sam w Egipcie, co i w Ameryce Środkowej : i tu, i tam był to najpewniej rozwój samodzielny. Zachowało się bardzo mało najstarszych tekstów egipskich, istnieją jednak dowody, że używano początkowo pisma do tych samych celów religijno-magicz-nych i państwowych, co w Meksyku.

Pisma pochodne od egipskiego.

Pisma egipskiego nie można zastosować do żadnego innego języka, chyba po odpowiedniem przerobieniu. Tak powstały pod wpływem egipskim pisma sylabowe na Krecie i w Syrji. O wiele donioślejsze znaczenie miała przeróbka, dokonana przez jakiegoś genjalnego Se-mitę, który ze wszystkich znaków pisma egipskiego zachował jedynie spółgłoski. Tak zrodził się alfabet fenicki, który stał się ojcem wszystkich innych. Do-niedawna sądziliśmy, że wiemy, gdzie on powstał, znaleziono bowiem na Synaju koło egipskich kopalń miedzi teksty semickie pisane hieroglifami egip-skiemi, które nie były użyte we właści-wem swem znaczeniu, lecz odgrywały rolę liter (-»t. I, str. 10, ryc. 1). Zdawało się więc, że natrafiliśmy na przejście od pisma egipskiego do fenickiego. Tymczasem w kilkanaście lat później znaleziono w Ras Szamra na terenie dawnej Fenicji teksty literowe, prawdopodobnie starsze od napisów na Synaju, których znaki podobne są do pisma klinowego, i znów nic nie wiemy, oprócz tego, że wszystkie alfabety semickie powstały najprawdopodobniej z jednego prawzoru. Alfabet fenicki powstał w II tysiącleciu przed nar. Chr., rozpowszechnił się jednak dopiero w I.

Pisma Azji Przedniej.

Znaleziska historyczne czasów ostatnich coraz wyraźniej wskazują na to, iż w rozwoju kultury świata przedhistoryczna Azja Przednia (-» Azja Przednia, t. I, str. 479) odegrała niezmiernie doniosłą rolę. Kto wie, czy archeologowie nie znajdą tam kiedyś prymityw-niejszych form pisma niż te, które znamy obecnie. W każdym razie wykopaliska na tym terenie prowadzone są bardzo intensywnie i są przedmiotem ogólnego zainteresowania orjentalistów.

W czasach przedhistorycznych istniały w Azji trzy kręgi kulturalne o wysokim poziomie: w Elamie (Persja zachodnia), w Babilonji i w dolinie Indusu. Wykazują one wiele cech podobnych, między innemi także w dziedzinie piśmiennictwa. Szczególnie bliskie sobie są przedhistoryczne teksty elamickie i babilońskie (ryc. 8). I w jednym,

.TT 7 -t;

Ryc. 8. Fragment tabliczki z jednej z przedhisto-storycznych warstw Mezopotainji. Na górze obraz wschodzącego słońca, hieroglif dla słowa dzień i 8 kreseczek, co znaczy razem „8 dni“.

i w drugim wypadku mamy przed sobą rachunki, kwity, listy płac świątyń, pisane prymitywnemi hieroglifami, t. j. znakami obrazkowemi, z których¹ każdy odpowiada wyrazowi. Związek między pismem a sztuką, tak wyraźny w Meksyku i w Egipcie, tu nie istnieje. Pisma te przypominają pisma niektórych współczesnych ludów pierwotnych, powstałe pod wpływem naszego alfabetu. Wygląda to tak, jakgdybyśmy i tu mieli może do czynienia z naśladownictwem jakiegoś innego, wysoko rozwiniętego pisma. Mogłoby ono powstać tylko w Su-zie I. Suza I, najniższa warstwa ruin Suzy, dawnej stolicy państwa perskiego, pochodzi z czasów bardzo odległych,

A. Hertzówna.

Literatura: R. Ganszyniee: Skąd się wziął nasz alfabet, Lwów 1935, Bibljote-ka Filomaty Nr. 10 (od rozdz. IV).

może być nawet z V tysiąclecia przed nar. Chr. Znaleziono tam bardzo piękną ceramikę, której wzory są mocno stylizowane, co stanowi pewną analogję do stylizowanej sztuki egipskiej i meksykańskiej, wyprzedzającej pismo. Nadto wT kompozycjach tych występują znaki, które później występują jako hieroglify w pismach wspomnianych wyżej. Jednakże właściwego pisma w warstwie tej nie znaleziono, gdyż jedyny tekst pisany na kamieniu, odnaleziony tam w r. 1933, budzi wątpliwości. Sprawa więc znanych nam pism przednioazja-tyckich narazie pozostaje otwarta, chociaż naogół przeważa zdanie, iż pochodzą one z bliżej nieokreślonego wspólnego źródła.

Pismo klinowe.

Z przedhistorycznego pisma mezopo-tamskiego rozwinęło się później pismo używane w Babilonji i Asyrji, które nazywamy klinowem, gdyż znaki jego wyciskane pałeczką na wilgotnej glinie mają kształt małych kliników.

Składa się ono ze znaków wyrazowych, sylabowych, liter-samogłosek i znaków określających. Ponieważ powstało ono dla języka sumeryckiego (-» Babilon ja, t. I, str. 485), a później dopiero zostało zastosowane do semickiego, więc znaki jego odpowiadają wartościom językowym sumeryckim i semickim. Weźmy np. znak (ryc. 9) czytany po su-

Ryc. 9.

merycku: kur — góra, kraj, po semic-ku: szadu — góra, albo matu — kraj, albo sylaby : kur, mat, szad i znak określający przed nazwami krajów i gór, co wszystko razem jeszcze nie wyczerpuje możliwości tego znaku. Ta różnorodność wartości dźwiękowych zdaje się przeczyć naszej definicji pisma, która mówi o przekazywaniu ściśle określonych wartości językowych. Tak jednak nie jest. Znak pisma nie może być rozpatrywany niezależnie od tekstu, a w określonym tekście klinowym każdy znak ma określone znaczenie, trzeba tylko odgadnąć, jaki, co często jest wcale niełatwe. Dodamy jeszcze, że podręczny zbiór znaków tego pisma zawiera około 12.000 pozycyj, z czego wynika, że czytać po babilońsku było i jest bardzo trudno. Pismo klinowe górowało jednak nad egipskiem przez łatwość, z jaką można je było zastosować do każdego innego języka, np. do hetyckiego (-» He-tycki, t. II, str. 815). To też w połowie II tysiąclecia przed nar. Chr. używano w korespondencji dyplomatycznej pisma klinowego, a poczęści i języka babilońskiego.

Tę międzynarodową rolę pisma klinowego odziedziczył po niem alfabet aramejski, będący jedną z odmian alfabetu fenickiego, powstałą na terenie Syrji, a wkońcu przejęły ją rozmaite odmiany alfabetu greckiego. (Por. jeszcze art. Abecadło).

POCZTA. (Tabl. 7—8).

Rzut oka na dzieje poczty.

Wyraz poczta (w dawnych staropolskich dokumentach historycznych poszła) pochodzi z łac. słowa posita. Rzy-• mianie nazywali stacje przeprzęgowre mansio lub też mutatio. Mówiono więc mansio lub mutatio posita in X, co oznaczało: przeprząg lub stację położoną w miejscowości X. Stąd powstał skrót posta przez opuszczenie litery i. Z biegiem czasu przez pominięcie wyrazu mansio lub mutatio powstaje samodzielny wyraz posta, który potem odnajdujemy we wszystkich niemal językach.

Pierwsze ślady urządzeń pocztowych sięgają urządzeń bardzo dawnych. Z początku posługiwano się gońcami pieszymi lub konnymi, później powoływano do życia specjalne instytucje. Zabytki sta-roegipskie świadczą, że specjalni wysłannicy piesi, wysyłani z „depeszami“ byli już znani na przeszło 2000 lat przed nar. Chr. W Persji, Grecji i Rzymie utrzymywano również posłańców pieszych i jezdnych dla celów państwowych.

W wiekach średnich utrzymywały specjalnych kurjerów dla swoich celów korporacje kościelne, uniwersytety i cechy.

Wszystkie te urządzenia nie miały jednak charakteru instytucji użyteczności publicznej, gdyż powstały wyłącznie w celach państwowych lub prywatnych. Poczta jako instytucja stała w dzisiej-szem tego słowa znaczeniu powstaje dopiero w w. XV i funkcjonuje początkowo wydącznie dla potrzeb państwa a dopiero z biegiem czasu zostaje udostępniona i dla użytku publicznego. Przy końcu XV i na początku XVI-ego wieku powstają pierwsze regularne połączenia międzynarodowe, zajmujące się przewozem ludzi, towarów i listów.

Z a przykładem Prus, które w r. 1646 monopolizują instytucję pocztową, idą inne państwa Europy. Już na początku XVIII w. instytucje pocztowe przestają być przedsiębiorstwem prywatnem i przechodzą wszędzie pod wyłączny zarząd państwa.

Charakter poczty dzisiejszej.

Poczta w dzisiejszej swojej postaci we wszystkich krajach cywilizowanych posiada charakter instytucji użyteczności publicznej, t. zn. służy do zaspakajania potrzeb całego społeczeństwa. Poczta nie może odmówić prawa korzystania z jej urządzeń i usług nikomu, kto zastosował się do warunków ustalonych dla obrotu pocztowego w ordynacjach pocztowych. Usługi poczty cechuje więc powszechność, a równe prawo korzystania z nich posiada cała ludność państwa.

Zakres usług poczty.

W zakres działalności poczty wchodzi przesyłanie przyjętych od nadawców przesyłek i doręczanie ich adresatom.

Polska ordynacja pocztowa, podobnie jak i inne, zna wiele rodzajówT przesyłek pocztowych: listy, kartki pocztowe, druki, papiery handlowe, próbki towarów, przesyłki mieszane (zawierające łącznie druki, papiery handlowe i próbki towarów) czasopisma, listy wartościowe, paczki zwykłe i wartościowe oraz przekazy pocztowe.

Poczta w ogólnym obrocie gospodarczym zajmuje się jedynie transportem przesyłek drobnicowych, pozostawiając poza nawiasem swej działalności całą dziedzinę właściwego transportu dóbr i towarów. Drobnicowość obrotu pocztowego utrzymana jest przez ograniczenie wymiarów, wragi i wartości przesyłek pocztowych. Przykładowo warto wymienić, że np. najwyższa waga dopuszczalna paczki przeznaczonej do przesłania w Polsce pocztą nie może przekraczać 20 kg, najwyższa kwota przekazu 5 tysięcy zł.

Poza przesyłaniem poczta wykonywa cały szereg czynności, które wychodzą już poza ramy pojęcia właściwego transportu np. wpłaty i wypłaty w obrocie oszczędnościowym P. K. O.

Zakres czynności poczty jest płynny z uwagi na wielostronne możliwości wykorzystywania aparatu . pocztowego. W niektórych krajach, jak np. we Włoszech, poczta emituje bony pocztowe, które stanowią jedną z form kapitalizacji; gdzie indziej też wystawia czety podróżne, które umożliwiają publiczności bezpieczne dysponowanie pieniędzmi bez potrzeby noszenia przy sobie gotowizny. W Rumunji listonosze wiejscy, między innemi, sprzedają zapałki. W Niemczech i Szwajcarji poczta posiada bardzo rozgałęzioną sieć komunikacji autobusowej. W Polsce, jakkolwiek istnieją prawne możliwości, aby- poczta trudniła się przewozem osób, to jednak narazie są one jeszcze niewykorzystane.

Różnice w zakresie czynności poczt w poszczególnych krajach dotyczą jednak tylko szczegółów, istota zaś działalności poczty i jej rola w całokształcie życia kulturalnego i gospodarczego kraju pozostaje wszędzie ta sama.

Wyłączność pocztowa.

Podobnie rzecz się ma z t. zw. mono polem pocztowym, który zastrzegają ustawodawstwa poszczególnych państw. Jakkolwiek zakres jego w różnych krajach jest różny, to jednak nie wywołuje to w praktyce zasadniczych różnic w charakterze i działalności opartych o niego instytucyj pocztowych. Monopol pocztowy oznacza wyłączne prawo zastrzeżone poczcie do wykorzystywania niektórych rodzajów usług. W Polsce wyłączność pocztowa, zastrzeżona ustawą z 3 czerwca 1924 r. o poczcie, telegrafie i telefonie, obejmuje przyjmowanie, przesyłanie i doręczanie zarówno w obrocie wewnętrznym, jak i zagranicznym, listów, kartek pocztowych i czasopism, wychodzących przynajmniej 12 razy do roku. Na wypadek naruszenia monopolu pocztowego ustawa przewiduje sankcje karne. Monopol pocztowy nie ma na celu przysporzenia dochodów skarbowi państwa. Ta cecha stanowi zasadniczą różnicę, jaka zachodzi pomiędzy nim a monopolami, które ustanawia państwo w celu zapewnienia sobie źródeł dochodu. Wyłączność pocztowa, gwarantując poczcie pewne minimum masowości obrotów pocztowych, pozwala na zorganizowanie i utrzymanie na odpowiednim poziomie sieci połączeń pocztowych.

Organizacja poczty polskiej.

Polska poczta jest eksploatowana łącznie z telegrafem i telefonem przez przedsiębiorstwo państwowe : „Polska Poczta, Telegraf i Telefon“, które korzysta z ochrony i wszystkich uprawnień, jakie państwo zastrzegło sobie w interesie publicznym co do eksploatacji tego rodzaju urządzeń. „Polska Poczta, Telegraf i Telefon“ prowadzona jest na zasadach handlowych, z uwzględnieniem jednakże interesów gospodarstwa społecznego. Członek rządu Rzeczypospolitej, minister poczt i telegrafów, jest zarazem kierownikiem i niejako dyrektorem państwowego przedsiębiorstwa „P. P. T. i T“: Ministerstwo Poczt i Telegrafów jest jego organem jako członka rządu. Dyrekcje okręgów poczt i telegrafów są władzami administracyjnemi przedsiębiorstwa „P. P. T. i T.“ Kraj podzielony jest na 8 okręgów poczt i telegrafów, a ponadto osobny okręg poczt i telegrafów Rzeczypospolitej Polskiej stanowi W. M. Gdańsk. Dyrekcje okręgów poczt i telegrafów mają swoje siedziby w Warszawie, Lublinie, Wilnie, Katowicach, Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Bydgoszczy i Gdańsku.

Według stanu na dzień 31 grudnia 1934 r. sieć pocztowa w Polsce liczyła 4.171 placówek.

światowy Związek Pocztowy.

Organizacją służby pocztowej w skali światowej zajmuje się utworzony w tym celu Światowy Związek Pocztowy, do którego należą prawie wszystkie państwa cywilizowane i ich kolon je. Organem wykonawczym Związku jest stała instytucja pod nazwą Biuro Światowego Związku Pocztowego z siedzibą w Bernie, w Szwajcarji. Do zadań Biura należy przeprowadzanie badań i studjówr nad możliwościami ulepszenia i ujednostajnienia międzynarodowego obrotu pocztowego. Poza tern Biuro Światowego

Przewóz poczty.

Listy wydobyte ze skrzynek pocztowych przewożone są do sortowni dworcowych urzędów pocztowych, gdzie rozdzielane są na szlaki komunikacyjne. Przesyłki pocztowe, połączone w oddzielne wiązanki, przeznaczone bądź do większych miast, bądź do szeregu mniejszych miejscowości, znajdujących się na jednym szlaku, ładowane są do ambulansów pocztowych, idących w składzie pociągów osobowych. Ż chwilą ruszenia pociągu w drogę rozpoczyna się praca

Związku Pocztowego pośredniczy pomiędzy państwami, członkami Związku, przy zawieraniu regjonalnych porozumień, dotyczących wprowadzenia w obrocie pocztowym ulepszeń i inowacyj.

Co pięć lat odbywa się kongres Światowego Związku Pocztowego, na którym rozpatrywane są zgłaszane przez zarządy pocztowe poszczególnych krajów wnioski, mające na celu usprawnienie międzynarodowej służby pocztowej. Polska należy do Światowego Związku Pocztowego od r. 1919.

Należy podkreślić, że Światowy Związek Pocztowy należy do najbardziej żywotnych instytucyj międzynarodowych. Zasługą Związku jest nietylko to, że poczta swobodnie poprzez lądy, morza i szlaki podniebne może docierać do najbardziej odległych i odciętych od świata punktów globu ziemskiego ; jednem z najważniejszych zadań Związku było przedewszystkiem ujednostajnienie organizacji służby pocztowej, sposobów korzystania z niej oraz uproszczenie manipulacji do tego stopnia, że różnice pomiędzy pocztami już nie poszczególnych krajowT, lecz kontynentów, sprowadzają się raczej do szczegółów. Dla laika wystarczy porównać oznaczenia zewnętrzne listu czy paczki, przesłanej pocztą z różnych punktów kuli ziemskiej, aby się przekonać, jak dalece jednolity jest aparat pocztowy świata. Ma to olbrzymie znaczenie dla międzynarodowego obrotu pocztowego, gwarantuje bowiem zasadnicze jego warunki : szybkość i bezpieczeństwo.

Komunikacja pocztowa.

Poczta, mając na celu jak największą szybkość obrotu kulturalnego i gospodarczego, podąża w awangardzie postępu na polu unowocześniania swoich połączeń. Ilustruje to chociażby fakt, że zaledwie w kilka lat po dokonaniu przez Bleriota lotu nad kanałem La Manche Amerykanie w r. 1911 wprowadzają samolot jako jeden z regularnych środków komunikacji pocztowej.

Zbędnem byłoby wymieniać środki lokomocji, które używane są do przewozu ładunku pocztowego, ponieważ należałoby wyliczyć wszystkie, jakie zna współczesna cywilizacja, poczynając od najprymitywniejszego pojazdu lub pieszego posłańca, a kończąc na cudach techniki współczesnej w rodzaju M/S „Normandie“, motorowych pociągów, steroweów, komunikacyjnych samolotów-olbrzymów, których średnia szybkość sięga 400 km na godzinę.

W obrębie miast — metropolij, jak Paryż, Londyn i Berlin — wymiana poczty pomiędzy poszczególnemi punktami odbywa się zapomocą zbudowanego specjalnie do tego celu systemu rur pneumatycznych. Siłę pędną stanowi tutaj sprężone powietrze. W Polsce jednakże tego rodzaju urządzenia nie znalazły dotychczas zastosowania w miejskiej komunikacji pocztowej.

Mimo to jednak obsługa pocztowa dużych miast polskich, jak Warszawy, Gdyni, Poznania, Łodzi, Katowic, Krakowa, Wilna i Lwmwa, stoi na wysokim poziomie, jeśli zważyć, że poczta jest doręczana kilka razy dziennie, a korespondencja miejscowa, wrzucona do specjalnych skrzynek przed godziną 16, doręczana jest adresatom jeszcze tego samego dnia.

w ambulansie i wre bez przerwy aż do niema placówek pocztowych (zamiejsco-stacji końcowej. Załoga ambulansu pocz- we obszary pocztowe), doręczana jest towego, składająca się zazwyczaj przez listonoszów wiejskich, co oczywi-z urzędników pocztowych i niższych ście stanowi wyższą formę organiza-funkcjonarjuszów, segreguje korespon- cyjną. dencję w czasie biegu pociągu, tworząc z niej wiązanki, przeznaczone do naj- wietrzną odbywa się w sposób analogicz-bliższych miejscowości, leżących na szła- ny do przewozu zapomocą środków koku lub łączących się z nim zapomocą po- munikacji lądowej. Przy przewozie łączeń traktowych. Na stacjach odbywa morskim Polska może korzystać z usług się wymiana poczty. Wiązanki przezna- linij okrętowych polskich, francuskich, czone do urzędów pocztowych, znajdu- niemieckich i innych, wybierając dla jących się w zasięgu danej stacji kole- przewozu poszczególnego ładunku pocz-jowej, wydawane są z ambulansu ocze- towego najdogodniejsze w danym czasie kującym na nie pracownikom poczto- rejsy statków pasażerskich, wym, którzy równocześnie- nadają do ambulansu korespondencję do miejsco- zaczyna obecnie poczta lotnicza, zwła-wości, leżących na kierunku, w jakim szcza gdy chodzi o przewóz z Polski na

Przewóz poczty drogą morską i po-

Coraz większego znaczenia nabierać

podąża ambulans.

dalekie odległości. Polska poczta posia-

munikacji lotniczej wykorzystywane są

Przyjęta do ambulansu na stacjach da połączenia lotnicze z całym światem, korespondencja jest następnie odpowied- Nowe linje szybko rozwijającej się ko-nio segregowana.

Przesyłki poczty lotniczej z Polski do Ameryki Południowej np., o ile nie są

Na końcowych stacjach granicznych natychmiast do przewozu ładunku pocz-odbywa się wymiana poczty w obro- towego. Na odcinkach trasy powietrznej, cie międzynarodowym. Korespondencja którą ma przebyć korespondencja, pocztowa otrzymana z zagranicy rozpro- a gdzie nie istnieją połączenia lotnicze, wadzana jest po kraju w analogiczny poczta przewożona jest innemi, możli-sposób, jak korespondencja obrotu wie najszybszemi środkami komunika-wewnętrznego. Clenia przesyłek poczto- cyjnemi, a następnie znowu, jeśli to wych wr obrocie zagranicznym dokony- możliwe, samolotami, wują organy skarbowe w urzędach pocz-towo-celnych.

Tak pracuje potężny aparat poczty

Korespondencja nadchodząca po prze- przewożone bezpośrednio sterowcami, wozie do placówek pocztowych segrego- odbywają drogę samolotami polskich li-wana jest tutaj na rejony doręczeń, nD lotniczych do Paryża, następnie, a następnie doręczana adresatom przez przeładowywane na samoloty towarzy-listonoszów. Przesyłki przeznaczone dla s*wa francuskiego „Air France“, po-adresatów zamieszkałych w t. zw. za- przez Casablancę osiągają Dakar miejscowych obszarach pocztowych do- w Afryce Zachodniej, skąd następnie ręczane są z pomocą organów samorzą- najszybszemi statkami przewożone są du terytorjalnego, gmin, sołtysów lub przez Atlantyk do Natalu w Ameryce upoważnionych do tego wysłanników gro- Południowej. Z Natalu do Rio de Janei-mad wiejskich. Stan taki* istnieje na ob- ro i Buenos-Aires ładunek pocztowy od-szarach centralnych i wschodnich woje- bywa znowu drogę powietrzną, wództw Polski. Na obszarach zachodnich korespondencja przeznaczona dla osób światowej, oplatając siecią swoich połą-zamieszkałych w miejscowościach, gdzie czeń glob ziemski.

Rozwoj poczty w Europie.

Rozwój działalności poczty słusznie może być uważany za jeden ze współczynników, a zarazem wykładników poziomu cywilizacyjnego poszczególnych krajów.

Stopień rozwoju poczty na kontynencie europejskim ilustruje niżej podane zestawienie :

mzację, t. j. policję państwową. Ale troska o spokój, porządek i bezpieczeństwo publiczne należy nietylko do tej specjalnej organizacji ; prawie wszystkie władze państwowe zajmują się w mniejszym lub większym zakresie działalnością policyjną, wr obszerniej-szem tego słowa znaczeniu, mającą na celu ochronę istniejącego stanu rzeczy.

Kraje

Na 1 mieszkańca przypada przesyłek poczt, rocznie

Na Jedną placówkę pocztową przypada

km’ jmieszk.

Austrja . , Belgja . . . Butgarja . . Czechosłowac Danja . . . Estonja . . Finlandja . Francja . *-Grecja . . . Hiszpan ja . Holandja . Irlandja . . Jugosławja . Litwa . . , Luksemburg Łotwa . . . Niemcy . . Norwegja . Polska . . Portugalja . Szwaj car ja . Szwecja . . Węgry . . . Wielka Brytanja Z. S. R. R. . . .

114

161

30,1

25

64

78

34

21

139

20

35

132

80

30

20

99

29

84

52

21

17,9

39,7

30,6

30,9

52,2

125,2

31,1

102,4

51,1

16,5

31,9

63,5

92,2

18,9

46,0

11,1

73,9

to CU

2.106

3.228

2.490

1.553

1.180

2.360

5.071

2.176

4.033

1.336

3.558

3.887

2.190

1.329

1.539

670

Zestawienie powyższe sporządzono na podstawie statystyki Międzynarodowego Biura Światowego Związku Pocztowego.

J. Glódkowski.

22

174

86

31

50

Działalność administracyjna i policyjna państwa.

W przeciwstawieniu do policji odróżniamy w działalności państwa administrację twórczą, polegającą na tworzeniu rzeczy nowych. Zresztą oba te kierunki działalności państwa : policja i administracja twórcza, łączą się ze sobą na każdym kroku i wzajemnie się wspierają. Dlatego też można powiedzieć, że prawie każda władza państwowa częściowo rozwija działalność policyjną, a częściowo działalność administracji twórczej. Np. jeżeli się buduje nową drogę, to jest to działalność administracji twórczej, jeżeli się zaś przestrzega przepisów, mających na celu ochronę tej drogi przed niszczeniem i przepisów o ruchu kołowym, mających na celu bezpieczeństwo tego ruchu (a więc np., że należy jechać prawą stroną, że nocną porą pojazdy muszą mieć latarnie i t. d. ), jest to już działalność policyjna, mająca na celu ochronę stanu istniejącego.

POLICJA. Przez policję w obszer-niejszem znaczeniu tego słowa rozumiemy tę działalność państwa, która ma na celu utrzymanie spokoju, porządku i bezpieczeństwa publicznego. W ściśle jszem znaczeniu tego słowa rozumiemy przez policję pewną specjalną orga-

Zakres działalności policyjnej państwa i samorządów.

Zakres działalności policyjnej państwa jest bardzo rozległy. Działalność ta obejmuje: zwalczanie żywiołów wrogo usposobionych dla rządu i państwa, ochronę społeczeństwa przed złodziejami, bandytami, oszustami i innymi przestępcami (policja bezpieczeństwa w ściślej-szem znaczeniu), nadzór nad przestrzeganiem przepisów bezpieczeństwa budowlanego (policja budowlana) i t. d. ;

poza tem rozróżniamy jeszcze policję obyczajową, sanitarną, ogniową, łowiecką, rybacką i t. d.

Specjalnie ważna jest działalność policji w zakresie ujawniania przestępstw. Policja państwowa jest obowiązana wykazywać jak największą inicjatywę w tej dziedzinie. W sprawach o przestępstwa drobniejsze policja obowiązana jest wszczynać i prowadzić dochodzenie. W sprawach o przestępstwa większe policja państwowa po otrzymaniu wiadomości o przestępstwie niezwłocznie za*-wiadamia o tem prokuratora i przeprowadza dochodzenia na jego polecenie; tylko jeżeli zachodzi potrzeba dokonania czynności nie cierpiących zwłoki, a mających na celu zabezpieczenie dowodów i śladów przestępstwa, policja dokonywa tych czynności, nie czekając na polecenie prokuratora, a o przedsięwziętych krokach jedynie mu komunikuje.

Działalność policyjną rozwijają, jak powiedzieliśmy, prawie wszystkie władze państwowe. Przez władze państwowe rozumiemy nietylko władze państwowe w znaczeniu ściślejszem, czyli władze rządowe, ale i władze samorządowe (-» Samorząd). Np. starosta powiatowy, który jest władzą rządową w powiecie, dba o bezpieczeństwo publiczne w powiecie, jednakże samorządy miejskie dbają także o czystość na ulicach i placach (policja sanitarna) i t. d.

Organizacja policji państwowej w Polsce.

Władze administracyjne w zakresie swojej działalności policyjnej wydają odpowiednie zarządzenia. Muszą one jednak mieć do pomocy specjalną organizację, któraby ich zarządzenia wykonywała i któraby czuwała nad publicznym spokojem, porządkiem i bezpieczeństwem w życiu codziennem w sposób bezpośredni, to znaczy stykając się ciągle z ludźmi i pełniąc swoje czynności na ulicach, placach i drogach. Taką organizacją jest właśnie policja państwowa.

Policja państwowa jest jednolitym, zorganizowanym na wzór wojskowy korpusem. W sprawach swojej wewnętrznej organizacji i administracji, w szczególności zaś w sprawrach wyszkolenia, uzbrojenia, dyscypliny i t. d., policja państwowa podlega swoim policyjnym przełożonym, w zakresie zaś wykonywania funkcyj utrzymania bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego rządowym władzom administracji ogólnej, to znaczy wojewodom (w mieście stołecznem Warszawie komisarzowi rządu) i starostom. W obu dziedzinach policja państwowa podlega ministrowi spraw wewnętrznych. Nadto w dziedzinie dochodzenia i ścigania przestępców w myśl przepisów o postępowaniu sądowo-kar-nem organy policji państwowej są organami wykonawczemi władz sądowych i prokuratorskich.

Organizacja policji państwowej pod względem terytorjalnym przystosowana jest do administracyjnego podziału państwa na województwa i powiaty. Każde województwo tworzy okręg wojewódzki policji państwowej, a każdy powiat — obwTód powiatowy policji państwowej. W skład obwodów powiatowych wchodzą posterunki policji państwowej, z których każdy obejmuje albo jedną gminę, albo kilka gmin, albo część gminy, tudzież komisarjaty policji państwowej, z których każdy obejmuje większe miasto lub dzielnicę tego miasta.

Co to jest bezpieczeństwo, spokój i porządek publiczny?

Funkcje swoje w zakresie bezpieczeństwa i spokoju publicznego spełnia policja państwowa bezpośrednio, w sprawach zaś porządku publicznego przez wspieranie, ewentualnie przez nadzorowanie odnośnych organów państwowych i samorządowych.

T. Hilarowicz.

Przez sprawy bezpieczeństwa publicznego rozumiemy przedewszystkiem sprawy ochrony życia, wolności i własności mieszkańców i ochronę wewnętrznego spokoju w państwie, natomiast przez sprawy porządku publicznego rozumiemy przestrzeganie przepisów prawnych, porządku prawnego w poszczególnych dziedzinach administracji.

Różnice pomiędzy sprawami bezpieczeństwa publicznego a sprawami porządku publicznego wyjaśnimy na przykładach następujących. Jeżeli się na ulicy bije dwóch ludzi, co zagraża ich zdrowiu, a może nawet życiu, i policjant ich rozdziela, staje on w obronie bezpieczeństwa publicznego; podobnie też, jeżeli chwyta włamywacza, dobierającego się do sklepu lub mieszkania. Natomiast, jeżeli policjant widzi, że sklep jest otwarty w niedzielę lub po przepisowej godzinie wbrew obowiązującym przepisom prawnym, stwierdza w tym wypadku naruszenie porządku publicznego ; właściwie rola policjanta kończy się w tym wypadku na uczynieniu doniesienia (t. zn. „protokółu“) do właściwej władzy administracyjnej ; jeżeli zaś policjant jest uprawniony do wezwania właściciela sklepu do natychmiastowego zamknięcia sklepu, to czyni to już na podstawie upoważnienia do współdziałania w sprawach porządku publicznego.

Policjant pełniący służbę w miejscach publicznych, na ulicy czy placu, jest tym organem władzy państwowej, który się ciągle i ustawicznie styka z obywatelami. Dlatego też każdy powinien policjantowi pełniącemu służbę okazywać w miarę możności pomoc i stosować się do jego wskazówek i wezwań, pamiętając o tein, że policjant ten w danej chwili i na danem miejscu reprezentuje władzę państwową Rzeczypospolitej Polskiej.

Znaczenie służby policyjnej.

Dzięki istnieniu i działalności policji państwowej możemy wszyscy spokojnie żyć, pracować, uczyć się i bawić. Policja czuwa nad naszem bezpieczeństwem i chroni przez to nasze normalne życie. My wszyscy, którzy przeżyliśmy wielką wojnę, przypominamy sobie, jak przy t. zw. ewakuacji (opuszczeniu miasta przez władze i wojsko) nagle w dużem mieście zabrakło na ulicach służby poli-cyjnej. Wtedy ludzie przechodzący ulicami nagle uprzytomnili sobie, że gdyby w biały dzień na ulicy złodziej wyciągnął komuś zegarek czy portfel, nie byłoby żadnego organu, któryby go ścigał i przytrzymał, że gdyby jeden człowiek rzucił się na drugiego i zaczął go bić, zabrakłoby organu, któryby stanął w obronie bitego, że gdyby bandyci napadli na dom, nie byłoby policji, która na odgłos strzałów przybyłaby z pomocą, że zabrakłoby pomocy i opieki nad tymi, którzy jej doraźnie potrzebują : nad nie znającym miasta przechodniem, nad zabłąkanem dzieckiem, nad chorym, który nagle zasłabł na ulicy. Wtedy sami obywatele w różnych miastach tworzyli doraźnie różne straże obywatelskie, milicje obywatelskie i t. d., mające zastąpić służbę policyjną. Wówczas niejeden z obywateli, pełniąc dla dobra swego własnego, swej rodziny i ogółu mieszkańców służbę w. tej straży czy milicji obywatelskiej i zamiast spędzić noc w łóżku w swojem mieszkaniu, krążąc w zimową i wietrzną noc do rana po uli-lach miasta, zrozumiał, czem jest służba policyjna dla ochrony normalnego życia społeczeństwa i jednostki, a narażając co chwila swoje życie przy zetknięciu się z szumowinami społecznemi, czyhają-cemi na cudze dobro, odczuł, że służba policjanta to ustawiczne narażanie się poto, aby obywatele mogli prowadzić życie spokojne i nie drżeć ustawicznie o swoje życie i mienie.

POLSKA

KRAJOBRAZ POLSKI. (Tabl. 9).

Podwójne strefy krajobrazu.

Krajobraz Polski ulega ogólnoziem-skiemu prawu podwójnej strefowości. Pod wpływem słońca powstają różnorodne strefy równoleżnikowe. W każdej jednak strefie równoleżnikowej w miarę oddalania się od oceanu zachodniego zaostrza się sezonowy rozkład darów słońca, a równocześnie zmniejsza się gwałtownie zasób wilgoci w powietrzu; stosunek przyrody do człowieka staje się przeto ku wschodowi coraz groźniejszy, walka z przyrodą coraz cięższa, w następstwie czego strefom równoleżnikowym krajobrazu naturalnego przeciwstawiają się strefy południkowe krajobrazu kulturalnego.

Mickiewicz o krajobrazie Polski.

Blisko sto lat temu (12. I. 1841) Mickiewicz odsłonił światu z katedry Collège de France taki oto obraz Polski :

„Od Karpat ku nadbrzeżom Bałtyku widzimy niezmierną płaszczyznę, którą pokrywa gruba warstwa ziemi roślinnej... Ogromna ta przestrzeń zdaje się być ziemią przeznaczoną szczególniej do rolnictwa. Niemasz tu ni skał nagich, ni wód grożących zalewem; nigdzie człowiek nie musi przemysłem pokonywać natury...“

„Okolica ta ma przecięte sobie drogi do zamorskiego handlu i żeglugi...

Dniepr naprzykład, zawalony progami skalistymi, bieży już potem w stepy ludów koczowniczych..., Niemen i Wisła ku ujściom swoim trafiają na łańcuch jezior i bagien, za którym po-brzeże morskie, zasiedlone innem plemieniem, było zawsze przystanią narodów zbójeckich (aluzja nietyle do starych Prusów, ile do krzyżaków)“.

„Siedzibę tę można podzielić na trzy pasy. Pas środkowy składa się z lasów. Lasy te w różnym kierunku są poprzecinane rozległymi błoniami łąk w i 1-g o t n y c h, dostarczają karmy dla bydła, ale nie mogą służyć za pastwiska trzodom ludów koczowniczych“.

„Na północy pasu leśnego ciągnie się długi szereg jezior... Łańcuch ten oddziela Polskę od Litwy właściwej i od Finnów, osiedlających pobrzeże bałtyckie. Tu brzoza biała z rozpuszczonym warkoczem...“

„Na południu pasu leśnego ciągną się... otwarte niwy ziemi urodzajnej. Sosna coraz tu rzadsza, a zato dąb wspaniały gęściej ocienia wesołe gaje... Tędy idzie szlak innych nawiedzili z pustyń i stepów Azji: jest to droga szarańczy i Mongołów... Dopiero uprawa niw polskich przecięła im wnijście do Europy“.

Wpływ rzeźby na strefy równoleżnikowe.

Dziś ten obraz Polski „z lotu ptaka“ możemy analizować, nawet uzupełnić, przed stu laty był on istnem jasnowidzeniem.

szukaj w tomie piątym!

Kształtowanie się równoleżnikowych niowa do Zaleszczyk. Podobne stopnie stref krajobrazowych jest przez rzeźbę urzeźbienia jak w Beskidzie Niskim, wy-powierzchni ziemi albo potęgowane, stępują i w okolicy Kartuz, Grunwal-albo też tłumione. W Ameryce np., du i Suwałek na płytach bałtyckich, gdzie południkowy przebieg gór otwie- a znacznie wyższe w obszarze święto-ra wpływom równika swobodny do- krzyskim lub ojcowskim wyżyn mało-pływ daleko ku biegunowi i naodwrót, polskich (ryc. 101. rozwój stref równoleżnikowych jest upośledzony, strefy południkowe wybijają się na pierwsze miejsce. W Europie, podobnie jak w całej Eurazji, której Europa jest półwyspem, przeważa przebieg licznych łańcuchów górskich, ułożonych w łuki, skierowane naogół równoleżnikowo, stąd klasyczna w kierunku równoleżnikowym kraina śródziemnomorska w Europie, kiedy np. typowa strefa tropikowa sięga w Indjach po Himalaje, daleko poza 30° szerokości płn., t. zn. w strefę, w której na Florydzie (Ameryka) często marzną pomarańcze.

I 1 równiny lllllllilll średnio urzeźbione silnie urzeźbione

iii

■

darsM

ytoc/ź

EU

tff

.! Mlii!

,&c

i,

obiałowieza

rszawa

Puławy

U/Mn

? Brześć n B

Pińsk

¥1

Cztery strefy w Polsce.

fCnr/fłćMce

Rzeźba ziem polskich ma wybitne zarysy równoleżnikowe, co z lotu ptaka świetnie zauważył Mickiewicz. Nie spostrzegł jednak dwóch ważnych szczegółów. Oceniwszy dobrze rolę Karpat, skiego. Widzimy więc szeroką b a r j e-które tak niewzruszenie określają za- rę bałtyckich płyt, rozległe ko-siąg Polski ku południowi, przeoczył ryto środkowego pasu leśnego, Mickiewicz tak przemożny w jej kra- znane pospoliciej pod nazwą pasu jobrazie skręt Karpat ku południowe- wielkich dolin, jako też pas mu wschodowi, przeoczył, co może waż- wyżyn i gór południowych, niejsze, że rzeźba Polski jest cztero- Wyraźna jednak b r ó z d a, to

rzająca się — kotlina śląska i sando-Względna wysokość jest najlepszą mierska — to zwężająca — brama kra-miarą urzeźbienia. Wysokość względna kowska, przemyska i śniatyńska — od-jest często w niezgodzie z wysokością dzieła pas wyżyn od pasu gór polskich, nad poziom morza, czyli    wysokością

bezwzględną. Tak np. na    całej prze

strzeni od Przemyśla poprzez Krosno,

Jasło, przez Ciężkowice nad Dunajec ca, klimatu i rzeźby powierzchni do-wysokość względna w głębi    Karpat nie    chodzi    trzeci    jeszcze, zgoła nie pośled-

przekracza nigdzie 300 m,    a jest czę-    ni    czynnik:    człowiek,

stokroć niższa od urzeźbienia Podola

Ryc. 10. Streïy rzeźby ziem polskich.

Nasz rysunek jest też ilustracją mickiewiczowskiej syntezy krajobrazu pol-

rozsze-

strefowa.

Wędrówka granicy między Europą a Azją,

Do czynników krajobrazowych : słoń-

Europa i Azja stanowiły od wieków w odcinku jaru dniestrowego od Niż- pojęcia przeciwstawne: kultura i dzicz,

pierwszych

krajobraz kulturalny i krajobraz pierwotny, naturalny. Ta przeeiwstawność odnosiła się tylko do pasa Azji, leżącego w strefie półwyspu europejskiego ; pas ten jeszcze i dziś na kontynentalnych przestworzach pokryty jest najpierwotniejszą puszczą leśną, t. zw. tajgą, obrzeżoną od południa strefą różnorodnych stepów i pustyń.

Ta to tajga azjatycka otulała w przeddziejach nazewnątrz łuków górskich alpejsko-karpackich całą Europę. Nie możemy dociekać, w jaki sposób niszczenie owej pierwotnej puszczy stwarzało przeeiwstawność Europy i Azji, to pewne jednak, że granica owych dwóch pojęć była w trwałej wędrówce: przesuwała się stale ku wschodowi wskutek kulturalnego niszczenia jej przez człowieka europejskiego.

Granica Azji w Polsce.

Jest osobliwe, że ten proces uchwycił „na gorąco“ pierwszy kartograf Polski, Bernard Wapowski (1526). Na tablicy 9 mamy obraz Polski podług Grodeekiego-Pograbiusa, dziedziców spuścizny Wapowskiego. Rysunek jest zbyt wymowny, by wymagał wyjaśnień. W Polsce mieszczą się na przełomie średniowiecza dwa światy: Europa i Azja, a granica przebiega mniej więcej w linji prostej, poprowadzonej od Wilna na linję Słuczy (dopływ Prypeci).

Jeśli przeciwieństwa na mapie Gródeckiego nie są już dostatecznie jaskrawe, nie zapominajmy, że mapa ta powstała w półtora wieku po zjednoczeniu Polski z Litwą, przez który to okres siekiery i kielnie nie próżnowały.

Granica między Europą a Azją na terenie Polski gwałtownie wówczas cofała się ku wschodowi. Możemy o tem wnioskować na podstawie stosunków zaludnienia Polski z czasów Kazimierza Wielkiego, które znamy już niezgorzej. Granica dwu światów przebiegała wtedy na linji średniej Wisły, gęstość bowiem zaludnienia, która w Sandomierskiem często już przekraczała 30 ludzi na km², spadała gwałtownie w Lubelskiem poniżej 0,5 na km².

Podobnie jednak, jak wpływ słońca, tak też i wpływ człowieka bywa upośledzony lub przyśpieszony przez stosunki rzeźby powierzchni. Wystarczy jeden przykład. Oto o jedyny znaczniejszy wysterk w przebiegu wyżyn południowo-wschodniej Polski, o Roztocze z wyżyną Lubelską opiera się granica i buka, i świerka, i jodły. Czyż to zahamowanie wpływów atlantyckich, a uprzywilejowanie form stepowych może pozostać bez wpływu na stosunek człowieka do przyrody?

Co najważniejsze, to to, że czołowe czynniki w krajobrazie : słońce i ocean, działają naogół w kierunkach do siebie prostopadłych, a w następstwie tego powstaje wszędzie schemat regjo-nów krajobrazowych, uszeregowanych równoleżnikowo, istna szachownica krajobrazowa.

Na takiej to polskiej szachownicy krajobrazowej rozwija się i rozczłon-kowuje polskie życie, ale i ono rozwija i przeobraża ową szachownicę.

Pierwotny krajobraz Polski.

Gallus (1110) i Długosz (1480) pozostawili nam opisy piastowskiego krajobrazu Polski :

„Kraina — pisze Gallus — lesista“...

„Kraj — pisze Długosz — obszerny, dla mnogich puszcz, gajów i lasów nieprzebyty..., ożywiony spławem licznych jezior i strumieni...

„Polska kraina, obfitująca w zboże, ponętna owocami, wielością ryb i smacznego nabiału, słynna zwierzyną, zamożna w bydło i w trzody, miodonośne pasieki, stada koni i rozliczne ptactwo, bogata w żelazo i ołów, w wosk i masło, acz gdzie niegdzie odpowiada uprawie ziemi urodzaj bardziej wymuszony, niż dobrowolny, kraina lesista, a stąd obfitująca w bydło i trawy, grunt ma w wielu miejscach jałowy i nieużyty, z przyrodzenia niepłodny, ale okryty pastwiskami, lasami i rozmaitego rodzaju drzewiną, przydatny jużto na pasieki, już na pastwiska dla bydła i nigdzie nie próżnu-j ący“.

Z opisu Długoszowego bije już prze-dewszystkiem wielki fakt poznania i użycia kraju. Cały kraj, wówczas już „nigdzie nie próżnujący¹“, został wzięty w użytkowanie. Kraj się zmienił nie do poznania.

Puszczą nietkniętą nie była jednak Polska nigdy. Nawet prehistoryczne źródła dowodzą, że wnętrze starej (Wielko-) Polski było już od niepamiętnych czasów przetrzebione, a rolnictwo było naszych praojców

^óanłok _

uląd

Ryc. 11. Lasy i puszcze pierwotnej Polski.

głównem zajęciem. Ryc. 11 obrazuje rozmieszczenie lasów w przeddziejach Wielkopolski. Oto obraz, pospolity i dziś jeszcze, ale w Afryce środkowej, państwa otoczonego zewsząd pasem puszcz granicznych, zwłaszcza od zachodu, od Niemców, ale i od Pomorza, a nawet i od południa, od Śląska.

Jest znamienne, że wszystkie graniczne puszcze polskie ścielą się na jałowych, suchych i lotnych piaskach, skąd wniosek, że były one dziełem przyrody, a tern samem terytorja plemienne i państwowe były do pewnego stopnia przez przyrodę wyznaczone — dziełem woli człowieka była tylko konserwacja owych puszcz. Zachowane na obwodzie państw, ginęły one we wnętrzu ustawicznie.

Zanik i ślady puszcz w Polsce.

Pierwotny i naturalny krajobraz Polski coraz bardziej się kurczył. Faktem jest, że w świetnym okresie polskiej potęgi za Kazimierza Jagiellończyka nietylko centralne, ale nawet stare dziedziny Polski były jeszcze w połowie pokryte przez lasy. W Wielkopol-sce nikły one szybko : z 50% w r. 1500 spadały do 40% w r. 1700, do 30% w r. 1800, a do 20% w r. 1900. Im dalej ku wschodowi, niszczenie lasu się opóźniało. W byłem Królestwie Kon-gresowem od r. 1830 do 1900 spadło zalesienie z 31 na 22%, a w ziemi lwowskiej spadło od r. 1800—1900 z 40 na 23%.

To samo dokonywało się w odpowiedniej mierze i na kresach Polski, gdzie jednak na niewielkich, coprawda, przestrzeniach zachował się i dziś stary piastowski krajobraz. Wystarczy słowo „Białowieża“ ! Nie należy jednak zapominać, że puszcza Białowieska wraz z sąsiednią, Świsłocką, zajmuje ledwie 1150 km² (niespełna 0,3% obszaru Polski). Z puszczą Białowieską rywalizują też skutecznie lasy Karpat Wschodnich (Gorgany, Czarnohora), którą można ująć w dwa wielkie kompleksy leśne o powierzchni znacznie większej, bo 2000 i 2400 km².

Tyle pozostało w Polsce pierwotnego człowiek i swojem zasiedleniem i pracą na roli docna przeistoczył krajobraz

krajobrazu !

Olbrzymie lasy Tucholi (Pomorze) Polski, lub Lublińca (Śląsk) znajdują się wprawdzie na miejscu dawnych puszcz granicznych, ale wysoka kultura leśna skich osiedli po wielkiem spustoszeniu zamieniła te obszary w parki, niczem kraju przez Batuchana (1241). To pewnie przypominające krajobrazu piasto w- ne, że po odbudowie Polski z pomocą ko-skiego.

Lasy i bagna znikły, gdyż przyszedł polsce zaledwie 1000 osad. Wypełnienie

Zasiedlenie Polski.

Nie wiemy, co się ostało ze starych pol-

lonizacji niemieckiej było np. w Wielko-

r~

fil * '

(7) r m û

/</ /■

•y

1*6J

13

>1

/77

/I

-V~

/»y

V^-Nt

y\

'---N

\>

[x]B

/«/

jF

17

[163]

H,-

7?

[6] (

'S.

I Gotyk (do wieku XVJ

(Wiek mJ    ^

U Gotyk i wczesny renesans \ (

-A

-,    -j

vnm

.1

il

/

C—\

c® y?

[MJ 1

/<?/

v_.

<-N

"x

iW *

)r

[10]

y..

---S

,_y

//

[36/

•?s

/4

77

10

73

[a]

7/

-1

[3*]

■>

Z?#

v_

/-

"y

-nT*

/J

[65] ³

,1V

^ fi

[X>]ü

• ______

O"

.T

.7

v7

i Æ Ftenesans (Wiek IM)

| JV Barok i rokoko (Wiek IM)

Ryc. 12. Historja monumentalnego zabudowania Polski 1:15,000.000. Liczby podają ilość miast, liczby w nawiasach ilość budowniczych. A — Wielkopolska z Pomorzem; B — Małopolska; C — ziemia Lwowska; D — Mazowsze; E — droga do Wilna; F — ziemia Lubelska; G — Wileńszczyzna;

Polesie ; J

IÏ

Nowogródzkie; I

Wołyń i Podole.

tego kraju ludnością było dopiero dziełem wieków następnych. W w. XIV i XV powstało w samej Wielkopolsce około 3000 osad, a jeszcze w następnych trzech wiekach do rozbioru blisko 1000.

Jakież te cyfry są pocieszające ! Więc przecież Polskę budowaliśmy sobie sami, a udział Niemców w budowie Polski należy napiętnować jako co najmniej przesadne podanie.

Polska monumentalna.

W Polskę puszczową, obronną zasiekami powalonych pni odwiecznych, wkroczył Kazimierz Wielki i pierwsi Jagiellonowie z ciosem i cegłą. Ryc. 12 podaje nam w skrócie historję monumentalnego zabudowania Polski. Znamy imiennie 733 budowniczych starej Polski ; 343 przypada na pierwsze wieki XIII—XVI, a 198, względnie 192 na wieki XVII i XVIII. Z tej liczby twórców Polski monumentalnej przypada okrągło połowa na Polaków, ćwierć na Włochów, zwłaszcza przed XVI wiekiem (blisko 40°/o), Vio na Niemców, reszta na inne narody, zwłaszcza jednak na anonimów, pod którymi się kryli przeważnie twórcy najstarszych pomników Polski. A więc i w przeobrażeniu Polski drewnianej na murowaną byliśmy gospodarzami we własnym domu, a uczyliśmy się sztuki upiększania Polski przede-wszystkiem od Włochów, nie od Niemców.

Ta wielka przemiana polskiego krajobrazu budowlanego dokonała się n a j-wcześniej w starej Polsce, w Wielkopolsce, na Pomorzu i na Śląsku. Prawie równocześnie jednak ten potężny prąd ogarnął Małopolskę i tam przez wieki osiągnął swój najwspanialszy rozkwit. Pęd ten, zwrócony ku południowemu wschodowi, ogarnął wkrótce całą ziemię Lwowską, a nawet Podole. Znacznie później wtargnął ten prąd poza Wisłę do Warszawy i Lublina, a przeskakując niemal Warszawę, ogarnął Wilno. Nic też dziwnego, że Długosz jeszcze pisze o trzech stolicach Polski : o Krakowie, Poznaniu i Lwowie.

Warszawa jako miasto monumentalne zakwitła dopiero w wieku XVIII, wtedy też pomnikowe budowle zostały wzniesione wszędzie, nie sięgnęły one nigdy tylko do najbardziej zapadłych kątów Polesia.

Taki sam obraz przebudowy Polski daje nam historja powstania osad na prawie miejskiem. Z 700 miast, zbudowanych w Polsce przedrozbiorowej, istniało w w. XIII tylko 78, z tych było jednak 39 w Wielkopolsce, 16 na Pomorzu, 22 było ich w Małopolsce, a tylko jedno jedyne, Płock, na Mazowszu.

Guzy i wiezie polskiego krajobrazu.

W przyrodzie kraju, więc w jego rzeźbie i szacie roślinnej, występują formy i ich zespoły, które ułatwiają komunikację pomiędzy poszczególnemi polami szachownicy, t. j. regjonami krajobrazu, inne, które ją utrudniają. Pierwszy typ form to w i ę z i e, drugi to guzy krajobrazu.

Gallus, opisując Polskę opowiadał, że „kraina ta tylko za handlem na Ruś przez nią ciągnącym jest znaną“, a więc uświadamiał sobie, że w- niedostępnej tej krainie istnieje pewna więź, łącząca starą Polskę wprost z Rusią. Więzią tą była doskonale rozwinięta podkarpacka brózda. Ta brózda nam tłumaczy i powodzenie w rozwoju miast i monumentalnej zabudowy ziemi lwowskiej, a nawet Podola. Jeszcze wspanialszej demonstracji roli tej bró-zdy w rozwoju Polski dostarczają nam przeobrażenia terytorjalne Polski piastowskiej na Polskę Kazimierza Wielkiego. Oto zwarty blok państwowy z r. 1136 (ryc. 13 a) utracił Śląsk, odgrodzony „guzem“ wyżyny Małopol-

iańsk)

Gdańs!

Wilno

o

ii':.

'’Poznai

Pińsk

'focłaW

Wrocfat

Sä*

V..

Pigsk

mm*

Wk r

’omrerz

35an dorme)

'rako,

J/a/icz

Wiek M

WiekHV

CL

<3

Ryc. 13. Przeobrażenia terytorialne Polski.

zatarasowana.

zrazu

„guz“ wyżyn małopolskich, poszyty bezbrzeżną wówczas puszczą, którą baśń polska czarownicami na Łysej Górze zasiedliła, stanowił jedną walną przeszkodę, a czyż wyższy poziom jezior, wód gruntowych i bagien nie tworzył wówczas na linji Warta-Bzura innego jeszcze „guza“, analogicznego do dzisiejszego Polesia?

skiej, szczególniej grzbietu jurajskiego : Kraków-Częstochowa-Wieluń, utracił Pomorze, odgrodzone barjerą płyt i pojezierzy bałtyckich, a rozciągnął się w r. 1370 (ryc. 13 b) przeszło pół tysiąca km ku południowemu wschodowi, wzdłuż linji najsłabszego oporu, a więc „więzi¹“, jaką się stała dla Polski podkarpacka brózda. Co więcej, Mazowsze, które już w pierwszym okresie było z Polską zupełnie zespolone, w drugim rozluźnia swój do Polski stosunek na wzór odgrodzonej Roztoczem ziemi Lubelskiej, lub też odległego od Krakowa stepowego Podola.

Podczas gdy bowiem drogi ze starej Polski na płd. wschód były długie i gładkie, droga na najbliższy nawet wschód, ku średniej Wiśle była

Szeroki

Dla poparcia tej hipotezy dodaję, że podawane przez Długosza wymiary jezior są zawsze znacznie większe od dzisiejszych, a Długosz w podawaniu wymiarów przestrzeni nigdy się nie mylił !

Guz łysogórski, raz przekroczony, dał Polsce węzłowisko dróg tej klasy, jakie prezentuje położenie Warszawy. To położenie stało się później najpotężniejszą „więzią“ całej Polski. Przedewszystkiem otwarło ono dostęp do więzi doliny dolnego Bugu-Narwi-Niemna, jako też suchego pomostu Podlasia. Jakże prędko i silnie wkorzeniło się Wilno w życie i pracę Polski!

Rozbieżność dolin i wód płynących.

Są jeszcze inne guzy i więzie w Polsce.

Gdy staniesz koło Fordonu wdół Torunia nad Wisłą, dziwny przed oczyma roztoczy się widok. Oto szerokie koryto dolinne wali od Torunia na Bydgoszcz i daleko, daleko na zachód, Wisła natomiast, wykonawszy gwałtowny skręt, porzuca dolinę walną i spływa wąskiem korytem ku płn.-wschodowi.

— ku płd. pokrajana, rozterka dla człowieka !

Dzisiejsza Wisła to nowa; stara rzeka płynęła na zachód. Takich Prawi-seł było więcej. Były takie, które spiętrzone dyluwjalną czaszą lodo-w ą, pokrywającą ongiś całą Polskę po brzeg karpacki, spływały chwilowo od Oświęcimia ku zachodowi i przelewały się przez Bramę Morawską ku Dunajowi; były też takie, które przez Bramę Przemyską spływały do Dniestru. Gdy lody się cofały, powstała później Wisła, która z krzyżowniey wodnej w miejscu dzisiejszej Warszawy pędziła ku zachodowi przez Łowicz, Łęczycę, Koło i t. d.

Takie i tym podobne przeobrażenia przechodziła podczas epoki lodowej cała sieć wodna Polski. Spojrzyj tylko na plątaninę wód i dolin na linji Brześć nad Bugiem-Puławy.

Tak to przyroda przygotowała przyszłej Polsce wielką i przedziwmą tkankę wód i dróg naturalnych, wiążących Polskę, zwykłą jednak rozbieżnością między biegiem dolin a wód budzącą też w człowieku cały szereg rozbieżności i rozterek.

Polska i morze.

Niedość tego. Polska nie ma gładkiego dostępu do morza.

Gdy staniemy na otwartych, szerokich równinach Podola uderza nas dziwna, głucha pustka... „tylko wiatr szumi smutnie, pochylając kłosy“. A mimo to kraina ta nie od dzisiaj, lecz od wieków jest gęsto zaludniona. Wszystkie jednak wielkie osady podolskie, wielekroć ludniejsze od normy wsi wielkopolskiej, pochowane są docna w czeluściach jarów, któremi równina podolska jest gęsto wschodowi coraz gęściej —

Co za

Drogi na wierzchowinowych równiach, osiedla w głębokich dołach !

Niedość tego. Wszystkie rzeki płd. wschodu, Dniestr, Boh i Dniepr, mają w dolnym biegu porohami zatarasowane drogi wodne. Czy w tern coraz sil-niejszein ku płd. wschodowi pobróżdże-niu, a utrudnionym do morza dostępie nie leżała najwalniejsza przyczyna terytorialnego rozbicia i słabości Rusi średniowiecznej ?

Od płd. wschodniego morza odgradzały Polskę „Dzikie Pola“, wylęgarnia wszelakiego rodzaju szarańczy.

Zupełnie inny, ale podobny w skutkach rozciąga się krajobraz na północy Polski, w sąsiedztwie „północnego“ morza Gallusa. Niedość, że poniżej Torunia woda bierze rozbrat z doliną Wisły, ale do tego, w tern właśnie miejscu kraj równy i „polny“ nagle się wypiętrza, a choć niewysoko, tak się chaotycznie piętrzy, że został nazwany krajem garbatym.

Krajobraz państwowy.

Z takich to elementów naturalnych powstało dzieło woli człowieka, państwo, Polska.

Człowiek zrazu szedł linjami słabszego oporu i wyzyskiwał naturalne „więzie“. Gdy jednak rozwój teryto-rjalny na linjach „więzi“ zbyt daleko odprowadzał Polskę od jej głównego środka ciężkości, uświadamiał sobie człowiek istotę terytorjalną swego państwa i zdobywał poczucie konieczności opanowania i przekroczenia „guzów“. Ciężkie dopiero rozgryzanie „guzów“ potęgowało i wolę, i świadomość państwo wo-tery tor jalną. Jakąż wspaniałą ilustracją tej świadomości i woli państwowej jest czterdzieści lat wojen, stoczonych w okresie od 1013—1210 o dostęp do Bałtyku, o „Pomorze niższe, Kaszuby i inne kraje“, jak pisze Długosz !

W jakim jednak stopniu to przegryzanie nadbałtyckiego guza wpłynęło na

do końca XV wieku

287

91

86

233

E. Borner.

rozwój poczucia obszaru państwowego, oddają dobrze słowa modlitwy Długosza, spisanej po skończeniu ostatniej, jagiellońskiej wojny pruskiej na Nowy Rok 1467 : „I ja, piszący te kroniki, czuję niemałą pociechę z ukończenie wojny pruskiej i odzyskania krajów, zdawna od Polski odpadłych. Szczęśliwym mienię siebie i swoich współczesnych, że oczy nasze oglądają połączenie się krajów ojczystych w jedną całość, a szczęśliwszym byłbym jeszcze, gdybym doczekał odzyskania za łaską Bożą i zjednoczenia z Polską Śląska. Z radością wstępowałbym do grobu i słodszy miałbym w nim odpoczynek“.

Co wieki zespoliły, temu wieki, mimo całej różnorodności naturalnej, nadały piętno jednolicie kulturalne. Wieki polskiego niszczenia krajobrazu pierwotnego, wieki osadnictwa, pracy rolnej i hodowlanej, wieki budownictwa tchnęły w postać kraju tę samą duszę gospodarza kraju.

Wspólna praca człowieka, planowa przynajmniej podświadomie, złagodziła wpływy słońca i zniweczyła znaczenie stref równoleżnikowych.

Do wielkiej pracy scalania rozdzielonego guzami organizmu przyszła praca scalania kulturalnego, które doprowadziło do przesunięcia granicy między Europą a Azją o dalszych kilkaset kilometrów na wschód.

Zbudowano miast do końca XVI -XVIII wieku

Zachód i środek . .

Kresy wchód nie . .

Ile w tern nietylko niszczenia, ale twórczego dzieła woli człowieka, ilustrują cyfry zbudowanych przez Polskę miast.

Rozbiory Polski zniszczyły to wielkie dzieło, pracując nad nową inwazją Azji w serce Europy.

Podróżnik angielski Johnson, który w r. 1817 powrócił drogą kołową z Indy j do Anglji, złożył świadectwo, w jakim stopniu polskie dzieło państwowego krajobrazu było trwałe i wielkie. Oto, mijając Kijów, określa Johnson następną stację pocztową w Rożewie, jako „pierwszą stację na terytorjum Polski“. Osobliwej tej pomyłki nie prostuje, ani jej nie spostrzega na przestrzeni około 500 km drogi do Bugu, przeciwnie, przeciwstawiając Rosji Polskę, podkreśla wyższość jej fizjonomji kulturalnej. Dopiero przekroczywszy rzekę Bug koło Włodzimierza, dowiaduje się Johnson o swej pomyłce politycznej, ale swoje wnioski krajobrazo-wo-kulturalne ponownie zatwierdza.

Nowa Polska powróciła do swych starych zadań, które w ponownej zmianie i przebudowie krajobrazu znaleźć muszą nowe rozwiązanie.

Piękno Polski.

Dziś, gdy dosłownie mil jony ludzi wyrywa się o każdej porze roku ze swego warsztatu pracy, ze swej codzienności, w świat, dla tak zwanego wytchnienia, dowiedzieliśmy się nareszcie, że Polska wszędzie ma kąty piękne, urocze, nawet czarujące.

Piękna krajobrazu opisać niesposób, a tern mniej można nauczyć je rozumieć; czuć je trzeba. Czujemy je dziś tak dobrze, jak winowajca zna swą winę najlepiej, bo pełne piękno Polski sami zniszczyliśmy i znajdujemy je tylko tam, gdzie śladów dawnej Polski piękna najwięcej się ostało, w ostępach i w ustroniach.

BUDOWA GEOLOGICZNA.

obszary geologiczne Europy, mianowicie płyta wschodnio-europejska, kraina bryłowa Europy środkowej i obszar fałdów a ń Alpidów południowo-euro-

Budowa geologiczna Polski jest wynikiem długotrwałych i skomplikowanych procesów geologicznych. Dla zrozumienia tych procesów konieczne jest pewne przy-    _    „

gotowanie naukowe. Wyczerpujące infor- perskich. Każda z tych jednostek macje znajdzie Czytelnik w art. Erozja, inną przeżyła historję i skutkiem tego Geolog ja, Góry, Ląd, Morze i Lód, w tomie ma zupełnie odrębną budowę.

II i III zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie“.

Historja obszarów geologicznych wchodzących w skład Polski.

Płyta wschodnio-europejska została pofałdowana najdawniej, w erze przedkambryjskiej, stała się przez to bardzo sztywna i na późniejsze ruchy górotwórcze niepodatna ;

Budowa geologiczna Polski jest przez w ciągu całej swej późniejszej historji to bardzo urozmaicona, że w obrębie sztywna ta płyta wchodziła w skład naszego kraju stykają się trzy wielkie cokołu lądowego, często była suchym

-J

c-

"••X.

Ai

'■-'•a

s.

m:

■ V‘:;%vKv

\ +■

x:\ty

\ +•

\+

ES*

-x-

ToAol^

-------4

T*+ry

“Y

JOOkm

Ryc. 14. Główne jednostki strukturalne Polski.

A-B-D Granica płyty wschodnio-europejskiej i Europy zachodniej. — E-B Uskok ograniczający z pół-noco-zachodu zapadlisko podkarpackie. — C-E Północna granica płyty Podolskiej. — I Jądro paleo-zoiczne gór świętokrzyskich. — II Zagłębie węglowe śląskie. — III Obrzeżenie mezozoiczne gór Świętokrzyskich. — IV Obrzeżenie mezozoiczne wypiętrzenia śląskiego. — 1. Utwory triasowe i jurajskie. — 2. Skały przedkambryjskie na malej głębokości. — 3. Oś brózdy Baltycko-Polskiej. — 4. Skrajny zasiąg północnego lodu lądowego.

lądem, niekiedy zaś zalewały ją płytkie morza przylądowe, które pozostawiały niegrube tylko osady. W skład płyty wschodnio-europejskiej wchodzi cała prawie Rosja europejska, Finlan-dja, Szwecja, wschodni Bałtyk i kraje nadbałtyckie; na płycie tej leży rówr-nież cała wschodnia Polska aż po li-nję, biegnącą z północo-zach. na połu-dniowy-wschód, przez południową Ska-nję (najbardziej południowa prowincja Szwecji), przez wyspę Bornholm, wzdłuż północno-wschodniego zbocza gór Świętokrzyskich i podnóża Karpat wschodnich. Część Polski, położona na wschód od tej linji, składa się wprawdzie z odcinków o rozmaitej budowie geologicznej, które różnią się pomiędzy sobą w szczegółach, wszystkie jednak mają te wspólne cechy, że od początków ery paleozoicznej nie były silniej fałdowane, że pokrywające je osady nigdy nie bywają zbyt grube, wreszcie, że utwory prastare, przedkambryjskie, są tu najwyżej wy-dźwignięte i leżą najpłycej.

Część Polski, położona na zachód od powyższej linji, ma budowę geologiczną zupełnie odmienną, właściwą E u ro-pie środkowej i zachodniej; w porównaniu z płytą wschodnio-europejską obszar leżący na zachód od niej jest bardzo silnie zapadnięty, utwory przedkambryjskie leżą na wielkiej, niedostępnej głębokości, a pokrywające je osady młodsze osiągają miejscami bardzo znaczną grubość. Młodsze dzieje tego obszaru są bardzo skomplikowane. Przebiegały po nich głębokie geo-synkliny (t. j. strefy ruchome skorupy ziemskiej, II, 668), w których gromadziły się tysiącmetrowe serje osadów; kilkakrotne potężne ruchy górotwórcze powodowały olbrzymie fałdowania i tworzyły prawdziwe wielkie pasma górskie, zwłaszcza podczas faz górotwórczych : kaledońskiej, między sylurem a dewonem, i hercyńskiej, między karbonem a permem. Cały obszar pocięły wreszcie potężne uskoki, jedne bloki zapadały się w głąb, inne zostały o kilometry nad tamtemi wyniesione. Cały obszar zachodniej i środkowej Europy stanowi barwną mozaikę brył, rozmaicie wyniesionych, do różnej głębokości zniszczonych przez erozję, wykazujących różną skutkiem tego budowę. Budowa więc geologiczna Polski zachodniej, położonej poza płytą wschodnio-europejską, jest bardzo urozmaicona, do powierzchni zbliżają się utwory coraz to innego wieku, przeważnie fałdowane lub inaczej zaburzone ; stąd wyróżnia się tu kilka jednostek geologicznych, różniących się znacznie swym składem i budową.

Na południu wreszcie w granice Polski wkracza część północnego zbocza pasm górskich karpackich, przynależnych do systemu fałdowań alpejskich; Karpaty składają się wyłącznie z utworów starotrzeciorzędowych i kredowych, silnie pofałdowanych, z pod których tylko lokalnie wyłaniają się jeszcze silniej zaburzone skały starsze, przedewszystkiem w paśmie skałek pienińskich i w masywie Tatr.

Osady lodowcowe.

Cały prawie obszar Polski, prócz części Wołynia i Podola, był pokryty przez olbrzymi lód lądowy okresu dy-luwjalnego; lód ten płynął z Fenno-skandji (t. zn. z masywu, składającego się z Skandynawji, Finlandji i Born-holmu) i pozostawił po sobie ogromną masę osadów morenowych i fluwjogla-cjalnych, bardzo grubych w północnej Polsce, cieniejących znacznie ku południowi.

Okres lodowcowy nie był jednolity, lecz składał się z kilku zlodowaceń, poprzedzielanych okresami międzylo-dowcowemi, o klimacie podobnym, a nawet lepszym od obecnego ; lód wtedy tajał i cofał się daleko na północ. Najdalej na południe, bo aż do podnóża Karpat sięgnęło drugie zrzędu zlodowacenie, zasiąg następnych był coraz mniejszy. Skutkiem tego w południowej Polsce osady lodowcowe są najstarsze, najbardziej zniszczone i najcieńsze, w północnej natomiast, na pojezierzu pomorskiem, suwalskiem i wi-leńskiem osady lodowcowe są bardzo grube, formy zaś krajobrazowe ukształtowane przez lodowiec są bardzo świeże. W tym samym czasie, kiedy lód skandynawski pokrywał równiny północne, w wysokich górach, w Tatrach i Karpatach, powstawały lodowce miejscowe, które żłobiły zbocza gór w charakterystyczne formy, jak np. cyrki lodowcowe, których typowym przedstawicielem jest kotlina Morskiego Oka.

Charakterystyka płyty wschodnioeuropejskiej.

Pomimo swej pozornej jednostajno-ści płyta wschodnio-europejska dzieli się na podrzędne elementy o rozmaitym charakterze. Wnętrze jej zajmuje kotlinowate zagłębie moskiewskie i głębiej jeszcze zanurzona brózda ukraińska, wypełnione różnej grubości osadami młodszemi aż do trzeciorzędu, obrzeżone natomiast od zachodu olbrzymim łukowatym wałem, zwanym scytyjskim, w porównaniu do tamtych zagłębień tak znacznie wyniesionym, że na wielkich obszarach odsłaniają się na nim utwory archaiczne, najstarsze z wyróżnionych w skorupie ziemskiej.

Rozległa strefa występowania tych utworów najstarszych ciągnie się szerokim łukiem od brzegów morza Azow-skiego aż na północ od Klesowa i Sarn, gdzie zanurza się pod piaski i bagna południowego Polesia. W granice Polski wkracza tylko maleńki północno-wschodni cypel tej t. zw. płyty ukraińskiej, zajmujący obszar około 1600 km2 nad południową Słuczą. Ku północy granity i gnejsy (łupki krystaliczne) archaiczne zanurzają się nieco i znikają pod utworami młodszemi, które są jednak zawsze bardzo cienkie, tak, iż utwory archaiczne muszą leżeć na niewielkiej głębokości, podścielając całe Polesie ; na nich leżą cienkie utwory dewońskie, kredowe i trzeciorzędowe, które zarówno na zachód, jak na wschód od Polesia znacznie grubieją, co dowodzi, że archaiczne podłoże zanurza się coraz głębiej. W ten sposób dobitnie zaznacza się podziemne przedłużenie niewidocznego już na powierzchni wału scytyjskiego, ciągnącego się dalej na północ aż do Finlandji. Ku zachodowi wał scytyjski zanurza się również w głąb, ale z, niejednakową szybkością. Na południe archaiczne gnejsy i granity na linji Kiesowm—Szepietów-ka—Jampol znikają z powierzchni, płyta archaiczna ciągnie się jednak podziemnie daleko na południo-zaehód, stanowiąc podłoże całego Podola. Podole jest więc krainą płytową, niefał-dowaną, pokrytą cienkiemi pokładami utworów paleozoicznych (sylur i część dewonu), kredowych i trzeciorzędowych, które zapadają zrazu zwolna, potem znagła ku Karpatom. Utwory te, pokryte grubym płaszczem lessu (t. zn. glinki nawianej, składającej się z pyłu kwarcowego, kalcytu i innych minerałów), są porżnięte głębtokiemi kanjonowatemi dolinami Dniestru i jego dopływów i wspaniale się odsłaniają w ich wysokich i stromych brzegach.

Na północ od Podola wał scytyjski zapada szybciej w głąb i schodzi do nieznanych, lecz wielkich głębokości, na dno wielkiej brózdy, obrzeżającej wał scytyjski z zachodu. Brózda ta, zwana bałtyeko-polską, na północy zalana wodą, stanowi wschodni Bałtyk, w południowej zaś swej części jest zapełniona osadami ogromnej grubości, w Lublinie np. osady kredowe mają ponad 700 m grubości i leżą na równie zapewne grubej jurze, podczas gdy grubość ich na wale scytyjskim nie przekracza kilkudziesięciu metrów, osadów zaś jurajskich niema tam wcale. Jeszcze w górnym trzeciorzędzie brózda ta wyraźnie się zaznaczała, w centralnej bowiem Polsce, dokoła Warszawy, osadziły się wówczas znacznej grubości młodsze utwory lądowe i jeziorne.

Dowodzi to wyraźnie, że obszar położony na zachód od wału scytyjskiego, wyniesionego i obdarzonego tendencją do dalszego podnoszenia się, ma przeciwnie tendencję do obniżania się, skutkiem czego gromadzą się na nim osady wielkiej grubości.

Brózda bałtycko-polska jest najbardziej zachodnim elementem płyty wschodnio-europejskiej ; w Polsce wzdłuż wspomnianej poprzednio linji : Skanja, północno-wschodnie zbocze gór Świętokrzyskich, podnóże Karpat wschodnich, graniczy ona z bryłową Europą środkową, do której należy Polska zachodnia. Trudno orzec, jaki charakter ma ta granica; zdołano dotąd jedynie udowodnić, że na północno-wschodniem zboczu gór Świętokrzyskich bryła Polski zachodniej opada szeregiem uskoków, jak olbrzymiemi schodami, do brózdy bałtycko-polskiej.

Polska zachodnia wchodząca w skład bryłowej krainy Europy środkowej.

Najwybitniejszy element Polski zachodniej stanowią góry Świętokrzyskie, stary zrąb górski, przez erozję silnie zniszczony, w skład którego wchodzą wszystkie utwory paleozoiczne, od kambru po perm, z trzech zaś stron otacza pierścień utworów mezozoicz-nych, triasu, jury, kredy, pierścień, przerwany od południowej strony, gdzie gmach gór Świętokrzyskich, oberwany uskokiem, zapada bardzo szybko pod bardzo młode utwory trzeciorzędowe. Paleozoiczne jądro gór Świętokrzyskich jest bardzo silnie sfałdo-wane i ułożone w strome fałdy anty-klinalne, ku południowi obalone, a często i ponasuwane.

Wyróżniono następujące antykliny: w najbardziej północnej Bronkowickiej, śród utworów młodszych odsłania się sylur, dość miękki i nie tworzący wyraźnego wyniesienia. Jądro następnej antykliny, najsilniej wyniesione, składa się z kwarcytów kambryjskich ; bardzo oporne na wietrzenie, tworzą one najwyższe pasmo gór Świętokrzyskich, do którego należą najwyższe ich szczyty: Łysa Góra i Łysica. Następne pasmo niższe, położone na południe od Kielc, pasmo Dymińskie, odpowiada również kambryjskiemu jądru antykliny, gdy natomiast jądro następnej antykliny, Chęcińskiej, składa się z utworów kambryjskich i sylurskich mało opornych, które uległy zniszczeniu, tworząc dolinę, z dwu stron obrzeżoną pasmami wzgórz, złożonych z opornych wapieni dewońskich. W ostatniej wreszcie an-tyklinie, Zbrzańskiej, odsłania się tylko sylur na małej przestrzeni, otulony płaszczem utworów młodszych.

Szerokie synkliny między antyklina-mi kambryjsko-sylurskiemi są wypełnione utworami dewońskiemi, w znacznej części wapieniami ; dewon niegdyś pokrywały utwory morskie karbońskie, obecnie tylko w małych zachowane strzępach, i daleko wkraczały w głąb gór przybrzeżne zlepieńce morza perm-skiego.

Utwory mezozoiczne, okalające góry Świętokrzyskie, uległy również fałdowaniu, którego najsilniejsza faza przypada na koniec jury; utwory kredowe zostały także pofałdowane, oczywiście w trzeciorzędzie, ale już znacznie słabiej. Rzecz charakterystyczna, młodsze te fałdy mają kierunek odmienny (północno-zach. na południo-wsch.), niż stare fałdy paleozoicznego zrębu, skierowane z zachodu i północo-zachodu na wschód i południowy-wschód, fałdowanie zaś było znacznie silniejsze na południowem zboczu, w okolicy Przedborza i Chęcin, niż na zboczu północ-nem ; ciśnienie górotwórcze działało oczywiście z południa i było refleksem niesłychanie potężnych zjawisk, którym powstanie swe zawdzięczają Karpaty i Alpy. Fałdy mezozoiczne obrzeżenia gór Świętokrzyskich zanurzają się ku północo-zachodowi i niebawem znikają pod grubą powłoką utworów kredowych, trzecio- i czwartorzędowych; zanurzają się w głąb na wiele setek metrów, ale na Kujawach ulegają ponownemu wypiętrzeniu, tak, iż w kilku punktach wychodzą na powierzchnię, do której zbliżają się podścielające jurę utwory triasowe, prze-dewszystkiem zaś solonośne utwory permskie. Z utworów tych miejscami, jak w Inowrocławiu i Wapnie, dźwigają się z kilometrowych głębokości wąskie słupy soli, mające kilkaset metrów średnicy, t. zw. pnie solne, wyparte z leżących w głębi utworów permskich przez ciśnienie górotwórcze.

Mniej więcej na linji Torunia kończy się z północy ten „zrąb kujawski“, oberwany zapewne uskokiem, i pod grubym trzeciorzędem zalega niemniej gruba kreda, utwory natomiast starsze schodzą do wielkich głębokości i wynurzają się ponownie dopiero po drugiej stronie brózdy północno-europej-skiej, daleko na północy w Skanji i na wyspie Bornholm.

Przecięliśmy w ten sposób wpoprzek wielką brózdę północno-europejską, która przebiega od Anglji po Polskę i tu łączy się z prostopadle do niej przebiegającą brózdą bałtycko-polską, a przez dość słabe zresztą obniżenie wału scytyjskiego na Polesiu łączy się również z wewnętrznem zagłębieniem płyty rosyjskiej. Brózdy te — to prastare rysy oblicza ziemi; stwierdzono, że już od karbonu morze najwcześniej w te brózdy wkraczało, najpóźniej zaś jc opuszczało, w tych zaś okresach, kiedy ląd był wogóle znacznie wyniesiony, w brózdach dych gromadziły się wielkiej grubości osady lądowe, pustynne lub jeziorowe. Brózdę północno-europejską obrzeża z północy wyniesiona tarcza Skandynawji, z południa natomiast pas gór średnich i wyżyn południowych Niemiec i Polski. Góry Świętokrzyskie stanowią właśnie skrajny wschodni element tego obrzeżenia.

Ku zachodowi wyniesienie gór Świętokrzyskich zapada pod młodsze utwory „niecki Nidziańskiej“, wypełnionej utworami kredowemi, z pod których utwory starsze wyłaniają się ponownie dopiero w wypiętrzeniu Śląskiem. W centrum tego wypiętrzenia wychodzą na powierzchnię lub wyłaniają się z pod cienkiej powłoki obfitującego w kruszce cynku i ołowiu triasu utwory karbońskie, inaczej węglowemi zwane, u dołu morskie, wyżej lądowe, piaskowcowe lub ilaste, pokładami węgla gęsto poprźerastane. W najgłębszej centralnej części zagłębia śląskiego utwory te mają do 7 km grubości, cienieją zaś znacznie ku jego krawędziom, zagłębie bowiem węglowe, obejmujące Śląsk polski, niemiecki i czeski, zagłębie dąbrowskie i krakowskie, stanowi gigantyczną nieckę, najgłębszą pośrodku, zapełnioną utworami węglowemi. Na peryferji tej niecki cienieją ogromnie przedewszystkiem pokłady „skały płonej“ czyli piaskowców i łupków, poszczególne zaś pokłady węgla wprawdzie również cienieją, ale zlewają się nieraz po kilka razem w jeden pokład, wyjątkowej, rzecz prosta, grubości, jak np. pokład węgla Reden, w okolicach Dąbrowy dochodzący do 18 m grubości.

Część południowa Polski wchodząca w skład obszaru fałdowań Alpidów południowoeuropejskich.

Między pasem wyżyn środkowo-pol-skich a podnóżem Karpat rozpościera się obszar niżej położony, do znacznej głębokości zapełniony młodemi utworami trzeciorzędowemi, podczas gdy skały starsze, wysoko wydźwignięte na południe odeń w górach Świętokrzyskich lub w zagłębiu węglowem, zapadają do nieznanych, ale bardzo wielkich głębokości. Obszar ten nazywamy zapadliskiem podkarpackiem, cechuje zaś go ta okoliczność, że z wysychających tam mórz trzeciorzędowych wydzieliły się wielkie złoża soli, jak w Wieliczce lub Kałuszu. Na południową krawędź zapadliska podkarpackiego nasunęła się z południa nadzwyczaj silnie pofałdowana i zaburzona masa Karpat, fałdując przed sobą również utwory trzeciorzędowe zapadliska. Same Karpaty znowu składają się z szeregu fałdów obalonych, potrzaskanych, tworzących jakgdyby skiby, które są na swe podłoże lub jedne na drugie mniej lub więcej ponasuwane ; ciśnienie górotwórcze było skierowane z południa na północ, wszystkie więc fałdy Karpat są nasunięte i obalone na północ, tak, iż skrajne „skiby“ są częściowo wciśnięte w utwory młodotrzeciorzędowe zapadliska podkarpackiego. W budowie polskich Karpat biorą udział przeważnie utwory kredowe i dolnotrzeciorzędowe, wykształcone w postaci „fliszu“ czyli charakterystycznego zmiennego kompleksu zlepieńców, piaskowców i iłołupków, osadzonych w płytkiem morzu, usianem archipelagiem wysp. Utwory fliszowe obfitowały w substancje organiczne, z których we wnętrzu ziemi powstała ropa; stąd obfitość ropy (—» Nafta) w utworach Karpat, które stanowią jedyny obszar ropodajny Polski. W bardziej południowych strefach Karpat występują również skały starsze, należące do głębszych części gmachu karpackiego ; w t. zw. strefie Skałek, do której należą Pieniny, we flisz zostały wparte przez ciśnienie górotwórcze masy utworów mezozoicznych, często poszarpanych na luźne, choć gigantyczne porwaki. Na południe znowu od strefy skałek leżą Tatry, góry starsze od samych Karpat, złożone z jądra ze skał krystalicznych, z granitów i gnejsów, na które perm i utwory mezozoiezne zostały nasunięte z południa w postaci wielkich płaszczowin. Krystaliczny zrąb Tatr był pofałdowany podczas fazy górotwórczej hercyńskiej, na granicy kar-bonu i permu; fałdowania zostały zakończone w kredzie środkowej i od tego czasu Tatry już pod poziom morza więcej się nie zanurzały.

J. Lewiński.

SZATA ROŚLINNA POLSKI.

Artykuł niniejszy należy czytać, mając przed oczami mapę W. Szafera „Roślinność Polski“ w Atlasie Powszechnym E. Romera.

Z pośród wszystkich elementów składających się na pierwotny krajobraz polski szata roślinna uległa pod wpływem człowieka największym chyba zmianom. Dokładne pojęcie o naszym pierwotnym krajobrazie roślinnym możemy sobie jednak wyrobić na podstawie resztek puszczy, pozostałych na niżu, resztek stepów na południowo-wschodniej rubieży i wysp stepowych na wyżynie Małopolskiej.

Krajobraz puszczy.

Na znacznej przestrzeni ziemie polskie w czasach przedhistorycznych po-

wpłynęły

przedewszystkiem

krywała puszcza, dziś znacznie przetrzebiona. Na wschodzie przechodzi ona w puszczę wschodnio-europejską i syberyjską, na zachodzie zaś w puszczę zachodnio-europejską ; puszcza nasza jest więc częścią olbrzymiego obszaru leśnego europo-azjatyckiego, który ciągnie się od Islandji aż po Kamczatkę. Cały ten olbrzymi obszar leży w pasie umiarkowanym, w którym roślinność swój rozwój roczny przystosowała do zmian klimatycznych, w miesiącach więc zimowych wszystkie drzewa przechodzą okres spoczynkowy. Puszcza ta jest dość jednostajna (w naszych granicach składa się z kilkudziesięciu gatunków drzew), a przytem ilość porośli i pnączy, tak bogato rozwiniętych w puszczy tropikalnej, w naszej puszczy jest znikoma.

W ciągu kilkudziesięciu lat życia człowieka puszcza, pozostawiona sama sobie, nie ulega widocznym zmianom i pozornie w niej nic się nie zmienia. Jeżeli jednak tę puszczę weźmiemy pod uwagę na tle dziejów ziemi, okaże się, że następują w niej zmiany, aczkolwiek powolne, to jednak nieustanne. Dzisiejszy stan puszczy jest tylko rozdziałem z księgi jej dziejów. Na historję puszczy

okresy lodowcowe (—» Lód) oraz związane z niemi i późniejsze zmiany klimatyczne. Zmieniały się więc gatunki drzew, tworzących puszczę; jedne opanowywały nowe tereny, inne ustępowały ; wraz z niemi ulegała również zmianom i roślinność zielna.

Tworzy to obraz historyczny bardzo wprawdzie zawikłany, ale właśnie przez to ponętny do badań. Na podstawie t. zw. analizy pyłkowej, t. j. badania pyłku rozmaitych drzew, zachowanego przez tysiące lat w torfowiskach, odtwarzamy, jakie drzewa rosły w badanych miejscach w epokach poprzednich. Badania te na ziemiach polskich posunęły się tak dalece, że niezadługo będziemy mieli obraz historyczny tych zmian, jakim od okresów lodowcowych po dziś dzień ulegała nasza puszcza.

W chwili obecnej przez puszczę naszą przebiegają wschodnie lub północne granice rozmieszczenia najważniejszych drzew Europy środkowej : buka, jodły, cisu, dębu bezszypułkowego, grabu. Na specjalną uwagę zasługują granice rozmieszczenia w puszczy świerka, którego birak w części Podlasia, w okolicach Warszawy, Płocka, Poznania oraz na Pomorzu. Drzewem również zna-miennem, występująeem jedynie tylko w Polsce, jest modrzew polski, który rośnie na wyżynie Małopolskiej, w Karpatach, a na północy sięga aż ku Drwęcy.

Na znacznej swej przestrzeni na niżu puszcza pokrywa t. zw. przez botaników krainę sarmacką. Na całym tym obszarze, puszcza jest dość zróżnicowana. Niż północno-wschodni, oddzielony granicą występowania cisu od niżu zachodniego, znamionuje przewaga lasów szpilkowych oraz występowanie roślin północnych, t. zw. borealnyeh.

Na samem wybrzeżu bałtyckiem na niewielkiej przestrzeni wnika do nas roślinność obszaru atlantyckiego, z szeregiem roślin zimo-zielonych, jak np. woskownica, wrzosiec bagienny i t. d.

Licznie rozsiane w północnej części niżu malownicze jeziora zachowały w sobie niektóre pradawne rośliny wodne; najciekawsze z nich, jak poryblin, stroiezka, jezierza giętka oraz brzeżyca jeziorna, znalazły w zacisznej Świtezi nowogródzkiej na południowo-wschodnim swym zaciągu wyspę, oddaloną o setki kilometrów od najbliższych stanowisk.

O wiele bardziej urozmaicona jest południowa część niżu zachodniego w krainie sarmackiej. Wznoszące się tutaj najwyżej Łysogóry są pokryte prastarą „puszczą jodłową“ z jodłą, bukiem i roślinami o typie podgórskim. Również ciekawa jest roślinność malowniczych skałek jurajskich, położonych w okolicach Krakowa, ze słynną doliną Ojcowską. Warunki klimatyczne i gleby pozwoliły tutaj przetrwać niektórym-roślinom z okresów lodowcowych. Poza tern zawędrowały tu i utrwaliły się rośliny stepowe z dalekich kresów południowo-wschodnich; zmieszały się one tu z roślinami przybyłemi z południo-zachodu, z gór karpackich, i wraz z roślinnością krainy sarmackiej utworzyły jeden z najważniejszych węzłów geograficzno - botanicznych naszego kraju, w którym skupiają się rośliny rozmaitych obszarów. Wyspy roślin stepowych znajdziemy ponadto nad Nidą i w okolicach Sandomierza. Już po drugiej stronie Wisły bardzo ważną krainą jest Roztocze lwowsko-lubelskie, gdyż przez nie przechodzą wschodnie granice drzew: świerka, jodły i buka; jest to już kraina niejako przejściowa do położonych na południo-wschód obszarów leśno-stepowych.

Krajobraz leśno-stepowy.

Drugim obok puszczy krajobrazem roślinnym Polski, obejmującym krainy Wołynia, Podola zachodniego i Pokucia, jest krajobraz stepowy, a właściwie mówiąc, leśno-stepowy. W krainach tych zaczyna się pas przejściowy, leżący pomiędzy leśnemi obszarami Europy środkowej a obszarami stepowemi. Obszary leśno-stepowe łączą się ze stepem południowo-wschodniej Europy i przechodzą w stepy i pustynie Azji.

Wkraczając w krainy leśno-stepowe, znajdziemy się na ziemiach, których nie pokrywały lodowce. Roślinność jest; więc tutaj starsza od roślinności krainy sarmackiej. Zachowała się tutaj niejedna roślina z czasów prżedlodowcowych i stąd właśnie już w okresach polo-dowcowych rośliny przenikały na północ i na zachód, w miejsca uwolnione od lodowca.

Najbardziej na północ wysunięty Wołyń przypomina jeszcze krainy sarmackie; pokryty jest lasami mieszane-mi, w których niema buka, jodły i świerka. W lasach tych jest natomiast większa liczba gatunków drzew liściastych; dąb tworzy rozległe, niekiedy słoneczne dąbrowy, sosna zarasta wydmy i miejsca podmokłe. Pagórki kredowe oraz skały granitowe wpływają na pewne urozmaicenie roślinności. Największą bodaj osobliwością roślinną Wołynia jest różanecznik żółty, zw. zieliną (Azalea pontica v. Rhododendron flavum), krzew tworzący w lasach gęste zarośla i zakwitający wiosną du-żem, jasno-żółtem^ bardzo wonnem kwieciem. Zielina tworzy na Wołyniu i na przyległem Polesiu dużą wyspę, odległą od swego drugiego zasięgu na Kaukazie ; zjawisko to daje możność do dalekich rozważań geobotanicznych. Na stromych, suchych, kamienistych, niedostępnych dla gospodarki ludzkiej zboczach lub ściankach jarów w okolicach Krzemieńca znajdziemy szereg rzadkich roślin stepowych, jak ostnice, owsik stepowy, goździk Remana, szałwję zwi-słą, czosnek główkowaty i inne, spotykane na Podolu.

Z chwilą gdy na południu Wołynia miniemy ostatnie placówki sosny i ostatnie wrzosowiska, wchodzimy na Podole zachodnie. Tu step i las odwiecznie panują obok siebie; zmieniał się tylko w ciągu tysięcy lat ich stosunek ilościowy. Na kilka tysięcy lat przed nar. Chr. klimat bardziej kontynentalny „protegował na Podolu step, upośledzał zaś las“ (Szafer). Już w czasach przedhistorycznych warunki sprzyjały raczej lasom, ale w ostatnich stuleciach wytwarzają się znów

szukaj w tomie piątym!

„nieco lepsze warunki klimatyczne dla rozwoju stepu“. Las więc jest dzisiaj w stosunku do stepu raczej na planie drugim i utrzymuje się tylko na większych przestrzeniach w miejscach przeważnie „klimatycznie uprzywilejowanych pod względem wilgotności“, a więc na grzbietach wzgórz lub w jarach.

Z zespołów leśnych na Podolu za-chodniem na uwagę zasługują przede-wszystkiem dąbrowy podolskie, a obok nich niezmiernie rozpowszechnione lasy dębowo-grabowe ; bujnie i bogato przedstawiają się t. zw. czahary (lasy klonowo-jesionowe ), składające się z jesionów, klonów, dębów i jaworów; w głębokich jarach rzek dochowały się jeszcze tu i owdzie lasy łęgowe, to znaczy lasy brzegów nizinnych, rzecznych, porosłych topolą i wierzbą. Buk występujący na Podolu różni się od buka puszczy zachodniej ; tworzy on nawet odrębny podgatunek (Fagus silvatica subspecies moesiaca); buk podolski występuje jedynie w miejscach bardziej wzniesionych, i to w stanowiskach rozproszonych.

Zespoły stepowe, zresztą w znacznej ilości zamienione na pola uprawne, zawierają obok barwnych, wonnych roślin z rodzin motylkowatych, wargowych, baldaszkowatych, złożonych, ja-skrowatych, jeszcze znamienne trawy stepowe, jak ostnice, turzyce stepowe, poza tern wisienkę stepową i inne.

Położone na południu między Karpatami i Dniestrem Pokucie podolskie pokrywają stepy trawiaste.

Pod każdym względem, czyto geograficznym, czy przyrodniczym, na Podolu wyróżnia się malowniczy wał wzgórz wapiennych Miodoborów ; powstały one jeszcze w pradawnych czasach u brzegu cofającego się niegdyś morza Sarmackiego ; tu na skałkach przechowała się smaglica podolska (Schiwerckia podolica), jedna może z najciekawszych i najbardziej zagadkowych roślin flory Polski, „prastary składnik flory trzeciorzędowej, może jeszcze z czasów, kiedy z wyniosłych skał miodoborskich dojrzeć można było siniejące wdali morze pontyj-skie“ (Szafer).

Na samej już południowo-wschodniej granicy Polski, w jarach nad Dniestrem rośnie wreszcie migdał karłowaty, przęśl ostra, szafirek wąskokwiato-wy, tawuła polska i inne. Zresztą i tu roślinność tę szybko wypierają winnice i sady morelo we.

Rośliny stepowe obszarów południo-wo-wsch., jak już zresztą widzieliśmy, przewędrowały daleko na zachód aż na wyżynę Małopolską w okolice Krakowa, a niektóre z nich, jak ostnice, dyptam, miłek, wisienka stepowa, doliną Wisły zawędrowały aż na Pomorze.

Krainy karpackie.

Do obszaru leśnego środkowo-euro-pejskiego należy również roślinność Karpat. Niższe krainy karpackie, t. zw. regle, porastają cieniste lasy jodłowo-bukowe i świerkowe z domieszką drzew liściastych: jaworów, jesionów, jarzębiny, brzozy. Sosna, która przoduje w puszczy nizinnej, w Karpatach albo nie rośnie wcale, albo też schodzi na plan drugi.

Urozmaicenie w szacie roślinnej Karpat wywołują przedewszystkiem różnice wzniesień ponad poziom morza i w związku z tern występujące różnice klimatyczne i biologiczne. Szczególniej plastycznie różnice te występują na najwyższych wzniesieniach, sięgających poza granicę lasów i w krainy alpejskie, a więę w Tatrach i na Babiej Górze w Karpatach Zachodnich oraz w paśmie czarnohorskiem w Karpatach Wschodnich. Tu, powyżej granicy lasów, zbocza gór na znacznej przestrzeni

ślinności.

pokrywają ciemno-zielone płaty kosówki.* Na nagich, sięgających już poza krainę kosodrzewiu, szczytach Tatr spotykamy szereg roślin występujących poza tern tylko albo w obszarach podbiegunowych, albo na szczytach Alp lub w górach Azji. Na specjalną uwagę zasługują jeszcze malownicze, niekiedy przepaściste skałki Pienin ; przechowały się tutaj również prastare rośliny przedlodowcowe, jak np. jałowiec sawiński. Zarówno w Pieninach, jak i w Tatrach, opisano poza tem szereg roślin endemicznych, t. j. rosnących jedynie w tych górach.

W paśmie czamohorskiem nie spotykamy tego bogactwa rzeźby, o charakterze alpejskim, które jest tak znamienne dla Tatr. Na Czarnohorze natomiast znajdziemy szereg roślin występujących we Wschodnich Karpatach i na Bałkanach. Na miejscach osłoniętych w krainie kosodrzewiu i alpejskiej rośnie tu drugi nasz gatunek różanecznika (Rhododendron Kotschyi); w pierwszej połowie czerwca rozwija on swe pyszne, ponsowe, zebrane w bukiety kwiaty. W paśmie czamohorskiem różanecznik znajduje kres swego północno-zachodniego występowania. Wyjątkowo tylko w miejscach zawierających pewną ilość wapna rośnie jedna z większych rzadkości Czarnohory, szarotka alpejska, ta sama szarotka, którą znamy z Tatr.

Wpływ kultury na szatę roślinną Polski.

Do szeregu czynników, które w ciągu dziejów ziemi zmieniły nasz krajobraz roślinny w ostatnich stuleciach przybył jeden z groźniejszych — kultura ludzka. Dzięki niej obok starych naszych roślin rodzimych spotykamy szereg obcych przybyszów; z niektórych mamy pożytek, z inneini musimy walczyć jako z chwastami. „Na dzisiejszy krajobraz wiejski składają się amerykańskie ziemniaki i kukurydza, azjatycka gryka i konopie, nadmorskie buraki i kapusta, rośliny południowe : len, lucerna i wszystkie zboża, a tylko bardzo nieliczne z uprawnych, jak ko-nicze lub chmiel, na swojskim rosną gruncie“ (Raciborski). To też jest rzeczą pod każdym względem niesłychanie ważną zachowanie resztek pierwotnego krajobrazu i stworzenie z nich żywego muzeum naszej rodzimej ro-

J. Kołodziejczyk.

Literatura : M. Raciborski: Mapa geobotaniczna ziem polskich. Geografja fizyczna ziem polskich. Kraków 1912. M. R a-ciborski: Pomniki przyrody. Ateneum Polskie 1900 r. B. Hryniewiecki: Rzut oka na szatę roślinną Polski. Przewodnik kongresowy. Kraków 1927 r. J. K o-łodziejczyk: Krajobrazy roślinne nad Wisłą. Warszawa 1921. (W ostatnich dwóch pracach dokładna literatura). M. Koez-wara: Flora i wegetacja okolic Krzemieńca. Krzemieniec—Warszawa 1926. W. Szafer: Las i step na zachodniem Podolu, Kraków 1935 (dokładna literatura flory zachodniego Podola). Krajobrazy roślinne Polski. Ochrona Przyrody.

FAUNA POLSKI.

Dzisiejszy skład fauny Polski i jej rozmieszczenie na naszem terytorjum wytworzyły się pod wpływem szeregu różnorodnych czynników, które działały w ubiegłych epokach geologicznych i w czasach historycznych; czynniki te wywierają swój wpływ kształtujący i w chwili obecnej. Aby zrozumieć pochodzenie dzisiejszej fauny polskiej, wypadnie więc nam sięgnąć do histo-rji ziemi.

Fauna Polski przed epoką lodowcową.

Nie będziemy badali dalekiej przeszłości geologicznej, wystarczy, jeśli rozpoczniemy nasze rozważania od mio-cenu, t. j. tej epoki systemu trzecio-

rzędowego, w której ziemie Europy pasm górskich Europy środkowej wsku-środkowej zamieszkiwała fauna zupeł- tek obniżenia się temperatury powstanie niepodobna do dziś żyjącej, skła- wały również lodowce, które osuwały dająca się z wielkich roślinożernych się po zboczach w doliny i na niż. Lo-ssaków, potężnych drapieżników, gib- dowce górskie, spełzające po stokach bonów, małp człekokształtnych i in- północnych, zdążały jakby na spotkanych form zwierzęcych, zbliżonych do nie lodowca skandynawskiego. Strefa dzisiejszych zwierząt okolic podzwrot- nie zajęta przez lodowce stawała się nikowych starego świata. W końcu coraz węższa. Skupiona na niej fauna miocenu nastąpiło pogorszenie się kii- różnorakiego pochodzenia częściowo wy-matu. Obniżyła się temperatura, zaczę- miera, częściowo emigruje, szukając te-ły się zaznaczać pory roku z chłodną renów o łagodniejszym klimacie, za-i dżdżystą zimą. Wyginęły stopniowo pewniających im dogodniejsze warun-rośliny wiecznozielone, wymarli i czę- ki życia. Na obszarze dzisiejszej Pol-ściowo wyemigrowali liczni przedsta- ski niektóre gatunki zwierząt szukają wiciele fauny podzwrotnikowej.

schronienia na górach niepokrytych lo-

Przy zmianie warunków klimatycz-

zęby tygrys Machairodus.

W następującej po miocenie epoce dowcami. plioceńskiej fauna Europy środkowej staje się coraz podobniejsza do fauny nych lodowiec to topniał i cofał się ku dzisiejszej. Pojawiają się liczne ga- swoim północnym siedzibom, to nara-tunki jeleni, drobniejszych drapieżni- stał znowu i zdobywał nowe, dotąd nie ków i gryzoni. Z typowych dla trzecio- zajęte przez się tereny. Na obszarze rzędu wielkich ssaków roślinożernych dzisiejszej Polski można wyróżnić kil-pozostają tylko nieliczni przedstawi- ka zlodowaceń i kilka okresów między-ciele : mastodonty, słonie i nosorożce, lodowcowych. Przy ustępowaniu lodow-Z polujących na nie drapieżników po- ca pozostawały na dawnem miejscu je-został jeszcze lew, niedźwiedzie i szablo- go zalegania. tereny przesycone wodą,

Wędrówki zwierząt w epoce lodowcowej.

Dalsze pogarszanie się klimatu oraz obsychaniu tego terenu i ocieplaniu się szereg innych czynników trudnych dziś klimatu rozwinęły się zbiorowiska ro-do ustalenia spowodowały w końcu ślinne, przypominające stepy. Na ste-trzeciorzędu epokę lodowcową. Na pół- pach tych pojawiały się lasy w postaci nocy Europy, na obszarze dzisiejszego wysepek. Na miejscu tundry mogła po-półwyspu Skandynawskiego, wytworzył wstawać odrazu puszcza-tajga, jeśli kli-się potężny lodowiec i zaczął spełzać mat stawał się cieplejszy, nie tracąc na południe i południowy wschód, okry- swej wilgotności. W czasie kolejno po wając śmiertelnym całunem znaczną sobie następujących zlodowaceń i okre-część Europy północnej i środkowej, sów międzylodowcowych fauna Europy W wędrówce swej lodowiec wypierał środkowej ulegała ciągłym zmianom, świat zwierzęcy z jego odwiecznych Wraz z narastającym lodowcem przy-siedzib. Przed czołem lodowca sunęli bywali z północy mieszkańcy okolic liczni przedstawiciele fauny północy, polarnych, a emigrowały zwierzęta nie mieszając się z mieszkańcami części znoszące surowszego klimatu. W okre-Europy położonych dalej na południe, sach międzylodowcowych role się zmie-Jednocześnie na większości wyższych niały. Wymierali lub emigrowali zpo-

na których zwolna tylko rozwijała się nędzna roślinność, przypominająca florę dzisiejszej północnej tundry. Przy

wrotem przybysze z północy, do dawnych swoich siedzib wracali emigranci z epoki poprzedniej. Oprócz nich na tereny oswobodzone z oków lodu napływali nowi przybysze z północo-wschodu, ze wschodu i południa, zwabieni świeżą roślinnością stepów lub cieniem tajgi. Drogi wędrówek znaczyły się tysiącami trupów. Rzadko tylko powracały te gatunki, które kiedyś wyemigrowały. W epoce lodowcowej fauna Polski wielokrotnie ulegała daleko idącym zmianom. W miejsce wymierających pozostałych z trzeciorzędu słoni i nosorożców pojawiają się ich krewniacy, przystosowani do zimniejszego klimatu: włochate olbrzymie mamuty i gęstą sierścią pokryte syberyjskie nosorożce. Z lodowców Grenlan-dji schodzi daleko na południe wół piżmowy. Zjawiają się mieszkańcy dalekiej północy: renifer, jeleń olbrzymi, żubr, lis polarny, polatucha, rosomak, zając bielak, lemingi. Na tworzących się po ustąpieniu lodowca przestrzeniach trawiastych o charakterze stepu pojawiają się z dalekiego wschodu przedstawiciele fauny stepowej : anty-lopa-suhak, konie, bobaki, susły, chomiki, ślepce, skoczki i wiele innych.

Dziś uważamy, że epoka lodowcowa się skończyła. Dla nas zakończyła się wtedy, gdy z ziemi naszej usunął się lodowiec północny, gdy stopniały niewielkie lodowce tatrzańskie. Być może, że żyjemy dziś w okresie międzylodow-cowym. W minionej epoce lodowcowej, traktowanej jako jedna całość, z fauny naszej znikły szeregi gatunków. Wycofały się na daleką północ woły piżmowe i renifery, wymarły mamuty, nosorożce włochate, niedźwiedzie jaskiniowe, lwy i hieny. Pojawił się zato szereg nowych składników dzisiejszej fauny Polski. Ale po ostatecznem ustąpieniu lodowców nie zakończyło się kształtowanie składu fauny naszego kraju i jej rozmieszczenia. Nieznaczne zmiany klimatu w epoce polodowcowej spowodowały poważne zmiany w charakterze szaty roślinnej i w związanych z nią zespołach zwierzęcych. Gdy klimat np. stawał się bardziej wilgotny, stepy zaczęły ustępować miejsca lasom. Mieszkańcy stepów, suhaki, ślepce, bobaki i t. p., przenosiły się na wschód w poszukiwaniu odpowiednich dla siebie terenów. Wraz z nasuwającą się puszczą-tajgą pojawiali się liczni przedstawiciele fauny leśnej : sarny, jelenie, łosie, żbiki, rysie, niedźwiedzie brunatne, wydry, bobry i dziki.

Pochodzenie fauny polskiej.

Dzisiejszy świat zwierzęcy Polski, jak widać z powyższego, składa się z elementów różnego pochodzenia. Występują tu stosunkowo nieliczne formy trzeciorzędowe, t. zw. relikty przedlo-dowcowe, obok nich dużą grupę stanowi różnorodny świat zwierzęcy, który powstał na terenie Polski naskutek wymieszania w epoce lodowcowej elementów różnego pochodzenia. Nakoniec mniej liczną grupę w składzie dzisiejszej fauny Polski stanowią przybysze z okresu polodowcowego.

Aby zakwalifikować poszczególne elementy dzisiejszej fauny Polski do jednej z trzech grup tu wspomnianych, musimy się opierać z jednej strony na materjale paleontologicznym, t. j. na szczątkach zwierzęcych znajdowanych w pokładach skorupy ziemskiej, a z drugiej strony na dzisiejszem rozmieszczeniu geografieznem poszczególnych gatunków, należących do fauny Polski. I tak np. chociaż nie mamy wystarczających danych paleontologicznych, możemy jednak wykazać, że pewien określony gatunek ryb słodkowodnych żył w naszych wodach już w systemie trzeciorzędowym, o ile stwierdzimy, że dzisiaj zamieszkuje on Europę i Amerykę Północną. Opiera się to na danych, że połączenie lądowe pomiędzy temi częściami świata istniało w systemie trzeciorzędowym. I tylko wtedy z jednej z tych części świata do drugiej przedostać się mogły ryby słodkowodne, dla których słone wody oceanu Atlantyckiego stanowiły w epokach późniejszych przeszkodę nie do przezwyciężenia. Z fauny naszej zali-czyćby tu można miętusa, ciernika, cierniczka, szczupaka i minoga oraz prawdopodobnie jeszcze kilka innych gatunków.

Na zasadzie innych danych zoogeo-graficznych w faunie Polski wyróżnia się jeszcze szereg gatunków przedlo-dowcowych. Wymienić tu można dwa gatunki mięczaków : Martha instahilis i Martha cereoflava, występujące dziś na Podolu, z wijów — gatunek Ger-vaisia costata i z robaków — wirka Pla-naria alpina. Do odwiecznych mieszkańców Europy zaliczyć też można z ryb: brzanę, różankę, leszcza, ślizia i szereg innych.

Liczne stosunkowo gatunki pozostały u nas z fauny okresu lodowcowego, a więc, poza poprzednio omówionymi przedstawicielami gromady ssaków, par-dwa z pośród ptaków, pstrąg, płotka, jazgarz, głowacz z pośród ryb i wiele innych gatunków. Pozostałością z epoki lodowcowej jest skorupiak liścionogi Branchinecta polonica, występujący jedynie w stawie Dwoistym w Tatrach, a którego najbliższy krewniak Branchinecta paludosa żyje dzisiaj w wodach dalekiej północy Europy. Szereg reliktów lodowcowych znajdziemy także w świecie naszych mięczaków.

Zanalizowanie pochodzenia większości składników dzisiejszej fauny Polski nasuwa trudności nie do pokonania. W nielicznych tylko przypadkach możemy udowodnić, że poszczególne gatunki przybyły ze wschodu, zachodu, północy czy południa. Tak np. z ryb strzebla błotna jest przybyszem z północo-wschodu, jaź, karaś, rab, sandacz, sum i ciosa przybyły ze wschodu i t. d. Kilka gatunków przybyło do Polski wraz z człowiekiem. Na pierwszem miejscu wymienić tu należy mysz domową, która towarzyszyła człowiekowi przedhistorycznemu w jego wędrówce z Azji. Z Azji przybył również już w historycznych czasach szczur śniady, a w XVIII w. pojawił się w Europie środkowej większy od niego szczur wędrowny. Próby natomiast aklimatyzo-wania umyślnego różnych ssaków obcego pochodzenia zrzadka tylko dają pomyślne rezultaty. Sprowadzony z południowej Europy królik’ zdziczał zupełnie ; szybko się rozmnażając i rozprzestrzeniając, stał się prawdziwą plagą. Za zaaklimatyzowanego w Polsce można też uważać azjatycko-afrykań-skiego daniela. W ostatnich nawet czasach stwierdzono pojawienie się paru gatunków skorupiaków, które przybyły do nas do dorzecza Wisły prawdopodobnie przez system kanałów, łączących zlewisko Bałtyku ze zlewiskiem morza Czarnego i Kaspijskiego. W ujściu i dolnym biegu Wisły pojawił się przed kilku laty krab wełnistoręki, zawleczony prawdopodobnie przez statki z wód chińskich.

Krainy zoogeograficzne Polski.

Polska dzisiejsza pod względem zoo-geograficznym może być zaliczona do prowincji syberyjsko-europejskiej, wchodzącej w skład dzielnicy palearktycznej (obejmującej Azję półn., Europę i Afrykę półn.). Teren Polski podzielić możemy na krainę lasu, krainę górską, leżącą na południe od krainy lasu oraz na krainę stepową, wdzierającą się od po-łudn.-wsch. w obszar leśny. Naturalnie naskutek działalności człowieka pierwotny krajobraz leśny i stepowy uległ

Ze ssaków kopytnych w lasach Polski wymienić można dzika, jelenia i sarnę, a na północo-wschodzie i łosia; z drapieżnych: wilka, lisa, borsuka, kunę le- szlachetnego Potamobius astacus. śną, kunę kamionkę, tchórza, łasicę i wydrę; z gryzoni występują tu wiewiórka, zając szarak i zając bielak, cztery gatunki koszatek, kilka gatunków myszy i norników; z owadożernych — jeż, wreszcie kilkanaście gatunków nietoperzy. Do ginących należą łoś, niedźwiedź, żbik, ryś, bóbr, żubr. Stosunkowo bogata jest fauna ptasia lasów; wymienić tu można cietrzewia, głuszca, jarząbka, puhacza, kilka gatunków dzięciołów, liczne gatunki ptaków wróblo-watych. Z gadów występuje kilka gatunków węży i jaszczurek, z płazów — parę gatunków traszek, żab i ropuch.

W zasadzie obszar lasów Polski mało

daleko idącym zmianom. Jnż w czasach historycznych katastrofalnie zmniejszyła się powierzchnia pokryta lasami, zamiast których pojawiły się łąki i pola uprawne. Cywilizacja wyparła roślinność stepową do terenów niedostępnych dla uprawy. Świat górski najbardziej może zachował swoją pierwotność, która dopiero w ostatnich dziesiątkach lat zostaje opanowana i ucywilizowana przez człowieka.

Las.

różni się od wschodnich części Niemiec. Jednak szereg gatunków zwierząt wytworzył w Polsce podgatunki inne niż w Niemczech; tak np. w Europie zachodniej występuje podgatunek kowalika Sitta europaea caesia, w Polsce północnej, środkowej i południowej Sitta europaea homeyeri. Na Podolu, Wołyniu i Polesiu: Sitta europaea sztolcmani, a na wschód od niej : Sitta europaea europaea. Kulczyk, który przywędrował do nas w połowie XIX w., wytworzył podgatunek Serinus canarius polonicus, w Niemczech zaś występuje Serinus canarius germanicus. Na uwagę zasługują tylko w Polsce występujące podga-tunki pustułeczki i dzięcioła Picus canus. W wodach zlewiska morza Czarnego występuje szereg gatunków ryb, których brak w zlewiskach Bałtyku i morza Północnego. Przez teren Polski przechodzi też szereg granic wschodnich rozmieszczenia gatunków zachodnio-europejskich, jak np. ropuchy paskówki i szeregu gatunków owadów. Podobnie przez teren lasów polskich przebiega granica wschodnia szeregu gatunków wschodnich, np. wschodnio-europejskiego raka Połamobius leptodactylus, coraz bardziej wypierającego na zachód raka

Góry.

Góry, leżące na południe od krainy lasów, należą do pasa gór europejskich i charakteryzują się występowaniem kozicy i świstaka z pośród ssaków, pomurnika z pośród ptaków, kumki górskiej, traszki alpejskiej i salamandry plamistej jako przedstawicieli płazów. (Obydwa ostatnio wspomniane gatunki występują w Polsce i poza Karpatami na stanowiskach odosobnionych, pierwszy z nich — traszka alpejska — w górach Świętokrzyskich i ich najbliższem otoczeniu, drugi — salamandra — w Żarno jszczyźnie). Znane są też liczne górskie gatunki owadów, wijów i mięczaków. Na specjalną uwagę zasługuje szereg gatunków wyłącznie występujących w Karpatach; należy tu między innemi traszka karpacka, nieznacznie tylko przekraczająca granicę łuku Karpackiego.

Stepy.

Trzecią krainę zoogeograficzną stanowią stepy, obejmujące u nas Podole w najszerszem tego słowa znaczeniu. Fauna stepu ma charakter kserotermicz-ny, t. j. obejmuje gatunki związane ze środowiskiem ciepłem i suchem. Większość tych form zaliczana bywa do t. zw. elementów pontyjskich, których ojczy-

coraz

coraz

T. Wolski,

zną są stepowe tereny w okolicach morza Czarnego. Szereg tych form występuje na Podolu, nie przekraczając prawie jego zachodniej granicy. Należą tutaj ze ssaków suseł perełkowaty, ślepiec polski oraz długi szereg gatunków owadów i mięczaków. Ze względu na bliskie sąsiedztwo Karpat i Podola fauna górska zazębia się z fauną kserotermiczną. Na obszarze Podola występują izolowane stanowiska gatunków górskich, trzymających się miejsc bardziej wilgotnych, a z drugiej strony wzdłuż Karpat stwierdzono wdzieranie się fauny ksero-termicznej w krainę górską. Podobnie jak kraina leśna, tak i kraina stepowa została w znacznej mierze przekształcona naskutek działalności człowieka. Fauna kserotermiczną, charakterystyczna dla stepu, ocalała jedynie na stromych zboczach jarów i dolin rzecznych, ustępując przed coraz bardziej rozszerzającym się zasięgiem pól uprawnych i pastwisk. Trzeba jednak zaznaczyć, że niektóre gatunki pochodzenia stepowego łatwo się przystosowują do życia na polach uprawnych, a nawet rozszerzają swoje zasięgi tam, gdzie po wyrąbaniu lasów miejsca ich zajmują łany zbóż. Jako przykład można tu wymienić chomika. Naogół jednak pod wpływem działalności człowieka, w miarę wzrostu zaludnienia i postępów cywilizacji fauna Polski ubożeje; jedne gatunki giną, inne stają się rzadsze. Świat zwierzęcy Polski bardziej zatraca wyróżniające go składniki, na których miejsce rozmnażają się w kolosalnych ilościach formy szeroko rozmieszczone, posuwające się wraz z cywilizacją, a często szkodliwe dla gospodarki człowieka, jak np. myszy i szczury oraz liczne szkodniki lasów i pól uprawnych z pośród owadów.

świat zwierzęcy morza polskiego.

Dla uzupełnienia całości obrazu fauny Polski wspomnieć należy o świecie zwierzęcym morza polskiego, to jest niewielkiej części południowo-zachodniego Bałtyku, omywającego nasze wybrzeże. Ze względu na nieznaczny stopień zasolenia morze polskie zawiera niewielką stosunkowo ilość gatunków zwierząt morskich oraz pewną liczbę form słodkowodnych, łatwo przystosowujących się do wód słonawych. Zasługuje na uwagę, że w polskiem morzu niema zupełnie szkarłupni, a ilość gatunków jamochłonów, wieloszczetów, mięczaków i skorupiaków jest stosunkowo bardzo mała. W wodach terytorjalnych polskich pojawia się często jeden gatunek foki (foka szara — Halichoerus grypus), jeden gatunek delfina (morświn — Phocaena phocaena). Zrzadka występują jeszcze dwa gatunki fok, dwa gatunki delfinów i pięć gatunków waleni. Ogółem w polskiem morzu znaleziono powyżej dwustu gatunków zwierząt bezkręgowych i kręgowych, a ilość ich wciąż jeszcze wzrasta dzięki wytężonej pracy naszych badaczy morza, grupujących się koło Stacji Morskiej na Helu.

Wogóle fauna Polski jest jeszcze stosunkowo słabo zbadana. Nauka polska musi wytrwałą pracą odrobić długoletnie zaniedbania w poznawaniu kraju z okresów niewoli.

Piśmiennictwo: E. Lubicz Niezabi-t o w s k i: Świat zwierzęcy na ziemiach Polski (Encyklopedja Polska, tom p. t. Geo-grafja fizyczna ziem polskich i charakterystyka fizyczna ludności. Wyd. Akadem j i Umiejętności. Kraków 1912). F. Pax: Die Tierwelt — w dziele zbiorowem p. t. Handbuch von Polen (Kongress-Polen), 2 wyd., Berlin 1918. J. Łomnicki, Pax F. jun.: „Die Tierwelt“ — w wyd. zbiorowem p. t.: Ocena dzieła „Handbuch von Polen“. Kosmos XLII, Lwów 1919. R. Kuntze: Studja porównawcze nad fauną kserotermiczną na Podolu, w Brandenburgii, Austryi i Szwajcaryi. Archiwum Tow. Nauk. we Lwowie. Dz. III, t. V, zesz. 6. Lwów 1931. Por. też mapę A. Jakubskiego: Fauna Polski w Atl. powsz. E. Romera.

LUDNOŚĆ POLSKI. (Tabl. 10).

Demografia.

Ludność Polski pod względem demograficznym stanowi żywotny zespół bardzo różnorodnych składników". Z początkiem 1936 r. wynosiła ona prawie 34 milj., co przy powierzchni 389 tys. km² daje 87 mieszkańców na 1 km². Co do liczby ludności, tak samo jak i co do obszaru, Polska zajmuje w Europie miejsce szóste. Liczniejszą ludność od Polski posiadają: Rosja, Niemcy, Wielka Brytanja, Włochy i Francja. Natomiast przewyższają ją wielkością swego obszaru: Rosja, Francja, Hiszpanja, Niemcy i Szwecja, a Finlandja osiągnęła obszar niemal taki sam dopiero po włączeniu pustkowi nad oceanem Ark-tycznym, oddzielających obecnie Nor-wegję od Rosji (-» Ludność).

Ewolucja stosunków ludnościowych w Polsce.

Osiągnąwszy w bieżącem stuleciu, co do gęstości swojego zaludnienia, miejsce dziewiąte w Europie, Polska utrzymuje się na jednem z pierwszych miejsc co do szybkości przyrostu ludności. Oczywiście należy tu pominąć Rosję, przez wzgląd na nader wątpliwrą war-tość jej statystyk. W okresie powojennym wykazują one bowiem zupełnie nieprawdopodobne nadwyżki urodzeń nad liczbami zgonów, gdy przed wojną, w czasach znacznie większego dobrobytu, *Rosja nie wykazywała tak wielkiego przyrostu ludności, jak Polska. Z tego też powodu można twierdzić, że Polska w latach 1930 i 1931, tak samo jak i przed wojną (1909—1912), co do przyrostu naturalnego, obliczanego na tysiąc mieszkańców, zajmowała w Europie miejsce pierwsze. Dopiero w latach ostatnich została ona zdystansowana przez półwysep Bałkański w Europie i przez Japonję.

Swój wielki, obecnie copra wda już malejący, przyrost ludności zawdzięcza Polska przedewrszystkiem małej ilości zgonów. Ma ona bowiem mniejszą śmiertelność nietylko w porównaniu z krajami bałkańskiemi (Bułgarja i Rumunja), posiadającemi obecnie największy przyrost ludności, lecz też i w porównaniu z Francją, wykazującą już od dłuższego czasu najmniejszy przyrost ludności w Europie. Przed wojną Polska miała większą śmiertelność niż Francja i dopiero po wojnie nasza śmiertelność uległa tak gwałtownej zniżce. Zmiana ta łączy się oczywiście z rady kalnem przeobrażeniem wzajemnego ustosunkowania czynników warunkujących przyrost ludności. Wielkość śmiertelności jest bowiem w bardzo znacznym stopniu warunkowana liczbą urodzeń, gdyż małe dzieci, a przedewszystkiem noworodki, wykazują największą śmiertelność, na co zwrócono uwagę jeszcze w XVII wieku. Dlatego też jest wielce prawdopodobne, iż zagadkowo niską śmiertelność naszej ludności powoduje to, że Polka, w przeciwieństwie do Niemki i Czeszki, więcej się troszczy o dzieci, niż o męża, swojego żywiciela.

Przechodząc zatem do liczby urodzeń, należy podnieść, iż w Polsce tendencja do ich zniżki zaznaczyła się już z końcem zeszłego stulecia. Postępując zrazu bardzo wolno, ten proces zniżkowy przyśpieszał się stopniowo w pierwszem powojennem dziesięcioleciu, a w ostatnich latach zaostrzył się tak bardzo, że absolutna liczba urodzeń zaczęła maleć. Oczywiście, utrzymywanie się w Polsce aż do 1932 r. największego w Europie przyrostu ludności było uwarunkowane szybkim spadkiem liczby urodzeń. Brzmi to paradoksalnie, odpowiada jednak faktycznemu stanowi rzeczy : zmniejszenie się liczby urodzeń spowodowało zmniejszenie siły liczebnej najmłodszych roczników o największej śmiertelności. Pociągnęło to za sobą doraźne, jakkolwiek przejściowe zmniejszenie ogólnej śmiertelności. Oczywiście zezasem długie trwanie słabej rozrodczości spowoduje przestarzenie społeczeństwa, polegające na nadmiernem podniesieniu się siły liczebnej najstarszych klas wieku o dużej śmiertelności. Wtedy liczba zgonów zacznie wykazywać tendencję zwyżkową. W tern stadjum znajduje się obecnie Francja, wykazująca śmiertelność większą od naszej, przy znacznie niższej liczbie urodzeń. I my zmierzamy już w tym kierunku, posuwając się wślad za pozostałemi krajami Europy zachodniej.

Emigracja.

Wobec wielkiej przewagi ludności wiejskiej, w miastach polskich w r. 1931 mieszkało zaledwie 27,2% ludności ; ośrodki miejskie i przemysłowe, nawet i przy dobrej konjunkturze gospodarczej, nie były zdolne do wchłonięcia nadmiernego przyrostu ludności. Nadwyżka ta oddawna emigrowała zagranicę i jej oszczędności, przysyłane do kraju, odgrywały bardzo poważną rolę w naszem życiu gospodarczem. Raptowne uniemożliwienie emigracji wytworzyło napięcia, dławiące obecnie przyrost ludności. Pod tym względem różnimy się zasadniczo od naszych zachodnich i północnych sąsiadów, tam bowiem przyrost ludności jest hamowany przez podnoszenie się stopy życiowej.

Aby zdać sobie sprawę z tego, jak wielki wstrząs w Polsce musiało spowodować uniemożliwienie emigracji, należy sobie uświadomić rozmiary naszego wychodztwa. Przecież w latach powojennych, aż po rok 1927 włącznie, co do liczby emigrantów zajmowaliśmy trzecie miejsce w Europie, potem przez dwa lata utrzymywaliśmy się na miejscu pierwszem, w roku 1930, tak jak przed wojną, ustąpiliśmy pierwszeństwa

Włochom, a w roku 1932 spadliśmy znowu na miejsce trzecie. Należy przytem podnieść, że w latach 1931 i 1932 liczba powracających do kraju była większa od liczby emigrujących; Dawniej nadwyżka emigrujących wynosiła około 100.000, a w roku 1930 nawet 117.000. Przez wzgląd na to po zahamowaniu emigracji w roku 1930 należałoby oczekiwać corocznego podnoszenia się ilości bezrobotnych o 100.000. Tego jednak nie wykazuje nasza statystyka i to stanowi jej zagadkę, to bowiem, iż o takąż samą ilość spadł przyrost ludności, ujawni się na rynku pracy dopiero za lat kilkanaście, tak jak w Niemczech zniżka urodzeń w latach wojny odciążyła rynek pracy dopiero po objęciu władzy przez Hitlera.

Co do kierunku naszej emigracji w okresie powojennym nastąpiły zasadnicze przeobrażenia. Przed wojną, pomijając sezonowe wychodztwo do Niemiec, najbardziej liczni są emigranci udający się do Stanów Zjednoczonych Ameryki Półn. Po wojnie w ciągu kilku lat emigrację amerykańską zastępuje emigracja udająca się do Francji. Od roku 1933 zaczyna się wzmożona emigracja Żydów do Palestyny, pochłaniająca zrazu połowę rocznego przyrostu ludności żydowskiej. Odrębny rys tej emigracji stanowi to, że łączy się z nią również i emigracja kapitału. Emigracja do innych krajów oddziaływała bo-wriem zawsze dodatnio na nasz bilans płatniczy, ściągając do kraju oszczędności emigrantów. Wreszcie należy wspomnieć, że po wybuchu rewolucji rosyjskiej wróciło do kraju ponad miljon repatrjantów, ewakuowanych przez cofające się wojska rosyjskie.

Skład plemienny ludności polskiej i narodowości Rzeczypospolitej.

Ludność Polski pod względem składu plemiennego nie jest jednolita. Polacy stanowią około ²/₃ ogółu mieszkańców’. Niespełna ćwierć przypada na dwie tubylcze mniejszości słowiańskie, ruską i białoruską, oraz na drobne szczątki ludności litewskiej, liczącej około 80.000 głów. Wreszcie na ludność napływową, stanowiącą około siódmej części ogółu ludności, składają się Żydzi, Niemcy, nieliczni Rosjanie i Czesi. Ten różnorodny skład naszej ludności jest uwarunkowany momentami historyeznemi i społecznemi. W dawnej Rzeczypospolitej, tak bardzo podobnej do przedwojennych Węgier, w chwili pierwszego rozbioru Polacy stanowili zaledwie trzecią część ludności, a obecną przewagę żywiołu polskiego zawdzięczamy rezygnacji z ziem wschodnich. Spowodowało to zmniejszenie obszaru państwa do połowy w porównaniu ze stanem z roku 1771, a zato podwoiło odsetkę żywiołu polskiego.

Wielką różnorodność ludności powoduje przedewszystkiem położenie geograficzne na rubieży Europy środkowej i wschodniej. Przez Polskę przechodzą dwie odwieczne granice plemien-n e, a ponadto w ciągu ostatniego tysiąclecia do jej granic politycznych dotarła i zaczęła się w nią wżerać trzecia wielka granica plemienna, posuwająca się konsekwentnie z zachodu na wschód.

Polskę przecina przedewszystkiem rubież oddzielająca ludy litewskie od Słowian. Obecnie odchyla się ona tylko nieznacznie od granicy politycznej, posiadającej charakter przymusowego kompromisu. Polsce przypadły bowiem drobne skrawki litewskiego obszaru plemiennego w powdatach święciańskim, wileń-sko-trockim i grodzieńskim, Litwie natomiast polskie części dawnych powiatów wiłkomierskiego i kowieńskiego. Pierwotnie rubież litewsko-słowiańska tylko w swojej południowej części była granicą polsko-litewską. Na wschodzie Litwini stykali się bowiem z Białorusinami, podobnie jak ich krewniacy, Łotysze. Obecnie, wskutek polszczenia się katolickiej części Białej Rusi (-» Białorusini), granica ta przeistacza się w granicę polsko-litewską i polsko-łotewską.

Drugą wielką rubież plemienną naszego terytorjum stanowi granica między Słowianami zachodnimi i wschodnimi. Stykają się tu Polacy z Białorusinami i Rusinami. Na terytorjum Polski posiada ona charakter bardzo szerokiej strefy mieszanej o nieustalo-nem jeszcze obliczu plemiennem.

Trzecią wreszcie rubież plemienną, poza Śląskiem i Prusami Wschodniemi niemal identyczną z terażniejszemi granicami politycznemi Polski, stanowi północna część kresów słowiańsko-germań-skich. Ponadto w niewielkiej odległości od granic Polski przechodzą granice : polsko-czeska, polsko-słowacka oraz sło-wiańsko-romańska, na Bukowinie oddzielająca Rusinów od Rumunów.

Wśród ludności napływowej wyróżniamy dwie różne kategorje, szczątkową i czynną, bardzo różnie ustosunkowujące się do naszej państwowości. Do pierwszej, prócz drobnych szczątków’ ludności tureckiej w postaci Tatarów litewskich i Karaimów, oraz kolonistów czeskich na Wołyniu, należą Rosjanie (85.000). Do kategorji czynnej ludności napływowej należą Niemcy i Żydzi. Niemcy stanowią zaledwie 2,8°/₀ całej ludności, gdyż po zawieszeniu broni i w następnych kilku latach, w obawie przed odwetem, opuścił Polskę nietylko pruski aparat administracyjny, lecz też olbrzymie rzesze świeżej ludności napływowej, sprowadzonej do Wielkopolski i na Pomorze. Eksodus ten nie objął natomiast Śląska, przyłączonego do Polski dopiero w roku 1922. Tam też żywioł niemiecki jest najpotężniejszy. Poza tern pozostali przedewszystkiem koloniści oraz potomkowie dawniejszych immigran-tów% sprowadzanych jeszcze przez wła-

dze polskie, obecnie już w znacznym względem prawosławni, drugie grecko-stopniu zasymilowani. Najliczniejszą katolicy, trzecie rzymscy katolicy, czwar-grupę ludności napływowej stanowią te żydzi, najmniejszą zaś rozrodczością oczywiście Żydzi (9,7°/₀)    (-> Żydzi), wyróżniają się protestanci. Jest to za-

ność.. Wskutek tego aż do lat ostatnich największy przyrost wykazywali rzymscy katolicy i dopiero teraz ustąpili prawosławnym pierwszeństwa. Najmniejszy przyrost wTykazują protestanci, a przyrost żydów jest mniejszy od przyrostu greko-katolików.

Co do ustosunkowania ilościowego razem kolejność zmniejszających się od-składników ludności Polski, jakkolwiek setek analfabetów. Jakkolwiek śmiertel-wyniki spisu z r. 1931 nie zostały je- ność spada w tej samej kolejności, nie szcze ogłoszone, można już obecnie po- zachodzi tu jednak ścisła proporcjonal-dać następujące liczby tymczasowa :

Wyznania

64,0°/o rzymscy kat.

10,9% greko-kat. 12,4°/o prawosławni

2,7°/o ewangelicy 9,7°/o żydzi 0,3% inni

Narodowości

oooooooo —.    —— **■ —..

o o o o © © © ©

CO    iO^CO^ 1-*^ oq^

oT o tjT tjT cT cT c^T ocT

CD r-ł

W świetle tu nagromadzonych danych staje się oczywiste, że rozwój stosunków ludnościowych zmierza ku ustaleniu liczby ludności, po jeszcze długim okresie jej przyrostu, oraz ku wzmożeniu przewagi żywiołu polskiego. O jego rozmiarze zadecyduje sprawa stworzenia polskiego kościoła prawosławnego, posiadająca rozstrzygające znaczenie dla naszych kresów wschodnich.

Polacy . . Litwini . . Rusini . . Białorusini Rosjanie . Czesi . . . Niemcy . . Żydzi . . .

Przesunięcia ilościowe poszczególnych składników ludności.

Sklad rasowy.

Ludność Polski ze względu na swój

Nawiązania rasowe do ludności Europy zachodniej i środkowej.

Odcinając się wyraźnie od ludności

w zgodności z ogólną konfiguracją geo-

Przejściowy charakter Polski zaznacza się i w ujmowaniu pojęcia narodowości. Jak wiadomo, na Zachodzie narodowość jest pojęciem czysto politycz-nem — o narodowości decyduje paszport; w Europie środkowej jej podstawę stanowi język, w Europie zaś wschodniej łącznie z Bałkanem — wy- skład rasowy decyduje o przynależno-znanie. W Polsce ścierają się punkty ści naszego terytorjum do Europy środ-widzenia środkowoeuropejski i wschód- kow'ej. Pewne nawiązania do Europy ni. W warstwach wyższych i na zachód- wschodniej wykazują bowiem tylko na-nich rubieżach o narodowości decyduje sze kresy wschodnie. Są to przytem od-język, w niższych warstwach pozosta- dźwięki bardzo dawno minionej prze-łych części Polski — przedewszystkiem szłości. wryznanie. Białorusina katolika i łacin-nika na Rusi z polskością łączy wyznanie w podobnym stopniu, jak Mazura pruskiego oddziela. Z drugiej strony przynależność do wyższej warstwy spo- Europy wschodniej, ludność nasza na-łecznej w podobny sposób polszczy staro- wiązuje się bardzo ściśle do ludności ruskiego inteligenta i dzieci niemieckie- sąsiednich Niemiec. Pozostaje to zresztą go kolonisty.

Liczba urodzeń wśród przedstawicieli graficzną. Nasz zachód nie posiada bo-poszczególnych wyznań jest bardzo róż- wiem wyraźnie zarysowanej granicy. Po-na. Pierwsze miejsce zajmują pod tym nadto jeszcze niedawno prawie całe dorzecze Łaby, nie mówiąc już o dorzeczu się odsetki elementu nordycznego ko-Odry, zamieszkiwali najbliżsi Polakom sztem laponoidalnego, lub też na prze-Słowianie zachodni. Ich szczątki, w po- sunięciu odwrotnem. Element nordycz-staci drobnej wysepki, otoczonej nie- ny jest przytem liczniej reprezentowa-mieckiem morzem, zachowały się dotych- ny na północy i na Wołyniu, a lapono-czas. Są to Łużyczanie, mieszkający idalny przedewszystkiem na południu w zabagnionych lasach górnej części do- i na Polesiu oraz w biedniejszych i mniej rzeczą Sprewy, na pograniczu Sakso- dostępnych częściach kraju.

nji i Prus.

cej : pasterskiej kolonizacji wołoskiej,

Ogólne te prawidłowości zakłóca licz-Tak samo, jak w pozostałych czę- niejsze występowanie elementów śród-ściach Europy środkowej i zachodniej, ziemnomorskiego i armenoidalnego w po-ludność Polski stanowi rezultat ścisłego łudniowo-wschodnich częściach Rzeczy-współżycia i odwiecznego wykrzyżowy- pospolitej oraz śródziemnomorskiego na wania się czterech zasadniczych skład- północnym zachodzie. Są to oczywiście ników rasowych (~> Rasy ). Są to mia- konsekwencje przenikania ludności ob-nowicie :

skiej twarzy i wąskim nosie.

2. Rasa śródziemnomorska (e), niski,

1. Rasa nordyczna (a), rosły, wy- posuwającej się Karpatami i ich pod-smukły, jasnoskóry, niebieskooki błon- górzem na zachód, oraz najazdów ger-dyn o średnio wydłużonej głowie, wą- mańskich, prących w kierunku południowo-wschodnim. Należy bowiem nadmienić, iż szczątkiem dawnej ludności o dość długim tułowiu ciemnooki bru- wołoskiej są nietylko powierzchownie net o kasztanowatym odcieniu, śniady zruszczeni Huculi (—> Huculi), lecz też o bardzo wydłużonej głowie i owalnej, i liczna drobna szlachta na Zadniestrzu,

niezbyt wydłużonej twarzy.

3.    Rasa armenoidalna (/), dość wy- na państwowości polskiej na tych ekspo-

soki o długim tułowiu, ciemnooki, kru- nowanych kresach. W przeciwieństwie czoczarny brunet, o krótkiej, ztyłu pła- do tego przenikania elementów wołosko ściętej głowie, o twarzy trójkątnej, skich, po znacznie wcześniejszych na-zwężającej się ku dołowi, i bardzo wy- jazdach germańskich nie dochowały się datnym, wąskim nosie.    * tak uchwytne ślady. Zostały one bo-

4.    Rasa laponoidalna ( A ), niski, o dłu- wiem zupełnie zasymilowane. Teraźniej-

gim tułowiu ciemnooki brunet, o krót- sze mniejszości niemieckie stanowią na-kich, dobrze umięśnionych kończynach, tomiast osad bardzo późnej kolonizacji, krótkiej, okrągłej głowie, płowożółtawej pochodzącej z południowo- i środkowo-skórze, krótkiej i szerokiej twarzy i dość niemieckich terytorjów. Pod względem szerokim, płaskim nosie.    antropologicznym są one zatem bardzo

Ujęcie ustosunkowania ilościowego po- bliskie ludności Polski południowej, wyższych czterech składników pozwoliło Tern się też tłumaczy ciemniejsza pig-na stwierdzenie faktu, że zasadni- mentacja (ubarwienie) Niemców Wiel-czym rysem ludności Polski jest kopolski i Pomorza, w porównaniu z barto, iż elementy nordyczny i laponoidal- dziej jasnowłosą i jasnooką rdzenną ludny łącznie stanowią trzy ćwierci jej nością polską, składu, a na elementy śródziemnomorski i armenoidalny przypada zaledwie ćwierć; istota różnic regjonalnych polega przedewszystkiem na powiększaniu skich naszych kresów stanowi występo-

pieczętująca się Sasem, dawna podwali-

Nawiązania wschodnioeuropejskie.

Istotę nawiązań wschodnioeuropej-

wanie przymieszki typu paleoazja-tyckiego, charakterystycznego składnika ludów fińskich i ugryjskich. Rozmiary tej przymieszki nie dają się jeszcze ustalić. Z końcem średniowiecza wynosiła ona kilkanaście procent i zdaje się zanikać stopniowo. Najliczniej występuje ona przypuszczalnie na Polesiu, a być może też i na sąsiednich białoruskich terytorjach. Na Wołyniu będzie ona natomiast bezwątpienia nieco mniej liczna. Są to, jak to już zaznaczyliśmy, ślady bardzo dawno minionej przeszłości. Wyniki badań prehistorycznych przemawiają za występowaniem, ludów fińskich w północno-wschodniej części dorzecza Wisły z początkiem pierwszego tysiąclecia przed Chr. Znakomity uczony A. A. Szachmatow uważa, iż Herodot stwierdza ich istnienie na Wołyniu, a ponadto przypuszcza, iż jeszcze dłużej, gdyż aż w głąb pierwszego tysiąclecia, utrzymały się one w górnej części dorzecza Dniepru. Na tę ludność tubylczą nawarstwiły się później najazdy ludów litewskich i słowiańskich i zasymilowały je. Ich dawną indywidualność poświadczają obecnie przj’-mieszki typu paleoazjatyckiego oraz dotychczas zachowane prymitywne narzędzia i sprzęty. Do ich liczby należy dobrze nam znany zwyczaj zaprzęgania konia w „duhę“.

Drugą azjatycką przymieszkę stanowi typ orjentalny. Podobnie jak typ paleoazjatycki w stosunku do tubylców naszych kresów wschodnich, typ orjentalny, w stosunku do napływowej ludności żydowskiej stanowi obecnie już nieliczny składnik charakterystyczny, decydujący o ich odrębności antropologicznej. Dawniej przeważał on ilościowo, tak jak typ paleoazjatycki u pierwotnych Ugro-Finnów. Obecnie wskutek przepojenia Żydów krwią ludności europejskiej zeszedł on do roli najmniej licznego składnika.

W przeciwieństwie dö Żydów, Cyganie (-* Cyganie) zachowali dotychczas swój pierwotny azjatycki charakter i pod względem antropologicznym nie różnią się bodaj zupełnie od swoich indyjskich krewniaków. Składnikiem charakterystycznym tej ludności jest typ medi-terranoidalny, mieszaniec rasy śródziemnomorskiej z czarną. Stąd też ta, niekiedy zupełnie nie ustępująca murzyńskiej, ciemna ich skóra.

Wreszcie należy zaznaczyć, że u naszych Tatarów w Wileńszczyźnie należy się liczyć z możliwością występowania jeszcze i innych składników azjatyckich. Niestety nie zostali oni jednak jeszcze dostatecznie dokładnie zbadani.

Ze względu na to, że głównemi składnikami naszej ludności są elementy nordyczny i laponoidalny, załączamy mapki, przedstawiające strefy ich nasilenia. Pozwalają one na zdanie sobie sprawy z różnorodności antropologicznej terytorjum Polski. Pozostałe składniki występują w postaci stosunkowo nielicznych przymieszek i nie dają się wskutek tego jeszcze dostatecznie ująć.

Kiedy ustaliły się granice antropologiczne wśród ludności polskiej.

Obecne rozgraniczenie terytorjów rasowych Polski stanowi wynik przeobrażeń, przeżytych nietylko w czasach historycznych, ale przede wszy stkiem w okresach prehistorycznych. Powodowały je w pierwszym rzędzie wielkie zaborcze wędrówki dawniejszej przeszłości, gdy słabe zaludnienie sprzyjało radykalnym zmianom składu zaludnienia. Późniejsze ruchy kolonizacyjne nie mogły oczywiście powodować już tak wielkich przemian. Jednakowoż i tych dawnych przeobrażeń przeceniać nie należy, skoro dotychczas w dziedzinie kultury mate-rjalnej (duha) utrzymują się granice' ustalone jeszcze z początkiem pierwszego tysiąclecia przed Chr. Obecne gra-

Êllili

ji

ca i

ii

.i)

Ryc. 15 b. Mapka rozmieszczenia elementu lapono-idalnego.

Ryc. 15 a. Mapka rozmieszczenia elementu nordycz-nego.

Pola czarne oznaczają strefy absolutnej większości grubo kreskowane — strefy względnej większości ; cienko kreskowane — strefy poważnych mniejszości.

Rok 1930 i nast. Polski In-

nice antropologiczne ustaliły się według wszelkiego prawdopodobieństwa w okresie ekspansji słowiańskiej, wT pierwszych stuleciach po nar. CHr., a czasy późniejsze przyniosły jedynie ich drugorzędne zmiany.

Polskie warstwy społeczne pod względem antropolo gicznym.

Obok różnic terytorjalnych, zachodzących pomiędzy ludnością poszczególnych części Polski, stwierdzamy również bardzo wyraźnie zaznaczone różnice pomiędzy poszczególnemi warstwami społecznemu Otóż przedewszystkiem podnieść należy, że szlachta wyróżnia się znaczniejszą odsetką elementu nordycznego, gdy u ludu uderza nas nieco większa przymieszka składnika śródziemnomorskiego. Pozostaje to w zgodności zarówno z wielkopolską genezą państwa polskiego, jak też i z późniejszą ekspansją mazowiecko-podlaskiej drobnej szlachty na naszym wschodzie i południu. Bardziej dziwny jest natomiast fakt, że obecnie tworzące się warstwy uprzywilejowane, wychowane przez nasze demokratyczne szkoły, swoim składem rasowym odchylają się wyraźnie od mas ludowych i wykazują bezsporne podobieństwo do dawnej szlachty. Widocznie te same siły, które dały nam dawną warstwę szlachecką, działają w dalszym ciągu. Jest to bardzo wymowne świadectwo niesłychanego konserwatyzmu naszych stosunków, tak wymownie zresztą poświadczonego zarówno przez prehisto-rję, jak i przez etnografję.

J. Czekanowski.

Literatura. Główny Urząd Statystyczny Rz. P.: Mały Rocznik Statystyczny, stytut Badania Zagadnień Ludnościowych: Badania nad rozrodczością w Polsce pod redakcją Stefana Szulca. Warszawa 1933. Czekanowski J.: Człowiek w czasie i przestrzeni. Warszawa 1934. Smoleński J.: Ludność o języku ojczystym polskim na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 1934. Międzynarodowy Kongres Geografów w Warszawie. W a kar Wł.: Rozwój terytorjalny narodowości polskiej. Warszawa i Kielce 1917, 3 tomy. Wasilewski L.: Sprawy narodowościowe w teorji i w życiu, Warszawa 1929. Krysiński A.:

„syn

Ludność polska a mniejszości w Polsce. Warszawa 1933.

Badaniem właściwości językowych, etnologicznych, kulturalnych i t. d. poszczególnych narodowości zamieszkujących Rzeczpospolitą zajmują się Instytut Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie, Królewska 7.

JĘZYK POLSKI. Nawet znani nasi literaci potrafią napisać, że język polski należy do najpiękniejszych, bodaj że jest najpiękniejszym językiem świata, i to nawet pod względem dźwiękowym. Przyjemnie to móc się pochwalić, ale ciekawszy chyba sąd obcych, obcy zaś co do tej właśnie strony przeważnie innego są zdania : istotnie, muzykalnością mowa polska nie grzeszy, ze swym jednostajnym akcentem i z „twarde-mi“ grupami spółgłoskowemi (wstręt, głupstw), co do których może skutecznie współzawodniczyć z językami czeskim (vzkvësti) i niemieckim (selbstverständlich). Natomiast trudność polszczyzny przesadzają zwykle nietylko cudzoziemcy, ale i my sami, gdy w rzeczywistości nie jest ona ani trochę trudniejsza od sąsiednich języków słowiańskich : czeskiego czy rosyjskiego. Ale ci obcy, co przełamią pierwsze trudności, nieraz nabierają dla naszego języka pełnego respektu, uznają, że tak słownikowo, jak gramatycznie jest on prawdziwńe bogaty, zdolny do zwięzłego a subtelnego wyrażenia wszelkich odcieni myślowych i estetycznych. — Zobaczmyż, w jakich warunkach on powstał, jakiemi drogami do dzisiejszego stanu doszedł, jakie są jego cechy charakterystyczne.

Stosunek do innych języków słowiańskich.

Język polski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich (-» Języki). Wewnętrznie dzielił się od najdawniejszych czasów na trzy główne grupy dialektyczne : polską w ciaśniejszem znaczeniu, mazowiecką i pomorską (—> Gwary), ale jako język, piśmienny pojawia się odrazu w postaci mocno jednolitej, opartej głównie na narzeczu wielkopolskiem. W tym charakterze występuje stosunkowo późno, później niż inne główne języki słowiańskie, ale zato odrazu jako czysta polszczyzna, gdy u Słowian południowych i ruskich jako język literacki długo przeważa trochę sztuczny język starocerkiewny. Odrazu we własnej szacie, i to przeszło sto lat wcześniej od polskiego, występuje język czeski, który też dość mocno oddziałuje na początkowe kształtowanie się piśmiennej polszczyzny; ale też później na całe dwa wieki niemal przestaje on istnieć, poczem odradza się jednostronnie, wypatrzony w przeszłość.

Charakterystyka systemu gramatycznego.

Język polski bardzo wyraźnie różni się od innych słowiańskich. Przynależność do języków zachodniosłowiańskich wyraża się głoską c wT wielu pozycjach, w których inne słowiańskie mają różne ć, cz, szcz, np. świeca, skwac. svieca, cz. svice, przyrostek odojcowrski -ic, jak starościc, lub polskie i czeskie nazwy miejscowe na -ice w rodzaju Wadowice, Pardubice, imiesłowy na -ąc, jak niosąc, słwc. nesiic, cz. nesouc, czemu się przeciwstawiają : serbochorwackie sveća, bo-żić, Ożronorići, nesući, ukraińskie świeża, Bortatyczy, nesuczy, rosyjskie rdzenne swiecza, Pawłowicz Pawła“ lub ze starocerkiewnego niesu-szczij, swiaszczenije (= święcenie).

Poza tern jednak ma polszczyzna wiele cech indywidualnych. Zachowała prasłowr. samogłoski nosowe, które prócz nielicznych dialektów bułgarskich i słoweńskich wszystkie inne języki zatraciły, np. ręka, mięso wobec czeskich ruka, maso, ogólnie ruskich ruka, miaso, słwń. rokd, meso i t. p. ; zachowała polszczyzna również i g, które nasi są-siedzi zmienili na h, np. góra, noga wo-

piastować.

bec gómołużyckich, czeskich, słowackich, mało- i białoruskich hora, noha; ez.-sło-wackim ra, la i og.-ruskim oro, oło przeciwstawna swoje ro, ło, np. gród, broda, złoto cz.-słowackim hrad, brada, zlato, ruskim horod, boroda, zołoto. Tylko językowa polskiemu właściwe są „pochylenia“ w rodzaju góra, stróż i zatracone wt nowszym języku literackim prawda, świecić, oraz wymiana 'e : fa typu świecić — światło, pieścić W deklinacji wytworzył się w 1. mn. wyłącznie polski rodzaj męskoosobowy ; w konjugacji po zatracie (wspólnej dla całej północy słowiańskiej ) pierwotnych aorystów i imperfektów tylko w pol-szczyźnie zrosły się dawne niósł jeśm, nieśli jeśmy wr jedno niosłem, nieśliśmy, co rozszerzono też na spójniki zdań pobocznych : abym, żeśmy. W składni rozwinęła się (pod wpływem łacińskim) wielka rozmaitość szyku przymiotników, nietylko gród zamkowy nowogródzki „z jego wiernym ludem“, ale nawet rozdzielone „co jasnej bronisz Częstochowy“. Obok rdzennie słowiańskich archaizmów mamy więc także właściwości nowe, wytworzone samodzielnie lub w związku z pozasłowiańską wielką kulturą,

Początki języka piśmiennego.

Najstarszy zapisany ślad polszczyzny pochodzi z przed ośmiuset lat, z r. 1136, ale nie jest to jakiś utwór, nawet nie zdanie, tylko pojedyńcze wyrazy, które się nie dały przełożyć na łacinę średniowiecznego dokumentu, mianowicie polskie nazwy miejsc i ludzi. Mimo swej szczupłości dają nam one pewne pojęcie o polszczyźnie czasówr Krzywoustego, pokazują, że we wsiach Chomięża, Chrostli-no, Świeprawicy, Uniejewo... żyli wtedy jacyś Uniewit, U niemy sł, Suliwuj, Sm listryj, Radost, Radosz i t. p.

Ale najdawniejsze utwory literackie — godne uwagi, że odrazu oryginalne, nie tłumaczone — mamy z przed lat sześciuset. Są to t. zw. Kazania Świętokrzyskie z początku w. XIV i może jeszcze dawniejsze dwie zwrotki pieśni Bogurodzica. Druga z nich :

Twego dzieła krzeiciela, Bożicze,

Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze, Słysz modlitwę, jąż nosimy,

A dać raczi, jegoż prosimy...

wymaga tylko objaśnienia, że dzieła to dla w znaczeniu „przez wzgląd na“, Bozie lub Bożik — „syn boży“, jąż — „którą“, a jegoż — „czego, o co“, abyśmy ją zupełnie zrozumieli. Podobnie zrozumiały jest urywek z owych Kazań (których rękopis po różnych tułaczkach przechowuje się w warszawskiej Bibljotece Narodowej) :

I mówi pirziviej siedzącym „wstań“, jiż się k dobremu obleniają cztwiorodla: iż na będące dobro nie glądają, iż w wrze-miennem dobrze lubują, iż czego im doić nie pamiętają, iż o sobie nijedne piecze nie imają.

Trzeba się tylko zorjentować, że będące to „przyszłe“, doić to „dojść“, wreszcie trzeba się dowńedzieć, że wrzemienny to czasowy „doczesny“. Oczj^wiście brzmiało to trochę inaczej : była tylko jedna samogłoska nosowa, rodzaj nosowego a, nie było samogłosek „pochylonych“, ale zato każda samogłoska miała odcień długi i krótki, ś ź ć brzmiały po-dobniej do sj zj cj, przycisk nie był jeszcze bezwzględnie unieruchomiony na zgłosce przedostatniej... Trzy ostatnie właściwości przypominają wymowę w dzisiejszej północnej kaszubszczyźnie, gdy znów „miękie“ żi i rzi (nie rzy — ży) zbliżały się do wymowy zachowanej na Śląsku i Podhalu, np. w grziby. Ale mimo wszystko nawret język z czasów Mieszka I byłby dla nas na pewno zrozumiały, czegoby w żadnym razie nie można powiedzieć o ówczesnym francuskim, czy niemieckim w stosunku do dzisiejszych.

szukaj w tomie piątym!

W wieku XV pisze się już sporo : najwięcej tłumaczy się księgi święte, z Bi- boru, krąg — kręgu bij i najpierw Psałterz, z rzeczy chrzęści- i drop — dropia, gołąb — gołębia, jańskich rożne apokryfy, a także poezję    — nowiu

pân — pana, chlćb — chleba, bór —

obok chłop — chłopa, dąb — dębu, rów — rowu,

Wpływy czeskie i ruskie.

z rozszerza-

religijną, legendy i pieśni, z których niewiele oryginalnych ; z rzeczy świeckich mamy przedewszystkiem dokumenty prawne: przekłady statutów Kazimierza że późniejszą zatratę „pochylonych*' a é Wielkiego i innych, różne zapiski sądowe, i „miękkich“ p 5 w możnaby nazwać Wszystko to niewielką ma wartość lite- zepsuciem języka, gdyby to pojęcie dało racką, ale ogromną językową. W tern nie- się formalnie i objektywnie stosować, łatwem jeszcze pisaniu wyrabiają się W każdym razie zanik najbardziej nas sposoby budowy zdań rozwiniętych zło- dziś rażącego â (bliskiego o) w wyrazach żonych (w życiu codziennem mówi się jak czarny, prawda był usunięciem ce-o wiele prostszemi), przyjmują się jako chy rdzennie polskiej na korzyść pol-ogólnie polskie pewne formy i zwroty, szczyzny ruskiej, ustala się kulturalny zasób wyrazów, gdy inne właściwości gramatyki i słownictwa cofają się do regjonalnych narze- Z biegiem czasu z natury rzeczy przeczy. Przez taki dobór wytwarza się — nikaé musiały do polszczyzny niektóre głównie w Krakowie — język literacki, właściwości języków jej tak bliskich, jak Gramatycznym jednak wzorem pozostaje mał₀ruski i białoruski. Pozostawało to język wielkopolski : stamtąd pochodzi w związku z powolnem opuszczaniem brak „mazurzenia“ (które, jak dziś, tak przez państwo polskie zachodnich czę-i wtedy panowało też w Małopolsce), gci rdzennej językowo Polski (gdzie stamtąd nowopolska wymowa samogło- poza dzisiejszemi granicami utrzymała sek nosowych, podczas gdy ani śladu na sję pierwotna polszczyzna w większej piśmie na pewno już wtedy istniejącego mierze tylko na znacznej części niemiec-małopolskiego -k zamiast -ch (na nogak, kieg0 i czeskiego Śląska) i brzuk), gdy bardzo szybko zanikają np. niem się państwa na obszary ruskie, do-aorysty, dobrze się trzymające właśnie na kąd się też przenosił się punkt ciężkości południu, w Małopolsce i na Śląsku. Do politycznej, a nawet kulturalnej. Prze-jakiego stopnia jednolity jest już język cież mnóstwo osiedlających się tam, zwła-pisany, dowodzi fakt, że regjopalne ce- szcza na Rusi południowej, Polaków ży-chy pisarzy można wprawdzie nieraz wy- ł0 w codziennych związkach z ludnością kazać, ale dopiero przy szczegółowem ba- miejscową, przecież spora ilość tej ludno-daniu: częstsze one w głosowni, niż ści, zwłaszcza w Wileńszczyźnie, przej-w odmienni i słowotwórstwie.    mowała z kulturą polską także jej język,

W przedstawianiu historji języka

nia po polsku, ale te niewątpliwe wpły-

Pierwsze polskie druki, od r. 1514, i to nawet po rozbiorach ; jakżeby się mają jeszcze resztki starego języka, ale mogło obejść bez silnych wzajemnych ujednostajniająca rola książki przy sze- wpływów? rzącem się wykształceniu humanistycz-nem ustala wkrótce klasyczną polszczy- polskiego nieraz przecenia się wpły-znę XVI w., swój najpełniejszy wyraz wy czeskie, niedocenia ruskich. W rze-znajdującą w twórczości Kochanów- czywistości czeszczyzna pomogła nam skiego. Ma ona tak konsekwentny sy- bardzo w pierwszych usiłowaniach pisa-stem głoskowy :

wy: 1) występowały w licznych wprawdzie, ale luźnych wyrazach, zupełnie nie wpływając na system języka, 2) w drugiej połowie w. XVI, t. j. w epoce wznie-sienią się naszej literatury, zwłaszcza poezji, ponad czeską, najzupełniej ustały i coraz bardziej giną. Pozostała do dziś czeska forma głoskowa w niewielu wyrazach, jak wesoły i smutny (obok polskich wiesiołek i smętek), hardy i hańba (obok poi. gardzić i ganić), ustalił się przy pomocy łaciny Władysław zamiast polskiego Włodzisława, który został jednak wT nazwie miejscowej Wodzisław, czeska jest forma przyrostka w obywatelu (ale jako żywy przyrostek utrzymał się polski -ciel, np. przyjaciel, nauczyciel) ; nawet uświęcone „Bogurodzicą“ czechizmy sławiena i zwolena nie zdołały wyprzeć normalnych polskich form imiesłowowych na -ona.

Zupełnie inaczej z wpływem ruskim. Już w XVI w. zaczął się w języku kulturalnym zaznaczać brak „pochylonego“ a, cecha wymowy Polaków z Rusi, a choć to było rozbijanie czysto polskiego systemu, to przecie powoli się szerzyło, zwyciężając ostatecznie w epoce stanisławowskiej. Ruskiego pochodzenia jest też powszechny dziś przyrostek nazwiskowy -icz, np. Orzechowicz, zamiast pierwotnego -ic, jak i cz w typie depczę, druzgoczę. Stamtąd pochodzi mnóstwo h, np. hoży (po polsku byłoby godzy), hołota i hołysz, hulać, cały szereg oro i ere, jak dorożka, czereśnia (poi. trześnia), czeremcha, czereda (poi. trzoda), czerep, co wcale nie ustaje, bo mamy i nową me-reżkę (staropl. mrzeża — „sieć“) ; take-śmy się z tern oswoili, że nie czujemy nic obcego w niezliczonych nazwiskach typu Hulewicz, Horoszkiewicz, Dorożyński, Peretiatkowicz, Horeszko (= Orzeszko). Ba, nawet w artystycznym języku poezji od półtora wieku uznaliśmy za dobre rymy : złoto — z ochotą (na podstawie wymowy: z ochoto) i gorące — słońce (na podst. wym. : słonce) dlatego, że tak wymawiali Polacy z Rusi : od Krasickiego przez Mickiewicza i Słowackiego do dzisiejszych. A ile stamtąd powszechnie lub choćby tylko do literackiego języka przejęto wyrazów: rubaszny, ruczaj, chata (u chłopów wT rdzennej Polsce chałupa), borsuk (u ludu polskiego bywa jeszcze pierwotny słowiański jaź-wiec), dumki, burzany i bod jaki i t. d. i t. d. ! Gdy więc wpływ czeski, choć ważny, był zewnętrzny, wyłącznie literacki, a oddawna tylko martwe zostawił ślady, to ruski był żywy, wielostronny, a trwa do dziś. Nie zaszkodził on językowi, owszem, urozmaicił go, jest zaś świadectwem wżycia się polskiego w zachodnią Ruś, dowodem, żeśmy się do jej języka wcale nie odnosili z pogardą, przeciwnie, z wyraźną sympatją.

W związku z tern byłoby rzeczą fałszywą mówić o polszczyźnie tylko w jej t. zw. etnograficznych granicach. Historycznie przesunęły się na wschód nietyl-ko zwarte obszary polszczyzny, przekraczając miejscami San, Bug, Niemen, ale i dalej powstały liczne rozproszone wyspy, miejskie i wiejskie. A że stamtąd pochodzi sporo wybitnych Polaków, m. i. sporo literatów, więc wpływ tamtejszej regjonalnej polszczyzny na polszczyznę ogólną jest i dzisiaj większy, niż wpływ tego czy innego odwiecznego regjonu zachodniego.

Składniki niesłowiańskie.

Z języków pozasłowiańskich największy udział w kształtowaniu się naszej mowy miały dwa światowe języki kulturalne : łacina i francuszczyzna, jako też niemczyzna. Łacina miała dwra wielkie zakresy wpływu: od początku historji kościół, skąd łacińskie, czasem greckiego pochodzenia, ołtarz, msza, ornat, biskup, pastorał, katedra..., ale swojski ksiądz, z czeskiego kościół, przyczem jednak pojęcia oderwane odrazu przerabiano na

K. Nitsch.

Pol-

polskie, np. sumienie, rozgrzeszenie, piekło, czyściec...; później głównie urządzenia państwowe i prawne, których łacińskie terminy i zwroty od wieku XVI do XVIII nieraz żywcem wprowadzano zamiast najpospolitszych polskich (t. zwr. makaronizm). Jedynie łacina oddziaływała nietylko na słownictwo, ale i na odmiany, np. końcówka -a w 1. mn. rodzaju męskiego, jak dokumenta, też typ muzeum muzea, i na składnię, np. szyk przymiotników⁷, o czem było wyżej. Wpływy francuskie, niemieckie i inne uwidoczniają się w licznych wyrazach zapożyczonych ; takie wyrazy obce występują w każdym języku jako skutek jego związków kulturalnych. U nas przeważają słowa zapożyczone z języka niemieckiego, chociaż nie brak oczywiście francuskich ( -*■ Poprawność).

Ortografja.

Jakkolwiek ta czy inna ortograf ja, byle powszechnie stosowana, zupełnie podrzędne ma znaczenie, to jednak jest ona odbiciem związków i prądów⁷ kulturalnych, a dla niewnikającego w to głębiej ogółu staje się nawet jakby obrazem kultury narodowej.

W przeciwieństwie do Słowian południowych i wschodnich, a w związku z Czechami przejęliśmy alfabet łaciński, a choć przez długi czas używaliśmy go w kształcie t. zw. szwabachy, to jednak związał on nas na stałe z Zachodem. Do dziś nasza ortograf ja, podobnie jako ortograf ja Zachodu, tylko częściowo wprowadza, właściwie dopiero w⁷ drukach, znaczki rozróżniające nad i pod literami (—» Abecadło) ; w znacznym stopniu wyrażamy głoski przez kombinacje, używając do tego liter i i z, np. kiedy, ciało, czoło. W w. XVI pisownia nasza była przeważnie fonetyczna, bo np. ó wcale nie było wtedy równe u (-> Głoska), poczęści morfologiczna, bo ze względu na prądy, dęby, noże pisało się prąd, dąb, nóż i t. p., mimo że już wtedy wymawiało się na ich końcu t, p, sz. Ze zmianą języka stawała się ta pisownia coraz bardziej historyczną, np. w zachowaniu ó, rz, mimo że się one zlały z u, ż, czasem się tylko do nowej wymowy dostosowywała, np. w zaniechaniu a, czasem nawet idąc wbrew niej, np. w zaniechaniu é (1891). Najbardziej uzasadnioną zmianą było napozór wprowadzenie (1830) j zamiast dawniejszych i i y, np. moiey, a i ta zmiana pociągnęła za sobą trudności, mianowicie w pisowni wyrazów obcych typu Mar ja (MaryaT), dialekt (dyjalekt, djalekt‘!). Bo ortograf ja rozwijającego się języka nigdy nie może być wpełni fonetyczna, ani wpełni morfologiczna, a. ideałem jest w niej nie ta czy inna zasada, ale powszechna na jakąkolwiek ortograf ję zgoda.

Literatura. Głownem źródłem jest 2-tomowy dział Encyklopedji skiej Akademji Umiejętności p. t. „Język polski i jego historja z uwzględnieniem innych języków na ziemiach polskich“ (1915) ; niezbędne i dziś dla tych artykułów, których nie objęło 2. wyd., przerobione p. t. Benni, Łoś, Nitsch, R o z-wadowski, Ułaszyn: Gramatyka języka polskiego (1923). — J. Łoś: Gramatyka polska (historyczna), I—III (1922—7) i Krótka gramatyka języka polskiego (1927). — Opisowe gramatyki współczesnego języka literackiego: S. Szobera, wyd. 3 (1931), dotąd 2 części, i ś. p. H. Gaertnera, 3 części (1931—4), nieskończona. — A. Brückner: Dzieje języka polskiego, 3. wyd. (1925), popularne. — S. Vrtel-Wierczyński: Wybór tekstów staropolskich do r. 1543 (1930). — W. Taszycki: Wybór tekstów staropolskich XVI—XVIII wieku (1928). — Z czasopism „Prace Filologiczne“, „Slavia Ocei-dentalis“, a dla wykształconego ogółu przystępny, choć naukowy, „Język Polski“ (dotąd 20 roczników).

LUD POLSKI. (Tabl. 11, 12). Na polskim obszarze etnograficznym wyodrębniają się następujące grupy etniczne: 1) Pomorzanie, 2) Wielkopolanie, 3) Kujawianie, 4) Łęezyeanie, 5) Sieradzanie, 6) Ślązacy, 7) Małopolanie, 8) Mazurzy, 9) Kresowiacy.

Rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych polskich.

Z dawnych Pomorzan ocalały tylko szczątki pod nazwą Kaszubów (-> Kaszubi), którzy prawie w całości mieszkają na obszarze województwa pomorskiego oraz wT płn. zach. części obszaru Wolnego Miasta Gdańska. Między obszarem pomorskim a -wielkopolskim istnieją różne grupy przejściowe. Taki przejściowy charakter mają Boro-wiaey tucholscy, osiedli w puszczy Tucholskiej między Tucholą, Koronowem, Świeeiem i Starogardem. Natomiast typ wyraźnie wielkopolski posiadają Kraj-niacy, zamieszkali między Notecią, Gwdą, Dobrzynką, Kamionką i Brdą.

Na obszarze Wielkopolski zasługuje na uwagę jeszcze parę innych grup lokalnych. Obszar po w. wągrowiee-kiego, część szubińskiego i ehodzieskie-go określa się jako Pałuki, w powiecie krobskim zaś mieszkańców nazywają Bi-skupianami. Nie brak też grup przejściowych do terytorjum śląskiego. Niektórzy badacze zaliczają do Wielkopolan także K u j a w i a n, którzy pod względem etnograficznym dość się jednak różnią, a zajmują znaczny obszar od Gopła. po Noteć ku północy, a po Wisłę na wschodzie. Charakter przejściowy od terenu kujawskiego do kaszubskiego posiadają Kociewiacy, zamieszkali między Starogardem, Tczewem, Gniew'em a Nowem i Świeeiem. Natomiast charakter przejściowy do Mazurów mają grupy kujawskie na prawym brzegu Wisły, jak Chełmniacy i Dobrzyniacy, a przejściowość ta zaznacza się jeszcze wyraźniej u Lubawiaków.

Pewnemu zatarciu swych odrębności uległy dwie polskie grupy centralne, a mianowicie Łęezyeanie i Sieradzanie, przyczem ci ostatni, otoczeni Śląskiem, Wielkopolską i Małopolską, stracili wiele ze swej odrębności i tylko w okolicy samego Sieradza zachowały się niektóre znamiona ich starej kultury.

Natomiast wzdłuż górnej i średniej Odry mieszkają Ś 1 ą z a c y, wśród których z powodu długiego rozdziału politycznego Górnoślązacy nieco różnią się od Ślązaków cieszyńskich.

Całą południową Polskę zamieszkują Małopolanie, którzy dzielą się na Krakowiaków, Górali, Rzeszowiaków i Sandomierzan. Grupy te dzielą się jeszcze na szereg mniejszych grup, a szczególnie Górale są bardzo zróżniczkowani. Z innych mniejszych grap małopolskich na szczególną uwagę zasługują Lasowiacy, czyli ludność zamieszkała w kącie między Wisłą i Sanem, prawie na całej przestrzeni od Tarnobrzegu do Rozwadowa, choć mieszkańcy okolic Grębowa nie przyznają się do tej nazwy i określają się jako Grębo-wiacy.

Na dawnym obszarze woje w. mazowieckiego, rawskiego i płockiego mieszkają M a z u r z y. Na obszarze mazowieckim dwie grupy szczególnie zasługują na uwagę, a mianowicie Kurpie i Księżacy. Kurpie, zwani też Puszcza-kami, zamieszkują Puszczę Zieloną i Białą. Księżacy, zwani Łowiczanami, mieszkają w b. Księstwie Łowickiem. Ekspansja Mazurów w kierunku północno-wsehodnim przyczyniła się do powstania bardzo znacznej grupy kresowej, jaką są Wilniacy. Takiemi grupami kresowemi są także Podlasiacy, Lu-bliniacy oraz ekspansja małopolska, która szła na Opole i Podole.

Grupy etniczne mają różne regjonal-ne odrębności, które zaznaczają się szczególnie w odzieży, w sztuce ludowej i pewnych szczegółach obrzędowych. Ale na obszarach polskich można zauważyć także w kulturze ludowej następujące rozmaite zróżniczkowania etniczne o znacznie większych zasięgach i bardzo starem podłożu.

Zróżnicowanie zajęć.

Na lesistych terenach Mazowsza i Podhala wytwarza lud przemyślne sposoby łowieckie, zwłaszcza w Karpatach, a także w Skierniewickiem, Rawskiem, Łomżyńskiem i t. d.

Rybactwo nasze rozwinęło się szczególnie na niektórych obszarach, jak na polskim brzegu, na jeziorach trockich, na Kurpiach, nad Wisłą i t. d. Niektóre ż sieci rybackich mają lokalne zasięgi, jak np. dwurękojeściowa su-wata (tabl. 11, ryc. 2), przeważnie występującą w Polsce płd.-zachodniej, oraz sanie (tabl. 11, ryc. 1), właściwe dla Polski płn.

Lud polski hoduje niektóre stare rasy zwierząt domowych, jak czerwone bydło polskie (III, tabl. 78 a) oraz polskiego małego konika, z którego lokalnych odmian na szczególną uwagę zasługuje konik biłgorajski. W Polsce chowa lud także rozmaite odmiany krajowych owiec, jak świniarka, połówka, wrzosówka, fagas pomorski, cakiel tatrzański. Lud nasz od niepamiętnych czasów hoduje także pszczoły. W lesistych okolicach Polski płn.-wschodniej zakłada się barcie wysoko na drzewach. Poza tem chowało się dawniej pszczoły w ulach kłodowych, dziś już w skrzynkowych, a tylko na Pomorzu i w Wiel-kopolsce spotyka się ule szyte ze zwojów słomy, zwane kuszką.

Z pomiędzy surowców posiada dla naszego ludu szczególne znaczenie glina, którą stosuje się zarówno w budownic-twie, jak garncarstwie. O ile dawniej każda baba potrafiła ulepić garnek, obecnie mieszkają po wsiach zawodowi garncarze polscy. Niektóre z. tych wyrobów garncarskich odznaczają się szczególnym artyzmem (-» Garncarstwo), zwłaszcza na Pokuciu (II, tabl. 63), w Małopolsce zach., Łowickiem (II, tabl. 61 a), Lubelskiem i na Pomorzu. Koło garncarskie ma dwojaką formę : sponową (tabl. 12, ryc. 2 a, przeważnie Polska płn.-wsch.) oraz bezsponową (tabl. 12, ryc. 2 b, Polska płd. i zach.). Obróbka różnych metali rozwinęła się głównie na obszarach karpackich. Na Kurpiach używa lud bursztynu jako surowca do wyrobu ozdób związanych ze strojem kurpiowskim. Również ludowy charakter ma ciesielstwo, stolarstwo, bednarstwo, łyżkarstwo i zabawkarstwo, zwłaszcza w Małopol-sce i na Podhalu. Wśród surowców roślinnych prócz drewna szczególne znaczenie posiadają (-* Len) len (P. płn wsch.) i konopie (P. płd.). Włókno lniane i konopne, po odpowiedniej przeróbce na cierlicach, szczotkach i drewnianych grzebieniach, przędzie się przy pomocy wrzeciona i przęślic, które mają rozmaity kształt: krężołkowy (tabl. 12, ryc. Sb. P. płd.), lub łopatkowy (tabl. 12, 3 a. P. płn.-wschodn.). Nietylko w tych narzędziach, ale w samych warsztatach i wogóle w tkactwie polskiem można zauważyć całą skalę różnic etnicznych, począwszy od Śląska, Podhala przez Krakowskie, Lubelskie, a następnie przez Mazowsze i Kurpie aż po Wileńskie. Także w ludowych tkaninach wełnianych zaznacza się zróżniczkowanie etniczne. Krakowskie wytwarza sukna białe i szare, Łowickie wyrabia pasiaki, a obszary płd.-wschodnie słyną z kilimów. Rozmaite materjały włókiennicze, tak płócienne, jak sukienne, przetwarza ludowy krawiec, a w związku z tem pozostaje także bo-gâte i tak różnorodne nasze hafciar-stwo i koronkarstwo.

Narzędzia.

W XIX w., a na niektórych obszarach i do dziś nawet sporządza lud z drzewa narzędzia rolnicze, jak rodło, pług, płużycę, sochę i bronę. Radło istniało w dwojakiej odmianie, rylcowej na wschodzie (tabl. 11, ryc. 3), a czworobocznej i płozowej na zachodzie (tabl. 11, ryc. 5). W Polsce zachodniej dawniej istniała także płużyca, podobna do radła, ale dodatkowo zaopatrzona w odkładnicę, służącą do odrzucania wzruszonej ziemi. Pług różni się od płużycy tern, że posiada kółka. Na obszarach Polski płd.-zach. niedawno jeszcze były w użyciu pługi drewniane, natomiast w Polsce płn.-wsch. i na Mazowszu panowała powszechnie socha (tabl. 11, ryc. 4). Brona w Polsce płn.-wschodniej miała typ laskowy (tabl. 11, ryc. 7) a w reszcie Polski typ słupkowy, zwany także beleczkowym (tabl. 11, ryc. 6). Także cepy, służące do wymła-cania ziarna, różnią się między sobą powiązaniem dzierżaka z bijakiem i zależnie od tego noszą różne nazwy : dwu-kapicowe (Polska płd. i zach., tabl. 11, ryc. 8 a) lub gązewkowe (Polska płn.-wsch., tabl. 11, ryc. 8 b).

W związku z przygotowaniem pożywienia posiada lud rozmaite narzędzia, służące do przeróbki ziarna na krupy i mąkę. Takiem cieką wem narzędziem jest stępa, która ma w Polsce dwojaką formę, ręczną i nożną. Stępa nożna występuje tylko w Polsce płd. (tabl. 11, ryc. 10), a stępa ręczna (tabl. 11, ryc. 9) w różnych odmianach w całej Polsce. Zboże wymłócone miele się na młynkach ręcznych, zwanych żarnami. Na Kurpiach używano doniedawna zupełnie prymitywnych żaren kulowych (tabl. 11, ryc. 11). Poza tem istnieją powszechnie żarna obrotowe, które mają dwa kamienie osadzone w pniu drzewnym, służące do rozcierania ziarna na mąkę (tabl. 12, ryc. 1). Żarna te zcza-sem przemieniły się na większe młynki oraz na młyny obracane siłą wodną. Prócz tego istnieją w Polsce od-dawna wiatraki. Również w pożywieniu zachodzą znaczne różnice między Polską zachodnią i wschodnią. Polska jest obszarem chleba ciemnego, na który wpływa z zachodu i południa obszar chleba białego. O ile jednak w Polsce zachodniej panuje chleb żytni, to na obszarach wschodnich przeważa bryja i kasza.

Odzież.

Odzież ludowa posiada liczne lokalne odmiany, ale parę znamion tej odzieży ma bardziej rozległe zasięgi.

Tak np. w męskiej odzieży odświętnej wyodrębniają się dwa typy: 1) wiel-kopolsko-mazowiecki, 2) małopolski. Typ pierwszy posiada sukmanę długą prawie do kostek, zapinaną na dwa rzędy guzików, z kołnierzem wykładanym, o barwach raczej ciemnych i słabej ornamentyce. Typ drugi posiada sukmanę krótką, czasem do kolan, kołnierz stojący, zwykle niski. Sukmana ta, zwykle nie spięta, lecz puszczona wolno i nie przepasana, odznacza się hogatem zdobieniem.

W stroju kobiecym zaznaczają się też pewne odmienne formy. W ubiorze małopolskich kobiet przeważa rańtuch, czyli płócienna płachta noszona na plecach (tabl. 12, ryc. 5), a w typie mazo-wieeko-wielkopolskim występuje przewaga zapasek i wełniaków, które nosi się także na plecach w kształcie peleryn (tabl. 12, ryc. 4). Również kijanka, służąca do prania odzieży, ma różny kształt, półwalcowaty w Polsce płn.-wsch. (tabl. 12, ryc. 6 a), a łopatkowaty w Polsce płd. zach. (tabl. 12, ryc. 6b). Niezależnie od tych różnic bardziej ogólnych mamy na obszarze polskim

Wsie polskie pod względem kształtu są również rozmaite. Na Śląsku i w Polsce płd. przebiega wąski pas wielodrożnie, od tego obszaru na północ ciągnie się strefa wsi podłużnych, owalnie, ulicówek i innych podobnych odmian. Dalej na północy znajdujemy szeroki pas przysiółków, które nieraz mogły się rozwinąć z osad samotniczych.

wielką rozmaitość strojów na poszczególnych regjonach. Takiemi odrębnemi strojami odznaczają się Kaszubi, Poznaniacy, zwłaszcza w okolicy Szamotuł i Krobi, Kujawiacy, Kurpie, Księ-żacy łowiccy (I, tabl. 120 a, b), Mazurzy, Sieradzanie, Lubliniacy, Krakowiacy, Ślązacy, Górale (T, tabl. 119«-), Nowosądeczanie, Rzeszowiacy i Wilnia-ey. Odzież ludowa przez swe lokalne właściwości nadaje pewien charakter całemu obszarowi.

Budownictwo.

Takim czynnikiem kształtującym krajobraz jest w jeszcze wyższym stopniu budownictwo. Tern więcej, że w całej Polsce przeważa dom drewniany, z wyjątkiem województw poznańskiego i tarnopolskiego. Domy drewniane buduje lud polski na zrąb (zw. także na węgieł — tabl. 12, ryc. 7) lub w słup (tabl. 12, ryc. 8). Gliniana lepianka panuje głównie w Tarnopolskiem i w przyległych częściach województw lwowskiego i stanisławowskiego, także częściowo na płn.-zachodnim terenie województw poznańskiego, pomorskiego, łódzkiego i warszawskiego. Chaty (-» Chata, I, tabl. 112) w Polsce mają dachy czteróspadkowe (tabl. 12, ryc. 9 5), dwuspadkowe (tabl. 12, ryc. 9«), dymnikowe (tabl. 12, ryc. 9 d) i naczółkowe (tabl. 12, ryc. 9 c). Za typy zasadnicze należy uważać dachy czterospadkowy i dwuspadkowy, a inne za mieszane; dach dwuspadkowy przeważa na północy Polski, dach czterospadkowy na południu. Obszar karpacki posiada specjalną formę dachu, zwaną podhalańską. Do pokrycia dachu lud używa przeważnie słomy, z wyjątkiem obszarów karpackich. W województwach zachodnich przeważa pokrycie ogniotrwałe. Różnica terytorjalna zaznacza się także w ozdobach nadszczytowyeh, które w Polsce płd. i zachodniej mają zwykle kształt pionowy i bywają nazywane na Podhalu pazdurem (tabl. 12, ryc. 10 b), a w Polsce płn.-wschodniej mają kształt krzyżujących się przedłużeń krokwi szczytowych względnie wiatrówek i zowią się zwykle śparogami (tabl. 12, ryc. 10 a). O ile idzie o układ poziomy, to w Polsce wyróżniają się dwa typy; jeden jednoizbowy, składający się z sieni i izby, posiadający często na ścianie szczytowej podcienie, oraz drugi typ symetryczno-dwuizbo-wy, o dwu wnętrzach przedzielonych sienią, który zczasem rozpowszechnił się w Polsce na niekorzyść typu jednoizbowego. Chałupa polska stoi zwykle oddzielnie od innych budynków gospodarskich, jak spichlerz, stodoła, chlew, stajnia i obora, które niekiedy otaczają podwórze i stwarzają zamknięty układ.

Sprzęty i zaprząg.

Piękne sprzęty ludowe wytwarza Polska południowa, zwłaszcza Krakowskie i Góralszczyzna. Na obszarach karpackich sprzęty mają przeważnie ornament ryty, na równinie zwykle malo-wany. Szczególnie skrzynia ludowa odznacza się bogatem zdobnictwem, głównie w Krakowskiem, Łowickiem i na Pomorzu (II, tabl. 148 c). Tak ważny sprzęt ludowy, jak kołyska, w Polsce płd. zwyczajnie stoi na ziemi (tabl. 12, ryc. 11 b ), a na obszarach Polski płn. wschodniej (tabl. 12, ryc. 11 a) wisi u pułapu.

Do dźwigania wiader z wodą służą

Sztuka.

Sztuka ludowa w Polsce posiada wriele dość odrębnych kręgów kulturowych. Szczególnie zaznacza się to w zdobnictwie. Wycinanka południowro-polska, zwykle jednobarwna i mało złożona, przeciwstawia się zupełnie wyraźnie wspaniałym kombinowanym 'wycinankom łowickim (i, tabl. 121 a), piotrkowskim wstęgom i kurpiowskim jakby płaskorzeźbom. Ta rozmaitość istnieje

drewmiane nosidła, które w Polsce wschodniej mają kształt drążka prostego lub kabłąkowatego (tabl. 12, ryc. 12 a), a wr Polsce zachodniej formę niee-kowatą (tabl. 12, ryc. 12&).

Także w dziedzinie środków komunikacyjnych zaznaczają się w Polsce różnice. Na obszarze Polski północno-wschodniej zaprzęga się jednego konia w hołoble i duhę (tabl. 12, ryc. 13), a poza tern cała Polska zaprzęga konia do dyszla przy pomocy szlej i naszelni-ków. Woły zaprzęga się tak do wmzu, jak i pługa przy pomocy naszyjnych jarzem, które mogą być podgardlieowe (P. płd. i zaeh., tabl. 12, ryc. 14 b), albo kulowe (P. płn.-wsch., tabl. 12, ryc. 14 a).

Obrzędy, wierzenia i zabobony.

W dziedzinie kultury społecznej nie da się tak dokładnie uchwycić różnic zachodzących między Polską północno-wschodnią i płd.-zachodnią, ale i tutaj zaznaczają się pewne odmienne formy obrzędów narodzinowych, weselnych i pogrzebowych, które w pracach specjalnych już przeważnie podkreślano. Nieraz były też już omawiane wspaniałe stroje weselne krakowskie, góralskie i łowickie. W obrzędowości pogrzebowej zaznacza się odrębność grupy pomorsko-kujawsko-wielkopolskiej od grupy małopolsko-śląskiej i mazowieckiej.

Takie zróżnicowania zaznaczają się również w nazwie uroczystości pożniwnej, nazywanej w Małopolsce dożynkami, w Wielkopolsce wieńcem, lub pępkiem, a na Mazowrszu okrężnem. Pe-wTien miejscowy charakter mają i inne obrzędy gospodarcze, domowe, a jeszcze więcej doroczne. Naprzykład wyraźnie zachodniopolski charakter ma chodzenie wiosenne z maikiem, gaikiem lub z kogutkiem.

Także wiara w duchy posiada pewne lokalne odmiany. Ducha zmarłego wychodzącego z grobu i błądzącego w nocy nazywano w Polsce wschodniej upiorem, w Małopolsce strzygoniem, w Wielkopolsce i na Pomorzu wieszczym,. Różne są także leśne duchy w Polsce; w Olkuskiem zwie się takiego ducha borowcem, tylko w Kieleckiem Uchem czarnem, albo ogólnie duchem leśnym (Sandomierskie). Liczna grupa kobiecych demonów o charakterze pośrednim, leśnym, polnym i wodnym, zowie się w Polsce wschodniej rusałkami, w płd.-zachodniej dziwożonami i t. d. Niektóre demony są związane z pewnym terenem. Na obszarach górniczych, w Olkuskiem, w zagłębiu dąbrowskiem i na Śląsku pojawia się duch ziemny, zwany skarbnikiem. Nawet ludowe wyobrażenie śmierci nie jest jednakie; zwykle zowie się Kosłusią lub Jasnokościstą, w Krakowskiem «Jagusią, nad Rabą Zośką, na Mazowszu Baśką, a czasem i Prusaczką. Dotyczy to i djabła, posiadającego u nas tak liczne i różnorodne miana.

Stosunek do czarownic nie był niegdyś w Polsce jednaki. Na zachodzie wytaczano im liczne procesy i bezwzględnie tępiono, Polska wschodnia odnosiła się do tych wszystkich domniemanych wiedźm ze znacznie większą wyrozumiałością. Nie brak tych odrębności również wr lecznictwie ludowem, w wyobrażeniach o przyrodzie, w opowieściach, pieśniach, przysłowiach i widowiskach dramatycznych.

i w innych objawach sztuki ludowej dzieli się zupełnie wyraźnie na dwa i wogóle w całej ornamentyce tak stroju, obszary : północno-wschodni i południo-jak chaty, oraz w różnych objektach kul- wo-zachodni. Linja zasięgu rozmaitych towych, związanych z obrzędem rodzin- zjawisk nie jest zawsze jednakowa, cza-nym i dorocznym. Bardzo wyraźnie wry- sem mamy do czynienia także z obsza-stępuje to w barwionych jajach wielka- rem wschodnim, przeciwstawiającym się nocnych, które mają charakter malowań- obszarowi zachodniemu, ki, t. j. jaja jednobarwnego bez wzoru, albo pisanki wzorzystej, pisanej woskiem nych ludu polskiego wybrano tu zjawi-przy pomocy szpilki (Mazowsze) lub pi- ska najbardziej typowe i poprzestano na saka (P. płd.), albo rysowanki, wytwa- zupełnie ogólnem ujęciu (Por. także art. rżanej przez wydrapywanie deseni na Chłop i Lud).

jednobarwnem jaju (P. płn.-wschodnia). _ „    ,    ,,    , ,    , .    , ,.

,,,    .    , ,    .    ,    ,    .    .    Ogólną charakterystykę ludu polskiego

Wreszcie w tańcach ludowych można podJje A Fischer w pracy p. t. Polacy

zauważyć charakterystyczne różnice. (Etnografja Słowiańska. Z. III., str. 121 do W Polsce płd. panuje taniec o takcie pa- 256) ; Etnograf ję Polski przedstawił S t. Po-rzystym, z jego najbardziej typowym niatowski w pracy p. t. Etnograf ja Pol-przykładem, jakim jest krakowiak, ski. Wiedza o Polsce III. 191—334; w polskie a w Polsce płn.-wschodniej panuje ma- zagadnienia etnograficzne wprowadza J. S t. zur, taniec o takcie nieparzystym, ze By str o ni a Wstęp do ludoznawstwa pol-swemi odmianami: właściwym mazur- ski ego. Lwów 1925; lud polski na tle sło-

kum, oberkiem i kujawiakiem. Prócz te-    omawia K. Moszy ński: Kul-

-> , •    ,,    . j rł ji tura ludowa Słowian I—II., Krakow 1929

go swoje właściwe tance posiada Podha- do 1934    tegoż autora Atlas kultury

le, takie jak zbójnicki, krzesany i drób- ludowej w Polsce. z 1_₂. Kraków 1934 do ny, w Wielkopolsce tańczą w czasie we- 1935. Badania nad ludem polskim ułatwia sela t. zw. wiwata, koło Szamotuł lokal- Fr. Gawełka Bibljografja ludoznaw-ny taniec zwie się przodek, a na wschód- stwa polskiego. Kraków 1914, oraz uzupeł-nich obszarach także do tańców polskich nienie jej zestawione przez J. S t. Bystro-

nia p. t. Bibljografja etnograf ji polskiej I. Kraków 1929.

Do określenia właściwości etnograf i cz-

A. Fischer.

weszły kołomyjka i kozak.

Na niektórych ziemiach istnieją specjalne instrumenty muzyczne. W Karpatach grają górale na dudach, podwójnych piszczałkach, oraz na długich drew- 69 b, 71 a, 73, 74,^84 a,^ 147 do 149 b, nianych trąbach zwanych trembiłami, 150 ; II, 9 b 28, 67 do 71 78, 80, 1 1, dla Podhala były niegdyś typowe gęśli- 152 ; III, 6 b do 71 a, 7 , 133, 14 b ki i dudy (I, tabl. 119 a). Dudy o nieco oraz IV tabl. 13, 14).

Każde miasto polskie, to nietylko le-

MIASTA POLSKIE. (Tabl. I, 36,

CO-

CO'

odmiennej formie zna również Wielkopolska. Dla Mazowsza jest charaktery- piej lub gorzej zabudowany wycinek styczna ligawka, trąba z kory olszyno- terenu — to ośrodek gospodarczy całej nowej lub brzożowej, używana nietylko okolicy, miejsce zmagań wiekowej pra-do zwoływania bydła w lesie, ale i do cy ludzkiej, która wyrzeźbiła w tere-grania w okresie adwentowym, a z płd.- n^e place i ulice, wzniosła trwałe bu-wschodnim krajobrazem zestraja się sta- dowie i walczyła z żywiołem ognia ry limik podolski.

i wojny.

Powstawanie.

Różnorodnemi przyczynami wywoła-

Powyższy przegląd zjawisk etnograficznych świadczy, że Polska obecnie ne skupienia ludności stały się zalążka-

mi miast polskich (-» Miasta, III, str. się wytwórcy i spożywcy organizowano

595—606).

Teren miasta zabudowywano w mia-

w określonych dniach targi tygodnio-Już w XI i XII w. były w Polsce we i jarmarki okresowe, na których liczne ośrodki życia gospodarczego wszelkie obroty nie podlegały ani kon-o charakterze miejskim, podgrodzia troli, ani opłatom, i targowiska posiadające pewien ustrój. Dla jego udoskonalenia i rozbu- rę możności wedle modły zachodniej, do wy osadnictwa, nadwerężonego na- Tworzył się regularny szkielet miasta jazdami Tatarów w połowie XIII wieku, a do jego części składowych należał sięgnięto w Polsce po wzory organiza- plac główny czyli rynek i wycho-cyjne z Niemiec dla tych zwłaszcza miej- dzące najczęściej z jego naroży lub scowości, które już zaznaczyły swą ży- boków ulice. Nie z każdą jednak

wotność handlową i wytwórczą.

wzgórzy, chronionych urwiskami lub Rodzimy więc wewnętrzny rozwTój gó- moczarami, a czasami znów wydłu-spodarczy wielu osad polskich w ramach żająeych się w zabudowaną po obu prawa polskiego poprzedził ich przemia- stronach drogi ulicówkę, powstanę w okresie kolonizacji w miasta wały w pewnem oddaleniu na dogod-zorganizowane na modłę zachodnią, na niejszym i obszerniejszym terenie re-podstawie prawa niemieckie- gularne formy nowego miasta, a stare g o czyli magdeburskiego. Na- osiedle stawało się jego przedmieściem, danie tego prawa nazywano w Polsce lokacją miasta.

tak można było postąpić miejscowo-Ten ruch ludnościowy wraz z prze- ścią, by stare formy przetworzyć na mianą prawną i przebudową osiedli ob- nowe. Obok więc dawnych osad, two-jęto terminem kolonizacja nie- rżących bezładne grupy domostw u stóp m i e c k a.

Częstokroć też pierwotne budowle i szlaki drożne wchodziły w nowy układ urbanistyczny. Tak np. w Krakowie pierwotne kościółki N. M. Panny i św.

Lokacja i kolonizacja były Wojciecha weszły w układ nowego ryn-momentami przyśpieszaj ącemi dojrzę- ku a trakt idący od stóp Wawelu na pół-wanie form rozwojowych miast poi- noc stał się ulicą Grodzką, szlak wielko-skich. Przemiana niemi spowodowana polsko-śląski ul. Sławkowską a mazo-zaznaczyła się w ustroju i kształcie wiecki ul. Florjańską.

Miasta przynosiły spore dochody

Wygląd i ustrój.

miasta. Na podstawie przywileju lokacyjnego czyli osadźczego właścicielom obszarów i ułatwiały zbyt powstawał zarząd miasta i sądownictwo ziemiopłodów. Z pomocą więc przed-wykonywane przez mieszczan nad mie- siębiorców kolonizacyjnych czyli t. zw. szczanami. Obowiązki mieszkańców wo- osadźców zakładano też wiele miast bec władcy kraju i właściciela teryto- zupełnie nowych, wytyczonych na nie-rjum oraz wyłonionych władz miej- zamieszkanych, dziewiczych dotąd te-skich bywały ściśle określane (czynsze renach. O miastach zaś, które powsta-gruntowe, opłaty za kramy, wagę, cię- wały na świeżych karczunkach, mó-żary wojenne, cła). Wzamian koloni- wiono, iż je założono „na surowym kości i ludność dawna zyskiwali ochronę rżeniu“. W wyborze terenu przede-prawną, zapewnienie wolności osobistej, wszystkiem decydowały czynniki jego swobodę wykonywania pracy rzemieślni- obronności, mimo więc odległości od czo-handlowej. Dla ułatwienia zetknięcia głównych lądowych linij drożnych powstawały miasta w pętlach i ramio- jednostronnie. Przeceniano znaczenie nach rzecznych (Kalisz, Kamieniec Po- udziału sił niemieckich w budowie dolski) i w otoczonych wzgórzami kotli- miast polskich i w tworzeniu się mieszczaństwa polskiego. Najnowsze bo-Treść życia wewnętrznego warunko- wiem badania historyczne wykazały, że wała praca mieszkańców, normowały była to nie kolonizacja nie-zaś przepisy prawne zaczerpnięte ze miecka, ale kolonizacja na zbioru praw, t. zw. „Zwierciadła sa- prawie niemieckie m, w któ-skiego“, będącego wspólną podstawą rej siły polskie i polska inicjatywa przyjętego w miastach naszych prawa wprowadzały ustrojowe i gospodarcze magdeburskiego i pochodnych jego od- wzory zachodnie przy częściowej po-mian praw: średzkiego i chełmińskie- mocy obcych przybyszów, szukających go. Sądownictwo sprawowali ławnicy chlcba na naszej ziemi. Nietylko w Pol-z wójtem na czele. Zarząd miasta wy- sce, ale i wszędzie indziej kupiecka konywali rajcy pod przewodnictwem ruchliwość i przymus rzemieślniczych burmistrza, Zezasem kontrolę nad go- wędrówek zasilały obcym elementem spodarką miejską pozyskali przedsta- „stan średni“, „stan trzeci“, jaki w- daw-wiciele ogółu mieszkańców, reprezen- nym ustroju społecznym tworzyło mie-tanci plebsu miejskiego, zwanego też szczaństwo. Niemcy, Ormianie, Grecy „szarym człowiekiem“. Obronę miasta i Włosi bardzo licznie poją wdali się na sprawowały przedewrszystkiem cechy obszarach Polski.

nach.

(—> Cechy).

Rozwój i upadek.

Zespói ludnościowy.

i do związku tego, zapewniającego im

Polska tworzyła bowiem łącznik go-Przywileje osadźcze zarówno miast spodarezy między uprzemysłowionym królewskich, jak i prywatnych zapew- europejskim Zachodem i obfitującym niały jednakie warunki pracy wszyst- w bogactwa azjatyckim Wschodem, kim obywatelom miasta. Różnice wy- Była pomostem lądowym między Bał-znaniowe tworzyły jednak trudności tykiem a morzem Czarnem. Przez jej ściślejszego współżycia. Dawny pogląd drożnictwo lądowe i wodne przetaczał na świat wyróżniał przedewszystkiem się towar wymienny, zyski pośrednie-katolików, dla nich jedynie zachowu- twa pozostawiając w ręku mieszczań-jąc godność obywatelstwa, rządu i sądu stwa miast polskich. Głównie bogacił w mieście oraz przywileje nieograniczo- miasta handel tranzytowy, przewożonego handlu i przynależności cechowej, wy. Stanęły też niektóre na poziomie Innowiercy i Żydzi tworzyli odrębne potężnych miast „Hanzy“ niemieckiej gminy wyznaniowe.

W dziejach polskiej kultury okres

Miasta posiadały wielką siłę przycią- dogodności handlowe, należały, gającą, umożliwiały bowiem łatwiejsze zarobki w różnorodńych gałęziach pra- lat 1250—1500 nazwany został okre-ey, zapewniały wolność osobistą. Obok sem miejski m. Miasto bowiem rodzimej ludności rolniczej dążyły też wywierało ogromny wpływ kulturalny do nich liczne fale przybyszów obcych, na okręg wiejski, stało się centrem zwłaszcza z Niemiec i Flandrji, osiada- oświaty i materjalnego dobrobytu, ska-jącyeh masowo w większych ośrodkach, lą życiową przywyższając stan rycer-Długo to zjawisko gospodarcze tłu- ski. W obrębie swoim gromadziło maczono w nauce historycznej zbyt wszystkie zdobycze cywilizacyjne ów-

czesnej ludzkości, przywożąc ich wzory i sposoby zastosowania z dalekich dróg światowego handlu.

Bogacenie się mieszczan zbudziło zazdrość warstwy w społecznym ustroju Polski uprzywilejowanej, szlachty. Nie-uezestniezenie mieszczan w służbie wojskowej było punktem wyjścia ich ograniczeń, Gdy zaś szlachta szła zwartą ławą przeciwko mieszczaństwu, ono nie mogło jej przeciwstawić żadnej solidarności, nie zdobyły się bowiem miasta polskie na porozumienie wzajemne. Zostali więc mieszczanie zdegradowani na obywateli niższego rzędu a zaniedbawszy i tak niezbyt wielką możność reprezentacji swego stanu na forum sejmowem, nie brali zupełnie prawie udziału w życiu politycznem. Ponadto jeszcze ambicją każdego* bogatszego mieszczanina stało się przejście w szeregi szlacheckie, skutkiem czego opuszczały mieszczaństwo polskie najtęższe jednostki. W miejsce chrześcijańskiego kupiectwa coraz liczniej wchodzili Żydzi.

Szlachta nabywała też w miastach i na przedmieściach wielkie obszary, żadnym ciężarom miejskim niepodległe. Były to „jurydyki“ faworyzujące handel żydowski i pracę nieuk wali filcowanych rzemieślników czyli partaczy. Również mnożyły się w miastach posiadłości instytucyj duchownych, wywarem napojów i organizowaniem targów konkurujące z mieszczaństwem. W ucisku starościńskim znikały ponadto wszelkie pozory samorządu miejskiego. Zatrzymał się więc pęd rozwojowy miast polskich. Dorobek zaś średniowiecza i wieku złotego zniszczyły klęski wojen drugiej połowy XVII w.

Klęsce swego upadku tu i ówdzie zapobiec usiłowały same miasta, dzieje niektórych z nich wykazują jeszcze krótkotrwałe momenty podźwigu. Na-ogół jednak przez cały wiek postępowała ruina i zamieranie sił żywotnych. U schyłku dopiero doby saskiej zaznacza się zwrot ku lepszemu. Niebezpieczeństwo nierównowagi społecznej Polski spostrzegły światlejsze umysły szlacheckie. Sejm z r. 1764 podciągnął pod ciężary miejskie jurydyki ' szlacheckie i duchowne. Wiele miast dźwignęło się finansowo i ożywiło przemysłowo. Sejm wielki podjął zasadniczą reorganizację urządzeń miejskich. Miasta podjęły na swą rękę ożywioną kampanję, zespoliły się i uzgodniły swe dążenia. Za późno jednak przyszło w konstytucji 3-go. maja niemal zupełne równouprawnienie mieszczaństwa. Wprowadzenie w życie chlubnych zamiarów; uniemożliwiła tragedja rozbiorów.

Okres niewoli.

Najbujniejszy rozwój miast zagranicznych przypada na okres naszej niewoli politycznej. Gdy gdzie indziej powstawały wspaniałe gmachy instytucyj komunalnych, u nas niszczono zabytki miejskie, znoszono dawny staropolski samorząd i tworzono z obcego żywiołu mianowane magistraty. Na dominujących nad miastami wzgórzach budowano wojskowe cytadele, widome symbole zaborczej przemocy, a wiele miast krępowano rejonami fortecznemi. Ustawy budowlane nie uwzględniały zupełnie piękna, ani potrzeb rozwojowych miast.

Państwa zaborcze prowadziły nieco różną w środkach, ale zgodną w celach politykę miejską. Nie chciały rozwoju miast, bo uważały je za niebezpieczne ośrodki kultury i tężyzny narodowej, skąd wychodziły najgorętsze hasła niepodległościowe. W tym czasie bowiem ośrodki kultury polskiej z pałaców i dworów przesuwały się już zdecydowanie na teren miejski. Popowstaniowe lata spowodowały rozpad uprzedzeń szlacheckich. Konfiskaty i klęski gospodarcze przerzucały coraz nowe elementy ze wsi do miast. W miejsce szlacheckiej elity z urodzenia powstała nowa warstwa, kierownicza w zakresie umysłowym: inteligencja. Ku niej skierowywał się głównie ucisk zaborczy. Nie chciano, aby ona tworzyła wolne i niezależne od władz rządowych warsztaty pracy w handlu i przemyśle. To też stawiano tamy rozwojowi gospodarczemu i komunikacyjnemu krajów zabranych. Austrja przeszkadzała uprzemysłowieniu Galicji, aby z niej uczynić tern chłonniejszy rynek zbytu dla wytworów „krajów centralnych'“. Mieszczaństwu polskiemu w zaborze rosyjskim trudno też było sprostać zalewowi nasyłanych z głębi Rosji, a wydalanych poza wyznaczane tam strefy zasiedlenia, Żydów. W Poznańskiem Niemcy też prze-dewszystkiem widzieli „śpichlerz pruski“, ale tam samoobrona społeczna skupiła się wokół problemu miejskiego i spowodowała silną dążność do wytworzenia rodzimego stanu średniego, zrodziła silne gospodarczo kadry niezależnego od władz zaborczych polskiego mieszczaństwa.

Doba obecna.

Odrodzona Rzeczpospolita w swym programie społeczno-gospodarczej odbudowy uwzględnia w szerokiej mierze interesy miast i mieszczaństwa, objęła jednak bardzo ciężkie dziedzictwo po rządach zaborców i po wojnie.

Dążność do ujednostajnienia podstaw prawnych miast zrodziła jedną dla wszystkich dzielnic ustawę samorządową z 1933 r., w miejsce kilku obowiązujących w okresie zaborów. Na ustalonych zasadach rozwijające się życie miejskie w Polsce staje przed obowiązkiem rozwiązania dalszych niezliczonych problemów, wynikających ze zbiorowości bytowania ludzkiego. Bez-ładność sieci ulicznych nowych dzielnic, będąca jaskrawem przeciwieństwem najstarszego, regularnie zazwyczaj zarysowanego szkieletu miasta, zostaje ujęta w ściśle wypracowane plany regulacyjne. Toczy się walka o przestrzeń, o zdobycie jak największych obszarów zieleni i nasłonecznienia, o utworzenie jak najliczniejszych „płuc“ dla udręczonego wydechami fabryk organizmu miejskiego. Przerzuca się je o ile możności na dalekie pe-ryferje, lecz równocześnie stwarza nowe zagadnienia komunikacji, kanalizacji i oświetlenia.

Nowe miasto zużytkowuje umiejętnie pierwiastki przyrody, wyzyskuje wartości swego krajobrazu. Chociaż przeważna ilość miast została dziś odciążona od roli warowni, a forty obronne odrzucone zostały na odległe od nich o dziesiątki kilometrów przestrzenie, to jednak wojsko stałe wyciska pewne znamiona na organizmie miejskim. Miasta muszą wytyczyć dlań wielkie place ćwiczebne, budować bloki koszar i magazynów i podążać za nowemi systemami ataku i obrony, przygotowując lotniska i schrony. Ruch sportowy domaga się boisk i kąpielisk. Wielkiego nadzoru i uwagi wymagają ogniskujące najprymitywniejsze potrzeby aprowizacyjne ludności, wodociągi, hale targowe i rzeźnie.

W rozumieniu błędów przeszłości, jakiem było nieuwzględnianie przez miasta same wspólnoty ich interesów, utworzyły miasta Polski odrodzonej „Związek miast polskich“. Specjalna jego sekcja reprezentuje drobne miasteczka.

Ogólna liczba miast w Polsce wynosi 636, a ludność miejska stanowi niespełna 30°/o ogółu ludności Polski.

Rzut oka na miasta poszczególne.

W dawnych czasach typ urbanistyczny i gospodarczy miasta powtarzał się bez większych odchyleń. Teraźniejsza specjalizacja zindywidualizowała znacznie ich charakter.

Miasta zagłębia węglowego na Gór- ne wykazują miasta o charakterze rezy-nym Śląsku są charakterystyczne tysiącami kominów i koszarowatemi blokami domów robotniczych. Ciągną się jedne za drugiemi bez przerw prawie, ubogie w zieleń i fragmenty dekoracyjne. Praca jednak górniczych pokoleń pozostawiła w nich teraźniejszości spory dorobek cywilizacyjny : wodociągi, bruki, kanały, szpitale, żłóbki, piękne budynki szkolne i sale widowiskowe. Ośrodek przemysłu górnośląskiego, dopiero w 1866 r. zamienione na miasto Katowice osiągnęły wysoki poziom rozwoju urbanistycznego.

dencjonalno-warownym, powstałe dzięki inicjatywie magnackiej na podstawie jednolicie opracowanego planu: Stanisławów, Zamość, Żółkiew. W tych dwóch ostatnich utrzymane w swej historycznej oprawie przestrzenie rynkowe, reprezentują godnie piękno renesansowego miasta. Często też małe, zaniedbane miasteczka posiadają wspaniałe fragmenty pałacowo-parkowe.

Na minioną gospodarczą świetność wskazują zabytki Sandomierza i śpichrze Kazimierza nad Wisłą, miast jakgdyby zgrzybiałych. Młodzieńczym zato rozmachem tętnią ogniska polskiej produkcji wyrobów azotowych: wytwórnią gazów trujących w czasie wojny światowej wsławiony Chorzów i w oczach naszych rozkwitający zawiązek nowoczesnego miasta przemysłowego, M o ś c i c e. Chlubą polskiej tężyzny gospodarczej jest port Gdynia (-> Gdynia).

Z zawiązka nadwiślańskiej osady rybackiej powstała dzielnicowa stolica książąt mazowieckich, W arszawa. Zkolei stała się stolicą królestwa polskiego od czasów Zygmunta III Wazy.

Początkowo huczna tylko w okresach sejmów i pobytów dworów, przetworzyła się w XVIII w. w prawdziwą polityczną i kulturalną stolicę kraju. Dzięki centralnemu położeniu w stosunku do innych krajów europejskich i granic Polski szybkim krokiem zdąża dziś ona do pozycji stolicy-olbrzyma. Jest jedynem miastem Polski liczącem ponad miljon mieszkańców (w 1934 roku — 1,200.000).

W swym dziejowym pochodzie wchłonęła w siebie Warszawa okoliczne kościoły, klasztory, pałace i dwory a obecnie zagarnia coraz nowe osiedla, na dalekim ongiś od miasta leżące promieniu. Na olbrzymiejącym jej obszarze drobniutką wysepkę stanowi prze-

Niema natomiast śladu inwestycyj obcego kapitału, eksploatującego bogactwa zagłębia naftowego w Małopol-sce Wschodniej. Przez Borysław i Drohobycz przepłynęły zagranicę pracą polskiego robotnika wydobyte strugi złota, nic wzamian nie pozostawiając na miejscu.

Sylweta miast pomorskich przechowała w swych zarysach najpiękniejsze cechy ich historycznego rozwoju, jakkolwiek nowoczesność zaznaczyła również wybitnie ślady swego postępu zarówno w Toruniu, zdobnym staro-żytnemi bramami i ratuszem, jak w rozłożonej nad kanałem Bydgoszczy, czy w regularnie rozbudowa-nem Chełmie i Grudziądzu.

Regularne szachownice lub wydłużone, a w środkowym punkcie na plac główny rozszerzające się ulicówki, przedstawiają miasta północno-wschodniego pogranicza, zaznaczające najsilniej swój rolniczy charakter. Nie spotyka się w nich znamion historycznych tak bardzo charakterystycznych dla miast południowo-wschodniego pogranicza Polski, gdzie wszędzie zamki i ich ruiny, jakby resztki dawnego fortecz-nego pancerza, świadczą o krwawej wojennej przeszłości.

Bardzo piękne założenia urbanistycz-

piękne w swej całości ,,stare miasto“, ograniczone od wschodu stromem zboczem, spadająeem ku Wiśle. Do niej zaś równolegle ułożyły się arterje później powstałe.

Drugie zkolei co do zaludnienia miasto Polski, Łódź, jakkolwiek jeszcze w średniowieczu do rzędu miasteczek wyniesiona, liczyła przy końcu XVIII wieku kilkudziesięciu zaledwie mieszkańców. Podkład jej rozwoju stworzyły gospodarcze zabiegi ks. Łubec-kiego ; jest ona w zupełności tworem i wynikiem rozwoju przemysłu włókienniczego.

Łódź liczy obecnie 590.000 mieszkańców. To najgęściej zaludnione miasto polskie jest jeszcze zaniedbane pod względem wyglądu i urządzeń użyteczności publicznej.

Wśród troistej przyrody i rzeźby terenu : stepu, nizin i wzgórz, na rozstaju dróg i wód rozsiadł się Lwów pierwotny, przytulony do zbocza Zamkowej góry. W XIV w. przeniesiony w kotlinę Pełtwi, przerzucił zkolei swe centrum w XIX w. wzdłuż jej zasklepionego dziś koryta, peryferjami zaś swemi wybiegł na okoliczne wzgórza. Był niegdyś najważniejszym węzłem dróg, prowadzących do złotodajnych ognisk azjatyckiego handlu, stacją tranzytową podążającego ze Wschodu na Zachód towaru. W okresie poroz-biorowym osiągnął ogromny rozkwit po uzyskaniu autonomji w 1870 r. jako miasto centralne rolniczych obszarów i bogactw kopalnianych kraju.

Po wstrząsach wojennych liczy 316.000 mieszkańców, z miasta stołecznego stał się miastem wojewódzkiem. Położony na mieszanem t ery tor j urn na-rodowościowem wysoko dzierży sztandar polskiej kultury. W jej obronie zmagał się krwawo w latach 1918/19 i zdobył dla siebie zapomniany, lecz od wojen XVII w. posiadany przymiotnik Semper fidelis — zawsze wierny, i order Virtuti militari.

Ze wszystkich miast polskich najlepiej i najregularniej zabudowany jest Poznań. W 968 r. powstało tu najstarsze biskupstwo polskie. Dobę stołeczną tego miasta Mieczysława I i Bolesława Chrobrego przypominają szczątki zamku na górze Przemysława. Najdawniejsze części miasta stanowią dawne targowisko, Środka i Ostrów tumski, miejsce wzniesienia najdawniejszej świątyni. Zabytki architektoniczne sięgają XII w., chociaż lokacja Poznania nosi datę 1253. Wówczas to powstało harmonijnie skomponowane miasto na lewym brzegu Warty. Dziś Poznań leży na obu jej brzegach. Chlubi się pięknym ratuszem renesansowym i pielęgnuje tradycje pełnego żywotności gospodarczej dawnego mieszczaństwa, które z Śląskiem, Gdańskiem, Wrocławiem i całą Polską prowadziło ożywiony handel. Za czasów dawnej Rzeczypospolitej miało tu silny punkt uparcia różnowierstwo polskie. W czasach zaboru wytworzył się tu ośrodek walki między żywiołem polskim a niemieckim.

Poznań obecny liczy 251.000 mieszkańców, jest naturalnem centrem kraju o wysoko postawionej kulturze rolnej. Nie tknęła go zupełnie pożoga ostatniej wojny. To też Polska cała tu właśnie urządziła rewję swej wytwórczości na Powszechnej Wystawie Krajowej w 1929 r.

Wielkim pomnikiem urbanistyki średniowiecznej i skarbcem pamiątek przeszłości polskiej jest starożytny K r a-k ó w, po Gnieźnie i Poznaniu dziedzic godności stołecznej Polski piastowskiej i jagiellońskiej, zdegradowany przez Wazów do rzędu miast prowincjonalnych na rzecz Warszawy.

Powstał on u stóp skalistego wzgórza Wawelu, otoczony Wisłą i jej dopływami. Ostateczna jego lokacja na

Ł. Charewiczowa.

prawie niemieckiem dokonana została w 1257 r. Dogodne skrzyżowanie dróg było ważnym czynnikiem jego rozwoju jako ośrodka państwowego i gospodarczego. Założony tu w 1364 r. uniwersytet był ogniskiem polskiej oświaty i kultury oraz kolebką polskiej myśli naukowej.

Kraków jest miastem podbijającem swym zabytkowym urokiem największych nawet przeciwników „historycznych kamieni“. Od romańskiej krypty św. Leonarda począwszy, pięćdziesiątka kościołów krakowskich z pięknym gotyckim kościołem Marjackim na czele, daje możność stud jo wania stylów wszystkich epok*. Ze świeckich zabytków starej architektury cała Polska zna zamek, sukiennice, wieżę ratuszową, bramę Florjańską i Barbakan.

Ostatnio do relikwij narodowych spoczywających w podziemiach wawelskich przybyły szczątki śmiertelne Budowniczego Polski Odrodzonej, Marszałka Józefa Piłsudskiego.

Aż do początku XIV w. żadne słowo pisane nie wspomniało nazwy Wilna, jakkolwiek około 1323 r. przeniósł już tu z Trok stolicę księstwa LiteAvskiego książę Giedymin.

Rok 1387 był punktem zwrotnym w rozwoju Wilna. Stało się ono wówczas stolicą biskupią, otrzymało prawo magdeburskie i samorząd. Wzorowali latami jego układ i ustrój bardzo miłujący miasto Jagiellonowie. Stefan Batory utworzył tu akademję jezuicką, jedyną na cały wschód placówkę nauki zachodniej, a także powołał do życia najwyższą instancję sądową W. Ks. Litewskiego. Ciężkim ciosem dla rozwoju miasta było zdobycie Wilna przez wojska moskiewskie w 1655 r. Rujnujące też były perypetje wojenne lat 1702—5. Potem przeżyło jednak jeszcze Wilno okres wielkiego rozkwitu kulturalnego, mimo teroru rosyjskiego, który nie zdołał wynarodowić miasta filareckich tradycyj.

Wilno posiada najwyższej artystycznej wartości zabytki architektoniczne, rozsiane jednak na splątanej i chaotycznej sieci ulic i zaułków, podczas gdy w śródmieściu leżą odłogiem puste przestrzenie a wielkie place robią wrażenie przypadkowości w ogólnym układzie miasta. Krytycyzm turysty rozbraja szybko piękno położenia i promieniejąca zewsząd tradycja dziejowa. Ku ziemi zaś pochyla głowy wszystkich przechodniów bez różnicy wyznania majestat Ostrej Bramy, kryjącej przedmiot kultu niezliczonych pokoleń polskich, siedemnastowieczny obraz Matki Bożej, czczony narówni z obrazem mieszczącym się na Jasnej Górze w Częstochowie.

Por. literaturę podaną przy artykule : „Miasta“. Obszerne informacje bibljogra-ficzne podaje mój referat p. t. „Stan ba-bań nad dziejami miast polskich“ drukowany w Przeglądzie Historycznym, Warszawa 1928 i Samorządzie Miejskim, Warszawa 1928. O początkach miast polskich por. M a-leczyński Karol: Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckiem, Lwów 1926; Tymieniecki Kazimierz: Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921. Por. też ustępy o miastach w Rutkowskiego Jana: Zarys gospodarczych dziejów Polski w czasach przedrozbiorowych, Poznań 1923. Ostatnią produkcję monograficzną miast rejestruje Inglot Stefan: Badania w zakresie dziejów społecznych i gospodarczych w Polsce 1918—1930. Ustęp:    Miasta, Kwartalnik Historyczny

1933/11. str. 153—160. Z ostatnich prac popularyzujących dzieje miast zasługują na uwagę wydane w cyklu monografij krajoznawczych p. t. „Cuda Polski“ pięknie ilustrowane i literacko ujęte W a s y 1 e w-skiego Stanisława: Lwów ; Janowskiego Aleksandra: Warszawa ; R e-mera Jerzego: Wilno.

szukaj w tomie piątym!

Zasobność pokładów w miljonach tonn

67.781

160

5900

450

165

33

kraj rolniczy,

ŻYCIE GOSPODARCZE POLSKI.

Struktura gospodarcza każdego kraju i jego rozwój gospodarczy zależy od położenia geograficznego, od istniejących bogactw naturalnych i od ludności.

Położenie geograficzne i bogactwa naturalne.

Polska leży na szlaku tranzytowym z zachodu Europy na wschód i z północy na południe, t. zn. że przez Polskę przechodzą towary przesyłane z jednych państw do innych. Stwarza to dla Polski pewne możliwości odegrania poważnej roli w obrotach handlowych między temi państwami. Tak się dzisiaj jednak układają na świecie stosunki i polityczne, i gospodarcze, że to nasze położenie geograficzne nie daje nam tych korzyści, jakie dawaćby mogło. Pochodzi to częściowo stąd, że wymiana gospodarcza na wspomnianych szlakach odbywa się stosunkowo mało intensywnie z powodu wielkich różnic w strukturze gospodarczej i stopniu zamożności krajów, któreby mogły wchodzić w grę (np. Szwecja i Rumunja, Francja i Z. S. R. R.), częściowo zaś stąd, że do odegrania takiej roli pośrednika w obrocie międzynarodowym nie jesteśmy dostatecznie przygotowani : ani nasze drogi komunikacyjne nie stoją na wysokości zadania (port w Gdyni np. jest tworem bardzo niedawnym), ani też nie posiadamy specjalnych uzdolnień i doświadczenia w handlu międzynarodowym, nie mówiąc już o potrzebnych do tego kapitałach.

Polska posiada szereg najważniejszych surowców, z węglem na czele, oraz urodzajną glebę. Pokłady najważniejszych kopalin, nadające się do eksploatacji, obliczane są, jak następuje:

Rodzaj kopaliny

Węgiel kamienny Ropa naftowa Sól kamienna i warzona Sole potasowe Ruda żelazna Rudy cynkowe i ołowiane

Do tego zestawienia dodać należy jeszcze dwie pozycje, mianowicie siły wodne, szacowane na 3,7 milj. KM (w tern najlepszej kategorji 2,2 milj. KM), z czego wykorzystane jest zaledwie 100 tys. KM, oraz lasy, które zajmują w Polsce obszar 8,3 milj. ha.

Jak z tego widać, Polska posiada dostatecznie wielką podstawę surowcową dla rozwoju przemysłu krajowego. Te zasoby surowców są jednak położone niekorzystnie pod względem geograficznym w stosunku dó całości obszaru kraju. Zalegają one stosunkowo wąskim pasem wzdłuż zachodnio-południo-wych granic państwa i są bardzo oddalone zarówno od centrum kraju (nie mówiąc już o wschodnich jego częściach), jak od morza. Poza tern szereg kopalin znajduje się bądź na znacznej głębokości (jak np. ropa naftowa), bądź też odznacza się stosunkowo nieznaczną wydajnością (jak np. rudy żelazne — Polska posiada tylko ubogie rudy, zawierające poniżej 50% czystego żelaza).

Rolniczo-przemysłowy charakter Polski.

Ten geograficzny rozkład surowców w Polsce spowodował w pierwszym rzędzie bardzo nierównomierny rozwój gospodarczy poszczególnych części naszego kraju. Wisła stanowi jakby granicę między dwoma różnemi obszarami go-spodarczemi : na zachód od Wisły znajdują się ośrodki przemysłowe, większe miasta, liczniejsza i zamożniejsza ludność, na wschód

6,4%,

Z porównania tych liczb w.idać, że stosunkowa wartość produkcji w przemyśle, handlu i rzemiośle jest kilkakrotnie większa aniżeli w rolnic- cję. twie. Jest to zjawisko powszechne, z tern może tylko zastrzeżeniem, że

Ten kierunek rozwojowy naszego go-wartość produkcji rolniczej w Polsce spodarstwa narodowego jest konieczny na 1 osobę pracującą jest szczególnie nietylko ze względów gospodarczych, mała, wynosiła mianowicie w 1928 r. ale i ze względów społecznych. Albo-ok. 1025 zł., gdy w przemyśle na jed- wiem nego robotnika wypadało 4687 zł., w górnictwie -śle — 2903 zł.

nasza ludność rolnicza coraz trudniej mieści się na wsi, coraz trud-3633 zł., a w rzemio- niej na wsi znajduje zajęcie, a w związku z tern i środki utrzymania. Jesteśmy Przytoczymy wreszcie jeszcze jedną krajem o niezmiernie gęstem zaludnie-liczbę — wartość produkcji rocznej niu na wsi.

(dochód społeczny) na 1 mieszkańca Polski. Wynosił on w r. 1928/29 około gle do podniesienia produkcji rolni-614 zł. Jest to dochód niesłychanie ni- czej, której wydajność pozostaje dale-ski. Dla porównania przytoczymy, że ko wtyle poza wydajnością w innych

o znacznie rzadszem zaludnieniu, znacznie uboższej ludności.

Polska jest krajem rolniczo-przemysłowym.

W jakim stopniu jest Polska krajem rolniczym, a w jakim stopniu krajem przemysłowym? — Jeśli weźmiemy pod uwagę ilość ludności, związanej z po-szczególnemi gałęziami gospodarczemi, to przewaga ludności rolniczej w Polsce jest widoczna. Mianowicie z rolnictwa żyje w Polsce (według stanu z 1927 r.) 64,1 °/₀ ludności, z przemysłu — 9,2°/₀, z handlu i komunikacji (poza pocztą i kolejami) a z rzemiosła — 7,6°/₀. Gdy jednak zwrócimy się do wartości produkcji w poszczególnych gałęziach, to obraz wypadnie całkowicie odmiennie : wartość produkcji rolniczej wynosiła w 1928/29 r. 9,1 miljarda zł., przemysłu (bez monopoli) — 4,7 miljarda zł., handlu — 3,0 miljarda zł. i rzemiosła — 1,2 miljarda zł. (Przez wartość produkcji rozumiemy tu t. zw. produkcję netto, t. zn. po potrąceniu od wartości produktu zużytych surowców i materjałów).

w r. 1928 dochód społeczny na 1 mieszkańca wynosił w Stanach Zjedn. A. P. przeszło 10 razy tyle (6612    zł.),

w Niemczach blisko 4 razy tyle (2288 zł.), a w Czechosłowacji przeszło 2 razy tyle (1281 zł.).

Te wszystkie dane mówią nam bardzo wiele. Wskazują one przedewszyst-kiem na to, że jesteśmy społeczeństwem w porównaniu z innemi krajami bardzo biednem. Świadczy o tern również struktura naszego życia finansowego, związana jak najściślej ze strukturą całego naszego życia gospodarczego. Nie posiadamy ani wielkich kapitałów finansowych, ani wielkich instytucyj na miarę zachodniej Europy czy Ameryki Północnej (—» Banki, Oszczędność). Rozwój naszej bankowości może postępować jedynie równolegle z rozwojem całego życia gospodarczego, ze wzrostem dobrobytu kraju — dobrobyt zaś naszego kraju możemy podnieść przez rozwój naszego przemysłu, handlu i rzemiosła, przez zatrudnienie w tych gałęziach gospodarstwa narodowego większej części ludności, narody bowiem posiadające rozwinięty przemysł są narodami znacznie bogatszemi od narodów rolniczych. Wystarczy wskazać w Europie Wielką Brytanję i Fran-

Rolnictwo.

Oczywiście musimy dążyć równole-

Pszenica

Żyto

Jęczmień

Owies

21,7

28,7

00 to

20,6

220,0

Ziemniaki

Buraki cukrowe 362,5 322,1 259,0 208,1

Len (włókno)

7,5

krajach. Świadczą o tern następujące liczby :

Rodzaj Przeciętna roczna wydajność produktu w latach 1929-1933 w q z 1 ha

Holandja Danja Czecho- Polska slowacja

Ta niska wydajność w naszem rolnictwie wynika, oczywiście, przede-wszystkiem ze stosunkowo małego stosowania nawozów sztucznych, udoskonalonych maszyn rolniczych, z niedostatecznej meljoraeji gruntów. Postęp w tej dziedzinie musi być z natury rzeczy powolny. Nie chodzi tu już o poziom kulturalny rolników, o ich umiejętność gospodarowania, ale i o potrzebne na dokonanie tych wszystkich ulepszeń gospodarki rolnej kapitały, które zdobywać możemy tylko stopniowo. Podobnie zresztą przedstawia się sprawa w gospodarce hodowlanej. I tutaj postęp w jakości produkcji, w jej wydajności zależy w bardzo dużym stopniu od dokonania pewnych nakładów, od stosowania specjalnych pasz treściwych, od odpowiednich budynków, odpowiedniego przetwórstwa i t. d.

Wreszcie wspomnieć należy o możliwości — i potrzebie — rozszerzenia zakresu produkcji rolnej. Istnieje mianowicie cały szereg roślin, których uprawa mogłaby być w Polsce podjęta. Zmniejszyłoby to produkcję tych roślin, które, jak np. wszystkie zboża, ulegają wielkim wrahaniom cen i wywołują ciężkie przesilenia finansowe w rolnictwie. Przykładem takiej nowej w Polsce produkcji rolniczej jest choćby soja, zastępująca w wielu zastosowaniach oliwę. Przemysł farmaceutyczny jest wielkim odbiorcą różnych roślin, potrzebnych do wyrobu leków, a produkcja tych roślin jest w Polsce jeszcze słabo rozwinięta.

Niezależnie jednak od tych wszystkich zagadnień, ważnych i pilnych, istnieje w naszem rolnictwie sprawa przedstawiająca szczególne trudności. Chodzi o samą strukturę gospodarstw rolnych. Polska jest przedewszystkiem krajem drobnych gospodarstw rolnych. Na ogólną ilość samodzielnych gospodarstw rolnych, wynoszącą około 3,5 milj., na gospodarstwa o obszarze do 20 ha przypada ok. 3,4 milj. Zajmują one obszar ok. 14 milj. ha. W tein jednak gospodarstwa o obszarze do 2 ha, czyli gospodarstwa karłowate stanowią około 1,1 milj.

Gospodarstwo karłowate może mieć w pewnych specjalnych warunkach rację bytu. Np. wpobliżu wielkich miast czy ośrodków przemysłowych, gdzie ludność podmiejska może znaleźć zarobek, posiadanie niewielkiego kawałka ziemi jest pożądanein uzupełnieniem zarobków, a w okresach braku pracy w mieście umożliwia choćby z biedą przeżycie do czasu znalezienia pracy. Ale jako samodzielna jednostka gospodarcza utrzymać się nie może. Emigracja polska przed wojną, zarówno stała, jak sezonowa, miała przyczynę w tem właśnie zjawisku, że gospodarstwa karłowate nie dawały ani zatrudnienia, ani wyżywienia ich właścicielom z rodzinami, a że w przemyśle krajowym nie znajdowano dostatecznie dużych możliwości zatrudnienia, więc szukano ich zagranicą. Gospodarstwa karłowate są nietylko siedliskiem wielkiej nędzy; na takiem gospodarstwie trudno jest prowadzić jakąś racjonalną i intensywną uprawę czy hodowlę (wyjąwszy może gospodarstwa podmiejskie). Niemal od chwili odzyskania niepodległości Polska prowadzi politykę ulepszenia tej struktury naszego rolnictwa. W latach 1919—1934 w drodze parcelacji powiększono 428,5 tys. gospodarstw rolnych o łączny obszar 875 tys. ha. W tym samym okresie utworzono przez parcelację większych gospodarstw rolnych 130 tys. gospodarstw mniejszych o łącznym obszarze 1,240.300 ha, t. zn. przeciętnie po ok. 9,5 ha na gospodarstwo. Jednocześnie przeprowadzono akcję scalania (komasacji) gospodarstw wiejskich, t. zn. łączenia w jedną całość rozrzuconych kawałków gruntów (565 tys. wypadków), przyezem łączny obszar scalonych gospodarstw wyniósł blisko 4 milj. ha.

Jak widzimy, wysiłek w kierunku poprawienia struktury rolnictwa jest bardzo duży. Ale gdybyśmy nawet rozparcelowali wszystkie większe gospodarstwa rolne na cele likwidacji gospodarstw karłowatych i tworzenia nowych, zdolnych do samodzielnego istnienia, to nie rozwiążemy tą drogą zagadnienia przeludnienia wsi. Część ludności wiejskiej musi zawsze odpływać do miast i tam szukać zarobku.

Właśnie dlatego zagadnienie rozwoju przemysłu w Polsce jest bardziej doniosłe, niż w wielu innych krajach, i bardziej pilne.

Przemysł.

Jak wiemy już, w przemyśle zatrudniona jest tylko bardzo niewielka część ludności Polski. Wiemy też, że nasku-tek układu geologicznego posiadanych w kraju surowców znaczna część przemysłu skupiona jest w południowo-zachodniej części kraju.

Dotyczy to przedewszystkiem przemysłu wydobywczego, przemysłu górniczego, jak węglowy, naftowy, soli kamiennej, soli potasowych. W bezpo-średniem sąsiedztwie złóż surowców znajdują się również związane z niemi te przemysły, dla których daleki przewóz surowców nadmiernie podrażałby koszty produkcji. Na całym święcie przemysł hutniczy osiedla się wpo-btliżu kopalń węgla, którego zużywa wielkie ilości. Podobnie i w Polsce przemysł hutniczy, żelazny i cynkowy, skupiony jest w bliskości kopalń węgla, przedewszystkiem na GL Śląsku. Również zakłady przetwarzające ropę naftową (rafinerje ropy) znajdują się w zagłębiu naftowem (w Małopolsce Wschodniej).

Natomiast przemysł przetwórczy skupia się naogół wpobliżu y/iększych rynków zbytu. Tak np. przemysł włókienniczy ma swój największy ośrodek w okręgu przemysłowym łódzkim. Przemysł chemiczny znajduje się głównie w okręgu łódzko-warszawskim i śląskim. Przemysł metalowy skupia się w okręgu warszawskim i śląskim i t. d. Przemysł przetwórczy lokuje się więc przedewszystkiem tam, gdzie jest duże skupienie ludności, z czego wynika, że i w okręgach górniczych znajduje się poważna ilość zakładów przemysłu przetwórczego.

Struktura przemysłu polskiego jest niezmiernie urozmaicona. Obok wielkich, wysoce zmechanizowanych przedsiębiorstw posiadamy znaczną ilość zakładów niedużych, w których właściciel jest jednocześnie kierownikiem technicznym i handlowym przedsiębiorstwa, w których praca ręczna odgrywa wielką rolę. W niektórych działach sama technika zmusza do tworzenia wielkich zakładów, opartych na wielkich kapitałach — tak jest np. w hutnictwie, w niektórych działach przemysłu chemicznego (np. wytwórczość jedwabiu sztucznego). T. zw. przemysł ciężki, obejmujący hutnictwo i górnictwo, jest dostawcą surowców i półproduktów dla przemysłu przetwórczego,

obejmującego szczególnie wiele mniej- ców. Z drugiej strony sam przemysł szych zakładów, i dla rzemiosła. Dla tworzy odbiorców, tak że rozwój prze-całości procesu produkcyjnego, t. zn. mysłu i rozwój dobrobytu zawsze podia dostarczenia gotowego wyrobu, stępują równolegle. A niski dzisiaj po-który już dalszemu przerobowi nie ziom zapotrzebowania na wiele artyku-. podlega, konieczne są wszystkie ro- łów tern bardziej otwiera perspektywy dzaje przedsiębiorstw przemysłowych na wzrost tego zapotrzebowania w przy-i rzemieślniczych, każdy z nich znajdu- szłości. je sobie właściwe pole działania, każdy ma swoiste zalety.

Handel.

Z historji Polski wiadomo, że handel Poniżej przytaczamy szereg danych, nigdy w Polsce nie zażywał miru, nigdy charakteryzujących rozmiary przemy- nie oceniano dostatecznie jego znacze-słu polskiego.

nia. Z tego też względu, jeśli chodzi o rozwój naszego handlu, jesteśmy bodaj najbardziej zapóźnieni w stosunku

parowych w tysiącach (J₀ Eur0py Zachodniej. W SZCZegÓlllO-28,789

Ilość

Ilość

Ilość

przedsiębiorstw zainstalow. zatrudnion. przemysłowych kotłów robotników

1929

182.930

211.778

655,2

1934

547,]

Skutki tego są bardzo poważne za-

Długi okres utraty samodzielnego

ści dotyczy to handlu hurtowego i handlu z zagranicą. Nie mamy w Polsce Jak z tych liczb widać, wiele przed- wielkich przedsiębiorstw handlowych, siębiorstw nie posiada własnych ko- któreby rozporządzały wielkiemi kapi-tłów parowych. Przedsiębiorstwa te tałami i mogły wobec tego finansować korzystają z innych źródeł energji, wytwórczość. Jeśli weźmiemy statysty-przedewszystkiem z prądu elektrycz- kę wykupionych świadectw przemysło-nego, dostarczanego przez elektrownie, wych dla przedsiębiorstw handlowych, Naturalnie, w zestawieniu z krajami to okaże się, że przygniatającą przewa-wysoko uprzemysłowionemi, jak np. gę mają drobne przedsiębiorstwa han-W. Brytanja czy Niemcy, nasz prze- dlu detalicznego. Tak więc np. w ro-mysł jest bardzo niewielki, zarówno pod ku 1932 na ogólną ilość wykupionych względem wyposażenia technicznego, świadectw 427,9 tys. na przesiębior-jak i ilości zatrudnionych robotników, stwa handlowe I kategorji przypada Przemysł ten jednak wykazuje wiel- zaledwie 764 świadectwa, a na katego-kie możliwości rozwojowe. Cały szereg rje II i III razem — 391,9 tys. świa-trudnych i skomplikowanych działów dectw. wytwórczości (np. w dziedzinie' elektrotechnicznej i chemicznej) powstał równo w handlu wewnętrznym, jak w ostatnich latach i pod względem do- zwłaszcza w handlu zagranicznym, skonałości produkcji nie ustępuje najlepszych towarom zagranicznym. Ma- bytu politycznego i brak własnego domy wielu bardzo zdolnych inżynierów stępu do morza sprawiły, że towar pol-i robotników oraz dzielnych przedsię- ski wędrował na dalekie rynki pod biorców. Trudność rozwojowa przemy- marką obcą, że był sprzedawany obce-słu polega jednak na tem, że poziom mu pośrednikowi taniej niż towary in-spożycia, poziom dobrobytu w Polsce nych krajów, a polskiego handlu na jest jeszcze bardzo niski i szereg dzia- rynkach międzynarodowych właściwie łów produkcyjnych, jak np. samocho- nie było wcale. Obecnie, po odzyska-dy, nie opłaca się poprostu dlatego, że niu niepodległości politycznej, Polska nie znajduje dostatecznej ilości odbior- stara się odrobić te zaniedbania prze-

szłości i skutki niewoli. Wielkim wysiłkiem stworzyliśmy port w Gdyni i zaczątek własnej floty handlowej, a polityka gospodarcza państwa dąży do kierowania zarówno przywozu, jak wywozu, przez porty polskie, t. j. Gdynię i Gdańsk. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że jest to praca bardzo trudna i wysiłek nasz w tym kierunku musi być nietylko rozumny i intensywny, ale i długotrwały.

A warunkiem podstawowym powodzenia jest zrozumienie przez opinję publiczną wielkiego gospodarczego i politycznego znaczenia własnego handlu z zagranieą.

Gdy w Niemczech obrót w handlu zagranicznym wynosił w 1933 r. 294 zł. na głowę ludności, w Czechosłowacji — 270 zł., a w Anglji — 629 zł., to w Polsce tylko — 54 zł. Jest to zrozumiałe, gdy przypomnimy sobie porównanie dochodu społecznego w Polsce i w innych krajach. Niewielkie stosunkowo obroty w naszym handlu zagranicznym są jednym z przejawów niskiego w porównaniu z zamożniejszemi krajami poziomu życia, mniejszego dobrobytu.

Drugą rzeczą, na którą trzeba zwrócić uwagę przy analizie polskiego handlu zagranicznego — jest udział w wywozie i przywozie następujących grup towarów: artykułów spożywczych, surowców i półfabrykatów oraz wyrobów gotowych. Im więcej dany kraj wywozi wyrobów gotowych, a mniej ich przywozi, tern dla niego lepiej. Wyroby gotowe bowiem wymagają dużo pracy, można więc powiedzieć, że wywożąc wyroby gotowe, wywozi się jednocześnie jakby pracę. Ludność danego kraju ma więc zatrudnienie przy produkcji na wywóz. Przeciwnie, artykuły żywnościowe (zboże) oraz surowce i półfabrykaty (drzewo, węgiel) wymagają z natury rzeczy stosunkowo mniej pracy na jednostkę towaru, mniej

ludności znajduje zatrudnienie przy produkcji takich artykułów, mniej pieniędzy wpływa do kraju za taki wywóz.

Otóż trzeba stwierdzić, że w polskim handlu zagranicznym ten stosunek nie przedstawia się zadowalająco. Wywozimy względnie mało wyrobów gotowych, a przywozimy ich względnie dużo. Widać to z następującego zestawienia :

Przywóz w 1933 r.

Polska

Czechosłowacja

Niemcy

Anglja

Zwierzęta

żywe

i*

►>—

Surowce

i półfabrykaty

>>

w °/₀ ogólnej

oo oi to en

44.5    33,6

47.5    27,3

52.5    14,5 18,7 16,1

o Złoto i srebro

00 co co

Wywoź w 1933 r.

Polska Czechosłowacja 0,0 Niemcy Anglja

2,3

0,2

0,1

F¹ w -1 w

Ol O Ol

t" (N^ l"

r-T OtT (O

W O to (O

rH

CC r-7 TjT O iH r-ł

Rzemiosło.

Rzemiosło polskie w wielu dziedzinach osiągnęło wysoki stopień doskonałości swoich wyrobów. Tak np polskie obuwie jeszcze przed wojną — zwłaszcza obuwie warszawskie — było bardzo znane nawet poza granicami kraju (w Rosji). Każde niemal większe miasto polskie ma swoją gałęź rzemiosła, które uprawia szczególnie dobrze.

Ilość rzemieślników w Polsce wynosiła (w r. 1931) ok. 280 tys. warsztatów, jest to więc gałąź wytwórczości i liczna i gospodarczo ważna. Naturalnie i w tej dziedzinie, jak w każdej, jest jeszcze wiele w Polsce do zrobie-

T. Sławiński.

nia. W szczególności chodzi o dobre przygotowanie zawodowe rzemieślnika, gdyż produkcja rzemieślnicza, równie jak produkcja przemysłowa, musi iść z postępem technicznym. Zadanie to spełniają szkoły rzemieślnicze, gdy dawniej nauka rzemiosła odbywała się wyłącznie pod kierunkiem poszczególnych majstrów. Ułatwia to stosowanie w rzemiośle nowrszych metod i narzędzi.

Specjalnie w⁷ażnem, a w Polsce niemal wcale nierozwiązanem zagadnieniem jest dostarczanie rzemiosłu ener-gji mechanicznej, które umożliwiłoby stosowanie bardziej doskonałych i wydajnych metod wytwarzania. Produkcja rzemieślnicza w Polsce jest wybitnie produkcją ręczną i mechanizacja nie objęła tej dziedziny nawet w słabym stopniu.

Literatura: W zarysie encyklopedycznym „Świat i Życie“ znajduje się cały szereg artykułów o poszczególnych gałęziach życia gospodarczego Polski. Stanowią one naturalnie uzupełnienie niniejszego artykułu. Z obszerniejszych opracowań omawiających gospodarstwo narodowe Polski wymienić trzeba: Bilans gospodarczy X-lecia Polski Odrodzonej (2 tomy, wydanie Powsz. Wyst. Kraj. w Poznaniu); Andrzej Wierzbicki: Ogólny rozwój przemysłu w⁷ Polsce, Warszawa 1932; Henryk Tennenbaum: Struktura gospodarstwa społecznego Polski (2 tomy), Warszawa 1934.

DZIEJE POLSKI.

Dzieje Polski, to dzieje nas samych, naszej krwi, myśli i obyczaju, to poczucie związku teraźniejszości z przeszłością i przyszłością. Przeżywając je, odnajdujemy siebie, jak się wynurzamy z pomroki prymitywnej gromady-rojo-wiska i pomaleńku idziemy naprzód, wytwarzając społeczność, rodzinę, naród i państwo, czerpiąc z cywilizacji powszechnej, walcząc o wpływ i wpływając na nią. To prawo ciągłości dziejów wogóle i — naszych.

Epoka Piastów.

Epokę piastowską (—> Piastowie) otwiera Polska pogańska ; wytworzyła ona wśród plemienia Polan w dorzeczu Warty pierwsze skupienie siły w postaci czysto polskiej dynastji Piastów⁷, z dworem jej i siłą zbrojną, t. j. drużyną. Wpływy zagranicy wTcześnie oddziaływały na ten proces; najważniejsze szły w⁷ IX w. od monarchji Karolingów i państwa wielkomoraw⁷skiego.

Budowa piastowszezyzny była wątła, nie było poczucia solidarności słowiańskiej i nie było poczucia niebezpieczeństwa od Niemców.

Państwo po śmierci ojca dzielili między siebie w rówmyeh częściach równe prawa mający synowie. Był to obyczaj mocny, a na jego straży stała wiara pogańska, której i u nas nie można lekceważyć.

Wprowadzenie chrześcijaństwa — to rewolucja duchowa i polityczna, powzięta decyzją Mieszka I, który zawarł przymierze z Niemcami za pośrednictwem wzniosłej postaci czeskiej Dąbrówki. Polska sięgała już wówczas od Odry do Bugu i od Bałtyku do Karpat.

Mieszko I i Chrobry rozumieli, że od uchrześeijanienia Polski zależy byt ich i Polski, i pozyskanie życzliwej opinji w kościelnej Europie z papiestwem na czele. Umieli więc działać surowo, wywołując nawet nienawiść pogańskich Słowian, sąsiadów i swoich własnych. Umieli jednak również rozpocząć w imię chrześcijaństwa rywalizację z Niemcami ; pragnęli oderwrać od Niemiec Czechy. Morawy i Słowiańszczyznę między Łabą a Odrą. Chrobry skrystalizował nasz program niepodległości, koronując się na króla w r. 1025 i przekazując koronę synowi.

Dramaty królów takich, jak Mieszko II i Bolesław Szczodry, ujawniają nam trudności w tworzeniu państwa, któremu Niemcy nie wahali się przeciwstawić przymierza z poganami, Czechami i Rusinami, wzmacnianego przez ciągłe bunty młodszych Piastów przeciw władzy królewskiej.

Bystrzejsi książęta rozumieli, że do udziału w życiu państwa trzeba dopuścić społeczeństwo, czego stale domagał się kościół. Powoli bardzo, wśród ciągłych walk o Kraków, wśród interwencji Niemców i obcych, wobec wielkich strat terytorjalnych, dokonywa się dzieło wyzwolenia się idei państwa z żelaznych ram książęcych i stopienia jej z masą społeczną. Daje to w rezultacie już nie dynastyczne, lecz narodowe królestwo Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Rozciąga się ono tylko na Małopolskę z Wielkopolską i z Kujawami, jest jednak mimo to siłą nie-tylko fizyczną, ale i duchową, opartą na prawie spisanem w statucie wiślickim i na związku z europejską cywilizacją. Wyrazem związku z tą cywilizacją jest uniwersytet krakowski i równouprawnienie w świecie średniowiecznych potęg europejskich.

Za tę cenę Kazimierz Wielki rozrywa związek Polski z Piastami i pragnąc zdobyć Ruś Czerwoną dla Polski, wTią-że ją z Węgrami, oddając spadek po sobie Ludwikowi węgierskiemu i pozyskując dla tego planu przywilejami dawne rycerstwo, które w ciągu tych wieków stało się szlachtą.

Rządy węgierskie zostawiły jednak w Polsce złą pamięć. Po śmierci Ludwika kierownicze polityczne koła społeczności polskiej, z Małopolanami na czele, uznały córkę Ludwńka Jadwigę za króla pod warunkiem, że będzie przebywała w Polsce wraz z przyszłym mężem.

Epoka jagiellońska

Ślub Władysława Jagiełły, wielkiego księcia Litwy (—» Jagiellonowie), z Jadwigą wprowadza na tron polski Litwina, który się w tym celu ochrzcił wraz z wileńską Litwą. Ślub ten przeobraża warunki rozwoju. Polski piastowskiej. Rozszerza się teren geograficzny, zmienia się charakter etnograficzny i wyznaniowy, zjawiają się Litwini, Rusini, Niemcy, ba nawet Tatarzy. Obok katolików prawosławni, muzułmanie, później protestanci.

Wyłaniają się nowe zagadnienia: stosunek dynastji jagiellońskiej do Litwy i Polski, unja polsko-litewska, wreszcie sprawa stosunku katolicyzmu do prawosławia, rozrasta się ogromnie polityka zagraniczna, obejmując stosunki z całą Europą.

W rezultacie wzbogaca się kultura duchowa, do piśmiennictwa wkracza polszczyzna, jakkolwiek łacina trzyma się jeszcze długo. Twórczość piśmiennicza o kierunku naukowo-teologicznym, a nawet literackim wyrabia sobie własne stosunki z zagranicą.

W obydwóch państwach, polskiem i li-tewskiem, postępuje centralizacja władzy. Proces ten, zwłaszcza na Litwie, wywmłuje ciężkie walki wewnętrzne, które pozbawiają tłumy książąt litewskich i ruskich ich monarchicznego charakteru. Jagiellonowie wytwarzają z nich i z bojarów warstwę magnacką w znacznej mierze dzięki rozszerzeniu na Litwę przywilejów polskiej szlachty pod sztandarem : „więzić będziemy tylko przekonanego prawem“ (Neminem captivabi-mus) — hasłem, które jest chlubą naszej historji. Rośnie emigracja z bardziej zaludnionej Polski na wschód, natomiast Litwini ustępują miejsca kolonizacji ruskiej.

Wynik jest ten, że znaczenie wojskowe Polski rośnie, a militarna potęga starej Litwy podupada, rośnie wpływ obydwu społeczeństw na sprawy polityczne. Jagiellonowie jednak skupiają w ręku króla naczelną władzę w obydwóch państwach, a Zygmuntowie bliscy byli zrealizowania zasady dziedziczności tronu.

Unja Polski z Litwą rozwija się w paru fazach; najwcześniejsze z nich to: ślub Jagiełły, ugoda z Witoldem z roku 1392, która godzi obóz Kiejstuta z Jagiełłą, i unja r. 1401, która wobec pozostania Jagiełły w Polsce po śmierci Jadwigi zapewnia Witoldowi władzę dożywotnią, zaprowadzając jednak zjazdy panów polskich i litewskich. Akt horo-delski w r. 1413 wciąga Żmudź w obręb unji, przyjmuje Litwinów do herbów i praw szlachty polskiej.

Unja miała głównego wroga w potęż-nem państwie krzyżackiem, stojącem pod szczególną protekcją cesarstwa i papiestwa. Krzyżacy postanowili rozbić unję drogą wojny, do której się długo przygotowywali. Przegrali ją w r. 1410 na polach Grunwaldu i pod Korono-wem. Próbowali potem rozerwać wewnętrznie Litwę i także przegrali w wojnach 1432—1435.

Czekała nas jeszcze wojna trzynastoletnia, niepoparta dostatecznie przez Litwę, a dość słabo przez samą szlachtę polską. Choć więc Jagiellonowie odzyskali Pomorze gdańskie i ziemię chełmińską, a zdobyli Warmję, to jednak pokój toruński w r. 1466 musiał zosta-. wić krzyżakom Prusy Wschodnie jako polskie lenno, mające jednak oparcie u cesarstwa i papiestwa.

Nie mogli więc Jagiellonowie zlikwidować inaczej tej sprawy, niż w formie hołdu pruskiego z r. 1525 ; kompromisowy charakter tego hołdu pozwolił potem Polsce na tych samych podstawach owładnąć Inflanty.

Problem bałtycki, a tern bardziej czarnomorski, nigdy nie był w Polsce doceniany. Jakkolwiek Zygmunt August i niektóre umysły polskie i litewskie oceniały trafnie znaczenie morza pod względem handlowym i państwowym, to jednak opinja szlachty państw jagiellońskich ma najlepszego dogmatyka w Klonowiczu: „Niech nie wie Polak, co to morze, gdy pilnie orze“.

Dzięki unji Polska zdobyła Ruś Czerwoną. Polska również śpieszy coraz częściej na pomoc Litwie przeciw Moskwie. Nie są to jednak wojenne czasy; wielkie klęski i ciężkie straty tery tor jalne są dowodem, że Moskwa i tamtejsze prawosławie ma przewagę nad Litwą. Kultura narodowa i duchowa Litwy pogańskiej na unji Polski z Litwą i zyskała, i straciła. Gdyby nie doszło do unji, kultura narodowa Litwy pogańskiej uległaby zagładzie, bądź wskutek zniemczenia, bądź zruszczenia. Unja dała Litwie, szlachcie i miastom kulturę polską, ale uratowała dla Litwy jej masę ludową.

Jagiellonowie nie należeli do najbogatszych dynastyj, nie byli jednak biedni. Rozdawnictwo biskupstw od czasu Kazimierza Jagiellończyka i obsada starostw dawała środki poważne, ale na-ogół gospodarowali lekkomyślnie. Dopiero Bona dała przykład rządnej gospodarki, a Zygmunt August zdobył się na reformy skarbowe, stworzył skarb publiczny i stałe wojsko kwarciane, głównie na potrzeby ziem wschodnich.

Była to przeważnie inicjatywa szlachty, której rozwój Jagiellonowie popierali, w przeciwieństwie do senatu i magnatów. Jagiellonowie popierali też rozwój organów samorządu szlacheckiego, t. j. sejmiki ziemskie od 1404 r. i sejm centralny od czasów Jana Olbrachta.

Wszystkie te wielkie poczynania są zależne od rozkwitu umysłowości pod wpływem humanizmu (—> Humanizm) i reformacji (—> Reformacja). Oparła się wprawdzie Polska husytyzmowi, w XYI jednak wieku reformacja religijna wstrząsnęła Polską, która przecież została wierną katolicyzmowi.

Epoka Polski jagiellońskiej kończy się ze śmiercią Zygmunta Augusta, człowieka o bogatej, choć smutnej duszy i wielkiem sercu. Ukochał on dzieło unji, przekazując ją testamentem obydwu narodom. Unja lubelska w 1569 r. znosi dziedzictwo tronu na Litwie, odbiera Litwie Podlasie, Wołyń, Podole i Kijów, stanowi jedną władzę królewską, wspólny sejm, zostawia dwa odrębne rządy, zwalnia Litwę od bezpośredniego niebezpieczeństwa od Tatarów, a w przyszłości i Turcji, i stwarza z Polski i Litwy jedną wspólną Rzeczpospolitą — jedno ciało.

Epoka elekcyjna.

Po wymarciu Jagiellonów Polska wstępuje w epokę elekcyjną. O zwycięstwie w pierwszych trzech elekcjach decyduje związek kandydatów z krwią jagiellońską po kądzieli. Elekcja Henryka Wa-lezego była błędem, druga elekcja dała genjalnego Stefana Batorego. Trzecia elekcja wyłoniła dynastję Wazów. Elekci zaprzysięgali Pacta conventa, które ograniczały władzę królewską ; przy zbyt szczupłych środkach finansowych i wykonawczych pozostawiono jednak królowi pełną odpowiedzialność. Równouprawnienie natomiast różnowierców * z katolikami wnosi do dziejów naszych wielkie wartości.

Naogół czasy od 1572—1648 stanowią świetny mocarstwowy okres dziejów Polski. Najwybitniejsze były rządy Batorego. Szybki w decyzji, ubiegł cesarza Maksymiljana w opanowaniu Polski. Wybuchła wojna gdańska, zakończona, niestety, połowicznie, gdyż szlachta nie chciała dać pieniędzy (-* Gdańsk, Marynarka). Dopiero reformy skarbowe Batorego i stworzenie dla szlachty najwyższego trybunału sądowego zmieniły jej nastroje. Zresztą opinja domagała się odzyskania Inflant, zagrożonych przez Moskwę. Wojnę tę Batory przeprowadził zwycięsko. Moskwa znalazła się na drodze wiodącej do upadku. Z wojny tej wyrasta program Batorego pokonania zupełnego Moskwy, by razem z nią zwrócić się przeciw Turcji ; program ten opiera się na katolicyzmie i na jezuitach. Ten ostry katolicki kurs polityki zachwiał zaufanie do Polski protestanckich Inflant.

Doniosła jest polityka Batorego wobec magnatów. Poskromienie Zborow-skich ma znaczenie historyczne. Król miał rację, jednak strunę przeciągnął, oddając zbyt wielką władzę Zamoyskiemu. Wielki ten król czuł się Węgrem i Polaków nie lubił.

Po wyborze Zygmunta III, siostrzeńca Zygmunta Augusta, można się było spodziewać nowej unji ze Szwecją, do której jednak nie doszło, a Wazowie nasi zbyt długo i ze szkodą dla Polski wciągali swoje aspiracje szwedzkie w zakres polityki polskiej. Na tern polu od czasów Jana Zamoyskiego tworzy się rozdźwięk między opinją publiczną a Wazami. Polska traci Inflanty, a za Władysława IV Szwedzi zagrażają Prusom Wschodnim i pozbawiają Polski korzyści z Bałtyku.

Rokosz Zebrzydowskiego, to jest części zamojszczyków, zwrócony przeciwko habsbursko-dynastycznym planom Zygmunta III, osłabia poważnie władzę królewską. Zygmunt III pod wpływami jezuickiemi zbliża się do magnatów, którzy zainteresowali się sprawą pierwszego Samozwańca.

Polska zostaje wciągnięta do wielkiej wojny z Moskwą. Moskwa zostaje opanowana przez Polaków. Zygmunt III staje wobec dylematu, czy dać Moskwie syna na cara prawosławnego, czy też żądać Moskwy dla siebie samego. Brak decyzji króla umożliwia w Moskwie wybuch reakcji narodowej i odrodzenie państwa pod dynastją Romanowych. Polska odzyskała wprawdzie obszerne prowincje za Dnieprem, utracone za Jagiellonów, pozostał jednak groźny konflikt z Moskwą, utożsamiający państwowość polską z katolicyzmem.

Podczas wojen moskiewskich kozaczyzna wzrasta w poważną siłę wojskową; rośnie jeszcze bardziej w wojnach tureckich, pierwszych w dziejach Polski, a popieranych przez Zygmunta III celem odciążenia Habsburgów. Złączenie się w tym czasie kozaczyzny z prawosławiem okazało się w skutkach niesłychanie groźne.

Wielka ta kwest ja mogła być pomyślnie załatwiona za Władysława IV, ale szlachta, rozkochana w pokojowej gospodarczej pracy, nie dopuściła do planów wielkiej wojny z Turcją i z Tatarami. Szlachta chciała natomiast ugiąć kozaczyznę drogą surowych urządzeń wojskowo-administracyjnyeh, wykonywanych przez szlachtę, która chciała mieć kozaków „za chłopy obrócone w pospólstwo“.

Była to dysproporcja realnej siły żywiołu narodowo-polskiego, a olbrzymich przestrzeni rusko-prawosławnego wschodu, u którego granic były Moskwa, Turcja i Krym.

Przedwczesna śmierć Władysława IV otwiera okres potopu; elekcja Jana Kazimierza odbywa się wśród gwałtownych zwycięstw Kozaków sprzymierzonych z Tatarami. Oręż Polski okrywa się hańbą, zmytą dopiero pod Beresteczkiem. Wywiązują się stąd wojny moskiewskie, szwedzkie, wreszcie tureckie i najazd Węgrów pod Rakoczym. Prawosławie i różnowierstwo stają po stronie kozaczyzny, Moskwy i Szwecji. Król z Polski uchodzi, wierność się załamuje wśród części Litwy pod Januszem Radziwiłłem i triumfuje rozkładowa zasada liberum veto.

W odruchu narodowym pod sztandarem obrony katolicyzmu patrjotyzm odnajduje siłę i wolę ratowania państwa. Odradza się szkoła wojowników ze Stefanem Czarnieckim, Jerzym Lubomirskim i Janem Sobieskim na czele. Rodzą się plany wydobycia ludu wiejskiego z ucisku i elekcji za życia króla, niestety, nie zrealizowane.

Rzeczpospolita dźwiga się mimo to z upadku za cenę ostatecznej utraty Inflant, a także Smoleńszezyzny i za-dnieprzańskiej Ukrainy z Kijowem. Z warstwy magnatów wyrasta król Jan Sobieski, waleczny obrońcą państwa i chrześcijaństwa na polu bitew z Tatarami i Turkami od Chocimia do Wiednia.

W polityce nie wzbił się jednak Sobieski na stopień wyższy, nie umiał opanować rosnącej potęgi magnackich rodzin i odumarł Polskę, nie przeprowadziwszy ani powiększenia ilości wojska, ani zmiany elekcji. Magnaci przeprowadzają wybór na króla elektora saskiego, a czasy saskie należą do najgorszych, sprowadzają bowiem wewnętrzny rozstrój i upadek moralności publicznej i państwa.

Wogóle w XVII i XVIII w. niema w Polsce króla, czy polityka, który zdołałby się przeciwstawić opinji i wziąć na siebie pełną odpowiedzialność za własne zdanie.

Egoistyczna polityka Augusta II sprowadza na Polskę nową wojnę szwedzką, która się kończy ograniczeniem zwierzch-niczych praw Polski i redukcją armji pod gwarancją wyrosłej z Moskwy Rosji Piotra Wielkiego.

Odtąd organizacja naszego państwa szybko upada, jakkolwiek towarzyszy jej odrodzenie kultury narodowej, które jednak za słabo rozwijało poczucie obowiązków obywatela wobec państwa. Spóźniliśmy się z rozbudowaniem wojska, skarbu, chociaż zewsząd otoczyły nas potęgi stale rosnące militarnie. Naprawę państwa w konstytucji 3 maja (-» Konstytucja) przeprowadziliśmy dopiero w obliczu przygotowań do drugiego rozbioru. Reakcja drobnych sił narodu, jak konfederacja barska, prace sejmu czteroletniego, powstanie kościuszkowskie, wpływTając potężnie na odrodzenie patrjotyzmu i honoru imienia Polski, przyśpieszały wobec czujności Rosji, Prus i Austrji katastrofę rozbiorów⁷, które nadeszły z winy wprawdzie główmie obcych, ale też i nas samych.

Dyskusja nad tern, czy stara Polska mogła się ratować bądź w przymierzu z Prusami, czy z Rosją, jest zupełnie jałowa; siłę należało znaleźć w sobie.

Czasy rozbiorów i odnowienie państwa.

Zagłada starej Rzeczypospolitej Polskiej została przyjęta obojętnie przez państwa europejskie. Źródeł odrodzenia musieliśmy szukać sami wT sobie, łącząc sprawę Polski z wielką rewolucją francuską i z Bonapartem. Rezultaty były niewielkie, ale dodatnie, duch wojskowy nawet się odrodził, a Napoleon i sama Rosja zmuszeni byli powoływać do życia surogaty Polski w postaci Księstwa Warszawskiego, czy Królestwa Kongresowego. Idea niepodległości i restytucji państwa nie mogła tak samo z tern się pogodzić, jak i z coraz silniej cisnącą obręczą solidarności trzech zaborców, która stopniowo zwalczywszy państwo, zaczęła niszczyć duchową kulturę polską.

Solidarność trzech zaborców, zbudowana na upadku Polski, cięży odtąd na rozwoju międzynarodowych stosunków, z ujemnym skutkiem zwłaszcza dla Francji, ale także dla Anglji i dla Niemiec. Co ciekawe, że jest ona niewygodna często dla samych zaborców, nie pozwala bowiem na decyzje konieczne skądinąd dla ich państw. Tak działa Nemezis dziejowa.

Rewolucja listopadowa — to dzieło młodzieży wojskowej i cywilnej, za którą poszło społeczeństwo, detronizując Mikołaja I i dążąc przede wszy stkiem na pola bitew; rewolucja nie powołała jednak do walki narodu, albowiem społeczeństwo szlacheckie nie zdobyło się na uwolnienie ludu wiejskiego z pańszczyzny.

To stanowisko szlachty pozwoliło wo-góle rządom zaborczym odgrywać obłudną rolę opiekunów' włościan.

Dopiero potężny wpływ emigracji polskiej po r. 1831, rozwój idej demokra-tyczno-politycznych i demokratyczno-społecznych na Zachodzie, ruchy rewolucyjne, społeczne i narodowe w latach 1830—1848 przeobrażają opinję lepszych kół młodzieży szlacheckiej. Towarzystwo Demokratyczne łączy odrodzenie Polski z wyzwoleniem ludu wiejskiego, zarówno polskiego, jak litewskiego, ukraińsko-ruskiego i białoruskiego. Mniejsze, choć także pozytywne, znaczenie miała wytrwała praca Czartoryskich i ich obozu, podtrzymująca nikłe zresztą zainteresowanie Polską na dworach, a także popierająca ideę wyzwalania narodów.

Rok 1863 jest nietylko dokumentem stwierdzającym żywotność idei jagiellońskiej, ale jest on nadto dowodem siły narodu, który bez wojska umiał wytworzyć sztukę partyzanckiej walki; dała się ona silnie we znaki potędze militarnej, jaką była Rosja.

Ale i wówczas społeczeństwo nie wyładowało z siebie wszystkich zasobów siły, którą rozporządzało, trwało też nadal rozdwojenie, spowodowane względami społecznemi, czy też ugodą z zaborcami.

Klęski roku 1863 zamykają okres ruchów zbrojnych o niepodległość. We wszystkich trzech zaborach zjawia się program pracy organicznej, opartej na pozytywizmie, a zrywającej z romantyzmem.

Na wszystkich trzech zaborach odbija się przeobrażenie budowy społecznej, dokonane formalnie i ostatecznie przez zaborców. Znikają resztki poddaństwa i pańszczyzny. Odtąd społecznie demokratyczna Polska przejmuje z rąk szlachty, jednak przy jej współudziale, odpowiedzialność za losy narodu. Obok sprawy włościańskiej wynurza się nowa sprawa i nowa warstwa robotnicza, pod wpływem rozwoju przemysłu i handlu, w związku z stałym ruchem robotniczym w Europie.

W latach 1885—1891 widać już ponownie objawy czynnej akcji narodowej, nawiązującej formalnie do r. 1863, w rzeczywistości skupiającej się na zagadnieniu obrony narodowego stanu posiadania, podkopanego na Litwie i na Rusi przez Rosję, a podmywanego w zaborze pruskim. Zosobna rozwija się i umacnia ruch socjalistyczny. Zabór austrjacki dzięki trudnościom słabszej wewnętrznie Austrji zdołał sobie zapewnić swobodę rozwoju narodowego, choć materjalnie stał gorzej od dwóch pozostałych zaborów.

Nacisk jednak stały zgórą dwusto-miljonowej masy zaborców sprawiał, że walka z tą masą stawała się coraz cięższa. A jednak trzeba było, by się uratować, zorganizować się do walki, by nie prześlepić nadejścia chwili zachwiania w świecie równowagi sił mocarstwowych i społecznych, zapewniających zaborcom przewagę i spokój. Genjalna wizja Mickiewicza, ale także kalkulacja dyplomacji Czartoryskich przewidywały, że kiedyś nadejdzie zamieszanie w Europie, a wtedy wybije godzina Polski.

Godzina ta zaczęła się zbliżać w miarę, jak ekspansja kapitału europejskiego, oparta o strukturę społeczną mocarstw, opanowała cały świat, wywołując coraz to głębsze konflikty gospodarcze i polityczne.

Z dalekiego wschodu już od r. 1895 szły coraz wyraźniejsze pomruki, mające źródło w przekonaniu, że interesy mocarstw nie dadzą się pogodzić, a narastające konflikty trzeba będzie rozwiązywać mieczem lub rewolucjami, które ekspansjom gospodarczym wykreślą nowe drogi.

W zależności od tego procesu tworzą się w Polsce dwa kierunki polityczne. Jeden, oparty o klasy wyższe i średnie, liczy na to, że można będzie na Rosji i Prusach wymusić ustępstwa narodowe wzamian za poparcie ich celów państwowych. Drugi kierunek, o wiele słabszy, odrzuca ugodę z zaborcami i w odczuciu konjunktur międzynarodowych pragnie się oprzeć na klasie robotniczej i włościańskiej i odnowić walki o niepodległość.

Ten jest sens głębokich tarć między rozrastającym się i przeważającym w opi-nji ruchem demokratyczno-narodowym a obozem socjalistyczno-niepodległościo-wym.

Z tego drugiego obozu wyrasta powoli historyczna postać Józefa Piłsudskiego, który nie zawahał się w chwili wybuchu wojny światowej wziąć na siebie całą odpowiedzialność za wprowadzenie Polski na pola bitew pod jej własnym sztandarem.

Decyzja ta wniosła natychmiast sprawę Polski na stół dyplomacji, nie jej dawnych zachodnio-europejskich t. zw. przyjaciół, lecz na stół wojennej lub czysto wojskowej dyplomacji państw zaborczych, których dotychczasowa solidarność w sprawie polskiej pękła.

Nie dający się przewidzieć wynik wojny światowej sprawił, że wszystkie trzy państwa zaborcze, które w ciągu długich wieków zawsze były wojskowo i skarbowo do wojny przygotowane, runęły. Polska nietylko zmartwychwstała w warunkach pomyślnej konjunktury międzynarodowej, ale w bitwie — pod Warszawą w 1920 r. nie poszła na po-

ralnych.

niżające ustępstwa i na podstawie decyzji jednego człowieka wybrała drogę honoru, odnawiając tradycje Warny

1    Wiednia. W ten sposób uratowała Polska kulturę własną i europejską, stwierdzając zasadę ciągłości w dziejach naszych (-» Bitwa pod Warszawą w r. 1920, Leg jony, Piłsudski Józef).

Związek tych faktów daje satysfakcję moralności ludzkiej, obrażonej do podstaw rabunkiem dokonanym na Polsce w XVIII w. ; związek ten każe nam wierzyć w przyszłość naszą, o ile obywatel Polski służbę dla państwa będzie rozumiał jako obowiązek wobec zawsze tych samych i prostych prawd nietylko materjalnyeh i rozumowych, ale i most Zakrzewski.

Literatura : M. Dobrzyński: Dzieje Polski — 3 tomy. Encyklopedja Polska Aka-demji Umiejętności, Historja polityczna —

2    tomy. Dzieła K. Szajnochy, J. Szujskiego, T. Wojciechowskiego, K. Potkańskiego, St. Zakrzewskiego, St. Smolki, J. Dąbrowskiego, O. H a 1 e c k i e g o, A. Lewickiego, L. Kolankowskiego, A. Pawińskie-go, W. Zakrzewskiego, W. Rembowskiego, T. Korzona, W. Ko-nopczyńskiego, W. Sobieskiego, Sz. Askenazego, M. Handelsmana i innych. Wreszcie literatura o Józefie Piłsudskim.

LITERATURA POLSKA.

Określić stosunek literatury do życia narodu, który ją tworzy, to zadanie niezwykle trudne, łatwo prowadzące do rozwiązań fałszywych. Rzecz bowiem w tern, że grupa społeczna, którą nazywamy narodem, nie jest tworem jednowarstwowym, lecz mniej lub więcej wybitnie zróżnicowanym, złożonym z grup mniejszych (stanów, klas), silniejszych i słabszych, uprzywilejowanych gospodarczo lub uciskanych, rządzących i rządzonych. Granice między temi grupami w historji każdego narodu ulegają przeróżnym zmianom, raz rosną, drugi maleją,* powolny rozwój lub gwałtowne przesunięcia w strukturze społecznej sprawiają, że grupy, które przez czas jakiś były na powierzchni, znikają lub spadają pod poziom, na nim zaś pojawiają się grupy, które do-niedawna stały u spodu drabiny społecznej.

Mimo to ciągłość życia narodowego nie zostaje bynajmniej przerwana. Z chwilą, gdy te nowe warstwy przystępują do budowania kultury literackiej, odpowiadającej ich wymaganiom, prędzej czy później nawiązują one do spuścizny przodków, odrzucając z niej jedne elementy, zachowując zaś inne. Tradycja kulturalna opiera się przewrotom politycznym i socjalnym, ostaje się ona w języku, literaturze, sztuce i w tej to właśnie tradycji tkwi wiecznie żywa dusza narodu. Piastunami zaś tej tradycji stają się ludzie literacko twórczy, pisarze.

Pisarze ci, występując w środowisku literacko czynnem, (t. zn. zdolnem do wydawania pisarzy i czytelników), operują jego pojęciami, przemawiają jego językiem, wyrażają jego aspiracje, nieraz nawet — dzięki potędze swego talentu — narzucają mu aspiracje obce, które jednak środowisko to po pewnym czasie uznaje i przyjmuje jako swą własność. Związek ten występuje zawsze, nawet gdy pisarze pochodzą z warstw innych, aniżeli ta, w której działają. Gdyby w dziele literackiem nie występowały cechy środowiska, z którem twórca żyje, dzieło zawisłoby w próżni, nie znalazłoby czytelników, jego bowiem twórcy i odbiorcy zabrakłoby wspólnego języka, którym mogliby się porozumieć. Stąd pierwszym warunkiem związku literatury i życia jest odpowiednio wysoki poziom kulturalny środowiska, które wydaje pisarza.

Literatura wyrazicielką zainteresowań ściśle ograniczonego stanu.

W Polsce poziom ten ustala się bardzo późno, bo dopiero w wiekach XV i XVI. Wprawdzie już wcześniej, od końca w.. XII znamy wypadki przygodnego pojawiania się pisarzy, wprawdzie od czasów Kazimierza Wielkiego ilość tych pisarzy wzrasta, a od połowy wieku XV staje się nawet dość pokaźna, pisarze ci jednak odbijają zainteresowania duchowe i materjalne nie całej zbiorowości, lecz ściśle ograniczonego kółka nadwornego lub sfer duchownych, do których należą.

Przykładem charakterystycznym tego rodzaju stosunku są kroniki średniowieczne Kadłubka czy D ł u-g o s z a. Pierwsza, zabytek epoki rozbicia Polski średniowiecznej na dzielnice, doskonale odtwarza aspiracje do zjednoczenia małych księstw w jednolite państwo. Dzieło zaś Długosza, produkt epoki, gdy dynastyczna polityka Jagiellonów osiągnęła swój szczyt, doskonale maluje polityczne aspiracje dworu i przez nie wywołane antagonizmy między dworem a potężnym kościołem, równocześnie zaś świetnie przedstawia wzrost poczucia własnego znaczenia wśród stanu rycerskiego.

Powstanie kadry „literatów“.

Stosunki nowoczesne ustalają się w Polsce od wczesnych lat w. XVI. Mocarstwowe stanowisko Polski w ówczesnej Europie, duży aparat urzędniczy, zewnętrzny (w dyplomacji) i wewnętrzny (administracja), wymaga stworzenia dużej kadry ludzi piśmiennych (litterati), umożliwia i ułatwia wyrobienie się talentów do pióra, stwarza wreszcie popyt na pewne gatunki literackie. Od tej chwili szlachta, mieszczanie i chłopi wstępują w szeregi literatów, by w dziełach swych odtworzyć bogatą, bujną, barwną i wzorzystą po

wierzchnię życia Polski jagiellońskiej. Językiem ich jest język międzynarodowy, dworski, dyplomatyczny, łacina. Opanowanie jej przez lata trudnej i żmudnej nauki zastępuje papiery rodowe i otwiera wykształconym humani-stęm dostęp do godności, które niskie pochodzenie przed nimi zamykało. Stąd przez cały w. XVI, a więc już po przełomie, dzięki któremu łacinę wyparł język polski, pozostaje ona nadal uprzywilejowanym językiem pisarzy, pozbawionych przywileju rodowego. Chłopi i mieszczanie, Klemens z Ja-nuszkowa czy Mikołaj z Husowa, Szymonowie czy K1 o-n o w i c, piszą wyłącznie lub przeważnie po łacinie. Równocześnie ich stosunek do życia, ich „filozofja życiowa“, ich system poglądów na najważniejsze zagadnienia etyczne i filozoficzne jest taki sam, jak u pisarzy szlacheckich, Reja, Kochanowskiego i innych.

„Cnota“ w literaturze XVI w.

Stosunek ten polega na budowaniu książkowego ideału „człowieka poczciwego“, obdarzonego wszystkiemi zaletami, których wymagał kodeks etyczny czasów renesansu.

Ten kodeks etyczny (zawarty w „Dworzaninie“ Górnickiego i „Zwierciadle“ Reja) w zasadzie umieszczał szlachetną duszę w sźlachetnem ciele, szlachetne zaś ciało znaczyło urodzenie się w stanie uprzywilejowanym. Zasady te odpowiadały wpełni istotnemu rozwojowi stosunków społecznych w Polsce, a więc wysunięciu się szlachty na czoło narodu, przy równoczesnem odepchnięciu wtył stanów innych. Ideał człowieka poczciwego staje się synonimem szlachcica polskiego. Głoszeniem tego ideału zajmuje się cała literatura („Żywot“ Reja, „Pieśni“ Kochanowskiego i t. d.) ; operuje ona tak często i gę-

sto wyrazem „cnota“, że gdyby litera- umiał doskonale odtworzyć — wyrazi-turę tę uznać za odbicie życia narodo- ście świadczą o naczelnych nastrojach wego, czasy renesansu trzebaby poczy- czasów, tych nastrojach, które w lat kil-tać za okres zdecydowanego panowa- kadziesiąt później odżyją w poezji konfe-nia cnoty w życiu polskiem.

Pisarze jednak plebejskiego pocho- do literatury gawędziarskiej w. XIX. dzenia, Szymonowie, Klonowie czy Rzecz zupełnie zrozumiała, choć na Skarga, jakkolwiek sami również pierwszy rzut oka zastanawiająca, że wyraz ten wciąż mają na ustach, do- wśród fanfar zwycięskich i wśród la-strzegają na tle cnotliwego życia spo- mentów, wywołanych przez klęski, wy-łeeznego ciemne plamy, niedostrzegal- jątkowo tylko do głosu dochodzi czło-ne dla oka pisarzy szlacheckich, Reja wiek , spoglądający na wypadki wo-czy Kochanowskiego. W dziełach pisa- jenne nie ze stanowiska politycznego, rzy-mieszczan, choćby nobilitowanych lecz społecznego, czy wprost ludzkiego, (w „Kazaniach Sejmowych“ Skargi, który traktuje wojnę jako nieszczęście „Sielankach“ Szymonowica, „Worku nieuniknione, a nie sposobność do popi-Judaszowym“ Klonowica), słychać su. Tego rodzaju odosobnione głosy roz-świst ekonomskiego bata, mącący nieco legają się już podczas „potopu“ szwedz-pochwały harmonijne „wsi spokojnej, kiego (u Z b. Morsztyna), a oddźwięku ich dosłuchaćby się można również w pismach pierwszych filozofów, czy raczej myślicieli polskich, któ-Wiek następny, XVII, wprowadza rych właśnie epoka wydaje (jak A. tony, przedtem nie spotykane.    Fredro, St. H. L u b o m i r s k i

Zastępy literatów wzrastają tak dalece,- i inni), że nie brak wśród nich nawet grafomanów. W zastępach tych jednak stopniowo niknie coraz to bardziej element mieszczański, który — zwłaszcza w po- Na miejsce literatury szlachecko-ry-czątkach stulecia — wytwarza przeza- cerskiej przychodzi w XVI w., ogrom-bawną literaturę humorystyczną. Cza- nie zresztą dzięki biegowi wydarzeń sy nieustannych wojen wymagają prze- politycznych opóźniona, literatura dewszystkiem żołnierzy; ci, co prze- dworska czasów stanisławowskich, trzymali trudy wojenne i w pełni sił Jej twórcy, Krasicki, Naru-lub na starość osiedli na roli, żarnie- s zewie z, Trembecki, Zabłoć-niwszy szablę na pióro, ton nadają epo- k i, zazwyczaj dworzanie królewscy ce. Wnoszą oni do literatury kult wiel- lub magnaccy, niemal stale i bez wy-kich ludzi, znakomitych wodzów, Czar- jątku występują przeciw kulturze du-nieckich i Wiśniowieckich, przede- chowej środowiska, z którego wyszli, wszystkiem zaś Sobieskiego. Wodzowie Zapatrzeni w ideały zachodnio-europej-ci to nietylko znakomici wojownicy, skie, francuskie, wydają rodzimemu ale narzędzia Boże do gromienia wro- zacofaniu walkę w imię postępu. Stają gów, zwłaszcza najgroźniejszego, Tur- się piewcami ludzi poczciwych nowego ka. Pamiętniki Paska, prześlicz- typu, choć spokrewnionych z tworatni na „Psalmodja“ Kochowskiego, wyobraźni pisarzy renesansowych. Na wiersze Potockiego, który, choć potomkach jednak istotnie znać po-sam nie wojował, stosunki dookolne stęp. Pan Podstoli, w romansie Krasic-

derackiej i za jej pośrednictwem przejdą

wsi wesołej“.

Szablą i piórem.

nowe

Dworska literatura czasów stanisławowskich.

szukaj w tomie piątym!

Świat i życie. — IV.

gram wyzwolenia uciśnionych ludów, W ten sposób klasycy Stanisławów- w życiu społecznem zaś zniesienie nie-scy wyrażają w dziełach swych te ten- równości stanowych, zrównanie wszyst-dencje i aspiracje, które ożywiały nie- kich obywateli w prawach i obowiąz-znaczną elitę ludzi kulturalnych i któ- kach. Te demokratyczne tendencje za-re znalazły sobie pełny wyraz w artyku- barwiły wydatnie literaturę, w której łach ustawy konstytucyjnej 3-go maja. programie na zaszczytnem miejscu fi-Mimo to literaci w. XVIII, skrępowa- gurować poczyna ludowość. W roman-ni konwenansem francuskiego pocho- tyzmie polskim jednak ludowość ta dzenia i zakazami „sztuki poetyckiej“, jest dosyć powierzchowna, polega bo-wykazują więcej dobrych chęci aniżeli wiem na operowaniu ograniczoną ilo-zdolności do zrealizowania tych chęci, ścią szablonów, które — nawet wtedy, Literatura stanisławowska jest w dał- gdy wykazują pewne zabarwienie tra-szym ciągu literaturą szlachecką, prze- giczne — niezbyt odbiegają od szabło-znaczoną dla czytelnika w dworach nów, doskonale znanych z dawniejszej i dworkach wiejskich, stąd miasto poezji dworsko-sielankowej. Wystarczy i wieś, mieszczanin i chłop są w niej rzucić okiem na programową balladę tylko zagadnieniami, elementami myśli Mickiewicza („Romantyezność), z jej reformatorskiej, a nie obrazami, rezul- Jasiem i Karusią, by się o tern dowodnie tatami studjum literackiego, zdolnego przekonać. I wogóle romantyczne dzie-zapłodnić wyobraźnię pisarza. Utwory wice litewskie czy. ukraińskie, wraz takie, jak „opery“ ludowe (Kniaźni- z swymi partnerami, dziarskimi mołoj-n a „Cyganie“ czy „Krakowiacy i Gó- cami, choćby nawet kreślonymi gwał-rale“ Bogusławskiego) są wy- townem piórem chłopomana Goszczyń-jątkami, zapowiedziami zmiany stosun- skiego, posiadają niemal stale rysy kon-ków w przyszłości, — mimo to zbieg wencjonalne, książkowe. Romantycy okoliczności, który sprawił, że sztuka bowiem, idąc za głosem popularnej Bogusławskiego pojawiła się na scenie w całej Europie teorji, wedle której podczas powstania kościuszkowskiego, w ustach ludu zachowały się skarby jest wymowną wskazówką, że klimat pierwotnej, nieskażonej poezji, intere-literacki w Polsce wszedł w okres tych sują się przedewszystkiem folklorem, radykalnych zmian, które miały prze- życie zaś chłopskie w swej odrębności, kształcić do gruntu dotychczasowe sto- w pracy swej codziennej, w walce sunki polityczno-społeczne, a również z trudnemi warunkami ekonomicznemi na literaturze odbić się znamiennie.

kiego, posiada zrozumienie zagadnień skieh nazywamy okresem romantyzmu społecznych, o których człowiekowi (-> Romantyzm). Epoka ta rozpoczęła poczciwemu Reja czy Górnickiego się się z wybuchem rewolucji francuskiej, jeszcze nie śniło, interesuje się stroną a obejmuje te wszystkie prądy porewo-ekonomiczną życia miejskiego, z natu- lucyjne, które do połowy wieku XIX ry rzeczy wnika w sprawy chłopskie, kształtowały życie społeczne i politycz-czuje się członkiem narodu, a nietylko ne wszystkich krajów europejskich, przedstawicielem rodu, jak to w cza- W polityce usiłowano zrealizować prosach rejowskich bywało.

dla nich nie istnieje. Zagadnienia te pojawiają się wprawdzie w czasie krótkim w literaturze, ale niejako poza jej kulisami, scenę bowiem zajmują spra-

Początki ludowości w literaturze.

Zmiany te dokonały się w epoce, którą w dziejach literatur europej- wy inne, daleko ważniejsze, bo doty-

cząee kwestji istnienia i zagłady samego narodu.

szura ta była katechizmem nietylko dla Polaków, na niej bowiem opierała się ideolog ja tajnych kółek politycznych wśród Ukraińców, na nią powoływali się twórcy syjonizmu, ją wreszcie tuż po wojnie europejskiej orzełożono na język irlandzki. Przykład ten dowodnie wskazuje, że w dziełach romantyków polskich tendencje polityczne epoki romantycznej otrzymały najbardziej charakterystyczną postać, na jaką nie zdobyła się żadna inna literatura europejska.

Na postać tę składają się dwie formuły, które przewijają się w największych utworach romantyków polskich : pierwsza, określająca stosunek jednostki do narodu, i druga — stosunek narodu do ludzkości.

Literatura emigracyjna.

Literatura polska mianowicie, po nieszczęśliwem powstaniu listopado-wem wyrzucona poza terytorjum polskie i zmuszona do rozwoju na obcym gruncie emigracji francuskiej, zmienia radykalnie swój charakter i staje się literaturą polityczną w bardzo szcze-gólnem słowa tego znaczeniu. Arcydzieła bowiem romantyków polskich,

Mickiewicza, Słowackiego,

Pierwsza głosi całkowite oddanie się jednostki ludzkiej sprawie ogólnej, wyrzeczenie się szczęścia własnego dla dobra społeczeństwa. W dziełach najwybitniejszych poetów tego czasu przewija się galer ja bohaterów, wodzów i męczenników, Konradów, Kordjanów, Iry-djonów, Anhellich, „królów duchów“, głoszących o sobie „ja jestem milijon, bo za mili jony kocham i cierpię katusze“. Tragedja tych ludzi polega zazwyczaj na tern, że są to przeważnie typy aspołeczne, wskutek czego dochodzi między nimi a społeczeństwem, które do poziomu ich duchowo nie dorasta,

Krasińskiego, Norwida i niepospolite dzieła pisarzy innych, pomniejszych, nie służą aktualnym zagadnieniom życia bieżącego, nie zajmują się sprawami polityki bieżącej, jak to bywało dawniej, w czasach Kochanowskich i Krasickich, lecz głoszą to, co nazwaćby można filozof ją nacjonalizmu.

Formuła znowuż druga określa sto-

Chodzi tu o wspomniane poprzednio tendencje polityczne epoki romantycznej, zmierzające do wyzwolenia uciśnionych ludów, te tendencje, które znalazły najpełniejszy, choć krótkotrwały i błyskotliwy, wyraz podczas t. zw. „wiosny ludów“ (1848). Tendencje te zmierzały do podkreślenia odrębności narodów i do utrwalenia jej w formie liberalnych państw. Zabarwiły one w stopniu nieznacznym wszystkie literatury romantyczne, najpełniejszy jednak i najdoskonalszy kształt znalazły w dziełach pi- do konfliktów, w których jednostki do-sarzy polskich. Dla przykładu wskazać znają tragicznego załamania się. można wzniosłą broszurę polityczno-poetycką Mickiewicza, „Księgi Narodu sunek narodu do ludzkości, jego udział Polskiego“ i „Księgi Pielgrzymstwa Pol- w pracy, która ma doprowadzić do po-skiego“, która dla całych pokoleń na- wstania „królestwa Bożego na ziemi“, stępnych stała się rodzajem katechizmu idealnego ustroju, opartego na brater-politycznego, formułującego zasady wia- stwie wszystkich ludów, na obcowaniu ry i postępowania narodu, walczącego wolnych z wolnymi i równych z rów-o niepodległość, by zrealizować swą mi- nymi. Rzecz jasna, że w systemie sję historyczną, do której każdy naród tym zniknąć musiał naród realny, powołany jest przez Opatrzność. Bro- tęsknota bowiem za doskonałą przy-

z szeregów bezrolnych i małorolnych chłopów rekrutuje się proletarjat robotniczy.

szłością prześwietlała go w naród- jednak, dzięki temu, że literatura ta anioła, naród-mesjasza, idealny twór ju- rozwija się w kraju, że związek jej z ży-tra, niewiele mający wspólnego z po- ciem jest z natury rzeczy silniejszy, od-sępnem dzisiaj historyeznem. Nadając bija ona całe bogactwo przekształceń w ten sposób kształt artystyczny pra- i przemian społecznych i ekonomicznych, gnieniom i marzeniom jednostek naj- które w życiu polskiem zachodzą. Wy-szlachetniejszych, literatura ta stawała starczy wskazać fakty takie, jak uwła-się niesłychanie ważnym czynnikiem ży- szczenię chłopa i jego konsekwencje, cia narodowego, umożliwiała bowiem Z szeregów zubożonej z powodu nowych przetrwanie okresu niewoli, ułatwiała warunków ekonomicznych szlachty po-skupienie i przechowanie sił żywotnych, wstaje inteligencja zawodowa, niezbędnych w momencie odrodzenia.

Problemy społeczne i obyczajowe w literaturze.

wej epoki. Ideałem jego naczelnym jest

Rezultaty tych procesów dochodzą w całej pełni do głosu dopiero w dzie-Tak było na emigracji. W kraju na- łach literackich z pogranicza w. XIX tomiast, gdzie obce władze policyjne tę- i XX, w twórczości pokolenia, do któ-piły poezję emigracyjną, cenzura zaś rego należą Żeromski, Reymont, nie dopuszczała do poruszania zagad- Daniłowski, Wyspiański, B e-nień, które poezję tę ożywiały, litera- tent, Sieroszewski, Strug tura idzie innym torem, zajmuje się i dziesiątki innych. Pokolenie to nawią-problemami, które wypadki polityez- żuje do ideologji dziadów, do stan owinę odsunęły w cień, problemami spo- ska poezji emigracyjnej, jakby w bez-łecznemi i obyczajowemi, narzucanemi wiednem przeczuciu zbliżającej się no-przez dzień bieżący.

rakter społeczny.

Wypełniają one powieść, która pod dawny ideał mickiewiczowski, ideał ten piórem Kraszewskich, Korze- jednak, ukazany na tle nowego układu n i o w s k i c h i całej plejady pisarzy zjawisk społecznych, na pierwszy rzut pomniejszych rozwija się bardzo bogato oka wydaje się czemś innem, nad aspi-i przekształca w naczelny rodzaj lite- racjami narodowemi górują niekiedy racki. Kiedy po ponownem powstaniu tendencje nowe, zrodzone z przeci-r. 1863 poezja bankrutuje, powieść wła- wieństw socjalnych. W rezultacie jed-śnie obejmuje jej dziedzictwo, zachowu- nak w najwybitniejszych dziełach tej jąc równocześnie swój dawniejszy cha- epoki autorzy znajdują syntezę pozornie sprzecznych dążeń, okazuje się bo-Nic dowodniej o tern nie świadczy, wiem, że mają one cel wspólny i wspól-jak twórczość pisarzy tej miary, co ne metody jego realizacji.

Zjawisko to tern niezwyklejsze, że ra-

Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz. W dziełach ich, mocno wrośnię- dykalnie zmienia się skład osobowy pitych w grunt realny, odtwarzających sarzy, że obok ludzi rekrutujących się życie miejskie i wiejskie w obrębie no- z dawnych rodów ziemiańskich do wych grup społecznych oraz wzajemne głosu dochodzą pisarze pochodzenia stosunki tych grup, pojawiają się lu- mieszczańskiego i chłopskiego. Pochodzie, którzy bez wzniosłej pozy bohate- dzenie jednak bardzo rzadko odbija rów romantycznych kroczą ich śladem, się u nich w formie radykalizmu służą sprawie narodowej jako przemy- społecznego, niewątpliwie dlatego, że słowcy, kupcy, ziemianie. Równocześnie pisarze chłopi, przeszedłszy przez wy-

kształcenie, normalne dla inteligencji, a więc grupy społecznej, która wyrosła w ideałach dawnej kultury szlacheckiej, piszą przedewszystkiem dla tej inteligencji, a więc z konieczności posługiwać się muszą wspólnym językiem pojęciowym. O ile wnoszą oni coś nowego i odrębnego, to chyba tylko umiejętność dojrzenia stron życia, których pisarze pochodzący z innych grup społecznych podpatrzeć nie umieją.

Gdyby tak zestawić dzieła Żeromskiego i Daniłowskiego, a więc pisarzy-inte-ligentów, z dziełami Reymonta i O r k a-n a, pochodzących ze wsi, okazałoby się, że dwraj drudzy, mimo swego pochodzenia znacznie mniej radykalni w poglądach na sprawy społeczne, chłopskie czy robotnicze, są znacznie radykalniejsi jako doskonali obserwatorzy rzeczywistości nietylko wdejskiej, ale i miejskiej. Inna rzecz, że „Ziemia Obiecana“ Reymonta, straszliwy obraz stosunków w przemyśle łódzkim, choć pozbawiona gwałtownych akcentów społecznych, przez realistyczne odtworzenie warunków życia proletarjatu działa niemniej silnie, aniżeli namiętne oskarżenia krzywd społecznych w dziełach autora „Ludzi bezdomnych“.

Literatura doby powojennej.

Stosunki te pozornie tylko ulegają, zmianie w Polsce dzisiejszej, powojennej. Pisarze współcześni odziedziczyli po trzech pokoleniach przodków literackich spadek bardzo bogaty, ale w życiu bie-żącem niezbyt przydatny.

Składa się nań przeświadczenie, że pisarz powołany jest do roli wodza duchowego swego pokolenia, że ma być, by użyć popularnego wyrażenia, „wieszczem“, prorokiem, głoszącym nowe prawdy. Składnik drugi tego spadku, — to te właśnie prawdy, ujęte w gotowe formy, prawdy takie, jak prawo do wolności jednostki, stanu, narodu, jak wynikająca z niego konieczność walki z uciskiem, jak braterstwo ludów i t. d.

Z ideałów tych najgłówniejszy, ten, który ożywiał kilka pokoleń w ciągu w. XIX, walka o niepodległość polityczną, w Polsce niepodległej stracił swą aktualność. Inne ideały wystawione zostały na ciężkie próby powojennego życia europejskiego.

Pisarzom więc polskim pozostało jedno z dwojga : albo zrezygnować z roli „wieszczej“ i przekształcić się, jak to się działo i dzieje gdzie indziej, w piewców codzienności, albo stworzyć nowe ideały.

Literatura polska dotąd nie zdobyła się ani na jedno, ani na drugie.

Jedni pisarze usiłują utrzymać się na poziomie dawniejszym i zmieniają się w heroldów krzywd „klasowych“ ; inni znowuż, rezygnując z roli głosicieli dawnych ideałów, cyzelują formę artystyczną.

O dezorjentacji najwymowniej świadczy fakt, że dotąd nie posiadamy jakiegoś wielkiego dzieła, które ukazałoby te podstawowe przekształcenia, jakim życie polskie ostatnich dziesięcioleci uległo, i które dałoby obraz dzisiejszego Polaka i dzisiejszego społeczeństwa.

J. Krzyżanowski

Literatura:    I. Chrzanowski:

Historja literatury Polski niepodległej (parę wydań). B. Chlebowski: Literatura polska w. XIX (parę wydań). W. Feldman: Współczesna literatura polska (parę wydań). Dzieje literatury pięknej w Polsce, nakł. Polskiej Akademji Umiejętności, Kraków, 1934/35. Poza tern całe bogactwo prac monograficznych.

SZTUKA POLSKA. (Tabl. 15 do 24).

Najdawniejsze znane nam dzisiaj przejawy sztuki w Polsce wiążą się z epoką wczesnego średniowiecza, z dziejami duchowego podboju ziem naszych przez ideę clirystjanizmu. Skromne

i surowe kształt}' najstarszych przybytków chrześcijańskiego kultu, wznoszonych z kamienia, jak np. rotunda św. Feliksa i Adaukta na Wawelu z początków XI w., zarówno jak minjatu-ry na kartach ksiąg, z któremi przybywali do nas misjonarze, stają się pierwszymi zwiastunami kulturalno-artystycznego współżycia Polski z Zachodem. Surowy misjonarski ton religijnej żarliwości przenika również najwybitniejsze dzieło naszej plastyki wcze-sno-średniowiecznej : bogato płaskorzeźbami przyozdobione bronzowe odrzwia katedry w Gnieźnie, powstałe około 1127 roku.

Ponadto zaś zaraz na wstępie wymaga uwzględnienia fakt, iż przez kraj nasz przebiega granica pomiędzy chrześcijańskim Zachodem a Wschodem. Parę zabytków budownictwa cerkiewnego z czasówr romańskich zachowało się u nas, jako pomniki wytyczające najdalej ku Zachodowd wysuniętą granicę kulturalno-artystycznego zasięgu Bizancjum.

Czy gotyk polski był oryginalny?

Przejście od romanizmu do gotyku (-» Gotycka katedra) w Polsce dokony-nywa się w budownictwie kościelnem i klasztornem cystersów, którzy do Polski przybywali przeważnie z siedzib francuskich. Francuskiego pochodzenia były najsłynniejsze, częściowo już dziś nieistniejące, opactwa cystersów polskich w Sulejowie, Wąchocku, Koprzyw-

świątynie romańskie.

Polska stosunkowo późno przystępuje do kulturalno-artystycznego współżycia z Zachodem, dopiero bowiem w dobie

Zakony żebracze, franciszkanie i dominikanie, w świątyniach swych, powstających w XIII i początkach XIV stulecia, przechodzą następnie do formy dojrzałego już gotycyzmu, który stopniowo w ciągu XIV w. na ziemiach naszych wytwarza samoistną odmianę w kościołach t. zw. — niezbyt słusznie — szkoły krakowskiej. Do grupy tej w pierwszym rzędzie należą krakowskie świątynie Panny Marji i św. Katarzyny (II, tabl. 77, 78, 79) oraz poniekąd również katedra na Wawelu.

panowania i pełnego rozkwitu stylu nicy i Jędrzejowie, romańskiego, którego główne ogniska znajdowały się we Francji. Polska z natury rzeczy musiała szczególnie intensywnie korzystać z bogatej skarbnicy artystycznych doświadczeń krajów o starszej kulturze chrześcijańskiej.

Poza tą stołeczną grupą kościołów krakowskich wytwarza się w gotyku polskim szereg grup prowincjonalnych, niepozbawionych uroku pomimo grubego nieraz prymitywizmu.

Gotycka plastyka kamienna w Polsce przedstawia się bardzo skromnie. Rzeźby architektonicznej nie posiadamy prawie zupełnie. Sytuację ratuje jedynie

Poza romańskiemi fragmentami Wawelu (—> Waw&l) w ciągu XII stulecia powstaje szereg świątyń w tym stylu, które do dziś dnia trwają jako pomniki czasów, kiedy wznosiły się dumnie i samotnie pośród nędznych drewnianych miasteczek, rywalizując swą wspaniałością z niepozornemi zamkami i grodami książąt. Z najbardziej monumentalnych i najlepiej zachowanych kościołów romańskich wymienić możnaby kościół św.

Andrzeja w Krakowie, kościół opacki w Czerwińsku, kolegjatę w Opatowie lub w Tumie pod Łęczycą (tabl. 15, a i b).

Sztuka romańska w Polsce posiadała naogół charakter międzynarodowy, po- wspaniały szereg grobowców królewskich : dobnie jak i organizacja kościelna, któ- Władysława Łokietka, Kazimierza Wiel-rej celom w pierwszym rzędzie służyła, kiego (II, tabl. 77), Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka. W czte- nów przy katedrze (—» Wawel). Wraz rech tych znakomitych dziełach w skro- z nimi zaczyna się istny najazd wlocie zawarte są jakgdyby dzieje całej skich budowniczych i rzeźbiarzy z więk-sztuki średniowiecznej od wczesnogo- szem lub mniejszem nasileniem trwają-tyckiego jeszcze idealizmu poprzez suro- cy prawie do końca XVIII stulecia. Za wy, pełen charakteru realizm grobowca przykładem dwToru królewskiego w od-Jagiełły aż do nerwowych, dramatycz- daniu się ideałom nowej sztuki poszli nych form epoki przełomu, w którym liczni przedstawiciele kulturalnej i umy-kończy swój żywot średniowiecze. Schy- słowej elity, zczasem pociągając za sobą łek ten widoczny jest w grobowcu Ka- szerokie kręgi szlachty i mieszczaństwa, zimierza Jagiellończyka, arcydziele W i- Nieodrazu jednak renesans (—> Rene-ta Stwosza (—» Cechowa sztuka), sans) włoski zdołał wyprzeć zakorzenio-Sztuka gotycka w Polsce jest wybitnie ną w Polsce tradycję gotyku. Przez ca-mieszczańska : twórcami jej byli liczni ły w. XVI w ośrodkach kraju bardziej malarze i snycerze, zajęci przeważnie odległych od głównych centrów budowa-wykonywaniem szafiastych ołtarzy, zrze- no kościoły, zamki, dwory, kamienice szeni w miejskich organizacjach cecho- mieszczańskie lub ratusze na dawną go-wyeh. Pod względem narodowościowym tycką modłę. Stąd też włoscy przyby-w XIV wieku liczyć się należy z przodu- sze, chcąc zyskać jak najszersze zaufa-jącą w organizmach tych rolą żywio- nie polskich klientów, musieli szukać łu niemieckiego, natomiast w ciągu XV rozwiązań odrębnych, któreby godziły wieku żywioł polski osiąga zupełną nową formę z dawnemi przyzwyczaje-przewagę. W świetle dotychczasowych niami. Na tle tych dążeń wytwmrza się badań dziś już stwierdzić możemy, że typ polskiego budownictwa renesanso-na tle środkowo-europejskiej sztuki póź- wego, które, utrzymując najczęściej go-nego średniowiecza dzieła naszego ma- tycką jeszcze bryłę, łagodzi ją larstwa i snycerstwa cechowego stano- nątrz i nawewnątrz przez wprowadze-wią odrębną całość, niepozbawioną ory- nie renesansowej dekoracji. Do najbar-ginalnych pierwiastków. Blisko dwu- dziej typowych przykładów tej polskiej wiekowy, nieprzerwany rozwój malar- architektury renesansowej należą t. zw. stwa średniowiecznego w Polsce u schył- attyki t. j. przysłaniające dachy pod-ku XV i w początkach XVI stulecia wyższenia ścian frontowych, bogato pod doprowadza do powstania oryginalnych względem dekoracyjnym rozwiązane dzieł tej miary, co np. bezimiennego mi- (_» l; 1213 oraz I, tabl. 147 a), strza ołtarz Zaśnięcia Najśw. Marji Panny w Bodzentynie (tabl. 16, a).

nazew-

Również w plastyce nagrobkowej w drugiej połowie XVI w. dokonywa się niezmiernie interesujące zespolenie miejscowej tradycji z naleciałościami włoskiemi, do których dołączają się nie-Mecenasowska inicjatywa Zygmunta I kiedy pewne oddziaływania sztuki pół-zaraz na początku nowego stulecia za- nocnej, zwłaszcza niderlandzkiej ( -» Naznaczyła się sprowadzeniem całego za- derlandzka sztuka). Renesansowy typ stępu znakomitych mistrzów włoskich, nagrobka w formie architektonicznej którzy obdarzyli nas tak wspaniałemi niszy z obramieniem, przypominająeern dziełami renesąnsu, jak krużgankowy antyczny łuk triumfalny, w środkowej dziedziniec pałacu wawelskiego lub ka- swej części obejmował z zasady płytę plica z grobowcami ostatnich Jagiełło- z portretowo reprezentacyjnym wizę

Zespolenie naleciałości obcych z tradycją miejscową.

czy francuskich,

niemieckich

runkiem zmarłego w pełnej postaci. Zrazu twórcami nagrobków są wyłącznie mistrzowie włoscy. Stopniowo jednak mnoży się ich grono, a pośród twórców jedno z najwybitniejszych miejsc zajmuje Jan Michałowicz z Urzędowa, zwany nawet polskim Praksy-telesem. Jest również wiele bezimiennych dzieł plastyki nagrobkowej drugiej połowy XVI w., jak np. utwór tak wysokiej miary, jak pomnik nagrobny Spytka Jordana w królewskim kościele św. Katarzyny (tabl. 16 b).

Barok i rokoko.

Stosunkowo najpóźniej wystąpiły wpływy włoskie w dziedzinie malarstwa. Dopiero wiek XVII wraz z pierw-szemi przejawami baroku (-» Barok) za Zygmunta III wprowadza żywszy ruch na tern polu. Poczynają przybywać licznie również i malarze włoscy, pośród których jednym z pierwszych był uzdolniony przedstawiciel malarstwa weneckiego Tommaso Dolabełla. Przynosi on weneckie zamiłowanie do szerokiego sposobu malowania i bogatej, dekoracyjnej formy.

Barok za Zygmunta III i Władysława IV wyrastał na gruncie uprzednio już przygotowanym przez pierwszych pionierów renesansu włoskiego oraz tych, którzy jego założenia przystosowali do swoistych wymagań miejscowych odbiorców. Pierwszą budowlą zdecydowanie barokową na ziemiach polskich był kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, wzorowany na rzymskiej świątyni jezuitów II Gern (I, tabl. 65 a). Dzieło to zapoczątkowuje długi szereg kościołów typu jezuickiego, które powstają u nas licznie w ciągu w. XVII, murami swe-mi niejako znacząc zwycięski pochód ideałów kontrreformacji w dobie triumfującego katolicyzmu. Ale i teraz mimo niezwykle ożywionego ruchu na polu budownictwa kościelnego i pałacowego trudno mówić o sztuce polskiej w ścisłe m tego słowa znaczeniu. Mimo, iż budowle te, u nas powstające, posiadają szereg cech odrębnych w porównaniu do siostrzyc swych na zachodzie lub południu Europy, projektodawcami i wykonawcami są nadal niemal wyłącznie obcy przybysze: Włosi, Niemcy, Ni-derlandezycy, niektórzy już zresztą spolonizowani i zżyci całkowicie z Polską.

Szczytowy moment ewolucji polskiego baroku przypada na czasy Jana III Sobieskiego ; charakterystycznem przedłużeniem tego okresu jest rokoko czasów saskich. W okresie tym obraz naszej kultury artystycznej znacznie się komplikuje:    obok dotychczasowych

wpływów włoskich wchodzą w grę coraz to żywsze, pośrednie lub bezpośrednie, oddziaływania sztuki francuskiej oraz baroku połudn.-niemieckiego. A wreszcie i czynnik miejscowy polski coraz to mocniej poczyna dochodzić do głosu. Na tle takiego splotu zjawisk zrozumieć można tak bardzo charakterystyczne grupy zabytków, jak rokokowe pałace warszawskie, późny barok wileński (I, tabl. 70 b) o strzelistych wieżycach i koronkowych fasadach, w których odżywa niemalże duch płomienistego gotyku, czy wreszcie odrębny w swym wyrazie barok lwowski (I, tabl. 74 b), tworzący szereg budowli godnych porównania z najwybitniejszemi dziełami architektury włoskiej lub południowo-niemieekiej.

Bogaty i różnorodny obraz, jaki przedstawia nasza architektura pałacowa i kościelna w dobie baroku i rokoka, znajduje również swój odpowiednik w malarstwie i rzeźbie. Wiek XVIII obok szeregu działających u nas znakomitych malarzy włoskich, niderlandzkich

przynosi również szereg nazwisk polskich. W dalszym więc ciągu wiedzie swój żywot malarstwo cechowe, silnie

przywiązane dotradyeyj gotyckich (zna- architekci : Merlini i Kamse-komitym przykładem tego malarstwa jest t z e r, dekorator P1 e r s c h, rzeź-obraz Krzysztofa Bogus ze w- biarz Le Brun oraz szczególnie za-s k i e g o „Św. Marcin“ w katedrze po- służony malarz, niestrudzony doradca znańskiej (tabl. 17, a). Mamy jednak i dyrektor artystycznych poczynań kró-również malarzy takich, jak Jan Ale- lewskich, Marcello Bacciarelli. ksander Tretko (tabl. 17, b), Mecenasowska inicjatywa Stanisława Trieiusem z łacińska zwany lub Augusta zataczała jednak o wiele je-Jerzy Eleuter Szymonowie z- szeze szersze kręgi, wchodziły do niej bo-Siemiginowski, którzy wędrują wiem nietylko wszelkie dziedziny sztuki, do najwybitniejszych ośrodków sztuki ale i różne gałęzie przemysłu artystycz-niderlandzkiej lub włoskiej, by tam nego, jak np. tkactwo, ceramika, meblar-u źródła zdobywać wiedzę. W XVIII stwo. stuleciu, jako malarz religijny, wykształcony na najlepszych wzorach rzymskich, zasłynął Szymon Czechowicz.

Klasycyzm warszawski.

W okresie niewoli dla sztuki polskiej nadchodzą złe czasy. Traci ona swe dotychczasowe oparcie o dwór królewski, a jednak mimo to nie upada dzięki racjonalnym podwalinom, które pod dal-

Ugruntowanie podstaw polskiej sztuki narodowej.

Dopiero jednak czasom i działalności szy jej rozwój położyła działalność Sta-Stanisława Augusta Poniatowskiego nisława Augusta. Atmosferze artystycz-przypada wielka rola stworzenia i ugrun- nej dworu stanisławowskiego zawdzię-towania podstaw polskiej sztuki naro- czali swe wykształcenie główni archi-dowej. Po raz pierwszy stworzono wte- tekci, jak Stanisław Zawadzki, dy wr Polsce podwaliny szkolnictwa ar- J a k ó b Kubicki czy Piotr A i-tystycznego, wspaniale również zapo- g n e r, którzy w latach trzydziestych ezątkowano artystyczne zbiory w kró- XIX w. tworzyli klasycyzm warszawski lewskiej galerji, gabinecie rycin i zbio- doby Królestwva Kongresowego. Był on rze odlewówr gipsowych, które stały się nieco późniejszym, acz niewątpliwie bo-podstawą nauczania przyszłych twór- gatszym, odpowiednikiem klasycyzmu ców. Król posiadał wyjątkową wprost wileńskiego, związanego w pierwszym umiejętność oddziaływania na swych ar- rzędzie z działalnością W a w r z y ń c a tystów, szczęśliwego podsuwania im po- Gucewieza (tabl. 19, a). W malar-mysłów, co wr rezultacie stworzyło tę jed- stwie łącznik pomiędzy epoką Stani-nolitą, pełną wykwintu i subtelności od- sława Augusta a klasycyzmem czasówr mianę klasycyzmu (-* Klasycyzm) w ar- późniejszych stanowi twórczość Ant o-chitekturze warszawskiej, która, nosi niego Smuglewicza. nazwę stylu Stanisława Augusta. Jego Ze szkoły stanisławowskiej wyszli pomnikami są wnętrza zamkowTe w War- rówmież najwybitniejsi malarze polscy szawie oraz pałac Łazienkowski (tabl. pierwszych dziesiątków XIX stulecia. 19, b, i II, tabl. 152). Chcąc tworzyć Pośród wychowanków „malami“ Bac-podstawy sztuki narodowej, nie mógł ciarellego wyróżniał się K. W o j n i a-jednak król odrazu oprzeć się na siłach k o w s k i, umiarkowany klasycysta miejscowych — trzeba je było dopiero i twórca portretów, pełnych charakte-wykształcić. Z niezwykłą umiejętnością ru. Osobna karta w dziejach poczynają-dobrał on sobie zespół najbliższych cej się teraz polskiej sztuki narodowej współpracowników, do których należeli przypada w udziale uczniom innego

znakomitego malarza doby stanisławowskiej, Francuza Jana Piotra N o r-blina, który ukazał nam uroki malarskie francuskiego rokoka, ale jednocześnie uczył w błyskawicznych szkicach i jędrnych, pełnych charakteru notatkach rysunkowych lub malarskich bystrej obserwacji otoczenia i utrwalania wrażeń, dostarczanych przez bujne życie Polski ówczesnej. Nauki mistrza rozwinął świetny karykaturzysta i obserwator życia, Aleksander Orłowski. Z grona uczniów Norblina wyszedł również wielki rysownik i grafik Michał Płoński. Zapoczątkowują oni linję polskiego malarstwa realistycznego, krajobrazu i scen rodzajowych z życia ludu; szereg najdoskonalszych osiągnięć malarstwa polskiego w drugiej połowie XIX w. idzie po linji przez nich wskazanej.

Rozkwit malarstwa.

Malarstwo warszawskie w dobie Królestwa Kongresowego najmocniej reprezentował twórca szeregu poważnych kompozycyj w duchu klasycyzmu oraz niepospolity, na najlepszych wzorach francuskich wykształcony mistrz portretu, Antoni Brodowski (tabl. 20, a). Spokojna, harmonijna, pełna klasycznego umiaru sztuka tego artysty przy najdoskonalszych zaletach formy malarskiej wieje jednakże pewnym chłodem. W porównaniu do niej skrajnem przeciwieństwem było pełne romantycznej brawury i temperamentu malarstwo Piotra Michałowskiego (tabl. 20, b). W szeregu wspaniałych błyskawicznych szkiców olejnych rzucał on pomysły kompozycyj historycznych, uwieczniał wizje legendy napoleońskiej, tworzył pełne charakteru głowy oraz typy ludowe i ze szczególnem zamiłowaniem odtwarzał konie.

Około połowy XIX w. mimo najbardziej niepomyślnych warunków całokształt malarstwa polskiego przedstawiał się w sposób niezwykle urozmaicony i bogaty. Główną uwagę skupić należy w tym okresie przedewszystkiem na twórczości trzech szczególnie wybitnych artystów. Każdy z nich przedstawia z gruntu odmienną indywidualność. Warszawianin Józef Simmler reprezentuje malarstwo historyczne o wielkiej kulturze, pierwszorzędnych zaletach formalnych ; o wiele mocniejszy jest on jednak w dziedzinie portretu, owianego romantycznym sentymentalizmem. Podobny zakres tematów ujmuje spokojna i klasyczna twórczość H e n-ryka Rodakowskiego (tabl. 21, a), ale z podkreśleniem zupełnie odmiennych artystycznych walorów. Wielką popularnością cieszył się niezwykle utalentowany, acz niemal samouk, Juljusz Kossak, mistrzowski odtwórca konia oraz scen z życia wojskowego, polowań, sejmików, zajazdów i t. d.

Plastyka przejmuje berło przewodnictwa duchowego życia narodu.

W dziełach tych trzech wybitnych artystów brak jednak jakiejś nuty głębszej, któraby świadczyła o żywszym udziale ich sztuki w ówczesnem tragicz-nem życiu narodu. Dopiero nawskróś romantyczna, żarem patrjotycznego uczucia przesycona twórczość Artura Grottgera zdobyła się na głęboki ton tragizmu w odzwierciedleniu wypadków i uczuć, związanych z losami powstania styczniowego. Powstanie styczniowe dało impuls artyście do słynnych cyklów rysowniczych „Polonia“, Li-thuania“, „Wojna“. W przeciwieństwie do lirycznej miękkości Grottgera rówieśnik jego Jan Matejko zarysowuje się jak postać tytana. Wraz z nim plastyka polska przejmuje w swe ręce berło przewodnictwa duchowego życia narodu, które dotychczas było udziałem

kierunku. Polski pejzaż realistyczny najpotężniej wypowiedział się jednak w twórczości Józefa Chełmońskiego (I, tabl. 118). Umiał on wyczuć wszelkie uroki i tajemnice naszego nieba, umiał wydobyć surową poezję ziemi i zobrazować swobodne bytowanie zwierząt oraz życie i trud chłopa polskiego, najmocniej z tą ziemią związanego.

romantycznej poezji trzech wieszczów. W szeregu ogromnych płócien, ilustrujących najwspanialsze dnie chwały orężnej i triumfów duchowych dawnej Polski, stwarza Matejko swą gigantyczną koncepcję malarstwa historycznego. Sztuka jego, jakkolwiek w niejednym szczególe nawiązywała do pokrewnych osiągnięć w malarstwie francuskiem czy niemieckiem, w istocie jednak była nawrskróś oryginalną i nieskazitelnie polską wypowiedzią genjalnego talentu. Każdemu ze swych dzieł, takich jak ,,Kazanie Skargi“, „Rejtan“, „Unja Lubelska“, „Batory pod Pskowem“, „Hołd Pruski“, „Stańczyk“ (tabl. 21, b) stawiał Matejko określone zadanie społeczne lub narodowe do spełnienia. Twórczość Matejki rozsławia imię polskie po świecie, porywra za sobą całe szeregi młodych malarzy, ale jednocześnie wyciska swe zabójcze niekiedy piętno na całem niemal malarstwie naszem ostatniej ćwierci XIX stulecia. Wielu artystów prowadzi ona na manowce, gdy pozbawieni tego daru wizji wewnętrznej czasów minionych, który w najwyższym stopniu posiadał Matejko, usiłują tworzyć malarstwo historyczne, a gubią się tylko wr chaosie po-powierzchownym szczegółów.

Reakcja przeciw nadmiernemu przerostowi malarstwa historycznego występuje stosunkowo dość wcześnie. Zwiastunami jej są pierwsi realistyczni malarze pejzażu i ludu polskiego, jak Józef Szermentowski i przedewszyst-kiem Aleksander Kotsis. Szczególnie w środowisku warszawskiem w tych latach pogłębia się prąd realistyczny, który znalazł wielu zwolenników śród uczniów Wojciecha Gersona, ai sam Gerson w swych zakopiańskich pejzażach o szerokiem, swo-bodnem odczuciu przestrzeni, powietrza i światła, stawał się również do pewnego stopnia przedstawicielem tego

Impresjoniści.

Wielki rówieśnik Chełmońskiego Aleksander Gierymski (tabl. 22 i II, tabl. 118, a) w swym odosobnionym artystycznym wysiłku wprowadza do sztuki polskiej nowy odcień, w dziełach swych poszukując najśmielszych rozwiązań koloru i światła, które prowadzą ku założeniom pokrewnym francuskiemu impresjonizmowi (—» Impresjonizm). Twórczość Gierymskiego utorowała drogę polskiemu impresjonizmowi, nie doczekała się jednak* pełnego zrozumienia ze strony społeczeństwa.

Impresjonizm przybył do Polski ujęty w programowo rewolucyjnej formie u schyłku XIX w. w obrazach Wł. Pod-kowińskiego i J. Pankiewicza (II, tabl. 117 b). Równocześnie jednak rozwijał się on w sposób organiczny bezpośrednio z malarstwa realistycznego. Najwybitniejsi przedstawiciele naszego impresjonizmu skupili się w utworzonem w 1897 r. w Krakowie stowarzyszeniu „Sztuka“. Twórcą, przodownikiem całego kierunku w polskiem malarstwie pejzażowem tych czasów staje się Jan Stanisławski (II, tabl. 116, a) autor niezliczonych arcydzieł: małych, od jednego rzutu malowanych pejzaży. Polski pejzaż impresjonistyczny jednocześnie rozwijają Ju-ljan Fałat, (II, tabl. 117 a) i Leon Wyczółkowski (II, tabl. 117 b). Na polu malarstwa portretowego u schyłku XIX stulecia wyróżnia się realistyczny rodzaj Stanisława

dotrzymywaniu

przy

kroku prądom europejskim. On też na-równi z Józefem Mehofferem

Lentza oraz typowo impresjonistyczne malarstwo Olgi Boznańskiej, ukazującej swe modele o zatartych konturach jakby za mgłą, jak również malarstwo Konrada Krzyżanowskiego (II, tabl. 119 a), który poszukuje duchowego wyrazu w śmiałych syntetycznych zestawieniach.

Odrodzenie romantyzmu.

Początek XX w⁷, w⁷ sztuce europejskiej przynosi powszechną reakcję przeciw wszelkim postaciom naturalizmu (—> Naturalizm). Zrywa się jakaś gwałtowna tęsknota do nowych form stylowych. W Polsce jednym z pierwszych zwiastunów nowego romantyzmu staje się J a-eek Malczewski (tabl. 23), którego malarstwu symboliczne i nastrojowe rozwija dalej matejkowską koncepcję sztuki jako narodowego posłannictwa. Malczewski w szeregu swych wielkich obrazów przedstawił losy wygnańców sy-birskich oraz tworzył kompozycje o na-rodowo-symbolicznej treści, jak „Melan-cholja“ lub „Błędne koło“. Drugi znakomity uczeń Matejki, Stanisław W y s p i a ń s k i (tabl. 24, a i II, tabl. 118, b), obejmuje twórczością swą nietylko malarstwo, lecz stwarza własną koncepcję nowego stylu, która jednolitym duchem ogarnia wszystkie dziedziny plastyki, a bodajże najpełniej wypowiada się w tej formie dzieła zespołowego, jaką stanowi teatr. Jednocześnie stał się Wyspiański wielkim reformatorem sztuki dekoracyjnej. On pierwszy wskazał drogę do budowy samodzielnego stylu narodowego w oparciu o tradycję historyczną i współczesną sztukę ludową równoczesnem wskrzesza szlachetną sztukę witrażową w nawiązaniu do tradycyj średniowiecza.

Kierunki najnowsze.

W latach wielkiej wojny ujawniona już na początku XX stulecia reakcja przeciw realizmowi (-» Realizm) znacznie się pogłębia i zaostrza. Szereg znakomitych artystów opuszcza dotychczasowa szranki impresjonizmu, przechodząc ku założeniom nowej formy dekoracyjnej lub też zwracając baczniejszą uwagę na zaniedbywane w ciągu ostatnich dziesiątków lat zagadnienia rysunku i kompozycji oraz wewnętrznej ar-chitektoniki obrazu. Liczna grupa t. zw. formistów, utwrorzona w r. 1917 w Krakowie, reprezentowała na naszym gruncie polską odmianę rewolucyjnych haseł francuskiego kubizmu, włoskiego futuryzmu i niemieckiego ekspresjonizmu ( -> Ekspresjonizm). Modernistycznym tendencjom, acz w formie bardzo umiarkowanej, służyła również grupa „Rytmu“, mająca swą siedzibę wT Warszawce. Z chaosu różnych i sprzecznych pomiędzj⁷ sobą dążności stopniowo poczyna się wyłaniać oblicze sztuki polskiej XX stulecia. Ma ona wielką przyszłość przed sobą wT oparciu o bogaty dorobek dotychczasowy nietylko w dziedzinie malarstwa. Szeregiem oryginalnych osiągnięć poszczycić się może polska grafika współczesna, zwłaszcza w dziedzinie drzeworytu, który, dzięki nawiązaniu do doskonałych tradycyj sztuki ludowej, wykazał niezwykłą siłę i samoistność wyrazu. Rzeźba polska, która w ciągu XIX stulecia przeżywała szczególnie niepomyślne koleje, podniosła się również z początkiem XX stulecia o całą skalę w dziełach Ksawerego Dunikowskiego i Edwarda W i 11 i g a.

Rozkwit architektury w Polsce odrodzonej.

Sztuka dekoracyjna w dziedzinie tkactwa, ceramiki, meblarstwa tak samo wykazuje znaczne ożywienie, zdobywając dzięki swemu poziomowi i świeżości

pomysłów znaczne uznanie w kraju i po- historyczny dorobek naszej kultury muza jego granicami. I wreszcie najpoważ- zycznej, drugi jest przedewszystkiem niejszą podstawę do marzeń o wielkiej skarbem naszego folkloru i ogólnej kul-przyszłości polskiej sztuki współczesnej tury duchowej narodu, stwarza ożywiony ruch i rozkwit, jaki obserwować możemy na polu architektury. W okresie powojennym w odrodzo-nem państwie polskiem stanęły przed nią artystycznej, przekonywamy się, że za trudne zadania (—» Dom, Mieszkanie), czasów dawnej Rzeczypospolitej podążała Z trudnych tych zadań architektura na- ₀na śladem wzorów zachodnich, że nasza w wielu wypadkach wywiązuje się Wet w dziełach najwybitniejszych swych twórczo i oryginalnie, a narastanie wiel- mistrzów wyrażała się przyjętemi po-kich idej życia zbiorowego, które sta- wszechnie sposobami i środkami, da-wiać będą naszym artystom coraz to jąc — zależnie od momentu czasowe-podnioślejsze zadania, przyczynić się go — przewagę wpływom tej czy innej winno do ostatecznego spełnienia uprą- „szkoły“ zachodnio-europejskiej : nider-gnionej wizji narodowego stylu polskie- landzkiej, francuskiej, włoskiej, niego, któryby w jedność nierozerwalną mieckiej. Dopiero pod koniec w. XVIII połączył architekturę, rzeźbę, malarstwo zaczynają kiełkować w artystycznej mu-i przemysł artystyczny.

Narodowy styl muzyczny.

Rozpatrując dzieje polskiej muzyki

J. Starzyński. Zyce polskiej pierwiastki rodzimego stylu, które w w. XIX dochodzą do peł-

Posiadamy dwa szkicowe zarysy całokształtu dziejów sztuki polskiej: jeden nego rozkwitu w dziełach Chopina i Mo-z nich — to dzieło zbiorowe Sz. D e 111 o f- niuszki. Odtąd już, mimo zmiennych f a, Wł. Tatarkiewicza, M. W a 1 i c- i coraz to nowych prądów muzyki ob-kiego, St. Zahorskiej p. t. „Sztuka eej, które dość wyraźnem echem odzy-Polska“ w wydawnictwie „Wiedza o Pol- wają się w muzyce polskiej, nie traci sce“ drugi to praca M. V a 1 i c kiego ona kierunku narodowego, wyrażające-l J. Starzyńskiego p. t. „Dzieje sztuki polskiej“, wydana jako uzupełnienie polskiego przekładu R. Ilamanna: „Hi-storja sztuki (Warszawa 1935).

MUZYKA POLSKA.

go się w odrębnym stylu polskim najwybitniejszych jej twórców. Styl ten nie jest stały, niezmienny. Ulega przeobrażeniom w związku z ogólnemi prądami kulturalnemi i artystycznemi kierunkami muzycznemi. Inny zatem jest W dwojakiem znaczeniu mówić mo- on u Chopina, inny u Moniuszki. Inny żerny o muzyce polskiej, określając tą u kompozytorów epoki pomoniuszkow-nazwą bądź wszelką muzykę przez Po- skrej (np. Żeleński, Noskowski, Gall, Nie-laków stworzoną, bądź taką tylko mu- wiadomski, Paderewski), inny na przeło-zykę, która posiada swoiste cechy poi- mie XIX i XX w. (np. Karkowicz), in-skie, odróżniające ją od muzyk innych ny wreszcie w Polsce dzisiejszej (np. narodów. Wyodrębniamy w ten sposób Szymanowski, Maklakiewicz, Kondrac-dwa zakresy muzyki naszej. Pierwszy ki), Ale bez względu na te różnice, od-z nich zacieśniamy zwykle do muz y- rębny narodowy charakter mu-ki artystycznej, będącej dzic- zyki jest obok jej wysokich walorów arty-łem kompozytorów polskich. Drugi ro- stycznych drugim, koniecznym warun-zumiemy głównie jako muzykę lu- kiem, rozstrzygającym o nieprzemijają-d o w ą z mniejszym udziałem muzyki cych wartościach sztuki muzycznej w kul-artystycznej. Pierwszy stanowi zatem turze duchowej narodu i ludzkości.

Muzyka ludowa.

Glebą rodzimą artystycznej muzyki narodu jest jego muzyka ludowa. W niej bowiem wyraża się naród właściwym sobie językiem. Polska muzyka ludowa posiada swToje własne formy, odrębne melodje, swoiste rytmy i harmonje. Posługuje się również własnemi instrumentami. Najłatwiej dającą się wyróżnić odrębność jej stanowią ludowe tańce polskie, jak mazur, kujawiak, oberek, krakowiak, taniec polski albo chodzony, i ich odmiany. Odrębności rytmiczne związane są z temi właśnie rodzajami tanecznemi. Odrębności melodji pozostają w ścisłej zależności od polskich gam ludowych (-» Muzyka).

Dzieje muzyki polskiej.

Najdawniejsze zabytki muzyki religijnej.

Artystyczna twórczość muzyczna polska w najdawniejszych czasach naszej historycznej przeszłości związana była z kościołem. Najstarsze przeto zabytki muzyki polskiej są dziełami muzyki religijnej : liturgicznej i pozaliturgicznej. Właściwym śpiewem liturgicznym jest chorał. Do niego zbliżone są charakterem najstarsze zabytki jednogłosowej pieśni religijnej łacińskiej w Polsce. Są to t. z w. historje o życiu świętych polskich, przedewszystkiem św. Wojciecha i św. Stanisława, zachowane w odpisach z XIII w. Z tego samego wieku pochodzi również hymn do św. Stanisława : „Gaudę mater Polonia“. Na przełomie XIII i XIV w. powstała najstarsza polska pieśń religijna : „Bogurodzica“. W XIV w. śpiewane już były polskie pieśni wielkanocne, w XV wieku zaś także wiele innych pieśni religijnych, zwłaszcza ku czci Matki Boskiej. Wszystkie te pieśni posiadają charakter podobny do analogicznych utworów muzycznych innych narodów Europy.

Najważniejsi kompozytorzy polscy .XV i XVI wieku.

Z pierwszej połowy XV w. zachowały się kompozycje Mikołaja z Radomia. Jest on najstarszym ze znanych nam imiennie kompozytorów polskich, a utwory jego : dwu- i trzy-głosowe części mszalne (Credo, Gloria) pozwalają na stwierdzenie, że Polska Jagiellonów znała dobrze techniczne środki muzyczne, stworzone przez niderlandzkich, francuskich i włoskich mistrzów średniowiecza, i że jej kultura muzyczna nie ustępowała niczem Zachodowi. Ale trudno byłoby znaleźć tu jakieś cechy odrębne polskie. Nasza twórczość muzyczna owych czasów aż zbyt niewolniczo postępowała śladem wzorów zachodnich.

Dla w. XVI niezmiernie ważnym zabytkiem są dwa rękopiśmienne zbiory kompozycyj, zapisanych notacją tabula-turową (—> Muzyka), a to: Tabulatura Jana z Lublina (1540) i Tabulatura Klasztoru św. Ducha w Krakowie (1548). Znajdujemy w nich m. i. kompozycje Mikołaja z Krakowa i Mikołaja z Chrzanowa, a także poznajemy dzięki nim pierwsze zabytki muzyki świeckiej : polskie tańce i pieśni taneczne, których ilość przed r. 1600 jest naogół bardzo niewielka. Twórczość muzyczna bowiem związana była i wówczas jeszcze tak silnie z re-ligją i kościołem, że nietylko wymienieni kompozytorzy, lecz także cały szereg innych, jak : Krzysztof Borek, Wacław z Szamotuł, Marcin Leopolita, Mikołaj Gomółka, Tomasz Szadek — pozostawili prze-dewszystkiem dzieła religijne takie, jak: msze, motety (t. j. polifoniczne utwory wokalne z tekstem religijnym, zwykle zaczerpniętym z psalmów (-> Harmo-nja), dalej opracowania chorału, a także pieśni kościelne. Do pieśni zaliczyć należy również słynne Psalmy Mikołaja Gomółki, wydane drukiem w r. 1580.

bitne talenty twórcze, posiadają szczególne znaczenie w muzyce naszej. Coraz wyraźniej bowiem zaznacza się w ich

Zarówno zabytki wcześniejsze, jak m i e ń s k i, autor pierwszej opery pol-i muzyka polska XVI w. mają charakter skiej „Nędza uszczęśliwiona“, wystawio-kosmopolityczny lub wykazują zależ- nej w r. 1778, Jan S t e f a n i, kompo-ność od wpływów obcych, zwłaszcza nie- zytor muzyki do „Krakowiaków i Gó-mieckich i włoskich. Jedynie we wspo- rali“ Bogusławskiego, a także Michał mnianych utworach świeckich Tabula- Kleofas Ogiński, znany autor polo-tury Jana z Lublina dosłuchać się moż- nezów fortepianowych. Kompozytorzy na pierwiastków rytmicznych i melo- ci, choć nie przedstawiają się jako wy-dycznych ludowej muzyki polskiej.

Wiek XVII i XVIII.

Wiek XIX do Chopina i Moniuszki.

W pierwszych dziesiątkach w. XIX najsilniejszą uwagę skupia na sobie postać Józefa Elsnera, kompozytora niezwykle płodnego i wszechstronnego. Nieśmiertelnem stało się jego imię jako nauczyciela Chopina. Obok Elsnera drugą wybitną postacią tego okresu jest Karol Kurpiński. Poważne stanowisko, nietylko w polskiej, lecz w światowej muzyce, zajmuje Karol Józef L i-piński, znakomity skrzypek-wirtuoz, którego kompozycje posiadają wysoką wartość artystyczną.

Dzieła wszystkich tych kompozytorów tworzą tło naogół kosmopolityczne, tu i ówdzie tylko przetykane pierwiastkami polskiemi, tem bardziej więc odbija na niem twórczość Fryderyka Chopina (-> Chopin), kompozytora nawskroś narodowego, a równocześnie dzięki ge-njuszowi swemu — jednego z przodujących twórców muzycznych całego świata.

Wiek XVII to okres najbujniejszej dziełach dążność do stworzenia odrębne-twórczości w naszej przeszłości muzycz- go stylu narodowego, nej. Najwybitniejszymi twórcami tego wieku byli : Mikołaj Zieleński,

Adam Jarzębski, Marcin Miel-czewski, Bartłomiej Pękiel, Jacek Różycki i cały szereg innych kompozytorów, których liczba obejmuje kilkadziesiąt nazwisk. I po nich również pozostały najdoskonalsze dzieła w muzyce religijnej. Ale są one już wyrazem tych przemian, jakie w europejskiej muzyce artystycznej dokonały się około r. 1600. Miejsce kunsztownej polifonji wokalnej poprzedniego wieku (-» Harmonja, Muzyka) zajęła w nich monodja harmoniczna i instrumenta-lizm, a obok form dawnych : mszy i motetu, rozwijają się nowe, zwłaszcza koncert kościelny i kantata.

Wyrazem dążeń narodowych jest również twórczość Feliksa Dobrzyńskiego. Nie może on jednak równać

Rozkwit życia muzycznego w Polsce — w w. XVI związany z kapelą królewską w Krakowie, a w w. XVII z kapelą królewską w Warszawie — w w. XVIII, w czasach Sasów i Stanisława Augusta, traci na sile. Wśród licznych mimo to twórców tego wieku wysuwają się na czoło: Grzegorz Gerwazy Gorezycki, mistrz muzyki kościelnej w klasycznym stylu polifonji    #    .

wokalnej XVI w., i Stanisław Sylwester ze Stanisławem M o n i u s z k ą, dru-Szarzyński, przedstawiciel świec-    obok Chopina przedstawicielem na-

kich prądów w muzyce kościelnej. Po- rodowego stylu w muzyce polskiej. Mu-czesne miejsce zajmują w muzyce świec- zyka dramatyczna i artystyczna pieśń kiej : Antoni M i 1 w i d, twórca pierw- solowa polska zawdzięczają Moniuszce szych symfonij polskich, Maciej K a- stanowisko równorzędne z dziełami mi-

strzów europejskich. Opery Moniuszki : „Halka“, „Straszny Dwór“, „Hrabina“, „Verbum nobile“, „Flis“ ; — uwertura „Bajka“, „Śpiewnik domowy“, zawierający zgórą dwieście pieśni (wr tern ballady do słów Mickiewicza), kantaty, wreszcie muzyka religijna (msze i pieśni kościelne) stanowią niezniszczalny a jeden z najcenniejszych skarbów kultury duchowej narodu.

Współcześnie z Moniuszką żył i tworzył Henryk W i e n i a w s k i, skrzy-pek-wirtuoz światowej sławy i kompozytor dzieł głównie skrzypcowych, które dla literatury tego instrumentu mają znaczenie niemal takie, jak dzieła Chopina dla literatury fortepianowej.

Ostatnie dziesiątki wieku XIX.

Nową epokę w dziejach müzyki polskiej w. XIX oznacza twórczość Władysława Żeleńskiego. Wszechstronny muzyk, wychowany na wzorach muzyki klasycznej, pełen uwielbienia dla romantyzmu, bogatą swą twórczością prowadził muzykę polską naprzód drogami Chopina i Moniuszki, przyczyniając się wdelce do umocnienia jej narodowego stylu. Zygmunt Noskowski, podobnie jak Żeleński, posiada wielkie znaczenie dla rozwoju naszej muzyki kameralnej i symfonicznej. I on również dążył do podkreślenia w swej muzyce pierwiastków narodowych. W tej samej epoce tworzyli m. i. : Henryk J a-recki, Juljusz Zarębski, kompozytor o charakterze wyraźnie narodowym i wysokich wartościach artystycznych, Mieczysław Sołtys, Ignacy Jan Paderewski, największy pianista świata ostatnich lat pięćdziesięciu i kompozytor dzieł symfonicznych, fortepianowych, pieśni i opery „Manru“. W jego dziełach także pierwiastek narodowy jest bardzo wyraźny, podobnie jak w dziełach największych twórców naszej pieśni solowej i chóralnej : Jana

Galla, Stanisława Niewiadomskiego i Piotra M a s z y ń s k i e g o.

Felicjan S z o p s k i, Roman S tatko wr s k i, Henryk Melcer, Franciszek Brzeziński, Henryk O p i e ń-s k i, Emil M łynarsk i, Witold M a-liszewski, Feliks Nowowiejski, Tadeusz Joteyko — oto szereg (choć niezupełny) wybitnych kompozytorów, których twórczość wypełnia schyłek XIX i początek XX w., u żyjących jeszcze sięgając chwili współczesnej. Wszyscy ci kompozytorzy, władając temi środkami, jakie stworzył Ryszard Wagner i jego duchowi następcy w muzyce europejskiej, wytrwale budowali i budują dziełami swemi gmach nowoczesnej muzyki polskiej.

Od „Młodej Polski“ do cłrwili obecnej.

Na przełomie XIX i XX w. zabłysnął talent Mieczysława Karłowicza, jednego z największych muzyków polskich, twórcy pieśni, dzieł kameralnych i symfonicznych („Powracające fale“, „Stanisław i Anna Oświęcimowie“, „Odwieczne pieśni“, „Smutna opowieść“, „Epizod na maskaradzie“, „Rapsodja litewska“ i i.). Zasługą jego jest podniesienie polskiej muzyki symfonicznej na wyżyny sztuki Zachodu. Współdziałała w tern generacja muzyków polskich, których zwykło się łączyć w grupę t. zw. „Młodej Polski“ w muzyce, a to : Grzegorz Fitelberg, Apolinary S z e 1 u t o, Ludomir R ó-ż y c k i i Karol Szymanowski, najwybitniejszy ze współczesnych muzyków polskich, torujący nowe drogi sztuce i zajmujący w muzyce światowej stanowisko równorzędne obok najznakomitszych jej mistrzów. Dzieła Różyckiego i Szymanowskiego posiadają różny u każdego, lecz własny, odrębny, polski styl muzyczny. Pomnażają one nie-tylko polską sztukę nieprzemijają-cemi wartościami, lecz należą również

do ogólnej kultury artystycznej całego Jachimeeki świata.

Już przed wojną światową i w la- ^    74—75, 82—83), Warszawa. —

tach zawieruchy wojennej dali si« po- Tamże szczegółowa bibljografja prac odno-znać kompozytorzy : Adam Wieniaw- “Weh do P®sz™golnych epok i kom-ski, Eugenjusz Morawski, Bole- Ę₆“°^uzyki pout^j, pióra A. Chy-sław W allek-W alewski, Stani- bińskiego, Z. Jachimeckiego, H. sławKazuro, Piotr Rytel, Łucjan Opieńskiego, J. Reissa, H. Fei-Kamieński, Czesław Marek, Ta- chta, M. Szczepańskiej i w. i. deusz Jarecki, Adam Sołtys, zawarte są w czasopismach : „Kwartalnik Witold Pr i eman, Ludomir Michał Muzyczny“, Warszawa, „Przegląd Muzycz-Rogowski i wielu innych. Większość ny*‘> Warszawa i Poznań, „Muzyka“, War-z nich w chwili obecnej okazuje oży- szawa, „Muzyka Polska“ i t. d. Reiss

wioną działalność twórczą, coraz to no- JT':    h Warszawa 1931.

.j . x .    . .    i•,    Jachimeeki Z.: Stanisław Moniuszko,

wemi dziełami pomnażając naszą litera- KraMw 1921. Opieński H.: Stanisław

turę muzyczną. Obok nich cały szereg Moniuszko, Lwów-Poznań 1924. Niewia-młodszych szuka nowych dróg dla pol- domski S.: Stanisław Moniuszko, War-skiej muzyki artystycznej. Do nich na- szawa 1928. Opieński H.: Ignacy Jan leżą : Kazimierz Sikorski, Jerzy L e- Paderewski, Warszawa 1928. S z o p s k i fe 1 d, Jerzy Fitelberg, Aleksander F.: Władysław Żeleński, Warszawa 1928. T a n s m a n, Jan Adam Maklakie- Chybiński A. : Mieczysław Karłowicz wicz, Michał Kondracki, Piotr (»Muzyka Polska“), Warszawa 1934. Ja-Perkowski, Tadeusz Szeligów- °hec.k' ZJ-. Karo1 Szymanowski,

s k i, Bolesław W o y t o w i c z, Roman domir Różycki> Warszawa 1928. Palester, Tadeusz Kassern — i inni, coraz liczniejsi. Przyjmując środki „nowej muzyki“ Zachodu, najmłodsi ci kompozytorzy w najlepszych NARODOWEJ, swych dziełach wyrażają wysokie war-

Z. : Muzyka polska. („Polska, jej dzieje i kultura“, z. 23—24,

Bardzo liczne rozprawy do

POLSKA W KULTURZE MIÇDZY-

Po przedstawieniu poszczególnych tosci artystyczne na swój własny, poi- pierwiastków i czynników rzeczy wisto-ski sposób, kształtując nowy polski gei polskiej wypada na zakończenie za-styl muzyczny.

B. Wójcik-Keuprulian. stanowić się nad tem, jak przedstawia się duchowy wysiłek Polski na tle kul-Ważniejsza literatura. Opieński H.: tury europejskiej i jaki mu w niej Polski styl muzyczny. (Monografja zbioro- przypada udział, wa „Muzyka polska“), Warszawa 1927.

Wójcik-Keuprulian B.: Polska muzyka ludowa. („Lud Słowiański“), Kraków 1932. — Tamże szczegółowa bibljografja wydawnictw polskiej muzyki ludo- (—» Europy kultura). Każdy naród skła-wej i prac z zakresu etnografji muzycznej da pewien zasób najwyższych swych polskiej. — Poliński A.: Dzieje muzy- wartości do skarbca kultury między-ki polskiej w zarysie. („Nauka i Sztuka“, narodowej — w ten sposób najwspa-

VII), Lwów b. r. „Muzyka poi- njaisze wytwory ducha narodowego s k a . Monografia zbiorowa, Warszawa .    .    . . , .

1927. Opieński H.: La Musique polo- 8tan0w1« zazwyczaj także najcenmej-naise, Paryż 1918. Jachimeeki Z.: sze pierwiastki kultury międzynaro-Historja muzyki polskiej, Kraków 1919. dowej.

Kultura europejska jest wynikiem współpracy i współzawodnictwa poszczególnych narodów europejskich

szukaj w łomie piątym!

świat 5 Życie. — IV.

Kultura każdego narodu jest wynikiem całego szeregu procesów. Bardzo ważną rolę odgrywa w tworzeniu kultury narodowej współdziałanie twórczej inicjatywy jednostek z pewną zbiorowością; jednostki twórcze wychodzą z tej zbiorowości, ulegają jej wpływom, ale zczasem wyrastają ponad nią i same wskazują jej nowe drogi. Niemniej ważne jest współdziałanie czynników stałych, takich, jak charakter narodowy i jak tradycja narodowa oraz czynników zmiennych będących wynikiem różnych sytuacyj, a więc wynikiem stosunków politycznych, gospodarczych i społecznych danej chwili. Współdziałanie pierwiastków rodzimych z prądami i ideami o szerszym zasięgu międzynarodowym czy ogólnoludzkim jest wreszcie trzecim ważnym składnikiem każdej kultury narodowej.

Między megaloman ją narodową a zbytnim krytycyzmem.

Rozważając zagadnienie udziału Polski w rozwoju kultury międzynarodowej, uwzględnić trzeba następujące czynniki: 1) późne stosunkowo wejście Polski na teren międzynarodowych kontaktów naskutek stosunkowo późnego obudzenia się naszej świadomości narodowej oraz długotrwałego procesu tworzenia państwa, 2) fakt, iż język polski, mało albo prawie nieznany na Zachodzie, utrudniał przejmowanie płodnych pierwiastków kultury polskiej przez Zachód, podczas gdy znajomość języków francuskiego, angielskiego, niemieckiego, należąca do ogólnego wykształcenia Polaka, ułatwiała promieniowanie tych kultur na Polskę, 3) rozbiory, które nie przerwały wprawdzie ciągłości kulturalnego rozwoju Polski, zaciążyły jednak złowrogo na jej rozkwicie, podcinając naturalne warunki jej rozwoju.

W rozważaniach tych trzeba się strzec zarówno megalomanji narodowej, skłonnej do przeceniania roli Polski w kulturze europejskiej, jak i pewnej zbyt daleko posuniętej skromności czy też zbyt wybujałego krytycyzmu, który odmawia jej znaczenia czynnika współdziałającego w postępie ludzkości. Śledząc rozwój kultury polskiej z tego właśnie punktu widzenia, obserwujemy okresy większej jej aktywności, w których Polska, czynnie współpracując z innemi kulturami, jednocześnie też na nie oddziaływa, oraz okresy większej bierności, które są zarazem okresami zasklepiania się duchowego w* granicach własnej ojczyzny i kultu swojszczyzny wśród widocznych objawów zacofania. Pamiętać też trzeba i o tern, iż kultura każdego narodu, a więc i narodów przodujących w rozwoju kultury ludzkości, czerpie zawsze soki żywotne nietylko z gruntu rodzimego, ale korzysta też z ożywczego wpływu prądów płynących z obczyzny. Nieinaczej było też oczywiście z rozwojem kultury polskiej.

Początki państwowości.

Polska na szerszą arenę dziejową wchodzi w chwili przyjęcia chrześcijaństwa. Wielokrotnie już podkreślano znaczenie tego faktu, iż Polska chrześcijaństwo przyjęła w obrządku zachodnim i za pośrednictwem swego sąsiada zachodniego, Czech. Fakt ten związał odrazu Polskę z kulturą zachodnią, jednocześnie zaś wyznaczył jej miejsce dziejowe w całej Słowiań-szczyźnie — od chwili przyjęcia chrześcijaństwa aż po czasy najnowsze była i jest Polska pomostem między Europą zachodnią a wschodnią, jest najdalej na wschód wysuniętą twierdzą kultury zachodniej. Przez Polskę przechodzi linja graniczna budownictwa gotyckiego, tak charakterystycznego dla chrześcijaństwa zachodniego — poza

Polską rozpoczynają się już wpływy wschodnie, widoczne odrazu w budownictwie kościelnem i w całem życiu umysłowem, kulturalnem, obyczajowem i politycznem.

Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, iż już w zaraniu panstAvowo-ści Polska po podniety kulturalne sięgała bezpośrednio do samych źródeł, nie poddając się bynajmniej wpływom tylko najbliższym i najłatwiej dostępnym. W budowie fundamentów kultury polskiej, które stanowią w średniowieczu kościół i państwo, widzimy już te tendencje nawiązania kontaktu z dalszym Zachodem, a nietylko z najbliższymi sąsiadami. Najstarsza historja kościoła polskiego świadczy o związkach z krajami romańskiemi, t. j. z Włochami i z Francją. Również i w organizacji podstaw państwowości nie stosowała się Polska bynajmniej jedynie do wzorów niemieckich, jak to jeszcze usiłuje twierdzić historjografja niemiecka, lecz rozwijając pierwiastki rodzime, brała także wzory i z form lepiej zorganizowanych na Zachodzie. Błędem jest więc twierdzenie, jakoby kulturalna państwowość polska miała się piero zaczynać od Kazimierza Wielkiego i to pod wpływem Niemiec. Nawet wśród Niemców zdawano sobie bowiem bardzo wcześnie sprawę z roli i znaczenia Polski. Już na początku XI w. Niemiec, św.' Brunon był z uwielbieniem dla postaci Bolesława Chrobrego a Matylda Lotaryńska, rÓAvnież Niemka, pisała z uznaniem o ‘ cywilizacyjnych zasługach Mieszka II. Bardzo charakterystyczną cechą wyróżniającą państwowość polską w tym okresie jest fakt, iż Polska nie przyjęła z Zachodu systemu lenniczego (—> Feudalizm) — państwo polskie bez tego systemu potrafiło zupełnie dobrze spełnić swoją kulturalną i polityczną misję.

Z powstaniem i ugruntowaniem państwa zaczyna się coraz wyraźniej objawiać wzmożona świadomość narodowa. Szerokie koła tworzącej się warstwy rządzącej, t. j. szlachty oraz silniej poczuwać się zaczynają do obowiązków względem ojczyzny, do obowiązku walki za ojczyznę do ostatniej kropli krwi. Równolegle do tego okrzepnięcia wewnętrznego wzrasta znaczenie Polski na arenie międzynarodowej. Pod koniec epoki piastowskiej i na początku epoki jagiellońskiej wydaje już Polska szereg bardzo wybitnych polityków, których sława wychodzi daleko poza granice Polski. Tak np. szeroko wsławił się na soborze konstancjańskim w r. 1414 wybitny statysta polski P a-weł Włodkowic, który na soborze tym pokonał przedstawicieli wrogiej Polsce propagandy krzyżackiej. Założone w r. 1364 przez Kazimierza Wielkiego Studium Generale, zreorganizowane po śmierci Jadwigi na wzór uniwersytetu paryskiego, jest jednym z najstarszych uniwersytetów w Europie. Uniwersytet ten niemal od pierwszych chwil swego istnienia stał się nietylko ważnem ogniskiem nauki i kultury polskiej, ale i tern źródłem wiedzy, do którego ściągała młodzież z dalekich nieraz krajów. Uniweisytet krakowski, do którego grona należał liczny poczet polskich i obcych wybitnych uczonych, stał się w ten sposób ważnym pomostem między Polską a kulturą zachodnią.

Polska wchodzi na aren? międzynarodową.

Wiek XVI, złoty wiek naszej kultury, jest tym okresem, kiedy Polska wchodzi na szerszą arenę międzynarodową już nietylko jako siła przetwórcza, ale i współtwórcza. Z dobrodziejstw kultury humanistycznej nauczyli się Polacy korzystać u samych jej źródeł, przedewszystkiem zaś we Włoszech ; do uniwersytetów włoskich tłumnie

zdąża młodzież szlachecka. Pod wpływem reformacji jeżdżą Polacy do Niemiec, zwiedzają jednak i Francję, a synowie magnaccy odwiedzają i Anglję. Tworzy się nowy typ Polaka światow-ca, ustala się w opinji międzynarodowej szacunek i uznanie dla typu urny-słowości polskiej. W r. 1543 ukazuje się dzieło, które dotąd jest największym triumfem nauki polskiej, a mianowicie Mikołaja Kopernika: „De revolutionibus orbium coelestium“ ( -» Kopernik). Traktat Andrzeja F ryczą- Modrzewskiego: „De republica emendanda“ (1551) tłumaczony był na niemal wszystkie języki ówczesnego świata kulturalnego. Niebawem Polska staje się sama jednym z najważniejszych ośrodków kultury humanistycznej (-» Humanizm). Do Polski przyjeżdżają znakomici humaniści z całego świata. Już na przełomie w. XVII kanclerz Jan Zamoyski, sam autor słynnego dzieła „De Senatu Romano<(, zasłynął jako jeden z najświetniejszych mecenasów epoki humanistycznej i stał się w oczach humanistów europejskich poniekąd symbolem kultury polskiej.

Niemniejsze znaczenie dla ustalenia pozycji Polski na terenie międzynarodowym ma reformacja. Podnieca ona bardzo wydatnie ruch umysłowy i przyczynia się bardzo do rozwinięcia bogatej literatury polemicznej. Przede-wszystkiem jednak zdobywa sobie Polska w tym okresie wielkie uznanie i cześć przez swoją tolerancję, jako kraj wolności sumień, przez co wyprzedza niejako ideał tolerancji, który skrystalizował się dopiero w epoce oświecenia (-» Oświecenie). W Polsce nie prześladowano innowierców, lecz z nimi polemizowano. Nie brakło przy-tem i w tej dziedzinie pisarzy o sławie światowej, jak Stanisław Ho-z j u s z, którego dzieło „Confessio fi-

dei“ tłumaczone było na różne języki europejskie. Hozjusz dostąpił największego zaszczytu w świecie chrześcijańskim, prezydował mianowicie na soborze trydenckim. Niemniejszą była sława Marcina Kromera, wybitnego i powszechnie znanego polemisty katolickiego. Za pośrednictwem wreszcie t. zw. arjan czyli braci polskich, jednego z najciekawszych odłamów reformacji, polska myśl filozof iczno-reli-gijna przedostaje się daleko poza granice Polski (—» Arjanie).

Mimo to w tym wspaniałym obrazie rozkwitającej, płodnej i bogatej kultury polskiej wieku XVI zauważyć już można pewne zarodki upadku. Niebawem też kultura polska staje przed jednem z najbardziej istotnych i dla dalszego jej rozwoju najważniejszych zagadnień: rodzimość czy światowość. Rzecznikiem kultury rodzimej, obrońcą tradycji i starych zwyczajów i obyczajów szlacheckich jest przedewszystkiem Rej. Po drugiej stronie szańców stają : znakomity statysta, wszechstronnie wykształcony, nawskroś przesiąknięty kulturą zachodnią, Andrzej Frycz-Modrzewski, Łukasz Górnic-k i, który Rejowemu ideałowi ziemianina, „człowieka poczciwego“, przeciwstawia swój ideał dworzanina i inni, w ostatecznem jednak starciu zwycięża pogląd na świat Reja. Już w ostatnich latach panowania Zygmunta Augusta rozluźniają się związki kulturalne z Zachodem, wytwarza się stosunek krytyczny i nieufny do narodów zachodnich — występują pierwsze objawy zastoju i sarmatyzmu. Mimo to jednak spuścizna tego okresu jest tak bogata, że nawet wiek XVII, niewątpliwie ciężki i smutny okres historji Polski, czerpie jeszcze obficie z bogatego dziedzictwa „wieku złotego“.

Spełnienie misji dziejowej kosztem upadku kultury własnej.

Byłoby jednak błędem nie doceniać znaczenia Polski dla kultury międzynarodowej w tym tak bardzo dramatycznym wieku XVII. W tym to bowiem okresie przypada Polsce do spełnienia ta jej misja dziejowa, którą jeszcze w początku w. XVI przypisał jej jeden z najwybitniejszych teoretyków polityki, a mianowicie Machiavelli w swych „Discorsi“ (1516), podkreślając, iż Polska jest przedmurzem chrześcijaństwa.

Polska okazała się jednak czemś więcej niż tem przedmurzem — okazała się mianowicie również i wałem ochronnym przed tatarsko-bizantyńską Moskwą. Gdy więc przez cały niemal wiek wypadło Polsce walczyć orężem w obronie kultury Zachodu, nic dziwnego, że na podniesienie własnej kultury sił nie stało.

Mimo to jednak — a trzeba to właśnie podkreślić bardzo silnie — najnowsze badania historyczne i literackie odnajdują i w tym pozornym chaosie, jaki przedstawia wiek XVII, przebłyski twórczej i samodzielnej myśli prze-dewszystkiem w dziedzinie sztuki i literatury. Nie ze wszystkiem też został zerwany kontakt kulturalny z Zachodem, w pewnych zaś dziedzinach w dalszym ciągu z Polski właśnie wychodzą nowe i oryginalne podniety, oddziaływujące dość silnie na pewne ośrodki kulturalne.

Odnosi się to przedewszystkiem do zagadnień ustrojowo-politycznych. Nie wchodząc w tej chwili w ocenę tego, jaki wpływ, dodatni czy ujemny, miało to na dalszy bieg historji Polski, stwierdzić trzeba, iż Polska wcześniej niż inne państwa kontynentu europejskiego wypracowała własne ideje społeczno-polityczne, i że ideje te bardzo silnie promieniowały na Litwę a znajdowały też i pewien, coprawda przejściowy, oddźwięk i w Moskwie. Polska była pierwszym krajem kontynentu europejskiego, który zapewnił całej wielkiej warstwie społeczeństwa, t. j. szlachcie faktyczny udział w rządach. Ta skrajna demokracja społeczeństwa szlacheckiego w Polsce była zjawiskiem niesłychanie oryginalnem, jaskrawo od-miennem od tendencyj rozwojowych większości państw europejskich. Polska jest bodaj jedynem państwem Europy zachodniej, które nie przeżyło okresu rządów absolutnych.

Był oczywiście wiek XVII wiekiem rdzennie polskim, wiekiem sarmatyzmu, którego ciemne a nawet ponure strony są powszechnie znane. Ten okres reakcji katolickiej, czyli kontrreformacji, który upamiętnił się w dziejach kultury poza Polską świetnym rozwojem nauk ścisłych i który wytworzył podwaliny kultury oświecenia, był w Polsce naprawdę wiekiem przesądów, wiary w gusła i czary, czarty i upiory, wiekiem fanatyzmu religijnego i dziwacznej, groteskowej pseudo-erudycji, w życiu zaś wiekiem ospal-stwa i opilstwa.

Komisja Edukacji Narodowej i konstytucja trzeciego maja.

Przez Sasów towarzyszących królom z dynastji saskiej dostają się do Polski pierwsze ziarna oświecenia w formie poglądów filozofa niemieckiego, Kry-stjana Wolffa (—> Oświecenie). Pod sztandary kultury i filozofji oświecenia zaciąga się w Polsce cały szereg wybitnych jednostek, kultura ta jednak jest kulturą tylko najcieńszej warstwy wyższej, podczas gdy w tradycjach i nałogach mas znajdowały jeszcze oparcie poglądy najbardziej zacofane. Jednak ta kultura warstwy najwyższej pozostawiła ślady trwałe w formie dwóch epokowych wysiłków, któremi Polska

znowu wyprzedziła poważnie kulturę Zachodu. Jeden — to założona w roku 1773 Komisja Edukacji Narodowej, pierwsze w Europie ministerjum oświaty. Ustawy Komisji z r. 1785, wypracowane głównie piórem Kołłątaja, zawierały zasady, które Francja np. wprowadziła u siebie dopiero dwadzieścia pięć lat później. Mądre zasady tej Komisji, przepojone duchem wieku oświecenia, były wyrazem rzetelnego postępu, a wiele ich aż po dzień dzisiejszy zachowują swą wartość. Konstytucja trzeciego maja (—> Konstytucja) znacznie wyprzedziła myśl polityczną Zachodu i jest wspaniałym testamentem politycznym upadającej Polski, świadczącym o potędze jej kultury. Przetwórczy, ale przytem samodzielny i oryginalny wysiłek kulturalnej myśli polskiej znalazł w dwóch tych dziełach wydźwięk wspaniały. Polscy myśliciele tej epoki, tacy, jak prze-dewszystkiem Stanisław Staszic, śmiałością myśli i trzeźwością poglądów wyszli przez swoją filozofję społeczną poza podstawy kultury oświecenia.

Ostatni okres Polski niepodległej był okresem względnie dość mocnego nasilenia wpływów obcych. Wpływy te objawiają się w literaturze, w sztuce, w całym stylu życia. Wprawdzie, jak już widzieliśmy, nie brakło i w tej epoce prób oryginalnego i samodzielnego przetworzenia tych wpływów obcych — dopiero jednak utrata niepodległości wywołuje w psychice polskiej ten przepotężny wstrząs, który wszystkie siły narodowe każe zwrócić w kierunku obrony odrębności kulturalnej Polski.

Oryginalny wysiłek narodowy w okresie rozbiorowym.

Przetworzenie, jakiemu na gruncie polskim uległy podniety romantyzmu (—» Romantyzm), jest niewątpliwie jed-dnym z najbardziej oryginalnych

i twórczych wysiłków myśli polskiej. Romantyzm, ten wielki literacki prąd irracjonalny, który objął całą kulturę europejską, w Polsce porozbiorowej stał się prądem nawskróś narodowym, w którym wyładowały się wszystkie cierpienia i nadzieje narodowe polskie. Dla tej swoistej ewolucji romantyzmu najbardziej charakterystycznym symbolem jest mickiewiczowska przemiana Gustawa w Konrada. Tylko w Polsce na gruncie romantycznym wyrosła wieszcza poezja narodowa, poezja, jakiej nie posiada żaden inny naród europejski. Gdyby język polski był tak powszechnie znany, jak język angielski, francuski, czy niemiecki, poezja ta stałaby się na pewno skarbem całej ludzkości. W tej dziedzinie sztuki, która rozporządza językiem wszystkim dostępnym, osiągnęła Polska w okresie romantyzmu triumf największy, to jest w dziedzinie muzyki. Fryderyk Chopin (-» Chopin), którego twórczość tkwi wszystkiemi korzeniami swego jestestwa w glebie narodowej, jest największym muzykiem polskim i jednym z największych, jakich znają dzieje muzyki światowej.

Na gruncie najżarliwszej miłości ojczyzny, na którym wyrosła wielka poezja narodowa i natchniona muzyka Chopina, wryrasta również i mesjanizm polski, stanowiący niezmiernie oryginalną próbę przetopienia w tyglu żarliwej miłości ojczyzny >całego szeregu podniet fi-lozofji oświecenia i romantyzmu. Mesjanizm jest jakgdyby próbą uodpornienia organizmu narodowego przez wszczepienie weń aż tak silnej wiary w misję dziejową Polski.

Myśl polska w okresie porozbiorowym traci przez upadek państwa swój normalny ośrodek, przez co promieniowanie jej zostaje utrudnione. Natomiast poszczególne jednostki, tułające się w emigracyjnej rozsypce lub rozwijające działalność pod zaborami, biorą w dalszym ciągu czynny udział w życiu politycz-nem Europy. Mimo utraty niepodległości polska myśl polityczna oddziaływa współtwórczo w walce narodów o wolność i niepodległość. Na gruncie emigracyjnym powstaje oryginalna polska myśl demokratyczna (manifest Polskiego Towarzystwa Demokratycznego w r. 1836-ym), politycy zaś polscy na emigracji, skupiający się przede wszy st-kiem koło osoby ks. Adama Czartoryskiego (—» Czartoryski Adam) współdziałają czynnie w wielkiej grze politycznej europejskich sił i mocy, tworząc swoiste metody dyplomatyczne. Zbiorowy udział Polaków zaznacza się nadto we wszystkich bojach wolnościowych, przedewszystkiem podczas „wiosny ludów“, na Węgrzech i t. d. Rozproszeni po różnych krajach, wnosili Polacy np. do krajów bałkańskich i dalej na wschód wiele twórczych pierwiastków.

Podobnie jak romantyzm po roku 1831-ym, został i drugi wielki prąd europejski, pozytywizm Pozytywizm) po r. 1863-im przystosowany do potrzeb narodowych. Na tle ogólnych zasad filozofii pozywistycznej wyłoniła się niebawem narodowa ideolog ja pracy organicznej, która w miejsce dawnego kultu przeszłości wprowadza jako obowiązek pracę w teraźniejszości i dla teraźniejszości. Pozytywizm polski uczył myśleć kategorjami społecznemi, zacieśniając więzy z Zachodem i propagując hasło umysłowego podniesienia szerokich warstw, których kształcenie w okresie zaborów nie we wszystkich dzielnicach było możliwe w duchu narodowym.

Ta zdolność przystosowywania wielkich idej, teoryj i zasad do życia, w tym wypadku do życia narodowego, jest czemś w rodzaju swoistego pragmatyzmu narodowego i stanowi w okresie klęsk narodowych jedną z najbardziej charakterystycznych cech kultury polskiej. (Pragmatyzm jest to pogląd na świat oceniający sens i znaczenie idej i systemów filozoficznych z punktu widzenia ich wartości i zastosowania do życia). Tak jak romantyzm przystosowuje mit mesjanistyczny do potrzeb rzeczywistości, tak pozytywizm czerpie z podniet racjonalizmu i socjo-logji twórcze pierwiastki dla życia narodowego Polski.

W tern zresztą przejściu od romantyzmu do pozytywizmu odbija się charakterystyczne skądinąd dla psychiki polskiej wyraźne wahanie pomiędzy przewagą pierwiastków irracjonalnych a uznaniem dla rozumu i rozsądku, pomiędzy kultem przeszłości a zupełnem oddaniem się zagadnieniom teraźniejszości. Ta swoista rozbieżność, tkwiąca u podstaw psychiki polskiej, nadaje na gruncie polskim charakterystyczne piętno wzajemnemu zmaganiu się i przenikaniu pierwiastków rodzimych i ponadnarodowych, które występują w każdej kulturze.

Jest przytem jakgdyby ambicją psychiki polskiej, aby wTbrew skłonnościom irracjonalistycznym wykazać się działalnością w sferze racjonalnej. Przejawia się to przedewszystkiem w filozo-fji polskiej, przejawia się w tern, co ta filozofja wnosi do ogólnej kultury filozoficznej. Jednym z najgorliwszych przeciwników irracjonalizmu i metafizyki był już Jan Śniadecki, który zwalczał romantyzm i może uchodzić w pewnym sensie za poprzednika pozytywizmu. W podobnym duchu filozofował również jego brat, Jędrzej Śniadecki. Ma więc pozytywizm polski przed przejęciem podniet z zewnątrz, z Francji i z Anglji, swoje rodzinie tradycje. Działalność filozofów polskich z końca w. XIX-go i w w. XX-ym, a więc działalność lwowskiej szkoły Kazimierza Twardowskiego i działalność szkoły warszawskiej ucznia Twardow-

W najróżniejszych dziedzinach nauki zdobyli Polacy w w. XIX-ym wielką

skiego, Jana Łukasiewicza, charaktery- wodniczyli jednak zwycięsko na świato-zuje „logistyczny antyirracjonalizm“ wych wystawach z malarzami innych (określenie ukute przez K. Ajdukiewi- krajów, obrazy zaś malarzy polskich, tacza). Ten „logistyczny irracjonalizm“ kich, jak Chełmoński, Gierym-cechuje przedewszystkiem prace logi- ski, Fałat, Pankiewicz i inni, styków polskich (-» Logika) z Janem zajmują poczesne miejsce w dziejach no-Łukasiewiczem na czele i stanowi ten woczesnego malarstwa europejskiego, oryginalny pierwiastek, który filozofja polska wnosi do filozofji w. XX-go.

Rozdarta przez zaborców na trzy czę- sławę często jako pionierzy nowych kie-ści, pozbawiona możności jakiegokol- ranków naukowych i twórcy nowych sy-wiek oddziaływania politycznego, nie stemów. W okresie rozbiorów wielu Po-ustaje jednak Polska przez cały mrocz- laków zajmowało katedry na uniwersÿ-ny wiek niewoli w wytrwałej pracy kul- tetach zagranicznych. Gałęzowski, turalnej. Owoce tej pracy występują na Babiński, Jarko w ski, w Pary-wszystkich niemal terenach współpracy żu, Laskowski w Genewie, M. międzynarodowej, mimo najcięższych Nencki w Szwaj car j i a potem w Pe-warunków politycznych utrzymując tersburgu, Jurasz w Heidelbergu — szacunek dla imienia polskiego i dla oto długi poczet najwybitniejszych

przedstawicieli nauk przyrodniczych

polskiego wysiłku kulturalnego.

blewski i Olszewski pierwsi

Literatura polska, odgrodzona od re- i medycyny, którzy pracowali na wyż-szty świata murem niezrozumiałego ję- szych uczelniach zagranicznych. Wyższe zyka, z trudnością dociera do czytelni- uczelnie zagraniczne korzystały też nie-ków obcych. Pierwszem, ale zato wal- raz z pracy naszych znakomitych ehemi-nem zwycięstwem literatury polskiej by- ków-technologów, by wspomnieć tylko ła twórczość Sienkiewicza, które- pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej go „Quo vadis“, tłumaczone prawie na Gabrjela Narutowicza i prezy-wszystkie języki europejskie, było jed- denta Ignacego Mościckiego, nym z największych sukcesów wydaw- którzy pracowali jako profesorowie wyż-niczych okresu przedwojennego. Dzięki szych uczelni w Szwajcarji. W praeow-nagrodzie literackiej Nobla — udzielo- niach naukowych w kraju dokonano nej już po odzyskaniu niepodległości w okresie niewoli wiele prawdziwie epo-przez Polskę — dotarli też „Chłopi“ kowych odkryć. Profesorowie Wró-Reymonta do publiczności obcej.

dowską-Curie (-> Curie-SJdodow-

Jest natomiast rzeczą bardzo charak- skroplili w Krakowie powietrze. Bada-terystyczną, iż jeden z niewielu pisarzy- nia M. Smoluchowskiego nad Polaków, którzy pisali wyłącznie w ję- kinetyką gazów mają znaczenie wręcz zyku obcym, Józef Conrad-Ko- epokowe w dziejach fizyki współczesnej, rzeniowski swemi dziełami angiel- Największym oczywiście i najwspanial-skiemi niesłychaną wprost zdobył popu- szym triumfem fizyki polskiej jest od-larność wszędzie tam, gdzie dociera ję- krycie radu przez Marję Skło-zyk angielski.

Także i w dziedzinie nauk humani-

W dziedzinie malarstwa polskiego nie ska Mar ja). może się wprawdzie Polska poszczycić nazwiskiem tak sławnem i tak po- stycznych niejedno nazwisko polskie wszechnie znanem, jak Chopin w muzy- opromienione zostało sławą światową, ce, mistrzowie pendzla polskiego współza- W językoznawstwie indoeuropejskiem

Jan Rozwadowski, w filologji klasycznej Tadeusz Zieliński, w dziedzinie nauki prawa L. Petra-żyeki zapisali się trwałemi zgłoskami w różnych dziedzinach nauk. Obok nich i z nimi pracował cały zastęp wytrwałych i wybitnych pracowników naukowych. Ileż zresztą polskiego wysiłku naukowego weszło w czasie rozbiorów' do skarbca nauki międzynarodowej nie pod firmą polską!

Po odzyskaniu niepodległości.

Odzyskanie niepodległości ułatwiło oczywiście naukowej i artystycznej twórczości polskiej zupełne już wyraźne występowanie na terenie międzynarodowym pod sztandarem polskim. Cały szereg wybitnych i powszechnie znanych uczonych polskich, pracujących dawniej na obcych uczelniach, powrócił do ojczyzny. Udział uczonych polskich w’e wszelkich zjazdach, kongresach i stałych międzynarodowych komitetach naukowych jest obecnie bardzo wydatny. Najróżniejsze międzynarodowa kongresy naukowre odbywają się na terenie Polski. Uczeni polscy biorą udział w najróżniej sz3mh naukowych wydawnictwach międzynarodowych, cały szereg polskich wydawnictw naukowych drukowanych w językach obcych zyskuje sobie coraz większe uznanie na gruncie międzynarodowym. Wielką sławę w całym świecie kulturalnym zdobyły sobie wydawnictwa takie, jak wydawany już przed wojną „Rocznik Orjentalistyezny ‘ ( w którym drukuje się przeważnie rozprawy w językach obcych), „Fundamenta Ma-tematicae“, organ warszawskiej szkoły matematycznej i logistycznej (szkoła ta, reprezentowana przedewszystkiem przez prof. W. Sierpińskiego, St. Mazurkiewicza iJ. Ł u k a siewie z a, jest jednym z najpoważniejszych i najbardziej twórczych ośrodków myśli matematyczno - logistycznej na świecie), „Studia Philosophica“, redagowane przez znakomitego organizatora filozofji polskiej, K. Twardowskiego, „Archivant Neophilologicum“ i inne. „Bulletin International de VAcadémie Polonaise des Sciences et des Lettres“ podaje w streszczeniach wTyni-ki prac uczonych polskich przedstawionych Polskiej Akademji Umiejętności. Polscy uczeni zapraszani są często indywidualnie na wykłady wr szkołach akademickich zagranicą i dotarli aż do Argentyny.

W dziedzinie sztuki twórczość polska, występująca już teraz oficjalnie pod flagą polską, zdobywa sobie stopniowu coraz większe uznanie. Coraz więcej polskich utworów literackich tłumaczy się na języki obce, coraz’ więcej dzieł z zakresu plastyki polskiej pojawia się na najprzeróżniejszych wystawach międzynarodowych. W dziedzinie muzyki sławę imienia polskiego rozniósł szeroko po świecie najwybitniejszy po Chopinie muzyk polski, Karol Szymanowski.

Odzyskanie niepodległości . nie mogło też nie pozostać bez wpływui na naszą myśl polityczną. Dzięki swoistemu pragmatyzmowi polskiemu, wyrosłemu na gruncie żarliwego patrjotyzmu, idea Polski zwyciężyła wszelkie prądy kosmopolityczne. Wiara w niepodległość Polski wśród warunków najnieprawTdopo-dobniej trudnych i niezłomna wola odzyskania jej doprowadziła do zmartwychwstania Polski. W wielkiem tern dziele rola naczelna przypadła Józefowi Piłsudskiemu (—> Piłsudski Józef), koło którego skupiły się najlepsze siły narodu. Jest rzeczą zupełnie zrozumiałą, iż wysiłek Polski po odzyskaniu niepodle-gości musiał iść przedewszystkiem w kierunku państwowo-twórczym. Po wielkiej wojnie zagadnienia ustroju i ideo-logji państwowej (-» Państwo) wystąpiły na plan pierwszy w niemal wszyst-

Z. Łempicki.

kich krajach Europy. Ze specjalną siłą musiały one ujawnić się w państwie, które na pewien czas utraciło swój samodzielny byt państwowy, a więc w Polsce. Niemniej symptomatycznym i charakterystycznym objawiem politycznej myśli polskiej po odzyskaniu niepodległości była krytyka wybujałości syste-stemu parlamentarnego, będąca oczywiście wynikiem nietylko współczesnych stosunków, lecz i refleksyj historycznych (—» Konstytucja). Charakteryzują jednak tę krytykę, jako cechy niewątpliwie dodatnie, umiar i wstrzemięźliwość w realizowaniu powojennych systemów politycznych, doprowadzonych do pełnej jaskrawości w krajach takich, jak Włochy faszystowskie, Rosja sowiecka i Niemcy hitlerowskie. Tradycja demokracji, silnie zakorzeniona w psychice polskiej, zwyciężyła, przystosowując się tylko do potrzeb państwowości i warunków współczesnych. Tak wTreszcie aktualne w ideologji społecznej okresu powojennego hasło pracy mogło w Polsce po okresie okrzepnięcia wewnętrznego zabrzmieć wcześniej i silniej niż w innych krajach, gdyż miało za sobą podłoże tradycji w ideologji pracy organicznej okresu pozytywizmu i uzasadnienie filozoficzne w pracach St. Brzozowskiego.

Odzyskawszy byt niepodległy, wniosła Polska do kultury międzynarodowej — a w każdym razie ujawniła na jej tle — szereg pierwiastków, które dla jej oblicza polityczno-społecznego są niezmiernie charakterystyczne, a których wartości nie można dziś oczywiście w pełni ocenić. Polska dalej, wierna swej tradycji, natychmiast po odzyskaniu niepodległości spełniła znowu to zadanie, które stanowi niewątpliwie jej misję dziejowrą, mianowicie stała się przedmurzem Zachodu, odsuwając od Europy nawałę bolszewicką i ocalając w ten sposób zachodnią kulturę. Jej rola dziejowra między Wschodem a Zachodem wystąpiła więc odrazu w pełnym blasku. Zakończymy pełnemi głębokich myśli uwagami Pr. Bujaka: „Misja historyczna, która Polsce przypadła w zaraniu jej dziejów z racji jej położenia geograficznego, jest i obecnie jed-nem z głównych jej zadań dziejowych. Jest to obrona kultury zachodnio-europejskiej przed barbarzyńskim Wschodem i zarazem pośredniczenie między. Wschodem a Zachodem. Misję tę będzie Polska spełniać tylko wtedy dobrze, gdy się silnie oprze o morze, zabezpieczając sobie w ten sposób łączność z całym światem i najwyżej cywilizowTanemi narodami i gdy zdobędzie sobie stanowisko czołowego przedstawiciela Słowiańszczyzny. Polska musi zawrze stwierdzać swToją przynależność do świata słowiańskiego i do kultury zachodnio-europejskiej równocześnie“. („Kultura ludowa“, str. 25).

Literatura. Fr. Bujak: Kultura ludowa na tle kultury narodowej i powszechnej, Warszawa 1930. Polska w kulturze powszechnej. Dzieło zbiorowre pod red. F. Konecznego. Cz. I ogólna, cz. II szczegółowa, Kraków 1932. (W cz. I-ej artykuły St. Kutrzeby: Swoistość polskiej kultury i jej stosunek do Zachodu oraz Społeczno-państwowe ideje Polski) Niemcy i Polska. Dyskusja z powodu książki „Deutschland und Polen“, Lwów 1934, tamże przedewszystkiem St. Zakrzewski: Zamiast przedmowy. A. B r ii c k-ner: Dzieje kultury polskiej, I—III, Kraków 1930—1932. Kultura staropolska, Kraków 1932, nakł. Polskiej Akademji Umiejętności. St. Kot: Rzeczpospolita Polska w literaturze politycznej Zachodu, Kraków 1919. St. Smoleński: Przewrót umysłowy w Polsce w. XVIII-ego, Warszawa 1891. K. Ajdukiewicz: Logistyczny irracjonalizm w Polsce, „Przegląd Filozoficzny“, rocznik 37 (1934).

Por. także „Świat i Życie“ III, art.: Odkrycia i podróże geograficzne, w tern rozdział: Polska w dziejach podróżnictwa.

POLACY ZAGRANICĄ.

oni przedewszystkiem na Śląsku Opol-Około 8 mil jonów Polaków, t. zn. po- skim (około 600 tys.), Pograniczu, Ponad 25°/₀ całej polskiej społeczności morzu i w Prusach Wschodnich (Powi-narodowej w świecie, mieszka poza gra- śle, Warmja i Mazury — około 300 ty-nicami Rzeczypospolitej Polskiej. Po- sięcy) oraz w licznych skupieniach roz-lacy rozproszeni są po wszystkich czę- rzuconych po środkowych i zachodnich ściach świata i znajdują się w mniej- Niemczech (największe w Westfalji szej lub większej ilości we wszystkich i Nadrenji oraz w Berlinie). Polacy niemal państwach. Ścisłe ustalenie licz- w Niemczech zmuszeni są prowadzić by Polaków w poszczególnych pań- ciężką walkę o utrzymanie narodowo-stwach natrafia na bardzo duże trudno- ści polskiej; dość powiedzieć, że tylko ści, ponieważ statystyki ludnościowe około 4°/₀ dzieci polskich uczy się ję-rzadko kiedy podają dane dotyczące zyka polskiego. Naczelną organizacją narodowości lub języka, a bardzo czę- mniejszości polskiej w Niemczech jest sto je fałszują, zawsze na niekorzyść Związek Polaków w Niemczech; pracę narodowości obcych, a więc i polskich, oświatowo-szkolną prowadzi Związek Dane zatem, któremi się będziemy po- Towarzystw Szkolnych. Polacy w Niem-sługiwać przy określeniu liczby Pola- czech to przeważnie włościanie i ro-ków w poszczególnych państwach, bę- botnicy ; większość z nich pod wzglę-dą miały charakter przybliżony, niedo- dem wyznaniowym to rzymsko-katoli-kładny.    *    cy, tylko Mazurzy w Prusach Wschod-

Skupienia Polaków zagranicznych mch s4 ewangelikami.

Ludność polska w Czechosło-

w plebiscycie. Ludność ta nie chce się

powstały z trzech przyczyn: 1) przez odcięcie granicami państw sąsia- wacji wynosi około 180.000, z czego dujących z Polską od głównego siedli- około 25 tysięcy obywateli polskich, ska narodu polskiego t. zw. Polaków Największa ilość Polaków mieszka na p r z y granicznych; 2) wskutek Śląsku Cieszyńskim (około 115 tysięcy) kolonizacji (zwłaszcza w okresie w powiatach polit. Czeski Cieszyn, przedrozbiorowym); są to skupienia Frysztat i częściowo Frydek; jest to polskie, które znajdują się wprawdzie ludność tubylcza, stojąca na bardzo już poza granicami głównego siedliska wysokim poziomie uświadomienia na-narodu polskiego, lecz pozostają w or- rodowego i społecznego, przyłączona do ganicznym związku ze swym pniem Czechosłowacji wbrew pierwotnemu po-macierzystym, np. na LTkrainie lub Bia- rozumieniu polsko-czeskiemu z listopa-łorusi Sowieckiej, w Łotwie, Litwie, da 1918 r. i pozbawiona wskutek wy-Rumunji ; 3) przez emigrację po- padków, które zaszły w związku z ofen-lityczną (w szczególności uczestnicy sywą bolszewicką na Warszawę w ro-powstań) i zarobkową, zarówno konty- ku 1920, możności wypowiedzenia się nentalną, jak i zamorską.

Pierwsze dwie kategorje skupień pogodzić z obecnym stanem rzeczy, polskich zwykło się nazywać m n i e j- zwłaszcza że Czesi prowadzą wobec

szościami polskie mi.

Mniejszości polskie.

niej zdecydowaną, energiczną i niezwykle przemyślną politykę czechiza-cyjną. Poza Śląskiem Cieszyńskim Po-Największą mniejszość polską, bo lacy w Czechosłowacji mieszkają na wynoszącą ponad 1,300.000, stanowią Słowaczyźnie (Spisz, Orawa i Czadec-Polacy w Niemczech. Mieszkają kie) i Morawach. Naczelną organizacją

mniejszości polskiej w Czechosłowacji siła w r. 1930 około 65 tysięcy. Ludność jest Rada Naczelna, w której reprezen- polska w Łotwie jest w 98 procentach towane są wszystkie ważniejsze polskie rzymsko-katolicka. W 42 procentach organizacje społeczne, kulturalne, ludność ta mieszka na wsi, przeważnie (z Polską Macierzą Szkolną na czele) jako drobni rolnicy (większa własność i polityczne. Ludność polska w Czecho- tutaj, jak i na Litwie, liczna i zasobna Słowacji to niemal bez wyjątku drobni przed wojną, po powstaniu tych państw rolnicy i robotnicy. Polacy, obywatele została przez radykalną reformę rolną polscy, robotnicy, osiadli głównie na zlikwidowana) ; Polacy, zamieszkali terenie przemysłowym Moraw wschód- w miastach, przedewszystkiem w Ry-nich, zorganizowani są w Związku Po- dze, Dyneburgu i Libawie, to ludność laków na Morawach.    robotnieza-rzemieślnicza. Położenie lud

Zwarty obszar, zamieszkany przez ludność polską w Republice Li- Pod względem politycznym, jak i eko-t e w s k i e j, jest dalszem przedłużę- nomicznym bardzo ciężkie. Łotysze niem narodowego obszaru polskiego ostatnio (mniej więcej od r. 1931) pro-Wileńszczyzny; ciągnie się on pasem, wadzą politykę wynaradawiającą w sto-szerokości mniej więcej 25 km i długo- sunku do wszystkich mniejszości, nie

oszczędzając ludności polskiej, mimo

ności polskiej w Łotwie jest zarówno

ści 150 km, wzdłuż obecnej granicy polsko-litewskiej ze wschodu na zachód dobrych stosunków, panujących mię-od Wilna i z południa na północ ku dzy Łotwą i Polską.

W R u m u n j i

mieszka około 60

na w

Drugiem pod względem siły liczebnej

rzemieślnicza.

rzece Wilji ; doliną tej rzeki łączy się z obszarem polskim na północ od Ko w- do 80 tysięcy Polaków, głównie na Bu-widłach rzeki Wilji i Niewiaży, kowinie, w Besarabji oraz w kilkuna-kierując się doliną tej ostatniej na pół- stu drobniejszych środowiskach w daw-noc w stronę Poniewieża. Reszta lud- nem Królestwie i w Siedmiogrodzie. Na ilości polskiej rozsiana jest po całej Bukowinie ludność polska ma charak- . Litwie. Ogółem Polacy w Litwie wyno- Ier mieszany: włościański, drobnomie-szą ponad 200 tysięcy. Są oni przedmio- szczański i inteligencki, w Besarabji — tern energicznej polityki litwinizacyj- przeważnie drobnorolniczy, a w Sied-nej ; posiadają tylko 13 szkół ludowych, miogrodzie — robotniczy (górnicy), do których uczęszcza zaledwie około 400 Położenie ludności polskiej w Rumunji dzieci, i trzy szkoły średnie. Najważ- w porównaniu z innemi mniejszościami niejszą organizacją kulturalno-społecz- polskiemi jest stosunkowo lepsze. Na-ną mniejszości polskiej w Litwie jest czelną organizacją polską w Rumunji „Pochodnia“. Położenie tej mniejszości jest powołany do życia w r. 1932 Zwią-jest szczególnie ciężkie ze względu na zek Stowarzyszeń Polskich w Rumunji, brak stosunków dyplomatycznych, ko- którego najpoważniejszym składnikiem munikacynych i pocztowych Litwy jest Polski Związek Szkolny, prowadzą-z Polską, niezwykle utrudniający lud- cy wśród mniejszości polskiej działalności polskiej utrzymywanie kontaktu ność kulturalno-oświatową i utrzymu-Uulturalnego z macierzą. Polacy w Li- jący polskie szkolnictwo prywatne, twie pod względem wyznaniowym to ludność rzymsko-katolicka, pod wzglę- Polaków państwem, sąsiadującem z Rzędem społecznym — drobnorolnicza lub cząpospolitą, jest Zw iązek Socjalistycznych Republik Rad Liczba Polaków w Łotwie wyno- (Rosja), w którym mieszka około 1 mi

Największem skupieniem polskiem trudno jest ustalić wobec niemożności na emigracji w Europie jest wychodz-nawiązania jakiegokolwiek bezpośred- two polskie we Francji, które wy-niego kontaktu z miejscową ludnością nosiło w r. 1935 około 600 tysięcy Polaków. Główne ośrodki polskie we Fran-Z powyższego przedstawienia stanu cji znajdują się na północy (departa-rzeczy wynika jasno, jak ciężkie jest ment Nord i Pas de Calais — łącznie wogóle położenie mniejszości polskich; około 200 tysięcy), we wschodniej ludność ta odczuwa to tern boleśniej, iż Francji, gdzie jest ich około 80 tysię-ma bardzo żywe poczucie przynależno- cy, i w środkowej Francji, gdzie liczba ści narodowej, a oddzielona tylko gra- ich wynosi ponad 200 tysięcy. Pierwsze nicą polityczną od pnia narodowego, polskie fale emigracyjne do Francji nie jest zdolna pogodzić się z faktem, stanowili Westfalczycy (przedewszyst-że tylko ta właśnie granica polityczna kiem górnicy) z Niemiec, potem dopie-stawia ją w położenie bez porównania ro zaczęli napływać robotnicy polscy gorsze od tego, z jakiego korzysta tuż z kraju, o wiele mniej społecznie wy róża tą granicą zamieszkały naród polski, bieni, stojący najczęściej na niskim po-Ciężkie położenie Polaków przygranicz- ziomie rozwoju kulturalnego. Przyczyny cji — subjektywnie i objektywnie — niło się to w pierwszem dziesięcioleciu sprawia, że powinni być oni otoczeni życia organizacyjnego wychodztwa pol-szczególną troską ze strony społeczeń- skiego we Francji do pewnego chaosu, stwa polskiego.

ljona ludności polskiej, głównie na Bia- tecznie przystosowana do nowego tere-łorusi i Ukrainie Sowieckiej. Ludność nu swego pobytu, nie posiada trwałych ta — mimo to, iż korzysta z pewnych, podstaw bytu ekonomicznego, jest zbu-zresztą bardzo ograniczonych swobód dowana jednostronnie pod względem wyłącznie językowych (wykład w języ- społeczno-zawodowym (przeważnie roku polskim, prasa polska, instytucje botniey), nie osiągnęła skrystalizowa-polskie) — znajduje się w wyjątkowo nych form działania społeczno-narodo-ciężkiem położeniu politycznem i naro- wego, ale jednocześnie przez swoją dowo-kulturalnem : wszelki objaw usi- wczesność oderwania się od macierzy łowań tej ludności nawiązania kontak- bierze w dalszym ciągu najżywszy tu, choćby tylko czysto kulturalnego, udział w życiu polityczno-społecznem z macierzą jest tępiony przez władze i kulturalno-narodowem społeczeństwa moskiewskie. Jaki jest rezultat tej me- polskiego w kraju, tody walki z polskością w Z. S. R. R.,

polską.

który jednak następnie minął, zwłaszcza od chwili powołania w r. 1933 do Wychodźcze skupienia polskie w Europie, życia Rady Porozumiewawczej Związ-Przechodzimy do drugiej grupy Po- ków Polskich we Francji. W latach laków zagranicznych, mianowicie wy- kryzysu ekonomicznego (1931—1935) chodźczych skupień poi- Polonja francuska ulega poważnym skich w Europie (emigracja kon- wstrząsom wskutek silnych redukcyj, tynentalna). Charakterystyczną cechą dotykających w pierwszym rzędzie ro-tych skupień jest to, że przeważnie po- botników polskich, którzy jako bezro-wstały (w takiej sile liczebnej, jaką botni zmuszeni są w niezwykle trud-obecnie reprezentują), po wojnie. Lud- nych warunkach materjalnych opu-ność polska na wychodztwie kontynen- szczać Francję i wracać do kraju, talnem jest też wciąż jeszcze niedosta- Wychodztwo polskie w B e 1 g j i li-

czy około 30 tysięcy i ma charakter wyłącznie robotniczy (górnicy i robotnicy 15 tysięcy Polaków, przedewszystkiem przemysłowi). Najliczniejsze skupienia w Budapeszcie oraz w kilku ośrodkach Polonji belgijskiej znajdują się w Lim- przemysłowych, burgji belgijskiej i w okolicach Liège.

Na

Węgrzech mieszka około

W południowej Europie znajdują

(około 1000), w północnej zaś Europie

Życie stowarzyszeniowo-organizacyjne się jeszcze nieliczne skupienia polskie wychodztwa polskiego w Belgji kon- w Szwajcarji, Włoszech (około 700 Po-centruje się w Centralnym Związku laków), Bułgarji (około 500) i Turcji Towarzystw Polskich w Belgji.

Wychodztwo pozaeuropejskie.

Polacy w Hol and j i, w liczbie w Anglji, Estonji (około 1500 osób) 5 tysięcy, skupieni są w zagłębiu węglo- i Bhnlandji (około 700 Polaków). Pozo-wem Limburgji holenderskiej. Dwa- stałych skupień europejskich nie wy-dzieścia parę stowarzyszeń polskich mieniamy ze względu na to, że są bar-zrzeszyło się w jeden naczelny Zwią- dzo nieliczne, zek Polskich Towarzystw w Holandji.

Przeszło 50°/o całej Polonji zagranicz-nek społeczeństwa i władz państwo- nej stanowi t. zw. wychodztwo wych holenderskich do ludności poi- zamorskie (pozaeuropejskie), skiej jest bardzo życzliwy.

Dzieci polskie uczą się języka polskiego przy szkołach holenderskich. Stosu-

falami : po pierwsze w znikomych ilo-

Najsilniejsze skupienie Polaków' za-Podobny charakter mają skupienia granicznych tworzą Polacy zamieszka-polskie w Luksemburgu, liczące li w Stanach Zjednoczonych łącznie około 3,5 tysiąca osób ; skupie- Ameryki P. Przybyli tam trzema nie to jest słabo zorganizowane.

Zjednoczonych osiedlali się na roli albo

Na terenie D a n j i mieszka około ściach, kiedy Stany Zjednoczone były 10 tysięcy Polaków. Rozrzuceni są, ja- kolonją angielską, po drugie jako eini-ko robotnicy rolni, po całym obszarze granci polityczni (1768—1864 i 1905 tego państwa. Wychodztwo polskie do 1907) oraz po trzecie — najlicz-w Danji zrzeszone jest w bardzo spraw- niej — jako emigracja zarobkowa w lanie działającym Związku Polaków tach 1852—1932. Polacy w Stanach w Danji.

rzyszeń Polskich w Austrji.

polscy liczą około ćwierć miljona osób.

Obywateli polskich przyznających szukali zatrudnienia jako robotnicy się do narodowości polskiej w Au- rolni lub przemysłowi. Pierwsze osady strji (głównie w Wiedniu) jest oko- polskie powstały w Texas; riajliczniej-ło 8 tysięcy, razem zaś z obywatelami sze zaś osady polskie znajdują się austrjackimi ludność polska liczy tam w okolicach wielkich jezior (stany: kilkanaście tysięcy, z czego jednak za- Wisconsin, Michigan, Missouri, Północ-ledwie połowa jest zorganizowana nej i Południowej Dakoty) ; w końcu w polskich związkach i stowarzyszę- XIX i na początku XX stulecia powstaniach, które utworzyły Związek Stówa- ły jeszcze farmy polskie we wschodnich stanach (Connecticut, New-York, Główne skupienie Polaków w J u- Massachusets) ; poza tern bardzo nie-gosławji znajduje się w Bośni liczne osady polskie znajdują się (okrąg Banja-Luka), liczące około w okolicach położonych nad oceanem 16 tysięcy osadników rolników. Jedyną Spokojnym (stany: Washington, Ore-organizacją polską w Jugosławji jest gon, Kalifornja). Wszyscy osadnicy „Ognisko Polskie“ w Zagrzebiu.

Wychodztwo polskie w Brazylji w każdem) oraz po kilkadziesiąt tysięcy üczy 0k₀j₀ 300 tysięcy osób i grupuje w miastach Pittsburgh, Toledo, Balti- sję głównie na południu w stanach Pa-more. Poza tem istnieje szereg mniej- rana, Santa Catharina i Rio Grandę do szych skupień polskich w wielu innych Sul. p₀iacy brazylijscy — to przeważ-miastach Stanów Zjednoczonych, nie- nie drobni rolnicy ; w ostatnich czasach które z tych skupień stanowią bar- społeczeństwo polskie w Brazylji za-dzo wysoki odsetek ogółu ludności częło wytwarzać własną inteligencję tych miast, tak że mają one charakter j stan średni. Organizacją naczelną wy-wybitnie polski i noszą nawet polskie chodztwa polskiego w Brazylji jest nazwy, jak Warszawa, Lublin, Poznań, Centralny Związek Polaków w Brazy-Radom.    lji z siedzibą w Kurytybie; do Central-

Taką samą ilość stanowią Polacy za- tralną organizację polską — Zjedno-trudnieni jako robotnicy rolni. Reszta czenie Zrzeszeń Polskich w Kanadzie — Polonji amerykańskiej — to przeważ- jednak ze względu na wielkie rozpro-nie robotnicy przemysłowi i wytworzo- szenie Polaków po rozległych obsza-na dopiero w ostatnich dziesięcioleciach rach Kanady objęła ona tylko część inteligencja. Polska emigracja miejska wychodztwa kanadyjskiego, skupia się w miastach położonych W Ameryce Południowej główne w okręgu przemysłowym przy pięciu ośrodki polskie znajdują się w Brazylji wielkich jeziorach oraz w zagłębiach i Argentynie, nieliczne skupienia pol-górniczych stanów Pensylwanja i Ohio. skie ponadto znajduje się w Meksyku, Najliczebniejsze ośrodki polskie znaj- Peru i na Kubie (po 1000 osób), dują się w miastach Chicago (około w Urugwaju i Paragwaju (razem oko-500 tysięcy), Detroit (około 200 tysię- ło 5000 osób), jak również zupełnie nie-cy), New-Yorku, Buffalo, Milwaukee, liczne ośrodki w Boliwji i Chile. Cleveland, Filadelfji (po 100 tysięcy

Liczbę Polaików w Argentynie

Największemi organizacjami poi- nego Związku należą wszystkie poważ-skiemi w Stanach Zjednoczonych są: niejsze organizacje i stowarzyszenia Związek Narodowy Polski, Zjednoczę- polskie, istniejące w Brazylji. nie Polskie Rzymsko-Katolickie, Związek Polek; prócz tego istnieje bardzo należy oszacować na około 40 tysięcy wiele innych organizacyj i stowarzy- (reszta emigracji polskiej — to liczni szeń polskich kulturalnych, wyznanio- obywatele polscy narodowości żydow-wych, społeczno-zawodowych i gospo- skiej — około 80 tysięcy). Największe darczych, które jednak nie zdobyły się skupienie Polaków osadników rolnych do r. 1935 na utworzenie jednej współ- znajduje się w prowincji Missiones (12 nej organizacji naczelnej, któraby ze- do 14 tysięcy), po kilka tysięcy Pola-środkowała wysiłek organizacyjny Po- ków mieszka w Buenos Aires, Rosario

lonji amerykańskiej.

i w innych większych miastach. Polacy Wytworzone dopiero po wojnie, a mi- argentyńscy są, jak dotychczas, nader mo to dość liczebnie silne, lecz bardzo słabo zorganizowani ; do stowarzyszeń rozproszone jest skupienie polskie polskich należy zaledwie kilka procent, w Kanadzie, liczące około 140 ty- Rolę centrali wychodztwa brazylijskie-sięcy osób, osiadłe przeważnie po mia- go odgrywa Federacja Towarzystw stach i osadach rolnych około Wielkich i Organizacyj Polskich „Dom Polski“ Jezior i w Kanadzie Zachodniej. Polacy w Argentynie z siedzibą w Buenos kanadyjscy utworzyli wprawdzie cen- Aires.

W Afryce Polacy w niedużych Polski oraz interesów narodowych ilościach są rozproszeni po całym kon- w poszczególnych skupieniach polskich tynencie; w francuskiej Legji Cudzo- zagranicą“. Światowy Związek Pola-ziemskiej służy około 2000 Polaków.

ków z Zagranicy, którego władzami są

da Naczelna, Prezes i Prezydjum Rady

W Australji mieszka około 1500 co pięć lat zwoływane Sejmy Polaków Polaków, głównie rzemieślników, którzy z Zagranicy, raz na rok zwoływana Ra utworzyli Związek Narodowy Polski.

Na kontynencie azjatyckim Naczelnej Związku, ogarnął już wszyst-główne skupienie Polaków znajduje się kie ważniejsze, a niemal wszystkie ist-w Mandżurji, mianowicie w Char- niejące ośrodki Polonji zagranicznej binie i okolicy, które liczy ogółem oko- i rozwija nader ożywioną i pożyteczną

ło 1000 osób.

Organizacja Polaków zagranicą.

rodziny polskiej. Jasną jest tedy rze- skupień, czą, że Polska jako naród i państwo jest zainteresowana w prowadzeniu ta-

działalność. W r. 1935 powołano do życia organizację społeczną, Towarzystwo Przyjaciół Polonji Zagranicznej. Towa-Jak więc widzimy z powyższego po- rzystwo to ma za zadanie budzenie bieżnego przeglądu, niema takiej czę- w społeczeństwie świadomości znacze-ści świata, a mało jest takich państw, nia narodowo-państwowego skupień w których nie mieszkaliby Polacy za- polskich zagranicą i zorganizowanie pograniczni. Stanowią oni część wielkiej mocy społecznej macierzy na rzecz tych

St. J. Paprocki.

Literatura: Okołowicz J.: Wy-kiej polityki, która zmierza nietylko do chodztwo i osadnictwo polskie przed woj-zachowania, ale do krzepnięcia, wzmac- ną światową. A. Zarychta: Emigracja niania, rozwoju i pełnego wyzyskania polska 1918—1931 i jej znaczenie dla pań-swego narodowego stanu posiadania stwa. W. Sworakowski: Polacy w Ło-poza granicami Rzeczypospolitej. Wi- twie. Wł. Wielhorski: Byt ludności domym i czynnym wyrazem tego zain- polskiej w państwie litewskiem. F. Kuli-teresowania stała się powołana do ży- sie wic z: Polacy w Czechosłowacji. Dr. J.

cia w r. 1929 na I-ym Zjezdzie Polaków z Zagranicy — Rada Organizacyjna Polaków z Zagranicy, następnie

dzie. T. Chrostowski: Parana. M.

Rozwadowski: Emigracja polska we Francji. M. Szawlewski: Wychodz-two polskie w Stanach Zjednoczonych , Ameryki Północnej. R. Mazurkiewicz: w r. 1934 na Il-im Zjezdzie Polakow Polskie wychodztwo i osadnictwo w Kana-z Zagranicy przekształcona w Światowy Związek Polaków z Zagranicy, któ- Fular s ki: Polskie kolon je rolnicze w Ar-rego celem jest, jak głosi art. 2 statutu gentynie.

Związku, ,,a) utrzymywanie łączności Wydawnictwa perjodyczne i nieperjodycz-pomiędzy skupieniami polskiemi zagra- ne: Światowego Związku Polaków z Zagranicą, a także ich łączności z macierzą — n*cy (miesięcznik „Polacy Zagranicą“), In-w imię duchowej jedności narodu poi- f/tutu. ?ada” sl’raw Narodowościowych

skiego, b) organizowanie współdziała-    p*,8kieg0 Związku Zachodniego

ma pomiędzy macierzą a skupieniami (dawniej Związku Obrony Kresów Zachód-polskiemi zagranicą w zakresie ich ży- nich — „Strażnica Zachodnia“); „Kwartal-cia narodowo-kulturalnego i organiza- nik Naukowego Instytutu Emigracyjnego cyjnego, c) obrona dobrego imienia i Kolonjalnego“ (lata 1926—1931).

POMIARY ZIEMI. O pomiarach ziemi, a właściwie o pomiarach powierzchni ziemi traktuje specjalna nauka, którą nazywamy miernictwem albo geodezją.

Miernictwo w szerokiem słowa tego znaczeniu jest to nauka o wyznaczeniu i określeniu postaci i wielkości powierzchni bądź całej ziemi, bądź większych lub mniejszych jej części, oraz o sposobach przedstawienia powyższych wyników na płaszczyznach w postaci albo map, albo planów mierniczych. Jak wynika z powyższego określenia, miernictwo rozpada się na dwie zasadnicze części : miernictwo wyższe i miernictwo niższe. Jeżeli określamy postać i wielkość powierzchni całej ziemi, bądź znacznych jej kompleksów, przyjmując pod uwagę kulistość lub sferoidalność badanych powierzchni, to w tym wypadku będziemy mieli do czynienia z metodami miernictwa wyższego ; natomiast przy badaniu formy i wielkości mniejszych objektów powierzchni ziemi, nie przekraczających 20.000 ha, kiedy się nawet ze względów praktycznych nie uwzględnia ich kulistości, a przyjmuje jako powierzchnie płaskie, stosujemy do pomiarów sposoby, stanowiące treść miernictwa niższego. Wyraźnej i stałej granicy pomiędzy miernictwem wyż-szem i niższem, naogół biorąc, ustalić niepodobna, częstokroć bowiem obie części występują razem, zazębiając się i dopełniając wzajemnie. Pamiętać jednak należy, że w miernictwie stosujemy zasadę : od ogółu do szczegółów i że miernictwo wyższe stwarza podstawę do rozwiązywania wszelakich zagadnień z zakresu miernictwa niższego, stosując przy tern bardziej doskonałe metody pracy, bardziej precyzyjne narzędzia i osiągając znacznie wyższe dokładności wyników, aniżeli miernictwo niższe.

Miernictwo wyższe.

Wszystkie zagadnienia, wchodzące w zakres miernictwa wyższego, dadzą się podzielić na dwie grupy: pierwszą grupę stanowią zagadnienia o charakterze naukowym, drugą — o charakterze praktycznym.

Zagadnienia naukowe w miernictwie wyższem.

Do zagadnień naukowych zaliczamy:

1) określenie postaci i wielkości powierzchni całej ziemi, 2) badanie i określenie odchyleń poszczególnych miejsc ziemi od jej idealnej formy, wreszcie

3) badania o charakterze geofizycznym, dotyczące budowy ziemi oraz jej życia, na kształtowanie się bowiem powierzchni ziemi mają wielki wpływ takie zjawiska, jak obroty ziemi, wielkość i kierunek siły ciężkości, odchylenia pionu, przesuwanie się mas skorupy ziemskiej, przesuwanie się linij wy-brzeżnych i t. p. Dociekania powyższe ustalają ścisły związek geodezji wyższej z takiemi naukami, jak geofizyka, geologja i astronomja; geodezja jest poza tern nauką nawkroś matematyczną, gdyż operuje stale pojęciami punktu, linji, kąta, powierzchni, bryły.

Aczkolwiek dociekania nad postacią i wielkością ziemi notowane były przez wszystkie istniejące na świecie narody, to jednak naukowe ujęcie tych zagadnień, ich rozwój i postęp datują się dopiero od końca wieku XVIII i trwają po dzień dzisiejszy. Jak trudnemi i żmudnemi są prace powyższe, dowodzi fakt, że pomimo wielkiego nakładu pracy najwybitniejszych uczonych świata definitywnego i idealnego rozwiązania zagadnienia o postaci i wielkości ziemi dotychczas nie posiadamy. Posiadamy natomiast rozstrzygnięcie typowej postaci ziemi, postaci najbardziej zbliżonej do rzeczywistej, albo idealnej.

szukaj w tomie piątym!

Planeta nasza nie jest, jak się okazuje, ani kulą, ani elipsoidą obrotową, ani też elipsoidą trójosiową, lecz ma kształt geoidy. Gdy wyobrazimy sobie, że spokojna powierzchnia oceanów została przedłużona pod kontynentami w ten sposób, że w każdem miejscu przecina się ona pod kątem prostym z lin ją pionową, to bryła, otoczona taką właśnie powierzchnią, nosi nazwę geoidy, wprowadzoną do nauki przez Listinga w r. 1873. Jeszcze lepiej zrozumiemy istotę geoidy, jeżeli porównamy ją ze sferoidą ziemską, czyli elipsoidą obrotową, której wymiary są prawie identyczne z wymiarami geoidy, okaże się bowiem, że w pewnych miejscach powierzchnia geoidy będzie się wznosić ponad sferoidą, a w innych zagłębiać pod nią.

Zagadnienia praktyczne w miernictwie wyższem.

Do zagadnień praktycznych miernictwa wyższego należy w pierwszym rzędzie budowa t. zw. podkładu geodezyjnego, czyli określenie położenia punktów ziemi względem obranego na niej układu współrzędnych oraz względem samych siebie. W zależności od podstawy, jaką sobie przy tej pracy obierzemy, położenie punktów określimy bądź współrzędnemi sferoidalnemi, bądź kulistemi, bądź, jak to robimy w miernictwie niższem — płaskiemi. W najogólniejszych bowiem zagadnieniach geodezyjnych, dotyczących postaci ziemi, przyjmujemy za podstawę do pomiarów nie geoidę, lecz albo elipsoidę trójosiową, albo elipsoidę obrotową; przy pomiarach kraju zamiast geoidy przyjmujemy kulę.

Podkład geodezyjny budujemy w postaci siatek triangulacyjnych, na które składają się zwarte szeregi trójkątów, rozproszonych po całym kraju. Najważniejszą zaletą triangu-lacji jest to, że bezpośredni pomiar długości linij, nader trudny zwłaszcza przy dużych odległościach, zamieniamy obliczeniami trygonometrycznemi szeregów zwartych trójkątów (ryc. 16), w których mierzymy wszystkie kąty i zaledwie jedną, lub kilka linij, zwanych bazami.

Ryc. 16. Siatka triangulacyjna I i II klasy. Grubemi linjami oznaczono siatkę I kl., cienkiemi — II kl. Litery i cyfry oznaczają kolejne numery punktów na siatce.

Siatki triangulacyjne dzielimy na klasy w zależności od wielkości boków trójkątów: w siatkach I klasy długość boków trójkątów sięga od. 25 do 40 km, a często i więcej ; w siatkach II klasy — od 10 do 25; w siatkach niższych klas długości boków trójkątów są jeszcze mniejsze, dochodzące do 1 km w siatkach lokalnych, czyli takich, które obejmują poszczególne miasta, osady, lub majątki ziemskie.

Siatki I klasy zakładane są przeważnie wzdłuż południków i równoleżników danego kraju i służą bezpośrednio do określenia długości stopnia tych południków i równoleżników, a pośrednio na zasadzie długości stopnia — do wyznaczenia postaci i wielkości ziemi. Poza tern siatki triangulacyjne I klasy składają się z wielkiej liczby sąsiadujących z sobą trójkątów, które, jak kanwa, pokrywają cały kraj. Siatki klas następnych zagęszczają siatki klas wyższych, osnuwając cały obszar przeznaczony pod pomiary misterną pajęczyną, której oczka są trójkątami różnej wielkości ; pajęczyna ta stanowi podstawę do pomiarów szczegółowych kraju.

Gradacji klas odpowiada stopień dokładności pomiarów kątowych i linjo-wych: w siatkach lokalnych kąty mierzymy z dokładnością 10", a bazę z dokładnością 1: 40.000, natomiast w siatkach I klasy — kątowa dokładność sięga co najmniej 1", bazowa zaś przewyższa częstokroć 1:1,000.000 długości mierzonej linji.

Zasadniczo, jak o tern wspominaliśmy wyżej, siatka triangulacyjna może opierać się na jednej bezpośrednio mierzonej linji, czyli bazie. Ze względu jednak na gromadzenie się błędów przy pomiarach kątów, jak również dla skontrolowania pomiaru samej bazy, w siatkach o dużej rozpiętości, zwłaszcza w siatkach, zakładanych na obszarze całego kraju, ilość baz wzrasta; przyjęto za normę, aby bazy powtarzały się co 200—300 km. Bezpośredni pomiar baz napotyka na wiele technicznych i terenowych trudności.

Mierzymy bazy specjalnemi przyrządami bazowemi : krótsze — taśmami, lub łatami, układanemi wprost na ziemi, dłuższe — albo łatami, przykłada-nemi do rozpiętego wzdłuż linji sznura lub drutu, albo specjalnemi drutami o długości 24 m, zawieszanemi na odpowiednich podstawach, ustawionych w kierunku mierzonej linji. Zapomocą specjalnie skonstruowanej siatki bazowej, której kształty mogą być różne (ryc. 17 przedstawia typowy kształt

BAZA

wyjkiowA

Ryc. 17. Siatka bazowa.

takiej siatki), mierząc odpowiednie kąty, przechodzimy drogą obliczeń trygonometrycznych od pomierzonej małej bazy do linji t. zw. wyjściowej, równej przeciętnej długości boków trójkątów danej siatki triangulacyjnej, która staje się w ten sposób podstawową linją do dalszych obliczeń współrzędnych wierzchołków wszystkich trójkątów siatki.

Aby obliczyć współrzędne punktów siatki triangulacyjnej, niedość jest pomierzyć wszystkie kąty i bazy, należy jeszcze siatkę zorjentować, czyli okre-. ślić jej położenie względem stron świata. W tym celu określamy astronomicznie długość i szerokość geograficzną niektórych punktów siatki, oraz również astronomicznie określamy azymut linji wyjściowej, czyli kąt, jaki ta liii ja tworzy z linją południka, przechodzącego przez jej początkowy punkt.

Jak widać z powyższego krótkiego opisu, prace triangulacyjne są trudne, żmudne i bardzo kosztowne. Całe szczęście, że z wyników ich możemy korzystać całe dziesiątki lat, a nawet i dłuższy okres czasu, o ile ślady zbudowanych siatek są starannie konserwowane i chronione. Z tych względów każdy punkt triangulacyjny jest utrwalony na gruncie w podwójny sposób : sygnałem zewnętrznym (ryc. 18) i znakiem podziemnym (ryc. 19) ; ziemia, na której znajduje się punkt triangulacyjny, oraz stabilizacja punktu jest własnością państwa i jest chroniona przez prawo.

Do rzędu zagadnień praktycznych miernictwa wyższego poza triangulacją zaliczamy również niwelację precyzyjną, której celem jest określenie wysokości w odniesieniu do poziomu morza całego szeregu obranych w terenie punktów. Punkty badane są rozsiane po całym obszarze kraju w odległości 15—20 km jeden od drugiego,

NK

rj]

K\

<-■

Ryc. 18. Sygnały zewnętrzne punktów triangulacyjnych.

Ryc. 19. Znaki podziemne punktów triangulacyjnych.

tworząc zwartą i należycie skoordyno- od siebie o 1 km, może być obliczona waną siatkę, przedstawiającą szeregi ze średnim błędem poniżej jednego powiązanych linij, biegnących wzdłuż milimetra, i wszerz całego państwa. Punkty niwelacyjne, zwane markami bądź repera- zją wyższą, należy traktować prace nad mi (ryc. 20), są również starannie sta- sporządzaniem map, o czem traktuje bilizowane i umieszczane albo na so- specjalna nauka, zwana kartografją lidnych i trwałych budowlach, albo na (—> Mapa). gruncie ; podlegają one takiej ‘ samej starannej konserwacji i ochronie, jak znaki triangulacyjne. Na punktach ni

jako specjalny dział, objęty geode-

Organizacja miernictwa.

Przytoczone powyżej prace są wy-welaeji precyzyjnej opieramy wszyst- konywane przez wszystkie państwa ca-kie dalsze prace wysokościowe, albo łego świata. W Polsce, od chwili od-t. zw. niwelacje techniczne, mające na- rodzenia państwa polskiego, prace te der szerokie zastosowanie w różnych wykonywuje Biuro Pomiarowe Mini-dziedzinach techniki i gospodarki pań- sterstwa Komunikacji oraz Wojskowy stwowej, o czem będzie mowa jeszcze Instytut Geograficzny. Celem skoordy-dalej. Wyniki prac, jakie osiągamy, nowania i ujednostajnienia tych prac stosując niwelację precyzyjną, charak- we wszystkich państwach powstał spe-teryzuje wysoka dokładność: różnica cjalny instytut, a mianowicie: „Mię-wysokośei dwóch punktów, odległych dzynarodowa Unja Geodezyjna“. Kongresy Unji, zwoływane systematycznie co pewien okres czasu, uzgadniają działalność geodezyjną wszystkich państw, należących do Unji przez opracowanie jednolitych przepisów i metod pracy. Polska należy również do tej Unji.

p.w.

12^5

IFSO

][

Ryc. 20. Repery.

Główne zadanie miernictwa niższego : sporządzanie planów.

Zagadnienia wchodzące w zakres miernictwa niższego mają charakter wybitnie praktyczny. Chodzi mianowicie o zbadanie pod względem geome-

trycznym powierzchni niewielkich odcinków ziemi, należących bądź do państwa, bądź do miast i gmin, bądź wreszcie do poszczególnych obywateli. Miernictwo niższe poza zbadaniem formy i wielkości powierzchni poszczególnych działek ziemi, czyli po dokonaniu pomiarów w terenie, podaje zatem sposoby przedstawienia wyników tych pomiarów na płaszczyźnie w postaci p 1 a-n ó w, wraz z dokumentami pomiarowemu

Jak więc powstaje plan?

Rzut poziomy.

Wiemy, że powierzchnia ziemi nawet w najmniejszych odcinkach nie jest na-ogół ani równa, ani płaska; aby otrzymać plan, albo obraz płaski badanej powierzchni, musimy przeto na podstawie zdobytego przy pomiarach w terenie materjału określić rzut na płaszczyznę poziomą badanej powierzchni. Rzut dwoma danemi punktami w terenie. Mamy dwie drogi do zmierzenia linij : bezpośrednią i pośrednią. <?.

Eyc. 22. Taśma miernicza.

Bezpośredni sposób polega na tern, że posiłkując się pewnemi narzędziami mierniczemi w postaci łańcucha mierniczego, taśmy stalowej (ryc. 22), łaty lub drutów (ryc. 23), przykładamy owe narzędzia bezpośrednio do badanej li-nji; liczymy zatem ilość przyłożeń danego narzędzia, a znając jego długość, określamy z łatwością wielkość mierzonej linji. Jest to sposób bardzo dokładny, często jednak niedogodny i kosztowny.

Ryc. 23. Łaty miernicze.

Ryc. 21. Rzut poziomy odcinka A B C D E.

(ryc. 21), w podobny sposób otrzymany i odpowiednio pomniejszony, przyjmujemy jako plan mierzonego obszaru. Ażeby określić rzut poziomy pewnej powierzchni, dość określić rzuty poziome linij i kątów, stanowiących granicę badanego obszaru.

Mierzenie linij prostych w terenie.

Aby więc sporządzić plan danego obszaru, należy w pierwszym rzędzie wykonać cały szereg czynności w polu. Rozpoczynamy od pomiaru długości linij prostych, czyli odcinków, które stanowią najkrótsze odległości pomiędzy

Pośredni sposób polega na zastosowaniu do pomiaru linij specjalnych przyrządów, zwanych dalekomierzami albo odległownicami, oraz specjalnych łat mierniczych. Dalekomierze jako narzędzia optyczne są tak skonstruowane, że gdy spoglądamy przez umieszczoną na nich lunetę, widzimy przedmioty dalej- lub bliżej od nas położone pod pewnym stałym kątem. Jeżeli przeto na początkowym punkcie badanej linji ustawimy w odpowiedni sposób dalekomierz, a na końcowym punkcie łatę z podziałką w układzie np. metrycznym, to patrząc przez lunetę, dostrzeżemy pewien odcinek łaty, który określimy ilością centymetrów; mnożąc połowę tego odcinka przez ctg połowy wiadomego stałego kąta, otrzymujemy

o/t

d.

o<

D=ï eta 4

Ryc. 25. Rzut poziomy linji AB. BC — rzut pionowy, D — rzut poziomy, u — kąt nachylenia.

Ryc. 24. Odczytywanie odległości na dalekomierzu. ß — kąt stały dalekomierza, O Li Ls Ls -— odczyty na lacie.

odległości.

—-wierzchołek kąta,3, Di Do Dj — szukane

nja terenu z linją poziomą. Specjalne narzędzia, zwane pochylnikami, służą do tego celu (ryc. 25 a).

Kąty w terenie mierzymy w ten sposób, że otrzymujemy automatycznie ich rzuty bądź na płaszczyznę poziomą, bądź na płaszczyznę pionową. Posiłkujemy się przy tern przyrządami kąto-mierczemi, które występują w praktyce pod różnemi nazwami: astrolabji, pantometra, teodolitu (ryc. 26) i t. d. Narzędzia tego rodzaju zaopatrzone są w specjalne dwa koła, poziome i pionowe, z podziałem na obrzeżu stopniowym albo gradowym, i w lunetę, któ-Pomierzone w ten lub inny sposób ra służy do wycelowania lub zaobser-linje, aby mogły być umieszczone na pla- wowania krańcowych punktów linij, nie, muszą być zredukowane do poziomu, między któremi mierzymy kąt (ryc. czyli musi być znaleziony ich rzut pozio- 26 a). Po ustawieniu narzędzia w wierzmy: aby to uskutecznić, jak widać na chołku badanego kąta i po zaobserwo-rycinie 25, należy określić jeszcze wiel- waniu lunetą następnych dwóch punk-kość kąta nachylenia, jaki tworzy li- tów kąta (ryc. 26 b), odczytujemy na

szukaną odległość (ryc. 24). Dla ułatwienia pracy i dla uzyskania szybkości jej wykonania, wielkość stałego kąta jest tak dobrana, że ctg jego połowy równa się stałej wartości, wynoszącej 100, co pozwala odrazu odliczone na łacie centymetry uważać za ilość metrów, czyli rzeczywistą wielkość mierzonej linji. Jak widać z załączonego rysunku, odcinek na łacie L jest wprost proporcjonalny do wielkości mierzonej linji.

Mierzenie kąta nachylenia.

°M śi J?jw

i66l

⁶⁶⁶Av\

wm

Ryc. 25 a. Pochylnik.

Ryc. 26. Teodolit.

Mierzenie granic poszczególnych użytków.

.0*

ho*

Tak samo, jak mierzymy granice większych lub mniejszych obszarów ziemi, mierzymy również kontury sytuacyjne, 'czyli granice poszczególnych użytków, rzeki, drogi, osiedla i t. p. Zakładamy na gruncie, przy pomiarze

r>

Ryc. 26 a. Pomiar kąta.

20

JO

kołach zapomocą albo mikroskopów, albo zwyczajnych lupek i nonjuszy

A-

Sno

Ryc. 26 b. Pomiar kąta.

wielkość mierzonego kąta. Nonjusze (ryc. 27) albo drobnomierze są to pew-

Są

610

Ryc. 27. Nonjusz.

nego rodzaju podziałki, które pozwalają określić wielkość kątową z większą dokładnością, niż pozwala na to istniejący na kołach podział. Do ustawienia kół w poziomie lub pionowo posiłkujemy się t. zw. libelkami (ryc. 28),

Ryc. 28. Libelka.

albo waterpasami. Są to rurki szklane, oprawione w metal i wypełnione prawie całkowicie wodą lub spirytusem z unoszącym się na górze pęcherzykiem powietrza, albo pary spirytusu.

Ryc. 29. Mierzenie drogi zapomocą domiarów N3—Ni — linja pomocnicza.

naprzykład drogi (ryc. 29), ciągi albo wieloboki rozwarte, biegnące wpobliżu drogi i oparte swojemi końcowemi punktami o punkty graniczne, mierzymy wszystkie boki i kąty tych ciągów, a poza tern domiarami zmierzamy sâ-mą drogę. Domiary, które są zazwyczaj linjami prostopadłemi do boków ciągów, mierzymy w ten sposób : odmierzamy taśmą odległość spodka prostopadłej od początkowego punktu boku, w odmierzonym punkcie wystawiamy prostopadłą, sięgającą swoim wierzchołkiem krawędzi drogi, i określamy taśmą długość tej prostopadłej. Wystawianie prostopadłej z danego punktu linji, lub też opuszczanie jej do danej linji, co jest niczem innem, jak tylko budową prostego kąta, dokony-wujemy przy pomocy specjalnych narzędzi, zwanych węgielnicami, albo ekierami.

Prace połowę uzupełniamy jeszcze przez określenie położenia południka jednego lub kilku punktów danego obszaru, co nam pozwala, jak wspominaliśmy o tern wyżej, zorjentować pomierzoną figurę względem stron świata, czyli określić azymuty wszystkich linij, które mają być umieszczone na planie.

Po ukończeniu prac polowych przystępujemy do prac kameralnych. Polegają one na przeanalizowaniu całego

materjału polowego, na ustaleniu jego- dzo wiele na czasie, jednak plany te-dokładności, na t. zw. wyrównaniu wy- go rodzaju zaliczyć należy do mało do-nikłych podczas pracy błędów, na obli- kładnych i niedogodnych do celów tech-czeniu współrzędnych poszczególnych nicznych. Jest to właściwie tylko obraz punktów mierzonego obszaru w ukła- danego obszaru, ale na nim nic zapro-dzie prostokątnym, i wreszcie na spo- jektować, ani dokładnie obliczyć nie-rządzeniu samego planu mierniczegę. podobna. Stolikowe prace są bardzo Zaznaczyć należy, iż wszelki materjał rozpowszechnione w wojsku i służą pomiarowy jest obarczony pewnemi przeważnie do reambulacji, czyli po-niewielkiemi błędami, które określamy prawienia i uzupełnienia już istniej ą-jako błędy przypadkowe i które w su- eych map i planów, mie dają pewne odchylenia pomierzonych wartości od prawdziwych ich wielkości. Mater jał pomiarowy przed

Różne rodzaje planów.

Plany dzielimy na trzy rodzaje: pla-wykorzystaniem go musi być też uprzed- ny poziome, plany wysokościowe i pla-nio opracowany, t. zn. że błędy, które ny poziomo-wysokościowe, w zależności się wkradły do niego, muszą być wy- od tego, czy mamy na nich tylko rzuty równane czyli odpowiednio rozproszone poziome mierzonego obszaru, czy tylko w ten sposób, aby pomierzone wielko- pionowe, czy wreszcie i te i tamte, ści można było uważać za najbardziej zbliżone do wielkości prawdziwych.

Stąd wnioskujemy o ścisłym związku, jaki zachodzi między miernictwem a ta-kiemi nąukami, jak teorja błędów, rachunek wyrównawczy i teorja rachunku prawdopodobieństwa.

Sporządzenie planu na stolikach mierniczych.

Plany pionowe, które nazywają się inaczej profilami, są obrazami przekrojów danego terenu, płaszczyznami pionowemi i mają szerokie zastosowanie w kolejnictwie i w technice drogowej, wodnej i lądowej. Na profilach mamy wykazane wysokości wszystkich punktów danej trasy.

Częstokroć sporządzamy plany wprost w polu, na t. zw. stolikach mierniczych (ryc. 30). W tym wypadku kątów nie mierzymy, ale po zorjento-waniu stolika wkreślamy przy zastosowaniu pewnych narzędzi bezpośrednio kierunki poszczególnych linij, a zmie-

Mierzenie wysokości w terenie.

rv

Ryc. 30. Stolik mierniczy. ABC — wycinek terenu, abc — jego rzut na stoliku.

Plany poziomo-wysokościowe nazywamy często płanami tachimetryczne-mi, hipsometrycznemi albo topograficznemu Na planach tego rodzaju mamy przedstawioną całą sytuację mierzonego obrazu w rzucie poziomym, rzywszy osobno^ długości linij, wnosi- a oprócz tego wskazane są wysokości my je na wkreślone kierunki. Aczkol- wszystkich punktów badanego objektu, wiek zyskuje się w tym wypadku bar- odniesione bądź do poziomu morza sąsiadującego z danym krajem, bądź do jakiegoś innego, dowolnie przyjętego poziomu odniesienia. Gdy wysokości odniesione są do poziomu morza, mamy do czynienia z wysokościami abso-lutnemi punktów, w przeciwnym razie określamy wysokości względne, a właściwie interesujemy się wtedy różnicami wysokości punktów, które

' OC

równe są bądź różnicy absolutnych, bądź względnych wysokości badanych punktów. We wszystkich zagadnieniach technicznych, a więc przy budowie dróg, kanałów, przegród wodnych, przy równaniu terenów i t. p., korzystamy głównie z różnic wysokości punktów.

Dla łatwiejszego zorjentowania się w rzeźbie terenu, dla Uplastycznienia sobie wzniesień, wklęsłości, wąwozów i grzbietów górskich oraz wszelkich innych elementów terenowych, łączymy linjami ciągłemi punkty o jednakowej wysokości, czyli wnosimy na plan t. zw. warst wice, albo poziomice (ryc. 31). Tak sporządzony plan wysokościowy dla większej jeszcze przejrzystości cieniujemy, kolorujemy, albo kreskujemy. Plany tachimetryczne mają szerokie zastosowanie w technice, w pracach regulacyjnych, meljoracyjnych i w wojsku.

12

1=

ÜRI

h.-.

Ryc. 32. Niwelśtor.

•J. C

Ryc. 33. Niwelacja wprzód. Chodzi o zmierzenie odcinka h (B-C). Mierzymy odcinek b, i — wysokość narzędzia, h = i-b.

=1

--

1=

Ryc. 32 a. Łaty

niwelacyjne.

Wysokości punktów terenu określamy różnemi metodami: do najważniej-szyćh zaliczamy niwelowanie punktów terenu zapomocą poziomo idących celowych linij, i dowolnie nachylonych linij celowych. W pierwszym wypad-

____t}Y

Xj_*—

A___

lî

ty

-I-

li__

lA__

4---

Mr

i⁴--

ifl

/t H—I⁻¹

4-l-T-——i-* v , -f t—i4 - -i 4- r

i i i ; ;    i i i N

!    ! ! ! ! !

-+

Ll l

Ki

i.

,i

TTlm"

Ryc. 31. Warstwice. Górny rysunek — profil terenu ACB, dolny — warstwice.

ku używamy narzędzi, zwanych niwe-latorami (ryc. 32 i 32 a), w drugim — tachimetrami. W niwelatorach mamy lunetę tak urządzoną, że jej oś celowa jest zawsze podczas pracy doprowadzana zapomocą libelek do poziomu. Ażeby więc określić różnicę wysokości dwóch sąsiednich punktów (ryc. 32), należy na nich ustawić pionowo łaty niwelacyjne, a niwelator umieścić pośrodku; poziomy promień, wychodzący z lunety, padając na łaty, odcina na nich pewne wielkości linjowe, np. a i b, których różnica jest oczywiście różnicą wysokości badanych punktów.

Przy określaniu różnicy wysokości drugą metodą, ze zmienną osią celową, postępujemy w sposób następujący (ryc. 34) : na jednym punkcie ustawiamy narzędzie, zwane tachimetrem, które jest wyposażone w koło pionowe z libelką, w koło poziome, w busolę i w dalekomierz; na drugim punkcie ustawiamy pionowo łatę z podziałką, do której skierowujemy oś celową lunety

£_

!*?.>•

Dtga

|Ł 't

Ryc. 34. Określenie wysokości zapomocą tachimetru. a — kąt nachylenia, D — odległość narzędzia od łaty, h — szukana różnica wysokości punktów A i B = i (wysokość narzędzia) CE (Dtga) — V (wysokość łaty).

na wysokość równą wysokości narzędzia: wdedy na kole pionowem odczytamy kąt nachylenia linji terenu do li-nji poziomej, na busoli określimy wielkość azymutu, czyli kąta, jaki tworzy badana linja z linją południka, wreszcie zapomocą dalekomierza, znajdującego się w lunecie tachimetra, wyznaczymy odległość między punktami. Kąt i odległość pozwolą nam określić trygonometrycznie różnicę wysokości między danemi punktami, a azymut posłuży do wkreślenia tej linji na plan. Gdyby oś celową z tych lub innych przyczyn nie można było skierować na łatę do punktu, którego wysokość od ziemi równałaby się wysokości narzędzia, wtedy celujemy do dowolnego punktu lub nawet na wierzchołek łaty i zadanie również może być rozwiązane.

Dokładność wyznaczenia wysokości punktów metodą tachimetryczną jest znacznie niższą aniżeli zapomocą niwe-latorów : przeciętny błąd określenia wysokości punktu wynosi przy zastosowaniu tej metody około 10 cm.

Metoda fotogrammetryczna.

W ostatnich czasach zaczęto stosować do pomiarów poziomych i wysokościowych nową metodę, t. zw. fotogram-metryczną. Polega ona na tein, że badany obszar ziemi fotografujemy spe-cjalnemi aparatami, ustawiając je bądź na ziemi, bądź umieszczając na samolotach, które przelatują nad danym odcinkiem ziemi ; otrzymane w ten sposób fotografje odpowiednio opracowujemy i otrzymujemy t. zw. fotoplany, których dokładność jest wystarczająca dla wielu technicznych zagadnień. Metoda fotogrammetryczna odznacza się nader wielką szybkością pracy i łatwością, ale wymaga zastosowania nader drogich aparatów (samolot, kamera z bardzo dobrym objektywein. prostownik i wiele innych) i nie daje wyników zbyt dokładnych.

Podziałka.

Wszelkiego rodzaju plany są, jak wiemy, obrazem mierzonego terenu, ale wielokrotnie pomniejszonym. Ten stopień pomniejszenia, wahający się w granicach od 1: 500 do 1:1,000.000, nosi nazwę skali planu, albo jego podziałki (—» Mapa).

Obliczanie powierzchni.

Pomiary, które wchodzą w zakres miernictwa niższego, możemy wykorzystać również do obliczenia powierzchni badanego obszaru. Stosujemy różne sposoby obliczenia pól: 1) graficzny, polegający na tern, że figurę, wniesioną na plan, przekształcamy albo na kilka trójkątów, albo na jeden równo'ważny, a mierząc na planie wielkości podstaw i wysokości tych trójkątów, określamy ich powierzchnie; 2) analityczny, kiedy posiłkujemy się jedynie miarami linij i kątów, bezpośrednio otrzymanych przy pomiarach w polu, i drogą obliczeń wyznaczamy powierzchnie badanego objektu; najprościej i najdokładniej jest posiłkować się w tym wypadku obliczonemi współrzędnemi

wierzchołków

pomierzonej figury ; tylko, że nie wolno pisać dwuch (ani i 3) mechaniczny, który pozwala wy- dwóch), ale bynajmniej z tego nie wyznaczyć powierzchnie przez zastosowa- nika, jakoby nie było wolno używać dru-nie specjalnych narzędzi, zwanych pla- giej poprawnej formy: dwu. Ortogra-nimetrami (ryc. 35). Najlepszym i naj- fja mówi więc tylko, jak pewną określoną formę pisać, nie rozstrzyga zaś ani o jej wymowie, ani tern bardziej o dopuszczalności innej formy. O wymowie rozstrzyga ortoepja (zwana też ortofonją), o innych działach poczęści gramatyka normatywna (t. j. zawiera-dokładniejszym będzie sposób anali- jąca przepisy i wskazówki, jak mówić tyczny, ponieważ na wyniki będą wpły- należy), poczęści mógłby rozstrzygać wały jedynie błędy pomiarów polo- normatywny słownik, gdyby (dla języka wych; metoda mechaniczna obarczona polskiego) istniał, jest błędami polowemi) błędami narzędzia i sporządzenia planu; do najmniej dokładnych zaliczamy metodę graficz-

Ryc. 35. Planimetr.

Źródła poprawności.

O poprawności językowej rozstrzyga ną, przy stosowaniu której oprócz błę- przyjęty w kulturalnych warstwach spodów polowych i planowych w dużej łeczeństwa zwyczaj: opiera się on i na mierze mamy do czynienia z błędami opisach'systemu językowego, i na zbio-zamiany figur oraz pomiarów hnij na rach słownikowych, ale sama ich znajo-planie.    J. a. Piotrowski, mość nie wystarczy. Jak historja sztuki

POPRAWNOŚĆ JĘZYKOWA.

Poprawność a ortografja.

może tylko pomóc do wyrobienia sobie smaku artystycznego, ale go nie zastąpi, podobnie też z poprawnością językową : jest to umiejętność, której Poprawność językowa — to sprawa można nabyć zwłaszcza przez bezpośred-bardzo ważna, ale przeważnie traktowra- nie obcowanie z ludźmi już nią władana zupełnie powierzchownie, mechanicz- jącymi, a także przez czytanie pism do-nie, na wrzór ortografji. Tymczasem brych autorów. Każdorazową normą, ortografja jest tylko zewnętrzną niezupełnie ścisłą, jest język klas wy-szatą języka, nie mogącą rozstrzygać na- kształconych i kulturalnych przynaj-wet o ortoepji czyli poprawnej wy- mniej już w drugiem pokoleniu, opiera-mowie: piszemy np. piętnaście a mówi- jący się więc o wiele w;ięcej na tradycji, my piętnaście; rozróżniamy wr piśmie niż na jakichś regułach. Ten, którego dobrym od dobrem, choć najpoprawmiej rodzice od dzieciństwa mówili danym mówimy dobrym dzieckiem (razi tyl- językiem kulturalnym jako swym języ-ko wymowa dobrem człowiekiem) ; pi- kiem głównym i zawsze w swym kraju szemy diagram i dialekt, by było wzro- mieszkali, więcej powinien dawrać wiary kowo jednolicie, chociaż się mówi swemu od nich nabytemu poczuciu, dijagram i djalekt (obok dyjalekt) ; niż martwym regułom gramatycznym, i t. p. Tem bardziej niesłuszne byłoby W Polsce odnosi się to naw⁷et do osób wyciąganie ze słownika ortograficznego pochodzących z mieszanych językowo wniosków co do poprawności form gra- kresów⁷ wschodnich, bo nawret kresow⁷a matycznych, jak się to czasem dzieje: tradycyjna polszczyzna lepsza jest od jeżeli się tam znajdzie dwóch, znaczy to czysto książkowo-gramatycznej ; lepsze

też poczucie z chłopskiej wyniesione cha- nych starsze -i bądź- przeważa, jak u oby-łupy, zwłaszcza jeżeli idzie o wyrazy, wateli, bądź wyłącznie ono jest możliwe, składnię, a nawet o odmiany (bo zacho- jak u koni czy gwoździ. Jedynie słu-wana przez inteligenta z młodych lat chłopska wymowa często razi).

szną drogą jest tu zostawić pole swobodnej grze sił, nie popierając nawet zwyciężającego, zdaje się, przy osobowych -ów, bo choć jedynem jest np. wodzów, to raczej sztuczne jest pierwszeństwo dawane przez niektórych formom pisarzów, rycerzów, a do dziś nienaturalnie brzmi nauczycielów. Zresztą dwoistość ma tu stylistyczną wartość, pozwala bowiem użyć w razie potrzeby formy niezwykłej, jak np. o dorosłych a próżnujących synach powiedzieć, że „ojciec musi żywić takich starych ko-uiów“. No, a niektóre mają jeszcze inną formę : przyjaciół, i choćby kto nie wiem jak propagował przyjacieli (a może przy-jaciołówl), twierdząc, że tak będzie jednolicie, według „prawidła“, to mu każdy normalny Polak powie, że nie wie dlaczego, ale wie, iż jedynie dobrze jest po polsku przyjaciół. A zatem poprawność nieraz wychodzi poza ścisłą regułę, dopuszcza też wyjątki.

Stara forma, dziś nieregularna, ma zwykle jakiś urok. Normalnie już się słyszy w Prusach, ale w staranniejszym stylu za lepsze uważa się w Prusiech, tak jak wyłączne jeszcze we Włoszech i na Węgrzech. Natomiast formy nowe, „prawidłowo“ ale mechanicznie urobione, właśnie nieraz rażą bardziej oczytanych w starszej literaturze, bardziej osłuchanych z rdzenną mową ludową. Kto pamięta, że. yy „Panu Tadeuszu“ szlachta według Gerwazego panuje jako starsza nad obiema (t. j. nad chłopami i Żydami), a że naodwrót mamy tam: między dwoma rozprawami (II, 684), kto wie, że jak Polska długa i szeroka, lud mówi albo po staropolsku dwiema albo po nowopolsku dwoma, ale wr tym liczebniku nigdy rodzajów nie rozróżnia, kto wreszcie — jak większość klas wykształconych — mówi swobodnie dwo-

Czyżby jednak nie można ustalić jakich bliższych zasad? Owszem, ale będą one raczej negatywne. Jedną z nich ju-żeśmy widzieli: to zasada niemierzenia poprawności ortografją. Drugą taką zasadą będzie:

Poprawność to nie prawidłowość.

Dwoistość formy jest jedną z najistotniejszych znamion mowy ludzkiej, która przecie nie jest systemem znaków matematycznych. Zmiany językowe następują zasadniczo w ten sposób, że równocześnie istnieje forma dawna i nowa i że trwa to nieraz przez całe pokolenia.

Co więcej, choć zwykle powoli zwycięża postać nowa, to jednak nie brak przykładów, że któraś z nich, już zdawałoby się przeważająca, znów się cofa przed dawniejszą. Koło r. 1800 bardzo się szerzyła w dopełniaczu 1. mn. wszystkich rzeczowników wygodna końcówka -ów: nawet wybitni autorowie pisywali : łzów, trosków, uczuciów... (Malczewski), a przecie się to nie utrzymało. Póki się więc stare jako tako trzyma, musi się je uznawać co najmniej za równowartościowe, choć oczywiście nie za jedynie dobre dlatego tylko, że jest starsze. Nie wpadając w przesadę bezwzględnych czcicieli rzeczy minionych, stwierdzić jednak można, że poprawność jest zawsze trochę konserwatywna.

Tak np. od paru wieków współistnieją w polszczyźnie dopełniacze 1. mn.

„miękkich“ rzeczowników męskich na -i (-y) i na -ów, np. cieni, naboi, rycerzy obok cieniów, nabojów, rycerzów; u niektórych z nich przeważa już i za lepsze uchodzi nowsze naogół -ów, np. widelców, królów (archaizm mamy tylko w nazwie święta Trzech Króli), u in-

ma synami i dwoma córkami, temu nie możliwe jest tylko przy Wysokiem w tym zaimponuje w XIX wieku w Warsza- kierunku napięciu uezuciowem całego wie powstałe, a zupełnie zbyteczne „pra- społeczeństwa, czego u nas niema; nie widłowe“ rozróżnianie dwoma od dwie- stworzy się go na pewno dziennikar-ma na miejscu odwiecznego, i do dziś skiemi artykułami, wzywającemi np. do przeważnie się utrzymującego, a więc naj- stworzenia polskich wyrazów na te urzą-zupełniej „poprawnego“ nierozróżniania. dzenia domowe, któreśmy przejęli z za-We wszystkich takich razach trzeba chodu, np. na salon, talerze, wannę, za-się albo trzymać swego poczucia (jeżeli miast których proponują świetlicę, krą-się ma do niego prawo), albo poradzić gliki, kąpielnicę. Podobnie z wielu wy-kogoś naprawdę fachowego, ale się nigdy razami grecko-łacińskiemi urzędowemi nie powodować samem tylko „rozumo- lub technicznemi : protokół mógłby być waniem“, że np. skoro do obywatel jest spisanym przebiegiem (obrad, zeznań...), Obywateli, to do przyjaciel „powinno“ ale czy warto światowy wyraz greckie-być przyjacieli, że skoro się rozróżnia go pochodzenia zastępować przez opisy-dwa od dwie, to się też musi rozróżniać wanie go? Albo łaciński kandydat — dwoma od dwiema. Bo według tej za- to przecie nietylko ubiegający się, bo sady doszlibyśmy łatwo do wniosku, że bywają kandydaci popierani wbrew wo-skoro do pan jest panowie, to do kra- li ich samych. A jakże zastąpić proces, kowianin „prawidłowa“ liczba mnoga inicjatywę, systematyczność i t. p., będzie krakowianinowie, krakowianinów, i t. p. ? Albo czyż mądrzejszy jest nieco się już zaczyna i słyszeć i czytać, miecki Fernsprecher, którego poza Niem-I t. p. bez końca. Oczywiście takie nowe cami nikt nie zrozumie, niż niczyjego analogiczne (-» Język) formy z natury poczucia językowego niedrażniący na rzeczy wciąż powstają, ale od powstania grece utworzony telefon, wspólny wyraz do stania się literackiemi droga bardzo ogólnoludzkiej nowoczesnej techniki? daleka. Chociaż np. już oddawna nikt Akcję przeciw wyrazom obcym ograni-prawie nie mówi wykonywam, chociaż czyć więc należy do wyrazów nieświato-na wzór rozkazywać — rozkazuję po- wych, i to do nowszych zwłaszcza wpły-wszechnie już panuje wykonuję (lub wy- wów, w zakresie niemczyzny np. nie do konywuję), to jednak te nowe formy za- odwiecznego u nas ślusarza czy hebla, ledwie zdobyły równouprawnienie (oczy- ale do takich, jak majzel, winkiel, boro-wiście słusznie).

wanie, forarbeiter..., a też do bardzo licznych licho łacińskich urzędowych w rodzaju agnoskować, desygnować, in-tymować..., cyrkularny, sukursalny..., bo

Elementy obce.

Gorsze od luźnych, choćby licznych

Ten dział „poprawności“ łączy się ze sprawą t, zw. „czystości“ języka. Idzie te niektórym działom naszego języka na-zwykle o zapożyczone wyrazy, które są dają czasem pozór jakiegoś mieszanego w każdym bez wyjątku języku, jako żargonu, niezbędny skutek jego związków kulturalnych. Nie ulega wątpliwości, że u nas wyrazów obcych, są dosłowne przekłady, jest ich za dużo, i to z jednostronną jak np. w międzyczasie z niemieckiego przewagą niemiecką, że więc należy dą- in der Zwischenzeit lub przytrzymywać żyć do pewnego ich ograniczenia, ale się czego z rosyjskiego pridierżiwatsia sprawa nie jest tak prościutka, jak się zamiast trzymać się, gorsze, bo mówią-niektórym bojownikom o „czystość“ wy- cemu zdaje się, że używa swego języka, daje. Masowe wyrzucenie słów obcych gdy tymczasem używa tylko jego skład-

figowym.

ników, ale ułożonych według obcych wzorów. Tu należy niepostrzeżenie przemycający się obcy szyk wyrazów, np. człowiek, głos którego słyszałem zamiast człowiek, którego głos słyszałem, lub również rosyjskie stawianie się wyłącznie po czasowniku, np. już do mnie zbliżył się zamiast już się do mnie zbliżył. Wszędzie tu swojskość jest tylko listkiem

K. Nitsch.

Literatura o poprawności jest dość obfita, ale często niekrytyczna. Polecić można: A. Gawroński: O błędach językowych. Bibljoteczka Tow. Miłośn. Jęz. Pol,, nr. 3. H. G a e r t n e r i A. Passendorfer: Poradnik gramatyczny, Lwów-Warszawa 1933, rzecz bardzo objektywna. A. Kryński: Jak nie należy mówić i pisać po polsku, 2 tomy, 1921 i 1931. Dwa czasopisma: Język Polski, Kraków, i Poradnik Językowy, Warszawa.

PORTY. (Tabl. 25, 26).

Port morski jest to pewien odcinek wybrzeża i przylegający do niego obszar wodny dostosowane do postoju, ładowania, wyładowywania i remontu morskich oraz często i rzecznych statków. Tutaj przechowuje się też eksportowane i importowane towary, przeładowuje się je z wagonów kolei lub statków rzecznych na statki morskie i odwrotnie, tu wreszcie koncentruje się ruch turystyczny i emigracyjny.

Porty naturalne i sztuczne.

Porty dzielą się na naturalne, mieszczące się w zatokach, ujściach rzek i innych miejscach, zakrytych przed falą, lub sztuczne — powstałe przez odgrodzenie pewnej przestrzeni wodnej, dotykającej do lądu.

Większość dużych portów mieści się w ujściach rzek. Tak więc np. New-York leży w ujściu Hudsonu, Londyn — w ujściu Tamizy, Hamburg — w ujściu Elby, Havre — Sekwany i t. d.

Porty leżące w ujściach rzek mają tę dobrą stfonę, że rzeka stanowi jednocześnie wygodną drogę, łączącą port z wewnętrznym obszarem kraju. Nie są jednak zbyt wygodne, gdyż piasek lub muł niesione przez rzekę mogą łatwo tworzyć mielizny; poza tern porty takie zamarzają podczas miesięcy zimowych.

Czasami bardzo dobre warunki dla powstania portu naturalnego dają cieśniny ; Konstantynopol np. i Kopenhaga leżą w cieśninach.

Dużo naturalnych portów leży wT zatokach, osłoniętych mniej lub wńęcej od wiatrów, w zależności od załamań linji wybrzeża i- okalających je gór lub wysokich brzegów. W zatoce leży np. Oslo, Portsmouth, Cadix, Jokohama, Melbourne i wiele innych.

Fiordy oraz wrąskie zatoki również stwarzają dobre warunki portowe. To też dość dużo portów leży właśnie w takich fiordach i cieśninach, np. Bergen, Sztokholm, Boston, Brest, Sydney i t. p.

Niekiedy porty powstają w miejscach osłoniętych od fali morskiej przez piaszczyste mierzeje. Takie porty mamy lia morzu Bałtyckiem, np. Kłajpeda, Piława, Świnoujście.

Osłonę dla portów stanowić mogą wreszcie wyspy znajdujące się wpobli-żu brzegów lub nawet osłony koralowe.

Tam natomiast, gdzie niema naturalnych warunków do osłony portu, a założenie portu jest nieodzowne z różnych względów, np. ze względu na konieczność stworzenia miejsca przeładunkowego dla różnych gałęzi przemysłu, wpo-bliżu kopalni węgla i t. d. — tam powstają porty sztuczne. Czasami o powstaniu portu decydują względy polityczne i poprostu fakt posiadania przez dane państwo takiego czy innego wybrzeża. Tak np. Gdynia powstała na miejscu rozległego ongiś torfowiska, nie w ujściu rzeki i zdaleka od rejonów przemysłowych (-» Gdynia).

Przeznaczenie portów.

Każdy z istniejących portów ma jakieś przeznaczenie. W związku z tern rozróżniamy porty: handlowe, wojenne, rybackie oraz takie, które łączą w sobie wszystkie trzy wymienione.

Porty handlowe przeznaczone są dla ruchu towarowego i pasażerskiego. Niektóre porty handlowe przeznaczone są dla specjalnego ruchu handlowego, np. porty węglowe, drzewne, zbożowe, i t. d. Głównemi warunkami dobrego portu handlowego są : wygodne wejście i wyjście, dostateczna głębokość dla statków z największem zagłębieniem, wygodne i długie nadbrzeża, wyposażone we -wszystkie urządzenia dla możliwie szybkiego załadowania statków handlowych, od tego bowiem w dużej mierze zależy obrót towarowy portu. Wielkość portu handlowego określa się wymiarem jego wodnej przestrzeni, długością nadbrzeży urządzonych tak, aby statki mogły możliwie najdogodniej cumować się (przybijać), oraz stopniem wyposażenia w środki przeładunkowe i urządzenia składowe (przechowujące ładunek). Stopień wyposażenia portu zależy od ilości rozmieszczenia torów kolejowych, dźwigów przeładunkowych, oraz chłodni, magazynów i t. p. W skład uposażenia portów wchodzą również stocznie, doki i inne urządzenia do budowy i reperacji statków (—» Okręt).

Porty wojenne służą wyłącznie dla celów floty wojennej. Porty takie posiadają najrozmaitsze urządzenia i budowle, gdyż skomplikowane zadania marynarki wojennej wymagają zgrupowania urządzeń i budowli potrzebnych dla każdego rodzaju okrętów.

Ze względu na to porty wojenne zostają wyposażone w dźwigi służące do podnoszenia wielkich ciężarów, stocznie budujące i remontujące okręty wojenne, doki suche i pływające, warsztaty i magazyny: okrętowe, artyleryjskie, broni podwodnej (torped i min), nawigacyjne, techniczne ; składy : prowjantowe, mundurowe, materjałów pędnych (węgiel, ropa), amunicyjne i broni, prochownie i t. p.

Wszystkie te urządzenia często zajmują wielkie obszary przybrzeżne.

Porty morskie, zarówno handlowe, jak i wojenne, bronione są zwykle ze strony lądu umieszczonemi w okolicy portu i na pobliskich lądach baterjami artylerji nadbrzeżnej. Prócz tego podczas wojny wejścia do portów zabezpiecza się -przez bony (pływające zagrody) i sieci dla łodzi podwodnych i torped.

Port rybacki służy dla postoju statków rybackich i handlu rybnego. Posiada zwykle chłodnie dla przechowywania ryb, składy i najrozmaitsze warsztaty przemysłu rybnego, jak: wędzarnie, solarnie, suszarnie i t. p.

W portach, łączących wszystkie trzy rodzaje portów, cały obszar portu podzielony jest w ten sposób, iż port handlowy, wojenny i rybacki rozporządzają własnemi obszarami, mieszczącemi się w różnych częściach portu.

Poza tern każdy port dzieli się na szereg basenów, z których często są wydzielone baseny przeznaczone do przeładunku specjalnych towarów, stanowiących największy obrót danego portu, np. baseny węglowe, drzewne i t. p.

Wolny port.

Prócz tego większość dużych portów posiada t, zw. strefę wolnocłową czyli wolny port.

Wiemy o tern, że wszystkie towary przywożone z zagranicy podlegają opłatom celnym, niekiedy bardzo wysokim (—> Cło). Strefa wolnocłowa portu charakteryzuje się tern, że obszar jej jest wyłączony z granicy celnej danego państwa, wobec czego statek, który zawinął do tej strefy, uwolniony jest od wszelkiej inspekcji celnej. W obrębie strefy

wolnocłowej towary mogą być sortowane i przepakowywane, przyczem czas portu od działania fali, odgradza się go przechowywania towarów nie jest w tych tak zwanemi falochronami, strefach ograniczony. Poważne korzyści wynikają ze stref wolnocłowych przede-wszystkiem dla kupujących, którzy mogą na miejscu przekonać się o wartości sprowadzonych z zagranicy produktów i poczynić bezpośrednie zakupy w miarę istotnego zapotrzebowania. Strefa wolnocłowa upraszcza w ten sposób cały proces przywozu i wywozu towaru zagranicznego.

Od strony morza, by osłonić wnętrze

Molo i falochrony mogą być wykonane z drzewa lub betonu. Falochrony drewniane buduje się w ten sposób, iż w dno morskie wbija się dwa rzędy pali, łączy się je poprzecznemi belkami i zasypuje się w środku kamieniami (ryc. 36). Falochrony betonowe natomiast (ryc. 37), najwięcej obecnie sto-

m

me*

MM

Budowa portu.

W zależności od rodzaju i przyjętego planu budowy port może przybrać najrozmaitsze formy. Zawsze jednak port musi posiadać: obszerną redę (t. j. większą przestrzeń wodną, znajdującą się między brzegiem a wejściem do portu), odpowiednio głęboką, o gruncie umożliwiającym rzucenie kotwicy, awantport czyli duży basen zewnętrzny i wreszcie baseny wewnętrzne obramowane ściankami nadbrzeży, do których mogą cumować się ładujące się statki. Tuż na nadbrzeżach winny być umieszczone magazyny i składy dla różnych towarów, do których dochodzi gęsta sieć torów kolejowych, a obok jak największa ilość dźwigów przeładunkowych. Taki wysunięty pas lądu, obramowany nadbrzeżami i mieszczący całość powyższych urządzeń, nosi nazwę mola przeładunkowego.

mi

mm

Ryc. 36. Falochron drewniany.

Ryc. 37. Falochron żelbetowy.

sowane, są to skrzynie (kesony) żelbetowe (-» Mosty, III, str. 728) dużych wymiarów. Skrzynie te zostają zrobione (odlane) na lądzie, następnie zaś przy pomocy dźwigów opuszczone na wodę. Stąd odholowuje się je holownikami na miejsce ustawienia, poczem skrzynie zatapia się jedną obok drugiej, zasypuje się piaskiem, a na nich wykonuje się już potrzebne budowle.

Poza tern falochrony są często sypane z dużych kamieni (ryc. 38). Molo wy-

Ryc. 38. Falochron usypany z kamieni.

konuje się niejednokrotnie wyłącznie z drzewa, w ten sposób, że wbija się w dno powiązane ze sobą pale, pomiędzy któremi swobodnie przepływa wo-

l'

msas«*#

Ryc. 39. Molo drewniane.

da (ryc. 39). Mola żelbetowe wykony-wuje się podobnie, jak falochrony żelbetowe (ryc. 40).

TI

Spis

Ml

unieść zaledwie parę tonn ładunku ; dźwigi zbudowane do innych celów unoszą na swych potężnych ramionach do kilkudziesięciu tonn.

Specjalny rodzaj dźwigów są to tak zwane wywrotnice, służące do szybkiego ładowania statków takiemi towarami, jak węgiel i ziemiopłody. Praca wywrotnic polega na podnoszeniu całych wagonów i wysypywaniu iöh zawartości wprost do wnętrz ładowni statków (tabl. 26 a).

Do przeładowywania ładunków sypkich, jak: zboże, cukier, ryż i inne — używane są elewatory, które wsypują ładunek do ładowni, lub też przez rury ssąco-tłoczące przekazują ładunek z ładowni do magazynów.

Ładunki płynne, ropę, naftę i t. d., przelewa się bezpośrednio z cystern (zbiorników) brzegowych przy pomocy potężnych pomp ssąco-tłoczących do otworów wylotowych statków-cystern, lub odwrotnie.

% -L »

Magazyny i składy.

Budynki do należytego przechowywania towarów stanowią ważne urządzenia portowe.

Szczególne trudności nasuwa przecho-portu w środki przeładunkowe, maga- wanie ładunków szybko psujących się, zyny, składy, tory kolejowe, oświetlenie, jak ryby, mięso, owoce i t. d. Dla tych rurociągi wodne i system orjentacyj- ładunków większe porty posiadają spe-nych znaków oraz latarń morskich, umoż- cjalne chłodnie, liwiających statkom bezpieczny wjazd

Ryc. 40. Nadbrzeżne molo wykonane z kesonów żelbetowych.

Ważną sprawą jest też wyposażenie

Inny rodzaj towarów wymaga suchych i wyjazd z portu, i wreszcie szereg Urzę- i przewiewnych magazynów, są wresz-dów portowych, czuwających nad roz- cie i takie, które najlepiej przechowuje wojem i pracą portu.    się w powietrzu wilgotnem.

Magazyny i składy portowe są to zwykle obszerne hale, wyposażone w liczne Do środków przeładunkowych należą bramy, przed któremi na nadbrzeżu przedewszystkiem dźwigi różnych rodzą- , umieszczone są dźwigi przeładunkowe jów, a więc: mostowe, bramowe, wypa- i sieć torów kolejowych, dowe, obrotowe, pływające, wywrotnice i inne (tabl. 25). Jedne z nich służą z warsztatami obróbki pewnych surow-do ładowania drobniejszych towarów, ców: z łuszczamiami ryżu, olejarniami, t. zw. drobnicy. Są to dźwigi gęsto roz- fabrykami konserw rybnych, mięsnych, mieszczone na nadbrzeżach i mogące owoców i t. d.

środki przeładunkowe.

Niekiedy magazyny bywają połączone

szukaj w tomie piątym!

Świat i Życie. — IV.

11

O. Żukowski.

Oświetlenie, latarnie morskie, rurociągi wodne.

Wzmożony ruch towarowy w porcie bardzo często zmusza do przeładunków nocnych, co wymaga dostarczenia odpowiedniego oświetlenia. W tym celu wszystkie porty są wyposażone w potężne stacje elektryczne, które prócz normalnego oświetlenia portu zaspakajają wszystkie zapotrzebowania prądu.

Stacje te zasilają również prądem wszystkie latarnie morskie i boje świetlne, leżące na terenie portowym i wskazujące poszczególne punkty tery tor j urn portowego.

Cały teren portowy wyposażony jest w olbrzymią sieć rurociągów wodnych, przesyłających słodką wodę z niedalekich wodozbiorów w głębi lądu poprzeż stację pomp, filtry i wieżę ciśnień do najdalszych zakątków terenu portowego.

Urzędy portowe.

Tak skomplikowany mechanizm, jak port, musi być kierowany przez odpowiednie organy, które stanowią władzę naczelną na całym terenie portu. Taką władzą naczelną jest Urząd Morski, który załatwia wszelkie sprawy związane z portem. Pomocnym mu jest Kapitanat Portu, który kieruje ruchem statków i pobiera opłaty portowe. Podległy mu Urząd Pilotowy ma za zadanie wprowadzanie i wyprowadzanie statków’ z portu oraz umieszczanie ich w odpowiednich miejscach nadbrzeży, wyznaczonych przez Kapitanat Portu.

Nad ruchem towarowym sprawuje pieczę Urząd Celny, który określa i pobiera opłaty celne i zabezpiecza port przed przemytem.

POSTĘP. Rozwój i postęp — nie-zawsze dość dokładnie odróżniamy te dwa pojęcia. Szczególnie łatwo mieszamy je dziś, ponieważ skłonni jesteśmy szukać wszędzie śladów postępu. Ale rozróżnienie jest proste. Mówiąc o rozwoju, mamy na myśli proces zmian niezależnie od tego, czy kierunek jego odpowiada naszym upodobaniom, czy też nie. W tym sensie mówimy o rozwoju dziecka, i o rozwoju choroby, o rozwoju nauki i o rozwoju wydarzeń politycznych. Niekażdy rozwój jest zatem postępem. Czasem rozwój oznaeza narastanie sił wrogich nam lub niebezpiecznych. Czasem oznacza on zmiany, dzięki którym rzeczy nie stają się ani lepsze, ani gorsze, lecz stają się poprostu inne. W tym sensie mówimy zazwyczaj o rozwoju w sztuce: stwierdzamy zachodzące w niej zmiany, ale nie oceniamy, które dzieła są piękniejsze, a które mniej piękne. Podobnie, gdy mówimy o rozwoju dziecka w młodzieńca i młodzieńca w dojrzałego człowieka, niezawsze mamy na myśli, iż dokonywa się proces ciągłego ulepszania: pewne cechy ustępują, inne pojawiają się, a bilans ogólny ułożyć trudno. Zależy to od punktu widzenia, od tego, co więcej będziemy cenić, czy te cechy, które są charakterystyczne dla młodzieńczości, czy te, które są właściwe dojrzałości.

Ale czasem wydaje się nam rzeczą niewątpliwą, iż rozwój oznacza polepszanie się rzeczy, i wówczas mówimy o postępie. Słowo to ma różne zastosowania. Możemy mówić o postępie jednostki i o postępie ludzkości, możemy mówić o postępie w jakiejś określonej dziedzinie i o postępie wogóle. Używając dziś słowa „postęp“, mamy na myśli zazwyczaj doskonalenie się warunków życia ludzkości na ziemi. Sądzimy, iż pokolenie naszych wmuków cieszyć się będzie bogatszą i sprawiedliwszą kulturą niż nasza, która jednak jest wyższa od tej,

powiedział Horacy. A gdy czas uważany jest za wroga, gdy tylko rzeczy niezmienne, uwolnione z pod jego władzy, mają wartość, wzrok ludzki przestaje wybiegać wr przyszłość, szukając „na wieków późnej fali“ realizacji ideału, ale dąży gdzieś w głąb, przez chaos niedoskonałych, zmiennych zjawisk, ku ukrytym kształtom trwałych, doskonałych bytów (Platon). Bogowie również niechętnie traktowali dźwiganie się rodzaju ludzkiego na wyższy poziom : świadczy o tem mit o Prometeuszu, ukaranym za zbytnią troskę o ludzi.

Również i średniowiecze dążyło raczej w głąb, niż w przyszłość. Do Boga tra-

w jakiej żyli nasi dziadowie. Wierzymy, iż bieg czasu jest rozwojem dobra, a zło dzisiejsze zwyciężone zostanie w przyszłości, że praca nasza wrasta w wielki gmach kultury, budowany zbiorowym wysiłkiem pokoleń, i że uczestniczenie w tern dziele jest naszą moralną zasługą.

Taka wiara w postęp przeniknęła duszę współczesnego człowieka nawskroś. Odnajdujemy ją w motywach naszych czynów, w podstawach sądu o ludziach i kierunkach, w uzasadnianiu wartości życia, w stosunku do przeszłości.

Czy zawsze wierzono w postęp?

Niezawsze wierzono w postęp. Ani starożytność, ani średniowiecze, ani renesans nie znały tej wiary. Grecy i Rzymianie nie interesowali się tak żywo, jak my, daleką przyszłością rodzaju ludzkiego. Niektórzy wierzyli, iż świat idzie ku gorszemu, że po wieku złotym nadchodzi wTiek żelazny. Inni wyznawali wiarę w cykliczny powrót zjawisk, sądząc, iż świat ma wyznaczony okres życia, następnie ulega zniszczeniu, a wreszcie odradza się i rozpoczyna tę samą wędrówkę. Wogóle z niechęcią spoglądali na to wszystko, co ulega zmianom, a doskonałość widzieli jedynie w rzeczach niezmiennych. „Czas niszczy wartość świata“ fié mógł i powinien każdy, niezależnie od czasu urodzenia. Święci są sobie równi. Nie jest doskonalszym święty z XIII w. niż święty z V w. Upływający czas nie dopomaga w niczem. Ważnem i je-dynem zadaniem człowieka jest troska o zbawienie własnej duszy, a nie uczestniczenie w zbiorowej pracy pokoleń. Średniowiecze bowiem myśli o jednostce, nie o ludzkości i dba o przyszłość za-ziemską, wieczną i niezmienną, a nie o przyszłość dziejową, narastającą wciąż nowym postępem.

Powrstanie wiary w postęp wymaga odczucia rozbieżności między tern, co się posiada, a tern, co się posiadać może. Nie zależy bowiem na postępie komuś, kto jest zadowolony z teraźniejszości. Dlatego ludzie renesansu, pochłonięci bujnością bieżącego życia, niezbyt się troszczą o postęp. Jeden z pisarzy francuskich powiedział z dumą : „Wiek nasz osiągnął szczyt doskonałości, przyjemnie jest pomyśleć, że prawdopodobnie niewielu rzeczy potrzebujemy zazdrościć przyszłym pokoleniom“. Zadowolenie to słabnie w miarę tego, jak wyobraźnia i rzeczywistość ukazują nam coraz nowe możliwości. Im bardziej zmienną staje się cywilizacja, tern łatwiej o wiarę w postęp.

Rozkwit wiary wr postęp przypada na schyłek w. XVIII i w. XIX. Współdziałały w tym okresie dwa czynniki. Pierwszym była wciąż żywa chęć reform społecznych. Czyny jednego pokolenia nie mogą zrealizować tęsknot społecznych : trzeba liczyć na przyszłość i wierzyć w nią. Trzeba ufać, iż czas dopomoże. Drugim czynnikiem jest rozwój techniki. Obdarza ona ludzkość wciąż nowemi wynalazkami i przeprowadza widoczne udoskonalenia dawnych. Dla szerokich rzesz odbiorców nie ulega zazwyczaj żadnej wątpliwości, iż radjo z roku 1935 jest lepsze niż typ z roku 1934, a nowoczesny parowóz pod każdym względem prześciga lokomotywę z połowy ub. stulecia. Pod wpływem tych obserwacyj ludzie nabierają przekonania, iż wszystko, co nowe, jest lepsze niż dawne oraz że wszystko, co dawne, jest przestarzałe i bezwartościowe.

Czy można dowieść istnienia postępu?

Jak to więc jest naprawdę? Czy postęp istnieje, czy też jest on tylko złudzeniem? Czy można udowodnić, iż w dziejach ludzkości dokonywa się jakaś stała poprawa, czy też można wykazać, że świat stoi w miejscu, albo że czasami idzie naprzód, a czasami się cofa, albo że zgoła coraz gorzej dzieje się na ziemi?

W odpowiedzi na te pytania różni ludzie różne zajmują stanowiska. Często jedni widzą postęp tam, gdzie inni dostrzegają właśnie upadek. Zależy to od punktu widzenia, jaki zajmują, od tego, co uważają za wartościowe. Dlatego to, co np. przedstawia się jako postęp pro-letarjuszowi, jest w oczach arystokraty upadkiem, a to, w ezem rzemieślnik-artysta widzi objaw cofania się, trakto-waneujest przez entuzjastów masowej i maszynowej produkcji jako postęp. Jeszcze jaskrawiej zarysowują się te różnice wówczas, gdy dyskutujący o postępie powołują się nie na te same, choć różnie oceniane przemiany, ale na fakty z różnych dziedzin. Tak np. optymiści wskazują zazwyczaj na rozwój techniki jako na świadectwo postępu ludzkości, pesymiści zaś zwracają uwagę na to, iż moralność ludzka nie wykazuje żadnej zmiany na lepsze i wnioskują stąd, iż postęp wogóle nie istnieje. Otóż, gdyby nawet zaobserwowane fakty były niewątpliwe, trudno przyznać rację którejkolwiek ze stron, ponieważ punkt widzenia każdej z nich jest zasadniczo różny. Kto bardziej dba o technikę niż o moralność, będzie ze swego stanowiska słusznie wierzył w postęp, kto zaś wyżej ceni moralność niż technikę, będzie równie słusznie narzekał na zastój lub cofanie się ludzkości.

Zależnie więc od punktu widzenia stwierdzić można, iż coś się na świecie poprawia, coś stoi w miejscu, coś się psuje. Aby jednak zsumować te poszczególne postępy i te poszczególne cofnięcia się i dojść do jakichś ostatecznych wniosków dla postępu wogóle, trzebaby osiągnąć porozumienie co* do hierarchji wartości, w których imieniu ma się dokonywać sąd nad światem. Innemi słowy, aby ocenić, czy to wszystko, co dzieje się na ziemi, ma charakter postępu i doskonalenia się, czy też upadku i oddalania się od istotnych przeznaczeń ludzkich, trzebaby wiedzieć, jaki jest sens i cel życia wogóle. Dlatego nie można naukowo uzasadniać postępu. Jest to wyraz wiary, wyraz pewnej koncepcji życia.

Sceptycy jednak ujmują zagadnienie postępu jeszcze inaczej. Przekonywają oni, iż o postępie należałoby mówić wówczas tylko, gdyby udało się wykazać, że ludzie coraz lepiej umieją zaspokajać swe potrzeby. Sceptycy tymczasem twierdzą, iż w dziejach zachowuje się wciąż jednakowa równowaga między potrzebami i zaspokojeniem, z czego wynika, iż wogóle żaden prawdziwy postęp nie istnieje. Zestawiając np. środki komunikacyjne, jakiemi rozporządzali starożytni, z temi, jakie my mamy do dyspozycji, skłonni jesteśmy wierzyć, iż w tej dziedzinie dokonał się postęp ogromny. Ale jeśli weźmiemy pod uwagę dawne i dzisiejsze warunki i potrzeby życiowe, to, być może, dojdziemy do wniosku, iż grecki rydwan lub łódź wiosłowa niego-rzej pełniły swą służbę, niż dzisiejszy automobil lub statek parowy. Ktoś wyliczył, iż mieszkaniec średniowiecznego miasta zużywał na dojście do zajęcia przeciętnie tyle samo czasu, ile zużywa dziś robotnik, mimo iż posługuje się „doskonalszemi“ środkami komunika-cyjnemi. Podobne rozumowanie można przeprowadzić w innych dziedzinach życia. Być może, że nauka nasza nielepiej zaspokaja naszą potrzebę wiedzy, niż nauka dawna zaspokajała dawne potrzeby. Być może, że nasz ustrój społeczny jest równie niesprawiedliwy dla ludzi dzisiejszych, ich pojęć i dążeń, jak ustrój niewolniczy świata starożytnego dla ówczesnych potrzeb ludzkich. Być może, iż złudzenie postępu rodzi się wówczas, gdy dawne sposoby zaspokajania potrzeb mierzymy naszemi potrzebami. Znika zaś ono, gdy poczynamy ujmować zjawiska, względnie i widzieć ich wartość w obrębie pewnej epoki, pewnych warunków, pewnych potrzeb. Sądzić zaś o tern, czy w ciągu dziejów potrzeby ludzkie uległy tylko przemianom, czy też uszlachetniły się w jakiś sposób, można-by tylko na podstawie wiary w trwałość pewnych wartości i ich wyższość nad in-nemi. Ale wówczas wracamy znowu do wiary, jako źródła teorji postępu.

Siła i słabość wiary w postęp.

Słyszymy, często powiedzenie: „Jeśli postęp nie istnieje, żyć nie warto“. Skoro bowiem nic się na świecie nie zmienia na lepsze, skoro nasze wysiłki idą na marne, skoro nie możemy niczego trwale naprawić i zmienić, czyż warto w tych warunkach trudzić się jakąkolwiek pracą twórczą, czyż warto dążyć do czegoś i poświęcać się za coś? A jeśli zrezygnujemy z tego wszystkiego, życie utraci wszelki sens. Stanie się nieodpowiedzialną igraszką. Tylko myśl o przyszłości powściąga nasze lenistwo, budzi zapał, porywa do czynów. Już starodawna bajka o pracowitej mrówce, dbającej o zimowe zapasy, i o lekkomyślnym, leniwym koniku polnym uczy tej prawdy, iż jedynie, myśląc o przyszłości, żyjemy tak, jak należy.

Ale słuszność takiego rozumowania może być podana w wątpliwość, ponieważ, jak wiemy z dziejów, wiara wr postęp nie jest koniecznym i stałym składnikiem ludzkiej kultury i ludzkiego przywiązania do życia twórczego. Przywiązanie to można mieć nietylko dlatego, iż ufamy przyszłości, ale i dlatego, iż cenimy teraźniejszość. Nietylko to, co spodziewamy się osiągnąć, ale i to, czem jesteśmy, może być źródłem wiary w wartość życia. Doktryna postępu wyraża w sposób jednostronny jedną tylko potrzebę ludzkiej duszy, potrzebę nadziei. Prócz niej jest w nas jednak pragnienie osiągania poziomu doskonałego ostatecznie i trwale. Chcemy nietylko iść na szczyt, ale i być na nim i wiedzieć, iż zdobycie go jest kresem możliwości w danej dziedzinie działania. Pragniemy mieć to poczucie, iż przyszłość nic już nie doda i niczego pie poprawi. Ta myśl może znacznie silniej pobudzać naszą energję niż liczenie na przyszłość, która ma poprawić teraźniejszość. Tern się tłumaczy, że wiara w postęp, zarówno w życiu jednostek, jak i w życiu narodów, może stawać się usprawiedliwieniem dzisiejszych zaniedbań spodzie-wanemi w przyszłości polepszeniami, może przybierać często charakter ucieczki przed odpowiedzialnością bieżącą. Życie można ujmować albo ze stanowiska teorji postępu, albo ze stanowiska pragnienia osiągania trwałej, nieprzewyż-szonej doskonałości.

Ze stanowiska teorji postępu życie przedstawia się jak wędrówka po szczeblach drabiny wzwyż. Celem jest zdobycie najwyższego szczebla, a każdy z niższych czerpie swą wartość z tego tylko, iż służy wyższemu. Każda chwilowa pozycja zostaje przezwyciężona i poprawiona następną. Ale można patrzeć na życie jak na drogę nadmorską, która w każdym swym punkcie styka się z ostatecznym kresem. Można mieć, idąc po niej, różne widoki, ale każdy z nich

B. Suchodolski.

jest równie ostateczny, równie wartościowy, równie nieprzewryższony. Żaden nie jest szczeblem do następnego ani nie czyni poprzednich czemś zbędnem. Życie zatem ujmowane być może dwTojako. I dlatego chęć traktowania wszystkich zjawisk pod kątem widzenia postępu jest nieusprawiedliwiona i szkodliwa. Dzieje techniki i nauki możemy układać w szczeble drabiny postępu,, ponieważ każde nowe ulepszenie, każda nowa zdobycz naukowa usuwa wr cień dawniejsze, ale nie możemy tak patrzeć na sztukę, ponieważ dzieła nowe nie przewyższają dawnych, tylko się od nich różnią i nie odbierają im ani znaczenia, ani wartości.

Wiara w postęp a postępowość.

Oba wyrażenia, choć bardzo zbliżone, niezawsze idą w parze. Postępowym człowiekiem nazywramy zazwyczaj tego, kto w myśleniu i postępowaniu nie trzyma się uporczywie dawnych zasad i dawnych metod, kto ma wyczucie rzeczy nowych, rodzących się i kto stara się dostosować raczej do nich, niż do tradycji. Takiemu człowiekowi teorja postępu może wydawać się słuszną i pożądaną, ponieważ uczy ona pewnego lekceważenia przeszłości i przekonywa, iż to, co nowe, bywa zazwyczaj lepsze niż to, co dawne. Stąd większa śmiałość sięgania w przyszłość i zrywania z tradycją. Ale nie-każdy, kto wierzy w postęp, jest postępowym człowiekiem. Widzieliśmy już, że wiara w postęp może być pewnego rodzaju usprawiedliwieniem dla teraźniejszej bierności. Dlatego często konserwatyści, którzy unikają wszelkiej akcji bardziej radykalnej, wierzą w postęp, który dokonywa się powroli i który, gdy odpowiedni czas nadejdzie, obdarzy nas tern, co nierozważni zapaleńcy pragną zdobyć zbyt pośpiesznie. W ten sposób wierzył w postęp Z. Krasiński ( Konserwatyzm).

T. Filipowicz: Zagadnienia postępu, 1911. J. K. Kochanowski: Postęp ludzkości jako wyraz praw psychicznych rozwoju, 1917. J. S o r e 1 : Złudzenie postępu, tł. E. Breiter, 1912. B. Suchodolski: Idea postępu, 1931.

POWIEŚĆ.

Powieść w życiu dzisiejszem.

Gdybyśmy zapytali człowieka dzisiejszego, zatopionego w lekturze książki, co czyta, otrzymalibyśmy najpewniej odpowiedź: powieść. Statystyka wypożyczalni czy księgami wskazuje, że z dzieł literackich „idą“ przedewszyst-kiem powieści. Statystyka wydawnicza krajów o starej kulturze, Anglji lub Francji, dowodzi, że powieści stanowią tam w latach ostatnich jedną trzecią (ok. 30°/o) ogólnej produkcji wydawniczej ; u nas liczba ta jest znacznie mniejsza (6%), nie uwzględnia ona jednak ogromnej masy powieści licho zazwyczaj tłumaczonych z obcych języków. Powieść stała się produktem pierwszej potrzeby, produkt ten przytem został wyraźnie zróżnicowany. Inne powieści czytają dorośli, inne młodzież, a jeszcze inne dzieci; w innych powieściach zagłębia się pani domu, a inne czytuje służąca. Jedne z nich uważamy za arcydzieła literackie, inne nazywamy powieściami brukowemi, powieścidłami lub romasidłami. By mieć prawo zaliczać te wszystkie książki do wspólnej rodziny, trzeba sobie przedewszystkiem odpowiedzieć na pytanie, co to jest powieść.

Odpowiedź najprostsza, uwzględniająca cechy najuchwytniejsze, będzie brzmiała: powieść jest to dłuższy utwór prozą (co najmniej 10 arkuszy druku, t. j. około 150 stronic), przedstawiający splot jakichś zmyślonych zdarzeń z życia bieżącego lub z przeszłości. Powieść więc Nałkowskiej lub Boguszewskiej, Berenta lub Sieroszewskiego, odtwarzająca życie, które pisarz zna z bezpośredniej obserwacji, nazwiemy powieścią współczesną; powieść zaś mówiąca o życiu dawnych wieków (Berenta „Żywe kamienie“, Sieroszewskiego „Beniowski“, Żeromskiego „Popioły“, Prusa „Faraon“, Sienkiewicza „Quo vadis“) jest powieścią historyczną, przedstawia bowiem zdarzenia, których znajomość autor zawdzięcza studjom nad przeszłością.

Jakie wydarzenia (bieżące czy minione) bywają zazwyczaj tematem powieści, na to wskazuje druga jej nazwa, pospolita we wszystkich językach europejskich, t. j. romans. Wyrazu tego używa się we wszystkich tych językach również w znaczeniu drugiem, potocznem, na określenie stosunku, miłosnego ; w zastosowaniu do powieści świadczy on, że zdawiendawna ulubionym jej tematem jest miłość, zakończona jużto „szczęśliwie“ małżeństwem, jużto w jakiś inny sposób, mniej pomyślny dla jej „bohatera“ czy „bohaterki“. Same te wyrazy, któremi posługujemy się jako terminami technicznemi, mają swe uzasadnienie w dziejach dawnej powieści; chcąc więc zrozumieć ich sens, należy odbyć przelotną wycieczkę w przeszłość, w której powieść powstała.

Dzieje dawnej i niedawnej powieści.

Przegląd ten, bardzo zresztą pobieżny, rozpocząć można od średniowiecza, bo choć już świat starożytny znał powieści o przygodach dwojga kochanków, osnute na motywie miłości z przeszkodami, oraz powieści o przygodach królów i bohaterów, utwory te jednak były lekceważone i traktowane jako lektura brukowa. Stosunki te zmieniły się do-, piero w wiekach średnich, gdy w językach ludów romańskich, francuskim, włoskim i hiszpańskim, zaczęto tworzyć ogromne powieści wierszowane o bohaterskich i miłosnych przygodach rycerzy.

Powieści te od języka, w którym układali je i wygłaszali poeci-recytatorzy, otrzymały nazwę romansów (st. franc, ro-mam, dziś. roman), którą z biegiem wdeków przeniesiono na utwory prozaiczne osnute na tradycyjnych motywach przygód rycerskich i miłosnych ; na podstawie lektury tych utworów jeszcze później wyraz „romans“ przyjął wspomniane poprzednio znaczenie potoczne.

Ten typ pierwotnych romansów rycerskich znamy doskonale do dzisiaj dzięki dość niezwykłemu przypadkowi. Bujny mianowicie rozkwit romansu rycerskiego w w. XV—XVI wywołał przesyt i reakcję ; znalazła ona wyraz w dziele jednego z największych pisarzy hiszpańskich XVI w., Cervantesa, który w „Don Kichocie“ wyśmiał przygody błędnych rycerzy, zachowmjąc równocześnie w swej karykaturze najważniejsze rysy ośmieszonego romansu średniowiecznego. Dzięki swej wartości „Don Kichot“ wszedł do rzędu arcydzieł literackich i dziwnym zbiegiem okoliczności przekształcił się w ulubioną książkę dla dzieci.

Ten sam los spotkał dwa inne, późniejsze arcydzieła romasu, powstałe w Anglji w początkach w. XVIII, t. j. realistyczno-satyryczne „Podróże Gulli-wera“ (J. Swifta), oraz „Robinsona Crusoe“ (D. Defoe), pierwszy na wielką skalę romans podróżniczy w literaturze europejskiej. Trzy te wypadki znakomicie ilustrują płynność i żywotność dziejów powieści. Przekształcenie głośnych dzieł dla dorosłych w książeczki dla dzieci wskazuje na drogi, na których krzewi się pomieść, trwa przez wieki, przechodzi od narodu do narodu i pomysły dawnych pisarzy zamienia wr strawę, którą karmi się od dzieciństwa wyobraźnia cywilizowanego człowieka. Fakty te pozwalają zrozumieć, jak kruche są granice między różnemi rodzajami

powieści, dowodzą bowiem, że utwory, które gdzieś kiedyś przeznaczone były na lekturę dla czytelników np. arystokratycznych, po pewnym czasie dostają się do zupełnie innego środowiska językowego, kulturalnego, społecznego i t. p., by prowadzić w niem nowe życie. Rzecz jasna, że tak samo możliwy jest stosunek odwrotny, • że romans brukowy, przeznaczony dla mało kulturalnego miłośnika sensacji, natrafiwszy na odmienne podłoże społeczne, przekształcić się może drogą przeróżnych przemian w ma-terjał na arcydzieło literackie.

Tego rodzaju wypadki zna historja powieści w. XIX, w którym rozrosła się ona olbrzymio i wyparła dawną poezję epicką. Wiek ten mianowicie, odziedziczywszy bogaty spadek po swym poprzedniku, stuleciu XVIII, które wydało obfity plon powieściowy we Francji i Anglji, spadek ten upowszechnił w całej Europie. W w. XIX tedy rozkwita romans zarówno historyczny, jak współczesny, oraz — co ważniejsze — romans ten dzięki przekładom staje się własnością wszystkich krajów europejskich. Nazwiska takie, jak Balzac (-> Balzak i powieść francuska), Flaubert, Zola we Francji, Walter Scott, Dickens, Conrad w Anglji, Kraszewski, Sienkiewicz, Reymont w Polsce, Turgeniew, Dostojewski i Tołstoj w Rosji, stają się nazwiskami znanemi w całym świecie. Wystarczy wskazać fakt tak znamienny, że Sienkiewicz i Reymont byli to jedyni literaci polscy • odznaczeni nagrodą Nobla. Dzięki temu umiędzynarodowieniu romansu rozwija się on w całej Europie mniej więcej równomiernie i przechodzi wszędzie przez te same stadja rozwojowe. W Polsce rozkwita on najokazalej w epoce Kraszewskiego, autora kilkuset powieści, otoczonego przez całą grupę pisarzy pomniejszych, dalej w epoce Sienkiewicza, Prusa i Orzeszkowej pod koniec w. XIX, w czasach wreszcie Żeromskiego i Reymonta, obok których występują Weyssenhoff, Sieroszewski, Orkan, Berent, Daniłowski, Strug, Perzyński, intensywność zaś jego nie słabnie również dzisiaj, rokrocznie bowiem cały szereg pisarzy, takich, jak Kaden-Ban-drowski, Iwaszkiewicz i inni, oraz pióra kobiece (Nałkowska, Dąbrowska i in.) rzucają na rynek księgarski coraz to nowe tomy. Poza Polską powieść przeżywa również — iw początkach bież. wieku, i po wielkiej wojnie — okres niezwykle bujnego rozwoju jakościowego i ilościowego. Pojawiają się nowe nazwiska (w Anglji Galsworthy, w Niemczech Th. Mann, we Francji Proust, w Szwecji Selma Lagerlöff, w Norwegji Sygry-da Undset oraz wiele wiele innych w różnych krajach świata), powstają nowe formy powieści, rozszerza się krąg jej zainteresowań.

Forma opowiadania.

W ciągu wiekowego rozwoju romansu powstawały, utrzymywały się i zanikały różne formy, w których wyrażano zawartość powieściową. Najprostsze z nich, zasadnicze i niemal niezmienne, powieść przejęła z poezji epickiej. -» Epopeja i epika). Pierwsza z nich, łatwa, ale nużąca, to opowiadanie autorskie, w trzeciej osobie, znane z „Iljady“. Do w. XVIII panuje ono prawie wyłącznie, dzisiaj zaś utrzymuje się przedewszystkiem w powieści historycznej, dziedziczce tradyeyj „poezji bohaterskiej“, oraz przeważa w olbrzymiej większości powieści współczesnych („Trylogja“, „Popioły“, „Chłopi“, „Noce i dnie“ i t. d.).

Już jednak w starożytności spostrzeżono, że forma ta ma swoje granice („w drzemkę niekiedy dobry Homer wpada“ — skarżył się Horacy), to też w toku „Odyssei“ czy „Eneidy“ spotykamy wplecione długie, żywe opowiadania w pierwszej oso-b i e. Powieść w. XYIII rozwija ten chwyt kompozycyjny; pojawiają się romanse w formie pamiętnika lub wymiany listów (sławny „Werter“ Goethego) i niemniej głośna „Nowa Heloiza“ J. J. Rousseau), dalszy zaś rozwój romansu obie te formy zachowuje („Śmierć“ Dąbrowskiego, „Bez dogmatu“ Sienkiewicza, „W młodych oczach“ Choynowskiego, „Felka“ Dąbrowskiego, „Ad astra“ Orzeszkowe j-Romskiego i t. p.). Pospdlite są również formy mieszane, obejmujące wstawki pamiętnikarskie lub listowne w opowiadaniu autorskiem (pamiętniki panien w „Emancypantkach“ i „Ludziach bezdomnych“ ) ; do najniezwy-klejszych zaś należy kompozycja „Lalki“ Prusa, zbudowanej na zasadzie równoległości opowiadania autorskiego i „pamiętnika starego subjekta“. Dzięki temu te same sprawy otrzymują w powieści Prusa podwójne oświetlenie, subjektywne ze stanowiska uczestnika wydarzeń, niezawsze dobrze orjen-tującego się w ich doniosłości, i objek-tywne — ze stanowiska autora i czytelnika, przyczem dwoistość owego oświetlenia daje nieraz efekty wysoce humorystyczne.

Wypadek ten jest bardzo znamienny, wyraźnie bowiem uwidocznia przydatność dwu odmiennych form opowiadania, pozwalających osiągać przeróżne kontrasty, które daleko trudniej byłoby uzyskać w jednolitem opowiadaniu autorskiem. Kontrasty te płyną nietylko z dwu odmiennych stanowisk obserwacyjnych, ale również z odmiennych sposobów wyrażania obserwacyj. Metoda ta mianowicie umożliwia i ułatwia stylizację opowiadania w pewien, zamierzony przez autora sposób. Na tem właśnie polega maniera gawędziarska, panująca w naszej powieści historycznej epoki Kraszewskiego, używana i nadużywana w romansach Rzewuskiego, Chodźki, Kaczkowskiego i in. Nastroje wywołane przez ówczesne życie polityczne nakazywały wysławianie przeszłości, choć ta ze stanowiska historycznego niezawsze przedstawiała się chwalebnie. Zastosowanie opowiadania w pierwszej osobie pozwalało tu uniknąć trudności, autor bowiem mógł odpowiedzialność za wygłaszane poglądy złożyć na karb zmyślonej postaci i ciasnotę ich wytłumaczyć ograniczonością umysłową Imć pana Soplicy lub Nieczui. Metoda ta jednak rychło się przeżyła, okazało się bowiem, że do większych kompozycyj historycznych się nie nadaje, stąd nawet czołowi jej przedstawiciele (np. Kaczkowski w „Olbrachtowych rycerzach“) przechodzili zczasem do normalnego opowiadania autorskiego.

Te same efekty autor może oczywiście osiągnąć inaczej, nie zmieniając stanowiska objektywnego obserwatora. Narzędziem wygodnem są tutaj zwłaszcza dialogi, w których bohaterowie powieści w rozmowie wypowiadają to samo, co gdzie indziej wyraża opowiadanie subjektywne, a więc swój subjektywno - uczuciowy stosunek do spraw; sprawy te wskutek tego mogą otrzymać ciepłe naświetlenie i dzięki niemu specjalnie przemówić do czytelnika.

Bohater i budowa powieści.

Zawartość powieści obejmuje mnóstwo składników, których zharmonizowanie z sobą i z formą opowiadania decyduje o jej wartości. Wśród składników tych najważniejsze tworzą łańcuch zdarzeń, złączonych w całość osobą naczelną, którą tradycyjnie nazywamy bohaterem. W zależności od tego, jakie wydarzenia naświetlone są najsilniej, możemy klasyfikować powieści na przeróżne grupy. Powieść więc, w której na pierwszy plan występują zjawiska psychiczne bohatera,

nazywamy psychologiczną („Bez dogmatu“ Sienkiewicza, „Próchno“ Berenta, „Żywot i sprawy Podfilipskie-go“ Weyssenhoffa, „Przygoda w nieznanym kraju“ Gruszeckiej i t. d.). Jeśli naodwrót, na plan pierwszy wysuwają się wydarzenia bez dokładniejszego umotywowania psychologicznego, otrzymujemy powieść przygód; jeśli wreszcie autor daje dokładny obraz stosunków towarzysko-społecz-nych w pewnem środowisku, powstaje powieść obyczajowa i t. d., i t. d. Każda epoka ma tu swoje terminy, które zmieniają się w zależności od zmian choćby językowych, następnie społecznych i in. Zazwyczaj jednak wszystkie te elementy występują zrównoważone i za wielkie dzieła powieściowe uważamy te tylko, w których nie brak ani elementu psychologicznego, ani obyczajowego, ani przygód, ani tła („Lalka“, „Nad Niemnem“, „Ludzie bezdomni“, „Chłopi“, „Ozimina“, „Noce i dnie“).

Wybór takiego czy innego typu powieści pociąga za sobą konieczność zastosowania odpowiedniej jej budowy. Zadanie to jest o tyle ułatwione, że istnieją stałe, wypróbowane typy budowania powieści, popularne w pewnych epokach, zwłaszcza wtedy, gdy pojawią się w dziełach wybitnych pisarzy, na których wzoruje się ich otoczenie literackie.

Najpospolitszy bywa odwieczny typ biograficzny, obejmujący ury-• wek życia bohatera od zakochania się do małżeństwa. Szablon jej znamy choćby z powieści Sienkiewicza. Młodzieniec poznaje pannę, zakochuje się z pierwszego wejrzenia, zdobywa wzajemność, ma jednak możnego rywala, narażony jest na długie walki, ostatecznie jednak zwycięża i pannę poślubia. Ulubiony ten szablon, mający swe głębokie uzasadnienie psychologiczne i wskutek tego tak żywotny, może się oczywiście zmieniać i występować w różnych kombinacjach.

Niemniej popularny jest inny schemat, szeroko stosowany w powieści kryminalnej (detektywnej, szpiegowskiej i t. d.), nieraz doskonale zamaskowany, tak że jedynie wprawne oko dojrzeć go może. Bohater popełnia świadomie lub przypadkiem zbrodnię, prowadzi długą walkę z przeciwnikami (policją, osobą pokrzywdzoną etc.), wreszcie albo ulega i ponosi karę, albo też udaje mu się jej uniknąć. Głośne na cały świat powieści Rosjanina Dostojewskiego, „Zazdrość i medycyna“ Choromańskiego i mnóstwo innych opierają się na tym schemacie, w obydwu przytoczonych wypadkach tak okrytym draperjami opisów psychologicznych czy roztrząsań filozoficznych, że dopiero dokładna analiza wykazuje zastosowanie tutaj szkieletu powieściowego, występującego zazwyczaj bez dekoracyj w romansie brukowym.

Obydwa szablony stanowią zamkniętą całość, początek bowiem akcji stanowi węzeł powieściowy, przełomowe wydarzenie w życiu bohatera, koniec zaś rozplątanie czy rozcięcie tego węzła. Daleko rzadsze są powieści o budowie otwartej. Występuje ona w powieści biograficznej, złożonej z szeregu obrazów, związanych w całość osobą bohatera, a ułożonych w kolejności chronologicznej („Syzyfowe prace“ Żeromskiego, „Rubikon“ Nowakowskiego). Inny wypadek to powieść o kilku bohaterach. Tworzy ją kilka równoległych wątków, które krzyżują się wprawdzie pozornie, w ostateczności jednak nie zbiegają się w zakończeniu opowiadania i umożliwiają dalsze jego snucie. Tak zakończone są dwie powieści historyczne o epoce napoleońskiej, Tołstoja „Wojna i pokój“ oraz „Popioły“ Źe-

te zaczęto przekształcać w elementy dynamiczne, w okruchy życia wewnętrznego bohaterów (plany reformy rolnej Franka Rakoczego w powieści Orkana „W roztokach“). Składniki te służyły pisarzom jako narzędzie propagowania pewnych poglą-

romskiego, znamienne jednak jest tutaj to, że obydwaj pisarze zamierzali powieści swe przekształcić w ogniwa cyklu.

Składniki, zespolone w całość akcji powieściowej, nazywamy dynamicz-n e m i, na nich bowiem opiera się ruch i życie utworu, one przykuwają uwagę czytelnika i większość niewybrednych czytelników na nich tylko poprzestaje, przeskakując niecierpliwie składniki inne, statyczne. Powieść w. XIX na składniki dynamiczne włożyła jedno jeszcze zadanie, każąc im pośrednio charakteryzować bohatera; stąd w dobrze napisanej powieści są one czynnikiem t. zw. charakterystyki pośredniej, danej nie bezpośrednio przez autora (np. Jan... był to człowiek dobry, Ma-rja.. była piękna i t. d.), lecz zawartej pośrednio w wypowiedzeniach i sądach innych osób, w opisie skutków działania danego bohatera, wynikającej z jego postępków, uczuć i t. d.

Składniki statyczne powieści.

Powieść obejmuje równocześnie mnóstwo składników statycznych, takich choćby, jak bezpośrednia charakterystyka bohatera, opis jego wyglądu, analiza jego charakteru, odtwarzanie jego procesów myślowych i uczuciowych i t. d., i t. d. Elementy te wiążą się oczywiście mniej lub więcej ściśle z samą akcją, choć jej nie posuwają, i, w pewnych epokach przynajmniej, budzą zadowolenie czytelnika.

Podobną rolę odgrywają również opisy, stanowiące tło powieściowe, różnie w różnych czasach ujmowane, w zależności od panującej podówczas mody literackiej i od rodzaju powieści. Tak więc przed stu laty w powieści historycznej, a pod jej wpływem również współczesnej, zabiegano o dokładne odtworzenie strony malowniczej życia, barwnych kostjumów, charakterystycznych zabytków architektury, niezwykłego krajobrazu i t. p. dekoracyj. W powieści sienkiewiczowskiej nacisk pada raczej na barwne grupy ludzkie, rozmieszczone w głębi obrazu, w ,,Popiołach“ tło stanowią interesujące wnętrza, przedewszystkiem zaś obrazy przyrody. To samo dotyczy „Chłopów“, powieści Weyssenhoffa lub Orkana, słowem pisarzy epoki, w której poczucie i odczucie piękna przyrody uchodziło za podstawowy składnik uzdolnień pisarskich.

W powieści dawniejszej jeden zwłaszcza czynnik tej kategorji głuszył wszystkie inne, mianowicie uwagi autorskie pod adresem czytelnika na temat zarówno samej powieści, jak na przeróżne inne. Pisarz, poklepując czytelnika po ramieniu, pouczał go o rozmaitych sprawach aktualnych, tych, które dzisiaj przeniosły się do artykułów w prasie codziennej i tygodniowej, moralnych, społecznych, politycznych i t. p. Obliczenia wykazały, że w głośnej powieści „Nędzarze“ Wiktora Hugo takie wtręty autorskie wypełniają jedną trzecią całości, w powieściach zaś Niemca W. Heinsego na 800 stronic opowiadania przypada 567 stronic rozważań pouczających. Z biegiem czasu powieściopisarze wylewy te znacznie ograniczyli, nie chcąc jednak całkowicie zrezygnować z roli mentorów, usiłowali nadać im postać bardziej artystyczną (filozoficzny wykład prof. Dębickiego w „Emancypantkach“ nieskończone pogadanki filozoficzno-spo-łeczne w powieściach Żeromskiego i t. d.) ; ostatecznie od końca w. XIX składniki

wartości dopiero w ręku utalentowanego pisarza.

dów etycznych, społecznych, politycznych i t. p., narzucania czy przynajmniej popularyzowania pewnych ten-dencyj, stąd powieści te nazywamy powieściami tendencyjne mi i poczytujemy za dzieła publicystyczne, ukryte za maską zadań artystycznych.

Eksperymenty powieściowe.

Jak każdy inny rodzaj literacki, tak i powieść starzeje się, wyradza i odradza w nowej postaci. Nawet prędzej, bo jako artykuł pierwszej potrzeby zużywa się szybciej i przestaje budzić zainteresowanie. Stąd co lat kilkanaście, a nawet częściej, występuje „kryzys powieści“ i próby jej odrodzenia. Próby te zawsze idą w kilku kierunkach. Najprostszy polega na wyszukiwaniu sensacyjnych tematów, na wprowadzaniu spraw, „o których się nie mówi“, na odpowiednio jaskra wem ich przedstawianiu. Oburzenie, które śmiałkowie wywołują, represje ze strony opinji, a nieraz nawet policji (cenzura, konfiskata), robią dużo hałasu, powstaje sztuczny popyt na książkę, zwykle jednak tak bywa, że z chwilą cofnięcia zakazu książka nie znajduje czytelników.

Zabieg bardziej skuteczny polega na poszukiwaniu nowych form, na próbach budowania powieści w sposób, do którego czytelnik nie przywykł. Do kategorji tej należą modne dzisiaj „faktomontaże“ i reportaże, pomijające akcję i wiążące obrazy wedle zasad najrozmaitszych, przenoszonych nieraz z techniki filmowej, nieraz z innych dziedzin życia pozaliterackiego. Nie są one nowością, tego rodzaju próby podejmowano bowiem przed stu laty, w epoce podróżowania końmi i przesyłania poczty „umyślnym“. Próby dzisiejsze mają nad dawnemi tę wyższość, jaką ma auto nad dyliżansem konnym. To samo trzeba powiedzieć o popular-

nych dzisiaj „biografjach romansowych“, zacierających granicę między ujęciem powieściowem a naukowo-hi-storycznem.

Wszystkie te próby niesłychanie rozszerzają doświadczenie pisarskie — nawet gdy są doświadczeniami, które niezawsze się udają, bo przecież także z nieudanych doświadczeń wiele nauczyć się można. Dzięki nim pogłębia się kultura pisarska, na polu zaś kultury pisarskiej rosną i rozwijają się talenty pisarskie. U nas panuje wprawdzie przeważnie przekonanie, że sama nowa forma literacka decyduje o wartości utworu, doświadczenie jednak krajów o bogatszej od naszej przeszłości literackiej, a nawret znajomość naszej powieści z przed lat 30 uczy, że o wartości tej decyduje talent pisarski i kultura literacka i że nowa forma nabiera

J. Krzyżanowski.

Wiadomości o dawniejszych fazach rozwoju powieści znaleźć można w książkach J. Krzyżanowskiego: „Romans polski w. XVI“, B. Gubrynowicza: „Romans w Polsce za czasów Stanisława Augusta“, K. Wojciechowskiego: „Hi-storja powieści polskiej“, urwana na początkach epoki Kraszewskiego, w studjum Z. Szweykowskiego o powieści wieku XIX (w „Dziejach literatury pięknej w Polsce“). Ciekawe przeglądy powieści dzisiejszej daje od kilku lat L. P i w i ń s k i w „Roczniku Literackim“. W dzieje techniki powieściowej dobrze wprowadza rozprawa W. Borowego ol. Chodźce. O technice powieści dzisiejszej pisała A. G r u-s z e c k a w „Przeglądzie Współczesnym“. Por. też Z. Łempickiego: Z nowszych prac o technice powieści, „Pamiętnik Literacki“, r. 1912.

POZNANIE. Spotkałem niedawno widuum psychicznego, należałoby prze-przyjaciela. Wrócił właśnie z wycieczki ci wstawić pozrianie jako to, do czego do Gdyni. Rzekł mi : „Poznałem Gdynię, w tej czynności dochodzimy, co w niej poznałem polskie morze, jestem zachwy- uzyskujemy, a co zarazem stanowi jej eony!“ — „Poznałeś?“ — zapytałem — wytwór, mianowicie: wiedzę o istnieniu „jakto, czyś jej nie znał dotychczas?“ — i własnościach pewnego przedmiotu „Nie. Słyszałem i czytałem wiele o Gdy- (rzeczy, istoty żywej, procesu, stanu ni, widziałem różne fotograf je portu rzeczy, związku i t. p.). Zazwyczaj jed-i wybrzeża, ale dopiero teraz byłem nak zarówno „poznawanie“, jak i „po-tam, zobaczyłem, poznałem wszystko“, znanie“ pojmujemy szerzej. Wypadek Rozmowa ta przypomniała mi się, gdy właśnie omówiony — przy pewnem za-zabierałem się do napisania tego arty- strzeżeniu, o którem zaraz powiem — kułu. Albowiem dochodzi w niej do nazywamy poznawaniem (lub odpo-głosu jedno z pojęć „poznania“, któ- wiednio poznaniem) bezpośred-rem posługujemy się nieraz w' życiu n i e m, a zarazem wprowadzamy poję-i w nauce. Przyjaciel mój „znał“ Gdy- cie poznawania pośredniego (któ-nię „ze słyszenia“, wiedział o niej różne rego nasz przyjaciel już za „poznanie“ rzeczy, widział nawet jej fotograf je, ale nie uważał). W poznawaniu pośredniem pomimo to poznał ją — jak sądzi — dowiadujemy się mianowicie o istnie-dopiero w chwili, gdy zobaczył ją sa- niu i własnościach pewnego przedni ą, jakby w oryginale, „we własnej miotu tylko z treści takich lub in-osobie“. Spostrzegał wzrokowo wybrze- nych sądów (twierdzeń), w jakimś że, miasto, port, część morza i t. d. Ale języku sformułowanych i coś o tym nietylko wzrokowo. Bo wszak także sły- przedmiocie orzekających, przedmiot szał ryk syren statków, wyczuwał woń sam zaś nie jest nam dany we wła-dymu statków i lokomotyw, dotykał róż- snej postaci. Wiedzę uzyskaną na tej nych sprzętów, czuł chłód wody mor- pośredniej, wyłącznie pojęciowej drodze, skiej w kąpieli i t. d. — słowem, spo- należałoby w takim razie nazwać postrzegał przy pomocy różnych zmysłów znaniem pośredniem. rzeczy i ich zmiany. W każdym z tych wypadków widział, słyszał i t. d. wprost pośredniego lub pośredniego byłoby jed-same te rzeczy w ich cechach, nak za szerokie i wskutek tego nietrafne, a nie jakieś ich podobizny czy obrazy. Nie każda bowiem wiedza, pośrednia I dlatego właśnie sądzi, że je „po- lub bezpośrednia, o pewnym przedmio-znał“.

Tak określone pojęcie poznania bez-

cie i jego istnieniu jest „poznaniem“ jego. Jeżeli np. ktoś mi powie, że Gdynia leży nad morzem Egejskiem, to tej in-

Poznanie bezpośrednie i pośrednie.

W myśl tego przeświadczenia należa- formacji nie nazwę „poznaniem“ nawet łoby powiedzieć, że „poznajemy“ pewien pośredniem, bo ćhoć to jest niewątpliwie przedmiot, gdy go — w najogólniejszem jakaś wiadomość o Gdyni, ale wiado-tego słowa znaczeniu — „spostrzegamy“, mość fałszywa. Podobnie, gdy po-gdy więc — inaczej mówiąc — jest on każe się, że mój przyjaciel miał jakąś nam dany „w oryginale“ i gdy przytem wadę wzroku, lub że będąc pierwszy raz zdajemy sobie sprawę z jego własności i bardzo krótko w Gdyni, wielu rzeczy i żywimy przeświadczenie o jego istnie- nie zauważył i wytworzył sobie — jak niu. Tego rodzaju poznawaniu, jako mówimy — „fałszywy obraz“ tego miasta, pewnej świadomej czynności indy- Należy więc zastrzec, że jedynie praw-

dziwa wiedza o pewnym przedmiocie jest jego (bezpośredniem lub pośred-niem) poznaniem. A w takim razie trze-baby powiedzieć, że jedynie uzyskiwanie prawdziwej wiedzy o czemś jest poznawaniem. Naogół jednak skłonni jesteśmy mówić o poznawaniu, a przynajmniej o czynnościach poznawczych, także w tych wypadkach, w których, stosując je, dochodzimy do wyników fałszywych.

W jakich czynnościach dokonuje się poznawanie bezpośrednie.

W życiu codziennem wielu z nas zadowala się takiem rozwiązaniem zagadnienia, co to jest poznanie, a i niejeden z badaczy zajmujących się t. z w. teorją poznania (jako nauką o poznaniu) uważał je za wystarczające. Czy tak jest istotnie, zobaczymy niezadługo. Ale gdyby nawet nie było żadnej co do tego wątpliwości, trzeba zauważyć, że wśród teoretyków poznania nie było i niema naogół zgody co do tego, jakiego rodzaju są te czynności poznawcze, które stanowią poznawanie bezpośrednie. Jedni bowiem głoszą, że jest niem jedynie t. zw. „doświadczenie“, a rozumieją przez to spostrzeżenie zmysłowe (widzenie, słyszenie i t. d.), lub spostrzeżenie wewnętrzne, w którem dowiadujemy się bezpośrednio o naszych własnych przeżyciach świadomych (—> Doświadczenie) . Wszelkie inne poznawanie jest ich zdaniem pochodne i musi się dać sprowadzić do doświadczenia. Nazywamy ich empirystami. Ale inni — t. zw. racjonaliści — przeciwstawiają się tamtym, twierdząc, że żadne spostrzeżenie zmysłowe lub wewnętrzne nie dostarcza poznania bezpośredniego, lecz że możemy je uzyskać dopiero wydając sąd o pewnej rzeczy lub procesie (tak twierdził m. i. np. R. Descartes, słynny filozof i matematyk francuski, żyjący w latach 1596 do 1650). Co więcej, niektórzy racjonaliści głoszą, że nie jest konieczne, byśmy wydawali sądy w bezpośrednim związku lub na podstawie doświadczenia. Wedle nich mamy lub możemy mieć pewne — jak się wyrażają — „idee wrodzone“, które nas trafnie informują o pewnych przedmiotach, tak iż możemy o nich wydawać prawdziwe sądy, choć ich faktycznie nigdy nie spostrzegaliśmy. Inni znowu sądzą, że prócz spostrzeżeń zmysłowych i wewnętrznych istnieją jeszcze inne rodzaje doświadczenia, jak np. wczu-wanie się w cudze stany psychiczne lub bezpośrednie poznawanie t. zw. przedmiotów idealnych (jak np. liczby, figury geometryczne i t. p.), jako też związków elementarnych pomiędzy niemi. Stanowisko takie zajmują dziś t. zw. fenomenologowie z E. Husserlem na czele, nawiązując przez to do dawnych trady-cyj platońskich, choć poddając zarazem istotnym modyfikacjom poglądy Platona na t. zw. idee i ich poznanie. Są wreszcie i tacy — jak filozof francuski

H. Bergson, — którzy zarówno konkretne spostrzeżenia zmysłowe, jak i wewnętrzne, uważają za zniekształcone przez pewne elementy obce doświadczeniu (w wąskiem znaczeniu, używanem przez empirystów) i sądzą, że istnieje t. zw. intuicja jako jedyna forma bezpośredniego poznania sensu stricto. Nie należy wreszcie pominąć i tych, którzy, uznając, że bezpośredniem poznawaniem jest jedynie doświadczenie w znaczeniu empirystycznem, zarazem sądzą, że istnieją takie dziedziny poznania, w których nie może być mowy o bezpośredniem poznawaniu. Zastępują je — wedle nich — umownie przyjęte pierwsze założenia („aksjomaty“), z których przy pomocy rozumowania dedukcyjnego (—> Rozumowanie) uzyskujemy twierdzenia danej nauki. Ma się to odnosić przedewszystkiem do matematyki, a potem do wszystkich teoryj matematyce pokrewnych Nauka).

Ale powiecie : To bardzo sztuczny przykład. Któż tak choruje na oczy, że-Czy poznanie to istotnie wiedza prawdziwa? by zupełnie zmienił się jego sposób wi-Powróćmy jednak do samego okresie- dzenia i żeby on o tern nie wiedział? nia „poznania“ jako wiedzy prawdziwej, W „normalnym wypadku“ — powie-uzyskanej „bezpośrednio“ lub „pośred- cje — to się wcale nie zdarza. A gdyby nio“. Nasuwają się tu pewne bardzo si§ nawet zdarzyło, to przecież są inni istotne trudności. Z chwilą bowiem, gdy Indzie, którzy wnet owego wycieczkowi-takie określenie przyjmiemy, musimy cza pouczą, że jest chory i że wszystko wyjaśnić, co to znaczy, że pewna wiedza fałszywie widzi.

Jak widzimy więc, sprawa jest spor- naprawdę“: w innych barwach, w inna i — jak dotąd — niepodobna z całą nych kształtach i t. d. Czy nie mówiłby stanowczością powiedzieć, który z za- wówczas po powrocie tak samo: „pozna-znaczonych tu poglądów ostatecznie się łem Gdynię“ ? utrzyma.

jest „prawdziwa“. Powiedzą nam za- Odpowiem: Nieraz się zdarzają takie pewne Czytelnicy, że to wszak wiadomo: „choroby“ oczu (czy innych zmysłów), wiedza (sąd, twierdzenie) o pewnym o których ani sam spostrzegający, ani przedmiocie jest „prawdziwa“, jeżeli Jeg° otoczenie nic nie wie. I to nietylko „treść“ jej „zgadza się z rzeczywisto-    wypadki    ślepoty na    barwy, ale także

ścią“, czyli, jeżeli przypisuje ona przed-    pewne —-    i to często    zbiorowe    — „cho-

sam

miotowi takie właśnie cechy, jakie on roby“ widzenia, przy nienaruszonych, faktycznie posiada. Istotnie, tak się „normalnych“ narządach: są to np. zazwyczaj mówi; i przyjaciel nasz tak pewne uczucia lub pożądania, wpływa-zapewne rozumiał te słowa : twierdził, że J^ee fia sposób, w jaki spostrzegamy „poznał“ Gdynię, bo był przekonany, że otaczający nas świat. Wystarczy, że-spostrzegał ją (jej domy, ulice, port) byśmy z tych lub innych politycznych właśnie taką, jaką ona faktycznie jest.    względów    nie lubili    kogoś z    naszych

Nie rozważajmy trafności lub nietraf-    sąsiadów,    a przy wyjeździe    do ich

Ale zarzucicie mi może, że nie o tern

ności takiego określenia „prawdziwości“, kraju wszystko nam się nie podoba: pomijając też sprawę, czy jest ono dość ] ulice za proste, i domy za wysokie, ściśle sformułowane. Spróbujmy jednak i stroje dziwaczne, i ludzie gburowaci, przy zachowaniu tego określenia zapy- śmieszni — spostrzegamy ich ta-tać, czy w pewnym określonym wypadku kimi. Tak samo, jak się nam całe miasto istotnie uzyskaliśmy poznanie. Czy wie- wydaje smutne, gdy nas jakie nieszczę-dza, którą zdobył mój przyjaciel przez ście spotka, zwiedzanie Gdyni, istotnie jest „prawdziwa“ ? Tak nam się na pierwszy rzut była mowa. Nie chodziło — powiecie — oka wydaje, bo przypuszczamy, że nasz o to, czy ocena nasza takich lub in-przyjaciel, zwiedzając Gdynię, był nych rzeczy jest poprawna, lecz o to, w pełni swych władz poznawczych czy spostrzegając rzeczy, zdoby-(a przynajmniej spostrzegawczych) i że wamy o nich wiedzę prawdziwą. — Za-to dla uzyskania poznania wystarcza, pewne, choć i owo smutne miasto jest Cóżby jednak było, gdyby ów przyja- przez nas spostrzegane: tak nam się ciel w drodze do Gdyni — nie wiedząc przedstawia w widzeniu. Pomińmy jed-o tern — zachorował w ten sposób, żeby nak już te wypadki i próbujmy pozostać oczy jego się zmieniły, wskutek czego przy widzeniu zupełnie wolnem od wszystko inaczejby widział, niż „było wpływów wszelkich uczuć czy pożądań

(choć bardzo trudno o takie spostrzega- nie zauważyłem. Myślę sobie: teraz do-nie). Jakżeż poradzimy sobie z taką piero poznałem, jaki to materjał. Ale trudnością: Idę na wycieczkę w góry potem przychodzi mi do głowy, żeby z mymi chłopcami. Jestem krótkowi- popatrzeć nań przez silną lupę, wówczas dżem, oni widzą świetnie. Patrzymy na go „lepiej“ zobaczę. Czynię to i widzę tę samą górę, wszyscy ją widzimy, jak luźną siatkę (coś jakby wielkooką sieć) sądzimy, taką, jaką ona sama jest. Tym- z wielu różnobarwnych niteczek dziwacz-czasem synowie moi pokazują mi jakiś nie poplątanych. Więc w tak „dziura-załom skalny i ścieżkę obok niego, której wem“ ubraniu chodzę oddawna i nic ja wcale nie widziałem. Któż z nas „po- o tern nie wiedziałem? A gdybym był znał“ tę górę? Powiecie: synowie pań- popatrzył na skrawek tego materjału scy, bo mają dobre oczy, a pan ma kiep- przez mikroskop, to jeszczebym był co skie. Cóżbyście jednak powiedzieli, gdy- innego zobaczył. Jakiż ten materjał jest by tak się zdarzyło, że ludzie z „kiep- „naprawdę“? A może to wcale nie-skiemi“ oczyma byliby w przytłaczają- prawda, że moje ubranie jest takie dziu-cej większości, a dalekowidze zdarzali się rawe? Może zbyt silna lupa niepotrzeb-tylko zupełnie wyjątkowo? — Tymcza- nie powiększa mi to, co jest „naprawdę“ sem jednak podeszliśmy znacznie bliżej bardzo malutkie. Może materjał na-do owej góry i oto jeden z mych synów prawdę jest tak ścisły w budowie, jak woła: „Ależ ta góra jest całkiem inna, to widzę „gołem“ okiem? Dlaczego mam niż się z dołu wydawała“. Kiedyż więc ufać więcej lupie czy mikroskopowi, niż poznał tę górę, czy wówczas, gdy widział oku nieuzbrojonemu? Kiedy właściwie ją z dołu i zdaleka, czy teraz, gdy już tylko „wydaje“ mi się coś, a kiedy zdo-jest blisko niej ? Powiecie : „gdy bli- bywam poznanie, spostrzegając rześko!“ — Więc im bliżej przedmiotu, czy? Kiedy moje oczy są „zdrowe“, tern „lepiej“ („prawdziwiej“ ?) widzimy a kiedy „chore“, tak, że pokazują mi przedmiot? Ale podeszliśmy jeszcze bli- rzeczy innemi, niż one same są? Niepo-żej i teraz znów słyszę: „Nie mogę teraz dobna tego rozstrzygnąć, bo zawrsze jed-dobrze zobaczyć tej góry. Jakoś jej nemu widzeniu pewnej rzeczy mogę kształtu nie widać, tyle różnych wystę- przeciwstawić inne (moje lub cudze) wi-pów skalnych, załomów, przepaści. Gu- dzenie, które mi ją całkiem inną poka-bię się w tern“. Więc jakże? Doszliśmy żują. I nie mam prawa stwierdzić, że jed-„całkiem“ blisko do góry, a jej właśnie no z nich jest lepsze od drugiego. Żeby teraz w jej własnym kształcie dobrze nie to prawo zdobyć, musiałbym z g ó r y widać. Nie zawsze więc widzenie „z bli- wiedzieć, jakie są rzeczy saska“' pozwala mi poznać górę właśnie me w s o b i e. Bo dopiero wtedy mógł-taką, jaką ona sama jest. Lecz teraz bym cechy, im w rzeczywistości przysłu-pewnie inny zarzut wysuniecie : „Góra gujące, zestawić z temi, jakie dane mi są jest za wielka, żeby można ją „całkiem w spostrzeganiu takiem lub innem, i na z bliska“ oglądać i widzieć, jaka ona tej podstawie ocenić, czy wiedza uzyska-jest“. Zmieńmy więc przykład. Noszę na w spostrzeżeniach jest „prawdziwa“, oddawna szare ubranie. Widzę je co- Inaczej : Ażeby wiedzieć, czy poznałem dziennie. Pewnego dnia jednak oglądam jakąś rzecz, musiałbym ją wpierw jakoś „całkiem z bliska“ materjał, z którego inaczej poznać, ale żeby w tym ostatnim jest zrobione, i widzę ze zdziwieniem, że wypadku mieć pewność, że się nie mylę, wcale nie jest szary, lecz w drobniutką musiałbym znów na jakiejś innej dro-biało-czamą krateczkę. Przedtem tego dze daną rzecz poznać, i tak w nieskoń-

R. Ingarden.

czoność. Albo więc muszę wogóle zwątpić, że kiedykolwiek wiedzieć będę, czy poznałem coś, albo też na ślepo będę wierzył, że w każdym wypadku zdobywam „poznanie“. Cóż mi więc z tego, że — jak się wydawało — wiem, co to jest poznanie, gdy pokazuje się, że określone przez nas jego pojęcie jest takie, że przy niem nigdy niepodobna rozstrzygnąć, czy w danym konkretnym wypadku zdobyliśmy poznanie, czy nie.

„Prawdziwość“ czy „niesprzeczność“?

Więc trzeba chyba zmienić określenie „poznania“ ? Podejmowano istotnie próby w tym kierunku. Mówiono: Nie należy pojmować poznania jako wiedzy „zgodnej z rzeczywistością“, lecz jedynie jako zgodnej z innemi „wiedzami“ (sądami) o tym samym przedmiocie. „Prawdziwość“ to tyle co „niesprzeczność“. Ilekroć więc dowiaduję się czegoś takiego o jakimś przedmiocie, co „godzi“ się z innemi wiadomościami o nim, zdobywam jego poznanie.

Niestety, to nowe pojmowanie poznania nastręcza inne trudności. Bo choć godzimy się wszyscy, że z dwm sądów sprzecznych jeden jest fałszywy, to jednak, czy nie można się konsekwentnie stale mylić? Czem różniłyby się konsekwentne, „niesprzeczne“ poematy od dzieł naukowych? A potem, który ze sprzecznych, czy „niezgodnych“ ze sobą sądów należy odrzucić jako fałszywy? Myśl, że gdy mamy wielką ilość sądów zgodnych ze sobą, a pojawi się jakiś nowy sąd z niemi niezgodny, to należy ten właśnie sąd uznać za fałszywy, nie wydaje się trafną. Nieraz już bowiem byliśmy świadkami, że gdy tak się stało, to uczeni odrzucali nie ów nowo zdobyty sąd, lecz właśnie niektóre z tych sądów, które były zgodne ze sobą i które uważano aż do tej chwili za prawdziwe.

I czy nawet po takiem lub innem uzgodnieniu znanych nam sądów możemy mieć pewność, że one są prawdziwe? Czy jutro nie może się powtórzyć taka sama sytuacja i potrzeba nowych uzgodnień? Chyba, żebyśmy znali wszystkie zgodne ze sobą sądy o pewnej izeczy, czy o ich zbiorze, to byliśmy przed tą ewentualnością zabezpieczeni. Cóż nam jednak zagwarantuje, że znamy istotnie już wszystkie twierdzenia zgodne ze sobą? I czy to wogóle możliwe, żeby znać wszystkie takie sądy?

Jak widzimy, nie tak to łatwo dać odpowiedź trafną na pytanie, co to jest poznanie. A może poprostu umówić się, że „poznanie¹“ to jest to a to ? — Umówić się co do znaczenia wyrazu zawsze oczywiście można, ale określić to znaczenie tak, żeby ono akurat dokładnie wyznaczało to, co uzyskujemy w poznawaniu — na to dowolna umowa nie wystarcza. Nie o znaczenia słów bowiem chodzi, lecz o to, co to jest poznanie.

Więc cóż? Zrezygnować ze wszystkiego i zająć się czem innem? Nie. Tylko, żeby rozwiązać zagadnienie, które nam się nasunęło, trzeba wpierw przeprowadzić szereg skomplikowanych rozważań przygotowawczych, uświadomić sobie cały system związanych ze sobą ściśle zagadnień. Stara się to zrobić t. zw. t e-orja poznania, stanowiąca jedną z podstawowych nauk filozoficznych. Niniejszy artykuł miał za zadanie jedynie pobudzić intelektualnie Czytelników do zastanowienia się poważnie nad sprawą, która na pierwszy rzut oka wydaje się tak prostą.

szukaj w łomie piątym!

POZYTYWIZM. Pozytywizmem nazywa się stanowisko tych uczonych, którzy — kierowani ostrożnością — ograniczają' zadania nauki do stwierdzania faktów. I nawet tylko do faktów zewnętrznych, mniemają bowiem, że faktów psychicznych nie jesteśmy zdolni dokładnie zaobserwować i opisać. W ich przekonaniu przekraczamy dziedzinę rzetelnej wiedzy z chwilą, gdy wychodzimy poza fakty zaobserwowane i wnioski z nich wyciągnięte i gdy zapuszczamy się w sferę speku-lacyj, idej, przypuszczeń.

Początki pozytywizmu.

Pozytywizm jest naturalną i często spotykaną postawą umysłów, ale — nie w narodach i kulturach młodych. Na-turalnem pragnieniem młodych narodów i kultur jest rozszerzyć szczupły zakres wiedzy, jaki posiadają ; mierzą siły na zamiary i nic nie jest im bardziej obce niż to programowe ograniczanie zamierzeń, jakie cechuje pozytywizm. Dopiero niepowodzenia i zawody myśli doprowadzają nietylko poszczególne jednostki, ale całe pokolenia do pozytywistycznej postawy wobec wiedzy i życia.

Tak stało się już w starożytności: w V w. przed Chr. sofiści z Protago-r a s e m na czele zapoczątkowali w nauce i polityce pierwszą erę pozytywizmu. Nie trwała ona jednak długo. Platon (427—347 przed nar. Chr.), skrajny wróg tego kierunku, metafizyk i idealista, przekonał większość swych współczesnych, że umysł ludzki może sięgać daleko, że nie musi ograniczać się do faktów, bo i bez nich na drodze intuicji i rozumowania może poznać prawdy wieczne i bezwzględne. Odtąd do końca starożytności pozytywizm występował już tylko jako prąd uboczny wśród filozofów, przyrodników, lekarzy.

W wiekach średnich kierunek ten był jeszcze bardziej daleki od potrzeb epoki, której na sercu leżały naprawdę jedynie sprawy wieczne. Jednakże pod koniec epoki, w XIV w. pod wodzą Wilhelma Ockhama (ur. przed r. 1300) i pod nazwą „nowego prądu“ (via moderna) opanował on na pewien czas główne ośrodki myśli europejskiej. Nic kwest jonował bynajmniej wiary chrześcijańskiej, ale właśnie uważał ją za wiarę, nie za wiedzę, bo wiedzę ograniczał do poznawania faktów.

Pozytywizm w XVIII wieku.

Dopiero wszakże w czasach nowożytnych pozytywizm rozpowszechnił się szeroko, stał się zwykłą, naturalną postawą umysłów. Dopiero wówczas bowiem w nauce europejskiej wstrzemięźliwość wzięła stanowczo górę nad odwagą. Stało się to zresztą nieodrazu. Dopiero w XVIII w. — jako reakcja przeciw spekulacjom filozoficznym poprzednich stuleci, śmiałym i lotnym, ale mało przekonywającym i między sobą sprzecznym — trzeźwość w myśleniu stała się hasłem powszechnem. Trzeźwość zresztą rozumiano w różny sposób. Jedni widzieli ją w zaprzeczaniu nieuchwytnego świata duchowego i głosili, że jedynie świat materjalny jest rzeczywisty: to byli materjaliści (-» Materjalizm). Drudzy za trzeźwość uważali ograniczanie się do badania tego, co nam najbliższe, mianowicie własnych przeżyć : to byli empiryści (—» Doświadczenie). Trzecim ostrożność kazała twierdzić, że niczego nie są pewni, że człowiek nic poznać nie może: to byli sceptycy (-» Krytycyzm). Czwarta wreszcie grupa myślicieli uważała materjalistów i empirystów za niedostatecznie, a sceptyków za przesadnie ostrożnych, sama zaś ograniczała wiedzę do faktów zewnętrznych: to właśnie byli pozytywiści.

Stanowisko pozytywistów najdobitniej wyraził znakomity myśliciel angielski D. Hume (1711—76) w tych sławnych słowach : „Gdy bierzemy do ręki książkę z dziedziny teologji lub metafizyki, to musimy pytać : czy zawiera badania nad wielkością i liczbą, prowadzone drogą czystego rozumowania? Nie. A czy zawiera badania nad faktami. i. istnieniem? Nie. To należy wrzucić ją w ogień, gdyż może zawierać jedynie fikcje i złudzenia“.

Do pozytywistów należeli nietyle filozofowie, ile. uczeni przyrodnicy i historycy. Najważniejsi z nich byli d’Alem-bert (1717—1783) i Condorcet (1743—1794). D’Alembert dał wyraz poglądom pozytywistycznym we wstępie filozoficznym do Wielkiej Encyklo-pedji Francuskiej (-» Encyklopedyści), największego wydawnictwa zbiorowego

XVIII    wieku, Condorcet zaś przedstawił w zarysie historycznym rozwój umysłowy ludzkości. W myśl poglądów pozytywistycznych właściwa praca naukowa leży w rękach uczonych-specja-listów, natomiast rola filozofów ogranicza się do klasyfikowania wiedzy zdobytej przez tamtych. Do teorji pozytywistycznej skłaniali się też raczej uczeni-specjaliści, nie zaś filozofowie.

Na przełomie XVIII i XIX w. górę wzięły zpowrotem prądy pozytywizmowi przeciwne. Polska była jednym z niewielu krajów, gdzie pozytywizm przetrwał aż do pierwszych dziesięcioleci

XIX    w. i nawet pociągnął wówczas najprzedniejsze umysły epoki, Jana Śniadeckiego, Staszica, Kołłątaja i innych.

Pozytywizm Augusta Comte’a.

Tak się jednak stało, że choć w początkach XIX w. najskrajniejszy idealizm (-» Idea) opanował większą część Europy, to jednak właśnie wówczas znalazł się filozof, który stworzył pełny system pozytywizmu. Był nim Francuz, August Comte ( 1798—1857). On też pierwszy dał kierunkowi nazwę „pozytywizmu“ lub „filozofji pozytywnej“ (z franc, positif = pewny, stały); w samej tej nazwie zawarte jest przekonanie, że badanie faktów jest jedyną pozytywną robotą badacza,, w przeciwieństwie do spekulacyj zawsze mętnych, chwiejnych, niepewnych i nieprodukcyjnych. Filozofem pozytywnym jest ten, kto zrozumie, że nauki przyrodnicze stworzyły nieporównany wzór dochodzenia naukowego i kto odpowiednio do tego wzoru zrezygnuje w fi-lozofji ze spekulacyj na rzecz badań czysto faktycznych. Stosownie do tego Comte w swym wielotomowym „Kursie filozof ji pozytywnej“ zajął się sklasyfikowaniem zdobyczy nauk przyrodniczych, które układał wedle stopnia ich ogólności od najogólniejszej astrono-mji poprzez fizykę, chemję, biologję aż do socjologji. Tę ostatnią zapoczątkował sam, zauważywszy brak jej w systemie dotychczas uprawianych nauk.

W historycznych wywodach Comte głosił, że ludzkość musiała przejść długą ewolucję, zanim doszła do trzeźwej, pozytywnej koncepcji wiedzy: musiała przejść przez stadjum religijne, w któ-rem wierzyła w istnienie duchów potężnych i przy ich pomocy tłumaczyła sobie fakty, a potem przez stadjum metafizyczne, gdy tłumaczyła fakty przez pojęcia abstrakcyjne. Obecnie weszła ludzkość w stadjum pozytywne : poprostu stwierdza fakty, nie tłumacząc ich ani przez duchy, ani przez abstrakcje. Comte uważał stadjum to za najwyższe i ostateczne w rozwoju umy-słowem ludzkości.

Comte, prawodawca pozytywizmu, żył w epoce idealizmu, dalekiej od pozytywnej trzeźwości i sam w głębi duszy nie był wolny od śmiałych aspira-cyj filozoficznych, którychby na pew-

tylko częściowo :

no nie był pochwalił ani d’Alembert ani Condorcet. Występował przeciw metafizyce, ale zwalczał taką metafizykę, która nie liczy się z faktami, opiera się na spekulacjach pojęciowych, zakłada istnienie bytów, jakich nikt doświadczyć ani sprawdzić nie może ; natomiast bynajmniej nie oponował przeciw metafizyce, któraby na podstawie faktów stwierdzonych przez naukę stworzyła „najwyższą syntezę“ wiedzy. Do syntezy takiej Comte miał pociąg charakterystyczny dla doby idealizmu.

W późniejszych latach życia Comte uzupełnił jeszcze swą filozofję w duchu religijnym. Twierdził, że uczucia religijne są faktem i że pozytywizm nie ma racji walczyć z niemi, natomiast pragnie dać tym uczuciom pozytywny przedmiot : zamiast Boga nadprzyrodzonego — ludzkość. Jej najszczytniejszym ideom i najświetniejszym przedstawicielom pozytywista powinien oddawać cześć religijną. Dogmaty i formy tego nowego kultu Comte ustalił szczegółowo w swym „Katechizmie pozytywistycznym“.

Rola Comte ’a w dziejach pozytywizmu była dość szczególna. On to najdokładniej opracował tę doktrynę ale, z drugiej strony, opracował ją niezupełnie jednolicie, a w każdym razie mniej skrajnie niż jego poprzednicy z XVIII w. Ponieważ był pisarzem ciężkim i nudnym, więc mało czytano go i znano. Był raczej hasłem dla następnych pokoleń niż źródłem ich poglądów. Pod imieniem jego i nazwą pozytywizmu zaczęły też zczasem kursować poglądy dość różnorodne.

Pozytywizm jako religja.

Niektórzy zwolennicy Comte ’a przyjęli jego poglądy bez zastrzeżeń, uważając je za nierozerwalną całość. Religję ludzkości mieli za konieczny składnik pozytywizmu. Położyli nacisk właśnie na stronę religijną systemu jako na najdonioślejszą, a przytem stanowiącą ostatnią myśl, niejako testament mistrza.

Ze szkoły filozoficznej stali się tedy gminą religijną. Stosowali wszelkie formy kultu, przepisane przez Comte ’a ; dom jego w Paryżu przemienili w kaplicę; na wzór Paryża i w innych miejscowościach tworzyli gminy i budowali kaplice, najwięcej w Ameryce Południowej.

Stolica Brazylji, Rio de Janeiro, posiada dziś gminę najliczniejszą i najwspanialszą świątynię. Na wielkim ołtarzu ustawione jest popiersie Comte ’a, a kaplice poświęcone są wielkim „wybrańcom ludzkości“, reprezentującym różne dziedziny jej genjuszu: Arystoteles i Descartes reprezentują filozofję, Archimedes naukę, Mojżesz i św. Paweł religję, Cezar i Karol Wielki politykę, Heloiza reprezentuje ducha średniowiecza, a Fryderyk Wielki — oświecenia. Na czele gminy stoi „apostoł ludzkości“. Co niedziela członkowie jej zbierają się w „świątyni ludzkości“, by odczytać urywki z katechizmu Comte ’a. W życiu prywatnem kierują się wskazówkami mistrza, stosując i szerząc zasady humanitaryzmu. W organizacji gminy i formach kultu nie okazują oryginalności: zapożyczyli je całkowicie od katolicyzmu. Gminy pozytywistów są zresztą nieliczne. Parę setek takich wierzących pozytywistów na obu półkulach stanowi ilość znikomą wobec miljonów ludzi, którzy w XIX w. przyznawali się do pozytywizmu.

Pozytywizm popularny.

Wiek XIX wyznawał inną postać pozytywizmu, nawskroś świecką i naukową. Już jeden z najbliższych uczniów' Comte ’a, Littré (1801—1881), uważając poglądy metafizyczne, a zwłaszcza religijno-kościelne mistrza za błąd i niekonsekwencję, wyparł się ich. W jego ujęciu pozytywizm utracił właściwie swoiste cechy myśli Comte’a i wrócił do tej postaci, jaką przewidywały programy d’Alemberta i Condorceta. W tej postaci rozpowszechnił się w drugiej połowie XIX wieku w szerokich sferach inteligencji, z pewną wszakże zmianą, mianowicie sprzągł się z innemi teo-rjami, występuj ącemi pod hasłem ostrożności i trzeźwości, wzywaj ącemi do trzymania się doświadczenia i unikania metafizyki. Sprzągł się przede-wszystkiem z empiryzmem, który od-dawna rozwijał się zwłaszcza w Anglji, a współcześnie z Comtem wydał znakomitego myśliciela, J. St. M i 11 a (1806—1873), następnie zaś — ze stanowiskiem nauk przyrodniczych, zwłaszcza z ewolucyjnem tłumaczeniem zjawisk, które Darwin (1809—1882) (—> Darwinizm i Ewolucja) przeprowadził, a Spencer (1820—1903) uogólnił. Zwolennicy takiego zespolonego poglądu nazywali siebie pozytywistami, ale naogół więcej znali i uwzględniali Milla i Spencera niż Comte ’a. Ich pozytywizm, będący raczej ogólną postawą umysłów, dumnych ze swej trzeźwości i pozytywności, niż określonym poglądem filozoficznym, opanował um y słowo ść Europy drugiej połowy XIX w., stał się jej postawą najtypowszą, cechował nietyle filozofów, ile szerokie koła inteligencji, literatów, działaczy.

Pozytywizm polityczny.

W niektórych krajach ten pozytywizm popularny wystąpił bojowo w sprawach społecznych i politycznych. Walczył z romantyzmem (-» Romantyzm) i idealizmem politycznym. Napominał, by w zamiarach liczyć się z siłami i głosił hasło zaczynania „od podstaw“, nie od idej. W praktyce związał swą sprawę ze sprawą postępu (—» Postęp), równości, demokratyzmu (—» Demokrat y zm) i liberalizmu (^Liberalizm), zwalczał przeto nietylko idealizm, ale i konserwatyzm (—> Konserwatyzm). Konserwatyzm idealistyczny i postępowy pozytywizm stały się zasadniczem przeciwieństwem społeczno-polityeznem tamtej epoki. Konserwatyzm miał wprawdzie w wielu krajach za sobą większość, ale pozytywizm był postawą młodych, śmiałych i atakujących. Tak było prze-dewszystkiem w Polsce, gdy w siedemdziesiątych latach XIX w. doszedł do głosu „pozytywizm warszawski“. Aleksander Świętochowski, literat i publicysta, był wodzem tego ruchu, a „Przegląd Tygodniowy¹“ — organem.

Związek pozytywizmu z hasłami po-stępowemi. nie był jednak konieczny : można było być trzeźwym pozytywistą, a społecznym konserwatystą. We Francji skrajny nacjonalizm wyrósł na podłożu pozytywizmu. Podobnie było w sprawach religijnych. W wielu umysłach pozytywizm związał się z postawą antyreligijną. Nie było to wszakże konieczne, ani powszechne ; byli i są wierzący pozytywiści. Pozytywizm ogranicza bowiem wiedzę, nie wiarę.

Pozytywizm naukowy.

Czem innem natomiast pozostał pozytywizm wśród uczonych : nie ogólną postawą społeczną, lecz konkretną me-todologją i teorją poznania (-» Teorja poznania). Nie był to już wszakże pozytywizm w duchu Comte ’a czy Littré ’go. Prawowierni komtyści istnieją dziś bodaj tylko w Ameryce Południowej ; w Europie pozytywizm naukowy przekształcił się. Ośrodkiem jego dalszego rozwoju była już nie Francja, jak za Condorceta i Comte’a, ani An-glja, jak za Milla i Spencera, lecz — Europa środkowa. Pod koniec XIX w. na czele kierunku stał wiedeński fizyk

Mach (1838—1916) i zurychski filozof Avenarius (1843—96).

Od d’Alemberta czy nawet Comte’a poszli ci uczeni znacznie naprzód. Tamci uważali trzeźwą metodę opierania się na faktach, jaką głosi pozytywizm, za ideę zrozumiałą samą przez się ; ci — podjęli się ją uzasadnić. Tamci walczyli z doktrynami metafizycznemi, ci — uważali walkę za załatwioną, natomiast tropili resztę metafizyki ukrytej w naukach przyrodniczych, w psy-chologji, w teorji poznania. Ci nowi pozytywiści usiłowali dotrzeć do „czystego“ doświadczenia, usuwając zeń wszelkie wtręty myślowe, które piętnowali jako metafizykę. Za metafizyczne pojęcia mieli nietylko „rzecz samą w sobie“ lub „jaźń“, ale też „przyczynę“, „atom“ i wiele innych podstawowych pojęć przyrodoznawstwa. Byli zdania, że w nauce wtrętów tych jest nawet więcej niż w potocznym poglądzie na świat. Za zadanie rzetelnej nauki uważali nie wyjaśnienie faktów, lecz wyłącznie opis. Chęć dawania wyjaśnień była w ich mniemaniu przyczyną najgorszych klęsk i błędów, jakie spotkały naukę i filozofję.

Na początku XX w. zdawało się, że pozytywizm przeżył swój czas i ustąpił pod naporem innych doktryn. Jednakże stało się inaczej ; ruch pozytywistyczny, i to bardzo radykalny, odżył znów po wielkiej wojnie. Główny ośrodek jego jest w Wiedniu. Nie jest to bynajmniej panujący prąd dzisiejszej filozofji i teorji nauki, ale bądź co bądź jeden z jej prądów.

W. Tatarkiewicz.

PRACA.

Zabawa, praca, twórczość.

Czem innem jest praca, czem innem zabawa. Stare to i znane powiedzenie. W zabawie jesteśmy swobodni, czujemy się wolni od wszelkiego obowiązku, zapominamy o całej powadze życia. Jego realny świat wysiłków i walk, powodzenia i klęsk, zamierzeń i odpowiedzialności niknie nam z oczu. Bawiąc się, nie przynosimy ani sobie, ani innym pożytku. Zabawa pochłania nas na chwilę i darzy nas przyjemnością. Poddajemy się jej przepisom, ale żadna poważna kontrola nie ocenia naszego postępowania i nie zmusza nas do niczego. Wolno nam rzucić zabawę, gdy czujemy się nią znudzeni, gdy już jej mamy dość.

Samo słowo „praca“ brzmi surowo. Kojarzy się z wysiłkiem, trudem, odpowiedzialnością. Praca zazębia się z życiem realnem, splata z walką o byt, podlega ocenie i kontroli. Podejmuje się ją w określonym celu, dzieli się ją na etapy, organizuje wespół z innymi. W pracy szuka się rezultatów. Jej trud bywa ciężki, bywa nużący. Przeto musi się jakoś opłacać: pieniędzmi, sławą, stanowiskiem, poczuciem spełnionego obowiązku. W pracy zajmujemy pewien posterunek społeczny. Inni ludzie, naród, państwo, przełożeni mają prawo wymagać, byśmy ją spełniali dobrze, i mają prawo przekazać komu innemu, gdy ją wykonywamy niedbale i nieudolnie. Robota bowiem musi być dobrze zrobiona. Pracując, nie należymy tylko do siebie: spoczywają na nas zobowiązania społeczne. Cząstkę zbiorowego losu dźwigamy na sobie. Naszą energją, znajomością rzeczy, wysiłkiem służymy państwu i ludzkości.

Praca różni się od twórczości. Twórczość ma charakter indywidualny, jest to niepowtarzalny i niemożliwy do naśladowania proces. W pracy stawiamy sobie wyraźne cele do osiągnięcia. Wyobrażamy sobie zgóry, co chcemy osiągnąć, co mamy zrobić. Twórczość ma w sobie zawsze pierwiastek natchnienia. Sięga śmiało w tajemniczą przyszłość, zdobywa owoce niespodziewane. Artysta, poczynając tworzyć, nie widzi dzieła swego dokładnie w każdym szczególe.

Gdyby je tak zobaczył, znaczyłoby to, iż już je stworzył. Podobnie jest z każdą inną twórczością. Tem twórczość różni się od pracy czysto wykonawczej. Architekt próbujący szkicować projekt budynku tworzy rzecz nową, pozbawioną wzorów, nieprzewidzianą. Ale inżynier prowadzący budowę według tych planów zna każdy ich szczegół i dostosowuje się doń. Dlatego twórczość jest zasadniczo czynem jednostkowym, własnym, niepodzielnym. Pracę natomiast można organizować, t. zn. rozdzielać na składniki i etapy, przekazując do wykonania różnym ludziom różne jej cząstki. W pracy wykonywamy czynności i wytwory określone i * powtarzalne. I ten, i ów, i jeszcze ktoś inny czyni to tak samo, jak my, i osiąga rezultaty podobne. TwArczość daje owoce świeże i nowe. W twórczości znajdujemy pełne zaspokojenie, oddajemy się jej całkowicie aż do granic zupełnego zapomnienia o świecie i znajdujemy radosne szczęście w jej procesie. Praca zaś bywa często trudem, do którego trzeba się przymuszać i który podejmujemy tylko ze względu na rezultaty. Dlatego praca sprowadza często znużenie i męczy. Utrudzenie tworzeniem ma inny charakter. Ma charakter wyczerpania. Skarżą się na nie często twórcy i po wielkich wysiłkach twórczych szukają spokoju, skupienia, pogłębienia siebie. Nagromadzają w sobie nowe treści, nowe zasoby sił.

Praca i człowiek.

Różnie się zapatrywano w ciągu wieków na stosunek człowieka do pracy. Według Greków praca była tak niewła-ściwem zajęciem, iż człowiek pracujący, nawet artysta, żył poza nawiasem społeczeństwa i nie był godny towarzystwa człowieka wolnego. Arystoteles przekonywał, iż doskonała konstytucja państwowa nie pozwoli nigdy nazywać obywatelem kogoś, kto pracuje fizycznie. W średniowieczu pojmowano często pracę jako skutek grzechu pierworodnego, jako karę, która spadła na cały ród ludzki w jego doczesnej pielgrzymce. Tę karę trzeba wytrzymać. Kto pracuje, ten nie grzeszy, a nawet może dorobkiem swej pracy służyć bliźnim, czynić dzieło miłosierdzia. Ale ponad życiem praco-witem stoi w hierarchji wartości życie rycerskie i życie kontemplatywne jako wyższe i bardziej godne człowieka. Nie-lepiej patrzyła na pracę epoka renesansu. Wprawdzie wzrosło wówczas umiłowanie doczesnego życia, jego bogactwa i korzyści, ale ludzie renesansu kochali najbardziej życie pochłonięte wysiłkiem •twórczym, pełne przygód i awanturni-czości, życie przedsiębiorcze i bujne. Praca wydawała się im działalnością zbyt uciążliwą, zbyt przyziemną, monotonną i szarą. Jako środek wydźwignię-cia się na wyższy szczebel społeczny i zdobycia bogactwa działała zbyt powolnie. Dlatego wybitny ekonomista włoski XV w. Alberti zalecał pewniejsze i szybsze sposoby: szukać skarbów, uprawiać alchemję, pożyczać na wysoki procent, ożenić się bogato. W wizjach zaś utopistów powracał stale ideał przyszłego państwa, w którem ludzie nie będą musieli długo i ciężko pracować, ale mieć będą czas na życie twórcze, oddane nauce i sztuce, rozmyślaniom duchowym i bezpośredniej radości.

Zasadniczo inny stosunek do pracy zaczyna się wytwarzać w dojrzewającej warstwie mieszczaństwa (-» Burżuazja). Nawiązając niejednokrotnie do cechowych trądycyj średniowiecza, przeciwstawiając się feodalno - rycerskiemu i ascetyczno-klasztornemu stylowi życia, poczyna ono coraz bardziej cenić cnotę pracowitości, systematyczności, oszczędności. Szczególnie silnie czyni to środowisko protestanckie, purytańsko-kalwińskie, które podejmuje pracę jako

wytężoną działalność ludzką, ku chwale powołani do niej byli wszyscy. Stawia-Boga podejmowaną. W tej atmosferze jąc to hasło upowszechnienia pracy, powstaje powoli fanatyzm pracy świeckiej, podejmowanej dla celów ziemskich, wyrażającej się rozrostem przedsiębiorstw, nagromadzeniem zysku. Dorabiające się znaczenia mieszczaństwo i coraz bardziej • rozwijający się przemysł wytwarzają nowy pogląd na życie, wymagający od człowieka najwyższego wysiłku pracy, poddający w wątpliwość wartość wszelkich innych form życia, takich, jak twórczość, kontemplacja, zabawa.

przeciwstawiamy się nietylko lenistwu uprzywilejowanemu tych, którzy mogą mieć dochody bez pracy, ale również i lenistwu przymusowemu, w postaci bezrobocia. Rozwiązanie tej sprawy jest ważne nietylko gospodarczo, ale i moralnie. Człowiek bowiem, który nie może znaleźć pracy, czuje się wyrzuconym poza społeczeństwo, czuje się kimś gorszym i poniżonym, nie może znaleźć terenu, na którym mógłby spróbować swych sił, podjąć odpowiedzialność za swe czyny, znaleźć radość z powodzenia wysiłku. W tej przymusowej bezczynności marnuje swą młodość i swe możliwości.

Następnie, wyrażając przekonanie, iż praca jest potrzebą człowieka, poczynamy dziś coraz wyraźniej szukać dokładniejszych określeń, jaka praca odpowiada człowiekowi. Niekażda bowiem praca może mieć taką wartość pogłębiającą i wychowującą. Są formy pracy, które nużą i wyniszczają, które mechanizują i zabijają człowieka. Tylko na gruncie przekonań, iż praca jest z natury rzeczy obojętna lub przykra dla człowieka, można było usprawiedliwiać takie formy pracy, które wykonywane były przez ludzi z niechęcią lub obojętnie, pod przymusem, jako przykre sposoby zdobycia majątku lub utrzymania. Skoro zaś powstaje przekonanie, iż praca jest wyrazem potrzeb i upodobań ludzkich, skoro zaspakaja potrzebę działania człowieka, rodzi się ideał dostosowania pracy do człowieka. Próbujemy zatem odróżniać pracę dobrą od pracy złej. Dobrą nazywa się taka praca, która dostosowana jest do potrzeb pracownika, która mu odpowiada i która stanowi dla niego wartościowy teren doświadczenia. Dostosowanie takie zależy od dwóch czynników. Przedewszystkiem człowiek pracujący powinien mieć po-

•W tej atmosferze zmienia się pogląd na człowieka. Jego najgłębsza istota przejawia się w działaniu, a nie w myśleniu, odczuwaniu, kontemplacji. Nie w wysiłkach wewnętrznych, mających na celu wypełnienie powinności moralnej lub religijnej pogłębia się człowiek, ale w działalności pochłaniającej jego siły w walce z opornym światem. Najszlachetniejszą zaś formą tej działalności jest praca, która najlepiej zaspakaja ludzką potrzebę działania. Praca zatem nie jest czemś obcem w stosunku do człowieka, ale jest istotnym i szczerym wyrazem jego osobowości. Praca jest naj-szczytniejszem powołaniem każdego człowieka na ziemi. W tym duchu pisał Brzozowski : „To tylko w naszej indywidualności duchowej jest rzeczywiste, co może być związane z życiem pracy, a więc tylko te myśli, które mogą służyć nam za środek orjentacji w nowoczesnym święcie pracy, tylko te uczucia, które mogą być celem pracy lub jej pobudką“’.

Ale ten punkt widzenia, czyniący z pracy istotny składnik człowieczeństwa i przezwyciężający wszelkie dawniejsze mniemania, prowadzi do kon-sekwencyj, uświadamianych dokładniej dopiero w ep^ce współczesnej.

Polegają one przede wszystkiem na tern, że ujmując pracę jako działalność kształcącą człowieka, wymagamy, by

mu

wiadomości, przechowanych wszędzie, we

czucie, iż to, co swą pracą wytwarza, ma wartość dla kultury lub dla społeczeństwa. Najcięższą i najbardziej przykrą jest praca, która służy wytwarzaniu produktów zbędnych lub szkodliwych. Powtóre, sam proces pracy winien być dla pracownika przyjemny i wartościowy, ważny sam w sobie, a nietylko jako środek do innych celów.

Praca, która spełnia te oba warunki, rozwija i kształci człowieka, wszelka inna pognębia go i niszczy. Gdy wypełniamy pracę niekochaną, gdy podejmujemy trud, w naszem przekonaniu bezsensowny społecznie, wówczas nabieramy powoli niechęci do samych siebie, prowadzących życie tak liche. Rodzi się stąd niechęć do świata i do ludzi, słabnie wola twórcza i ochota działania. Praca wypełniana z przymusu i mechanicznie czyni z nas jedynie funkcjonujące maszyny. Nabieramy powierzchownego stosunku do życia i do samych siebie.

Zadanie naszej epoki, epoki wielkich możliwości wyręczania się w pracy mechanicznej maszynami, polega na takiej przebudowie warunków i organizacji pracy, aby ludzie mogli spełniać pracę, która im odpowiada i która ich kształci. (-» Kształcenie). Trzeba w opinji powszechnej ugruntować przekonanie, iż każda inna praca jest zła i niegodna człowieka. Należy też zrozumieć, iż w wyścigu pracy zwycięża ten, kto spełnia umiłowaną pracę. Dlatego wszelkie usiłowania mające na celu ochronę człowieka pracującego przed wyniszczają-cem jarzmem niedostosowanej, niekształ-cącej pracy są w ostatecznym bilansie wzmocnieniem energji i skuteczności wysiłków całego społeczeństwa.

Praca i pogląd na świat.

Gdy człowiek pierwotny nie zadowala się jaskinią, ale buduje szałas; gdy do życia nie wystarczają dary natury, ale podejmuje trud uprawy pola; gdy dla poratowania zdrowia ludzie szukają opieki lekarzy i przestają liczyć na siły samego organizmu; gdy historyk prowadzi badania naukowe, rozszerzające zakres

w żywej tradycji wszystkich tych formach pracy, od najprostszych do najbardziej złożonych, od praktycznych do teoretycznych, mamy do czynienia z pewnem niezadowoleniem z rzeczywistości, którą zastaliśmy. Rzeczywistość ta nie odpowiada naszym wymaganiom i wierzymy, iż własnym, pracowitym i wytrwałym wysiłkiem uda się nam ją poprawić i dostosować lepiej do naszych potrzeb.

Ta wiara w możliwość poprawiania rzeczywistości jest wyrazem przekonania, iż ludziom wrolno przebudowywać świat. Niezawsze istniały takie przekonania. Wielokrotnie pojmowano rzeczywistość jako daną przez Boga, zbudowaną dobrze i mądrze, nie podlegającą krytyce ludzkiej i nietykalną. Już stary mit o Prometeuszu przypomina, jaką karę poniesie ten, kto pragnie poprawić i ulepszyć dane ludziom warunki życia. W średniowieczu uchodziło za rzecz grzeszną wyręczać się w pracy maszynami, skoro Bóg dał człowiekowi ręce do pracy. Podobnie uchodziło za grzech chcieć wydźwignąć się pracą na inny szczebel społeczny i buntowrać się przeciw temu, na którym się urodziło. Dlatego rozwój znaczenia pracy dokonywał się w kulturze europejskiej równolegle z osłabieniem poczucia, iż rzeczywistość jest nietykalna, równolegle z wytworzeniem się przekonania, iż wolno ją ludziom przystosowywać do własnych potrzeb.

Chęć tego dostosowania dyktowana jest rosnącem umiłowaniem życia doczesnego. Praca jest czynnikiem i wyrazem takiej postawy, która dba o coraz pełniejsze wykorzystywanie możliwości życiowych. Jej przeciwieństwem jest pu-

St.

stelnicza asceza, obojętna wobec świata kontemplacja. O cóż bowiem warto się troszczyć i zabiegać, skoro istotne królestwo człowieka nie jest z tego świata? Nie warto również pracować, gdy życie nie nęci możliwościami, nie ukazuje horyzontów. Gdy kiedyś amerykański podróżnik pytał młodego, biednego Chińczyka, dlaczego wygrzewa się w słońcu zamiast pracowrać, taką otrzymał odpowiedź: „Już jadłem dziś mój ryż, a nie jestem zakochany“.

I wreszcie praca wiąże się z poczuciem, iż ludziom udaje się przebudowywać świat. Dlatego kult pracy nigdy nie był tak silny, jak w epoce wielkich zdobyczy technicznych, świadczących wymownie o powadzeniu człowieka. Dlatego rosnące znaczenie pracy idzie w parze z coraz bardziej potężniejącą rolą nauki. Nauką i pracą zdobywa człowiek swe miejsce w wszechświecie, poprawia swrój los.

Praca, jak z tego widać, jest wyrazem, a jednocześnie czynnikiem swoistej postawy wobec rzeczywistości życia. Ma ona swych entuzjastów i oskarżycieli. Pierwsi kładą nacisk na wartość poczucia samodzielności ludzkiej, na wartość przekonania, iż własnemi siłami zwyciężamy w walce o byt. Drudzy starają się przekonać, iż w postawie, jaką pod wpływem pracy przyzwyczaja się człowiek zajmować wobec świata i wobec bliźnich, przejawia się niebezpieczna jednostronność. Praca mianowicie kształtuje nasz stosunek do rzeczywistości według zasady wysiłku i powodzenia, wymaga systematycznej energji i jest oceniana według skuteczności. Religijna i metafizyczna postawa wrobec świata, kontemplacja, miłujące zespolenie się z bytem, nie mogą dojść do głosu w tej atmosferze wytężonej i wyłącznie ważnej pracowitości. Również i w stosunku do siebie samego i do innych ludzi postawa ta wykazuje jednostronność.

Przyzwyczaja do szukania rezultatów i do oceny wysiłków ze względu na ich wyniki. Człowiek łatwo staje się w tych warunkach tylko narzędziem. Sens życia widzieć poczyna nie w tem, jakim jest człowiekiem, ale w tem, co wytwarza. Obowiązek służby produkcyjnej usuwa w cień potrzebę kształcenia się. Życie wewnętrzne człowieka ma jednak zakres znacznie szerszy niż zakres wysiłku pracy. Dlatego i stosunek do innych ludzi opierać się powinien na współżyciu z nimi jako z ludźmi, a nie na ocenie ich jako robotników, b. Suchodolski.

Brzozowski: Idee, Warszawa 1910. A. Skwarczyński: Myśli o nowej Polsce, Warszawa 1934. FI. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Lwów-Warszawa 1935.

Ochrona pracy.

Siły fizyczne i duchowe wydatkowane przy pracy ulegają wyczerpaniu, wymagają przeto stałej odnowy a także ochrony przed zbyt wczesnem ich osłabieniem lub zanikiem wskutek nadmiernego wysiłku. Nieograniczone rozporządzanie siłą roboczą, cechujące dawne okresy dziejowe, groziło zwyrodnieniem pokoleń, upadkiem kultury, upadkiem sił twórczych czynnika pracy. A jednak bardzo powoli torowała sobie drogę w świadomości społecznej myśl o konieczności ochrony pracowników przed rabunkowym szafowm-ich energją.

Prawdę tę uwydatnił dopiero wyzysk sierot w angielskich fabrykach włókienniczych w początkach XIX w. ; wńwczas to, gdy nagromadzenie i wyzysk dzieci zaczęły wywoływać epide-mje i wzrost śmiertelności, zaczęto domagać się interwencji państwa dla zażegnania niebezpieczeństwa. I to dało początek reformom społecznym, mającym chronić pracę. Ruch ten wzmagał się w miarę gromadzenia się mas roboczych w ośrodkach przemysłu. Zcza-sem ruch ten objął wszystkie kraje cywilizowane, stwarzając wszędzie podwaliny gmachu ustawodawstwa pracy.

Sprzymierzeńców znalazło ustawodawstwo ochronne w związkach zawodowych. Zniesienie lub ograniczenie ochrony pracy w czasie wojny, kiedy świat pracy ponosił wielkie ofiary, dało w wyniku spadek sił roboczych a więc i mniejsze wyniki pracy. Z tego względu w wysuwanych po wojnie żądaniach uwydatniają się najdobitniej dążenia już nietylko do odzyskania utraconych zdobyczy, ale do wyrównania niedomagań społecznych i stworzenia nowego porządku dla świata pracy.

Jednem z podstawowych zadań ochrony pracy było ujęcie w normy prawne głównej treści umowy o pracę, zwłaszcza w odniesieniu do pracy dzieci i kobiet. Okazało się, że wolna umowa pracodawcy z pracownikami upośledzała często tego ostatniego, stwarzając dlań niekorzystne warunki pracy i to nietylko w przemyśle, ale i w rzemiośle, handlu i rolnictwie. Uznano więc, że umowa ^ta nie jest tylko sprawą układających się stron, ale wiąże się z interesem ogółu, który wymaga otoczenia opieką czynnika słabszego, ażeby zdrowie, godność ludzka a nawet życie szerokich mas nie były na szwank narażane.

Ochrona pracy obejmowała z początku tylko robotników w wielkim przemyśle, powoli jednak przepisy jej stosowano też do drobnego przemysłu, rzemiosł, handlu, najpóźniej do pracy w rolnictwie. Najbardziej powszechne przepisy dotyczą bezpieczeństwa pracy, t. j. zapobiegania nieszczęśliwym wypadkom, a także warunków higjenicz-nych. Higjena pracy ma na celu ochronę zdrowia pracujących przez zapewnienie odpowiednich warunków lokalowych, zapobieganie chorobom zawodowym, usuwanie szkodliwych dla zdrowia surowców, jak ołów, fosfor, rtęć i t. p. a także szkodliwych metod pracy, nie uwzględniających właściwości ludzkiego organizmu. Bezpieczeństwo i higjena pracy wiążą się z kwe-stją, kto może być dopuszczony do pracy. Zakaz pracy dzieci stanowi bezsporny, ogólnie uznany postulat, różnice dotyczą tylko granicy wieku, do którego ma obowiązywać bezwzględny zakaz. Równej wagi społecznej jest ochrona pracy młodocianych, do której należy zakaz pracy nocnej, czuwanie nad młodzieżą przy pracy lub nauce zawodu, dbałość o to, by jej praca zarobkowa nie przynosiła uszczerbku kształceniu ogólnemu i zawodowemu. Specjalną ochronę kobiet nakazują względy na ich organizm, mniej odporny i słabszy. Stąd zakaz pracy pod ziemią, pracy nocnej oraz ochrona macierzyństwa.

Rozwój ochrony pracy mężczyzn szedł najpierw w kierunku skrócenia czasu pracy. Dążenie to znalazło wyraz w postulacie 8-godzinnego dnia pracy, przyjętym przez organizacje zawodowe wszystkich krajów jako najważniejszy warunek wzniesienia się klasy pracującej na wyższy poziom. Z żądaniem tern wiąże się sprawa spoczynku niedzielnego oraz sprawa urlopów. Stosunek pomiędzy pracodawc4 a robotnikami w zakładzie pracy ustala regulamin pracy, którego przepisy określają obowiązki obu stron, a nadto stanowi o warunkach płacy, terminie wypłat, o wymówieniu i t. d. W krajach demokratycznych przyznano pracownikom udział w układaniu i stosowaniu regulaminu, co było zapoczątkowaniem samorządu pracowniczego na terenie zakładu, a następnie komitetów fabrycznych, mężów zaufania, rad załogowych i t. p. Do ich uprawnień należy głów-

nie nadzór nad warunkami pracy oraz interwencja w razie zatargu.

nej. Ideową przesłanką tej polityki było stwierdzenie, że praca nie jest towa-

Jednem z czołowych zagadnień świa- rem i nie powinna być uważana za ta pracy jest ustawowe uregulowanie przedmiot handlu. Zgodnie z tą zasadą treści i stosowania umów zbiorowych, uznano ze stanowiska międzynarodo-których wpływ sięga poza obręb ich wego za szczególnie ważne : prawo zrze-bezpośredniego stosowania. Doniosłe szania się, zapewnienie pracownikom znaczenie ma także sposób załatwiania zarobków umożliwiających odpowiedni zatargów zbiorowych; zadanie to speł- poziom życia, przyjęcie 8-godzinnego niają komisje rozjemcze, złożone dnia pracy i odpoczynku niedzielnego, z przedstawicieli obu stron. W zakresie zasadę równej płacy za równą pracę, sądownictwa działają sądy pracy. Wiel- zniesienia pracy dzieci, ochronę spe-ką zdobyczą i przedmiotem starannej cjalną pracy kobiet i młodocianych, pieczy jest dla pracowników prawo walkę z bezrobociem, ubezpieczenia zrzeszania się, umożliwiające zbiorową społeczne, zapewnienie cudzoziemcom akcję zrzeszeń pracowniczych, także równych warunków pracy.

w skali międzynarodowej.

zadaniom władzę.

O. P.

M. O. P. nie stwarza praw międzyna-

Celem wykonania tego programu Dla przestrzegania dobrego wykony- powołał traktat wersalski Międzynaro-wania przepisów o ochronie pracy usta- dową Organizację Pracy przy Lidze nowiono wszędzie urzędy inspekcji Narodów. Dla porozumienia się wszyst-pracy, wyposażone w odpowiadającą ich kich czynników zainteresowanych służą konferencje ogólne, w których biorą Rozwój ochrony pracy napotkał trud- udział przedstawiciele pracodawców ności z powodu obaw, że związane z tern i robotników oraz delegaci rządów obciążenia utrudnią konkurencję z kra- z_ wszystkich krajów, należących do M. jami, które tych urządzeń nie mają, a więc taniej mogą produkować. Lecz wyniki badań naukowych wykazały, że rodowych, wypracowuje tylko podsta-obawy te niezawsze są uzasadnione, wy dla uzgodnienia ustaw poszczegól-gdyż stosowanie przepisów ochronnych nych krajów w formie projektów kon-wzmagało nieraz sprawność przemysłu, wencyj (ustaw), które później pań-jeśli stosowano jednocześnie ulepszenia stwa zatwierdzają (ratyfikują) albo za-

metod wytwarzania i

pracy.

Dążenia ku wyrównaniu postanowień dowe Biuro Pracy, ochrony pracy w różnych krajach, aby tern samem wyrównać także wa- nie czynnika równowagi do istniejących runki produkcji, zrodziły na długo przeciwieństw społecznych, aby na tej przed wojną myśl o konieczności umię- drodze zdobyć dla świata pracy możliwie dzynarodowienia ochrony pracy. Prak- najlepsze warunki rozwoju jego sił twór-tyczne wyniki dały one jednak dopiero • czych {-^Bezrobocie). Z. Balsigierowa. z chwilą wejścia w życie traktatu wersalskiego, który w swej części XIII K PRAWO. Grono osób zakładających („Praca'“) wysuwa ochronę pracy na pewne stowarzyszenie zaczyna od tego, czoło zagadnień wewnętrznej i ogólno- iż układa przepisy oznaczające wzajem-ś wiato we j polityki społecznej, opartej ne obowiązki i uprawnienia stowarzy-na zasadach sprawiedliwości społecz- szonych między sobą. Dzieci bawiące się

organizacji leceń, ezyli propozycyj. Organem wykonawczym M. O. P. jest Międzynaro-

Myślą zasadniczą M. O. P. jest wniesie-

na podwórzu w kotka i myszkę bawią się również wedle pewnych reguł, określających wzajemny ich stosunek^ Bandyci zorganizowani w szajkę mają również szereg przepisów, wyznaczających prawa i obowiązki każdego względem członków szajki. Słowem, niema grupy społecznej, niema związku jednostek dla osiągnięcia pewnych celów utworzonego, któryby istniał i działał bez norm prawnych określających prawa i obowiązki każdego członka w obrębie grupy. Uczeni nazywają takie normy „imperatywno-atrybutywnemi“, gdyż każda taka norma narzuca jednostce pewien obowiązek (imperare — nakazywać), a równocześnie przyznaje drugim jednostkom pewne należności, czyli uprawnienia (attribuere — przyznawać). Jednostka wyłamująca się z pod norm prawnych, istniejących w obrębie pewnej grupy (choćby dziecięcej, choćby zbójeckiej), działa przeciwko celowi tej grupy, a tern samem naraża się na reakcję z jej strony. Musi wynagrodzić szkodę lub ponieść pewną karę od lekkich do coraz sroższych (wykluczenie z grupy, kara śmierci i t. d.). W ten sposób normy prawne obwarowane są naciskiem wywieranym przez grupę na wTolę jednostki, czyli „przymusem wykonania“.

Każdy z nas należy również do licznych grup społecznych : do rozmaitych stowarzyszeń, do kościoła tej czy innej religji, do jakiejś klasy społecznej, a tern samem podlega różnego rodzaju normom prawnym. Ale niewątpliwie najpotężniejszą organizacją, bo odznaczającą się t. zw. zwierzchnictwem (—» Państwo), z pomiędzy wszystkich, do których należymy, jest państwo. Mówiąc o „prawie“, mamy też zazwyczaj na myśli normy prawne wytworzone przez państwo dla uregulowania stosunków pomiędzy swymi członkami. O takich też normach będzie w dalszym ciągu mowa.

Prawo, obyczaj i etyka.

Normy prawne nie są jedynemi normami, z jakiemi mamy do czynienia jako członkowie pewnej grupy. Zbliżone najprzód do nich są normy obyczajowe. Obyczaj reguluje również wzajemne odnoszenie się członków grupy do siebie, ale odnosi się tylko do stosunków mniej dla istnienia grupy doniosłych, jak sposób ubierania się, jedzenia, witania się i żegnania, mieszkania, zabaw, a tern samem nie bywa obwarowany przymusem. Często pokrywa się obyczaj z pojęciem mody (—> Moda) ; kto obyczaju, a także mody nie przestrzega, może narazić się na ośmieszenie, lekceważenie, zdziwienie, ale dalej idących konsekwencyj to nie pociąga. Całkiem inną kategorją norm są normy etyczne. Odnoszą się one do wewnętrznego usposobienia jednostki, nakazując jej żywić pewne uczucia, a unikać innych, zakazują jej np. kierować się w postępowaniu li tylko własnym egoistycznym interesem, a natomiast budzą litość i miłosierdzie ku bliźnim, czyli mówiąc terminem naukowym, altruizm. Zakazują kłamstwa i zalecają prawrdę. Najskuteczniejsze są wtedy, jeżeli są uważane za nakazy moralności, mającej swoje źródło w woli Bożej, to znaczy jeżeli ich sankcją jest błogosławieństwo Boże oraz zbawienie duszy po śmierci (etyka religijna). W społeczeństwach religijnych, jak np. społeczeństwa chrześcijańskie, posiada taka moralność ogromnie doniosłe znaczenie i wpływa bardzo silnie na całą psycho-logję człowieka, a tern samem pośrednio na działanie zewnętrzne objawiające się w czynach ludzkich. Sankcji popartej siłą państwową, takiej jak normy prawne, nakazy etyczne nie miewają.

Słuszność i prawo natury.

Celem norm prawnych nie jest pożytek tej czy innej jednostki, ale ogólne dobro społeczeństwa, które ujmujemy jako pojęcie słuszności. Rzymianie, mówiąc o prawie, wyrażali się, iż jest to sztuka urzeczywistnienia rzeczy dobrych i słusznych (ars boni et aequi), co należy rozumieć w ten sposób, iż prawo powinno urzeczywistniać porządek i ład w życiu spo-łecznem, a przepisy, któreby do tego celu nie zmierzały, nie odpowiadają pojęciu słusznego prawa. Ponieważ jednak na różnych stopniach cywilizacji istnieją wielkie różnice co do środków, zapo-mocą których ład społeczny i bezpieczeństwo mogą być utrzymane, przeto i treść norm prawnych nie jest bezwzględna i nie jest stała, lecz musi być do potrzeb społecznych dostosowana. Innemi słowy, prawo podlega powolnym, lecz ciągłym zmianom, ciągłemu rozwojowi ewolucji. Wszelkie próby obmyślenia prawa niezmiennego, wiecznie trwającego, równie dobrego dla wszystkich czasów i ludów, które nieraz przez znakomitych myślicieli lub władców były podejmowane, okazały się nierealnemi. Nazywano dawniej taki ideał prawra wieczystego i wszechludzkiego „prawem natury“, twierdząc, że natura, stwarzając człowieka, przeznaczyła go do życia społecznego i wytworzyła sama pewne niezmienne normy prawne, od woli człowieka niezależne (teorja Grocjusza, r. 1625). Dzisiaj zwyciężyło przekonanie, że dobroć prawa i jego słuszność są pojęciem względnem, a prawo, które się nie rozwija, traci szybko na wartości i staje się raczej klęską, aniżeli błogosławieństwem dla społeczeństw. Jeszcze zaś większą klęską bywa takie prawo, które już w chwili swego powstania sprzeciwiało się słuszności, a więc w gruncie rzeczy było bezprawiem. („Wychowałem się w kraju, w którym bezprawie było prawem“ — powiedział był w r. 1921 o Rosji marszałek Piłsudski).

Tak zwane „prawo publiczne“.

Normy prawme dzielimy wredle ich treści na normy prawa publicznego i prawa prywatnego. Podział taki znali już prawnicy rzymscy, którzy podawali następującą definicję tych dwóch rodzajów prawa : prawo publiczne obejmuje przepisy odnoszące się do ustroju rze-czypospolitej (ad statum rei publicae), natomiast prawo prywatne zawiera przepisy, których celem jest ochrona interesu jednostek (singulorum utilitas). Podział na te dwie gałęzie ma jednak bardzo względne tylko znaczenie. Wiele przepisów, które dawniej uważano za przepisy prawa prywatnego, uważa się dzisiaj za prawo publiczne, a granica między jednem a drugiem prawem nie była nigdy stała.

Wedle dzisiejszego stanu rzeczy zaliczamy do prawa publicznego następujące gałęzie prawa:

1 ) Prawo polityczne, składające się z przepisów regulujących ustrój danego państwa, a więc przedewszyst-kiem sposób wykonywania zwierzchnictwa państwowego i jego granice w stosunku do jednostki.

2)    Prawo administracyjne. Administracją nazywamy tę gałąź działalności państwowej, która polega na zapewnieniu ludności bezpieczeństwa nazewnątrz, a ładu i dobrobytu wewnątrz, Do prawa administracyjnego należą przeto przepisy regulujące organizację wojskową, utrzymanie bezpieczeństwa policyjnego, przepisy o rozwijaniu przez państwo oświaty, religji, sztuki, przepisy o komunikacji, o dochodach i wydatkach skarbu publicznego, o higjenie i opiece nad ubogimi, o popieraniu handlu i przemysłu, górnictwa i rolnictwa, czyli dobrobytu materjalne-go ludności.

3)    Prawo międzynarodowe, które reguluje wzajemne stosunki pomiędzy państwami, i to zarówno podczas pokoju, jak podczas wojny.

4) Prawo karne, którego przedmiotem jest działalność państwa na polu zwalczania przestępstw, t. zn. czynów naruszających byt całej grupy w tak wysokim stopniu, iż zostały przez państwo zagrożone ukaraniem.

5) Wreszcie prawo procesowe, obejmujące normy prawne, regulujące tok postępowania sądowego, wdrożonego celem uzyskania wymiaru sprawiedliwości. Rozróżniamy przytem proces cywilny od procesu karnego, gdyż każdy z nich ma inny cel na oku. W procesie karnym chodzi o ustalenie faktu przestępstwa i nałożenie na winnego zagrożonej kary ; w procesie cywilnym chodzi o naruszenie uprawnień jednostki i ustalenie przez sąd wynagrodzenia za wyrządzoną szkodę materjalną.

Tak zwane „prawo prywatne“.

Również i prawo prywatne składa się z licznych działów. Najważniejsze z nich wykształcili znakomicie w starożytności prawnicy rzymscy. W wiekach średnich i w czasach nowożytnych przejęła cała Europa ten doniosły dorobek kultury rzymskiej i wcieliła go do swojego prawa. Do takich działów prawa prywatnego, przejętych niemal w zupełności od Rzymian, należy prawo rzeczowe, prawo obligatoryjne, prawo familijne i spadkowa, a także szereg ogólnych pojęć prawmych, wspólnych wszystkim działom prawa. Ale obok takich działów, przejętych z kultury starożytnej i stosunkowo niewiele zmienionych, powstały wr ciągu ostatnich stuleci nowożytne gałęzie prawa prywatnego, jakich Rzymianie nie znali, jak np. prawo handlowe, regulujące stosunki między kupcami, prawo wekslowe i czekowe, prawo górnicze, prawo o własności autorskiej, prawo asekuracyjne i komunikacyjne, regulujące przewóz towarów i osób drogami lądowemi i morskiemi i t. p. Wszystkie te nowsze działy prawa powstały stosunkowo niedawno i dlatego są dużo mniej wyrobione aniżeli działy starsze, które już znała starożytność. Dzisiejsza nauka prawa stara się jednak przerobić je teoretycznie i podnieść na te wyżyny, na których stoją od stuleci starsze działy.

Prawo zwyczajowe i ustawowe.

Każda norma prawna jest wytworem woli zbiorowej członków państwa. Mogą oni tworzyć normy prawne w dwojaki sposób: 1) albo w sposób bezpośredni, tak jak się tworzy język czy obyczaj, to znaczy przez długoletnie praktykowanie pewnego przepisu z przekonaniem o jego konieczności (opinio neces-sitatis); 2) albo też może je wola zbio-rowra tworzyć zapomocą swoich zwierzch-niczych organów, którym powierza funkcję prawodawczą. W pierwszym przypadku mówimy, iż źródłem prawa był zwyczaj, a prawo tak powstałe nazywamy „prawem z wy czaj o wem“. W drugim przypadku mówimy, iż źródłem prawa jest ustawa, a prawo nazywamy „ustawo wem“.

Na stopniach najdawniejszych spotykamy jedynie prawo zwj czajowe; organów prawodawczych niema ; normy kształcą się przez praktykę, zwłaszcza przez praktykę rozwijaną przez sądy. Stan taki trwa bardzo długo. Jeszcze w wiekach średnich prawro zwyczajowe miało daleko większe znaczenie, aniżeli prawo ustawowe. Zbierano też wówczas troskliwie wyroki sądów, układano je w obszerne zbiory i szukano w nich pouczenia, jaka jest treść przepisów obowiązujących w pewnem społeczeństwie. Zbiory takie nazywamy „zwodami“ prawa zwyczajowego. W Polsce mamy taki zwód już z końca w. XIII ; z w. XIV pochodzą t. zw\ Statuty Kazimierza Wielkiego, będące wedle dużego prawdopodobieństwa zwodem prawa zwyczajowego.

Kształcenie prawa w drodze zwyczajowej miało jednak duże braki, gdyż

St. Estreicher.

prawo niezawsze mogło nadążyć za potrzebami kultury. Dlatego też obok prawa zwyczajowego pojawia się zczasem ustawa, jako drugie źródło prawne. Ustawy zdobywają sobie tylko z wielkim-trudem powagę górującą nad prawem zwyczajowem. Ustawodawca powołuje się czasami na to, że władzę ustawodawczą nadało mu bóstwo i że nieposzanowanie wydanych przez niego ustaw jest nieposłuszeństwem wobec bóstwa, a tern samem jest jego obrazą i musi być jako taka karana.. Pojęcia takie pojawiają się wszędzie na początkowych stopniach cywilizacji. Później ustawy, czyto monarsze, czy przez lud uchwalane, nie potrzebują opierania się o autorytet bóstwa i zdobywają sobie powagę same przez się, Ale i wtedy nawet nie wyczerpują one zrazu całego porządku prawnego, lecz starają się tylko uzupełnić i rozwinąć przepisy prawa zwyczajowego. Dopiero od XVI w. widzimy w Europie zachodniej (i to nie we wszystkich krajach) zupełne zwycięstwo prawa ustawowego nad prawem zwyczajowem. Polska może się chlubić, iż w w. XVI Zygmunt I ogłosił „Statut litewski“, uporządkowawszy w obszernej ustawie (opartej w dużej mierze na wzorach zaczerpniętych z prawa polskiego) najważniejsze stosunki prawne w Wiel-kiem Księstwie Litewskiem. W czasach dzisiejszych występuje jeszcze silniej dążność, aby cały porządek prawny zamknąć w wyczerpujących ustawach, dla których przyjęto nazwę kodeksów albo kodyfikacyj.

Literatura. O istocie prawa : L e o n Petr a ż y c k i : Wstęp do nauki prawa i moralności. Warszawa 1930. (Rozwija własną teorję o istocie prawa, uważając je za zjawisko psychiczne). Ant. Peretiat-k o w i c z : Wstęp do nauk prawnych (wyd. III). Poznań 1935 (tu podana na końcu obszerna literatura polska o teorji prawa i o szczegółowych działach prawa). C z. Znamierowski: Podstawowe pojęcia teorji prawa, cz. I (wyd. II). Poznań j.934. Eug. Jarra: Ogólna teorja prawa. Warszawa 1922.

PREHISTORJA I PROTOHISTORJA. (Tabl. 27—30). Coraz częściej czyta się w prasie polskiej wiadomości o nowych odkryciach : to np. o kopalniach krzemienia w Magoni koło Ostrowca, to o osadzie bagiennej w Biskupinie, to o przekopywaniu kopca Krakusa koło Krakowa ; stwierdza się przytem przeważnie, z jakiego czasu pochodzą te zabytki, oceniając epokę przedhistoryczną lub wczesno-historyczną ich powstania na tyle a tyle tysięcy lat lub stuleci, które ujmują w pewne ramy okresy epok: kamienia, bronzu czy żelaza. Nie są to określenia dowolne, są one bowiem wysnuwane na zasadzie badań naukowych, które w miarę postępu i udoskonaleń metod badawczych z coraz większą ścisłością i jasnością szeregują i wyświetlają zjawiska życia ludzkiego w przeddziejowej przeszłości. Jak się to dzieje?

Badaniem i odtwarzaniem życia człowieka w czasach przedhistorycznych i wczesnodziejowych na zasadzie zabytków, pozostałych w łonie ziemi albo na jej powierzchni z tak odległych czasów, zajmują się dwa specjalne działy tej samej nauki : archeolog ja przedhistoryczna czyli prehistorja oraz archeologja wczesno-hi-storyczna czyli protohistorja, wzajemnie się uzupełniające. Zabytki stanowiące przedmiot zainteresowania prehistorji pochodzą z czasu wyprzedzającego okresy historyczne, które poznajemy przedewszystkiem na podstawie dokumetnów pisanych. Zabytki tedy przedhistoryczne nie wykazują zgoła znajomości pisma; na ich znaczenie nie rzucają również światła dokumenty

pisane. Inaczej rzecz się ma z zabytkami protohistorycznemi. Niejednokrotnie pojawiają się na nich samych napisy, a nadto pochodzą one z czasów, na które padają już' pierwsze promienie historji (-> Archeolog ja).

Najważniejsze zagadnienia prehistorji.

Ustalenie chronologji.

Rozwój kultur ludzkich w czasie da się śledzić na podstawie ustalania następstwa epok i okresów przedhistorycznych i wczesnodziej owych, czyli na zasadzie studjów chronologicznych. Już przed stu laty wprowadził uczony duński Thomsen do archeologji t. zw. system trzech perjodów; polegał on na uznaniu następstwa po sobie epok: kamienia, bronzu i żelaza, które stanowiły etapy rozwoju kultur przedhistorycznych. W dalszych dociekaniach podzielono epokę kamienia na trzy główne części, mianowicie na starszą epokę kamienia, czyli paleolit (z greckiego jzaXaiôç Xiftog), na środkową epokę kamienia, czyli mezolit (/leooç XI-ïïoç) oraz na młodszą epokę kamienia, czyli neolit (veog Xiiïoç), epokę zaś bronzu i żelaza na kilka okresów. W tych usiłowaniach uściślenia podziału chronologicznego epok i okresów przeddzie-j owych posługiwano się kilku metodami, które ułatwiły rozróżnienie względnej i bezwzględnej chronologji ; pierwsza stara się uzasadnić starszeństwo i młodszość zjawisk archeologicznych, druga natomiast usiłuje je uchwycić w ramach wieków, dziesiątek, a nawet nieraz jednostek lat.

Chronologja względna.

Chronologję względną ustala w jasny sposób t. zw. stratygraf ja ; bada ona warstwy ziemi na sobie leżące i stwierdza, że zabytki istniejące w dolnych głębszych warstwach są starsze od tych, które się spotyka w górnych, wierzchnich poziomach. Układ stratygraficzny można śledzić w namuliskach jaskiniowych, nawarstwianych z biegiem czasu jedne na drugie, dalej w różnych warstwach glin w loessach, w warstwach zachowanych na nierozwianych partjach wydm piaszczystych, w warstwach torfów, w żwirowiskach rzecznych oraz w innych utworach epok geologicznych : dyluwjum i aluwjum (—> Geolog ja), z których pochodzą ślady życia człowieka na ziemi. Wyrobom ludzkim towarzyszą niejednokrotnie zabytki fauny i flory, które umożliwiają przydzielenie całego zespołu znalezisk do różnych okresów dyluwjalnych i aluwjalnych, na zasadzie ustalenia przez paleontologję i paleobotanikę, które rodzaje i gatunki roślin i zwierząt są charakterystyczne dla danej epoki.

Pomocniczą rolę dla względnej chronologji spełnia obok stratygraficznej metoda topograficzna ; polega ona na badaniu występowania zabytków w stosunku np. do taras rzecznych, wałów moren czołowych i linij brzeżnych dużych zbiorowisk wodnych, morskich i jeziornych, które w ciągu okresów czwartorzędowych ulegały przesunięciom bądź przemianom.

Dzięki badaniom stratygraficznym oraz topograficznym opracowano schemat chronologji paleolitu i mezolitu i ułożono względnie dokładną tablicę chronologiczną prehistorji (patrz str<?na następna).

Względną chronologję zabytków archeologicznych uzyskać można również na podstawie badań typologicznych. Metodę typologiczną wprowadził do studjów prehistorycznych przed sześćdziesięciu laty uczony szwedzki O. Montelius. Podobnie jak w geologji i paleontologji wyróżnia się skamieliny, przewodnie dla poszczególnych okresów geologicznych, tak również dały się i wśród zabytków archeologicznych wydzielić typy prze-

szukaj w tomie piątym!

13

świat i Życie. — IV.

Tabela chronologiczna I.

Epoka kamienia.

stanowiące o przeistoczeniu danego przedmiotu w technicznie bardziej rozwiniętą formę, tworzącą nową postać w stosunku do poprzednich ogniw rozwojowych, uznaje się za cechy typu przewodniego, właściwego temu okresowi, w którym on przeważa. W ten sposób ułożył Mon-telius kilka szeregów typologicznych, mianowicie siekier, toporów, sztyletów i mieczy bronzo-wych ; analogicznie powstały szeregi typologiczne ozdób (np. szpil bronżowych), grobów kamiennych t. zw. megalitycznych i w. in. Na podstawie analizy typologicznej głównych zjawisk archeologicznych, zwłaszcza narzędzi i broni, wyróżnił Monte-lius dla krajów skandynawskich cztery okresy młodszej epoki kamienia (neolitu) oraz pięć okresów epoki bronzu. Podział ten stał się podstawą podziału chronologicznego tych dwóch epok również i w innych krajach Europy, jak to zresztą uwydatnia tabela chronologiczna. Również i w podziale epoki żelaza na starszy i młodszy okres przedrzymski, na okresy rzymski i wędrówek ludów, oraz w podziale tych okresów na bardziej szczegółowe fazy — odegrała metoda typologiczna bardzo znaczną rolę, biorąc szczególnie pod uwagę przemia-wodnie, szczególnie charakterystyczne ny typologiczne zapinki z bronzu i że-dla danych okresów przedhistorycznych, laza, czyli t. zw. z łacińska fibuli.

W założeniu metody typologicznej tkwi przekonanie, że wyroby przeddziejowe, je się na podstawie poszczególnych, np. narzędzia i broń, rozwijają się od głównie ruchomych zabytków przeddzie-form prymitywnych ku postaciom coraz jowych. Kontrolę jednak słuszności wią-doskonalszym. Mniej rozwinięte typy zania tych ogniw w łańcuchy rozwojowe przeto są starsze, doskonalsze są młod- dokonywać się winno na zasadzie przed-sze. Pewne przemiany narzędzi i broni, miotów', wchodzących w skład znalezisk

Epoka geologiczna

Okresy klimatyczne

Zlodowacenie I = Lj

Międzylodowy I = ML.

Zlodowacenie II

Lo

Międzylodowy II=ML₂

Zlodowacenie m = L*

Epoka prehistoryczna

Okresy kulturowe

Preszelski Szelaki Aszelski I

Klaktoński

Epoka czwartorzędowa

Dyluwjum

Alluwjum

Międzylodowy 111= MLS MLg a

ML» b

Zlodowacenie IV = L4 La a

Międzystadjalny

La a—ß

Li ß

La Y

L, ó

Yoldia

Ancyius

Litorina

(faza atlantycka)

(faza subborealna)

Starsza epoka kamienia (paleolit)

Starszy paleolit

Młodszy paleolit

Środkowa epoka kamienia (mezolit)

Młodsza epoka kamienia

(neolit)

Aszelski II i III Lewaluaski I Mikokski I

Mikokski II Lewaluaski II

Mikokski Iii Lewaluaski m Premustierski

Lewaluaski IV Wczesnomustierski

Środkowomustierski

Późnomustierski

Wczesnoorinjacki

Środkowoorinjacki

Wczesnosolutrejski

Późnoorinjacki

Późnosolutrejski

Wczesnomagdaleński

Środkowomagdaleński

Późnomagdaleński I

Późnomagdaleński II Wczesnoazylski

Późnoazylski

Maglemoski

Wczesnotardenuaski

Wczesnokampiński

Późnotardenuaski Pótnokam piński Neolit I

Neolit II Neolit III Neolit IV

Serje i szeregi typologiczne konstruu-

t. zw. zamkniętych, o których można mieć przekonanie, że zawierają współcześnie z sobą używane wyroby. I)o znalezisk zamkniętych zalicza się zazwyczaj groby, ziemianki, oraz t. zw. skarby przedhistoryczne i wczesnodziejowe. Na zasadzie współwystępowania w nich rozmaitych przedmiotów użytkowych, ujętych oddzielnie w szeregi typologiczne, ustala się, jakie typy rozmaitych wytworów, używanych równocześnie, są charakterystyczne dla poszczególnych okresów przeddziejowych.

Nazwy okresów przedhistorycznych.

Nazwy okresów i przemysłów paleolitu i mezolitu związano z miejscowościami, w których po raz pierwszy metodycznie odkryto stanowiska typowe. Tak okresy i przemysły starszego paleolitu: szelski, aszelski i mustierski wzięły swe nazwy od miejscowości: Chelles, St. Acheul i Le Moustier; okresy i przemysły młodszego paleolitu : oriniacki, solutrejski i magdaleński, odpowiadają miejscowościom: Aurignac, Solutrée, La Madeleine ; okresy i przemysły mezolitu : azylski, tardenuański i kampiński, nazwano od miejscowości: Mas d’Azil, Fe-re-en-Tardenois i Campigny; wszystkie te miejscowości są we Francji, gdzie pierwszy naukowo uzasadniony podział chronologiczny epok kamienia opracował Gabriel de Mortillet przed siedemdziesięciu laty. Również kultury neolitu częstokroć wywodzą swe nazwy od miejscowości ich odkrycia bądź od kraju ich głównego występy wania. Ale nie wszystkie, niektóre z nich bowiem nazwano od typowej ceramiki (np. kultura ceramiki wstęgowej, lub ceramiki sznurowej), od typów grobów (np. kultura grobów megalitycznych), bądź też od typów osad (kultura osad nawodnych, palafi-tów). To samo dotyczy nazw kultur epoki bronzu, której okresy, podobnie jak i neolitu, określono poprostu cyframi rzymskiemi: I, II, III, IV, V. Starszy natomiast okres epoki żelaza, halsztacki, związano z nazwą m. Hallstatt w Alpach austrjackich, a młodszy przed-rzymski okres, lateński, z m. La Tène w Szwajcarji. Inne okresy, jak rzymski i wędrówek ludów, połączono znowuż z wielkiemi wypadkami historycznemi z tych właśnie czasów.

Metody uściślenia chronologji względnej i bezwzględnej.

Uściślenie chronologji względnej nie jest sprawą łatwą. Dla skonstruowania ram chronologji bezwzględnej, ujętych w uzasadnione cyfry wieków i dziesięcioleci, musi się rozporządzać dokumentami historycznemi, ustalającemi dokładniej czas trwania i miejsca pewnych wypadków dziejowych. Światło historji nie padło we wszystkich krajach starego świata równocześnie. Rozgorzało ono wcześniej w krajach starożytnego Wschodu, gdzie najstarsze monumenty historyczne pochodzą z IV tysiąclecia przed Chr., nieco później rozjaśniło mroki świata klasycznego, znacznie później rozszerzyło się poza Alpy, do północo-wschodnich krajów Europy przeniknęło zaś przed siedmiu zaledwie stuleciami. Wślad za tern również i czasy wczesno-historyczne (protohistoryczne) nie-wszędzie zaczęły się jednocześnie ; dla przykładu można nadmienić, że w Grecji za protohistoryczną można poczytać wczesną epokę bronzu, w Italji późną epokę bronzu, we Francji starszy okres epoki żelaza, na Ukrainie młodszy okres tej epoki, a w Polsce właściwie dopiero okres wędrówek ludów.

W jaki więc sposób znaleźć oparcie dla bezwzględnej chronologji okresów przeddziejowych w stronach Europy odległych od ognisk historycznych?

Kraje europejskie nie były bynajmniej poprzedzielane od siebie jakiemiś trudnemi do przejścia barjerami gra-

13*

nicznemi w czasach przeddziejowych. Za pośrednictwem tych dwn czynników, Naturainemi zaporami komunikacyjnemi wędrówek ludów i stosunków handlo-były górotwory, tudzież puszcze i ba- wych, rozprzestrzeniały się rozmaite wygna, które w różnych fazach zmieniają- roby ludzkie z miejsc ich domowego, al-cych się klimatów, suchych i wilgotnych, bo przemysłowego wyrobu do miejsc ich cieplejszych i zimniejszych, zmieniały ostatecznego użytkowania. Tym samym swoją nieprzechodniość. Natomiast po- sposobem rozszerzała się także znajo-zbawione szaty leśnej stepy, tarasy mość specjalnie rzadkich materjałów, rzeczne i nadmorskie oraz koryta rzecz- nowych metali, odkrywanych i eksploa-ne stanowiły wielkie i ważne szlaki, któ- towanych w niektórych miejscach ich remi przesuwały się gromady ludzkie naturalnego występywania, a przenosżo-w chwilach wędrówek etnicznych; szlaki nych na odległe dziedziny, pozbawione te odgrywały również niepoślednią rolę tych skarbów natury; analogicznie też w kierunkach ekspansji stosunków han- szerzyły się wytwory użytkowe, narzę-dlowych na ogromnych przestrzeniach, dzia i ozdoby, symbole religijne i mo-

Tabelachronologiczaall.

Neolit i epoka bronzu.

Lata prz. Chr.

Egipt

Kreta, Troja, Grecja

Italja

Europa

środkowa

4000-3000

Okres

przeddynastyczny

Neolit

Neolit I-II

Neolit I—II

3000-2500

I i II dynastja (3300-2900) III—V dynastja (2900-2540)

Okres wczesnokreteński

I    (3000-2800),

II    (2800-2400). Troja I (3000 - 2400)

Neolit m

Neolit III

2500-2000

VI-VIII dynastja (2540 -2360) IX-X dynastja (2360-2160)

XI dynastja (2160-2000)

Okres wczesnokreteński III (2400- 2000).

Troja II (2400-1900)

Eneolit

(okr. kamienia i miedzi)

Neolit IV

2000-1700

Xn dynastja (2000 1788)

Okres środkowokreteński

I    (2000-1800),

II    (1800-1700'.

Troja III i IV

Epoka bronzu

I    (2100-1800),

II    (1800-1650)

Eneolit.

Epoka bronzu I

1700-1400

XIII-XVII dynastja (1788-1580), XVIII dynastja (1580-1350)

Okres środkowokreteński III (1700-1600),

Okres późnokreteński I (1600—1550), II (1550-1400). Troja V.

Okres wczesnomykeński (1700-1510)

i środk.-mykeński (1550—1400)

Epoka bronzu III (1650-1350)

Epoka bronzu II

1400-1200

XIX dynastja (1350-1200)

Okres późnokreteński III (1400-1200).

Troja VI (1500-1180'. Okr. późnomyk. (1400—1250)

Epoka bronzu IV (1350-1100)

Epoka bronzu III

1200-1000

XX dynastja (1200-1090)

Troja Vn (1180-700) Okres protogeometryczny (1250-10J0)

Okres protoetruski I (1100-1000)

Epoka bronzu IV

1000-750

XXI    dynastja (1090-945),

XXII    dynastja (945-745)

Okres wczesnogeometryczny (1000-900),

Okres geometryczny (900 - 800 ,

Okres póżnogeometryczny (800-700)

Okres protoetruski n (1000-900), Okres etruski

I    (900-800), Okres etruski

II    (800 - 700)

Epoka bronzu V

Tabela chronologiczna III.

Epoka żelaza.

Łata

przed Chr.

ltalja

Europa pd.-zach.

Polska

1100-1000

Okres protoetruski I

Okres halsztacki A

Epoka bronzu IV

1000-850

Okres protoetruski II

Okres halsztacki B

Epoka bronzu V

850-700

Okres etruski I Okres etruski II

Okres halsztacki C

700-600

Okres etruski III

Okres halsztacki D

600-500

Okres etruski IV

Okres protolateński

Starszy okres żelaza

500-300

Okres I. Rzeczypospolitej rzymskiej (510—338)

Okres lateński I

Okr. s przedrzymski I

800—100

Okres II. Rzplitej rzymskiej (338-201)

Okres III. Rzplitej rzymskiej (200-80)

Okres lateński II

Okres przedrzymski II

100

do Nar. Chr.

Okres III. Rzplitej rzymskiej (80-30)

Czasy Augusta (30 prz. Chr. — 14 po Chr.

Okres lateński III

Okres przedrzymski III

Po Chr.

od Nar. Chr. do 150

Czasy od Tyberjusza do Antonina (14—138)

Okres rzymski I. Okupacja Germanji do r. 100, początek pokojowej kolonizacji rzymskiej

Okres wpływów rzymskich I

150-250

Czasy od Antonina Piusa do Emiljusza Emiljanusa (138-253)

Okres rzymski II. Pokojowa kolonizacja rzymska Germanji i Galji

Okres wpływów rzymskich II

250-400

Okres rzymski III. Wyzwolenie się Germanji z okupacji rzymskiej

Czasy od Walerjana do Teodo-zjusza Wielkiego (253-395)

Okres wpływów rzymskich III

400-500

Okres wędrówek ludów

Upadek cesarstwa zachodniego, Germanie w granicach cesarstwa (395—488)

Wędrówki Wandalów, Alanów, Swebów, Hunnów. Zwycięstwo .Franków (496)

nety, zazwyczaj z krajów o wyższej kul- skonstruowanie bezwzględnego datowa-turze technicznej i społecznej do krajów nia kultur przeddziejowych i ujęcia bardziej prymitywnych. I oto niejed-, ram trwania okresów w liczby dzie-nokrotnie się zdarza, że wśród zamknię- siątków lat. Rzecz prosta, że w miarę

tych

zabytków kultur

nym, są one

te właśnie importy pozwalają na ściślej- ułatwią tabele II i III. szą chronologję również i zespołu kulturowego, wśród którego występują, gdyż rozszerzenie się importów nie mogło, trwać zbyt długo. Cały szereg zdoby- nietylko ustala następstwo faktów z ży-tych w ten sposób uściśleń ułatwia cia ludzkiego w dawno minionych cza-

rodzimych dokładniejszych i rozleglejszych w świe-w środkowej i północnej Europie napo- cie badań archeologicznych udoskonala tyka się importowane wytwory z kra- się wciąż chronologję czasów przedhisto-jów, gdzie, dzięki źródłom historj'cz- rycznych i wczesnodziejowych, której dokładnie datowane. Otóż wciąż jeszcze schematyczny przegląd

Kultury przedhistoryczne.

Chronologja zjawisk archeologicznych

sach, ale nadto wyświetla stosunki zachodzące pomiędzy kulturami w danych okresach. Ważnemi zaś zagadnieniami w prehistorji są problemy genezy kultur, które dają się rekonstruować na podstawie odkrywanych zabytków. Przez pojęcie kultury rozumie archeologja zespół wytworów życia poszczególnych ludów przeddziejowych w zakresie technicznym, duchowym i społecznym. Na treść techniczną kultury rzuca światło analiza cech przemysłów, przyczem mater jał, przeznaczenie i sposób wykonania wyrobów muszą być ściśle brane pod rozwagę. Zakres kultury duchowej ograniczają fakty archeologiczne, obejmujące: rytuał pogrzebowy, przedmioty kultów religijnych i dzieła twórczości artystycznej. Kulturę społeczną natomiast można rekonstruować niemal wyłącznie na zasadzie porównań z formami życia społecznego t. zw. ludów pierwotnych, wślad za rezultatami badań etnologj i (-» Etnograf ja) ; z pośród zabytków archeologicznych głównie wyzyskać należy dla tej dziedziny : narzędzia pracy i broń, ślady domostw i osad, grodziska, szczątki pożywienia roślinnego i zwierzęcego.

Na rozległych obszarach świata, poddanych już systematycznym badaniom archeologicznym, zauważyć się dają niewątpliwie fakty istnienia szeregu rozmaitych kultur ludzkich w poszczególnych okresach przedhistorycznych. Kultury te występują na bardziej i mniej zwartych przestrzeniach, tworząc wyraźne kręgi kulturowe. Kultury te albo rozwijały się w zupełnem odosobnieniu, albo też przeżywały niejednokrotnie wpływy jednego kręgu na drugi. Niekiedy znów ujawnia się przekrzyżowanie się jednej kultury z drugą, przyczem pewne elementy zachowują niezmienione postaci, inne zaś wykazują cechy mieszane. Inne jeszcze zjawisko zasługuje na baczną uwagę. Mianowicie niektóre kręgi kulturowe wykazują z biegiem czasu wyraźną ekspansję w pewnych kierunkach, rozszerzają swoje granice, wchłaniając napotkane na zdobywanych obszarach kultury. Co więcej, niekiedy wddać jasno, że krąg kulturowy opuszcza swoje terytorjum i przenosi się na inne. Czemu przypisać te fakty? Odpowiedź na to zasadnicze pytanie może dać przypuszczenie, że kultury, w ich mniej lub bardziej zwartych kręgach na danych częstokroć obszarach fizjograficznych tworzyły ludy przedhistoryczne, żyjące na poziomie pewnych urządzeń społecznych. Ludy te, których języka nie znamy, ulegały oddziaływaniom środowiska i silnie reagowały na korzystne i klęskowe zmiany klimatu i innych przyczyn przyrodzonych, zdecydowanie działających na życie gospodarcze. Pod wpływem tych zmian, a także wślad za przeludnianiem się zajętych terenów, odbywały się ruchy tych ludów, nierzadko przybierające charakter wędrówek na rozległych przestrzeniach. Jedne z tych wędrówek miały przebieg spokojny, inne jednak dokonywały się z bronią w ręku i w rezultacie doprowadzały do podbicia opornych, obcych posiadłości.

Ludy przeddziejowe.

Niezmiernie interesującym problemem jest nietylko pochodzenie i rozszerzanie się przedhistorycznych i wczesnodziejo-wych kręgów kulturowych, ale także zagadnienie, jakie ludy utworzyły te zespoły kulturowe. Z powodu braku dokumentów pisanych nie znamy języka ani nazw ludów przeddziejowych. Należy więc poszukać drogi naukowej, która może doprowadzić do pożądanego celu. Jest nią metoda t. zw. wstecznych poszukiwań. Metoda ta śledzi trwanie poszczególnych kręgówT kulturowych na obszarach przez nie zajętych, od okresu ich powstania aż do czasów historycz-

nych, kiedy to źródła dziejowe nie tają nia i zrekonstruowania ustrojów spo-już nazw etnicznych. Ciągłość kulturo- łecznych poszczególnych grup etnicz-wa na tych obszarach uzasadnia istnie- nych, do wyjaśnienia ich związków z wa-nie na wyróżnionych kręgach kulturo- runkami życia gospodarczego i z for-wych tych ludów, które w zaraniu dzie- mami przejawów życia religijnego w ich jów kontynuują rozwój tych kultur pod rozwoju. W ten sposób z zagadnień hi-swojemi nazwami. Tą metodą udało się storji kultury wyrastają w archeologji wydzielić kręgi kulturowe, które już. problematy socjologiczne, wymagające w młodszej epoce kamienia i w epoce w znacznej mierze rozwiązywania na bronzu należały do ludów: celtyckich podstawie zabytków przedhistorycznych i germańskich, iliryjskich i trackich, irań- i protohistorycznyeh. skich, bałtyjskich i fińskich. Ogromnie trudno dotychczas z całą rzeczowością naukową dociec genezy, zasięgu i rozwoju kręgu kulturowego, któryby odpowiadał ludom słowiańskim; winę tego ponosi niedostateczny jeszcze stan badań archeologicznych na wszystkich teryto-rjach zajętych przez Słowian w okresie wczesnohistorycznym (-» Słowianie).

Wł. Antoniewicz.

PBOLETABJAT. Nazwa „proletarjat''' pochodzi od wyrazu łacińskiego proies — potomstwo. Proletarjuszami nazywano w starożytnym Rzymie tych, których jedynym majątkiem były dzieci. Innemi słowry, odnoszono tę nazwę do ludzi biednych, którzy nie mogli się wykazać ani gotowizną, ani jakimś majątkiem nieruchomym. Szczególnie przyjęła się ta nazwra w stosunku do tych mas ubogiej ludności, które od III wieku przed nar. Chr. zaczęły wypełniać miasta italskie z Rzymem na czele.

Proletarjat rzymski.

Studja archeologiczne, zajmujące się śledzeniem kręgów kulturowych i wiązaniem ich z ludami, znanemi nam z chwilą ich wystąpienia na arenie życia historycznego, wytworzyły specjalną metodę, t. zw. etnologiczną.

Zwycięskie wojny, które prowadził Rzym w ciągu III i II w. prz. nar. Chr.,

wraea-

Tak tedy badania archeologiczne obejmują w swych systematycznych pracach etapy : poszukiwania zabytków i ich przyniosły bardzo znaczne przesunięcia opis, następnie analizę, doprowadzają- w zakresie stosunków własnościowych, cą do ujęcia zagadnień typologicznych Upadła drobna własność rolna, rozwinę-i chronologicznych, wreszcie syntezę, ły się olbrzymie gospodarstwa, t. zwr. la-obejmującą zagadnienia kręgów kultu- tyfundja. Armja rzymska pierwotnie rowych i grup etnicznych. Ale nie tu była armja chłopską. Ci obywatele-żoł-koniec jeszcze dociekań archeologicz- nierze, drobni posiadacze rolni, nych. Pozostaje jeszcze rozległa dziedzi- jąc z wypraw wojennych, znajdowali na badań socjologicznych, zmierzających swe gospodarstwa zaniedbane czy nawet do rekonstrukcji życia społecznego lu- doszczętnie zrujnowane. Odbudowa ich dów przedhistorycznych. W tym zakre- wymagała wysiłków i znacznych wkła-sie stoimy zaledwie u początków badań dówT pieniężnych. Trzeba się było zadłu-naukowych. Dla zrozumienia bowiem żać na warunkach bardzo uciążliwych, przebiegu istotnego życia ludów przed- A do tego próby podniesienia dochodo-dziejowych i nawiązania go poprzez wości gospodarstw wyraźnie zawodziły, okres wczesnodziejowy do stosunków, Podbój nowych prowincyj rolniczych panujących w czasach historycznych, sprawiał, że do Italji zaczęło napływać winno się bezspornie dążyć do stwierdzę- stamtąd tanie zboże, z którem miejsco-

wa drobna wytwórczość rolnicza współzawodniczyć nie mogła. Gospodarstwa chłopskie dźwignąć się nie zdołały i właściciele ich zaczęli się wyzbywać swych posiadłości na rzecz wierzycieli — różnych nowobogackich, którzy wojnie zawdzięczali swą fortunę. Wojny dźwignęły jednych, zrujnowały drugich. Nie wdajemy się tu w bliższe omówienie szczegółów zanikania drobnej własności rolnej, stwierdzimy jedynie, że drobni posiadacze musieli porzucać swe gospodarstwa i szukać schronienia w rozwijających się w tych czasach wielkich miastach, a przedewszystkiem w Rzymie. Było to zjawisko wychodztwa ze wsi, t. zw. exodus ruralis.

Wychodźcy szli do miast. Nęcił ich Rzym, potężny ośrodek całego życia państwowego, a zarazem centrum rozwijającego się handlu. Łatwiej — sądzono — można tu wyżyć, znaleźć pożywienie i dach nad głową. Jednakże warunki utrzymania w ówczesnem wielkiem mieście nie były łatwe. Przedewszystkiem niezmiernie trudno było w niem znaleźć pracę. Gospodarka starożytna opierała się na pracy niewolników. Praca niewolnika była znacznie tańsza od pracy wolnego, a zwycięskie wojny i rozwijający się handel dostarczały olbrzymich ilości niewolników. W drobnych warsztatach, w wielkich przedsiębiorstwach, w gospodarstwie domowem zatrudnieni byli niewolnicy, a dla wolnych pracowników miejsca nie było. Praca najemna, dająca dzisiejszemu proletarjuszowi podstawię egzystencji, była niedostępna dla prole-tarjusza antycznego. Musiał on chwytać się innych środków — mizernego kramarstwa, czasami drobnego rzemiosła, niekiedy poprostu żebractwa.

Ale ten proletarjusz był obywatelem rzymskim. Głosował na zgromadzeniach ludowych, był cząstką owego Populus Romanus, który rządził państwem i światem. I te prawa polityczne w coraz większym stopniu stają się dla niego środkiem, umożliwiającym zdobycie marnej egzystencji. Ówczesna rzeczpospolita rzymska jest terenem walk potężnych Stronnictw politycznych, za któremi kryją się interesy wielkich rodów magnackich. W zapasach o władzę potrzebne jest poparcie ludu stolicy, owych obywateli, głosujących w korniej ach trybuso-wych i centurjalnych. Dla zjednania sobie tych głosów używa się przekupstw, rozdaje się zboże, wprowadza się metodę stałej opieki nad poszczególnemi jednostkami. Stopniowo podobne metody przeobrażają się w stały system. Proletarjusz rzymski zaczyna żyć na koszt ambitnych polityków, wyższych urzędników', wreszcie na koszt państwa. Na mniejszą skalę podobny stan rzeczy istniał i w innych miastach Italji.

Łatwo zrozumieć, jak demoralizujący był wpływ podobnych stosunków. Proie-tarjat karlał duchowo i politycznie, hasłem jego stawało się panem et circen-ses. Oczywiście były próby przeciwdziałania proletaryzacji mas ludowych. Reformatorzy wieku II przed nar. Chr., a zwłaszcza Grakchowie, kierując się względami na obronę państwa, chcieli drogą swych reform rolnych przywrócić do życia samodzielną warstwę włościańską. I w czasach późniejszych podobne próby były wznawiane. Nie dały one jednak poważniejszych rezultatów. Rzym nęcił urokami życia wielkomiejskiego i jego ludność proletarjacka rosła. Łatwość, z jaką nadawano prawa obywatelskie najpierw mieszkańcom Italji, a później i prowincyj, była czynnikiem tylko sprzyjającym nagromadzaniu się w stolicy licznych rzesz z całego imperjum. Jeszcze w I wieku przed nar. Chr. da-dały się zauważyć w proletarjacie rzymskim samodzielniejsze ambicje polityczne i społeczne, z upadkiem jednak rze-czypospolitej zanikły one prawie zupełnie. Jednakże wśród proletarjatu rzym-

skiego znajdowało chrześcijaństwo licz- sztaty rzemieślnicze, nie mogące pozwolić sobie na stosowanie ani nowych udoskonaleń technicznych, ani nowych metod pracy. Wielkie przedsiębiorstwa wy-Z nazwą „proletarjat“ spotykamy się twarzały swe artykuły nie dla bezpośred-następnie w epoce porządku średnio- niego odbiorcy, ale na wielki rynek, dla wiecznego. Odnoszono ją -niekiedy do nieznanego kupującego, którego starały najuboższych warstwr miejskich, do po- się obsłużyć jak najtaniej. W tych wa-spólstwa, zazwyczaj pozostającego poza runkach drobny przedsiębiorca czy nie-ramami organizacyj cechowych (.-» Ce- zależny rzemieślnik nie mógł sprostać chy). Jednakże w wiekach średnich rosnącemu współzawodnictwu wielkiej i w dobie reformacji sprawa proletarja- fabryki i często zmuszony był likwido-tu jako oddzielne zagadnienie społeczne wać swój warsztat pracy. Szczególnie właściwie nie istniała i winna być raczej najdrobniejsza wytwórczość (różnego ro-rozpatrywana w związku z innemi kwe- dzaju przemysł domowy) cierpiała najdotkliwiej i najczęściej musiała schodzić z widowni.

niejsze zastępy wyznawców.

Proletarjat w średniowieczu.

stjami społecznemi owych czasów.

Zasadniczą cechą wielkiego przedsię-

Powstanie proletarjatu nowoczesnego.

Dopiero czasy najnowsze postawiły na biorstwa fabrycznego jest to, że skupia porządek dzienny zagadnienie proleta- 0110 liczne rzesze pracowników, obsługu-rjatu i uczyniły z niego jedna z najważ- j^ych jego warsztaty i maszyny. Niniejszych spraw społecznych naszej epo- zależni rzemieślnicy, likwidujący pod ki. Pozostaje to w najściślejszym związ- naciskiem nowych warunków ^ własne ku z wielkiemi przeobrażeniami technicz- wrarsztaty, nie mieli innego wyjścia, jak nemi i gospodarczemi, których widownią szukać w wielkich fabrykach pracy i tem zaczęły być najpierw niektóre kraje Eu- samem środków utrzymania dla siebie, ropy, a później cały świat.    Dostarczyli oni pierwszych kadr nowo-

Od drugiej połowy w. XVIII wchodzi czesnego proletarjatu fabrycznego, sku-Anglja w okres t. zw. rewolucji przemy- piającego się przeważnie w miastach słowej. Udoskonalenia techniczne, z po- przemysłowych. W miastach tych szuka-czątku głównie w przemyśle tkackim, za- również pracy i ludność wiejska, któ-początkowały długą serję przemian za- r4 znowu wyganiały z domów trudne równo natury gospodarczej, jak i spo- warunki materjalne. Zwłaszcza w tych łecznej. Wprowadzenie nowych maszyn, krajach, gdzie — jak np. na ziemiach a następnie zastosowanie siły pary, polskich nastąpiło zniesienie pań-wpłynęło potężnie na całą wytwórczość szczyzny i poddaństwa, najuboższa lud-przemysłową. “ Nowa technika, ciągle ność wiejska, wolna od kajdan, ale wraz ulepszana, wymagała wielkich wkładów z niemi i od butów, dążyła do miast pieniężnych, na które mogli sobie pozwo- i zapełniała szeregi proletarjatu miej-lić tylko ludzie bogaci. Zarazem zaczęły skiego. się rozwijać wielkie przedsiębiorstwa

Na początku w. XIX dola tego prole-

fabryczne, oparte na zupełnie innych Niedola proletarjatu w początkach XIX w. zasadach, niż dotychczasowa wytwórczość. Nowe wielkie przedsiębiorstwa, tarjatu była nad wyraz ciężka. Albowdem obracające znacznemi kapitałami i po- rozwój wielkiego przemysłu nie przyno-sługujące się zdobyczami techniki, wy- sił poprawy bytu warstwom pracowni-twarzały o wiele taniej niż drobne war- czym. Udoskonalenia techniczne spra-

wiały, że tam, gdzie dotąd do obsługi maszyny potrzeba było kilku silnych pracowników, teraz wystarczał jeden, że mężczyznę mogła zastąpić kobieta, dorosłego — dziecko. Choć liczba przedsiębiorstw rosła, choć wiele z nich rozwijało się znakomicie, to jednak nie mogły one zatrudnić wszystkich chcących pracować. Istniał nadmiar rąk do pracy, a więc bezrobocie. Nie przybierało ono takich rozmiarów, jak dzisiejsze, ale że w owych czasach nie był znany system współczesnych ubezpieczeń społecznych, przeto dola bezrobotnych była nad wyraz ciężka. Wielka ilość rąk do pracy i brak zabezpieczeń prawnych ze strony państwu sprawiały, że nawet zatrudnionym nie działo się dobrze. Przedsiębiorcy dowolnie obniżali płace i powiększali czas roboczy. Dzień roboczy trwał kilkanaście godzin, zatrudniano kobiety i drobne dzieci. Początki współczesnego przemysłu są związane ze straszliwym wyzyskiem i nędzą mas pracowniczych.

Proletarjat fabryczny.

Następstwem wojen rzymskich był upadek drobnej własności rolnej i napływ zubożałej ludności wiejskiej do miast, gdzie tworzyła ona zastępy proletarjatu. Następstwem nowożytnych przemian gospodarczych był upadek drobnej wytwórczości samodzielnej, która dostarczyła przemysłowi niezbędnej mu siły roboczej. Jeżeli jednak proletarjat antyczny znajdował w miastach lenistwo i ulegał demoralizującym wpływom ówczesnych stosunków ustrojowych, to nowy znajdował w nich ciężką pracę, wyłaniając z siebie nową warstwę społeczną — robotników przemysłowych.

Robotnicy tworzą warstwę ludności nie posiadającą własnych warsztatów pracy, lecz rozporządzającą siłą swych rąk, którą oddają przedsiębiorcom (kapitalistom) za wynagrodzeniem. Tern też się różnią od rzemieślników, któ-rzy rozporządzają własnym, choćby bardzo ubogim i skromnym warsztatem pracy.

Robotnicy przemysłowi tworzą t. zw. proletarjat fabryczny (przemysłowy), który jest główną podstawą dzisiejszego proletarjatu miejskiego. Obok nich jednak zalicza się do proletarjatu t. zw. elementy sproletaryzowane, t. j. drobnych rzemieślników, drobnych handlarzy, którzy, jakkolwiek posiadają jakąś małą własność osobistą, jednak charakterem swego życia nie różnią się od proletarjatu.

Proletarjat umysłowy i rolniczy, „lumpenproletar j at“.

Nazwę „proletarjat“ odnosimy nietyl-ko do warstwy robotniczej czy do zbliżonych do niej innych elementów miejskich. Mówimy wTięc nieraz o proletarja-eie umysłowym, przez co rozumie się tych, dla których podstawą materjalną egzystencji jest oddawanie nie pracy swych mięśni, lecz pracy swego intelektu (np. urzędnicy instytucyj publicznych i prywatnych). Wraz z rozwojem współczesnego przemysłu, zatrudniającego w różnym charakterze liczne rzesze pracowników umysłowych, wzrosło znaczenie proletarjatu umysłowego. Mówimy następnie o proletarjacie rolnym, przez co rozumie się tę część ludności wiejskiej, która nie posiada własnego kawałka roli albo posiada go w ilości niedostatecznej do wyżywienia się, a źródła utrzymania czerpie z pracy na cudzem na podstawie najmu (służba folwarczna, robotnicy rolni i t. d.). Wreszcie oddzielną grupę stanowi t. zw. „lumpen-proletarjat“ (z niemieckiego — proletarjat łachmaniarski), obejmujący najniższe kategorje ludności, żyjącej z dnia na dzień bez określonego zawodu, często dający elementy przestępcze, aspołeczne (złodzieje, żebracy i t. d.).

A. Hertz.

Literatura. Kuliszer: Dzieje rozwoju gospodarczego Europy Zachodniej. (Wyd. „Świat i Człowiek“. 1913, zeszyt III). L. Krzywicki: Rozwój stosunków gospodarczych.

Aspiracje polityczne proletariatu współczesnego.

Wspominaliśmy, że proletarjat rzymski nie zapisał się w dziejach głębszemi aspiracjami politycznemi czy społeczne-mi. Inaczej wygląda sprawa z proleta-rjatem współczesnym, zwłaszcza przemysłowym. Ciężkie warunki mater jalne rozwinęły w nim poczucie krzywdy społecznej i rozbudziły dążenia do walki o lepsze jutro. Pierwotnie dążenia te miały charakter ślepy i nieskoordynowany. Początki rewolucji przemysłowej związane są z żywiołowemi buntami rzemieślników, którzy niszczyli nowowyna-lezione maszyny, łudząc się, że tą drogą przeszkodzą nadchodzącej przemianie. Ale po tych odruchach, których bezcelo wość wkrótce stała się oczywistą, zaczęło się krystalizować przekonanie, że walka o lepszy byt musi być prowadzona inne-mi metodami. Robotnicy poczęli się organizować, tworząc potężne zrzeszenia polityczne (stronnictwa) oraz zawodowe (związki zawodowe). Opierały się one na zasadzie solidarnego współdziałania mas robotniczych w imię hasła zdobycia przez proletarjat lepszych warunków bytowania. Bardzo silnie zaznaczyły się tu poglądy socjalistyczne (-» Socjalizm) i komunistyczne (.-» Komunizm). Od drugiej połowy wieku XIX w parlamentach można było spotkać coraz liczniejszych przedstawicieli robotników, a stronnictwa polityczne zdobywały coraz silniejszy wpływ na bieg spraw państwowych. One też w znacznej mierze przyczyniły się do tego, że ustawodawstwa państwowe zaczęły wkraczać na drogę ochrony bytu materjalnego i moralnego mas proletarjackich. Dużą rolę w walce o lepsze warunki pracy odegrały również związki zawodowe.

W arunki bytowania współczesnych mas proletarjackich rozwinęły w nich swoiste cechy moralne. Przeobrażenia gospodarcze wpłynęły niszcząco na atmosferę życia rodzinnego, wciągając kobiety i dzieci do pracy zarobkowej. Młody proletarjusz usamodzielnia się wcześnie, a kobieta wyzwala się z pod wpływu mężczyzny — ojca czy męża. Rozwija się natomiast poczucie solidarności z całem środowiskiem proletarjackiem, krytycyzm w stosunku do urządzeń społecznych i politycznych oraz dążenie do śmiałych prób przebudowy życia zbiorowego. Zaznacza się wreszcie poczucie godności osobistej, przeświadczenie o roli dziejowej, jaką proletarjat ma spełnić. Organizacje polityczne i zawodowe w ciągu swego stuletniego rozwoju były ważnym czynnikiem w kształtowaniu się owego poczucia solidarności i godności zbiorowej. Niektórzy sądzą, że proletarjat wytwarza własny typ kulturalny i że ta kultura proletarjacka będzie kulturą przyszłości.

PROMIENIOTWÓRCZOŚĆ. W szeregu artykułów zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie“ (Atom, Elektron, Izotopy, Jony, Jądro atomu) była już mowa o różnych zjawiskach promieniotwórczości. Czytelnik, który uważnie przeczytał te artykuły, zdobył już sporo wiadomości z tej dziedziny ; pozostaje przeto zadanie związania ze sobą i usystematyzowania tych luźnych wiadomości.

Czem promieniotwórczość różni si? od wszystkich innych zjawisk?

Nauka o promieniotwórczości wyróżnia się wśród innych działów fizyki budową prostą i przejrzystą i stanowi dzisiaj przedmiot największego zainteresowania fizyków.

Nazwa „promieniotwórczość“ nie mó-

wi nam nic tak bardzo ciekawego. Nazwa ta znaczy tyle, co „wytwarzanie promieni“, jasne jest jednak, żę muszą to być promienie osobliwej natury, skoro przykuwają naszą uwagę w tak wielkim stopniu.

razić się dokładniej i zastąpić bardzo ogólnikowy termin: „ciała“ znacznie bardziej określonem pojęciem: „pier-: wiastki“. W istocie promieniotwórczość należy do nielicznych własności, które przysługują samym pierwiastkom chemicznym. Rozumiemy przez to, że wszystkie połączenia chemiczne pierwiastka promieniotwórczego są również promieniotwórcze, przytem w stopniu tern większym, im zawartość jego w połączeniu jest większa. Fakt ten został odkryty przez Marję Skłodowską-Curie ; jego stwierdzenie należy uważać za początek nauki o promieniotwórczości.

Olbrzymie znaczenie tej zasady wynika przedewszystkiem stąd, że zawdzięczamy jej poznanie prawie wszystkich pierwiastków promieniotwórczych. Pierwiastki promieniotwórcze są nieliczne i w skorupie ziemskiej tworzą jakgdy-by izolowane kolon je, t. j. złoża minerałów promieniotwórczych (np. w Czechosłowacji, w Jachymowie, w Kongu i t. p.). Zgodnie z tą zasadą możemy z całą pewnością wnioskować o istnieniu nieznanego dotąd pierwiastka promieniotwórczego w każdej oddzielonej chemicznie części danego minerału, która z pozoru zawiera tylko znane pier-

chemicy, „frakcja“ jest promieniotwórcza. Ta metoda, zwana analizą promieniotwórczą, doprowadziła małżonków Curie do odkrycia radu i polonu. W następstwie analiza promieniotwórcza pozwoliła odkryć wszystkie pierwiastki promieniotwórcze (-» Curie-Skłodowska Marja) z wyjątkiem uranu, toru, potasu i rubidu, które już dawniej znane były chemikom.

Istotnie promienie te są niepodobne do światła, a. chociaż rad świeci, świecenie to jest zjawiskiem podrzędnem, towarzyszącem innym promieniom, któ-remi się tu zajmujemy. Promienie te są również zasadniczo różne od promieni niewidzialnych, zawartych w promieniowaniu słonecznem, t. zw. promieni podczerwonych i nadfiołkowych (-» Promieniowanie). Natomiast promienie radu i innych ciał promieniotwórczych posiadają pewne analog je do promieni powstających w rurach do wyładowań elektrycznych, mianowicie do promieni Roentgena, promieni katodowych i kanalikowych. Oczywiście już to jest bardzo interesujące, że jakaś substancja chemiczna, z pozoru nie wyróżniająca się od innych, śle promienie, do których wytwarzania potrzebne są skomplikowane aparaty i potężne źródła energji. Zupełnie jednak wyjątkowe stanowisko, jakie zajmuje promieniotwórczość, polega na tern, że każda inna postać promieniowania może być wzbudzona działa- wiastki, jeżeli ta część lub, jak mówią niem odpowiednich czynników na dane ciało, gdy tymczasem ciała promieniotwórcze promieniują samorzutnie w sposób im tylko właściwy. Nietylko nie możemy wytworzyć tego promieniowania, ale nawet jest rzeczą niemożliwą spowodować najmniejszą jego zmianę. Jest to zatem zjawisko odosobnione, nie znające związków z innemi pospolitemi zjawiskami, jakby zaprzeczające zasadzie, zgodnie z którą „nic nie dzieje się bez przyczyny“.

Promieniotwórczość jest własnością atomową.

Wspominaliśmy, że istnieją ciała naturalnie promieniotwórcze; możemy wy-

Różne rodzaje promieni wysyłanych przez ciała promieniotwórcze.

Promienie wysyłane przez ciała promieniotwórcze są podobne do promieni towarzyszących wyładowaniom elek-

trycznym, choć znacznie bardziej od nich interesujące. Istnieją trzy rodzaje promieni wysyłanych przez pierwiastki promieniotwórcze, a mianowicie promienie, które oznaczamy greckiemi literami a, ß i y. Promienie a są analogiczne do promieni kanalikowych, gdyż są utworzone z cząstek przenoszących elektryczność dodatnią, promienie ß do katodowych (—> Atom), ponieważ składają się, jak tamte, z elektronów, wreszcie promienie y, podobnie jak promienie Roentgena (-» Promieniowanie), są pewną postacią ruchu falowego, jakgdyby niewi-dzialnem światłem o niezmiernie małej długości fali. W promieniach kanalikowych mamy do czynienia z dodatniemi jonami (—» Jony) różnych pierwiastków i związków chemicznych, natomiast promienie a są utworzone z jąder atomowych helu.

Niezrównana wyższość promieni a, ß i y nad promieniami kanalikowemi, ka-todowemi i promieniami X polega na tern, że posiadają znacznie większą energję indywidualną. Energje atomowe wyraża się w elektrono woltach. Elektronowolt jest to energja, którą uzyskuje elektron (lub inna cząstka posiadająca ładunek elementarny) po przejściu drogi między dwoma punktami, między któremi istnieje różnica potencjału jednego wolta. Jest to jednostka dogodna, gdyż posługując się nią, wyrażamy jednocześnie daną wielkość i sposób, w jaki może być otrzymana; np. elektron o energji 100.000 elektronowol-tów uzyskał (lub mógł uzyskać) tę ener-gję w rurze z elektrodami, do których przyłożono potencjał 100.000 woltów. Jeżeli teraz powiemy, że cząstki a mają energję rzędu 6—9 miljonów elektrono-woltów, cząstki ß energję wahającą się od kilkuset tysięcy do kilku miljonów elektronowoltów, to oczywiście nie twierdzimy, że cząstki te mają cośkolwiek do czynienia z napięciami elektrycznemi — wszak mowa tu o promieniowaniu sa-morzutnem — lecz że dla naśladowania natury byłoby konieczne użycie wspomnianych olbrzymich napięć.

Wszystkie wspomniane promienie a, ß \ y jonizują powietrze. Ta ich własność jest najważniejsza, gdyż dokładne pomiary wytworzonego przez nie prądu jonizacyjnego umożliwiają ilościowe wyznaczanie promieniotwórczości. Zazwyczaj umieszczamy badane ciało promieniotwórcze wewnątrz lub wpo-bliżu komory jonizacyjnej, zaopatrzonej w elektrody, między któremi istnieje różnica potencjału rzędu kilkuset woltów; jedna z tych elektrod jest połączona z przyrządem mierniczym, elek-trometrem lub elektroskopem (ryc. 41).

Ryc. 41. Komora jonizacyjna. Na krążku B umieszcza się badane ciało promieniotwórcze. G — elektroskop. Prąd jonizacyjny dopływa poprzez krążek C do elektroskopu i powoduje opadanie jego listków.

Promienie a, ß i y wywierają również działania fotograficzne. Historycznie rzecz biorąc, ta ich własność jest bardzo ważna, gdyż Becquerel odkrył promieniotwórczość uranu, stwierdziwszy, że wpobliżu soli uranowej ulega zaciemnieniu szczelnie zasłonięta klisza fotograficzna. Dzisiaj ta metoda bywa stosowana najczęściej wtedy, gdy możemy wytworzyć określoną wiązkę cząstek a lub ß i skierować ją na kliszę, gdyż w ten sposób powstaje wyraźny ślad promieni, który nas poucza, jak te cząstki biegną w różnych warunkach.

lecz również dokładnie

Promienie a, ß i y wzniecają świecenie licznych ciał; np. t. zw. świecenie radu jest następstwem działania promieni na' samą sól radową, na ścianki naczynia, w którein jest zawarta, a nawet na powietrze wpobliżu preparatu. Znacznie efektowniej świecą niektóre ciała fosforyzujące, np. siarczek cynku. Gdy na ekran z siarczku cynku padają cząstki a, widzimy przez lupę lub mikroskop malutkie gwiazdki t. zw. scyntylacje, z których każda pochodzi od jednej cząstki a. Energja cząstek a jest tak olbrzymia, że możemy niejako obserwować je indywidualnie! Znamy dziś zresztą wiele innych sposobów badania pojedyńczych cząstek a lub ß. Jeden z nich bardzo dzisiaj rozpowszechniony, zwany od nazwiska uczonego, który go obmyślił, metodą Wilsona, pozwala widzieć i fotografować całe tory cząstek (—> Jony, II, str. 1102 i II, tabl. 141).

Wieści przez radjo z głębi atomu.

Obserwowanie scyntylacyj lub mgiełek Wilsona stanowi wielki triumf atomistyki, niejako naoczny dowód istnienia atomów. Ale na tern nie koniec jeszcze. Nauce o promieniotwórczości przyszła z pomocą w nieoczekiwany sposób nowoczesna radjotechnika i dostarczyła metod może nie tak efektownych, jak metoda Wilsona, ale zato niezrównanie subtelnych, pozwalających nietylko liczyć oddzielne cząstki — jak zapomocą metod wspomnianych poprzednio

zmierzyć wielkość indywidualnych skutków sprawionych przez te cząstki. Wszystkie te metody są oparte na działaniu jonizacyjnem, t. zn. że skutki, na których podstawie liczymy cząstki lub wykonywamy pomiary, polegają na wytworzeniu pewnej liczby jonów. Wyobraźmy sobie, że cząstka a lub ß wpada do komory jonizacyjnej, do której przyłączono stosowne napięcie elektryczne. Powstaje wówczas bardzo słaby i bardzo krótkotrwały prąd, którego zazwyczaj nie umiemy wykryć bezpośrednio. Aby obserwacja lub pomiar stały się możliwe, należy ten prąd wzmocnić. Brzmi to wprost nie do uwierzenia, że w tym celu posługujemy się przyrządem, który w zasadzie jest zupełnie podobny do zwykłego wzmacniacza radjowego. Jeżeli na „wyjściu“ aparatu umieścimy głośnik, będziemy słyszeli każdą wpadającą cząstkę; możemy nawet w tym ostatnim obwodzie umieścić licznik rozmów telefonicznych, który będzie automatycznie liczył wpadające cząstki. Nazywamy radjo potężnym środkiem porozumiewania się ludzi między sobą, ale niewątpliwie twórcom tego doniosłego i pięknego wynalazku nie przychodziło na myśl, że może on służyć do odczytywania wieści przybywających do nas z głębi atomów.

Istota promieniotwórczości.

Jak już zaznaczyliśmy, w zjawisku promieniotwórczości najbardziej uderzające jest to, że przebiega ono zupełnie samorzutnie, bez żadnego związku z otoczeniem ciał promieniotwórczych. Wspominaliśmy o energji cząstek; możnaby mniemać, że energja ta wyzwala się z nicości, że jej wydzielanie się jest faktem niezgodnym z zasadą zachowania energji. Ta pozorna sprzeczność z podstawowem prawem natury uwydatnia się jeszcze bardziej jaskrawo, jeżeli uprzytomnimy sobie, że rad stale wydziela ciepło (138 kal. na gram radu na 1 godz.), jakkolwiek w preparacie nic się pozornie nie zmienia.

Zagadkę tę wyjaśnił dopiero genjal-ny angielski uczony Rutherford wspólnie z innym uczonym, Fryderykiem Soddy’m. Badacze ci ujrzeli w promieniotwórczości widomy objaw rozpadu pierwiastków promieniotwórczych. Nie należy sobie wyobrażać tego rozpadu w znaczeniu dosłownem, np. jako zupełnego znikania substancji promieniotwórczej ; jest to raczej przemiana atomowa, co znaczy, że z pośród wielkiej liczby atomów, stanowiących daną ilość pierwiastka, co chwila pewna część ulega przemianie na atomy innego pierwiastka. Atom nowy jest zawsze uboższy od dawnego o jakiś element jego budowy; utracone elementy odnajdujemy w cząstkach a lub cząstkach ß. Niektóre pierwiastki wysyłają tylko cząstki a, inne tylko cząstki ß. W pierwszym przypadku mówimy o przemianie a, w drugim o przemianie ß.

Jeżeli atomy pierwiastka promieniotwórczego zamieniają się na inne, to dlaczego jednak ilość tego pierwiastka pozostaje bez zmiany? Wątpliwość tego rodzaju miała swe uzasadnienie w pierwszych latach nauki o promieniotwórczości, gdy znano tylko uran, tor, rad i polon, pierwiastki z pozoru niezmienne. Wkrótce jednak potem pani Skłodowska-Curie odkryła, że ilość polonu istotnie zmniejsza się w czasie; copra wda zmiany te, dosyć powolne, stają się dostrzegalne dopiero po upływie kilku tygodni. Niebawem odkryto cały szereg pierwiastków zanikających niemal na oczach, bo w ciągu kilku dni, kilku godzin, minut lub nawet sekund. Zgodnie z teorją Rutherforda i Soddy ’ego każdy pierwiastek charakteryzuje się określonem prawem zaniku, zgodnie z którem czas, w ciągu którego ilość danego pierwiastka zmniejsza się do połowy, jest zawsze i wszędzie jednakowy, jest charakterystyczną stałą tego pierwiastka. Np. emanacja radu czyli radon, gaz, który towarzyszy radowi, posiada czas zaniku do połowy równy 3,82 dni, co znaczy, że oznaczając przez 1 ilość radonu w chwili początkowej, mamy po 3,82 dnia, ¹/₄ po 7,64 dnia, ¹/₈ po 11,46 dnia i tak dalej. Każdy pierwiastek ma inny czas zaniku do połowy, np. polon — 140 dni, t. zw. RaC, o którym jeszcze będzie mowa — 19,5 minut i tak dalej. Jeżeli jakiś pierwiastek wydaje się nam niezmienny, to dlatego, że jego czas zaniku do połowy jest bardzo wielki w skali naszego eksperymentowania lub nawet naszego życia; rad np. zamiera do połowy w ciągu 1600 lat, uran zaś niesłychanie powoli, bo w ciągu 5 miljar-dów lat. Nic dziwnego, że takich zmian nie dostrzegamy.

Teorja przemian kolejnych i szeregi promieniotwórcze.

Jeżeli jednak jakiś pierwiastek zanika w ciągu kilku dni, jak radon, lub nawet kilku tysięcy lat, jak rad, to w jaki sposób mógł zachować się w minerale?

Odpowiedź na to pytanie jest zawarta w teorji przemian kolej-j n y c h. Pierwiastki promieniotwórcze są ze sobą związane genetycznie, t. j. każdy z nich powstaje z jakiegoś pierwiastka macierzystego zamienia się w inny, od niego pochodny. Tylko pierwszy pierwiastek, dający początek całej serji przemian, musi być długowieczny w skali trwania minerału, każdy następny ma z czego czerpać, zastępować utracone atomy atomami powsta-jącemi w przemianach.

Pierwiastki promieniotwórcze, związane z sobą genetycznie, tworzą rodziny lub szeregi promieniotwórcze. Znamy trzy takie szeregi : uranowo-ra-dowy, uranowo-aktynowy i torowy. W dwu pierwszych ciałami macierzyste-mi są dwa różne izotopy (-* Izotopy) uranu, trzeci wywodzi się od toru, który jest jeszcze bardziej długowieczny od uranu. Zatrzymajmy się chwilę na szeregu uranowo-radowym.

Szereg ten obejmuje 16 pierwiastków, z których każdy następny powstaje z poprzedniego drogą przemiany a, t. j. przez

utratę jądra helu lub drogą przemia- osobne nazwy są to uran (symbol che-ny ß, t. j. przez utratę elektronu. Na- miczny U), jonium (symb. Io), rad zwę wielu pierwiastków tworzymy, do- (Ra), radon (Rn), polon (Po), zwany dając do nazwy jakiegoś lepiej znanego zresztą także radem P (RaF). Szereg pierwiastka cyfry lub litery, np. uran II, uranowo-radowy piszemy w następujący rad B i t. d. Pierwiastki posiadające sposób:

84

•co

2.1CT

Ryc. 42. Tabelka szeregu uranowo-radowego.

żerny wyliczyć wszystkie ciężary atomowe szeregu. Czytelnik znajdzie je pod odpowiedniemi symbolami chemicznemi ; ostatni z nich, polon, ma ciężar atomowy 210. Inna, niezmiernie ważna reguła, zwana regułą Fajansa-Soddy ’egö (-» Izotopy), pozwala wyliczyć liczbę atomową każdego z pierwiastków szeregu. Zgodnie z tą regułą pierwiastek powstający w przemianie a ma liczbę atomową o 2 mniejszą od swego poprzednika, pierwiastek powstały w przemianie ß ma liczbę atomową o 1 większą od swego poprzednika.

Reguła ta tłumaczy się bardzo prosto. Jądro atomu posiada ładunek dodatni, liczbowo równy liczbie atomowej. Cząstka a jest jądrem helu, pierwiastka Nr. 2, jej ładunek równa się zatem dwa. Tracąc cząstkę a, »jądro zmniejsza swój ładunek o 2. Cząstka ß czyli elektron ma ładunek ujemny 1 ; utrata ładunku ujemnego jest to dokładnie to samo, co zysk ładunku dodatniego, dlatego po przemianie ß liczba atomowa się powiększa.

Jedną z konsekwencyj tych reguł jest,

Strzałki wskazują charakter przemiany, przy radzie C widzimy dwie strzałki, co znaczy, że niektóre atomy tego pierwiastka doznają przemiany a, inne przemiany ß.

Z pośród pierwiastków szeregu uranowo-radowego tylko o dwu, mianowicie o uranie i radzie, możemy powiedzieć, że znamy je pod każdym względem.

Uran był dobrze znany jeszcze przed odkryciem promieniotwórczości. Uran ma największy ze wszystkich pierwiastków ciężar atomowy, wynoszący 238 ; w układzie perjodycznym zajmuje ostatnie (92) miejsce w tej samej kolumnie, co chrom, molibden i wolfram. Własności chemiczne radu zbadała dokładnie p. Skłodowska-Curie. Jest to pierwiastek podobny do wapnia, strontu i baru, jego ciężar atomowy wynosi 226, jego liczba atomowa, czyli numer porządkowy wynosi 88.

Reguła Fajansa-Soddy’ego.

Na końcu szeregu napisaliśmy znak

Chcąc dowiedzieć się czegoś bliższego o innych pierwiastkach szeregu, rozumujemy w następujący sposób. Pierwiastek powstający w przemianie a posiada ciężar atomowy o 4 mniejszy jak wiadomo, z^ jednej strony istnienie od poprzedniego, gdyż ciężar atomowy licznych izotopów promieniotwórczych, helu wynosi 4, w przemianie ß ciężar z drugiej strony okoliczność, że niektó-atomowy nie zmienia się, gdyż masa re pierwiastki promieniotwórcze są izo-elektronu jest znikomo mała wobec ma- topami pierwiastków zwykłych, sy atomu. Na podstawie tych reguł mo-

43. Doświadczenie Rutherforda. D — źródło

zapytania, niejako skrót pytania, w co zamienia się polon. Ponieważ polon jest ostatnim ezłonem szeregu, „znak zapytania“ musi być pierwiastkiem zwykłym. Łatwo obliczyć jego ciężar atomowy i liczbę atomową : jest to izotop ołowiu (1. at. 82) o ciężarze atomowym 206, gdy zwykły atom ma ciężar atomowy 207. Dzisiaj zdanie to brzmi banalnie, gdy jednak w r. 1913 chemik amerykański Richards oznaczył na prośbę Fa-jansa ciężar atomowy ołowiu pochodnego z pechblendy, było to wielką sensacją naukową. Wydawało się rzeczą zadziwiającą, iż mogą istnieć dwa ołowie napozór identyczne, a jednak różniące się ciężarem atomowym.

Metoda wyznaczania wieku ziemi.

Przemiana polonu w ołów, czyli w pierwiastek trwały ma wielkie znaczenie geologiczne. Mówiliśmy, że pierwiastki szeregu promieniotwórczego pozostają w równowadze promieniotwórczej z uranem, ich „liczba zgonów“ równoważy się z „liczbą urodzeń“. Ale atomy pierwiastków zwykłych nie „umierają“ — dodajmy, aby być w zgodzie z dalszym ciągiem artykułu, że nie „umierają śmiercią naturalną“. Wskutek tego ołów nagromadza się w minerale promieniotwórczym. Każdy atom uranu, który uległ przemianie, musi zamienić się w atom ołowiu. Oznaczając przeto ilość ołowiu w“ minerale promieniotwórczym, dowiadujemy się, jaka ilość uranu przetworzyła się w nim od chwili powstania minerału. Ponieważ wiemy, jaka ilość uranu istnieje obecnie, możemy, znając okres rozpadu uranu, wyliczyć czas, który nas dzieli od tej chwili. W ten sposób dowiadujemy się, że najstarsze minerały trwają od półtora mi-ljarda lat. Nazywamy często tę metodę sposobem wyznaczania wieku ziemi. Jest to oczywiście nieścisłe. Jest jednak rzeczą prawdopodobną, że ziemia pozostawała w stanie gazowym, a później płyn

nym w ciągu stosunkowo krótkiego czasu. Najstarsze zaś minerały „pamiętają“ okres zestalania się powierzchni naszego globu, powstawania stałej skorupy ziemskiej.

Reguła Fajansa-Soddy’ego przerzuca jakgdyby most między królestwem promieniotwórczości a dziedziną mater j i zwykłej, świadczy wyraźnie o tern, że pierwiastki promieniotwórcze poza swoją promieniotwórczością niczem nie różnią się od pierwiastków zwykłych. Powstaje zatem pytanie: dlaczego tylko te pierwiastki mają być siedliskiem przemian jądrowych? Jeżeli nawet możemy pogodzić się z tern, że pierwiastki zwykłe nie „umierają śmiercią naturalną“, to czyżby nie można było pokusić się o śmiałą interwencję w sprawy ich istnienia, o sztuczną przemianę atomu? Zadanie to wydawało się przez wiele lat nieziszczalnem marzeniem, aż do r. 1920, kiedy Rutherford dokonał epokowego odkrycia: rozbił atomy azotu, bombardując je cząstkami a.

Ryc.

promieni a, S — ekran, na którym powstają scynty-lacje, M — mikroskop do ich oglądania. Rura A jest wypełniona azotem.

Sztuczne przemiany jądrowe.

Doświadczenie Rutherforda może być opisane bardzo prosto. Cząstki a biegną w azocie. Wykrywamy je, ustawiając w miejscu wskazanom na rysunku ekran z siarczku cynku, na którym pojawiają się liczne jasne scyntylacje. Przesłońmy ekran bardzo cienką folją srebrną. Znikną wówczas tłumne, świetne scyntylacje, dające ekranowi pozór falującego morza światłości, tło stanie

szukaj w tomie piątym!

się czarne, a na tern tle będą pojawiały się zrzadka słabiutkie iskierki. Specjalne doświadczenia pokazały, że iskierki te są to także scyntylacje, pochodzące od uderzających w ekran jąder wodoru, czyli protonów. Ponieważ w naczyniu nie było wodoru, źródłem tych protonów mogą być tylko jądra azotu, trafione i rozbite przez cząstki a.

Aby zrozumieć możliwdść takiego procesu, przypominamy sobie, że jądra mają złożoną budowę, są jakgdyby zlepkiem protonów (czyli jąder wodoru) i neutronów. Gwałtowny wstrząs, wynikły ze zderzenia cząstki a z jądrem, może naruszyć trwałość tego układu i spowodować oderwanie się od niego jednego protonu.

Odkrycie Rutherforda nazwaliśmy epokowem dlatego, że dało początek rozległej dziedzinie sztucznych przemian jądrowych, które dzisiaj stanowią główny przedmiot badań laboratorjów promieniotwórczości.

Następstwem przemiany jądrowej jest, jak to wyjaśniliśmy, powstanie z danego atomu — atomu jakiegoś innego pierwiastka; jest to zatem transmutacja pierwiastków w skali atomowej. Z tego powodu często słyszymy, że nowoczesna fizyka jądra atomowego jest wskrzeszeniem dawnej alchemji. Należy jednak wystrzegać się złudnych nadziei, związanych z ponętnem słowem „alchemja“. W przemianach jądrowych istotnie fabrykujemy nowe pierwiastki, daleko nam jednak do tego, abyśmy umieli wytwarzać te pierwiastki w bodaj najmniejszej dostrzegalnej ilości.

Po odkryciu Rutherforda przyszły inne, które pokazały, że cząstki a są zdolne do rozbijania w podobny sposób jąder wielu lekkich pierwiastków, np. boru, fluoru, sodu, glinu, magnezu. Na ciężkie jądra, posiadające stosunkowo wielki ładunek elektryczny, np. jądra żelaza, srebra lub ołowiu, cząstki a nie działają, gdyż są zbyt silnie odpędzane przez j e d n o i m i e n-n e ładunki tych jąder.

Z początku nie zdawano sobie dokładnie sprawy z tego, co się dzieje z rozbitem jądrem azotu, glinu, czy innego pierwiastka. Jednym z największych triumfów współczesnej techniki eksperymentalnej było sfotografowanie, niejako schwytanie na gorącym uczynku, procesu sztucznej przemiany. Blacket fotografował w komorze Wilsona ślady cząstek biegnących w atmosferze azotu. Wśród olbrzymiej liczby zdjęć otrzymał kilka torów cząstek, które rozbiły jądro atomu. Na zdjęciu tego rodzaju, przedstawionem na ryc. 44, widać miejsce katastrofy,

Ryc. 44. Potografja Blaeketa.

od którego odgałęzia się ślad krótki i gruby oraz inny, cienki i długi. Pierwszy pochodzi od trafionego jądra, które uzyskało pewien rozpęd, drugi jest śladem protonu. Natomiast brak przedłużenia toru ciąstki a. Stąd wniosek, że ta cząstka utkwiła w jądrze. Dziś wiemy, że cząstka a, która wywołuje przemianę jądrową i wyrzucenie protonu, zawsze łączy się z jądrem. Ta okoliczność pozwala nam ustalić, jaki pierwiastek powstaje np. z azotu. Jądro zyskuje masę 4, traci masę 1, czysty zysk wynosi 3. Ładunek jądra, powiększony o ładunek cząstki a i zmniejszony o ładunek protonu, wzrasta o jeden. Nowy pierwiastek ma zatem liczbę atomową o 1 większą od azotu; jest to izotop tlenu. Po odkryciu Rutherforda w ciągu 10 lat nie wydarzyło się nic istotnie nowego i dopiero w ostatnich latach osiągnięto wprost zdumiewające postępy.

Odkrycie neutronów.

W roku 1932 stwierdzono, że następstwem zderzenia cząstki a z jądrem może być wyrzucenie neutronu (-» Jądro atomu, II, str. 1053). Neutrony są wysyłane najobficiej z pierwiastka zwanego berylem, poddanego działaniu cząstek a. Pierwsze wskazówki tej emisji zauważyli małżonkowie Joliot, sprawę wyjaśnił jednak dopiero Chadwick. Jak się okazało, zapora elektryczna, która powstrzymuje cząstki a, nie istnieje dla neutronu, nie posiada on przytem ładunku elektrycznego i dlatego nie jest odpychany przez jądra. Natychmiast po odkryciu neutronu odkryto, że jest to cząstka bardzo skuteczna w próbach rozbijania atomu i w wytwarzaniu sztucznej promieniotwórczości, o której będzie jeszcze mowa w końcu artykułu.

Rozbijanie atomów środkami tecbnlcznemi.

Neutron i cząstka a to oręż w badaniach fizyki jądrowej, którego dostarcza nam sama natura. Od wielu lat jednak uczeni dążyli niezmordowanie do uzyskania własnej broni, którą moż-naby sporządzać w dowmlnej ilości, do wytworzenia promieni korpuskular-nych, jeżeli nie identycznych, to przynajmniej częściowo dorównywaj ących promieniom naturalnym. W zasadzie sprawa przedstawia się bardzo prosto : skoro cząstki mają energję rzędu kilku miljonów elektronowoltów, to należy budować rury próżniowe, do których możnaby przykładać kilka miljonów woltów i tern olbrzymiem napięciem wprawiać w ruch najłatwiej dostępne jądra atomowe, t. j. protony lub jądra helu. Recepta wyborna; do jej wykonania brakowało tylko drobiazgu: owych kilku miljonów woltów. Dopiero w ostatnich latach elektrotechnika, interesująca się ze względów praktycznych wysokiemi napięciami, podała rękę fizyce. W r. 1932 uczeń Rutherforda, Cockcroft dokonał pierwszej udatnej próby rózbicia atomu środkami czysto technicznemi, t. j. niezależnemi od promieniotwórczości. Użył w tym celu protonów, które rozpędzał napięciem zbli-żonem do 500.000 woltów.

Następcy Cockcrofta znacznie udoskonalili jego metodę. Zwłaszcza wielkie postępy osiągnięto w Ameryce. Użyto w tych pracach po raz pierwszy „nowiutkich“, świeżo odkrytych w Ameryce (—» Izotopy) jąder ciężkiego wodoru, t. zw. deuteronów. Deuteron składa się z jednego neutronu i jednego protonu; jest to cząstka niezbyt trwała, która w zderzeniach łatwo pozbywa się bądź neutronu, bądź protonu i pozostałą cząstkę umieszcza w trafionem jądrze. Deuteron jest bardzo skutecznem narzędziem do rozbijania atomów, lepszem od protonu, a w wielu przypadkach nawet od cząstki a.

Rad j opierwiastki.

Zrobienie nowego kroku w dziedzinie promieniotwórczości przypadło w udziale córce Marji Skłodowskiej-Curie, Irenie Curie-Joliot oraz jej mężowi Fryderykowi Joliot. Uczeni ci dokonali bezsprzecznie najpiękniejszego odkrycia lat ostatnich, stwierdzili mianowicie, że wynikiem bombardowania może być powstawanie pierwiastków nietrwałych, t. j. promieniotwórczych. Są to zatem owe pierwiastki dotąd nieznane ; nieznane poprostu dlatego, że gdyby przypadkiem gdzieś znalazły się na ziemi, zniknęłyby natychmiast wskutek swojej p romien iot wórczości.

Ściślej mówiąc, nie są to nowe pier- uczonych, którzy później zajmowali się wiastki — wszak w układzie perjodycz- tą samą sprawą. Naogół wszystkie te nym niema żadnych wolnych miejsc — pierwiastki są positonowo-promienio-lecz nowe promieniotwórcze izotopy twórcze, t. j. po skończonem naświetla-znanych pierwiastków. Tak np. małżon- niu zamieniają się atom po atomie, lub ko wie Joliot stwierdzili, że z glinu raczej jądro po jądrze, na odpowiednie bombardowanego cząstkami a powstaje pierwiastki trwałe, wysyłając przytem promieniotwórczy izotop fosforu, na- elektrony dodatnie, zwany przez nich radjofosforem ; po- Możliwe są jednak również przypadki, dobnie z boru powstaje radjoazot, w których utworzony w przemianie no-z azotu radjofluor i t. p. Te nowe radjo- wy pierwiastek „przywłaszczy“ sobie pierwiastki mają, rzecz prosta, liczby ciężar atomowy pierwiastka, którego atomowe te same, co ich trwałe izotopy, liczba atomowa jest o 1 większa. W tym nowością — i przyczyną ich nietrwało- przypadku jądro nietrwałe musi uzy-ści — jest ciężar atomowy, który różni skać jeden ładunek dodatni, a zatem się od ciężarów atomowych wszystkich ulec zwyczajnej przemianie ß, t. j. wyznanych izotopów danego pierwiastka, słać elektron ujemny. Takie jądra tyl-Tak np. radjoazot ma ciężar atomowy ko wyjątkowo mogą być fabrykowane 13, gdy znane izotopy azotu mają cię- przez cząstki a, natomiast, jak to pożary atomowe 14 i 15. Natomiast radjo- kazał słynny uczony włoski Fermi, pierwiastki odznaczają się zawsze tern, neutrony są wprost idealnem narzę-że ich ciężar atomowy równa się ciężą- dziem do wytwarzania krótkotrwałych rowi atomowemu jakiegoś znanego pierwiastków ^-promieniotwórczych, izotopu innego pierwiastka, który Fermi poddawał działaniu neutronów w układzie perjodycznym jest sąsiadem wszystkie znane pierwiastki i przeko-danego pierwiastka, t. j. ma liczbę ato- nał się, że prawie połowa z pośród nich mową o jeden większą lub mniejszą, zamienia się w formy nietrwałe, ule-Np. 13, ciężar atomowy radjoazotu, gające przemianie ß. Stosuje się to jest również ciężarem atomowym zna- zarówno do pierwiastków lekkich, jak nego izotopu węgla. Radjoazot jest za- i do ciężkich, co jest zrozumiałe, potem uzurpatorem, musi co rychlej za- nieważ, jak to wspominaliśmy, dodat-mienić się w pierwiastek, któremu ni ładunek jądra nie wywiera żadnych „prawnie“ należy się ciężar atomowy sił na zbliżające się ku niemu obojętne 13, t. j. we wspomniany izotop węgla, neutrony. Najciekawsze jest to, że na-Ponieważ jednak węgiel ma liczbę ato- wet uran i tor, pierwiastki o najwięk-mową o 1 mniejszą od liczby atomo- szej liczbie atomowej, ostrzeliwane neu-wej azotu, przeto ładunek jądra musi tronami dają pierwiastki promienio-w tej przemianie zmniejszyć się o 1, twórcze, których liczby atomowe są a na to jest tylko jeden sposób : jądro większe od 92. Są to zatem indywidua azotu musi ulec przemianie positono- chemiczne nieznane na ziemi. Możliwe wej (dawniej mówiono: positronowej), jest, że takie pierwiastki istnieją t. j. wysłać jeden elektron dodatni w gwiazdach lub innych ciałach niebieskich.

(-» Elektron).

Zupełnie podobne rozważania stosu- „Sztuczne“ pierwiastki promienio-ją się do wielu innych przypadków two- twórcze otrzymano również zapomocą rżenia nietrwałych jąder, zaobserwo- deuteronów, którym nadano wielkie wanych przez małżonków Joliot oraz prędkości metodami, o których była

mowa poprzednio. Ciekawe jest, że w tym przypadku otrzymuje się zarówno pierwiastki yS-promieniotwórcze, jak i pierwiastki positonowo-promienio-twórcze. Ta recepta „deuteronowa“ otrzymywania sztucznej promieniotwórczości jest wielce obiecująca pod względem technicznym, ponieważ natężenie promieni deuteronowych jest o wiele większe niż natężenie neutronów lub cząstek a; ilości fabrykowanych radjo-pierwiastków są odpowiednio niezrównanie większe. Nie jest wykluczone, że pierwiastki promieniotwórcze otrzymywane zapomocą deute rond w znajdą zcza-sem zastosowanie praktyczne, np. w medycynie, a może nawet wyrugują pierwiastki naturalnie promieniotwórcze, jeżeli okażą się od nich tańsze.

Ta strona utylitarna zagadnienia w małym tylko stopniu interesuje ba-daczów jądra atomowego. Najbardziej pociągające dla nich jest to, że wszystkie sztuczne przemiany jądrowe są odtworzeniem w skali laboratoryjnej procesów, które niegdyś zachodziły, a może nawet i obecnie zachodzą w naturze. Główne znaczenie odkrycia sztucznej promieniotwórczości polega na dostarczeniu dowodu, że natura, budując jądra z coraz to cięższych pierwiastków, nie realizowała odrazu form trwałych, lecz czyniła niejako próby, wytwarzając pierwiastki nietrwałe, promieniotwórcze, które dopiero w następstwie zamieniały się na zimne nam wszystkim trwałe pierwiastki, l. Wertenstein.

PROMIENIOWANIE. PROMIENIE KOSMICZNE. Pisząc zimą przy biurku w dobrze ogrzanym pokoju, mamy ciągłą świadomość, że otaczają nas .ciała mate-rjalne. Nie zdajemy sobie jednak sprawy, że znajdujemy się w przestrzeni, przez którą wciąż przebiegają różne rodzaje promieni niewidzialnych. Przedewszystkiem piec lub kaloryfer wysyła obficie promienie cieplne lub podczerwone. Ściany pokoju wysyłają promienie gamma ciał radjoaktywnych. Ciało nasze swobodnie przepuszcza część promieni y, część ich jednak pochłania. Wreszcie, pomimo dachu metalowego i betonowych sklepień, do pokoju na pewno przenikają promienie kosmiczne. Przechodzą one przez ciało nasze swobodnie, gdyż przenikliwość ich jest bez-porównania większa zarówno od przenikliwości promieni Roentgena, jak i od przenikliwości promieni y.

Skąd się biorą promienie y, łatwo wytłumaczyć. Glina, z której są zrobione cegły, zawiera na każdy gram około 1 miljonowej mikrograma radu (mikro-gram = 10~~⁶ g). Ta minimalna ilość wystarcza już do wytworzenia promieni y w takiej ilości, iż natężenie ich w pokoju możemy zmierzyć swobodnie nowoczesnemi metodami, o których mowa niżej.

Zagadka genezy i własności promieni kosmicznych stanowić będzie temat drugiej części niniejszego artykułu. Nara-zie zajmiemy się własnościami i klasyfikacją tych rodzajów promieniowania widzialnego i niewidzialnego, które potrafimy wytworzyć w laboratorjach naszych i poddać kontroli doświadczenia.

Promieniowanie elektromagnetyczne.

Bacznego i nieuprzedzonego obserwatora uderza w promieniowaniu świetl-nem, dla nas widzialnem, jego prostoli-njowość. Natomiast dopiero po wielu stuleciach badań nad światłem udało się ujawnić jego charakter falowy (—» Fala).

Young i Fresnel, rozmyślając nad istotą światła, doszli do wniosku, że o charakterze zjawisk świetlnych może rozstrzygnąć przedewszystkiem doświadczenie, polegające na nakładaniu się promieni. Jeżeli charakter światła jest falowy, spotkanie się promieni może wywo-

łać zjawisko zupełnie odmienne od tego, mieli wzmocnienie ruchu, odpowiadają-którego oczekiwalibyśmy, uważając pro- ce prążkowi jasnemu, mień świetlny za strumień ciałek świetlnych, jak to wyobrażano sobie w wieku właśnie z uszeregowania prążków ciemnych i jasnych. Odstępy pomiędzy temi

Obraz interferencyjny składa się

XVII i XVIII.

PODCZERWIEŃ

JWIATŁO

Jeden z podstawowych eksperymentów prążkami wypadają różnie dla różnych Fresnela przedstawiał się następująco: barw. Są najmniejsze dla fioletu, naj-Z punktu S wychodzą dwa promienie; większe dla czerwieni. Dość prosta teo-bardzo cienkie pryzmaty 1 i 2 tak je rja matematyczna pozwala powiązać od-odchylają, iż promienie zbiegają się stęp pomiędzy prążkami z długością fa-w punkcie a. Oczekiwalibyśmy w punkcie li świetlnej, którą będziemy oznaczali a, przy działaniu dwu promieni, światła greckiem- ?.. Wyliczenie pokazuje, że silniejszego, niż przy działaniu promie- najmniejszą długość fali mają promienia pojedyńczego, twierdząc, że zsumo- nie fioletowe, największą — czerwone, wanie energji niesionej przez dwa pro- W obrębie światła widzialnego długości mienie powinno dać spotęgowanie skut- fali są nader małe; nie przewyższają ku. Wynik eksperymentu jest jednak kilku dziesięciotysięcznych milimetra, odmienny. W niektórych miejscach ekranu dwa zbiegające się promienie wytwarzają prążki ciemne. Nazywamy to zjawisko interferencją światła.

Ryc. 47. Rozszczepienie promieni przez pryzmat.

Znany klasyczny sposób oddzielania od siebie fal świetlnych różnej długości polega na stosowaniu pryzmatu (ryc. 47), który wytwarza widmo. Fotografując widmo na specjalnych kliszach (wyrabiane są obecnie klisze wrażliwe nawet na podczerwień), można stwierdzić, że istnieją bardzo intensywne promienie, dla oka zgoła niedostrzegalne, posiadające jednak wszelkie właściwości fizyczne światła: ultrafiolet i podczerwień.

Kilkadziesiąt lat temu znany był tylko niewielki odcinek widma ultrafioletowego i podczerwonego. Jeden z największych triumfów fizyki polega na tem, że dzięki usilnej pracy badawczej dwu pokoleń i przezwyciężeniu niesłychanych trudności, udało się do tego stopnia rozszerzyć granice widma, iż część widzialna w ogólnym jego obszarze

Ciemne prążki interferencyjne łatwro tłumaczy teorja falowa. Jeżeli światło ma charakter falowy, możliwy jest wypadek, iż góra jednej fali zbiegnie się z doliną drugiej. Ruchy obydwu fal zniosą się w tem miejscu. Otrzymamy prążek ciemny (ryc. 45). Gdy znów góra zejdzie się z górą (ryc. 46), będziemy

Ryc. 45. Dwa promienie Sma i Sna, spotykając się, mogą wytworzyć prążek ciemny.

XXXXX>

sf\/\S

Ryc. 46. Dwie fale (1 i 2) mogą znosić się lub wzmacniać.

io¹ ioł i<y to* io⁵ io⁶ io? ioa to⁹ to° 10" io'g io¹³

io³ ioa io' i

PROMIENIE PROM. ULTRA-°I PODCZERWIEŃ GAMMA RÖNTGENA FIOLET Ś

FALE HERTZA

%%

Ryc. 48 Kompletne widmo fal elektromagnetycznych. Skala logarytmiczna; długości fali w* jednostkach

Angströma 1 A = .10—⁸ cm.

jest tylko drobnym fragmentem, co-prawda wyjątkowo ważnym biologicznie. Nakreślmy całokształt widma znanego dzisiejszej nauce. Musimy zastosować t. zw. skalę logarytmiczną. Rozpiętość długości fal jest tak olbrzymia, iż gdybyśmy brali odcinki proporcjonalnie do X, rysunek nasz opasałby kulę ziemską.

dze czysto elektrycznej udaje się zrealizować fale analogiczne do światła.

Rozpatrzmy krótko właściwości różnych promieniowań, wykazanych na ryc. 48. Fale Hertza są dobrze znane szerokiemu ogółowi. One to łączą nadawczą stację radjową z odbiornikami (-» Rad jo).

Zarówno nadawcza stacja radjowa, jak i stacja odbiorcza, posługują się przyborami elektromagnetycznemu korzystają z energji elektrycznej. Odkrywca fal radjowych dokonał szeregu pięknych i pomysłowych eksperymentów nad niemi. Przewidywał on teoretycznie, że nowe fale będą miały zasadniczo te same własności, co i światło. Okazał zdumionemu światu, że fale wytworzone elektrycznie ulegają odbiciu, załamaniu, interferencji i t. d. według tych samych praw, co i światło. Można więc odbijać je od zwierciadeł, odchylać zapomocą pryzmatów, skupiać, używając soczewek. Różnią się one od światła długością fali i tern wreszcie, że swobodnie przechodzą przez izolatory dla światła nieprzezroczyste, jak siarka, smoła, kauczuk. Nie przechodzą natomiast przez metale.

Fale Hertza mają wszelkie własności światła. Stwierdzamy przeto, iż na dro-

Modyfikując konstrukcję aparatów nadawczych i odbiorczych, dochodzi się do coraz krótszych fal Hertza. Z punktu widzenia radjotechniki fale długości kilku metrów są już ultrakrótkie. Fizyk jednak tern się nie zadowala. Wysubtel-niając metody wytwarzania fal i ich odbioru, zdołano dotrzeć do X niewiele większego od 0,1 mm. Tym sposobem wkroczono metodami czysto elektryczne-mi w dziedzinę podczerwieni (oh. ryc. 48), stwierdzono, że podczerwień wytworzona sztucznie zapomocą drgań prądu elektrycznego jest identyczna z podczerwienią promieniowania lampy, stanowiącą jakby dalszy ciąg widma widzialnego.

Światło jest więc zjawiskiem elektro-magnetycznem. Jest to jedno z największych odkryć, jakie udało się dokonać kiedykolwiek. Nauka wykryła wewnętrzną więź pomiędzy zjawiskami napozór absolutnie różnemi. Uczyniliśmy krok naprzód w naszem dążeniu do ustalenia jedności sił przyrody.

Podczerwień jest promieniowaniem niezmiernie rozpowszechnionem. Każde z otaczających nas ciał nieświe-cących wciąż wypromieniowuje podczerwień. Promieniują wszystkie organizmy. Gdyby wzrok nasz był wrażliwy na podczerwień, świat wydawałby się nam zupełnie odmiennym (porównaj II, tabl. 47 a i b). Podczerwone promienie zastosowano ostatnio do fotograf i j lotniczych. Promienie podczerwone przechodzą przez lekką mgłę, unoszącą się często

nad ziemią daleko łatwiej, niż promienie widzialne.

U 11 r a f i o le t (nadfiolet), jak i podczerwień, znajduje się w promieniowaniu słońca. Powietrze pochłania ultrafiolet. W górach procent ultrafioletu jest większy niż na nizinach. Szybkie opalanie się skóry, zapalenie oczu na śnieżnych wierzchołkach, jeżeli się jest bez okularów ochronnych, sprawia nadfiolet. W pewnych warunkach ultrafiolet może wywierać korzystne oddziaływania fizjologiczne, wobec czego ma zastosowanie w lecznictwie. T. zw. lampy kwarcowe są to lampy wysyłające intensywny nadfiolet. Kwarc jest przezroczysty zarówno dla promieni widzialnych, jak dla ultrafioletu. Szkło, choć jest przezroczyste dla światła, pochłania ultrafiolet.

Dopiero w naszem stuleciu uzyskano stopniowe przejście od ultrafioletu do promieni Roentgena; udało się też wyznaczyć bezpośredniemi metodami Â promieni Roentgena. Najbardziej uderzająca jest przenikliwość promieni Roentgena. Przechodzą one nietylko przez papier, drzewo i ciało ludzkie, lecz nawet przez metale. Im krótsza jest fala promieni Roentgena, im większa jest ich, jak się mówi, twardość, tern większa też — ich zdolność przenikania. Wiadomo powszechnie, iż dzięki swej przenikliwości promienie Roentgena znalazły ogromne zastosowanie w medycynie, gdzie służą do prześwietlania różnych części organizmu. W ostatnich latach instalacje Roentgenowskie wprowadzono i do warsztatów mechanicznych, gdzie używane są do badania wewnętrznej struktury metali, stosowanych do konstrukcji; uzyskano w ten sposób gwarancję posługiwania się materjałami istotnie odpowiadającemi wymaganiom techniki (—» Metale).

Jeszcze bardziej przenikliwe od promieni Roentgena są promienie y ciał promieniotwórczych (—> Promieniotwórczość) ; stanowńą one niejako przedłużenie promieni Roentgena w dziedzinę fal jeszcze krótszych. Na promieniach y urywa się widmo. Jakie własności posiadałyby promienie o jeszcze mniejszem y ! Prawdopodobnie byłyby jeszcze bardziej przenikliwe. Trudno jednak o ugruntowane proroctwa w tej dziedzinie. Czyż np. pięćdziesiąt lat temu ktoś, kto znał tylko długofalową część widma, mógł był przewidzieć niezwykłe własności tysiąc razy krótszych fal roentgenowskich ?

Mówi się nieraz potocznie o falach w eterze. Fizyka wieku XIX zajmowała się z zapałem zagadnieniem eteru, próbowała dojść do wyobrażenia o mechanizmie rozchodzenia się fal wr tym hipotetycznym ośrodku, stanowiącym podłoże zjawisk odbywających się w próżni. Nie udało się jednak osiągnąć w tej dziedzinie żadnych rezultatów pozytywnych. Nie potrafimy stworzyć o eterze wyobrażenia wolnego od sprzeczności wewnętrznych. Dlatego też fizyka nowoczesna nie wprowadza eteru ; rezygnując z poglądowości, zadowala się mate-matycznem ujęciem zjawiska rozchodzenia się fal.

Promienie korpuskularne, niosące ładunki elektryczne.

Fale elektromagnetyczne powstają dzięki zjawiskom, w których niewątpliwie wydatną rolę grają ładunki elektryczne. Jednak fale elektromagnetyczne nie niosą ładunków elektrycz-113’ch. Z pomiędzy promieni, które niosą ładunki elektryczne, najczęściej spotykane i stosowane w technice są promienie katodowe lub promienie elektronowe ujemne. Każdy lampowy odbiornik radjowy posługuje się niemi. Przypominamy (—» Atom), że promienie katodowe możemy wytworzyć w rurce próżniowej (I, ryc. 68). Biegną one od katody, składają się z elektronów (—» Elektron).

fl

Dr

Ryc. 49. Odchylenie promieni katodowych w polu magnetyc znem.

Ważną cechę prądu elektronowego stanowi to, że ulega on działaniu pola magnetycznego (ryc. 49). Prędkość elektronów możemy regulować, zmieniając napięcie. Im prędsze są elektrony, tem mniej odchylają się w danem polu ma-gnetycznem. Podobnie szybki pocisk armatni w polu grawitacyjnem ziemskiem mniej odchyla się od biegu prostolinjo-wego, niż kula rzucona z małą prędkością.

Promieniowanie a mater ja.

Jeszcze kilkanaście lat temu uważano, że między promieniowaniem falowem a promieniowaniem korpuskularnem (-» Fala, Kwanty) istnieje przepaść nie do przebycia. Przecież promieniowanie korpuskularne to szereg ciałek na-elektryzowanych lub nienaelektryzowa-nych, posiadających określony pęd. To jakby grad pocisków wyrzuconych z jakiegoś miejsca i zachowujących niezmienną energję, jeżeli, biegnąc np. w próżni, nie napotykają oporu środowiska. Co innego fale. Te, wychodząc z danego miejsca, rozchodzą się kręgami coraz dalej i dalej. Fala, choćby nie napotykała oporu, musi być coraz słabsza. Rzućmy kamień na środek stawu lub obserwujmy fale wytworzone przez statek na rzece : w miarę oddalania się grzbiety fal stają się coraz mniejsze i mniejsze.

W naszem stuleciu wykryte zostały nowe, napozór paradoksalne, fakty. W pewnych eksperymentach promieniowanie elektromagnetyczne (-» Fale) daje efekty takie, jakich należałoby oczekiwać od ciałek posiadających niezmienny pęd. Z drugiej strony znaleziono doświadczalnie, że w określonych warunkach rój biegnących korpusku-łów wytwarza* prążki interferencyjne.

Nie potrafimy dotychczas poglądowo, w sposób przemawiający do wyobraźni, przedstawić sprzężenia w jed-nem zjawisku cech falowych i korpusku-larnych. Nie potrafimy zrozumieć dwoistego charakteru- promieniowania elektromagnetycznego i materjalnego.

Znaleziono ostatnio nowe, niemniej interesujące fakty. W miejscach, gdzie znikały elektrony dodatnie, pojawiało się promieniowanie y. Obserwowano i zjawisko odwrotne. Nazwano to dematerja-lizacją. Cokolwiek dałoby się powiedzieć o tych doświadczeniach, jeszcze niedość dawnych i niedość licznych, jedność mater j i i promieniowania ukazuje się w coraz wyraźniejszym, choć jeszcze mglistym zarysie.

Odkrycie promieni kosmicznych.

Środkami nowoczesnemi można wykazać promieniowanie y cegieł w murach. Nie należy przypuszczać, że to nikłe zjawisko daje się łatwo wykryć. Promienie y działają na klisze fotograficzne. A jednak klisze miesiącami całemi można trzymać w budynkach murowanych, bez żadnych widocznych zmian emulsji. Metoda niesłychanej czułości, która pozwala nam badać najsubtelniejsze przejawy promieniowań niewidzialnych, to metoda jonizacyjna. Dzięki niej mierzymy słabe promienie y, dzięki niej wykryto promienie kosmiczne. Dzieje tego odkrycia można przedstawić w kilku słowach. Powietrze jest nieprzewodni-kiem elektryczności. Nabiera jednak własności przewodzenia pod wpływem niewidzialnych promieniowań takich, jak promienie Roentgena, promienie y. Powietrze, zamknięte w szczelnych komorach, zawsze okazywało ślady przewodnictwa. Przypisywano to działaniu ciał promieniotwórczych zawartych w glebie,

mosfery.

w skałach i t. d. Jednak przy wzlotach 10—16 A). Aby mierzyć tak nikłe prądy balonowych stwierdzono, że przewód- zwykłemi galwanometrami, należy je nictwo gazu rośnie z wysokością. Mu- uprzednio wzmocnić. Można się przytem szą więc istnieć niewidzialne promie- posługiwać metodami stosowanemi w od-nie, przedzierające się przez powietrze biornikach radjowych, gdzie słabiutki i powodujące wydatny wzrost prze- prąd w antenie potęgujemy zapomocą wodnictwa w wyższych warstwach at- lamp katodowych. Wzmacniacz prądu

zaznaczyliśmy na ryc. 50.

Przy należytem funkcjonowaniu apa-

Podamy tu krótki, zupełnie schematyczny, opis aparatury do badań nad ratury prąd wciąż płynie w obwodzie, promieniami kosmicznemi (ryc. 50). Nie Promienie y nie przechodzą przez grube jest to rzecz czysto techniczna. Dopie- płyty metalowe. Zamknijmy więc komorę ro zrozumiawszy metodę badań, można K pomiędzy grubemi płytami pancerne-w danym przypadku pojąć istotę wiel- mi. Warstwa ołowiu grubości 12 cm nie kiego odkrycia.    przepuszcza promieni y. Prąd słabnie,

-^baterjaT-^-—i

aTT

WZMACNIACZ

spada do ¹/₃ wartości pierwotnej, nie znika jednak zupełnie. Ten prąd pozostający, szczątkowy, stanowił zagadkę przez lat kilkanaście. Dopiero doświadczenia wykonane w balonach wyjaśniły jego pochodzenie kosmiczne.

IA JONIZACYJNA

Hyc. 50. Schemat aparatu do badania pi-omieni kosmicznych. G — oznacza galwańometr. Aby powiększyć efekt, stosuje się w komorze jonizacyjnej jraz sprężony do kilkudziesięciu atmosfer.

Metalowa komora K zawiera gaz. Bieguny baterji połączone są z odizolowa-nami płytami ab i cd wewnątrz komory. G jest to galwańometr, przyrząd do mierzenia prądu wytwarzanego przez baterję. Gaz jest doskonałym izolatorem. Galwańometr G wykaże prąd wrtedy dopiero, gdy między płytami ab i cd pojawią się cząstki naelektryzowane dodatnio i ujemnie. Przyciągane przez ładunki różnoimienne na. płytach, połączonych z baterją, będą się one poruszać w strony przeciwne. Ich ruch to prąd elektryczny. Tym sposobem prąd przechodzi przez gaz; galwańometr wrykazuje go. Cząstki naelektryzowane noszą nazwrę jonów (-*Jony). Promienie y ścian domu i promienie kosmiczne jonizują gaz. Otrzymuje się przytem prądy, które należą do najsłabszych, jakie potrafi mierzyć fizyka doświadczalna (rzędu

Gdy balon unosi wgórę przyrząd jonizacyjny typu wyżej opisanego, ziemia, która zawiera domieszki ciał radjoaktyw-nych, oddala się od przyrządu. Na wysokości kilku km wpływy jonizacyjne pochodzenia ziemskiego odpadają. A jednak przyrząd wciąż wykazuje szybko rosnący prąd jonizacyjny. Na wysokości 9 km prąd jest już tak silny, że obserwator mógłby mniemać, że zbliżył się na kilkanaście metrów do silnego preparatu radowego.

Zrozumiałem jest przeto, że nieprzeparta ciekawość skłaniała fizyków do wzlotów⁷ coraz wyższych, by zbadać in tensywność nowoodkrytego czynnika daleko w atmosferze ziemskiej. Zrealizowano to dwoma sposobami. Z jednej strony, idąc śladem Piccarda, dokonywa się lotów naukowych w zamkniętej gondoli aluminjowej. Z drugiej strony można stosować samopiszące przyrządy jonizacyjne, podnoszone wgórę przez niewielkie baloniki, napełnione wodorem. Obydwa rodzaje .obserwacyj dały wyniki zgodne. Prąd jonizacyjny w stra-

OO

tosferze na wysokości 20 km od poziomu morza przewyższa prąd szczątkowy na powierzchni ziemi prawie 200-krot-nie. Jasnem jest przeto, że do naszej atmosfery wdziera się zgóry promieniowanie bardzo intensywne.. Przy przejściu przez atmosferę ulega ono ogromnemu osłabieniu. Nie jest to jednak promieniowanie y ; promienie y nie są w stanie przejść warstwTy grubszej niż 2 m wody. Promienie kosmiczne zaś, dochodząc do powierzchni ziemi, mają za sobą całą atmosferę, równoważną przeszło 10 m wody.

Naturalnem było przypuszczenie, iż promienie kosmiczne dochodzą nietylko do powierzchni ziemi, lecz przenikają również w głąb niej. Zanurzając komory jonizacyjne w jeziorach, stwierdzono obecność promieni jeszcze na. głębokości 70 m od powierzchni wody. Ten wynik R. A. Millikana w Ameryce uzupełnił E. Regener w Niemczech. Regener stwierdził w jeziorze Bodeńskim istnienie promieni kosmicznych jeszcze na głębokości 230 m. Corlin w kopalni żelaza w Szwecji znajdował promienie kosmiczne pod warstwą ziemi i rudy równoważną 500 m wody.

Natura promieni kosmicznych.

Spróbujmy uprzytomnić sobie sens wyżej podanych liczb. 500 m wody odpowiada zgruba 45 m ołowiu. Gdy więc promienie Roentgena, stosowane przez lekarzy, są zatrzymywane przez !/i metra ołowiu, promienie y — przez ¹/₁₀ m, promienie kosmiczne przechodzą jeszcze przez bryły ołowiu takiej mniej więcej wysokości, jak warszawski drapacz nieba na placu Napoleona.

Niesłychana przenikliwość promieni kosmicznych nasuwa przypuszczenie, że są one promieniami znacznie krótszej fali niż promienie y. Stąd nazwa promieni ultragamma, która przez pewien czas utrzymywała się w nauce. Nazwę tę odrzucono stosunkowo niedawno, z chwilą gdy okazało się, że pole magnetyczne ziemskie wywiera widoczny i znaczny wpływ na promienie kosmiczne. Badania ostatnich lat, przede wszy stkiem liczne i dokładne pomiary przeprowadzone przez A. H. Comptona w Ameryce i jego współpracowników, następnie — przez J. Clay’a w Holandji — stwierdziły, że intensywność promieni kosmicznych maleje ku równikowi, rośnie natomiast przy zbliżaniu się ku biegunom magnetycznym ziemskim. Różnica nie jest mała: wynosi na poziomie morza ok. 14°/n. W kolonjach holenderskich na wyspie Jawie, w okolicy równika, na wysokości 15 km, stwierdził J. Clay promieniowanie 8 razy słabsze od promieniowania na tej samej wysokości pod 50° szerokości geograficznej.

Fole magnetyczne oddziaływa na bieg promieni korpuskularnych, niosących ładunek elektryczny (ryc. 49), nie oddziaływa natomiast zupełnie na bieg promieni elektromagnetycznych. Wpływ magnetyzmu ziemi na promienie kosmiczne pozwala ustalić, że p r z y n a j-mniej część promieni tych składa się z naelektryzowa-nych cząstek.

Piękne bezpośrednie potwierdzenie tej tezy znajdujemy na t. zw. fotogra-fjach wilsonowskich. Przypominamy, jak się otrzymuje te fotografje. Wiemy już, że promienie kosmiczne jonizują gazy. Tym sposobem każdy z promieni zostawia po sobie ślad w postaci jonów dodatnich i ujemnych. Jeżeli gaz jest przesycony parą wodną, skrapla się ona właśnie na jonach. Tym sposobem koło każdego jonu powstaje mikroskopijna kropelka wody. Przy silnem oświetleniu kropelki te występują nader wyraziście i mogą być fotografowane. Możemy więc bezpośrednio dostrzegać drogi, po których biegły promienie kosmiczne.

'w

°o

Ryc. 51. Zdjęcie wilsonowskie: a — ślady torów elektronowych, wytworzonych przez najbardziej przenikliwe promieniowanie ciał promieniotwórczych. Pole magnetyczne skręca tory w kółka o małym promieniu; b — oddziaływanie tegoż pola magnetycznego na mało przenikliwe promienie kosmiczne; c — tory dwu elektronów, dodatniego (lewy) i ujemnego, należących do promieni kosmicznych średniej przenikliwości. Czytelnik zechce zwrócić uwagę na różnicę krzywizny torów w przypadkach a i c.

Dokonano zdjęć wilsonowskich (ryc. 51), umieszczając komorę z wilgotnym gazem w silnem polu magnetycznem. Stwierdzono n'aocznie, że promienie kosmiczne odchylają się w polu magnetycznem. Ciekawe jest porównanie a, b i c na ryc. 51. Wszystkie trzy były otrzymane przy tern samem natężeniu pola magnetycznego. Na pierwszej mamy ślady wytworzone przez najbardziej przenikliwe promieniowanie radjoak-tywne. Widać, że tory elektronów jonizujących zostały skręcone w maleńkie kółeczka. Na ryc. 51, b mamy kółeczko o większym promieniu. Ten ślad należy już do promienia kosmicznego. W myśl tego, co mówiliśmy na str. 433, należy przypisać temu elektronowi promieni kosmicznych znacznie większą prędkość niż elektronom radjoaktywnego ciała. Na ryc. 51, c mamy dwa tory promieni kosmicznych zlekka tylko wygięte, jednak wygięte w strony przeciwne. Jeden z nich należy do elektronu ujemnego, drugi — do elektronu dodatniego. Tu prędkość elektronów była jeszcze większa niż poprzednio. Prawy elektron ma bieg niemal prostolinjowy. Pomiary krzywizny torów elektronowych pozwalają wyliczyć energję posiadaną przez cząstki. Okazuje się, że elektrony ciał radjoaktywnych posiadają prędkości, które mogłaby wytworzyć różnica potencjałów rzędu kilku miljonów wolt; elektrony promieniowania kosmicznego posiadają energję rozmaitą, naogół jednak bez porównania większą, równoważną działaniu nie miljonów, lecz mi-ljardów wolt. Należy dodać, że promienie kosmiczne nie mogą być promieniowaniem zupełnie jednorodnem, wyłącznie elektronowem, gdyż przy zderzeniach elektronów z ciałami materjalne-mi, choćby molekułami powietrza, powstają promienie elektromagnetyczne. Są więc promienie kosmiczne promieniowaniem korpuskularnem, któremu towarzyszą zapewne promienie ultrakrótkich fal y.

W laboratorjach naszych przy największych wysiłkach i olbrzymich nakładach pieniężnych nie wychodzimy poza napięcia kilku miljonów wolt. Z tym samym rzędem wielkości mamy do czynienia w zjawiskach promieniotwórczości. Niemożliwe jest więc obecnie sztuczne wytworzenie czegoś, coby przypominało promienie kosmiczne.

Skąd się biorą promienie kosmiczne? Nic o tern nie wiemy. Hipotezy, które zostały wysunięte dla wytłumaczenia ich genezy, nie wytrzymały ostrza krytyki. Analiza spektralna ukazała nam wszechświat jako jednolitą całość, zawierającą te same pierwiastki, które posiada ziemia nasza. Prawami fizyeznemi, pozna-

St. Ziemecki.

obserwujemy

Przemiana prawidłowa.

Przemiana materji obejmuje bardzo liczne i różnorodne przemiany chemiez-

nemi w laboratorjach, kierowała się dotychczas astronom ja przy tłumaczeniu zjawisk w gwiazdach i mgławicach. W promieniach kosmicznych napotkała nauka po raz pierwszy zjawisko, wywołane przez procesy bezporównania potężniejsze od tych, z któremi mamy do czynienia w naszym zakątku świata. Makrokosmos nie jest więc powtórzeniem mi-krokosmosu.

PRZEMIANA MATERJI. W ustrojach żywych — w przeciwstawieniu do ustrojów nieżywych stale objawy przemiany energji: zwierzę żywe odpowiada na bodźce ruchami obrony lub ucieczki ; temperatura ciała jest — u ciepłokrwistych — zazwyczaj wyższa od temperatury otoczenia, zwierzę więc musi nieustannie wytwarzać ciepło. Bliższa obserwacja wykazuje ruchy narządu krążenia i oddychania; z mięśni i nerwów możemy odprowadzić prądy elektryczne.

Przemiana energji jest ściśle związana z przemianą materji. W braku tlenu nastąpi śmierć z uduszenia: objawy przemiany energji rychło ustaną ; jeżeli przez odjęcie pokarmu wystawimy zwierzę na głód, po dłuższym czasie objawy życia ustaną wskutek śmierci głodowej. Przemiana energji polega na przetwarzaniu energji chemicznej : na wyzwalaniu jej w przemianach chemicznych, przyezem energja przechodzi bądźto w inne postacie energji chemicznej, bądź też w ciepło, pracę, energję elektryczną. Całość przemian chemicznych odbywających się w ustroju żywym określamy przez nazwę przemiany materji. (—» Odżywianie, Ciepło).

ne, dokonujące się pod wpływem zaczynów (enzymów) w tkankach ustroju ; przemianom tym ulegają części składowe ustroju samego oraz przyswojonego pożywienia. Weźmy pod uwagę człowieka dorosłego, zdrowego, pracującego i odżywiającego się prawidłowo. Ciężar (masa) i skład chemiczny ciała nie ulegają zmianie przez długie lata, pomimo że w ustroju odbywa się przemiana materji i energji, której równoważnikiem cieplnym jest wydatek około 3000 Kai. (Kai., czyli kalorja kilogramowa, jest to ilość ciepła, która ogrzewa kilogram wody z 14,5° na 15,5°) na dobę, czyli tyle, ile dałoby spalenie 0,6 kg drzewa opałowego. Warunkiem tego stanu równowagi jest zużytkowanie pokarmu, złożonego np. z 400 g węglowodanów, 105 g tłuszczu i 90 g białka na dobę, zużycie 0,54 m³ tlenu i wydalenie 0,43 m3 C0₂ (dwutlenku węgla) ; równocześnie wydalenie w moczu związków azotowych odpowiada zawartości 14 g azotu.

Inaczej przedstawia się rzecz w ustroju rosnącym. Osesek (niemowlę) pięciotygodniowy rośnie o 100 g w ciągu tygodnia; warunkiem tego przyrostu jest spożycie około 2800 g mleka, zawierającego około 350 g białka (—» Białko), 110 g tłuszczu i 200 g cukru. Przyrostowi 100 g ciała odpowiada zatrzymanie ze składników pokarmu stałych około 25 g, gdyż resztę przyrostu stanowi woda. Pozostała część białka, cukru i tłuszczu spaliła się, podobnie jak u dorosłego.

Weźmy pod uwagę człowieka w stanie zupełnego głodu: choć nie przyjmuje pokarmu, to jednak zużywa tlen, wydaje dwutlenek węgla i wodę, oddaje mocz i kał. Całość przemiany głodowej wynosi u jednostki dorosłej około 1500 Kaloryj i odbywa się kosztem spalania własnego tłuszczu i własnego białka; człowiek traci wtedy na wadze. W tym

przypadku mamy przemianę r o z k ł a- przetwarza się w jego mięśniach 81 g

d o w ą w czystej formie.

Przemiana pośrednia.

związku organicznego zwanego glikoge-Łatwo dojść do wniosku, że w prawi- nem w 90 g kwasu mlekowego; kwas dłowej przemianie człowieka dorosłego mlekowy zamieni się następnie, w ciągu oraz w przemianie dziecka rosnącego kilkunastu minut wypoczynku, w gli-istnieją obok siebie : prąd przy- kogen, dwutlenek węgla i wodę. Przeo-swajania i prąd rozkład o- brażenie glikogenu w te ostateczne pro-w y. U prawidłowo żywionego człowie- dukty wydalinowe odbywa w dwu eta-ka dorosłego przyswajanie i rozkład są pach: jeden prowadzi od glikogenu do wyrównane, skład i masa utrzymują się kwasu mlekowego, drugi od kwasu mle-niezmienione. W ustroju rosnącym albo kowego do produktów wydalinowych. tyjącym przyswajanie góruje nad roz- Ale sprawa jest w rzeczywistości o wie--kładem; przy niedożywianiu lub gło- le bardziej złożona: przeobrażenie gliko-dzie góruje rozkład nad przyswajaniem, genu w kwas mlekowy składa się z łańcucha przemian, obejmującego co najmniej dziewięć ściśle określonych eta-Przeróbka pożywienia w przemia- Pów pośrednich i co najmniej drugie ty-nie materji prowadzi do wyrobie- reakcyj ubocznych, z udziałem całego n i a, względnie do odnowy tych zespołu związków fosforowych. Przemia-materjałów, z których są zbudowane na kwasu mlekowego w dwutlenek węgla tkanki i płyny ustroju, i do wytworze- i wodę jest sprawą jeszcze bardziej zło-nia przetworów wydalino- żoną: składa się ona z przeobrażenia w y c h, uchodzących z powietrzem wy- około ⁴/₅ kwasu mlekowego w glikogen, dechowem, z moczem i z kałem. Poży- a reszty (¹/₅) w przetwory wydalinowe. wienie składa się zasadniczo z tkanek Nader złożona gra przemian po-roślinnych i zwierzęcych lub z przetwo- średnich, dla których naszkicowaliśmy rów z nich sporządzonych ; jako prze- pobieżnie jeden z najprostszych przykła-twory wydalinowe weźmiemy pod uwa- dów, prowadzi ostatecznie do wytworze-gę głównie kilka prostych substancyj : n*a przetworów wydalinowych.

Spalanie.

. dwutlenek węgla i wodę, przetwory przeróbki wszystkich organicznych części składowych ustroju; oraz mocznik, Rozpoznanie, że w ustrojach zwierzę-przetwór ostateczny przeróbki białka, cych odbywają się przemiany zupełnie Licznych innych związków wytwa- podobne do spalań materjałów orga-rzanych w przemianie nie możemy nicznych w płomieniu, zawdzięczamy uwzględnić w tern krótkiem przedsta- wielkiemu chemikowi francuskiemu A n-wieniu rzeczy. Przeobrażenie pożywię- toniemu Lavoisier (f 1783). nia w składniki wydalinowe odby- Lavoisier zrozumiał, że w ustroju, po-wa się, dla każdego składnika zosob- dobnie jak przy spalaniu się świecy, od-na, poprzez długą serję następujących bywa się wiązanie tlenu i przetwarza-po sobie przemian ; badaniem tych nie substancyj organicznych, łączących przemian zajmuje się nauka oprze- się z tlenem na dwutlenek węgla i wodę ; mianie materji pośredniej, stwierdził on zarazem, że na jednostkę Ażeby wyjaśnić, o co w tej nauce zużytego tlenu powstaje przy spala-chodzi, damy przykład następujący : n i u się świecy iw życiu morskiej podczas gwałtownego, dziesięciosekun- świnki taka sama ilość ciepła, dowego wysiłku mięśniowego atlety Ustrój zwierzęcy można porównać

z wielkim zakładem fabrycznym — porównanie z maszyną jest zupełnie niewystarczające! — który otrzymuje z zewnątrz surowce i produkty wpółprzero-bione, dopełnia ich kosztem i odnawia swoje urządzenia, oddaje zaś naze-wnątrz określone produkty, a między niemi naturalnie także i gazy spalinowe, dwutlenek węgla i wodę, tak samo, jak ustrój żywy.

Do przemian, które odbywają się w ustrojach, odnosi się, podobnie jak do wszelkich przemian chemicznych, prawo zachowania energji (-» Energja). Prawo to ujmiemy dla naszych celów najlepiej w formę t. zw. prawa H e s s a, które głosi, że ilość ciepła wytworzona przez przemianę ciał A 4- C w ciała B + D jest ściśle określona, niezależnie od tego, w jaki sposób ta przemiana się odbyła. Spalenie grama tłuszczu na dwutlenek węgla i wodę wyzwoli 9,3 Kaloryj, niezależnie od tego, czy to spalenie odbyło się w świecy, czy w ustroju zwierzęcym, i niezależnie od tego, poprzez jakie etapy pośrednie odbyło się to utlenienie.

Bomba kalorymetryczna i kalorymetr oddechowy.

Ciepło spalenia substancyj organicznych, a więc również i części składowych pożywienia, mierzymy przez spalenie w bombie kalorymetrycznej.. Odważona ilość badanego materjału znajduje się w szczelnie zamkniętej, mocnej bombie stalowej, w którą wtłoczono sprężony tlen ; bomba jest zanurzona w odmierzonej ilości wody w kalorymetrze, t. j. w naczyniu izolującem. Iskra elektryczna wywołuje spalenie się badanego materjału; ciepło wytworzone podniesie temperaturę wody. Z ilości wody kalorymetru i z podniesienia się temperatury obliczamy ilość ciepła wytworzonego; z ilości materjału spalonego obliczymy, ile ciepła przypada na spalenie jednego grama. Przyrząd służący do badania przemiany materji bilansowej oraz en erg j i nazywa się kalor y metrem oddechowym. Najdoskonalsze kalorymetry oddechowe stworzono w Ameryce. Kalorymetr taki, w którym można wykonywać doświadczenia na człowieku, składa się z komory, w której znajduje się osobnik badany ; komora jest zupełnie szczelna, doprowadza się do niej przez gazomierze świeże powietrze, a odprowadza powietrze wydechowe, mierząc również i jego objętość; próbki tego powietrza analizuje się, oznaczając zawartość (zmniejszoną) tlenu i zwiększoną w stosunku do powietrza świeżego zawartość dwutlenku węgla. Komora jest doskonale izolowana i ochroniona od wpływu wahań temperatury zewnętrznej; ciepło wytwarzane przez badanego osobnika odprowadza dokładnie mierzony strumień wody, płynący przez otaczającą komorę wę-żownicę; ilość ciepła wytworzonego oblicza się z ogrzania wody przepływającej, której temperaturę mierzy się przed kalorymetrem i po wypłynięciu z wę-żownicy. Wewnątrz komory znajduje się łóżko, inne sprzęty, telefon ; w ścianach komory są „śluzy“, przez które można podawać pożywienie. Badania przy pomocy tego przyrządu umożliwiają zrobienie zupełnego bilansu przemiany materji i energji jednostki lub jednostek w danym okresie. Na podobnych zasadach zbudowano prostsze urządzenia dla badań nad zwierzętami.

Na podstawie pomiarów w kaloryme-trze oddechowym stwierdzono, że ciepło wytworzone w przemianie zwierzęcej i ludzkiej przez spalenie głównych części składowych pokarmu wynosi:

dla jednego grama białka 4,1 Kai.

dla jednego grama węglowodanów 4,1 Kai.

dla jednego grama tłuszczów 9,3 Kai.

Cyfry powyżej podane nazywamy wyżej cyfry, dowiadujemy'się, ile z tlenu wartościami

kalorycznemi zużytego oraz z wytworzonego C0₂ przypada w badanym okresie na spalenie białka; te objętości0₂ (tlenu) i C0₂odejmiemy od całej objętości tlenu zużytego Podane powyżej metody są metodami i dwutlenku węgla wytworzonego. Reda. szta tlenu i dwutlenku węgla powstała

białka, węglowodanów i tłuszczów’.

Iloraz oddechowy.

kalometrji bezpośredniej; ne osiągnięte zapomocą tej metody po- ze spalenia węglowodanów i tłuszczów: zwalają zastosować kalorymetrję p o- stosunek objętościowy C0₂:0₂ stanowi średnią, opartą na stwierdzonym je- t. zw. iloraz^ oddechowy niebiałkowry.

szcze

na

Przemiana podstawowa.

przez Lavoisiera fakcie, że zużycie Danym wartościom tego ilorazu odpo-jednakowych objętości tlenu wyzwala wiadają ściśle określone liczby kaloryj z różnych substancyj bardzo podobne wyzwolonych na każdy litr zużytego ilości ciepła. Jeżeli litr tlenu zużyje się Demi. Na takich pomiarach opiera się utlenienie białka, to wyzwoli się 4,60 bardzo wszechstronna metoda pomiarów Kai. ; na utlenienie skrobi — 5,06 Kai. ; przemiany materji : metodę tę można na utlenienie tłuszczu — 4,72 Kai. Jaki stosować zarówno do człowieka spoczy-jest skład mieszanki pokarmowej, spala- wającego, jak do robotnika przy pracy, nej przez ustrój, o tern dowiadujemy się do-zawodnika sportowego w ruchu lub przez oznaczenie stosunku objętości spoczynku, i do człowieka chorego, wydalonego dwutlenku węgla do objętości zużytego tlenu, czyli z t. zw. ilorazu oddechowego. Jeżeli spalają Przemiana materji składa się z dwóch się węglowodany, to wydala się dokład- grup wydatków. Jedną grupę stanowią nie tyle dwutlenku węgla, ile zużywa te wydatki, które są bezwzględnie po-się tlenu : iloraz oddechowy wynosi do- trzebne dla utrzymania życia : nazywa-kładnie 1. Przy spalaniu tłuszczów obję- my je przemianą podstawo-tość tlenu zużytego jest większa aniżeli w ą. Na przemianę podstawową składa objętość dwutlenku węgla wydalonego : się produkcja ciepła, potrzebna na utrzy-iloraz oddechowy wynosi 0,711. O udzia- manie temperatury ciała i zapotrzebow a-le białka w spalanej mieszance pokar- nie narządu krążenia, narządu oddecho-mowej dowiadujemy się przez oznaczę- wrego, układu nerwowego, gruczołów, nie ilości azotu, wydalonego w moczu : Przemianę podstawową określamy na każdy gram azotu moczowego wypa- u osobnika, który od dłuższego czasu da 5,9 1 tlenu, zużytego na spalenie biał- znajduje się w zupełnym spoczynku ka. Niechaj badany osobnik, który może (w pozycji leżącej), wr temperaturze przytem wykonywrać najróżnorodniejsze otoczenia takiej, ażeby nie odczuwał ani czynności, wdycha powietrze atmosfe- ciepła, ani gorąca ; osobnik taki ponad-ryczne, a wydycha je przez zawory, po- to co najmniej od dwunastu godzin jest dobne do stosowanych przy maskach ga- na czczo, a przedtem odżywiał się bar-zowych, do dużego wora gumowego. Po dzo umiarkowanie, bez nadmiaru biał-upływie doświadczenia zmierzymy przy ka. Z zużycia tlenu w tych warunkach pomocy gazomierza ilość powietrza wyde- określimy przemianę, którą wyrazimy chowego i zanalizujemy je. Ze składu mo- w Kalorjach. To, co określamy jako prze-czu dowiemy się, ile azotu wrydalonego mianę podstawową, przedstawia m i n i-w moczu przypada na okres doświadczę- mum przemiany u danej jednia. Mnożąc ilość azotu przez podane po- nostki.

Przemiana

wynosi

kwoty

■a *

<X> W

podstawowa w p r z y b 1 i ż e n i u jedną Kai. na 1 kg wagi ciała i jedną godzinę : t. np. człowiek ważący 50 kg ma dobową przemianę podstawową około 1200 Kai. Ażeby otrzymać dokładniejsze cyfry, musimy uwzględnić wagę ciała, wzrost, wiek i płeć. Przy jednakowej wadze mężczyzna wysoki ma większą przemianę podstawową niż niski : chłopak większą aniżeli dziewczyna w tym samym wieku i tego samego wzrostu ; człowiek dwudziestoletni wyższą aniżeli pięćdziesięcioletni o tym samym wzroście i płci. Przemiana podstawowa może się odchylać od wartości prawidłowych: jest wyższa u osób chudych, niższa u osób otyłych. Na wielkość przemiany podstawowej wpływa bezpośrednio gruczoł tarczycowy.

Co zwiększa przemianę materji.

Z minimalną przemianą podstawową sumują

dające na p zyswajani pokarmów, na wydatki związane z pracą fizyczną oraz w y-datki na utrzymanie temperatury.

Już samo przyswajanie pokarmów zwiększa przemianę materji. Jeżeli u jednostki przemianę podstawową wynoszącą 1500 Kai. — przemiana podstawowa odbywa się kosztem spalania własnych materjałów ustroju — spróbujemy pokryć przez podanie pokarmu, którego wartość kaloryczna wynosi również 1500 Kai., to okaże się, że to nie wystarcza : przemiana wyniesie wtedy około 1650 Kai., ustrój „dołoży znowu ze swojego“. Jeszcze więcej dołoży, jeżeli zechcemy pokryć przemianę podstawową samym pokarmem białkowym. Samo przyswajanie pokarmu zwiększa przemianę materji. Na tern polega działanie grzejące pokarmu białkowego, ważne szczególnie w klimatach chłodnych, a nieznośne w klimatach gorących.

Drugą kwotę, która sumuje się z przemianą podstawową, stanowi zużycie na pracę fizyczną, zależne od jakości oraz ilości pracy wykonanej. Maszyna naszego ustroju pracuje z wydajnością, wynoszącą około 20 na 100. to znaczy, że jeżeli wytwarza 20 Kai. pracy mechanicznej — czyli 8600 kilogra-mometrów — to musi przytem wyzwolić 80 Kai. w postaci ciepła, niezależnie od tego, czy wytwmrzone 8600 kgm obrócą się następnie również w ciepło, czy też nie. Do sumy z przemiany podstawowej. i kwoty swoistej należy dodać na każde 100.000 kgm pracy wykonanej 1200 Kai., ażeby otrzymać całość przemiany człowieka pracującego. W niektórych rodzajach ciężkiej pracy zawodowej i sportowej kwota ta może przewyższać w okresie dobowym kilkakrotnie sumę przemiany podstawowej i swoistego działania pokarmów. Podamy dane dla kilku rodzajów pracy zawodowej : pisanie ręczne wymaga np. 20 Kai., na godzinę ; pisanie na maszynie, głośne czytanie, szycie ręczne : 20 do 50 Kai. ; rysowanie wt postawne stojącej : 40 do 50 Kai. ; przemawianie głośne około 80 ; praca nauczyciela w czasie zajęć szkolnych : około 100 ; pranie : 130 do 230 ; praca stolarza: 130 do 170; ślusarza podobnie ; kamieniarza : do 320 ; drwala : do 400 Kai. Dla prac sportowych mamy : marsz na równi 120 do 200 Kai. na godzinę ; z obciążeniem : 200 do 400 ; jazda na rowerze : 180 do 300 ; pływanie : 200 do 700; wiosłowanie: 120 do 700; bieg: 500 do 930 Kai. ; podobnie bieg na nartach lub łyżwach. Ażeby obliczyć wydatek na wspinanie się wgórę, trzeba liczyć pięciokrotny równoważnik cieplny pracy wykonanej.

Trzecią kwrotą, która sumuje się z przemianą podsta,wowrą, jest wydatek na utrzymanie prawidłowej temperatu-

ry ciała: przemiana materji jest zwiększona zarówno w temperaturach wyższych, jak i w niższych aniżeli ta, którą obraliśmy dla oznaczenia prze- Lekarz miany podstawowej. Zazwyczaj jednak Stolarz u człowieka odżywianego Górnik i pracującego kwota ciepła, żniwiarz utrzymująca temperaturę ciała w oto- Drwal czeniu ehłodniejszem, mieści się już w cieple swoistego działania pokarmów Cyfry te wykazują, w jaki sposób, i w⁷ cieple wytwrarzanem w czasie pra- głównie przez zwiększone spożycie tłu-cy: w⁷ grzejącem działaniu szeżów i węglowodanów, człowiek po-odżywiania i r u c h ó wr.

Węglo

wodanów

Zawód

Białka

Tłuszczu

1—t U-1 j_l L_l

05 00

113

108

133

258

krywa zapotrzebowanie stworzone przez zwiększoną pracę. Na pokrycie tego zapotrzebowania białko się nie nadaje : przecież 500 g mięsa, zawierające około 100 g białka, może dać zaledwie 410 Kai., a 500 g tłuszczu dałoby około 4500 Kai.

Zapotrzebowanie energji różnych grup ludzkich.

Głównem źródłem energji, przetwarzanej na pracę mechaniczną i wszelkich wielkich wydatków' energetycznych, jest spalanie węglowodanów⁷ i tłuszczów; przy najcięższej pracy główna kwota pochodzi ze spalania tłuszczu.

Należy także wiedzieć, że u człowieka dorosłego całość białka spożytego ulega

Na podstawie tych danych można obliczyć zapotrzebowanie energji dla jednostki, dla grup ludzkich, i dostosować do tych potrzeb odżywianie. O szczególnej roli białka i zapotrzebowania białkowego -» Odżywianie.

Przemiana dobowa obliczona w bada-

niach fizjologicznych jest dosyć zgodna z pokryciem zapotrzebowania stwierdzonego na podstawie danych statystycznych dla ludzi w różnych warunkach. ,    .    ....    .    _

odżywiających się według instynktu. Dla- sPa\enm : białka me magazynujemy. Na-

mieszkańców Anglji, Ameryki Północ-    «*7 zostaM złozone w Posta.cl

nej, Francji, Niemiec, Włoch, Japonji “P“»w glikogenowych i przetwarzaj, i Rosji (dawnej) średni wydatek kalo- .«« , w tł»fcz> kt07 magazynuje się ryezny waha się między 2553 (Japonia) w tkance tłuszczowej, niezależnie od te-a 3000 Kai. (Anglja): te ilości'ciepła    go ezy powstał w ustroju, czy tez

Wartości kaloryczne niektórych środków spożywczych.

Ponieważ podane powyżej cyfry

przeto dopełnimy te dane liczbami, na których podstawie łatwo obliczyć, jak można pokryć własne zapotrzebowanie. Poniżej podajemy mianowicie wartości kaloryczne dla 100 g niektórych środ-

odpowiadają spożyciu na dobę 403 (An- O?6 odzl z pokarmu, a zuzyje się do-glja) do 485 (Japonja) g węglowoda- P‘fr0 "tedy> kledy »strój zuzyje Zanów, 79 (Rosja) do 90 (Anglja) g biał- sob-v wlas»c-ka i 29 (Japonja) do 105 (Anglja) g tłuszczów. Największą rozpiętość przedstawia udział tłuszczów. Jeśli porównamy przemianę materj i dla różnych zawodów, o rożnem natężeniu pracy umożliwią Czytelnikowi obliczenie przy-fizycznej, ale dla jednostek o tej samej bliżone własnej przemiany materji, wadze ciała, to znajdujemy:

ków spożywczych (liczby te odnoszą się wanie białka, które szybko wyczerpuje do pokarmu gotowego).

i wyniszcza ustrój.

Bułka — 265 Kai.

Chleb — 250 Kai.

Słodkie ciasta — do 400 Kai. Ziemniaki ugotowane — 100 Kai. Ziemniaki smażone — 200 Kai. Mleko krowie — 65 Kai.

W jakich narządach odbywa się przemiana materji.

Przemiana materji dokonuje się w narządach i ich komórkach, a przemiana ogólna jest wynikiem tej ściśle Masło — 800 Kai.    zestrojonej, wyregulowanej przemiany

jaje _ 170 Kai.    narządów. W przemianie materji narzą-

Szynka_160 Kai.    dów istnieje podział pracy i współdzia-

Kiełbasa tłusta — do 500 Kai.    łanie- Spożyty i wessany w jelicie cu-

Cielęcina — 120 do 160 Kai.    kier zatrzymuje się w wątrobie, która

Wieprzowina chuda — około 200    Kał.    odkłada go w postaci glikogenu; nasku-

Piklingi, szproty — 170 Kai.    tek bodźca chemicznego, który przesyła

Jarzyny liściaste (bez tłuszczu)    —    40    Jej nadnercze, odsyła wątroba cukier

do 70 Kai.    drogą krwi do mięśnia, który przerabia

Gęsta grochówka — 170 Kai.    w glikogen własny; ten glikogen za-

Owoee świeże — około 50 Kai.    mienia się w mięśniu podczas czynności

Winogrona__do 70 Kai.    w kwas mlekowy; kwas mlekowy wraca

częściowo z krwią do wątroby i tam Na podstawie tych cyfr łatwo obliczyć przetwarza się znowu w glikogen ; ta skład pokarmu odpowiedniego; należy przemiana zależy znowu od czynników przytem jeszcze pamiętać o zapotrzebo- chemicznych, których dostarcza, drogą waniu białkowem, które powinno wyno- krwiobiegu, innych gruczoł, trzustka, sić dla dorosłego człowieka około 100 g Nader rozmaite przemiany, którym ule-dziennie, a dla ustrojów rosnących po- gają w ustroju części składowe białka, winno być raczej większe. W 100 g mle- nie mogą tu nawet pobieżnie być przed-ka mamy trzy g białka, w tych samych stawione; nadmienimy tylko, że w prze-ilościach mięsa blisko 20; w chlebie mianach tych powstają regulatory około 6 ; ziemniakach około 0,8 ; w 100 g chemiczne ustroju, czyli t. zw. hor-mąki około dziesięciu; w średniem jaju mony (-» Hormony) : adrenalina, ace-około 5,5.    tylocholina, insulina, tyroksyna, se-

O zapotrzebowaniu i wymianie ciał kretyna. Zużywane przez ustrój biał-mineralnych —> Odżywianie. O innych ko przechodzi przez stadjum cukru ; czynnikach nieodzownych dla ustroju 60 g cukru może powstać z 100 g

—> Witaminy.

białka. Nadwyżka cukru przyswojo-W przemianie głodowej ustrój zuży- nego przetwarza się w tłuszcz; z do-wa najpierw zasoby węglowodanowe świadczeń hodowlanych wiadomo, że wątroby; następnie zużywa swoje zaso- z 100 kg skrobi ustrój bydlęcia mo-by tłuszczowe, a bardzo oszczędnie zu- że wytworzyć 20 kg tłuszczu. Z innych żywa białko. U człowieka dorosłego gło- ważniejszych wyników nauki o przemia-dowe zużycie białka wynosi około 25 g nie materji pośredniej wymienimy od-dziennie, co odpowiada około 100 Kai. krycie pochodzenia kwasu moczowego: Dopiero po długim głodzie i wyczerpa- ciało to, którego nagromadzenie się niu zasobów tłuszczowych zaczyna się w ustroju jest objawTem i powodem cięż-zwdększone, t. zwr. przedśmiertne zuży- kich zaburzeń (artretyzm), powstaje

z kwasów nukleinowych, części składo- niosłe różnice. Przemiana u zwierząt wych jąder komórkowych. Nauka o prze- zmiennocieplnych jest powolniejsza, ani-mianie materji w narządach doprowa- żeli u stałocieplnych o tych samych roz-dziła już do wspaniałych wyników miarach ciała; poza tern zależy od tem-i wyjaśniła w wielu punktach mecha- peratury, przyczem natężenie przemia-nizm procesów chemicznych, które ny wzrasta mniej więcej wdwójnasób w całej swojej złożoności składają się z podniesieniem temperatury o 10n.

na przemianę materji.

Chorobowa przemiana materji.

moczowy na mocznik : mocz ich nie zawiera kwasu mo-

za-

a energję potrzebną na ruchy i wzrost Mamy tu przykład łańcucha przemian uzyskują z procesów podobnych do fer-i stanów upośledzonych. Nadmierne mentacji. działanie tarczycy wzmaga natężenie przemiany; ustrój „spala się“, chudnie; natomiast niedomoga tarczycy powoduje zmniejszenie przemiany materji i stan stępienia właściwy chorym — matołkom z niedomogi tarczycowej. Chorób przemiany materji znamy wiele : cukrzyca i dna, otyłość i wiele innych — to wszystko upośledzenia przemiany materji.

U zwierząt stałocieplnych (ciepłokrwi-stych) ilość kaloryj wytwarzanych na jednostkę wagi ciała jest tern większa, W stanach chorobowych przemiana jm zwierzę jest mniejsze. Wszystkie materji może być zmieniona i z prze- ssaki, — z wyjątkiem małp człe-miany fizjologicznej stać się przemianą kokształtnych oraz pewnej rasy psów — patologiczną, nietylko pod względem spaiają kwas ilościowym, ale także pod względem jakościowym. Upośledzenia przemiany czowego ; człowiek natomiast nie spa-materji polegają na tern, że wr zespole ja kwasu moczowego na mocznik. Pta-procesów, które przetwarzają części skła- k i i gady nie wydalają mocznika, dowe pokarmu w prawidłowe wydaliny, jak ssaki, lecz przetwarzają go w kwas pewne człony są uszkodzone. Ustrój czło- moczowy, z którego złożony jest mocz wieka chorego na cukrzycę spala cukier tych zwierząt. Jako skrajny typ prze-w ograniczonej mierze,^ ponieważ trzust- miany przytoczymy przemianę materji ka nie wytwarza dosyć insuliny ; z upo- zwierząt-beztlenowców, do których śledzenia^ spalania cukru wynika nie- liczają się np. robaki pasorzytnicze, możliwość prawidłowego spalania tłu- żyjące w kiszce człowieka i zwierząt : szczów ; z tłuszczów powstają wtedy ciała zwierzęta te nie potrzebują tlenu, któ-acetonowe, które zatruwają i zakwaszają ry jes^ Jła nich nawet szkodliwy, ustrój i mogą doprowadzić do śmierci.

J. K. Parnas.

Przemiana materji u zwierząt.

Przemiana materji u zwierząt składa się z zasadniczo podobnych procesów częściowych, które poznaliśmy u człowieka i zwierząt wyższych, ale między całokształtem przemiany u poszczególnych rodzajów' zachodzą do-

Piśmiennictwo. „Dietyka“, Warszawa 1934, praca zbiorowa, artykuł J. K. Parnasa i W. Mozołowskiego: Podstawy chemiczne i fizjologiczne diety ki (najbliższy poziomu artykułu naszego) ; A. Beck: Podręcznik fizjologji, Lwów 1924, tamże artykuły : St. Budzyńskiego: Przemiana materji i energji, J. K. Parn a-sa: Chemizm oddychania, Czynność wątroby oraz Wydaliny. Piśmiennictwo obce znajdzie Czytelnik w przytoczonym powyżej artykule J. K. Parnasa i W. Mozołowskiego.

PRZEMYSŁ. Istotę przemysłu zrozumiemy najlepiej, jeżeli zastanowimy się nad pochodzeniem wyrazu „przemysł“. Otóż przemyślnym nazywamy kogoś, kto umie sobie zaradzić w trudnej sytuacji. Wzorem literackim człowieka przemyślnego jest Robinzon Kruzoe, który sam bez żadnej pomocy, czyli „własnym przemysłem“, zbudował z odpadków rozbitego okrętu dom i zorganizował całe swoje gospodarstwo, wykorzystując w tym celu wszystko, co znalazł na bezludnej wyspie. Ażeby móc to wszystko zrobić, musiał najpierw mieć jakiś pomysł, następnie przemyśleć, jak go wykonać, a wreszcie — napracować się nad jego wykonaniem. Wyrazy „przemyślny“ i „przemysł“ są zatem pochodnemu od słowa „myśleć“, a także wyrazy te łączą się z pojęciem pracy.

W podobny sposób powstała nazwa przemysłu i w innych językach. Francuska, niemiecka i angielska nazwa przemysłu brzmi : industrie, industry. Lecz po francusku industrie oznacza również spryt, żywość umysłu, zręczność. Po angielsku wyraz industry oznacza nietylko przemysł, ale także pracę, pilność. A zatem myśl, żywy umysł, zręczność, praca, pilność — to są cechy nieodłączne od pojęcia przemysłu. Bez myślenia i bez pracy przemysł nie mógłby powstać i nie może się rozwijać.

Myśl, kultura, technika i praca zbiorowa ludzkości tworzą przemysł.

Każdy wyrób przemysłowy jest wynikiem myśli, pracy, zręczności wielu ludzi i wielu pokoleń. Ołówek czy pióro, którem piszemy, książka, którą czytamy, dzwonek elektryczny, telefon, tramwaj — te wszystkie przedmioty, któremi codziennie się posługujemy, drogi i płyty chodników, po których codziennie chodzimy, wcale o nich nie myśląc, domy, w których mieszkamy, tkaniny, w które się ubieramy — wszystko to zawiera w sobie ogrom myśli i ogrom pracy.

Od odkrycia we wnętrzu ziemi pokładu grafitu czy rudy żelaznej do wynalezienia sposobu wyrabiania ołówków i stali hartownej i doprowadzenia tych wyrobów do obecnej doskonałości potrzebna była długa droga — dziesiątki i setki lat myśli wynalazców, inżynierów, techników, nieraz nawet nie wiedzących wzajemnie o sobie, dziesiątki i setki lat pracy, pomysłowości i zręczności robotników.

Dlatego historja przemysłu jest dla każdego myślącego człowieka tak bardzo pasjonująca. Oglądając w muzeum albo na filmie pierwszy rower czy pierwszą lokomotywę lub samochód, czytając o pierwszych średniowiecznych próbach budowy aparatów latających — doznajemy uczucia wielkiego wzruszenia, przypominając sobie tych wszystkich, co przyczynili się swoją myślą i pracą do udoskonalenia i udostępnienia tych wyrobów — niegdyś tak dziwnych i nawet strach budzących, nawet uważanych za jakieś dzieła djabelskie, a dziś tak dobrze wszystkim znanych, tak powszechnie używanych i tak niezbędnych w co-dziennem życiu.

Uprzytomnijmy sobie jeszcze trudności komunikowania się w dawnych czasach — listy, wysyłane przez konnych gońców, podróże końmi, trwające np. z Warszawy do Krakowa całe tygodnie; uprzytomnijmy sobie dawne trudności w dzieleniu się myślami — dzieła naukowe, pisane ręcznie na pergaminie i dostępne tylko nielicznym wybranym. Porównajmy ten stan rzeczy z dzisiejszemi podróżami samolotem, dzisiejszą komunikacją telefoniczną, telegraficzną i radjofoniczną z dzi-siejszem rozpowszechnieniem drukowanego słowa. Jeżeli dziś z Warszawy do Krakowa można przelecieć w dwie godziny, jeżeli dziś cały świat może przez radjo słyszeć przemawiającego w sejmie polskiego ministra, cały świat w ciągu paru godzin dowiaduje się z depesz o wybuchu wojny włosko-abisyńskiej lub o trzęsieniu ziemi w Japon ji, jeżeli dziś każdy uczeń może kupić za kilka groszy zeszyt, a za kilkadziesiąt podręcznik — wszystko to zawdzięczamy rozwojowi myśli wynalazczej, techniki i przemysłu.

Myśl wynalazcza, technika i przemysł zawsze ze sobą współpracują i rozwój ich jest od siebie wzajemnie zależny. Na to, ażeby jakiś pomysł wynalazczy został urzeczywistniony, potrzebna jest technika, któraby umiała go wprowadzić w życie; na to, ażeby wynalazek stał się dobrem powszechnem, potrzebny jest przemysł, któryby umiał masowo go wykonywać.

Dlatego historja przemysłu i poznawanie przemysłu jest jednocześnie hi-storją i poznawaniem myśli, kultury, techniki i pracy zbiorowej ludzkości.

wszelkich maszyn, chemikaljów, tkanin, papieru i t. d.

Nie nazywamy przemysłem pracy na roli, hodowli bydła i drobiu, pszczel-nictwa, rybołówstwa, leśnictwa. Są to odrębne dziedziny gospodarstwa narodowego i nie będziemy się niemi w tym rozdziale zajmowali.

Nie nazywamy przemysłem wytwarzania jakichś przedmiotów na własny użytek. Radjoamator, który zbuduje dla siebie odbiornik, nie jest przemysłowcem, chociaż jest bezwątpienia człowiekiem „przemyślnym“. Przemysł polega na wydobywaniu lub przetwarzaniu dóbr do użytku innych, dóbr przeznaczonych na sprzedaż.

To ogólne i pierwotne pojęcie przemysłu rozpadło się z biegiem czasu i w miarę rozwoju techniki na dwa odrębne pojęcia — przemysł fabryczny i rzemiosło, czyli rękodzieło. Brzmienie tego wyrazu samo przez się wskazuje, czem różni się to pojęcie od pojęcia przemysłu.

Przemysł a rękodzieło.

Rękodzieło (rzemiosło) —to wytwórczość ręczna. Nie znaczy to, że rękodzielnik obywa się bez narzędzi, bo nawet najpierwotniejsze rzemiosło, jak mielenie ziaren przez dzikich ludzi albo ręczne przędzenie włókien, wymaga narzędzi (żarna, wrzeciono). Lecz narzędzia rzemieślnicze różnią się od przemysłowych tern, że poruszane są ręką, siłą ludzką. Narzędzia przemysłowe (żarna w młynie parowym, wrzeciona w fabryce przędzalniczej) poruszane

Pierwszą historycznie formą napędu

Przemysł w najszerszem znaczeniu gospodarczem.

W miarę postępu życia i techniki znaczenie wyrazu „przemysł“ zmieniało się i nabierało różnych odcieni. Musimy więc ściśle określić, w jakich znaczeniach będziemy dalej tego wyrazu używali. W najszerszem znaczeniu go-■spodarczem nazywamy przemysłem wydobywanie z ziemi dóbr naturalnych (przemysł wydobywczy) oraz przetwą^ rzanie wszelkich materjałów surowych są opanowanemi przez człowieka siłami na półwyroby i wyroby (przemysł prze- przyrody (para, elektryczność), przy-twórczy). Do pierwszej z tych dziedzin czem ten sposób uruchomiania nazywa-należy górnictwo — wydobywanie wę- my ogólnie napędem mechanicznym, gla kamiennego, rud, ropy naftowej, soli i t. p., do drugiej — wytwarzanie mechanicznego było zastosowanie do żelaza, wytwórczość wszelkich wyrobów wytwórczości siły spadającej wody lub z żelaza i z innych metali, wytwórczość siły wiatru (młyny wodne, wiatraki).

Lecz przewrót prawdziwy w sposobach wytwarzania przyniosło dopiero wynalezienie maszyny parowej (w końcu XVIII wieku). Energja, rozwijana przez maszynę parową, ustokrotniła siły ludzkie, pozwoliła zatrudniać w jednem miejscu wielką liczbę robotników i wytwarzać masowo wielką ilość jednakowych wyrobów, podczas gdy rękodzieło musi wytwarzać każdy poszczególny wyrób oddzielnie. Od tego dopiero wynalazku rozpoczął się w świecie potężny rozwój przemysłu fabrycznego w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, w odróżnieniu od rękodzieła.

Lecz wynalazczość i technika pędzą nieustannie naprzód. Zastosowanie do przemysłu energji elektrycznej znów zmieniło radykalnie stosunki. Energja elektryczna, w przeciwieństwie do energji pary, może być przekazywana na wielkie odległości przy pomocy sieci przewodów elektrycznych. Dziś nawet drobne zakłady wytwórcze mogą mieć i miewają motorki (silniki) elektryczne, np. do toczenia drzewa, szlifowania metali i t. p. Jeśli takie zakłady mają małą ilość robotników, nazywamy je rzemieślniczemi, jeśli zaś posiadają większą ilość robotników, nazywamy je zakładami fabrycznemi. Tę granicę liczby zatrudnionych robotników można oczywiście oznaczyć tylko sztucznie. Jeżeli bowiem różnica między wielką fabryką a małym warsztatem rzemieślniczym rzuca się w oczy, to odwrotnie — różnica między małą fabryczką a wielkim zakładem rzemieślniczym, używającym napędu elektrycznego, jest często nieuchwytna, a nieraz mniejsza niż między małą a wielką fabryką. Jednakże porządek prawny wymaga odróżnienia fabryki od warsztatu rzemieślniczego, ponieważ wytwórczość fabryczna, jako skupiająca większą ilość robotników i bardziej skomplikowana, musi być regulowana odrębnemi ustawami i przepisami prawnemi. Dlatego właśnie prawo różnych państw ustala formalną granicę między zakładem fabrycznym a rzemieślniczym, biorąc pod uwagę zarówno stosowanie napędu mechanicznego, jak ilość robotników. Tę granicę ilościową ustala się różnie — zależnie od celu, któremu ma służyć podział zakładów wytwórczych na przemysłowe i rzemieślnicze.

Granica formalna nie powinna jednak zacierać w naszych oczach typowych cech przemysłu fabrycznego, któremi są masowość i wielkość produkcji oraz wielka ilość skupionych w jednem miejscu robotników. Te cechy są tak istotne — obecność wielkiej fabryki, a tem bardziej obecność szeregu wielkich fabryk, hut czy kopalń w jednym ośrodku oddziaływa tak decydująco na cały krajobraz danej okolicy, na tempo jej życia, oblicze i charakter jej mieszkańców — że, myśląc o „przemyśle“, zawsze wyobrażamy sobie takie wielkie fabryki lub skupienia mniejszych i większych zakładów przemysłowych.

Myślimy wtedy o „przemyśle“ w znaczeniu gospodarczem i technicz-nem.

Prawne ujęcie przemysłu.

Widzieliśmy już, w jaki sposób niektóre ustawy odróżniają zakład fabryczny od rzemieślniczego. Widzieliśmy, że odróżnienie to jest formalne, sztuczne i odmienne od gospodarczego. Jeszcze bardziej odmienne jest określenie prawne samego pojęcia „przemysłu“. Mianowicie polskie prawo przemysłowe (a podobnież niemieckie, austrjackie i inne) nazywa przemysłem wszelkie „zatrudnienie zarobkowe lub przedsiębiorstwo, wykonywane samoistnie i zawodowo, bez względu na to, czy jest ono wytwarzające, handlowe lub usługowe“. To określenie różni się od ustalonego przez nas dotychczas przede-

wszystkiem tem, że mówi o zatrudnię- czas pracy, którego przekraczać nie niach i przedsiębiorstwach samo- wolno, zabraniają zatrudniać dzieci, po-istnych. Samoistny, czyli istniejący niżej lat 15-tu, zabraniają pracy noc-sam w sobie, oznacza mniej więcej to nej kobiet i t. d. Jeszcze inne ustana-samo, co samodzielny lub niezależny, wiają przepisy bezpieczeństwa pracy, A więc w tem rozumieniu nie wszyscy lub też nakazują ubezpieczać praco w-pracujący zawodowo w przemyśle są ników na wypadek choroby czy od przemysłowcami. Nie są nimi inżynie- nieszczęśliwych wypadków. Inne wresz-rowie, robotnicy i pracownicy najemni, cie nakładają na zajęcia zawodowe i za-chociaż pracują zawodowo i zarobiko- robkowe podatki. Zależnie od treści wo, ponieważ pracują oni w cudzych ustawy i od jej celu zmienia się kąt przedsiębiorstwach. Natomiast są nimi widzenia, pod którym państwo patrzy właściciele nawet najdrobniej- na jedne i te same rodzaje działalno-szych zakładów rzemieślniczych, ści. Dlatego to w pojmowaniu praw-bo to są ich przedsiębiorstwa samo- nem wyraz „przemysł“ może mieć róż-istne, w których pracują zarobkowo ne, szersze lub węższe znaczenie, i zawodowo. Następnie prawo przemysłowe nazywa przemysłem również i samoistne zatrudnienia handlowe oraz

Przyroda, kapitał, myśl i praca ludzka na usługach przemysłu.

Nas jednak w tym rozdziale intere-ezaniu dla zarobku pewnych usług suje przemysł w znaczeniu (np. przedsiębiorstwo dorożkarskie, ho- gospodarcze m, a przedewszyst-tel). Nie nazywa zaś przemysłem zajęć kiem przemysł fabryczny, i o nim tyl-polegających na wydobywaniu z ziemi ko w dalszym ciągu będziemy mówili, bogactw kopalnych (węgla, rudy). Po- Poszczególne rodzaje przemysłu scha-jęcie przemysłu w znaczeniu prawa rakteryzowane są w odpowiednich roz-przemysłowego jest zatem i szersze od działach „Świata i Życia“. Opisane tam przemysłu w znaczeniu gospodarczem są procesy wydobywania węgla, pro-(bo obejmuje również rzemiosło, han- dukcja żelaza, tkanin, papieru. Odsyła-del, usługi), i węższe od niego (bo nie jąc Czytelników do tych działów, tu obejmuje górnictwa oraz nie obejmuje wyciągniemy tylko z tych opisów wnio-pracowników najemnych, lecz tylko sk| ogólne, właścicieli).

usługowe, t. j. polegające na wyświad-

Z opisów tych widzimy, co jest po-Ta różnica pojęć wynika stąd, że trzebne dla wytwórczości przemysłowej, wszelka działalność ludzka w pań- A więc — przyroda, dająca suro-stwie podlega najrozmaitszym przepi- rowiec i energję (parę, elektryczność), som prawnym, najrozmaitszym usta- Następnie — kapitał zakładowy (-» woni. Jedne z nich, jak np. przytoczo- Kapitał), to znaczy pieniądze na zało-ne wyżej „prawo przemysłowe“, usta- żenie fabryki, czyli na jej budowę i za-nawiają warunki, jakich dopełnić musi kup niezbędnych maszyn i instalacyj. przedsiębiorca (zarejestrować swój za- Dalej — kapitał obrotowy, to znaczy kład, uzyskać zatwierdzenie projektu pieniądze potrzebne na zakup surow-swej fabryki, poddawać się kontroli ców (ruda, bawełna, chemikalja), środ-i nadzorowi władzy). Inne, jak np. usta- ków opałowych i innych materjałów, wa „o czasie pracy w przemyśle i han- oraz na opłacenie robotników, techni-dlu", mają na celu ochronę pracowni- ków i urzędników. Ten kapitał nazy-ków najemnych, to znaczy ustanawiają wa się obrotowym dlatego, że się nim

,,obraca“, to znaczy wydaje się go na produkcję, a potem odtwarza się go, czyli odzyskuje się zpowrotem, sprzedając wyprodukowany towar. Kapitał obrotowy ciągle się zatem odnawia, ale tylko wtedy, gdy dochód uzyskany ze sprzedaży pokrywa wszystkie rozchody. To znaczy, że właściciele fabryki muszą odpowiednio skalkulować jego cenę, czyli obliczyć ją w ten sposób, ażeby pokrywała ona wszystkie wydatki na materjały i płace i ażeby zostało z niej coś jeszcze na odnowienie zużywających się maszyn i urządzeń (amortyzacja), a także na dochód właścicieli, którzy kapitał swój włożyli w tę fabrykę (oprocentowanie kapitału) ; w przeciwnym razie nie mogłyby powstawać nowe zakłady przemysłowe, bo niktby nie chciał lokować w przemyśle swoich kapitałów. Jeżeli cena uzyskana ze sprzedaży jest za niska, powstają stąd dla fabryki straty (deficyt). Deficyt ten pokrywa się albo z pożyczek, albo z nadwyżek dochodu uzyskanego w latach poprzednich. Jednakże dłuższy czas pracować ze stratami fabryka nie może. Gdy deficyty się powtarzają przez szereg lat i fabryka ,,zjadła“ już wszystkie swoje zapasy z lepszych czasów — nie znajdzie się nikt, ktoby zechciał pożyczyć takiej fabryce nowe kapitały, i fabrykę taką musi się zamknąć.

Oprócz kapitału zakładowego i obrotowego niezbędna jest dla istnienia fabryki myśl i praca. Myśl i praca dyrektorów, inżynierów, urzędników', robotników. Dalej — niezbędna jest dla fabryki organizacja pracy (—> Organizacja). Każdy pracownik musi wiedzieć zgóry, o której godzinie ma przyjść do fabryki, do której hali ma wejść, przy jakiej maszynie stanąć. Musi umieć przy tej maszynie pracować, musi wiedzieć, kogo ma słuchać i kogo może się w razie trudności po-

radzie. Musi wiedzieć, od kogo dostanie potrzebne narzędzia i gdzie może wymienić narzędzia zepsute. A przede-wszystkiem musi wytężać całą swoją myśl i uwagę, ażeby nadążyć za maszyną, która na niego nie czeka.

To napięcie i organizacja pracy odróżnia przemysł od rękodzieła. Szewc w maleńkim warsztacie może się oderwać od roboty, odpocząć przez chwilę, rozprostować zmęczone mięśnie. Straci przez to trochę czasu i trochę zarobku, ale nic więcej. Robotnik w fabryce zależny jest od maszyny, odpocząć może wtedy tylko, gdy zatrzyma się maszyna. Inaczej — jedna chwila nieuwagi grozi robotnikowi kalectwem, à w najlepszym razie — zepsuciem roboty.

Ochrona pracy.

Tern napięciem pracy robotnika fabrycznego tłumaczy się konieczność ochrony jego pracy. Nowoczesne ustawy ograniczają czas pracy w fabrykach do ośmiu godzin dziennie ze względu na siły robotnika. Nakazują ubezpieczać robotnika na wypadek choroby i od nieszczęśliwych wypadków przy pracy. Nakazują fabrykom wprowadzać różne urządzenia, które chronią robotnika przed wypadkami i kalectwem. Robotnikom nakazują stosować się do przepisów bezpieczeństwa pracy — wkładać ochronne okulary, rękawice i t. d.

Poza ustawowem ograniczeniem czasu pracy i ubezpieczeniem pracowników fabryki współczesne wprowadzają i z obowiązku, i z własnej inicjatywy szereg udogodnień i urządzeń dla pracowników — szatnie, natryski, jadalnie, świetlice, boiska, żłobki dla niemowląt i t. p.

Polepszenie warunków pracy i bytu pracowników jest wynikiem rozwoju przemysłu. Im bardziej przemysł się rozwija, tern większe gromady ludzi sku-

pia w fabrykach ; skupienie to i praca zespołowa rozwija poczucie koleżeństwa i solidarności. Robotnicy łączą się w związki zawodowe i wspólnemi siłami dążą do zdobycia lepszych warunków pracy. Państwo interesuje się coraz bardziej temi wielkiemi skupieniami ludzi pracujących i wprowadza ustawy, chroniące pracę ze względu na interes publiczny, to znaczy ze względu na życie i zdrowie swoich obywateli, a przedewszystkiem życie i zdrowie dzieci i młodzieży. Lecz i przemysłowcy w miarę rozwoju przemysłu sami zdają sobie sprawę, że robotnik pracuje sprawniej, chętniej i wydajniej, jeżeli nie jest przemęczony, jeżeli ma gdzie wygodnie zjeść, wykąpać się, zabawić się i odpocząć, jeżeli jest spokojny o los swój i swojej rodziny (-> Praca, rozdział Ochrona pracy).

Znaczenie przemysłu w życiu każdego kraju.

Przemysł jest zatem w każdem państwie czynnikiem postępu i kultury. Najbardziej nawet ubogo żyjący robotnik nie zamieni się dobrowolnie na los np. małorolnego chłopa, który pracuje od świtu do nocy, jada mięso tylko w wielkie święta i sypia razem ze swoim inwentarzem.

Przemysł jest czynnikiem bogactwa kraju. (Idzie buduje się nowa fabryka, tam powstają nowe osiedla ludzkie, nowe drogi, tam zabłyska światło elektryczne, zakłada się nowe szkoły i sklepy. Gdzie powstaje nowa fabryka, tam ludzie zaczynają więcej zarabiać, więcej kupować, lepiej się ubierać i mieszkać. Z budową nowej fabryki powstają nowe zapotrzebowania na maszyny, surowce, materjały, na odzież i obuwie dla robotników, na drzewo, cement i cegły dla ich domów mieszkalnych, a przez to zwiększa się produkcja innych fabryk, które wytwarzają te wszystkie towary. Ożywienie wywołane przez powstanie jednej fabryki rozchodzi się więc jak fala naokoło, i to tein szerzej, im ta nowa fabryka jest większa i lepiej prowadzona. Ożywienie to ogarnia także i wieś, która zaczyna sprzedawać swoje produkty po lepszych cenach i wysyłać swoją młodzież do fabryk, a przez to poprawiać swój byt.

Rozwój przemysłu jest niezbędny dla siły obronnej kraju. Kraj musi umieć wytwarzać u siebie cały sprzęt wojenny, bo w razie wojny będzie odcięty od źródeł zagranicznych. A wojna współczesna nie jest przecież wojną tylko armij. Zwycięża we współczesnej wojnie ten, kto ma najlepiej zagospodarowany kraj, najlepsze drogi, najlepiej zorganizowane zaopatrzenie wojska nietylko w broń i amunicję, ale i w umundurowanie, żywność, benzynę, węgiel, żelazo i t. d. To wszystko dać może tylko rozwój przemysłu.

Rozwój przemysłu jest niezbędny zwłaszcza w kraju o tak szybko wzrastającej ludności, jak Polska. Obszar ziemi uprawnej nie może być powiększony, rozdrabnianie własności rolnej przy działach rodzinnych prowadzi do coraz większego zubożenia wsi. Tylko rozwój przemysłu może wchłonąć ten nadmiar ludności wiejskiej i tylko rozwój przemysłu może dać pracę młodemu pokoleniu miejskiemu, zwiększając zapotrzebowanie na robotników, techników, inżynierów i t. d.

Rozwój przemysłu, to rozwój kultury ogólnej kraju i rozwój kultury indywidualnej. Pracownik przemysłowy staje się siłą rzeczy człowiekiem sprawnym, punktualnym, odpowiedzialnym, karnym. Każdy pracownik przemysłowy jest niezbędnem kółkiem wielkiej maszyny. Od jego pracy i uwagi osobistej zależy gatunek wyrobu, wydajność fabryki, bezpieczeństwo jego współtowarzyszy. Każdy pracownik może wpływać swoją pracą na bieg całości pracy, na lepszą organizację fabryki, na udoskonalenie jakiejś maszyny. To wszystko daje pracownikowi przemysłowemu świadomość swej wartości i swojej godności własnej, a także poczucie, że rozwój przemysłu jest i jego osobistym sukcesem i dobrem.

Tradycja i zadania przemysłu polskiego.

Rozwój przemysłu zależy od całego szeregu czynników. Przedewszystkiem potrzebne są do tego kapitały. Powstawać one mogą tylko przez kapitalizację, to znaczy przez istnienie we wszystkich warstwach społeczeństwa nadwyżek dochodów ponad konieczne wydatki. Następnie do rozwoju przemysłu potrzebne jest prawdopodobieństwo, że założenie fabryki się opłaci, to znaczy, że towar przez nią wytwarzany znajdzie zbyt i że cena jego nie będzie deficytowa. Tylko wtedy posiadacze wolnych kapitałów (oszczędności) zechcą ulokować swoje pieniądze w budowie fabryki, to znaczy zakupić jej akcje, czyli udziały. Następnie rozwój przemysłu zależy od polityki gospodarczej państwa, to znaczy od różnych jego zarządzeń, któremi może ono zachęcać do budowy nowych fabryk. Wreszcie w bardzo dużym stopniu rozwój przemysłu zależy od stosunku doń całego społeczeństwa. W państwach, gdzie społeczeństwo, a zwłaszcza młode jego pokolenie, rozumie znaczenie przemysłu, gdzie rozwój przemysłu uważany jest za wielkie wspólne dobro i wspólny cel całego kraju, gdzie rozumiane jest piękno techniki i jej rola w powszechnym postępie życia i kultury — tam cała atmosfera psychiczna sprzyja powstaniu warunków niezbędnych dla rozwoju przemysłu.

Obowiązkiem każdego uświadomionego obywatela .jest atmosferę taką wytwarzać — tern bardziej w Polsce, gdzie sprawa rozwoju przemysłu łączyła się zawsze ze sprawą niepodległości. Przemysł polski ma piękną tradycję : powstał z natchnienia i wysiłków polityków, mężów stanu, duchów twórczych obywateli, którzy widzieli w nim nietylko połączenie kapitału i pracy dla wytwarzania nowych wartości, lecz przedewszystkiem ostoję niepodległości Polski i dźwignię powszechnego w niej dobrobytu. Z powstaniem i rozwojem przemysłu polskiego złączone są imiona, na których dźwięk żywo zabije serce każdego wykształconego Polaka, niezależnie od jego przekonań politycznych czy społecznych. A więc : S t a-s z i c, badacz bogactw mineralnych Polski, twórca i organizator polskiego górnictwa, który godność górnika podniósł do godności żołnierza, zwalniając górników od powinności wojskowej, który wzywał „warstwy przodujące w narodzie“, by ograniczyły się w przywozie z zagranicy przedmiotów zbytku, a ubierały się w płótna i sukna krajowego wyrobu, bo naród musi rozwijać własne siły twórcze i własny przemysł. Minister L u b e c k i, twórca i wykonawca wielkiego programu ekonomicznego Królestwa, w niezależności gospodarczej kraju i w rozwoju jego przemysłu widzący drogę do odzyskania niepodległości politycznej ; on to powołał do życia przemysł włókienniczy, który stopniowo się rozwinął i zajaśniał później pełnym blaskiem w Łodzi. Steinkeller, znakomity przemysłowiec polski, organizator pierwszorzędny i wielostronny (hutnictwo żelazne, cynk, przemysł maszyn rolniczych, włókiennictwo i t. d.), niestrudzony inicjator budowy drogi żelaznej wiedeńskiej, która, wykonana już przez innego organizatora dużej miary — Leopolda Kronen b erga — połączyła Królestwo Kongresowe z zachodnią Europą. Ks. Piotr W a w-

r z y n i a k, twórca finansów społeczeństwa wielkopolskiego z czasów zaboru pruskiego. Stworzył on potężny spółdzielczy ruch finansowy, na którego tle rozwinął się znakomicie stan średni miejski ze swym handlem oraz drobnym i średnim przemysłem. Wreszcie Stanisław

A. Wierzbicki.

Szczepanowski, niestrudzony pionier uprzemysłowienia Galicji i pokonania tą drogą jej nędzy z czasów zaboru austrjackiego.

Jeżeli więc pomimo półtorawieko-wych rządów zaborczych powstał i rozwinął się na ziemiach polskich przemysł, zawdzięczamy to w dużym stopniu budzeniu przez najwybitniejszych obywateli w społeczeństwie świadomości, że nie do pomyślenia jest niepodległość bez rozwiniętego przemysłu. Tę tradycję otrzymaliśmy w spuściźnie i zostaliśmy jej wierni, rozwijając po odzyskaniu niepodległości niezliczone nowe działy przemysłu, a przedewszyst-kiern przemysł obrony kraju, przemysł budowy wagonów i parowozów, mechaniczny, elektrotechniczny, chemiczny i t. d. Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu w 1929 r. dała świadectwo wynikom naszej pracy w tym kierunku i — jak napisał ówczesny minister przemysłu i handlu, p. E. Kwiatkowski — „odkryła po raz pierwszy Polskę dla wielu Polaków“ („Dysproporcje“, str. 283). Entuzjazm powszech-ny, wywołany wówczas przez Wystawę, przebrzmiał. Nastały ciężkie czasy kryzysu. Przyszła nędza materjalna, a wraz z nią zniechęcenie i niewiara. Zakłady przemysłowe zaledwie utrzymują się na powierzchni, ale wewnątrz nich w dalszym ciągu żyje i pracuje myśl wynalazcza, myśl techniczna i organizacyjna.

Zwracamy uwagę naszych Czytelników na Muzeum Przemysłu i Techniki w Warszawie, które zawiera bogaty materjał do poznania przemysłu.

PRZYSTOSOWANIE. W naukach biologicznych pojęcie przystosowania, czyli adaptacji, odgrywa ważną rolę, aczkolwiek bywa często rozumiane w sposób niewłaściwy. Mówimy pospolicie, że organizmy żywe są urządzone celowo, są przystosowane do warunków życia. Jest rzeczą oczywistą, że ustroje muszą posiadać takie właściwości, które umożliwiają im życie w danych warunkach, ale podobne pojmowanie przystosowania nie ma żadnej wartości naukowej. Bowiem organizmy nie mogłyby nie być przystosowane do warunków życia, tak samo jak wszelkie ciało przyrody jest przystosowane do warunków, w jakich istnieje. Bo i jakżeby mogło istnieć? Przystosowanie rozumiemy też w sensie daleko bardziej określonym : oznacza ono czynność. Jeśli powiem, że serce jest przystosowane do tego, aby wprawiać w ruch prąd krwi, twierdzenie to ma małą wartość, gdyż serce nie mogłoby uruchamiać krwi, gdyby nie było do tego przystosowane. Ale stwierdzenie, że czynnością serca jest właśnie uruchamianie krwi, było wielkiem odkryciem, dokonanem przez genjalny umysł. Pierwszego twierdzenia nie trzeba wcale uzasadniać, jest ono prostą oczywistością, twierdzenie drugie natomiast było wynikiem żmudnych i cierpliwych poszukiwań.

Pod wpływem teorji doboru naturalnego (—» Darwinizm.) powstał swojego rodzaju sport zgadywania celów. Ponieważ w doborze naturalnym zwyciężają osobniki o cechach celowych, wnioskowano stąd, iż każda cecha organizmu musi być celowa, i cel ten usiłowano odgadnąć. Włoski na liściach drzew mają utrudniać gąsienicom obgryzanie liści, liście drzew na jesieni są czerwone, gdyż ze wszystkich promieni widzialnych czerwone są najcieplejsze i t. p. Należy zaznaczyć, iż

Darwin był bardzo daleki od podobnie pierwotnego ujmowania sprawy, ten uproszczony punkt widzenia został wprowadzony przez jego licznych następców.

Przystosowania przyrodnicze są bardzo różnorodne, ich ogólnikową klasyfikację podał ostatnio Platę. Odróżnia on : celowość korelacyjną, celowość zewnętrzną, celowość wewnętrzną, celowość opartą na urządzeniach ner-wowo-zmysłowych, celowość sanacyjną, celowość funkcjonalną, eelowość gatunkową i celowość rozwojową.

Celowość korelacyjna.

Wszystkie części i narządy organizmu są związane z sobą czynnościowo, ustrój stanowi jedną harmonijną całość. Choroba np. nigdy nie jest zjawiskiem rniejscowem. Prawda, że każda choroba zależy od porażenia jakiejś części ustroju, ale na porażenie to reagują tak czy inaczej wszystkie czynności organizmu. Jest rzeczą znaną, że doświadczony lekarz nieraz na pierwszy rzut oka może określić rodzaj choroby pacjenta na podstawie drobnych szczegółów wyglądu lub zachowania się, które pozornie z samą chorobą nie mają nic wspólnego. Najrozmaitsze czynności ciała są podporządkowane wpływom centralnego układu nerwowego; hormony, wydzielane przez gruczoły dokrewne (tarczyca, nadnercza, przysadka mózgowa i t. d.), wybitnie wpływają na czynności narządów często bardzo odległych od źródła hormonu. Organizm nie jest mozaiką części, lecz harmonijnym systemem.

Celowość zewnętrzna.

Celowość zewnętrzna jest to zgodność czynności części organizmu z warunkami ich pracy. Doskonałym przykładem jest przystosowanie ptaków do lotu. Cały organizm ptaka jest zbudowany z żelazną konsekwencją. Ruch lotu, podtrzymujący ciało w powietrzu, czyli uderzenie skrzydłami wdół przy poziomej pozycji ciała, zależy od skurczu wielkiego mięśnia piersiowego. W związku z tern mostek, który u człowieka jest wąską płaską kostką, u ptaków jest szeroką kością, pokrywającą całą klatkę piersiową od przodu i posiadającą potężny „grzebień“, czyli rodzaj lemiesza kostnego, skierowanego naprzód, cała zaś przestrzeń pomiędzy mostkiem a grzebieniem jest wypełniona masą mięśniową. U człowieka mostek jest połączony z łopatką zapomo-cą cienkich, lekko wygiętych obojczyków, które nie pozwalają ramionom zbliżyć się ku sobie w kierunku naprzód. (fdyby ptaki posiadały takie obojczyki, jedno uderzenie skrzydeł złamałoby je z pewnością. To też obojczyki ptaków mają postać silnych, wygiętych na podobieństwo sprężyny kości, a ponadto łopatki są połączone z mostkiem zapomocą dwóch grubych kości kruczych (które u człowieka przekształciły się w mały wyrostek łopatki), nadających całemu systemowi znaczną moc. Aby utrzymać się w locie w położeniu poziomem, ptak ma znacznie skrócony kręgosłup, którego kręgi są szczególnie mocno złączone Z sobą. Aby uchronić klatkę piersiową przed zgnieceniem przez napór mięśni piersiowych, żebra ptaków mają wyrostki poprzeczne, zachodzące na żebra sąsiednie, dzięki czemu klatka piersiowa ugina się pod naciskiem, jak jedna elastyczna całość. „Aerodynamiczny“ kształt ciała ptaka, jego puste wewnątrz kości, jego pióra, które na skrzydłach posiadają na swych najcieńszych rozgałęzieniach sczepione z sobą haczyki, dzięki czemu pióra wytrzymują opór powietrza i t. d. — wszystko to są specjalne przystosowania do lotu, których zwierzęta nie latające nie mają ani śladu. Dlatego właśnie tak niekonse-

475

Przystosowanie.

476

kwentnie wyglądają wizerunki skrzydlatych ludzi, którzy mają wprawdzie skrzydła, ale którym brak wszelkich przystosowań do ich używania.

Celowość wewnętrzna.

Celowość wewnętrzna ujawnia się w harmonji, jaką odznacza się konstrukcja narządów i tkanek organizmu. Przykłady są niezliczone. Rozważmy chociażby budowę rurek tchawkowych owadów. Mają one cienką ścianę, przez którą z łatwością przenika powietrze. Rurka taka mogłaby jednak ulec zgnieceniu przy pierwszym ruchu owada i przestałaby przewodzić powietrze. Posiada też wzmocnienie w postaci sprężyny chitynowej, której elastyczność dąży stale do zachowania drożności rurki, sprężyny, która może z łatwością rozciągać się podczas ruchów zwierzęcia, chroniąc rurkę przed rozerwaniem, a zarazem nie przeszkadza powietrzu w przechodzeniu przez ścianę rurki pomiędzy zwojami.

Celowość, oparta na urządzeniach

nerwowo-zmysłowych.

Całe nasze życie jest zespołem automatycznych odruchów (-» Odruchy warunkowe), które są reakcjami na określone podniety. Mrużenie oczu ochrania siatkówkę oka przed zbyt ja-skrawem światłem, źrenica rozszerza się automatycznie lub zwęża, zależnie od siły padającego światła, gruczoły potowe wydzielają pot podczas upałów, żołądek wydziela soki trawienne, gdy dostaje się doń pokarm, a nawmt gdy człowiek pomyśli tylko o jedzeniu, połykanie opiera się na zawiłym łańcuchu sprzężonych z sobą odruchów, ruchy oddechowe sprowadzają się do szeregu odruchów, wywoływanych drażnieniem określonego ośrodka nerwowego przez dwutlenek węgla. Życie nie dałoby się bez tego wszystkiego pomyśleć.

Celowość sanacyjna.

Organizm posiada zdolność zwalczania różnych wpływów szkodliwych. Należy tu stopniowe przyzwyczajanie się organizmu do jadów, podawanych w małych dozach, do nadmiernie wysokiej temperatury lub do chłodu, do wytężonej pracy, która początkowo wydaje się ponad siły. W warunkach niezwykłych organizm może pracować ponad normę, dysponując Znacznym zapasem sił i możliwości.

Celowość funkcjonalna.

Celowość funkcjonalna jest to zjawisko wzmacniania się narządów ciała wskutek ich usilnego używania, bądź też ich stopniowego marnienia w wyniku długotrwałego nieużywania. Gdy gimnastykujemy się systematycznie, wyrabiamy mięśnie, a za zgrubieniem mięśni podąża równolegle zgrubienie kości. Gdy choremu usuwają nerkę, druga nerka, która musi usilnie pracować, rozrasta się znacznie i może sama pokryć całe zapotrzebowanie organizmu. Długotrwałe nieużywanie kończyn, np. przez ludzi sparaliżowanych, prowadzi do zwiotczenia mięśni. Tej zdolności przystosowawczej organizmu nie można zbyt uogólniać. Usilne używanie oczu lub zębów raczej szkodzi im. niż je rozwija lub wzmacnia.

Celowość gatunkowa.

Organizm posiada wiele urządzeń i czynności, które nie służą jego własnym potrzebom, lecz służą sprawom rozrodu. Gruczoły mleczne samic zwierząt ssących nie przynoszą bezpośredniego pożytku ich posiadaczkom, niezliczone instynkty i obyczaje zwierząt, służące do wychowania i ochrony potomstwa, a tak różnorodne, zwłaszcza wśród owadów, miodniki kwiatów, których zadaniem jest zwabianie owadów, zapładniających kwiat — wszystkie te właściwości służą sprawcom gatunku, nie przynosząc bezpośredniej korzyści osobnikom.

Celowość rozwojowa.

W trakcie rozwoju osobniczego występują bardzo liczne specjalne przystosowania, których czynność jest krótkotrwała, ogranicza się do pewnych momentów' wr życiu ustroju. Jajo zwierzęce ma skomplikowane błony, służące do ochrony go przed uszkodzeniami mechanicznemi lub chemicznemi, przed wysychaniem i t. p. Jaje wydziela specjalne substancje chemiczne, przyciągające zdała plemniki, ma zdolność kurczenia się po zapłodnieniu, ma zdolność przeciwdziałania zapłodnieniu wielokrotnemu. Plemnik znowuż jest komóreczką obdarzoną specjalne-mi narządami ruchu, żywo reagującą na wydzielane przez jajo substancje, posiadającą zdolność ruchu kierunkowego. Przystosowania tego rodzaju są bardzo liczne, a ich poznanie stało się możliwe dopiero po zastosowaniu nader subtelnych metod badawczych.

Czy wszystkie urządzenia organizmu są celowe?

Z przykładów powyższych nie należy wysnuwać wniosku, że wo gól e wszystkie urządzenia organizmu są celowe, do czegoś służą. Tak wcale nie jest. Tak ważna cecha ustrojów, jak syme-trja, wynika z osobliwości praw wzrostu i z przystosowaniem niewiele ma wspólnego. Kwiat trójkrotny, czterokrotny lub pięciokrotny jednakowo może spełniać swoje zadanie życiowe, niepodobna powiedzieć, że jeden z nich jest lepiej przystosowany od drugiego. Szczególny fakt podobieństwa kształtów zwierząt należących do odległych nieraz grup systematycznych (np. skorupki niektórych otwornic są uderzająco podobne do muszli mięczaków) dowodzi tylko, że możliwości twórcze substancji żywej nie są bezgraniczne, wobec czego kształty muszą się powtarzać, nie może być jednak uważany za przystosowanie. Niezwykłe nieraz podobieństwo różnych owadów do suchych liści, patyczków, kamyków, kory drzewnej i t. p., uważane dawniej za szczyt celowości ochronnej, w istocie najczęściej nie jest żadnem przystosowaniem, nie przynosi bowiem tym owadom żadnej określonej korzyści (—» Mimicry). Wobec wrogów, którzy w poszukiwaniu zdobyczy posługują się dotykiem lub węchem, podobieństwo optyczne owada do jakiegoś przedmiotu jego otoczenia jest bez znaczenia. Bardzo obszerne badania nad zawartością żołądków' ptasich dowodzą, że różne gatunki owadów są pożerane tein częściej, im częściej występują w przyrodzie, ale nie stwierdzono, aby gatunki „ochronione“ były zjadane rzadziej. Z drugiej strony nie brak utworów wyraźnie niecelowych. Należą do nich olbrzymie rogi samca jelenia, które kolosalnie obciążają głowę zwierzęcia i przeszkadzają mu w biegu przez gęstwinę, nie pełnią zaś żadnej roli pożytecznej. Grzebień niektórych gatunków kur zwisa ku dołowi, zasłaniając oczy. Plamka ślepa na siatkówce naszego oka jest skutkiem specjalnych stosunków anatomicznych i może być uważana raczej za niedokładność konstrukcyjną, niż za przystosowanie.

Z tego krótkiego przeglądu wynika, iż przystosowanie w sensie przyrodniczym, pojęte jako czynność, nie stanowi samodzielnego zagadnienia naukowego. Czynność poznajemy przez poznanie szczegółowej struktury narządu, przez analizę chemiczną, przez różnorodny eksperyment; jest ona przedmiotem dociekań fizjologji i biologji.

J. Dembowski.

PRZYSWAJANIE. Z pokarmów pobieranych z otoczenia wytwarza roślina drogą syntezy swoje ciało. Każdy pokarm dostarcza pewnego składnika do tej syntezy: jeden węgla, inny azotu, jeszcze inny wodoru, albo siarki i t. d. Po szeregu reakcyj pierwiastki te, wydobyte z pokarmów, tworzą ostatecznie szereg substancyj organicznych i w tej dopiero formie stają się częścią składowy organizmu roślinnego. Mówimy wtedy, że zostały one przez roślinę p r z y-s w o j o n e, albo zasymilowane. Samo więc pobranie jakiegoś pokarmu przez roślinę nie jest jeszcze równoznaczne z jego i)rzyswojeniem ; rzeczą istotną jest jego dalsza przeróbka, jest wytworzenie z niego ciał takich, z jakich zbudowana jest roślina, a więc ciał specyficznych dla organizmu roślinnego.

Temi ciałami specyficznemi dla organizmu są ciała organiczne, które są nie-zbędnem podłożem materjalnem procesów życiowych i podstawą .wszelkiego życia na ziemi. Wszak z ciał organicznych: białek ( Białko ), węglowodanów (-> Węglowodany) i tłuszczów (—» Tłuszcze) zbudowana jest żywa protopla-zma, ta najbardziej tajemnicza substancja na świecie, siedziba i ognisko procesów życiowych. Wytworzenie ciał organicznych nie jest jednak sprawą prostą, ani łatwą. W przyrodzie nieożywionej, a więc w świecie mineralnym, ciała organiczne nie powstają. Najważniejszy pierwiastek, potrzebny do wytworzenia ciał organicznych, węgiel, znajduje się w przyrodzie nieożywionej w postaci gazowego dwutlenku węgla, względnie w postaci jego połączeń mineralnych, węglanów. Dwutlenek węgla powstaje ze spalania ciał organicznych, a więc jest produktem kompletnego zniszczenia materji organicznej, proces zaś ten — spalanie — zachodzi, jak wriemy, z największą łatwością. Ale proces odwrotny, wytworzenie ciał organicznych z dwutlenku węglowego, nie jest możliwy w tych samych warunkach i w przyrodzie nieożywionej nie odbywa się wrcale. Zachodzi on tylko i wyłącznie w żywych organizmach — i to nie we wszystkich. Zwierzęta i ogromna większość roślin niższych wymagają do swego życia dostarczenia im gotowych już pokarmów organicznych i jedynie rośliny zielone mogą rozwijać się w całkowicie mineralnem otoczeniu, pozbawionem wszelkich ciał organicznych. One jedne posiadają niezwykłą i wyjątkową zdolność przyswajania węgla z dwutlenku węglowego powietrza i wytwarzania swych substancyj organicznych z najprostszych składników mineralnych otoczenia, z wody, dwutlenku węgla i soli mineralnych. Proces przyswajania węgla u roślin zielonych jest więc jedynym procesem, który stanowi pomost nad przepaścią, zdawałoby się, nie do przebycia, jaka dzieli świat nieorganiczny od świata organicznego. W tern też leży jego olbrzymie znaczenie, o zasięgu obejmującym cały świat istot żywych. Mater je organiczne bowiem, wytworzone przez asymilację w roślinach zielonych, służą nietylko im samym, ale w postaci pokarmów roślinnych stanowią źródło materyj organicznych dla ludzi, dla zwierząt i dla roślin niższych.

Przebieg procesu przyswajania węgla w roślinach zielonych.

Podstawowym warunkiem przyswaja nia węgla z dwutlenku węglowego jest współdziałanie dwóch czynników: zielonego barwnika liści, zwanego chlorofilem, i światła. Asymilacja odbywa się zatem tylko w częściach zielonych rośliny i tylko w ciągu dnia. W nocy proces przyswajania ustaje. Jest to więc proces fotochemiczny, czyli odbywający się pod wpływem światła, podobnie jak np. proces fotochemiczny zachodzący przy fotografji. Przy foto-gratowaniu (-» Fotograf ja) światło wywołuje rozkład bromku srebra, znajdującego się w emulsji na kliszy. W roślinie rolę kliszy odgrywa liść, a rolę wrażliwej na światło emulsji srebrowej odgrywa chlorofil z dwutlenkiem węgla. Chlorofil sam nie ulega rozkładowi pod wpływem światła ; on tylko pośredniczy przy pochłanianiu energji świetlnej, rozkładowi zaś ulega dwutlenek węgla. Ażeby jednak rozkład ten mógł nastąpić, musi wpierw dwutlenek węgla dostać się do rośliny z powietrza.

Dwutlenek węgla C0₂ znajduje się w powietrzu w drobnej wprawdzie ilości, bo w stosunku 3 części na 10.000 części powietrza (0,03°/₀), ale zato znajduje się stale i na każdem miejscu. Jako gaz przenika on do liści przez liczne, mikroskopowe otworki, znajdujące się na spodniej stronie liścia, przez t. zw. szparki oddechowe. Ilość szparek oddechowych wynosi od 50—400 (i więcej) na 1 mm² powierzchni liścia, tak że np. liść słonecznika posiada około 13 mil jonów szparek. Szparki zapewniają roślinie swobodną wymianę gazów z otoczeniem. Przez nie również odbywa się parowanie wody z rośliny, czyli transpi-raeja. Dwutlenek węgla, przeniknąwszy przez szparki do wnętrza liścia, rozpuszcza się w soku komórek i dostaje się wreszcie do ciałek zieleni (ryc. 52), któ

■b

\ Sj

J.'

Ryc. 52. Komórka roślinna, a — ciałka zieleni: b — skrobia.

re w postaci soczewkowatych, zielonych utworów znajdują się w protoplazmie, blisko ścian komórkowych. W ciałkach zieleni odbywa się właściwy proces fotochemiczny asymilacji. Pod wpływem światła mianowicie dwutlenek węgla ulega rozkładowi, przyczem tlen wydzielony zostaje nazewnątrz, węgiel zaś zostaje zużyty do wytworzenia ciała organicznego, którem jest cukier, zwany glukozą. Cukier zkolei przerobiony zostaje natychmiast na skrobię, która w postaci drobniutkich białych ziarenek pojawia się w ciałku zieleni.

(Idy więc proces przyswajania węgla odbywa się w roślinie, obserwujemy równocześnie dwa zjawiska: wydzielanie przez roślinę tlenu do powietrza i pojawianie się ziarenek skrobi w ciałku zieleni. Wydzielanie tlenu przez liście na powietrzu nie jest widoczne dla oka i stwierdzamy je tylko zapomocą analizy gazów powietrza, które coraz to bogatsze stają się wr tlen, a coraz uboższe w dwutlenek węgla. II roślin podwodnych natomiast obserwować możemy doskonale wydzielający się tlen w postaci banieczek gazowych, wydobywających się z rośliny. Gdy słońce silniej zaświeci, wydzielanie banieczek się przyśpiesza : znak, że przyswajanie jest silniejsze. Gdy się roślinę zaciemni, wydzielanie banieczek ustaje.

Powstawanie skrobi, jako produktu przyswajania, zaobserwować można w ciałku zieleni bezpośrednio przez mikroskop. Szybkość tego procesu jest zdumiewająca: już po dziesięciu minutach od chwili wystawienia rośliny na światło pojawiają się pierwsze ziarenka skrobi w ciałkach zieleni i odtąd ilość ich stale wzrasta. Jednakże, jak wykazał znakomity fizjolog polski, Emil Godlewski, skrobia nie pojawia się wcale, nawet na świetle, jeżeli się do rośliny nie dopuści dwutlenku węgla z powietrza: stanowi to dowód, że skro-

bia wytwarza się właśnie z tego gazu. oddzielony od rośliny przez ekstrakcję Cukier i skrobia są pierwszemi c i a- w alkoholu. Roślina się wtedy odbarwia, łami organicznemi, jakie otrzy- a chlorofil rozpuszcza się w alkoholu, muje roślina z przyswojenia dwutlen- zabarwiając go na piękny zielony kolor, ku węgla. Z nich dopiero, przez dalszą Jednakże taki chlorofil, oddzielony od przeróbkę chemiczną — już poza ciał- rośliny, nie jest ciałem czynnem i nie kiem zieleni i niezależnie od światła — wywołuje wcale rozkładu dwutlenku wytwarza ona wszystkie inne substancje węgla na świetle, jak to czyni w rośli-organiczne potrzebne jej dla życia i dla nie. Widocznie do procesu asymilacji budowy organizmu. Ilość wytworzonej potrzebne są jeszcze inne specyficzne skrobi (względnie cukru i skrobi razem) warunki, istniejące tylko w ciałku zie-jest bardzo znaczna. W ciągu jednego leni. Istotnie, wiemy już obecnie, że dnia powierzchnia 1 dm² liścia może czynny chlorofil w roślinie jest połą-wytworzyć 0,2—0,3 g skrobi, co odpo- cZeniem opisanego wyżej zielonego barw-wiada rozłożeniu 170—250 cm³ C0₂.    nika z białkiem; połączenie to nazywa-

Te ilości dwutlenku węgla znajdują się    my chloroplastyną. Jest w tern

w objętości 550—830 litrów powietrza, zupełna analogja do barwnika krwi, Z takiej więc objętości powietrza w cią- który w swej czynnej formie, w ciał-gu jednego dnia wyczerpuje 1 dm² li-    kaeh krwi, jest również połączeniem he-

ścia cały dwutlenek węgla, aby przero-    miny z białkiem, jako znana powszech-

nie hemoglobina.

bić go na skrobię.

Pierwszym krokiem do asymilacji wę-Mechanizm przyswajania. Rola chlorofilu, gla jest przyłączenie się dwutlenku wę-

Właściwem laboratorjum, w którem    drobiny chlorofilu. Następnym

odbywa się proces przyswajania węgla,    pochłonięcie przez drobinę chloro-

jest ciałko zieleni. Mimo usilnych badań    encrgji świetlnej. Stwierdzono mia

nowicie, że z siedmiu tęczowych barw, z których składa się światło białe, padające na liść, chlorofil pochłania promienie o barwie czerwonej, niebieskiej

nie udało się jeszcze, niestety, przeniknąć wszystkich szczegółów subtelnej organizacji tego laboratorjum, ani też nie

udało się odtworzyć procesu asymilacji .    .    .    .    .

w warunkach sztucznych, poza rośliną, i fioletowej. Energja pochłoniętego świa-mimo że usiłowano naśladować warunki ^a    do rozerwania niesłychanie

panujące w ciałku zieleni tak dokład- silnego połączenia pomiędzy atomami nie, jak to tylko było możliwe. To jedno węgla i tlenu w dwutlenku węgla, nie ulega wątpliwości, że w procesie ^ chwilą kiedy rozszczepienie to nastą-tym decydującą rolę odgrywa chlorofil. P^ło i tlen został wydzielony nazewnątrz, Bez niego niema 'asymilacji. Chlorofil atom węgla odzyskał zpowrotem olbrzy-jest to barwnik o skomplikowanej bu-    powinowactwa, jaką posiada,

dowie drobiny, składającej się z atomów ¹ uzyskał możność tworzenia połączeń węgla, wodoru, azotu, tlenu i jednego z innemi pierwiastkami, a więc tworze-atomu magnezu. Budowa chlorofilu jest ™a e^a^ organicznych. Pierwsze atomy, niezmiernie zbliżona do budowy czer- jakie do węgla zostają przyłączone w pro-wonego barwnika krwi, heminy. Głów- cesie przyswajania, są to atomy wodo-na różnica polega na tern, że zamiast ru i tlenu, pochodzące z wody ; w ten atomu żelaza, który znajduje się w he- sposób powstaje cukier, a potem skrobia, minie, znajduje się w chlorofilu atom Energja świetlna, jaka była potrzebna magnezu. Chlorofil z łatwością może być do wytworzenia tych ciał, znajduje się

485

Przyswajanie — Psycholog] a.

486

w nich obecnie nagromadzona w stanie potencjalnym, jako energja chemiczna. Ujawnia się ona wtedy, gdy ciała te ulegają spaleniu, jako t. zw. ,,ciepło spalania“. Przy spaleniu skrobi wydziela się np. ciepło w ilości 3800 kal. na każdy gram skrobi. Tyleż energji dostarczone być musiało w postaci energji promienistej, ze słońca, przy wytworzeniu 1 grama skrobi przez rozkład dwutlenku wręgla. Przyswajanie nie jest więc tylko przyswojeniem materj i, t. j. węgla, ale także przyswojeniem energji. Materja węglowa pochodzi z powietrza, energja pochodzi ze słońca.

Przyswajanie jako odwrotność spalania.

Proces przyswajania jest odwrotnością procesu spalenia. Na tern polega jego wyjątkowość, w tern także leży powód, że tak jest trudno zrealizować go w’ warunkach sztucznych. Istotnie, czyż można sobie pomyśleć proces bardziej nieodwracalny, bardziej nie dający się odrobić i cofnąć, jak spalenie? Ogień na kominku, na którym paliły⁷ się kłody drzewa, na drugi dzień należy do nieodwołalnej przeszłości. Z drzewa pozostała tylko garstka zimnego popiołu. Produkty spalenia, dwutlenek w⁷ęgla i para wodna, ulotniły się przez komin i rozwiały w atmosferze. Ciepło, które się wydzielało z palącego się drzewa, też dawno rozeszło się i znikło. Czyż można pomyśleć, aby to wszystko mogło zostać odwrócone? Otóż w roślinach zielonych proces ten istotnie zostaje odwrócony, i to wcale nie w przenośni, ale w rzeczywistości. Z dwutlenku węglowego, rozproszonego w atmosferze, i z wody, pobranej z ziemi, wytwarza roślina znowu palną substancję organiczną, wytwarza najpierw skrobię i z niej drzewo identycznie takie samo, jak to, które było spalone. Tlen, który w czasie palenia połączył się z węglem, dając C0₂, znowu zostaje uwolniony jako czysty gaz i zwrócony atmosferze, znowu więc może służyć do spalenia materji organicznej. Jedynie tylko ciepło, rozproszone w otoczeniu, nie może być zwrócone zpowrotem, byłoby to bowiem sprzeczne z prawami termodynamiki. Zamiast ciepła roślina pochłania energję promienistą ze słońca i ta ener-gja zostaje w drzewie zmagazynowana jako ciepło spalenia. Gdybyśmy chcieli zwrócić materji organicznej ciepło rozproszone przy spalaniu, to proces spalenia istotnie okazałby się nieodwracalny. Odwrócenie go — i stworzenie przez to podstaw dla życia organicznego na ziemi — jest możliwe tylko dzięki współdziałaniu potężnej energji promienistej. W ten sposób słońce staje się właściwem źródłem i motorem życia na ziemi.

M. Korczewski.

PSYCHOLOGJA.

Przedmiot psychologji.

Jeżeli za podstawę określenia psy-ehologji wzięlibyśmy dosłowne znaczenie samej nazwy, to psychologja byłaby nauką o duszy (psyché, gr. : dusza). Rozprawę o duszy napisał już Arystoteles, filozof grecki. Samą jednak nazwą „psychologja“ zaczęto posługiwać się dopiero od XVI wieku po nar. Chr. Rozpowszechnił ją Chry-stjan Wolf, filozof niemiecki.

Przez długi czas traktowano psycho-logję jako gałąź wiedzy filozoficznej, której zadaniem było uchwycenie istoty duszy, zczasem jednak wysunięto postulat śledzenia praw, którym podlegają procesy psychiczne na gruncie doświadczenia, zostawiając na uboczu kwestję, czem jest dusza w swej - ostatecznej istocie. W ten sposób powstało pojęcie psychologji empirycznej, czyli doświadczalnej, której przeciwstawia się psychologję filozoficzną. Żywszy rozwój psychologji doświadczalnej datuje się od czasu, gdy zaczęła ona posługiwać się na większą skalę eksperymentem. W r. 1879 założył Wilhelm Wundt, psycholog niemiecki, pierwszy instytut psychologji doświadczalnej w Lipsku, zaopatrzony w liczne przyrządy.

Psychologja empiryczna, nie chcąc wchodzić w kwestje filozoficzne, dotyczące istoty duszy, określa siebie najczęściej jako naukę o zjawiskach (faktach) psychice-nyc h. Niekiedy określaną też bywa psychologja jako n a u k a o ś w i a-d o m o ś c i. Zjawiska psychiczne, będące przedmiotem psychologji, przeciwstawia się zjawiskom fizycznym, któremi zajmują się nauki przyrodnicze. Zjawiskami psychicznemi są zjawiska takie, jak przyjemność, pragnienie, nienawiść, wstręt, wyobrażenie, przypomnienie, postanowienie i t. d. ; zjawiskami fizycznemi są : wznoszenie się samolotu wgórę, padanie deszczu, rozkręcanie się sprężyny i t. p. Zasadniczą cechą zjawisk psychicznych jest to, iż s ą one bezpośrednio dostępne tylko tej jednostce, która je przeżywa, podczas gdy zjawiska fizyczne są w zasadzie dostępne równoczesnemu spostrzeganiu większej ilości osób. O zjawiskach psychicznych mówimy, iż są „w nas samych“, „w naszem ja“, natomiast zjawiska fizyczne odnosimy do świata zewnętrznego. Z tego powodu zjawiska psychiczne nazywamy też podmiotowe m i (subjektywne-mi), a zjawiska fizyczne p r z e d miotów e m i (objektywnemi ).

Mając za przedmiot zjawiska psychiczne, psychologja stawia sobie jako cel opisywanie tych zjawisk, klasyfikowanie ich i wreszcie szukanie praw, które niemi rządzą.

Źródła i metody psychologji.

Ponieważ zjawiska psychiczne są bezpośrednio dostępne tylko temu, kto je sam przeżywa, wynika stąd, iż chcąc poznawać zjawiska psychiczne, musimy przedewszystkiem śledzić, jak one w nas samych się dokonują. To spostrzeganie własnych przeżyć psychicznych nazywa się i n t r o s p e k c j ą. Introspekcja jest zatem jedynym sposobem bezpośredniego poznania zjawisk psychicznych. Zjawiska te albo obserwujemy tak, jak one powstają przygodnie, albo też w specjalnie do tego stworzonych sztucznych warunkach, dających się dokładnie skontrolować. Mamy wtedy do czynienia z eksperymentem psychologicznym. Do badań eksperymentalnych stosowane bywają niekiedy skomplikowane urządzenia i aparaty. Często jednak wystarczą do tego sposoby prostsze, t. zw. testy (—» Uwaga).

Teraz przychodzą zkolei metody p o-średnie. Takim pierwszym ważnym pośrednim sposobem poznania zjawisk psychicznych jest zbieranie wypowiedzi (ustnych i piśmiennych) drugich osób o ich przeżyci a c h. Cennem źródłem będą tu auto-biografje pisane przez ludzi obdarzonych talentem introspekcyjnym (św. Augustyn, Jean Jacques Rousseau). Dalszem źródłem są objawy fizjologiczne i związane z niemi f i-zjonomiczne odpowiedniki procesów psychicznych. Zwłaszcza uczucia mają tę właściwość, iż. wpływają w sposób wyraźny na różne czynności organizmu (tętno, ciśnienie krwi, szybkość i głębokość oddechu, wydzielanie gruczołów i t. d.). Stąd bladość twarzy w przestrachu, zaczerwienienie przy gniewie. Do tych zmian dołączają się skurcze i rozkurcze różnych mięśni, które nadają twarzy charakterystyczny wyraz, np. przy śmiechu lub smutku.

zjawiskiem psychicznem ; jest ona tylko dyspozycją (zdatnością) do przypomnień, a więc do pewnych aktualnych zjawisk psychicznych. Tak samo pewnym rodzajem dyspozycji jest inteligencja.

Uprzytamniając sobie zatem, iż właściwym przedmiotem psychologji są aktualne zjawiska psychiczne, a w drugiej dopiero linji dyspozycje psychiczne, możemy w myśl wymienionego powyżej trójczłonowego podziału wyróżnić tutaj trzy następujące grupy:

intelektualne,

sądy,

Źródłem poznania psychiki człowieka są dalej wszelkiego rodzaju wytwo-r y, które powstały przy współdziałaniu psychiki. Będą to więc różne produkty użytkowe i artystyczne, a więc np. strój, pismo, dzieła sztuki i t. d.

Przegląd i najogólniejsza klasyfikacja zjawisk psychicznych.

Tak jak inne nauki, psychologja natrafia na trudności, gdy stara się przeprowadzić podział zjawisk, któremi ma się zajmować. W psychologji potocznej jedne zjawiska psychiczne łączymy z „głową“, inne z „sercem“. Myślenie, sądzenie, wyobrażanie zaliczamy do pierwszej grupy jako objawy „rozumu“, „umysłu“, „inteligencji“ i t. p. Natomiast uczucia, żądania, pragnienia, namiętności stanowią ową drugą, „sercową“ kategorję. Spotykamy tu zatem podział dwuczłonowy. Podział ten miał wielu zwolenników także wśród naukowych przedstawicieli psychologji. Większość zaczęła jednak skłaniać się do podziału trójdzielnego. Powstaje on z dwudzielnego przez rozbicie działu „serca“ na dwa człony, na zjawiska uczuciowe z jednej i na zjawiska woli z drugiej strony. Odpowiada to także potocznemu wyczuciu, które w duszy ludzkiej dopatruje się trzech zasadniczych „władz“ : rozumu, uczucia i woli. Pojęcie władz duszy, które miały być jakgdyby źródłem poszczególnych zjawisk psychicznych, długo utrzymywało się w psychologji, ustępując wreszcie miejsca a k t u a 1 i s t y c z n e-m u sposobowi ujmowania życia psychicznego, które słusznie podkreśla, iż owe „władze“ są czemś domniemanem i że nadużywanie tych pojęć do pozornego tłumaczenia życia psychicznego jest rzeczą szkodliwą. Jednakowoż i obecnie psychologja operuje często pojęciem dyspozycji psychicznej. Tak np. pamięć nie jest sama przez się

1 ) zjawiska

a więc spostrzeżenia, przypomnienia, marzenia, przypuszczenia, przekonania i t. p. ;

2)    uczucia, a więc przyjemność, przykrość, rozkosz, strach, gniew, zachwyt i t. p. ;

3)    zjawiska woli, a więc pragnienia i postanowienia (decyzje).

Ten podział zjawisk psychicznych znajdziemy w wielu podręcznikach psychologji. Niektórzy rozbijają jednak dalej grupę zjawisk intelektualnych jeszcze na dwa działy, a mianowicie twierdzą, iż sąd jest zjawiskiem zasadniczo odmiennem od wyobrażenia i że wobec tego trzeba w ramach zjawisk intelektualnych grupie przedstawień (a więc wyobrażeniom, pojęciom, marzeniom i t. p.) przeciwstawić grupę sądów. Mielibyśmy wobec tego cztery następujące klasy zjawisk psychicznych : p r z e d s t w i e n i u c z u c i a, zjawisk a wo i. W polskiej psychologji ten podział ma dużo zwolenników (Twardowski).

Przy systematycznem opracowaniu zagadnień psychologji wielu autorów zaczyna od omawiania zmysłów i spostrzeżeń zmysłowych. Czyni się to z tego względu, iż zmysły mogą być uważane za „bramę duszy“. Na organy zmysłowe działają różne podniety (bodźce), które za pośrednictwem sy-

stemu nerwowego wywołują w naszej tworząc świadomości wszelkiego rodzaju wrażenia zmysłowe, takie jak wrażenia cja do zharmonizowania wszystkich barw (—> Oko), tonów (-» Ucho), sma- dyspozyeyj psychicznych według pew-ków, zapachów, ciepła, zimna i t. d. nego ideału, mówimy o osobowo-Z wrażeń układają się mniej łub wię- ś c i. Ta część osobowości, która wyra-eej skomplikowane spostrzeżenia, któ- ża się w sferze woli i uczuć, zaliczana re pozwalają nam poznawać otaczający bywa do charakteru nas świat fizyczny.

i n d y w i d u a 1 n o ś ć człowieka. Tam, gdzie ujawnia się tenden-

(—> Cha

rakter).

Gałęzie psychologii.

Teren zjawisk psychologicznych jest bardzo rozległy i tern się tłumaczy, iż psychologja rozpada się na cały szereg .    .    działów, zwłaszcza że zjawiska psy-

Możność przypominania przypisujemy ehiezne rozpatrywane być mogą z róż-dyspozycji zwanej pamięcią (-> Pa- nyCjj punktów widzenia. Działy te prze-mięć).    twarzają się zwolna w oddzielne nauki,

Pamięci przeciwstawia się fantazję wymagające specjalizacji ze strony po-(wyobraźnię), która z elementów przy- święcających się im badaczy. Mówimy pomnieniowych może tworzyć całości nowe, nigdy nie spostrzegane.

Skoro po zniknięciu bodźców spostrzeżenia znikną z naszej świadomości, pozostawiają po sobie z reguły pewne ślady, na podstawie których mogą później powstawać przypomnienia.

tu o gałęziach psychologji.

Są różne zasady, na których podsta-Przedstawienia dostarczają podstawy wie gałęzie te można od siebie oddzie-sądom, które są zasadniczemi elemen- jać. A więc z jednej strony przeciwsta-taini myślenia (-> Myślenie). Procesy wja się psychologji ogólnej różne myślowe kierowane są przez inteligen- psyehologje szczegółowe, czyli cję (-» Inteligencja), która przez odpo- specjalne. Psychologja ogólna śle-wiednie zastosowanie sądów i pojęć dzi najogólniejsze prawa, którym podprowadzi do wykrycia prawdy oraz legają wszystkie zjawiska psychiczne, znalezienia sposobów dostosowania się Psyehologje specjalne ograniczają się jednostki do warunków życia. Inteli- do pewnego węższego terenu, np. psy-gencji pomocą jest w jej działaniu chologja zwierząt, psychologja mowy, uwaga ( -> Uwaga).

religji i t. p. Dalej dzieli się psycho-Przedstawienia i sądy tworzą pod- logję na czystą i stosowaną, stawę wszelkiego rodzaju u c z u ć który to podział pokrywa się w przy-(-» Afekt), które według t. zw. biolo- bliżeniu z podziałem na teoretycz-gicznej teorji uczuć odgrywają rolę ną i stosowaną. Psychologja te-wskaihików, czy to, co działa na orga- oretyczna (czysta) śledzi prawa i za-nizm, jest dla niego pożyteczne, czy leżności psychiczne bez względu na ich szkodliwe. Uczucia pozostają zatem praktyczne znaczenie życiowe, nato-w ścisłym związku z potrzebami czło- miast psychologja stosowana śledzi wieka, które uświadamiają się pod po- prawa psychiczne z punktu widzenia stacią pragnień. Pragnienia zaś prowa- ich praktycznego zastosowania. Przy-dzą do postanowień. W ten sposób daje kładem praktycznych gałęzi psycholo-znać o sobie w o 1 a człowieka (-» gji jest psychotechnika, która

Wola).

bada przydatność człowieka do wyko-Różne dyspozycje psychiki ludzkiej .nywania różnych zajęć zawodowych, splatają się ze sobą w pewną całość, Podczas gdy psychologja dawniejsza

starała się śledzić przede wszy stkiem to, co jest wspólne dla zjawisk psychicznych wszelkiego rodzaju, nowsza psy-chologja zajęła się żywo zagadnieniem różnic zachodzących w życiu psychicz-nem między poszczególnemi jednostkami. Zaczęto śledzić wszelkiego rodzaju ty-p y psychiczne, zaznaczające się czyto w sferze wyobrażania, czyto w sferze uczuć i woli. W ten sposób powstała t. zw. psycholog ja różnicowa. Wśród różnic, które zainteresowały psychologów, wysunęła się np. różnica między człowiekiem dorosłym a dzieckiem, z czego rozwija się jako osobna gałąź psycholog j i — psychologja dziecka. Psy-chologja dzisiejsza rozwinęła wogóle wiele nieznanych dawniej działów, które bardzo szybko idą naprzód i dochodzą do ciekawych i doniosłych rezultatów. Takiemi nowemi działami psychologji są np. : psychologja porównawcza, społeczna, pedagogiczna (wychowawcza), psychologja reklamy, filmu, radja i t. d.

Kierunki psychologji.

Gałęziom psychologji przeciwstawić można jej różne kierunki. Jeżeli wśród psychologów powstaną różnice poglądów w odniesieniu do podstawowych założeń i metod, na których powinna się opierać psychologja, daje to początek powstaniu odmiennych kierunków. Te same zagadnienia psychologiczne, te same gałęzie psychologji mogą być. wofaec tego na tle różnych kierunków psychologicznych rozpatrywane w sposób odmienny.

Zaczniemy od kierunku zwanego behawioryzmem. Twórcą jego jest psycholog amerykański John Wat-son (—> Behawioryzm i Odruchy warunkowe).

Drugi kierunek, którym mamy zająć się obecnie, jest to tak zwana psychologja całości. Jest to właściwie nie jeden kierunek, lecz kilka, pozostających ze sobą w bliskiem pokrewieństwie.

Przedstawiciele tego kierunku przeciwstawiają się t. zw. a t o m i z m o w i psychologicznemu, powszechnemu wśród dawniejszych psychologów. Twierdzą oni, iż zjawiska psychiczne nie mogą być podjęte jako suma prostych elementów, a więc pojedynczych wrażeń. Doznania psychiczne mają zawsze charakter pewnych całości, które nie dadzą się opisać i wyczerpać przez wyliczenie ich części. Za przykład takiej całości może posłużyć melodja. Melodja składa się w pewien sposób z tonów, nie może jednak być pojęta jako ich suma. Gdyby melodja była zbiorem tonów, musiałaby się zmienić, skoro zmienią się jej elementy. Tymczasem wiemy, że kiedy wszystkie tony danej melodji podwyższymy o cały ton, to chociaż żaden ton melodji może wtedy nie pozostać ten sam, melodja pozostanie ta sama. Podobne fakty spotykamy także na terenie wzrokowym. Jeżeli narysujemy figurę: to, jakkolwiek składa się ona w pewien sposób z punktów, nie może być pojęta jako ich zbiór. Gdybyśmy bowiem zastąpili kropki gwiazdkami albo in-nemi jeszcze elementami, mimo to zachowałaby się ta sama postać, t. j. postać kwadratu. To samo da się powiedzieć o każdym dowolnym' kształcie, o każdej postaci, o każdej „strukturze“. Przedstawiciele tego kierunku twierdzą w związku z tein ogólnie, iż to, co jest nam dane w spostrzeżeniu, są to całości, mające charakter pewnych postaci (kształtów, struktur), które są czemś więcej aniżeli sumą elementów. Psychologowie ci głoszą

23

r z e w a g ę cało sc c ami w zakresie psychicznego. Ze względu na rolę, którą przypisuje się tu postaciom, bywają oni nazywani „postaciowcami“, a kierunek, który reprezentują, psy-chologją postaci ( Gestalt psychologie)-

W pewnem pokrewieństwie z psy-chologją całości pozostaje personalizm Williama Sterna, z tego względu, iż Stern kładzie nacisk na ścisłą jedność, którą tworzą pierwiastki osobowości ludzkiej. Definjuje on osobę jako wielojednię (unitas multiplex). Akcentując równocześnie potrzebę rozróżniania warstw w strukturze osobowości, zbliża się on w swych poglądach do innego kierunku, którym teraz się zajmiemy, a który nazywają psychologją głębi.

Psychologja głębi, podobnie jak to widzieliśmy przy psychologji całości, jest wspólną nazwą dla kilku kierunków o pokrewnych założeniach podstawowych. Wspólne dla nich jest to, iż traktują one świadome życie psychiczne jako jedną warstwę życia psychicznego, którego mechanizm nie może być należycie zrozumiany, jeżeli w analizie zjawisk psychicznych ograniczać się będziemy jedynie do tego, z czego człowiek sam jasno zdaje sobie sprawę. Należyte zrozumienie postępowania człowieka wymaga uwzględnienia motywów, które tkwią w głębszych warstwach psychiki (stąd psychologja głębi), a które mają charakter zjawisk psychicznych p o d ś w i a-d omyć h, względnie n i e ś w i a d o-m y c h. Wśród szkół psychologicznych, które zaliczane bywają do omawianego przez nas obecnie kierunku, wysuwają się na czoło dwie szkoły : szkoła psychoanalityczna, na której czele stoi Zygmunt Freud, i szkoła t. z w. (niecałkiem słusznie) psychologji indywidualnej, reprezentowane,] głównie przez Alfreda Adlera, zwana też krótko „adlery-zmem“.

Dla psychoanalizy Freuda jest rzeczą charakterystyczną, iż operuje ona pojęciem nieświadomości. Pojęcie zjawisk psychicznych nieświadomych jest pojęciem spornem, a niektórzy psychologowie twierdzą nawet, że pojęcie zjawiska psychicznego nieświadomego zawiera w sobie sprzeczność, gdyż istotą zjawiska psychicznego jest właśnie świadomość. Freud jednak twierdzi, że zjawiska psychiczne nieświadome istnieją i że w życiu człowieka odgrywają bardzo dużą rolę. Zwłaszcza bardzo dużą rolę odgrywają nieświadome pragnienia. Tak np. żadna omyłka nie jest, zdaniem Freuda, prostym „przypadkiem“, lecz ma swój głębszy sens, związany z pragnieniami działającemi w sferze nieświadomej. Ktoś zagaja jako przewodniczący zebranie i myli się, mówiąc: „uważam zebranie za zamknięte“, zamiast powiedzieć: „za otwarte“. Przemawiający nie chciał oczywiście tak powiedzieć, a zapytany o przyczynę, powie popro-stu, że się pomylił. Bliższe rozpatrzenie sytuacji wykazuje jednak, jak twierdzi Freud, iż człowiek ten w gruncie rzeczy byłby wolał, ażeby to zebranie wcale się nie odbyło, a wobec tego jegó pomyłkę uważać należy jako wyraz tego właśnie nieświadomego pragnienia. Działania podobnego mechanizmu, jak ten, który prowadzi do omyłek, dopatruje się Freud w marzeniach sennych. 1 one są spełnieniem pewnego życzenia, tkwiącego w nieświadomości. Spełnienie marzenia we śnie dokonuje się jednak w formie maskowanej, symbolicznej i dopiero umiejętna analiza snu prowadzi do wykrycia poza jawną treścią snu treści ukrytej i tern samem odsłoni nam prawdziwe źródło snu. To samo tyczy się róż-

nego rodzaju objawów nerwicowych (np. histerycznych). Odnosi się to także do bajek, mitów i dzieł sztuki.

Wykrycie utajonych źródeł pewnego zjawiska psychicznego, a więc np. pewnego marzenia sennego lub objawu nerwicowego, wymaga umiejętnego postępowania według pewnych zasad. Freud i jego szkoła posługują się przy tern chętnie metodą swobodnego kojarzenia, która polega na tem, iż osobie badanej każe się do danego zjawiska, np. do danego fragmentu snu, podać wszystko, co nasunie się jej na myśl, chociażby nie pozostawało to na pierwszy rzut oka w żadnem widocz-nem połączeniu z tym fragmentem. Treść ujawnionych w ten sposób skojarzeń stanowi materjał pozwalający psychoanalitykowi na interpretację, „wyłożenie“ (Deutung) danego snu czy też wogóle danego symbolicznego zjawiska.

Nasuwa się teraz pytanie, jaka jest geneza zjawisk psychicznych nieświadomych i dlaczego wszystkie zjawiska psychiczne nie mogą dokonywać się w świadomej sferze. Na to pytanie odpowiada Freud, wprowadzając pojęcie stłumienia. Nierzadko wydarza się, iż do świadomości człowieka dorosłego, a zwłaszcza dziecka, dostaje się coś, z czem świadomość żadną miarą pogodzić się nie może, co stanowi ciężki uraz dla psychiki (dotyczy to prze-dewszystkiem różnych objawów popędu płciowego) ; jest ono czemś, czego „e enzur a“ jaźni naszej tolerować nie może. Otóż tego rodzaju treści „nie do zniesienia“ zostają wyparte ze świadomości. Dany osobnik zapomina o nich zupełnie i zachowuje się tak, jakgdyby one nigdy nie istniały. Mimo to jednak przeżycia takie nie giną bez śladu, lecz pozostają w sferze nieświadomej, jako t. zw. k o m p 1 e k s y.

Psychoanaliza nie ogranicza się jednak tylko do wyrażenia pewnego teoretycznego poglądu na stosunek sfery świadomej w psychice człowieka do sfery nieświadomej. Chce ona spełniać także pewne praktyczne zadania. Psychoanaliza bywa rodzajem zabiegu lekarskiego, który ma przynieść pomoc ludziom chorym. Jeżeli, jak to już o tem była mowa, objawy nerwicowe są wyrazem pewnych nieświadomych pragnień, to psychoanalityk może, stosując odpowiednią taktykę, zinterpretować te objawy. Takie dotarcie do ich źródła ma jednak niet.ylko to znaczenie, iż tłumaczy genezę choroby. Wprowadzenie zpowrotem do świadomości tego, co z niej zostało wyparte, może dać efekt leczniczy. Stanowi ono jakgdyby pewną katarsę, oczyszczenie duszy. Symptom, który został zinterpretowany przez psychoanalityka, tak iż pacjent należycie zrozumiał jego sens, znika.

W psychologji indywidualnej Adlera niesłychanie ważną i doniosłą rolę odgrywa dążenie do mocy. Każdy człowiek dąży do tego, ażeby mieć pewne znaczenie, ażeby czuć się silnym. Tendencja ta przenika całe postępowanie człowieka i działanie jej może być wykryte także tam, gdzie dany osobnik sam zupełnie nie zdaje sobie z tego sprawy. Jednakowoż dążeniu do potęgi przeciwstawia się zawsze poczucie niższej wartości własnej. Poczucie to jest tak samo powszechne, jak dążenie do mocy. Punktem wyjścia tego poczucia może być upośledzenie pewnych organów ciała, np. słabsze serce, gorzej funkcjonujący przewód pokarmowy, jąkanie się, przedewszystkiem jednak niższość w stosunku jednego człowieka do drugiego, często np. bezbronnego dziecka wobec starszych.

Ulegając instynktowi mocy, każdy człowiek stara się zwalczyć poczucie

niższości, przyczem posługuje się pew- ljony km², czyli prawie jedną czwartą nemi środkami w sposób celowy, a prze- powierzchni ziemskiej, cięż często nieprzejrzysty dla niego samego. Każdy człowiek wytycza sobie pewną 1 i n j ę życiową, realizuje

Pod władzą suchego klimatu.

Twórcą i władcą pustyni jest klimat, pewien własny styl życia, którego sprzyja mu gleba skalista lub skrajnie odrębność polega na swoistych sposo- przepuszczalna. Cechują go . znikome bach zabezpieczenia się przed poczu- i bardzo nieregularne opady, ulegające ciem niższości.

St. Baleif. parowaniu. W oazie Uargla na Saharze przez pięć lat spadło 13 deszczów, Najważniejsze podręczniki psychologji, dając średnio 107 mm rocznie. Szybkie obejmujące całość przedmiotu: WWit- ; znaczne zmiany temperatury pomię-wieki: Psychologja, 21., Lwów 1930, oraz ,    ,    ; t ‘    *

tegoż autora: Zarys psychologji (podręcz- ^    ^    ^    ^ ^    ,

nik dla szkół średnich i seminarjów nauczy- Sllne àzmUme promieni słonecznych eielskich), Lwów-Warszawa 1931. A. Mi- w pozbawionem wilgoci powietrzu kulski: Podręcznik psychologji, Wilno i przez szybkie oddawanie ciepła z na-1925. H. Rowid: Psychologja pedago- gich skał i gleb pustyni, giczna, Warszawa 1930. St. Baley: Zarys psychologji w związku z rozwojem psy- zrzadka burze nagłe i gwałtowne o po-ehiki dziecka, Lwów-Warszawa 1935. E. B.

Titchener: Podręcznik psychologji (tłum.

Chojecki), Warszawa 1929. J. Lindwor-sky: Psychologja eksperymentalna (tłum. ks. dr. Piechowski), Warszawa 1933.

Ciszę bezchmurnego nieba zakłócają

tężnych wiatrach, przechodzących czasem w trąby powietrzne. Są to często burze pyłowe, groźne dla oaz i karawan, jak samum w Arabji, hamsin w Egipcie, sirokko na Saharze. Zrzadka burzę kończy oberwanie się chmury PUSTYNIE. (Tabł. 31 i 32). Pusty- i wody wypełniają na krótko łożyska nią nazywamy obszary pozbawione suchych rzek.

Cmentarzyska dawnych krajobrazów i kultur.

Klimat każdej pustyni jest surowym

zwarcie występujących przejawów ży- Zmienne warstwy to rozgrzanego, cia, gdzie ilość wilgoci w powietrzu to oziębionego powietrza nad pustynią i w glebie jest wobec silnego parowa- tak załamują i odbijają promienie nia niewystarczająca dla podtrzymania świetlne, że dalekie przedmioty stają trwałego i ciągłego życia roślinnego się nagle widzialne i bliskie. Przed oraz związanego z nią świata zwierzę- oczyma spragnionego wędrowca tworzy cego. Pust3Tiiami (t. zn. przestworami się- wówczas złuda optyczna jeziora, pustemi) są także lodem wiecznym skute oazy lub miasta, zwana mirażem lub kraje podbiegunowe i szczyty wysokich fatamorganą, gór. Ale mówiąc o pustyniach, najczęściej myślimy o pustyniach krain umiarkowanych i podzwrotnikowych, które zajmują największe przestrzenie.

Pustynie leżą przeważnie we wnętrzu następcą klimatów poprzednich, bar-kontynentów lub w zamkniętych wy- dziej wilgotnych, w których dzisiejszą sokogórskich kotlinach, albo ciągną się pustynię przecinały rzeki, pokrywała wąskiemi pasami u zachodnich brzegów roślinność, stepowa i gospodarował lądów płd. półkuli, wysuszanych przez w niej człowiek, zakładając często po-wpływ chłodnych prądów oceanicznych, tężne państwa, kwitnące miasta i oży-Obszary te zajmują na ziemi 42 mi- wionę drogi.

Ody klimat stawał się coraz suchszy — ginęły rzeki, znikała roślinność, cofał się człowiek. Dziś w sercu niejednej pustyni drzemią ślady pobytu osiadłej ludności, a nawet ruiny wielkich miast (Turkiestan), częste są kości zamieszkujących ją ongiś zwierząt (Gobi, Arkanzas) lub rysunki ryte na skałach przez dawnych mieszkańców, przedstawiające nieistniejącą dziś zwierzynę (strusie, bawoły, lwy, słonie na Saharze). Czasem sam człowiek był przyczyną klęski, mianowicie gdy wojny niszczyły misterne urządzenia służące do sztucznego nawadniania, zasypywały studnie (Mezopotamja, Ameryka Środkowa i Południowa).

Zamarłe rzeki, zatrute jeziora.

Krajobraz współczesnej pustyni rozpościera się jak całun na szkielecie zamarłych dolin rzecznych i wąwozów, zwanych wadi lub ued w Saharze i Ara-bji, creek w Australji i Ameryce Północnej. Formy terenu mają tu kształty inne niż w krajach o rzekach stale płynących, wynoszących piasek ze zniszczonych skał swego kraju. Tu skały kruszy działanie temperatury, gruz pokrywa znaczne obszary, a ponieważ nic nie unosi dalej rozkruszonego materja-łu, więc wypełnia on całe kotliny, otula zbocza gór i urwisk potężnemi stożkami piargów, aż czasem cała forma terenu zostaje w gruzie jakby zatopiona. Samotnie sterczą góry-świadki (—> Góry) o stromych ścianach i płaskich stołowych szczytach. Obnażone skały rzeźbi, drąży i wygładza wiatr, niosący ziarna piasku.

Z wilgotnych dawnych czasów pozostały w dolinach pustynnych skąpe pastwiska, a w głębszych ich częściach nawet duże jeziora. Woda tych jezior nie sprzyja życiu ani roślin, ani zwierząt; jest słona lub gorzka od zagęszczonych w niej soli. Takie są szotty

Sahary, jeziora pustyń Azji, jak Lob-i Kuku-nor, bolsony Meksyku i Texasu, Słone Jeziora (Salt Lakes) w Wielkiej Kotlinie w Kordyljerach Am. Płn.

Na miejsce wilgoci, parującej na powierzchni gleby, podsiąka stale wilgoć z warstw głębszych, niosąc rozpuszczone sole. Sole te wykwitają na powierzchni, dając początek zasolonym glebom słonych pustyń, częstych w Saharze, w pustyni Kewir w Persji. Najpiękniejsza jest słona pustynia Tarr przy ujściu Indu, gdzie cała powierzchnia pokryta jest wykwitami soli i lśni jak wielkie srebrne zwierciadło.

Krainy śmierci i lęku.

Największe obszary wśród każdej pustyni zajmują nagie płyty skalne, spękane i szlifowane przez wiatr i słońce, które nadają im czarno-brunatną barwę, zwaną lakierem pustyni. Najczęściej pustynia skalista — czyli z arabska hammada — pokryta jest ostrokra-wędzistym gruzem skalnym; hammada jest zupełnie bezwodna, trudna do przebycia dla miękkostopych wielbłądów.

Z opisów najbardziej jest znana pustynia piaszczysta — erg Sahary, morze piasków z charakterystyczną sylwetką karawany wielbłądów. Piaski te wywiał wiatr z dawnych osadów rzek i jezior lub ze zwietrzałych skał. Usypał z nich pasma wydm, ciągnące się łańcuchami, niczem fale. W rzeczywistości piaski ergów zajmują stosunkowo niewielkie obszary w pustyni, np. na Saharze tylko jedną szóstą jej część i bynajmniej nie są najstraszniejsze. Znamy je lepiej dlatego, że stanowią najważniejszy gospodarczy obszar pustyni. Tylko tędy mogą przeciągać karawany po twardszej glebie, wyściełającej korytarze pomiędzy sypkiemi pasmami wydm, długiemi nieraz na setkę kilometrów.

Dla dawnych karawan, wolno sunących, łatwo błądzących straszne były gładkie pustynie żwirowe, zupełnie bezwodne, zwane przez Beduinów tanezruft, usiane gęsto szkieletami padłych z pragnienia wielbłądów" i ludzi.

Również bezwodne są labirynty suchych wąwozów i dolinek, wyciętych przez erozję (-> Erozja) w pustyniach Stanów Zjednoczonych (bad lands, t. j. złe ziemie) i w Gobi.

świat roślinny i zwierzęcy w pustyni.

Tylko tanesruft są zupełnie pozbawione roślinności. W pustyni skalistej i piaszczystej często kryją się niewielkie obszary o skąpej, suchej roślinności ziół, traw i kolczastych krzewów. Roślinność ta broni się przed parowaniem przez zmniejszenie liści, pokrycie ich włoskami, a wilgoć czerpie potężnie rozwiniętym systemem korzeniowym. Znajdujemy tu również rośliny o życiu utajonem, rozkwitające nagle pod kroplami przelotnego deszczu. Prawdzi-wem błogosławieństwem pustyni afrykańskiej jest hodowana w oazach palma daktylowa, dostarczająca pożywienia, opału, budulca, materjału na plecionki.

Fauna pustyni jest uboga i dostosowana barwą do tła. Z pod nóg karawany uciekają żółte jak piasek, nieraz olbrzymie jaszczurki, grożą jej z pod kamieni jadowite skorpjony lub pająki i śmiercionośne węże piaskowe. Zdała umyka przed nią stadko gazel, a nocą trwoży ją wycie szakali lub szczekanie lisów pustyni.

Na pastwiskach pustyni Gobi przebiegają gromady dzikich osłów, a w norach kryją się świstaki. Zwierzęta pustyni to najczęściej resztki bogatszej niegdyś fauny z czasów poprzedzających nadejście suchego klimatu. Tak np. w głębi Sahary znaleziono w błotnistych jeziorkach słodkowodnych świat ryb, krabów i nawet krokodyle, które mogły tu dotrzeć jedynie, idąc pod prąd zamarłych dzisiaj rzek. Najwierniejsi towarzysze człowieka na pustyni: wielbłądy dwugarbne w Azji środkowej, dromader w Arabji i Saharze, jak w Tybecie i lama w pustyniach Andów, zostały w nią wprowadzone z sąsiednich, suchych stepów. Ptaków niewiele jest na pustyni. Tylko w czasie wiosennego i jesiennego przelotu przeciągają nad nią liczne stada. Ponad Saharą i Egiptem lecą nasze bociany, jaskółki i żórawie.

Oazy.

Na pustyni jest woda słodka warunkiem życia. W nielicznych miejscach, w zagłębieniu skalnem hammady, częściej w piaskach wydm albo w żwirach starej doliny rzecznej drzemią drobne naturalne zbiorniki wody słodkiej, czasem odgrzebywane z pod piasków kopytami gazel lub przez szakale czy lisy. Człowiek prócz tego kopie studnie i dociera do głęboko w skałach ukrytych zasobów wód, idących zda-leka, z krajów bardziej wilgotnych, lub też zgromadzonych i przechowanych w dawnych, deszczowych okresach, gdy na powierzchni nie było jeszcze pustyni.

II studzien rozkłada swe osiedla-oazy człowiek, czerpie w nieustającym trudzie wodę ze studni, prowadzi ją misternie a oszczędnie kanalikami w systemach sztucznego nawodnienia, zrasza ogrody palm daktylowych, skąpe pólka jęczmienia, warzyw i sady owocowe.

Oazy rozkładają się zwykle sznurem co 100—200 km jedna od drugiej. Czasem występują bliżej siebie grupami po kilka lub kilkanaście. Domy oaz są lepione z suszonej gliny lub układane z surowego kamienia; leżą wśród ogrodów, a otoczone są zawsze obronnemi mura-mi, w obawie przed napadem koczowników. Mieszkańcy oaz walczyć muszą z piaskami wydm, które zasypują nie-

Dla koczujących w pustyni nomadow-pasterzy łakomym kąskiem były zawsze zasobne oazy, leżące u źródeł, i kara-

raz całe osady, z wyczerpywaniem się studzien, z zatruwaniem gleby ogrodów przez wykwitające z głębi sole. Odcięci od świata, przymierają głodem w lata nieurodzaju lub wojen, mrą od chorób, zwłaszcza od febry, roznoszonej przez komary, mnożące się w kanałach nawadniających pola. W bogatszych, zasobniejszych w wodę oazach tworzyły się samodzielne ośrodki kultur i władzy państwowej. Siłą ich było władanie źródłami wody. O posiadanie tego bogactwa toczyły się zawsze i do dziś dnia się toczą zacięte walki, znaczące pola bitew bielonemi przez słońce kośćmi ludzi i wielbłądów.

Ludność.

Podczas wszelkich ruchów plemion, wędrówek pokojowych lub najazdów pustynia stanowiła przeszkodę, której nie próbowano przebywać, lecz obchodzono ją dookoła. Hunnowie wzdłuż północnej granicy pustyń Azji doszli stepami do krain Europy. Arabscy najeźdźcy brzegiem Sahary dotarli aż do Atlantyku. Murzyńskie państwa Sudanu przesuwały swe granice to na wschód, to na zachód, wzdłuż granicy pustymi.

Pustynia jest pewnem schronieniem zbiegów. W niedostępnem wnętrzu pu-stjmi, na jej nielicznych pastwiskach chroniły się rozbite przez nieprzyjaciół słabsze ludy, prześladowane grupy religijne lub kulturowe. Tak pomiędzy falami murzyńskich najeźdźców ocalały w pustyni Kalahari i koło jeziora Czad resztki dawnych mieszkańców Afryki — negroidów (-» Murzyni). W Hoggarze, sercu Sahary, ostał się pomiędzy naciskiem arabskim na północy a murzyńskim na południu chamicki lud Tuare-gów.

wany dążące brzegiem pustyni lub próbujące ją przebyć. Pustynia ułatwiała zasadzkę, chroniła swą przestrzenią tajemnicę ucieczki napastnika z łupem. Gdy w pastwiskach pustyń i otaczających ją stepów nagromadziło się zbyt wiele ludzi, wylewały się plemiona koczowników falami potężnych najazdów, jak Hunnowie, Tatarzy, Arabowie, Irań-czycy.

Człowiek współczesny a pustynia.

Pustynia do dziś jest przeszkodą w komunikacji, chociaż przez pustynie Austral j i przeciągnięto druty telegrafu, Saharę przebywa się bez trudu w specjalnych samochodach, a wkrótce przetnie ją lin ja kolei transsaharyjskiej. Jednak do dziś wszystkie te lin je komunikacyjne muszą się trzymać źródeł wody. Jak ongiś, oazy wyznaczają szlaki karawan i współczesnych dróg.

W pogoni za rozszerzeniem terenów gospodarczych człowiek wypowiedział walkę pustyni. Przecina ją drogami sa-mochodowemi, buduje na niej lotniska i stacje telegrafu bez drutu. Przede-wsz3^stkiem zaś głębokiemi wierceniami dociera do warstw wodonośnych, których wody wytrysku ją nieraz fontanną studni artezyjskiej. Wówczas zmienia się krajobraz pustyni. Po pustynnym ongiś stepie Australji rozproszyły się liczne fermy hodowców owiec, w piaskach Turkiestanu i Sudanu rozwinęły się plantacje bawełny, w Saharze rozrosły się potężne gaje palm daktylowych.

Najgwałtowniej wdziera się w głąb pustyni człowiek tam, gdzie znajdzie w jej wnętrzu skarby mineralne: złoto, srebro, diamenty, lub cenniejszą dziś nad nie naftę. W pustyni Australji zachodniej wyrosły dziwaczne miasta baraków u złotonośnych żył Kalgurli, pełno w niej ruin osad dawnych poszukiwaczy złota, którzy zamiast przemywać złotonośny piasek — dla braku wody — przesiewali

J. Czekalski.

go na wietrze. W pustyniach Meksyku, Chile i Peru lotnicy odkryli drogi, biegnące do dawnych kopalń srebra. W pustyniach Iraku i Mezopotàmji, u wybrzeży zatoki Perskiej, w Syrji wiją się potężne cielska rurociągów, ssących ropę naftową z zagubionych w pustyni ko-

palni i rafineryj, prowadząc cenny płyn do składów portowych. W pustyniach Somali i Abisynji wrą krwawe walki o posiadanie źródeł wody, które zapewnić mają zwycięzcy władzę nad drze-miącemi pod piaskami pustyni zasobami ropy naftowej.

RACJONALIZM.

— Mówisz więc, że Descartes jest twórcą nowożytnego racjonalizmu? Co przez to rozumiesz ? Nieraz się z tym wyrazem spotykam, ale nie wiem dobrze, co on oznacza. W tak różnych okolicznościach się go używa.

— Istotnie, wyraz to wieloznaczny, choć różne jego znaczenia są blisko z sobą związane. Oznacza on przedewszyst-kiem pewien pogląd w obrębie teorji poznania (-» Teorja poznania), lecz także bewne stanowisko w metafizyce, w etyce i w innych działach filozofji. Używamy go zresztą i poza obrębem filozofji.

— To powiedz mi najpierw o racjonalizmie w teorji poznania.

— Przechodził on różne koleje i ulegał wielu zmianom. Można jednak ustalić szereg twierdzeń charakterystycznych dla wszelkich jego odmian. Mówiliśmy niegdyś, że gdy chcemy się czegoś dowiedzieć o otaczającym nas świecie, to musimy się do tego ostatecznie posłu-żyó spostrzeżeniami zmysłowemi : widzeniem, słyszeniem i t. d. Gdy zaś wykrywamy lub udowadniamy jakieś twierdzenie matematyczne, np. że w trójkącie równoramiennym wszystkie punkty osobliwe leżą na jednej prostej, to spostrzeżenie wzrokowe może nam być przy tern najwyżej pomocne dla łatwiejszego unaocznienia sobie t. zw. figury geome-tycznej, ale ani nie jest niezbędnie potrzebne, ani też nie wystarcza do przeprowadzenia dowodu, że w każdym trójkącie równoramiennym tak są rozmieszczone owre punkty. Żeby dowód tuki uzyskać, musimy rozumować, a w szczególności podać przesłanki, z których to twierdzenie wynika. Otóż teoretycy poznania odróżniają w związku z tern dwa rodzaje poznawania : t. zw. doświadczenie (-» Doświadczenie) i poznawanie rozumowe, a niektórzy z nich odróżniają także i dwie władze poznawcze : zmysłowość i rozum. Racjonalizm zaś głosi, że poznanie rozumowe ma znacznie wyższą wartość poznawczą niż poznanie uzyskane w doświadczeniu, czyli empiryczne, a co więcej, że jest ono od doświadczenia niezależne.

— Rozumiem. Wszak nieraz mówiłeś mi o tern, że gdy na podstawie pewnego układu aksjomatów udowodnimy jakieś twierdzenie matematyczne, to jest ono bezwzględnie pewne i całkiem ogólne. Natomiast twierdzenia fizyki są tylko mniej więcej prawdopodobne i może się zawsze zdarzyć, że przyszłe doświadczenie ich nie potwierdzi (-> Nauka). Przytem, spostrzegając rzeczy, ulegamy nieraz złudzeniom. Spostrzegamy też rzeczy w takich cechach, jakie występują w doświadczeniu dzięki pewnej budowie naszych narządów zmysłowych.

— Masz rację. To też niektórzy racjonaliści XVIII w. sądzili, że doświadczenie zmysłowe poucza nas tylko o tern, jakiemi rzeczy nam się wydają, natomiast poznanie rozumowe jest wiedzą o świecie takim, jakim on jest sam w sobie.

— Tego jeszcze dobrze nie rozumiem. Ale powiedz mi wpierw, co ma znaczyć, że poznanie rozumowe nie jest zależne od doświadczenia?

— Różni racjonaliści różnie to pojmują. Jedni sądzą, że poznawanie rozumowe nietylko nie jest wywoływali e przez doświadczenie, ale nawet nie musimy go zdobywać przy okazji doświadczenia, gdyż jest ono w swych podstawowych elementach nam wrodzone. Np. Descartes przyjmował t. zw. ideae innatae (ideje wrodzone). W związku z tem nazywa się też nieraz poznanie rozumowe poznaniem a priori. Inni natomiast twierdzą, że wprawdzie poznanie rozumowe zdobywamy zawsze tylko przy okazji doświadczenia, ale jest ono w tem znaczeniu „niezależne“ od niego, że wyniki poznawcze empiryczne nie stanowią, ani nie mogą stanowić uzasadnienia dla żadnego poznania rozumowego. W pierwszym wypadku mówimy o niezależności genetycznej poznania rozumowego od doświadczenia, w drugim o jego niezależności logicznej.

— Jeżeli chodzi o prawdy matematyczne, to wydaje mi się, że to rozumiem. Czy dobrze widzę to, co na tablicy narysowane, gdy udowadniamy jakieś twierdzenie geometryczne, czy też ulegam złudzeniu, to nie ma to żadnego wpływu na prawdziwość twierdzenia matematycznego. Wystarczy tu dowód, a ostatecznie wyprowadzenie z aksjomatów. Lecz czekaj ! Przychodzi mi teraz coś do głowy, o czem wpierw nie myślałem. Wystarczy dowód, jeżeli aksjomaty są prawdziwe. Ale skąd wiem, że tak jest? Wszak aksjomatów udowadniać nie można? Co gwarantuje mi ich prawdziwość? Jak je wykrywam? A może to na podstawie doświadczenia? W takim razie...

— Nie chciałbym rozważać, jak to z tem jest naprawdę, lecz co do racjonalistów, to głoszą oni, że i takie oto „prawdy podstawowe“ poznajemy rozumowo z bezwzględną pewnością, mając rozumowo dane pojęcia pierwotnych tworów matematycznych i pierwszych związków między niemi. Kant przed ogłoszeniem „Krytyki czystego rozumu“, gdy jeszcze był racjonalistą, nazywał to „realnym użytkiem rozumu“.

— Takby było w matematyce, ale wspomniałeś także o rozumowem poznaniu świata rzeczywistego, a wszak wiemy, że rzeczy nas otaczające lub zjawiska, w świecie się rozgrywające, poznajemy w doświadczeniu.

— Zapewne, wiemy. Tak przynajmniej wielu z nas sądzi. Ale racjonaliści byli innego zdania. Już Platon mówił, że spostrzeżenie nie dostarcza nam w i e-d z y o świecie, lecz jedynie pewnego mniemania o nim. Wiedzy dostarcza jedynie poznanie idej (-* Idea).

— Słyszałem o tem.

— A widzisz. Descartes np. twierdził, że rzeczy poznajemy nie w spostrzeżeniu, lecz w sądzie. Racjonaliści zaś XVIII wieku nie ograniczają się do uznania rozumowego poznania tylko takich przedmiotów, jak matematyczne. Można — jak sądzą — poznać świat realny rozumowo i dopiero to rozumowe poznanie dostarcza nam rzetelnej, ostatecznej wiedzy o nim, i to w tej jego postaci, w jakiej on jest sam w sobie. Czysto rozumowo mamy moc rozstrzygać takie zagadnienia, jak np. istnienia Boga i jego stosunku do świata, zagadnienie nieśmiertelności duszy

— Zapewne, możnaby może tak po-tak wszystko a wszystko można rozumo- wiedzieć, choć to sprawy nie tak łatwe, wo poznać? Chyba posuwają się w tern jak sję na pierwszy rzut oka wydaje, za daleko?    Ale masz rację, że racjonalizm etycz-

i t. p. Skrajny racjonalizm twierdzi, że wartości. Być dobrym więc to to samo, wszystko, cokolwiekby tylko istniało, co być mądrym. „Nikt dobrowolnie nie można poznać rozumowo. Nietylko więc jest zły“ — mawiał Sokrates, a chciał rozum dostarczałby nam najdoskonal- przez to powiedzieć, że ktokolwiek czy-szego poznania, ale zarazem istniałaby ni coś moralnie złego, to nie dlatego, że pewnego rodzaju wszechwładza rozumu, chce lub pożąda zła, lecz że wiedza jego Sprzeciwiają się temu zarówno empiry- jest niedoskonała, że jest głupi, ści, jak i irracjonaliści. Ci ostatni sądzą _ Nieraz myślałem o tern zdaniu np., że największe zagadki życia i świa- Sokratesa i zawsze wydawało mi się, że ta można poznać jedynie w mistycznem, on ogromnie upraszcza życie psychiczne z miłości zrodzonem ujednieniu się i nie uświadamia sobie walk wewnętrz-intuicyjnem z przedmiotem poznawa- nych, które musimy stoczyć, żeby nym (-» Mistyka).    w trudnem położeniu przecież spełnić

— Nie rozumiem tego dobrze. Jak czyn moralnie dobry, jednak mogą myśleć racjonaliści, że

metafizycz- nalnych w psychice człowieka, albo

— Trudno mi na to tu odpowie- ny jest oparty m. i. na rac j o-dzieć. Ale racjonalizm poznawczy odwa- nalizmie psychologiczny m, ża się na tak daleko idące twierdzenie, który albo skłonny jest wogóle prze-ponieważ wiąże się zazwyczaj z r a- oczać istnienie pierwiastków irracjo-cjonalizmem

nym. Wedle tegoż nietylko tak jest, przynajmniej przypisuje czynnikom że świat realny tworzy całość do- rozumowym taką rolę i taką prze-skonale rozumowo uporządkowaną, wagę nad innemi czynnikami, iż rozum ale co więcej, że najwyższym pier- byłby w duszy ludzkiej czynnikiem rzą-wiastkiem wszelkiej rzeczywistości jest dzącym. I choć to niezawsze zgadza się rozum. Bóg dla racjonalizmu metafi- z rzeczywistością, to jednak pogląd ten zycznego to najwyższy, najdoskonalszy zrozumiany jako pewien postulat, wedle rozum. A choć nasz ludzki rozum Bo- którego należałoby organizować nasze ży-skiemu nie równy, to jednak w zasadzie cie wewnętrzne, jest wyrazem głębokiej przynajmniej i dla niego niema w rze- wiary w człowieka jako istotę rozumną, czywistości żadnych granic, ' których nie Usilne i konsekwentne stosowanie go mógłby przekroczyć w poznawaniu, i to przedewszystkiem we własnem życiu po-właśnie dlatego, że rzeczywistość nie za- zwoliłoby nam może uniknąć wielu nie-wiera żadnych pierwiastków radykalnie szczęść i zmniejszyć sumę cudzych obcych rozumowi. Może w tern leży naj- krzywd. Z postulatem tym zaś związane skrajniejszy rys racjonalizmu, że odma- jest w sposób istotny dążenie, by w każ-wia się istnienia wszystkiemu, co nie da dej sprawie, naukowej czy praktycznej, się pojąć czysto rozumowo. Metafizyka starać się przedewszystkiem o jasne racjonalistyczna łączy się przytem zwy- i wyraźne pojęcia i tworzyć sądy ściśle kle także z racjonalizmem i przejrzyście sformułowane. Usuwanie etycznym. Charakterystyczną dla ciemności, mętności, wieloznaczności to niego jest teza, że najwyższą wartością wyraz przekonania o wartości jasnego moralną jest rozum, inne zaś wartości myślenia w pracy poznawczej i w działa-dadzą się sprowadzić do tej naczelnej niu. To także objaw przeświadczenia, że

wszelkie twory rozumowo przejrzyście zbudowane wkraczają w dziedzinę piękna.

— Poruszasz sprawę piękna. Czyżby i w dziedzinie sztuki i estetyki można było mówić o racjonalizmie?

— Z pewnością. Te teorje estetyczne, które wartość dzieła sztuki widzą przedewszystkiem w symetryczności jego budowy, w wyraźnem rozczłonkowaniu jego części, w przejrzystości jego konstrukcji, jednem słowem, w zrozumiałości dzieła sztuki, powstały z ducha racjonalizmu. Skrajny racjonalizm estetyczny uznawałby tylko te dzieła sztuki za wartościowe, które ta-kiemi cechami się odznaczają, a tern samem musiałby odmówić wartości już nietylko poszczególnym dziełom, ale całym epokom twórczości artystycznej. 1 w tern poszedłby z pewnością za daleko. Bo przez to uznawałby tylko niektóre style (np. sztukę renesansu), a inneby odrzucał (np. barok, impresjonizm w malarstwie, całą literaturę i muzykę romantyczną i t. p.), a co gorsza, ujmowałby jednostronnie i te dzieła sztuki, które za wartościowe uważa. Np. muzyka Bacha lub Mozarta zawiera w sobie z pewnością doskonałą przejrzystość budowy, „rozumowe¹“ uporządkowanie części, ale ujmowana tylko pod tym kątem widzenia utraciłaby bardzo istotne wartości irracjonalnego piękna.

Tak więc zarówno w tej dziedzinie, jak i w innych, które poprzednio poruszyłem, racjonalizm zwraca słusznie uwagę na występowanie czynnika rozumowego w różnych dziedzinach rzeczywistości lub jej poznania i na jego wielką wartość i doniosłość, ale zarazem przekracza zwykle granice słuszności, starając się wszystko sprowadzić do czynnika rozumowego i jemu w y-łącznie wartość przypisać. Pod tym względem nie różni się zresztą wiele od dwu swych przeciwników : od empiry-zmu i irracjonalizmu. Ale o tern chyba kiedy indziej pomówimy.

— Powiedz mi jednak, proszę cię, jeszcze jedno : kto prócz D e s c a r-t e s a, o którym już mówiłeś, był wybitnym racjonalistą?

— Przedewszystkiem pamiętaj, że wobec wieloznaczności terminu „racjonalizm“ należy zawsze z pewnem zastrzeżeniem przyjmować oświadczenia, że ten lub ów jest „racjonalistą“, bo w jednem znaczeniu nim może być, a w innem nie. Przytem im bardziej złożone stają się badania filozoficzne i im więcej różnicują się zagadnienia i związki między niemi, tem trudniej powiedzieć o całości czyichś poglądów, że są racjonalistyczne.

Pierwsze ślady racjonalizmu występują w filozofji greckiej u pitagorej-czyków i u eleatów. Najwybitniejszym racjonalistą u Greków był niewątpliwie Platon (427—347 przed Chr.), a nie jest wolny od istotnych znamion racjonalizmu ani współczesny mu D e-mokryt, ani też wielki jego uczeń Arystoteles (384—322), choć obaj ci filozofowie są przyrodniczo nastawieni i więcej mają od Platona zmysłu empirycznego badania. Nic dziwnego przeto, że prawie cała filozofja średniowieczna, która stoi pod przemożnym wpływem Platona i Arystotelesa, odznacza się silnemi rysami racjonali-stycznemi bez względu na takie lub inne rozwiązania poszczególnych zagadnień. W czasach nowożytnych po Des-cartesie (1596—1650) najwybitniejszymi racjonalistami byli na kontynencie europejskim B. Spinoza (1632 do 1677) i G. W. L e i b n i z (1646—1716), na terenie zaś Wielkiej Brytanji, której najwybitniejsi filozofowie stoją na stanowisku empiryzmu, czynniki racjonalistyczne zaznaczają się w t. zw. „szkole szkockiej“. Głównym jej przedstawicielem był Tomasz R e i d

szukaj w tomie piątym!

R,. Ingarden.

(radjokomunikacji)

(1710—1796). Na kontynencie europejskim właściwą ojczyzną racjonalizmu nowożytnego była Francja. To też nawet wówczas, gdy w w. XVIII za czasów t. zw. „oświecenia“ zaczęły oddziaływać we Francji silne wpływy empi-ryzmu angielskiego, empiryzm ten metyl ko stracił na terenie francuskim na ostrości, ale nadto splótł się z wielu momentami racjonalistycznemi (—> Oświecenie). Pod koniec w. XVIII dochodzi jednak zarówno we Francji, jak w Niemczech do załamania się panowania racjonalizmu. Tam objawia się to m. i. w wystąpieniu J. J. Rous-se au’a (1712—1778), tutaj w tern, co nazywamy okresem „burzy i naporu“, jako też w pewnej mierze w krytycyzmie Kanta (1724—1804). W w. XIX racjonalizm nie odzyskał już nigdy dawnego znaczenia, jakkolwiek miał jeszcze nieraz bardzo wybitnych przedstawicieli (np. Hegel, 1770—1831). Nie odzyskał go zaś może nietyle wskutek świetnego rozwoju nauk przyrodniczych, ile raczej dzięki bardzo wielkiemu zróżnicowaniu zarówno samych zagadnień filozoficznych, jak też ich rozwiązań. Zatarły się dawne ostre przeciwieństwa. To też dziś nieraz w poglądach, zdawałoby się, skrajnie empirystycznyeh można znaleźć twierdzenia właściwe niegdyś dawnemu racjonalizmowi.

RÂDJO. (Tabl. 33). Nazwa „radjo“ (od słowa łac. radius <= promień ) lub radjoelektryczność (termin używany w języku francuskim radioélectricité) — obejmuje wszelkie zagadnienia związane z falami elektrycznemi (ewent, prądami szybkozmiennemi) oraz ich zastosowaniem. Badaniem tych zagadnień zajmuje się zarówno fizyka, jak i radjotechnika. Radjotechnika obejmuje całokształt wszelkich zagadnień związanych z przesyłaniem na odległość energji elektrycznej bez pomocy połączeń dla utrzymania łączności

pomiędzy różnemi punktami ziemi. Zakresy obu tych terminów zachodzą na siebie.

W mowie potocznej słowem „radjo“ określamy często aparat odbiorczy lub audycje nadawane przez stacje radjowe. Mówimy np. : „Mam radjo w domu“, „słuchałem radja“ i t. d.

Radjotechnika początkowo stanowiła rozdział elektrotechniki, dziś jednak ta najmłodsza gałąź elektrotechniki rozrosła się do takich rozmiarów’, iż należy ją uważać za oddzielną naukę techniczną. Radjotechnika korzysta w znacznie większym stopniu niż inne gałęzie techniki z całego szeregu zdobyczy z najrozmaitszych dziedzin nauki, przede-wszystkiem zaś ze zdobyczy fizyki. Osiągnięcia radjotechniki często, zanim jeszcze ich teoretyczne podstawy zostaną wszechstronnie zbadane i ustalone, stają się własnością przemysłu. Zagadnienia radjotechniki opracowywane są też nie-tylko w pracowniach naukowych wyższych uczelni lub państwowych instytutów badawczych, lecz również i w labo-ratorjach wielkich firm przemysłowych. To rozdrobnienie badań oraz pewna do-rywczość prac teoretycznych z tej dziedziny stanowi poważną trudność dla jej syntetycznego ujęcia. Istnieje też bardzo bogata i różnorodna literatura poświęcona praktycznym i teoretycznym problemom radjotechniki. Artykuł niniejszy stanowi z natury rzeczy jedynie syntetyczny rzut oka na tę rozległą dziedzinę i oczywiście cały szereg skądinąd bardzo ciekawych szczegółów pozostawia na boku.

Zasada radjokomunikacji.

Z licznych badań doświadczalnych wynika, że: zmienne pole elektryczne wywołuje zmienne pole magnetyczne, zaś zmien-ne pole magnetyczne wytwarza zmienne pole elektryez-n e.

Na tych dwóch prawdach opiera się w bardzo ogólnem ujęciu istota radjokomunikacji.

Prąd szybkozmienny (częstość powyżej 10.000 okres./sek.), płynąc w przewodniku (antenie nadawczej), wywołuje w jego otoczeniu zmienne pole magnetyczne, które znów wywołuje powstanie pola elektrycznego, dając w ten sposób początek perjodycznym zakłóceniom elektrycznym, które, rozchodząc się ze skończoną prędkością we wszystkie strony, przenoszą część energji, pobranej ze źródła prądu. Mówimy, iż powstają wtedy fale elektromagnetyczne, które w dostatecznej odległości od źródła zaburzeń składają się ze zmiennego pola elektrycznego i magnetycznego, przyczem kierunki ich natężeń oraz kierunek rozchodzenia się fali są do siebie wzajemnie prostopadłe. (-> Elektryczność, II, str. 172 do 178).

Fala taka, natrafiając na swej drodze na przewodnik elektryczny (antenę odbiorczą), wywołuje w nim powstanie siły elektromotorycznej, posiadającej tę samą częstość, co i pierwotne źródło, wytwarzające zaburzenia elektryczne. Zapomocą odpowiednich urządzeń umiemy stwierdzić powstanie siły elektromotorycznej w przewodniku, a więc odebrać sygnał wysłany przez źródło pierwotne.

Rozwój historyczny radjokomunikacji.

Już Clerk Maxwell (1865 r.), opierając się na rozważaniach matematycznych, wywnioskował, że istotą światła są fale elektromagnetyczne. Jest to jedno z najwspanialszych uogólnień fizyki współczesnej, pozwalające objąć zjawiska świetlne i elektromagnetyczne jedną teorją. Przewidywania teoretyczne

Maxwella potwierdził Hertz szeregiem świetnych doświadczeń (1887—1888 r.). Zdołał on po raz pierwszy wytworzyć drgania elektryczne nadzwyczaj szybkie i wykazać, iż wywołują one powstanie w otaczającej przestrzeni fal elektromagnetycznych, które rozchodzą się, odbijają, załamują i t. d. według tych samych praw, jakie optyka wykryła od-dawna dla światła. Hertz swemi świet-nemi odkryciami dał podstawy dla rozwoju radja, początkowo jednak nikt może nie zdawał sobie z tego sprawy. Nawet sam Hertz bardzo sceptycznie zapatrywał się na możliwość praktycznych zastosowań fal elektromagnetycznych.

Od doświadczeń Hertza historja rozwoju radjokomunikacji łączy się bezpośrednio z badaniami drgań elektrycznych. Cały szereg wybitnych uczonych przyczynił się do pogłębienia teoretycznej i praktycznej znajomości drgań elektrycznych i szeregiem wynalazków zbliżał chwilę ich praktycznego zastosowania. Uczony rosyjski P o p o f f w r. 1895, badając atmosferyczne, wyładowania elektryczne, buduje przyrządy, przypominające współczesne układy odbiorcze radjotelegrafu. Wreszeie w r. 1895 młody Włoch G u i g 1 i e 1 m o Marconi uzyskuje połączenie radjo-telegraficzne przez zatokę Brystolską w Anglji. Zasługą Marconi'ego było racjonalne połączenie wszystkich dotychczasowych wynalazków i udowodnienie możliwości ich praktycznego zastosowania. Doświadczenia Marconi 'ego zwróciły uwagę na ten nowy środek łączności, a zwłaszcza na jego doniosłe znaczenie dla marynarki. Z tą chwilą zagadnienie przesyłania sygnałów drogą radjową przeszło z laboratorjów naukowych do przemysłu.

Marconi w swych pierwszych próbach przesyłania sygnałów na odległość używał fal (-» Fala) o długościach rzędu 1 m, kierując się analogjami pomiędzy

ni.

falami elektrycznemi a światłem. Wykorzystanie tych pierwszych prób do zastosowań praktycznych nie dało wyników zadowalających z powodu istnienia dużych trudności w opanowaniu drgań elektrycznych o tak dużych częstościach, i skomplikowanych zjawisk rozchodzenia się tych fal w przestrze-To było przyczyną zarzucenia w dalszych pracach posługiwania się analogjami optycznemi i przejście do prób oparcia radjokomunikacji na falach o znacznie większych długościach, rzędu kilometrów, które dały zupełnie niespodziewane wyniki, kładąc podwaliny szybkiego rozwoju radjotechniki. Dalszym punktem przełomowym, w rozwoju radjokomunikacji było wynalezienie trój elektrodowej lampy katodowej oraz zastosowanie jej do otrzymywania drgań niegasnących o dużych częstościach. Z tą chwilą udało się również rozwiązać zagadnienie radjofonji (radjo-telefonji jednostronnej), będącej dotąd w stadjum prób. Dalszy rozwój radjokomunikacji postępuje już w bardzo szybkiem tempie. Ilość stacyj nadawczych stale wzrasta, roznosząc po całej kuli ziemskiej rozmowy, sygnały lub dźwięki muzyczne. Jednocześnie i stacje odbiorcze stają się coraz prostsze i łatwiejsze w obsłudze.

Przez pewien czas przypuszczano, opierając się na panujących wówczas poglądach, że fale elektryczne o długościach poniżej 200 m nie mogą mieć większego zastosowania do radjokomunikacji. Wobec tego fale o długościach tego rzędu oraz krótsze pozwolono używać radjoamatorom. Pomiędzy radjo-amatorami wszystkich krajów rozwinął się w krótkim czasie jakby „sport“ uzyskiwania rekordów w odbieraniu sygnałów z możliwie największych odległości.

I zaszedł ciekawy przypadek : niefachow* cy-radjoamatorzy uzyskali zapomocą fal krótszych od 200 m liczne połączenia na bardzo dużych odległościach i to przy użyciu nadajników o stosunkowo małych mocach. Fakty te zmusiły specjalistów do rewizji poglądów na rozchodzenie się fal elektrycznych w przestrzeni oraz do przeprowadzenia bliższych badań nad temi falami, które wykazały pod pewnemi względami przewagę nad falami długiemi, używanemi dotychczas przez stacje nadawcze o charakterze publicznym. W związku z tem krótkie fale znalazły obecnie liczne zastosowania praktyczne.

Zagadnienia radjotechniki.

Zagadnienia radjotechniki rozpadają się na trzy główne grupy:

1.    Wytwarzanie szybkozmiennych drgań elektrycznych (stacje nadawcze).

2.    Promieniowanie fal elektrycznych i ich rozchodzenie się w przestrzeni.

3.    Odbiór radjoelektryczny, czyli pochłanianie energji z fal elektrycznych i odpowiednie jej wykorzystanie.

Pierwsza i trzecia grupa zagadnień mieści się w większym lub mniejszym stopniu w ramach elektrotechniki, druga zaś znacznie poza nią wykracza. Decy-dującemi zjawiskami w radjokomunikacji, do których należy przystosowywać urządzenia nadawcze i odbiorcze, są zjawiska, związane z własnościami i rozchodzeniem się fal w przestrzeni.

Wytwarzanie szybkozmiennych drgań elektrycznych (stacje nadawcze).

Podobnie jak odchylone wahadło, uderzony koniec stalowego pręta, unieruchomionego z drugiej strony i t. d. wykonują perjodycznie powtarzające się ruchy, czyli drgania (sprężyste)—tak ładunki elektryczne, z jakiejkolwiek przyczyny pobudzone do ruchu w obwodzie, składającym się z kondensatora i cewki, poruszają się naprzemian w jedną i drugą stronę, wytwarzając w ten sposób prąd zmienny czyli drgania elektryczne. Obwód taki nazywamy obwodem drgań lub oscylacyjnym. Np. ładujemy znajdujący się w obwodzie elektrycznie przerwanym (ryc. 53) kondensator, łącząc go ze źródłem elektryczności : wtedy na jednej okładce (np. górnej) zgromadzi się ładunek dodatni, na drugiej (dolnej)

e\

9\

Ryc. 53.

ujemny (ryc. 53 b), pomiędzy zaś płytkami powstanie pewna różnica potencjałów. Po zamknięciu obwodu nastąpi wyładowanie kondensatora: poprzez cewkę popłynie prąd elektryczny. Wskutek tego różnica potencjałów pomiędzy płytkami będzie maleć aż do zera, co pociągnie za sobą znikanie pola elektrycznego pomiędzy okładkami kondensatora, a w cewce powstawanie pola magnetycznego (ryc. 53 c). Mamy tu zamianę energji elektrycznej na magnetyczną. Na ryc. 53 c wskazano moment, gdy kondensator się rozładował i cała ener-gja jest skoncentrowana w polu magne-tycznem cewki. Lecz równowaga nie jest jeszcze osiągnięta. Znikające obecnie pole magnetyczne wywoła istnienie prądu elektrycznego, płynącego w tym samym, co poprzednio, kierunku i ładującego obecnie dolną płytkę kondensatora dodatnio, górną zaś ujemnie. Gdy pole magnetyczne w cewce całkowicie zniknie, kondensator jest naładowany. Różnica potencjałów pomiędzy okładkami posiada znak przeciwny (ryc. 53 d). Wskutek tego w obwodzie powtórzą się poprzednie procesy, przebiegając w kierunkach przeciwnych (ryc. 53 f, 53 g). Zachodzące w obwodzie straty energji na ciepło (prawo Joule’a Ciepło) powodują stałe zmniejszanie się energji drgań, aż wreszcie ruch ładunków ustaje. W ten sposób wyładowanie kondensatora jest następstwem powstających w obwodzie drgań zanikających. W czasie drgań elektrycznych zachodzi więc kolejna zamiana energji elektrycznej na energję magnetyczną, i odwrotnie. Przypominamy, że okresem nazywamy czas trwania jednego drgania, częstością ilość drgań w ciągu jednej sekundy, amplitudą drgań największą wartość natężenia prądu w ciągu jednego okresu. Amplituda drgań w danym przypadku będzie malała zczasem — drgania takie nazywamy tłumionemi (zanikającemi). Częstość drgań zależy od wartości pojemności oraz samoindukcji cewki i wzrasta wraz z ich zmniejszaniem.

Ażeby w obwodzie elektrycznym uzyskać szereg drgań zanikających (ryc. 54), należy co pewien czas ładować i rozładowywać kondensator. W praktyce uskutecznia się to przez włączenie do obwodu iskiernika, t. j. dwóch kulek metalowych, umieszczonych w pewnej odległości od siebie i połączonych przewodnikami ze źródłem elektrycznem, dającem wysokie zmienne napięcie (np. cewką indukcyjną), które ładuje kondensator. Gdy różnica potencjałów pomiędzy kul-

kami iskiemika osiągnie dostateczną ki i stanowi drugą elektrodę lampy — wartość, bije między niemi iskra, za- t. zw. siatkę (S). Trzecią elektrodą jest mykając elektrycznie obwód, co umożli- cylinder zewnętrzny, tak zwana anoda wi wyładowanie się kondensatora w spo- lampy (A). Przepuszczając prąd elek-sób opisany wyżej. Z chwilą zaś, gdy tryczny przez katodę, rozgrzewamy ją wartość różnicy potencjałów pomiędzy do odpowiedniej temperatury, przy któ-kulkami obniży się poniżej pewnej war- rej wysyła ona elektrony {-* Elektron), tości, iskra przestanie przebiegać w iskier- biegnące poprzez oczka siatki ku ano-"'iku i obwód zostanie przerwany — dzie, posiadającej dodatni potencjał Kondensator wtedy będzie ładowany względem katody, wytworzony przez przez źródło i t. d. Dla otrzymania czę- napięcie baterji anodowej. Elektrony, stych drgań kondensator musi być ła- przenosząc elektryczność ujemną z ka-dowrany w odpowiednich odstępach cza- tody do anody, zamykają obwód baterji su. Gdyby udało się nam czas ten od- anodowej, umożliwiając powstanie prą-powiednio skrócić tak, iżby oddzielne du zw. prądem anodowym. Ruch elek-drgania zachodziły na siebie, oraz do- tronów, posiadających — jak wiemy — pływ energji ze źródła tak uregulować, iż w każdej chwili byłyby kompenso- ~asr wane straty energji w obwodzie, to ° otrzymalibyśmy nieprzerwany ciąg drgań o stałej amplitudzie (ryc. 55 a). Istnieje kilka sposobów wytwarzania takich b drgań, zwanych drganiami nietłumione-mi. Z pośród tych sposobów rozpatrzymy tylko jeden, odgrywający we współ- c czesnej radjotechnice rolę najważniejszą.

PRĄD W.CZ NICMOOULOWAHy

CZAS

PRĄD MIKROFONOWI

CZAS

PRĄD MOOUlOWANy

jCZAS

PRĄD W DtTtKTORZr

CZA.S

Ryc. 55.

Mamy tu na myśli tak zwane generatory (oscylatory) lampowe. Ich zastosowanie datuje się od 1913 r., t. j. od chwili opracowania przez Meissnera tak zwanego układu ze zwrotnem sprzężeniem ^indukcyjnem (układ Meissnera bardzo małą bezwładność, może być z ła-ryc.    56).    twością    hamowany    lub przyśpieszany

przez małe napięcia na siatce lampy. Umożliwia nam to, przez niewielkie 73^    zmiany    napięć na    siatce,    regulowanie

Ryc. 54.

ilości elektronów dobiegających do anody, a więc wywoływanie dość znacznych wahań    natężenia    prądu    anodowego.

W układach takich używamy trój- Siatka odgrywa tu rolę analogiczną do elektrodowej lampy elektronowej. Jest    kranu,    umieszczonego w    przewodzie,

to bańka, w której wytworzono wysoką przez który przepływa np. para wodna próżnię i umieszczono wewnątrz trzy pod dużem ciśnieniem; przez odpowied-elektrody: katodę (K) w postaci dru- nie nastawienie kranu mamy możność cika, otoczonego dwoma współosiowemi regulowania ilości przepływającej pary. cylindrami, z których jeden, najbliżej Lampa trójelektrodowa jest połączona położony, zrobionj^ jest zazwyczaj z siat- z obwodem drgań (oscylacyjnym) tak,

“łf“T

Ryc. 56. L — schematyczne przedstawienie lampy trój elektrod owej. K — katoda, w postaci drucika lub wstążki z metalu trudnotopliwego (wolfram, platyna i t. p.). S — siatka lampy. A — anoda lampy. Bż — baterja żarzenia, dostarczająca prądu elektrycznego, który rozżarza katodę. B — baterja anodowa, wytwarzająca potencjał dodatni na anodzie.

La. Ls — cewki. € — kondensator.

jak wskazano na ryc. 56. Obwód siatki sprzęgamy indukcyjnie z obwodem anodowym (La-C). Baterja B ładuje kondensator C, który rozładowuje się poprzez cewkę La. Prąd elektryczny, przepływający przez cewkę La, indukuje wskutek sprzężenia napięcie na siatce, które ulega zmianom wraz z natężeniem prądu w cewce La, wywołując wahania natężenia prądu anodowego. Przy odpowiednim doborze warunków te wahania prądu anodowego, dostarczającego energji do obwodu oscylacyjnego, wykorzystane są do wzbudzenia i podtrzymania drgań nietłumionych w obwodzie (ryc. 55 a). Obecnie znamy wiele układów oscylatorów lampowych, odbiegających w większym lub mniejszym stopniu od rozpatrzonego układu. W głównych jednak linjach zasada ich działania jest podobna.

Rozpatrzony wyżej układ oscylacyjny, składający się z kondensatora i cewki, charakteryzuje się tern, iż cała energja jest skoncentrowana w polu elekt rycz-nem, wytworzonem pomiędzy okładkami kondensatora i w polu magnetycznem, wytworzonem wewnątrz cewki, wskutek czego obwód taki nazewnątrz promieniuje bardzo słabo. Już w niewielkiej odległości wytwarzane pola elektryczne i magnetyczne mają małe stosunkowo wartości, które ze zwiększeniem odległości bardzo szybko maleją. Obwody takie nazywamy obwodami zamkniętemi.

Inaczej przedstawia się sprawra, gdy okładki kondensatora zostaną rozsunięte na znaczną odległość. Wtedy bowiem linje sił pola elektrycznego rozchodzą się w przestrzeń daleko poza obszar, objęty okładkami kondensatora (ryc. 57 a). Podobnie prąd elektryczny szybko-zmienny, przebiegający nie przez cewkę, lecz przez wyprostowany drut, wywołuje pole magnetyczne, którego linje sił będą się rozchodzić daleko w przestrzeń (ryc. 57 b). Choć układy takie, zwane

Ryc. 57.

otwartemi, wywołują naogół słabsze pola elektryczne, ewentualnie magnetyczne, to pola te słabną znacznie wolniej wrraz ze wzrostem odległości, niż w układach zamkniętych. Wywołane w ten sposób w przestrzeni zaburzenia natury elektrycznej, czy magnetycznej, stają się, zgodnie z dwoma przytoczonemi wyżej prawami, źródłem fal elektrycznych — mówimy, iż podobne układy promieniują energję elektromagnetyczną. Urządzenia wysyłające w przestrzeń fale elektryczne nazywamy antenami. Działanie anten wynika więc z własności obwodów drgających, będąc ich rozwinięciem i zastosowaniem praktycznem.

Najprostszą anteną jest drut pionowy z jednego końca uziemiony, z drugiego

odizolowany. Tego typu anteny używa kilkunastu tysięcy drgań na sekundę, się np. na samolotach (metalowa masa przyczem górna granica zależy od samolotu zastępuje w tym przypadku wrażliwości ucha ludzkiego. Dźwięki, ziemię), przy nadawaniu fal ultrakrót- jak wiemy, polegają na drganiu cząste-kich i t. p. Dla odpowiedniego dostrojenia czek powietrza. (-» Dźwięk). Musimy anteny włącza się kondensator lub cewkę więc ich energję zamienić na ener-pomiędzy antenę a uziemienie. ZwTÓćmy gję drgań elektrycznych o tej sa-uwagę, iż taka antena, rozpatrywana mej częstości, którą wykorzystuje-jako obwód oscylacyjny, posiada pojem- my w dalszym ciągu do modulacji ność i samoindukcję, lecz nie s k u- fali nośnej. Zamiana ta uskutecznia się p i o n e, jak w obwodach zamkniętych, w tak zwanym mikrofonie, w którym lecz równomiernie rozłożone wzdłuż swej pod wpływem drgań membrany, wy-długości. Drgające więc prądy w antę- wołanych przez fale głosowe, powstają nie linjowej są to prądy ładowania i wy- zmienne prądy elektryczne małej czę-ładowania powierzchni przewodnika, wo- stości (prądy mikrofonowe). Prądy te, hec czego mogą przez nią przepływać, po- odpowiedniem wzmocnieniu, dopro-pomimo, że obwód nie jest elektrycznie wadzamy do nadajnika, wykorzystując zamknięty. Poza tern w obwodach takich je do wywołania wahań amplitudy fali natężenie prądu nie jest jednakowe nośnej. Na ryc. 55 a przedstawiono nie-we wszystkich punktach przewodnika modulowany prąd, powstający w ob-w przeciwieństwie do obwodów zamknię- wodzie oscylacyjnym nadajnika. Na

tych.

ryc. 55 b mamy prąd mikrofonowy ma-

szych układów stacji nadawczej (ryc.

Anteny dużych stacyj nadawczych są łej częstości, na ryc. zaś 55 c prąd zmo-najrozmaitszych postaci i składają się dulowany, który zostaje doprowadzony zazwyczaj z większej ilości przewodni- do anteny nadawczej, ków, umieszczanych na odpowiednich Po pobieżnem rozpatrzeniu zasadni-masztach. Dla przykładu na tabl. 33 b czych zjawisk występujących przy na-przedstawiono widok anteny Stacji ra- dawaniu, rozpatrzymy jeden z prostszy ńskiej.

zastosowaniu piezokwarcu Q, umie-

Wzbudzenie drgań w antenie odby- 58). Drgania zostają wzbudzone w ob-wa się przez sprzężenie jej z obwrodem wodzie L₁C₁ pierwszej lampy, przy drgań dużej częstości.

Antena wysyła w przestrzeń nieprze- szczonego w obwodzie siatki i służącego rwany ciąg fal nietłumionych (stacyj do stabilizacji częstości drgań (-> iskrowych, jako obecnie rzadko uży- Dźwięk). Drgania te zapomocą sprzęże-wanych, nie rozpatrujemy), który na- nia indukcyjnego zostają przeniesione zywamy falą nośną. Dla przesłania sy- «a siatkę drugiej lampy, co powoduje gnału za jej pośrednictwem należy falę zmiany jej prądu anodowego, wywołu-nośną podzielić według pewnego rytmu jące powstanie silniejszych już drgań na oddzielne impulsy lub też urobić ją w obwodzie Lz C3. Lampa II odgrywm w takt mowy lub muzyki. Nie wcho- tu rolę wzmacniacza. W niektórych dząc w szczegóły, podamy zasadę prze- przypadkach używa się kilku takich syłania mowy lub muzyki na falach lamp wzmacniających. Mówimy do mi-elektrycznych. Polega ona na wywoła- krofonu. Powstały prąd mikrofonowy niu wahań amplitudy fali nośnej z czę- zapomocą odpowiednio dobranego trans-stością drgań akustycznych, których formatorka (Tr) i linji przewodników zakres rozciąga się od kilkunastu do zostaje przeniesiony na siatkę lampy

A\

Ll

«T

\cy

L’.

Bi B

HtMl'h

Tr

nmRoFoti

Ryc. 58. L 1. — lampa wytwarzająca drgania elektryczne w obwodzie L₁₍ C,. L II. — lampa wzmacniająca te drgania. L III. — lampa wzmacniająca prąd mikrofonowy i przenosząca jego drgania na siatkę lampy II. Q — piezokwarc, Lj, L₂, L₃ — cewki. Clf C₂, C₃ — kondensatory. Bż — baterja żarzenia. B — baterja anodowa. Bm — baterja w obwodzie mikrofonu. Tr — transformator.

antena. Z

ziemia.

III, która je wzmacnia i przenosi na W obecnej technice radjokomunika-siatkę lampy II. W obwodzie La Ca tej cyjnej znajdują zastosowanie fale elek-lampy uzyskuje się wtedy prąd modu- tromagnetyczne o długościach od lowany, który przez sprzężenie induk- 30.000 m do kilkunastu cm — są to tak cyjne zostaje przeniesiony na antenę, zwane fale elektryczne, często nazywa-promieniującą fale elektryczne w prze- ne falami radjowemi. strzeń. Na stacjach radjofonicznych Ze względu na swe zastosowania ob-mikrofon jest zazwyczaj umieszczony szar fal elektrycznych został przez Mię-w oddzielnem pomieszczeniu — t. zw. dzynarodowy Komitet Doradczy Radjo-studjo, specjalnie urządzonem celem komunikacji w Hadze w 1929 r. podzie-usunięcia wszelkich możliwych znie- lony na kilka zakresów, a mianowicie kształceń dźwięków, chwytanych przez fale długie (powyżej 3000 m), średnie mikrofon. Dla uniknięcia odbić fal gło- (do 200 m), pośrednie (do 50 m), krót-sowych od ścian i sufitu, wnętrze stu- kie (do 10 m) i bardzo krótkie (ultra-dja wybite jest specjalnemi draperjami. krótkie — -poniżej 10 m). W głów-Widok studja Stacji raszyńskiej, mie- nych zarysach podział ten uwzględnia szczącej się w Warszawie, przedstawia również i różnice we właściwościach fizycznych, zachodzące w sposób ciągły Streszczając: na stacji nadawczej wraz ze zmianą długości fali. energja elektryczna, dostarczona przez Liczne badania wykazały, że własno-miejscową elektrownię, ulega kolej- ści fal elektrycznych bardzo długich nym przemianom, przetwarzając się na (dziesiątki kilometrów) znacznie odbie-energję elektryczną drgań dużej czę- gają od własności światła. Występuje stości, która zostaje doprowadzona do to może najjaskrawiej w zjawisku zwa-anteny nadawczej i wypromieniowana nem uginaniem się fal, to jest w odchy-w przestrzeń w postaci fal elektrycz- leniu od prostolinjowego rozchodzenia

się w przestrzeni. Przyczyna tych różnic tkwi w tern, że gdy wymiary przed-Fale elektryczne, które używa radjo- miotów, mogących się znaleźć w zwy-technika, jak to dziś dobrze wiemy, kłych warunkach na drodze wiązki stanowią szczególny przypadek bardzo światła, są duże w stosunku do długo-ogólnego zjawiska w naturze, znanego ści fali (przynajmniej 100 razy więk-pod nazwą promieniowania (-» sze), to dla długich fal elektrycznych

wszelkie przeszkody terenowe, jak do-

tabl. 33 c.

nych.

Własności fal elektrycznych.

Promieniowanie ).

Fale ultrakrótkie

my, góry i t. p., które na swej drodze fale te napotykają, rzadko są rzędu długości fali. Dlatego też odgrywają one dla długich fal elektrycznych rolę analogiczną do roli ultramikroskopowo małych cząsteczek w przypadku promieni świetlnych. W tych warunkach uginanie się fal elektrycznych jest tak silne, iż obchodzą one wszelkie przeszkody terenowe, nie dając poza niemi cieni w znaczeniu optycznem. W zwykłych więc ziemskich warunkach trudno jest mówić o prostolinjowem rozchodzeniu się, załamywaniu i odbiciu długich fal elektrycznych. Dostatecznie dużym przedmiotem dla tych fal, dającym poza sobą cień w znaczeniu optycznem, byłaby kula ziemska. Warunki te zmieniają się wraz ze zmniejszaniem się długości fali, stopień uginania maleje, własności fizyczne obserwowane w zwykłych warunkach zbliżają się do własności światła.

Zasadnicza różnica zarówno pod względem możliwości zastosowań praktycznych, jak i własności fizycznych występuje przy przejściu od fal krótkich do ultrakrótkich. Analogje ze światłem stają się tu coraz wyraźniejsze i dlatego często fale ultrakrótkie i podczerwone obejmuje się jedną nazwą fal quasi-optycznych. Obszar fal ultrakrótkich można dalej podzielić na fale metrowe, decymetrowe, centymetrowe i milimetrowe.

Rozchodzenie się fal elektrycznych w przestrzeni.

Zagadnienie powyższe, wkraczające do zagadnień fizyki najwyższych warstw atmosfery ziemi, stykające się poza tern w wielu punktach z meteoro-logją, geofizyką, a nawet astronomją, jest w ogólnem ujęciu niezmiernie skomplikowane. Występuje tu taka ilość najrozmaitszych czynników, wpływających 'bezpośrednio i pośrednio na rozchodzenie się fal, że uzgodnienie wyników różnych obserwacyj i ustalenie pewnych zależności ilościowych jest prawie niewykonalne. Dotychczasowo wysuwane teorje tego zjawiska są zupełnie niewystarczające, wobec czego zagadnienie to w danej chwili inoże być ujęte jedynie jakościowo, charakteryzując w ogólnych tylko zarysach przebieg obserwowanych zjawisk. Nie wchodząc też w szczegóły, scharakteryzuję poniżej w zależności od rozchodzenia się fal różne ich obszary, podając jednocześnie ich zastosowanie w radjoko-munikacji.

Fale długie — dzięki małemu pochłanianiu i silnemu uginaniu rozchodzą się na znaczne odległości. Zasięg icli maleje wraz z długością fali. W nocy odbiór lepszy niż w dzień. Radjokomu-nikacja stała — telegraf.

Fale średnie — używa się ich do komunikacji radjotelegraficznej i radjo-telefonicznej oraz w radjofonji.

Fale pośrednie — w zasięgu tych fal pojawiają się przerwy, tak zwane obszary milczenia (strefy martwe). Zasięg tych fal zmienia się w zależności od pory dnia. Fale te mają niewielkie zastosowanie.

Fale krótkie — o długości rzędu 30 tn dają duże zasięgi w nocy, zaś fale rzędu 15 m — w dzień. Występują strefy martwe. Można . uzyskać bardzo duże zasięgi przy małych mocach stacyj nadawczych. Najkrótsze fale tego obszaru są naogół bardzo kapryśne.

zasadniczo zachowują się, jak promienie świetlne, rozchodzą się po linjach prostych; przechodzą prawie bez osłabienia przez mgłę, dym i inne zaciemnienia atmosferyczne, wywołane przez zawiesiny niewielkich rozmiarów. Naogół wykorzystuje się je przy zachowaniu t. zw. „geometrycznej widzialności“. Przy ich rozchodzeniu się nad morzem zaobserwowano silny wzrost zasięgu tych fal, co prawdopodobnie jest w związku ze wzrostem stopnia uginania. Istnieje tu możność uzyskiwania wiązek kierunkowych przy użyciu reflektorów, podobnie jak dla światła. Sprawa zastosowania tych fal w urządzeniach praktycznych znajduje się jeszcze w toku opracowywania.

Odbiór fal elektrycznych.

Fala elektryczna, wysłana przez antenę nadawczą, rozchodząc się w przestrzeni, dobiega do anteny odbiorczej (zasada jej działania i budowa są podobne do anteny nadawczej), wywołując w niej powstanie prądu szybkozmien-nego, posiadającego zazwyczaj bardzo małą moc. Z anteną odbiorczą sprzężony jest obwód oscylacyjny, który zostaje pobudzony do drgań, o ile znajduje się w rezonansie z falą dobiegającą, to znaczy, gdy częstość jego drgań własnych równa się częstości fali.

Zjawisko rezonansu odgrywa ważną rolę w radjetechnice oraz w wielu działach techniki i nauki. — Dwa kamerto-ny, dające dokładnie ten sam ton, ustawiamy w niedużej od siebie odległości ; przy pobudzeniu do drgań jednego z nich usłyszymy po pewnym czasie dźwięczenie drugiego. Zjawisko to objaśnia się w sposób następujący: pierwszy kamerton wysyła fale głosowe, które uderzają o drugi. Chociaż te uderzenia są bardzo słabe, to jednak, ponieważ trafiają one kamerton w odstępach czasu równych okresowi jego drgań, ich działania dodają się i wskutek tego mogą one z biegiem czasu pobudzić do drgań nawet stosunkowo ciężką i sztywną masę ramion kamerto-nu. Słabość impulsów wynagradza ich liczba i rytm stosownie dobrany. Przy przechodzeniu przez most wiszący oddziału wojska, idącego rytmicznie, może zajść obawa zerwania mostu, gdyby przypadkowo takt kroków odpowiadał wahaniom mostu.

Zupełnie analogicznie tłumaczy się rezonans elektryczny. Jeśli obwód drgań jest dokładnie dostrojony do częstości fali dobiegającej do anteny, to nawet bardzo słabe impulsy mogą wystarczyć już do wzbudzenia drgań. Do anteny odbiorczej dobiegają fale o różnych długościąch, wysyłane przez stacje nadawcze. W obwodzie odbiornika będą jednak wzbudzane ze znaczną stosunkowo siłą tylko te, których częstość równa się częstości drgań własnych obwodu — dzięki temu odbieramy jedną tylko stację. Zmieniając np. pojemność obwodu drgań, kręcąc odpowiednią gałką naszego odbiornika, zmieniamy częstość drgań własnych obwodu, wskutek czego usłyszymy w naszym głośniku audycje innej już stacji.

Otrzymywane drgania szybkozmien-ne w obwodzie oscylacyjnym naszego odbiornika nie są słyszalne, poza tern nie reaguje na nie wobec swej bezwładności membrana słuchawki telefonicznej lub głośnika. Ażeby więc usłyszeć sygnał czy też nadawaną mowę lub muzykę, musimy te drgania przerobić na drgania o małej częstości (w technice nazywa się to demodulacją), czyli uzyskać té drgania, któremi modulowano falę nośną stacji nadawczej. W tym celu używa się tak zwanych detektorów, których działanie polega na przepu-puszczaniu prądu tylko w jednym kierunku. Charakter prądu po przejściu przez detektor, wskazany jest na ryc. 55 d. Prąd ten w razie potrzeby możemy wzmocnić zapomocą odpowiedniej liczby lamp katodowych, poczem doprowadzamy go do słuchawek telefonicznych lub głośnika. Tutaj prąd ten pobudza membranę do drgań mechanicznych, co wywołuje powstanie fal głosowych, odtwarzających dźwięki nadawane na stacji nadawczej.

Zwróćmy jeszcze uwagę, iż energja elektryczna, którą doprowadzamy do

słuchawek lub głośnika w lampowych tu również swoisty efekt, wywołujący odhiornikach, jest pobierana z mie j- objawy fizjologiczne czy też biologicz-scowego źródła prądu (bâte- ne. rji lub sieci elektrycznej). Energja pobierana przez antenę odbiorczą służy oscylatorów o większej mocy oraz od-tylko do regulowania dopływu biorników dla fal ultrakrótkich — któ-do słuchawek lub głośnika energji miej- rej obecnie nie można jeszcze uważać scowego źródła.

Z tych względów sprawa budowy

za całkowicie rozwiązaną — staje się

Mechanizm stacji odbiorczej polega bardzo aktualną dla radjotechniki.

więc : na chwytaniu energji z pola elektromagnetycznego fali elektrycznej, większe zastosowanie w najróżniejszych wydzielaniu pożądanych sygnałów, dziedzinach życia, na całym świecie przekształcaniu odbieranej energji prą- znajduje się w pełni rozwoju. Cała kula dów wielkiej częstości na energję prą- ziemska pokrywa się coraz gęstszą sie-dów małej częstości i wreszcie na prze- cią stacyj nadawczych, cywilizacji współ-kształcenie tej ostatniej na energję fal ezesnej nie sposób już wyobrazić so-akustycznych.

Radjo, mające dziś ogromne i coraz

bie bez tego wynalazku, który w tak krótkim czasie zyskał sobie na całym świecie tak potężne prawa i zastosowanie.

Obecny stan rozwoju radjotechniki.

Rozwój radjofonji w Polsce.

W 1925 r. w lutym została urządzona krańcach Warszawy przy ulicy

W tym krótkim przeglądzie zagadnień radjotechniki chodziło nam prze-dewszystkiem o wyjaśnienie podstaw fizycznych tych zjawisk, które umożliwiają radjokomunikację na falach elek- na trycznych. Z konieczności musieliśmy Narbutta 25 próbna radjostacja o mo-pominąć wiele ciekawych i ważnych cy 0,5 kw. Nadawano z niej audycje

szczegółów.

tylko przez dwie godziny dziennie. Za-

W dzisiejszym etapie rozwoju radjo- sięg tej stacji był niewielki. Radjostacja techniki zauważyć się daje coraz to ta została rozbudowana w drugiej poło-większy wzrost zainteresowań radjo-in- wie tegoż roku i jej moc zwiększono do żynierów falami ultrakrótkiemu Fale 1,5 lew, nadawane audycje trwały już te (głównie o długościach poniżej Im) 5 godzin dziennie. Pod koniec roku au-nadają się doskonale do radjokomuni- dycje zostają już rozłożone na cały kacji kierunkowej na odległościach dzień. W grudniu 1926 roku rozpoczęto stosunkowo niedużych (kilkadziesiąt budowę na dawnych terenach fortu Mo-km), do zastąpienia sygnalizacji świetl- kotowskiego nowej radjostacji o mocy nej w portach lotniczych, morskich 10 kw. W ciągu zaś 1930 roku wybudo-i t. p. Poza tern znajdą one praw- wano i uruchomiono w Raszynie, odle-dopodohnie bardzo duże zastosowa- głym o 23 km. od Warszawy, radjosta-nie w telewizji. Z dość licznych już cję o mocy 120 kw — była to wówczas obserwacyj wynika dalej, że fale ultra- jedna z najsilniejszych stacyj nadaw-krótkie działają na komórki i tkanki czych na świecie (tabl. 33 a). Stacja organizmów żyjących. Wydaje się ta swym zasięgiem detektorowym obej-przytem, że to działanie nie jest spo- muje prawie całą Polskę. W między-wodowane tylko nagrzewaniem się tka- czasie powstały radjostacje prowincjo-nek, wywołanent przez zmienne pole naine: w Krakowie (1927 r.), Kato-elektromagnetyczne, lecz że występuje wicach (1927 r.), Poznaniu (1927 r.).

Przyroda

Wilnie (1928 r.), Lwowie (1930 r.). ?jodzi (1930 r.) i Toruniu (1935 r.).

W. Majewski.

Niektóre poruszone tu zagadnienia są szerzej omówione w moich artykułach : F ale elektryczne w przestrzeni i Technika, zesz. 8, (1934 r.), str. 338. Własności fizyczne fal ultrakrótkich i ich praktyczne zastosowania — Przegląd Radjo-techniczny, zesz. 9—19, (1934 r.), str. 40. Działanie fal krótkich i ultrakrótkich na organizmy żyjące — Wszechświat, zesz. 2, (1934 r.), str. 42. Działanie biologiczne fal krótkich — Nowy Radjoamator, kwiecień 1935, str. 70 i Przegląd teoryj promieniowania (od Newtona do Schrödingern) — Wszechświat, zesz. 5, (1935 r.), str. 146. Omówienie całokształtu zagadnień radjo-techniki znajdzie czytelnik w następujących dziełach : J. Groszkowski: Radjo-technika, Warszawa 1932 r. (skrypt wykładów na Politechnice Warszawskiej) oraz K. K r u 1 i s z : Zasady radjotechniki, Warszawa 1932 r. Dzieła te są już bardzo specjalne i wymagają od czytelnika pewnego przygotowania z elektrotechniki i matematyki.

RASA. (Tabl. 34). Rasa jest.jed-nem z najmniej sprecyzowanych pojęć systematyki (—» Systematyka) biologicznej. Zadaniem systematyki jest ujęcie organizmów w grupy osobników najbardziej do siebie podobnych oraz takie uporządkowanie tych grup, aby w naj-bliższem sąsiedztwie znalazły się zespoły najbardziej do siebie podobne. Podstawę systematyki stanowią grupy, obejmujące przeważnie ogół osobników zdolnych do wytwarzania płodnego potomstwa (—> Gatunek). Grupy takie oznaczamy mianem gatunków (species). Podgrupy wyróżniane w granicach gatunku oznacza się jako odmiany i ras y.

Dawniej używano tych terminów dość dowolnie, częstokroć jako synonimów. Niektórzy badacze dążyli wobec tego do ograniczenia terminu „rasa“ do sztucz-nych odmian hodowlanych. Obecnie ustala się tendencja do oznaczania słowem „odmiana“ (varietas) podgrupy wyższego rzędu, dzielonej na „rasy“.

Odróżnianie odmian i ras posiada charakter umowny, opiera się ono bowiem na ocenie podobieństwa, przede-wszystkiem zewnętrznego. Wobec konieczności równoczesnego uwzględnienia bardzo różnorodnych właściwości organizmów, sądy systematyków biologicznych posiadają charakter subjektywny. Opierają się one bowiem na wewnętrz-nem przeświadczeniu badaczy co do większego lub mniejszego podobieństwa poszczególnych grup organizmów. Tern się tłumaczą wielkie rozbieżności poszczególnych ujęć.

Systematyka człowieka.

Triumf teorji ewolucji w drugiej połowie XIX wieku spowodował lekceważenie zagadnień systematyki. Antropologowie (-» Antropolog ja) jednak nie przestali się interesować tem zagadnieniem, bardzo też wcześnie zaczęto tu dążyć do oparcia systematyki na objek-tywnych podstawach ilościowych. Poważne wyniki tych badań oraz fakt bezsporny, iż organizmem najczęściej przez nas obserwowanym i najlepiej nam znanym jest człowiek, powodują to, że najprostszą odpowiedź na pytanie : co to jest rasa, otrzymamy, zorjentowawszy się w systematyce człowieka.

Wobec tego, że mówimy powszechnie o rodzaju ludzkim, przez to samo wypowiadamy się już za istnieniem różnych gatunków człowieka. Rodzaj (genua) w systematyce rozpada się bowiem na gatunki. Jednakowoż wskutek stwierdzenia, że najbardziej sobie obce ludy, przy krzyżowaniu się, wydają mieszańców o normalnej płodności, nauka nie wątpi już, że wszyscy obecnie żyjący ludzie stanowią jeden jedyny gatunek. Dawniej tak liczni i ze względów społeczno-politycznych popularni zwolennicy tezy wielogatunkowości człowieka ograniczają się teraz do obrony twierdzenia, że człowiek kopalny epoki lodowcowej, czyli t. zw. rasa nean-dertalska, oznaczana też jako Homo primigenius, stanowiła gatunek odrębny. Lecz i to twierdzenie znajduje poważnych, a bodaj i coraz liczniejszych przeciwników. A zatem, gdyby się i ten pogląd nie utrzymał, człowiek stanowiłby rodzaj systematyczny (genus), obejmujący tylko jeden gatunek (species).

Historja prac nad systematyką człowieka.

Linneusz.

Pojęcie „rodzaju ludzkiego'' zawdzięczamy wielkiemu szwedzkiemu systematykowi, Linneuszowi (1707—1778). W pierwszem wydaniu dzieła Linneusza : „Systema naturae“ ograniczał się on do wyróżnienia mieszkańców znanych mu podówczas części świata, jak to wskazują nazwy poszczególnych odmian (va-rietas) człowieka: Homo americanus, Homo europaeus, Homo asiaticus i Homo afer (w znaczeniu H. africanus), pomijając oczywiście patologiczną odmianę Homo ferus, obejmującą umysłowo chorych, i godną Herodota odmianę legendarną Homo monstrosus, obejmującą alpejskich karłów, patagońskich olbrzymów i t. p. W późniejszych wydaniach mamy natomiast już pięć odmian. Odzwierciedla się w tern coprawda uwzględnienie w tych czasach odkrytych ludów Oceanji i Indonezji, ważniejsze jednak jest to, iż dawne terminy geograficzne zostały zastąpione nazwami : H. albus (biały), H. badius (żółty), H. niger (czarny)’ H. cupreus (miedziany) i //. fuscus (brunatny), przez co uwydatniona została cecha tak istotna, jak barwa skóry.

Blumenbach.

W naszej literaturze popularnej oraz w podręcznikach szkolnych utrzymuje się jednak ujęcie Linneusza nie w swojej oryginalnej postaci, lecz w redakcji nadanej mu przez J. F. B 1 u m e n-b a c h a w r. 1776-ym. Modyfikacja wprowadzona przez tego uczonego, uważanego przez Niemców za ojca antropo-logji, polega na zastąpieniu terminów naukowych Linneusza niekonsekwentne-mi nazwami etnograficzno-geograficzne-mi. Wszyscy znamy jego rasy : kaukaską, etjopską, mongolską, amerykańską i ma-lajską, które do dzisiaj pokutują jeszcze czasami w naszych podręcznikach popularnych — które natomiast mało, niestety, co wiedzą o poglądach C u-viera.

Cuvier.

Wielki ten systematyk jeszcze w roku 1800 zdał sobie sprawę z tego, że w rodzaju ludzkim należy przedewszystkiem wyróżnić trzy jego główne części składowe: białą, żółtą i czarną. Wyjaśnienie stosunku tych składników zasadniczych do różnych podgrup stanowi istotną treść wysiłków drugiej połowy XIX w. w dziedzinie systematyki człowieka, wysiłków dotychczas jeszcze riieuwieńczonych powszechnie uznawanym wynikiem.

Deniker.

Bezspornie najpoważniejszą próbą, podjętą w tym kierunku, stanowiło ujęcie ogłoszone w roku 1900 przez francuskiego antropologa J. I) e n i k e r a. Deniker nie liczył się jeszcze dostatecznie z dziedzicznością jako z czynnikiem kształtującym proces różnicowania rodzaju ludzkiego i zbyt pochopnie, zwłaszcza w stosunku do mniej mu znanych ludów kolorowych, podporządkowywał wyniki antropologiczne wynikom badań językoznawczych i etnograficznych. Nieuwzględnienie dziedziczności spowodowało, iż przy wyróżnieniu dziesięciu składników ludności europejskiej uznał on sześć za rasy a cztery za ich typy mieszane, wytworzone przez krzyżowa-nie. Dopiero badania antropologów polskich (1928) wyjaśniły, że w rzeczywistości stosunek ras do typów mieszanych kształtuje się w Europie w sposób nader prosty. Mamy w Europie cztery rasy i sześć ich typów mieszanych. Ci mieszańcy pierwszego stopnia wyczerpują ilość możliwych kombinacyj czterech elementów (ras), łączonych po dwa. Uzgodniono w ten sposób poglądy De-nikera z poglądami antropologów ograniczających się do wyróżniania czterech głównych składników ludności europejskiej.

W dziedzinie badań nad ludnością kolorową ujęcie J. Denikera nie miało równie doniosłego znaczenia. Właśnie dlatego, że Deniker podporządkowywał wyniki antropologiczne wynikom badań etnograficznych i lingwistycznych, nie liczył się on z możliwością występowania identycznych składników antropologicznych z jednej strony w Afryce i Austra-lazji, z drugiej zaś w Eurazji i Ameryce. Deniker jako podstawę swej syntezy wziął zatem rozczłonkowanie geograficzne rodzaju ludzkiego, zachował przytem zasadę trójdzielności, wprowadzoną przez Cuviera i na miejsce naczelne wysunął barwy skóry — to też jego syntezę należy uważać za pewnego rodzaju kompromis pomiędzy ujęciami Cuviera i Linneusza-Blumenbacha. Kompromis ten ukształtował się przytem pod wyraźnym wpływem poglądów Ernesta Haeckela, jak o tern świadczy wysunięcie kształtu włosów, jako drugiej cechy systematycznej. Posunąwszy się w dziedzinie systematyki człowieka białego tak daleko, iż wiekowi XX przypadło tu właściwie tylko uporanie się z niedociągnięciami, w stosunku do człowieka kolorowego, Deniker nie zdobywa się nawet na konsekwentne wyodrębnienie składników antropologicznych. Ogranicza się on bowiem do próby roz-klasyfikowania ludów, stanowiących, jak wiadomo, połączenia różnych składników. Nawet jego fenomenalna erudycja zawodzi tutaj ! Przecież nie zdawał on sobie sprawy z tego, że jeszcze w 1883 roku składniki ludności azjatyckiej zostały poprawnie ujęte przez L. v. Schrencka, a już w 1898 roku Józef Siemiradzki ogłosił swoją pracę, stwierdzającą występowanie identycznych składników w Ameryce i Azji.

Synteza szkoły polskiej.

Konsekwencję powyższej krytyki stanowi synteza dana przez antropologję polską. Opiera się ona na poglądzie, że różnicowanie rodzaju ludzkiego postępowało wskutek stopniowego ustalania się form mieszanych. Dalsze uzasadnienia tej syntezy stanowią : poparcie tezy trójdzielności Cuviera wynikami badań nad właściwościami krwi (F. Bernstein), wykazanie, że liczba chromosów, t. j. mikroskopijnych części składowych jądra komórki, odgrywających zasadniczą rolę w procesie dziedziczenia, jest krotnością liczby trzy, oraz stwierdzenie, że przy zastosowaniu metod ilościowych dochodzimy do wyróżnienia 21 typów antropologicznych. Wyniki badań nad dziedzicznością (B. Rosiński) wykazały, iż z 10 typów antropologicznych ludności europejskiej cztery należy uznać za rasy a sześć za ich typy mieszane. Przez analogję można wnioskować, iż w całym rodzaju ludzkim jego 21 typów antropologicznych rozpada się na 6 ras i ich 15 form mieszanych. Przez wzgląd na to nasuwa się nam następujące nader proste ujęcie. Bierzemy za punkt wyjścia trójdzielne zróżnicowanie rodzaju ludzkiego; przez skrzyżowanie się tych trzech odmian musiały powstać trzy formy mieszane pierwszego stopnia. Ustalenie się tych trzech mieszańców daje nam łącznie sześć ras. Przez krzyżowanie tych sześć ras daje znowu piętnaście form mieszanych. Rasy i formy

mieszane dają nam łącznie 21 składni- ne po środkach boków trójkąta. Są to ków antropologicznych. Odpowiada to rasy śródziemnomorska, armenoidalna liczbie typów wyróżnianych przy bada- i arktyczna. Umieszczenie rasy śród-niu ilościowein. Naszą syntezę unaocz- ziemnomorskiej między nordyczną i ni-nia załączony diagram.    grycką wyraża przytem przypuszczenie,

że powstała ona przez połączenie pierwotnych form odmian białej i czarnej, i t. d. Wreszcie piętnastu typom mieszanym, powstałym przypuszczalnie przez skrzyżowanie tych sześciu ras, odpowiada piętnaście linij, łączących sześć punktów, reprezentujących nasze rasy. Są to zarówno proste, jak i łuki koła, przechodzącego przez wierzchołki trójkąta. Połączenie dwu punktów lin ją wyraża przypuszczenie, że typ mieszany, reprezentowany przez daną linję, powstał z połączenia ras reprezentowanych przez te punkty. Badania nad dziedzicznością wykazały przytem słuszność przypuszczenia, iż w Europie jest sześć typów mieszanych ludności : y, i, Ö, co, ß, q W świetle powyższego ujęcia przy zestawieniu jasnego Europejczyka z murzynem i żółtoskórym Azjatą unaoczniamy sobie różnice między odmianami rodzaju ludzkiego. Natomiast przy porównywaniu rosłego, jasnowłosego i niebieskookiego Szweda z niskim śniadym Włochem południowym o bardzo wydłużonej głowie oraz z Ormianinem o płasko ściętem t.yłogłowiu i karykaturalnym nosie — uświadamiamy sobie rozmiar różnic, zachodzących między rasami odmiany białej. (Por. także art. Antropolog ja).

-©■

Hyc. 59. Hipotetyczne ustosunkowanie wzajemne 23 składników rodzaju ludzkiego.

i północno-zachodni A dynarski o litoralny y subnordyczny ß sublaponoidalny co alpejski

« nordyczny e śródziemnomorski X armenoidalny X laponoidainy r/ arktyczny o nigrycki

st paleoazjatycki y> paleoamerykański ? pacyficzny r centralnoazjatycki ■A australoidalny jt mediterranoidalny x orjentalny cp austroafrykański v negroidalny

U waga. Składniki białe umieszczone w polu bialem, żółte — w polu rzadko zakreskowanem, czarne — w polu gęsto zakreskowanem.

Mamy tu przedewszystkiem trójkąt, którego wierzchołki reprezentują teraźniejsze odpowiedniki trzech pierwotnych składników Cuviera. Są to formy charakterystyczne trzech odmian, białej, żółtej i czarnej, reprezentowane przez rasy: nordyczną, laponoidalną i nigryc-ką. Trzy dalsze rasy, powstałe hipotetycznie przez skrzyżowanie trzech elementów pierwotnych, zostały umieszczo-

Rasizm.

Rasizm jest to nazwa poglądu na życie, w którym rasa odgrywa rolę wartości najwyższej. W poglądzie tym zajmuje ona miejsce analogiczne do miejsca zajmowanego przez rozum w koncepcjach teoretyków wielkiej rewolucji francuskiej. Jej dobro stanowi najwyższe kryterjum etyczne. Przez wzgląd na

nie rezygnuje się z swobód osobistych, gwarantowanych dotychczasowemi konstytucjami, a stanowiących podwaliny współczesnej cywilizacji europejskiej, i czyni się z człowieka przedmiot eksperymentów hodowlanych. Rasiści niemieccy, którzy od czasu objęcia w Niemczech władzy przez narodowych socjalistów, wprowadzają na terenie Niemiec swoje zasady w życie, wierzą, że jedyną doskonałą postacją człowieka jest rasa nordyczna, jej mieszańców uważają za coś gorszego, a inne rasy za jeszcze mniej wartościowy materjał ludzki, niezdolny nietylko do wytworzenia, lecz nawet i do zachowania, wyższych form życia kulturalnego. Odwieczna teza narodu wybranego przeistacza się u nich w wiarę w rasę wybraną, stanowiąc oczywiście źródło ideologji imperjali-stycznej.

Jak wiadomo, lingwiści mianem a r y j-czyków (-» Arjowie) oznaczają mieszkające w Azji wschodniej ludy indo-europejskie, rozpadające się na podgrupy irańską i indyjską. Pod wrzględem antropologicznym wyróżniają się one od pozostałych ludów indoeuropejskich przedewszystkiem tern, że wykazują słabsze przymieszki rasy nordycznej. Dla rasistów niemieckich natomiast ary jeżykami są przedewszystkiem ludzie rasy nordycznej, a wr ostateczności Europejczycy wolni od przymieszki krwi żydowskiej. Wymagając legitymowania się trzema pokoleniami, wolnemi od przymieszki krwi żydowskiej, rasiści niemieccy zajmują w stosunku do żydów stanowisko analogiczne do stanowiska anglosaskich Amerykanów w stosunku do murzynów. Rasizm stanowi teoretyczne uzasadnienie niemieckiego narodowego socjalizmu i jest skrajną formą reakcji przeciwko „humanitarnym'⁴ dogmatom liberalizmu - (-» Liberalizm) XIX wieku. W imię ogólnego dobra uzasadnia on ograniczenie praw obywatelskich pewnej części ludności, skwalifikowanej jako szkodliwa. We współczesnej rzeczywistości niemieckiej powoduje to wyeliminowanie wyższych warstw mieszczańskich w wielkim zakresie z żydami przekrzyżowanych. Rasizm skazany jest na bezkompromisowy konflikt z kościołem katolickim.

J. Czekanowski.

REALIZM. Wyraz „realizm“, podobnie jak i wyraz „realista“ może mieć różne znaczenia, zależnie od związku, w jakim słowa te są używane. Realizm może oznaczać pewien kierunek filozoficzny w teorji poznania (-» Teorja poznania). Zasadniczą tezą tego kierunku w różnych jego odcieniach jest to, że świat naogół jest taki, jakim nam się przedstawia. Jest to teza wręcz przeciwna zasadniczej tezie idealizmu (—»Idea), który twierdzi, że dany nam obraz świata jest jedynie tworem czy też przetworem naszego umysłu. Realizmem natomiast w sensie t. zw. filozofji życia nazywamy postawę człowieka, który bierze trzeźwo życie ta-kiem, jakiem ono jest. Takiego człowieka nazywamy realistą. Przeciwieństwem realisty jest idealista, który w swojej fantazji czy też w swoich pragnieniach widzi inny, doskonalszy, bardziej odpowiadający jego upodobaniom czy pragnieniom obraz świata.

Realizm w sztuce.

Z przeciwieństwem tem spotykamy się wreszcie w dziedzinie sztuki i teorji sztuki. Realizm w teorji sztuki, nawiązując do Arystotelesa, który twierdził, iż sztuka jest naśladowaniem natury, uważa, iż sztuka odtwarza naturę bądź-to zewnętrzną: świat dany przez zmysły, bądź też wewnętrzną: świat naszych doznań psychicznych. Idealizm, nawiązując do Platona lub Plotyna, uważa, iż sztuka nie jest odbiciem rze-

szukaj w tomie piątym!

czywistości, lecz wyrazem jej tajemnej treści i jej głębokiego sensu.

W estetyce zatem przez realizm rozumie się dążenie do wiernego odtwarzania rzeczywistości. Obok wyrazu „realizm“ często bywa używany także termin: „naturalizm“ (-* Naturalizm), który zazwyczaj oznacza skrąjny realizm, ale czasami pojęcia te bywają stosowane w odwrotnym porządku albo jako równoznaczne. W zastosowaniu do malarstwa i rzeźby przyjęto naogół uważać naturalizm za pojęcie szersze od realizmu. W sztukach plastycznych naturalizm oznacza sposób reagowania artysty na zmysłowy świat zjawisk. Na-turalistami są więc narówni włoscy mi-strze odrodzenia, realiści holenderscy i flamandzcy, czy impresjoniści francuscy.

Dążenie jednak do wiernego odtwarzania rzeczywistości w sztuce nigdy nie zdoła osiągnąć zupełnie objektyw-nych wyników. Każdy artysta ten sam widok natury ujmuje inaczej. Te indywidualne różnice mają rozmaite przyczyny, jak: odchylenie w budowie organu wzrokowego ; rodzaj zdolności, nieraz rozstrzygający o wyborze tych luh owych szczegółów widoku natury, które na obrazie zostały uwydatnione; przyjęte w danej epoce konwencje artystyczne lub obyczajowe, zwłaszcza zaś osobowość artysty, w każdem swem dziele wyrażającego nietylko to, co ono rzeczowo przedstawia, lecz również własną duszę i własny styl, po którym każdego wybitnego twórcę łatwo się poznaje. Jakkolwiek więc historja kultury poucza nas, że wszystkie naprawdę wielkie epoki w rozwoju sztuk plastycznych opierały się na pilnem stu-djowaniu przez artystów natury, wewnętrzny do niej stosunek artysty kształtuje się rozmaicie.

Realizm w literaturze.

W dziedzinie literatury sprawa ta przedstawia się nieco odmiennie. Tech-nicznem narzędziem literatury jest słowo, symbol myśli. W literaturze treść i forma są czynnikami równorzędne-mi, a temat i idea stanowią niezbędne składniki artystycznej budowy utworu. 1 dlatego każde dzieło literackie opierać się musi o pewien pogląd człowieka na świat, lepiej lub gorzej przemyślany, czasami nawet nieuśwdado-miony, czyli wypływający z ogólnej atmosfery środowiska społecznego i epoki dziejowej, chociaż indywidualnie nieprzetrawiony. Zasadniczemi kierunkami twórczości literackiej muszą być zatem realizm i idealizm, określające dwa przeciwne bieguny umysłowego pojmowania zagadnień życiowych. W praktyce zachodzą oczywiście rozmaite odchylenia i powikłania, u źródła jednak twórczości literackiej nurtuje zawsze jeden z tych głównych prądów myśli filozoficznej: realizm albo idealizm. Kierunek zaś naturalistyczny w literaturze powstał z realizmu, był tegoż ostateczną konsekwencją i zarazem skrajną reakcją przeciw romantycznemu idealizmowi.

Literatura, jak wszelka sztuka, jest odzwierciedleniem życia, nawet w tych utworach, które z założenia najdalej odbiegają od jakiegokolwiek podobieństwa do bezpośrednio przez człowieka poznawanych zewnętrznych form rzeczy. Dla krytycznej oceny każdego dzieła literackiego zasadniczem jest więc zagadnienie, czy (i w jakim stopniu wiernie) dzieło to odtwarza przedstawioną rzeczywistość, czy ją zmienia 1 idealizuje. Punktem wyjścia i głów-nem kryterjum sądu estetycznego w literaturze jest więc zagadnienie realizmu i idealizmu. Przewaga jednego z tych kierunków stanowi też o różnicach dzielących rozmaite szkoły, style i epoki literackie, a wszelkie walki literackie dadzą się sprowadzić do zasadniczego sporu między realizmem i idealizmem. W różnych epokach zagadnienie to inaczej pojmowano, bo niemal każde pokolenie dziejowe odmiennie widzi swą prawdę życiową i ze swej rzeczywistości wydobywa nowe wartości kulturalne. Zależnie od tego rozmaite bywały i bywają realizmy i idea-lizmy. I jeśli stwierdzić trzeba, że na całym znanym nam obszarze dziejów kultury duchowej te naprawdę wielkie dzieła literackie, które najlepiej przetrwały, czyli najdłużej zachowały swą siłę oddziaływania na następne pokolenia czytelników, zawdzięczają to przedewszystkiem swym wartościom realistycznym, to jednak zauważyć należy, że nie był to nigdy realizm pozbawiony idealizmu. Aby zrozumieć, o co tu chodzi, najlepiej wyjaśni przykład, iż trudnoby dopatrzeć się podobieństwa między realizmem w twórczości Bolesława Prusa, a tym realizmem, o którym wyraził się współczesny krytyk rosyjski K. Czukowskij, że „bywa i tęponosy, zatęchły realizm stragania-rzy, realizm samowarów, karaluchów i złotówek; ten realizm — to kołtuń-stwo, drobnomieszczańska ciasnota myślowa“. Albowiem rzeczywistość sama przez się, w swej prawdzie objektyw-nej niedostępna zresztą, bo znana nam tylko z naszego o niej subjektywnego wyobrażenia, stanowi dla twórczości literackiej niby surowy materjał, który dopiero należy ulepić. Trzeba tę rzeczywistość najlepiej poznać i zbadać, ogarnąć i przezwyciężyć, aby przez właściwy dobór i rozmieszczenie zaobserwowanych w życiu zjawisk dać zupełne widzenie naszej prawdy w jej skrócie artystycznym. Otwierają się tu więc różnorodne możliwości indywidualnej interpretacji życia w dziele literac-kiem. Od sposobu zaś, w jaki artysta ujmuje nietylko swe widzenie świata lecz i własny do świata stosunek, zależy, czy dzieło jego nazwiemy ideali-stycznem lub realistycznem. W stosunku do literatury zamiast idealizmu najczęściej używa się dziś terminu: romantyzm, gdyż w tym prądzie najwybitniej się objawił idealistyczny pogląd na świat ( —» Romantyzm ).

Realizm jako prąd literacki.

Pod nazwą realizmu w literaturze występuje zwłaszcza pewien bliżej określony prąd literacki, który zrodził się z reakcji przeciw romantyzmowi i bujnie rozwinął w ciągu XIX stulecia. Był to jeden z doniosłych przejawów powszechnego w kulturze duchowej zwrotu przeciw idealizmowi. Na polu filozofji zwrot ten zaznaczył się przyrodniczym poglądem na świat, sformułowanym w Anglji i Francji pod nazwami empiryzmu J. St. Mili a, ewolu-lucjonizmu H. Spencera i zwłaszcza pozytywizmu A. Comte’a {-* Pozytywizm). Te prądy filozoficzne wybitnie oddziałały na rozwój realizmu w literaturze.

Kierunek realistyczny w literaturze XIX wieku polega na dążeniu do objektywnego i wiernego odtwarzania człowieka takim, jakim jest na tle swego środowiska społecznego. Gdy romantyzm stwarzał idealne postaci bohaterów na miarę nadludzką, otaczał je sferą świata duchowego i potęg nadzmysłowych, z wyobraźni czerpał fantastyczne pomysły i w imię swych daleko w przyszłość sięgających ideałów rzucał gromy na przyziemną rzeczywistość — realizm poszukuje prawdy człowieka w jego doczesnem i po-wszechnem bytowaniu, tematy swe bierze najchętnej z najbliższego otoczenia i z teraźniejszej chwili, odrzuca wszelkie nadziemskie wzloty, poprzestaje na konkretnie dostrzegalnych faktach życiowych. Ale w praktyce sprawa nie przedstawia się tak prosto. I jeśli w twórczości romantyków z łatwością się odkrywa czynniki realizmu, to i wielcy realiści dają nadal wyraz tkwiącemu w nich idealizmowi i bynajmniej nie odrzucają nadzwyczajności, tylko ją mieszczą w ramach życiowego prawdopodobieństwa. Ten realizm treści stwarza także realizm stylu, wyrażający się dążeniem do prostoty i jasności w literackiem przedstawianiu życia. W przyczynowym skutku tych przemian następuje zwrot od poezji do prozy. Najwięcej uprawianym rodzajem literackiem staje się powieść. Zamiast ulubionej przez romantyków tra-gedji przeważa komedja, powstaje nadto nowy rodzaj dramatu pod nazwą „sztuki“, której zadaniem jest wierne odzwierciedlanie życia i jego zagadnień, nie wyolbrzymiając ich do tragicznego fatalizmu ani do przesadnego komizmu. Ale ta istniejąca w nas i obok nas rzeczywistość przynosi wielorakie zjawiska, które swą niezwykłością nieraz przewyższają rojenia bujnej wyobraźni. Nauki przyrodnicze i postępy cywilizacji rozwijają się przy tern z niebywałym rozmachem, co wprowadza doniosłe przemiany w społecznych warunkach życia i stwarza coraz nowe zagadnienia i walki ideowe. I przed realizmem więc otwierają się rozległe zadania twórcze, które swem napięciem wzruszeniowem przerastają wszelkie oczekiwania.

Pierwszymi głównymi przedstawicielami nowoczesnego realizmu w literaturze europejskiej są Balzac ( -» Balzak i powieść francuska XIX w.) i Dickens. Dickens ni etyle, odkrył, bo i w powieści angielskiej miał poprzedników, ile ostatecznie utrwalił w literaturze znaczenie szarego, zwykłego człowieka, jako niewyczerpanego źródła doświadczeń i spostrzeżeń życiowych. Było to przełomowe zwycięstwo realizmu. Wraz z Balzakiem ugruntowali je inni powieściopisarze francuscy : Stendhal, Mérimée i zwłaszcza F lauber t, który w „Madame Bovary“ (1857) dał arcydzieło współczesnej powieści realistycznej, odznaczające się narówni drobiazgową obserwacją życiowej rzeczywistości, jako-też świetną i doskonale związaną kompozycją artystyczną. W dalszym rozwoju powieści realistycznej, bogato rozkwitającej w całej Europie, doniosłe znaczenie mają pisarze rosyjscy: Dostojewski i Tołstoj. Zwłaszcza Dostojewski znakomicie wydoskonalił analizę psychologiczną, docierając do dna dusz ludzkich i z bezlitosnym realizmem odsłaniając całą prawdę charakterów zbrodniczych lub chorobliwych, aby i na tej drodze poszukiwać jednak głębszych wartości istnienia. Właściwym bowiem celem realizmu w literaturze, przynajmniej w jego dziełach szczytowych, jest zdobywanie i rozszerzanie wiedzy o człowieku. Jest to właśnie główną zasługą realizmu i jego najtrwalszą wartością.

Realizm w literaturze polskiej.

Wbrew pozorom, stworzonym przez wielkie zdobycze poezji romantycznej Mickiewicza i Słowackiego i neoroman-tycznego dramatu Wyspiańskiego, literatura polska w swej ogólnej linji rozwojowej posiadała zawsze wyraźną skłonność do realizmu. Wspomniane odchylenia od tej linji miały swą wyjątkową przyczynę w wrarunkach życia narodowego pod naciskiem politycznej niewoli. Warunki te sprawiły również, że właściwi realiści literatury polskiej : Prus, Sienkiewicz, Orzeszkowa i Dygasiński, w swej twórczości nie ograniczają się do bezinteresownego poszukiwania prawdy człowieka, lecz są nadal nauczycielami narodu. Nawet obaj naczelni krytycy działający w epoce realizmu polskiego : Chmielowski i Chlebowski, brali zawsze pod uwagę kry ter j urn narodowo-społeczne, jako jeden z głównych sprawdzianów oceny dzieła literackiego. Znamiennym jest też fakt, że dla doby realizmu w Polsce przyjęła się powszechnie nazwa pozytywizmu polskiego albo t. zw. pracy organicznej. Pozytywizm polski powstał pod wpływem zachodnich prądów filozoficznych, jedynym jednak konsekwentnym przedstawicielem czystej kultury pozytywizmu w Polsce stał się Świętochowski. Powszechny zwrot do realizmu w tym. okresie był wynikiem nietyle przyswojenia sobie doktryny pozytywistycznej Comte’a, ile objawem rezygnacji z'romantyzmu . politycznego po przegranych próbach odzyskania niepodległości w powstaniach listo-padowem i zwłaszcza styczniowem. Po-r. 1863 właśnie rozwija się dążenie t. zw. pracy organicznej albo u podstaw, przez co rozumiano ochronę narodowego stanu posiadania przez podniesienie bogactwa. gospodarczego i krzewienie oświaty wśród ludu. Już w latach 1850-tych, gdy na emigracji panuje nadal romantyzm, literatura polska w kraju podnosi program pracy organicznej, mianowicie występują z nim Korzeniowski, którego „Krewni“ wywołali głośną polemikę Klaczki, oraz w niektórych swych powieściach Kraszewski. Kraszewski swoją płodną twórczością powieściową zakłada też podstawy pod rychły rozkwit realizmu w literaturze polskiej po r. 1863. Główni przedstawiciele realizmu przechodzą jednak następnie ewolucję w kierunku narodowego idealizmu. Jedynie Sienkiewicz, aczkolwiek w „Ogniem i mieczem“ krzepił ducha polskiego i budził zapał młodych pokoleń do myśli o walce zbrojnej, w swych powieściach współczesnych da znowu wyraz mieszczańskiej ideologji wzbogacania się. Tak stąd nazwana ,,po-łaniecezyzna“ stanie się przedmiotem ataków za Młodej Polski, gdy nastało znowu odrodzenie idealizmu romantycznego w literaturze i w myśli politycznej. Ale doświadczenia i zdobycze, osiągnięte przez realizm, poważnie wpływają na charakter literatury neoroman-tycznej, zwłaszcza w twórczości powieściowej, dla której dążenie do odzwierciedlania realistycznej prawdy życia stało się już trwale obowiązującym kanonem .

Neorealizm.

Ponowny rozkwit realizmu przypada na dobę współczesną. Doświadczenia czasu wojny nauczyły cenić wartość życia codziennego i podniosły znaczenie zwykłego człowieka. Nabyta w dalekich przemarszach lub w oddalonych obozach jeńców znajomość obcych krajów niepomiernie zbliżyła człowieka z człowiekiem ; w tym samym kierunku w dalszym ciągu współdziałają nowe postępy cywilizacji technicznej, zwłaszcza rad jo. Dokonujące się przemiany obyczajowe i gruntowne przeobrażenia ustroju politycznego wprowadzają zasadnicze zmiany poglądów na prawa człowieka i obowiązki społeczne. Wogóle wzrasta potężnie poczucie rzeczywistości, do czego w znacznej mierze przyczynia się powszechny kryzys ekonomiczny. Punkt ciężkości przesuwa się od człowieka na środowisko i od narodu na klasy społeczne. Nowe kierunki psychologiczne, zwłaszcza freudyzm (—> Psycholog ja), uczą inaczej pojmować mechanizm życia duchowego człowieka, które choć częściowo staje się dostępne poznaniu naukowemu. Te wielorakie czynniki stwarzają dla realizmu w literaturze nowe widoki. Kult faktu prowadzi do tak nazywanej „nowej rzeczowości“, polegającej na dążeniu do przedstawiania naocznej rzeczywistości z najdalej posuniętą prostotą środków literackich.

Narastająca świadomość więzi społecznej zwraca zainteresowanie do tak zwanych tematów środowiskowych, w których życie jednostki stanowi tylko szczegół społecznej rzeczywistości. Daje to podnietę do podejmowania w powieściach naturalistycznej teorji dokumentów życiowych. Działa również coraz pogłębiająca się świadomość bezpośredniej odpowiedzialności człowieka za życie społeczne. W sumie nowy realizm, mimo krzyżujące się nieraz sprzeczne wskazania i sprawdziany, jest wynikiem poglądu na świat opartego na własnej pracy i osobistej zasłudze człowieka.

K. Czachowski.

Literatura: Opracowania popularne : M. Kridl: Główne prądy literatury europejskiej, Warszawa 1931. A. Drogosz e w s k i : Pozytywizm polski, Warszawa 1931. Obszerniej : St. Ossowski: U podstaw estetyki, Warszawa 1931. T. G r a-b o w s k i : Krytyka literacka w Polsce w epoce realizmu i modernizmu, Warszawa 1934. L. Pomirowski: Walka o nowy realizm, Warszawa 1933. K. Czachowski: Obraz współczesnej literatury polskiej, T. III. Ekspresjonizm i Neorealizm, Lwów 1936.

REFORMACJA. Słowo reformacja jest dziś naukowym terminem historycznym. Oznaczamy nim potężny ruch religijny, który ogarnął w XVI w. wiele krajów europejskich.

Podłoże ideowe.

Jak każdy ruch ogarniający szersze masy, reformacja wynikła z szeregu przyczyn, głęboko tkwiących w życiu ówcze-snem. Jej podłoże ideowe związane było z dziejami życia wewnętrznego ludzi średniowiecza i renesansu. Bujność i bogactwo przeżyć religijnych jest naczelną cechą kultury średniowiecza (—» Średniowiecze). Narody Europy zachodniej po przyjęciu chrześcijaństwa w zaraniu średniowiecza nieodrazu mogły się jednak zdobyć na wysoki poziom życia religijnego wrśród szerszych warstw społeczeństwa. Dopiero w. XI i następne są okresem coraz to wspanialej rozwi-jacej się uczuciowości i myśli religijnej. Widzimy to w pierwszych wyprawach krzyżowych, w działaniu wielkiej ilości świętych, w rozkwicie filozofji schola-stycznej i sztuki kościelnej (-» Gotycka katedra), wreszcie w zjawiapiu się masowych ruchów religijnych, a także i sekt. Cechą, która zbliża sekty średniowieczne, jak albigensów, katarów czy walden-sówr, do późniejszego ruchu reformacyj-nego, jest dążenie do „czystości“ nauki chrześcijańskiej (greckie katharós — czysty, stąd późniejsze „kaeerz“ — sekciarz, heretyk) oraz przeciwstawianie się kościołowi, jako organizacji zepsutej moralnie i nie mającej jakoby nic wspólnego z duchem prawdziwego chrześcijaństwa. Od tych sekt odcina się wyraźnie inny ruch religijny, który był tak samo wyrazem potężniejącej w masach potrzeby głębszego życia wewnętrznego, ale szukał oparcia w kościele i utrzymał się w ramach tradycyjnej doktryny chrześcijańskiej : był nim fran-ciszkanizm, wielki i ożywczy prąd odrodzenia religijnego, zapoczątkowany przez św. Franciszka z Asyżu (1182—1226). Nowsi historycy stwierdzają decydujące znaczenie franciszkanizmu dla powstania wielkiego prądu kulturalnego, zwanego renesansem albo odrodzeniem (-» Renesans). W przeciwieństwie do różnych sekt ówczesnych franciszkanizm dążył do naprawy kościoła nie przez jego rozbicie, lecz przez odrodzenie dusz jednostkowych. Wywodzące się ze średniowiecznych ruchów religijnych dążenie do duchowego odrodzenia człowieka tkwiło u podłoża renesansu, a jednym z objawów tego dążenia była także reformacja w XVI wieku.

Podłoże polityczne.

Społeczno-polityczny ustrój państw średniowiecznych tylko w małym stopniu opierał się na podstawach narodowej czy plemiennej wspólnoty. Łacina była językiem powszechnym nietylko jako urzędowy język kościoła, ale w rów-nym stopniu władz państwowych i nauki. Języki narodowe służyły do porozumiewania się ludzi w życiu codzien-nem, ale nie stanowiły podstawy dla kulturalnej i politycznej odrębności narodów, jak to się dzieje obecnie. Narody chrześcijańskie stanowiły jakby jednolitą rodzinę, na której czele stał papież. Poczucie wspólności, oparte na silnej i jednolitej wierze, zacierało różnice wynikające z przynależności jednostek do różnych państw i narodów. Ale pod wpływem zachwiania się autorytetu papiestwa i stopniowego budzenia się świadomości narodowej poszczególnych ludów ten znamienny dla średniowiecza układ stosunków^ począł się chwiać. T. zw. niewola awinjońska papieży zapoczątkowała epokę stopniowego uwalniania się państw z pod przemożnej władzy Rzymu, jako duchowej stolicy świata. Jednocześnie można zauważyć kruszenie się porządku feudalnego (-» Feudalizm) i wyrastanie na jego gruzach nowych, coraz to potężniejszych organizmów państwowych. Jeśli dołączymy do tego wzrastający wpływ humanizmu (-» Humanizm), który był wskrzeszeniem nietylko literatury starożytnej, ale i rzymskiego ideału państwa, jako najwyższej wartości, otrzymamy zespół przyczyn, powodujących stopniowe osłabienie poczucia jedności duchowej świata chrześcijańskiego i wyłamywanie się z pod zwierzchnictwa władzy papieskiej. Te odśrodkowe dążenia przygotowały grunt dla pierwszych prób wytwarzania religijnych odrębności narodowych w łonie jednolitego dotąd chrześcijaństwa. Doniosłym także czynnikiem, sprzyjającym późniejszym zapędom reformacyjnym, było polityczne i materjalne znaczenie duchowieństwa, stojące na przeszkodzie rozwojowi innych wybijających się na czoło życia państwowego stanów, np. szlachty wT Polsce.

Poprzednicy reformacji.

Krajem, w którym opozycja przeciw zwierzchnictwu papieża w imię przewagi państwa po raz pierwszy przyszła do głosu, była Anglja. Heroldem praw króla przeciw papieżowi okazał się Jan W i k 1 e f (właściwie Wycliffe, 1324 do 1384), teolog, profesor uniwersytetu wr Oxfordzie, a pod koniec życia proboszcz w Lutterworth. Głosił on zasadę przewagi władzy świeckiej nad kościelną, zwalczał prymat papieża w kościele, wreszcie wystąpił przeciw różnym punktom nauki kościelnej, np. o transuh-stancjacji, o czyśćcu, o modleniu się za umarłych i t, p. Poglądy jego, wyrażone w licznych pismach, znajdowały mimo oficjalnych potępień przez kościół posłuch dość wydatny, jak to widzimy na przykładzie Jana Husa (1369 do 1415), kaznodziei czeskiego w Pradze, którego wystąpienia przyniosły jemu samemu męczeńską śmierć na stosie, a jego ojczyźnie długie lata wojen i klęsk. Tłem jego działalności był rosnący sprzeciw narodowy Czechów wobec zagrażającej im ekspansji niemieckiej i to jest niezmiernie znamienne dla dążeń tego poprzednika reformacji. Większość poglądów swych na istotę kościoła i niektóre dogmaty przejął Hus z pism Wiklefa, ale najbardziej łączy ich tendencja do zapewnienia językowi narodowemu obywatelstwa i przewagi w życiu religijnem. Wiklef przekładał Pismo św. na język angielski, a Hus był autorem czeskiej postylli, czyli wykładu ewrangelij niedzielnych. Działalność pisarska Husa, ściśle złączona z jego dążeniami reformatorskiemi, stanowi poważny krok naprzód w rozwoju czeskiego języka i literatury. Jest to doniosła ilustracja faktu, że u podłoża antykościelnych ruchów w okresie późnego średniowiecza tkwił proces budzenia się narodowej świadomości i duchowej odrębności europejskich narodów.

Wystąpienie Lutra.

Potężny ferment niezadowolenia ze stosunków kościelnych w późnem średniowieczu osiągnął na przełomie XV i XVI w. punkt najwyższy. Był to okres panowania takich papieży, jak Aleksander VI, Juljusz II, Leon X, troszczących się przedewszystkiem o powiększenie i wzmocnienie państwa kościelnego, albo oddanych najzupełniej świeckim zajęciom, i przyjemnościom. T)wór papieski bywał dla ludzi szczerze wierzących źródłem wielkiego zgorszenia i musiał budzić uzasadnione wątpliwości, czy papieże pełnią zawsze we właściwy sposób swą rolę namiestników Chrystusa na ziemi.

Iskrą, która spowodowała wybuch długo tłumionych uczuć oburzenia i tęsknoty do ulepszonego życia religijnego, było wystąpienie Lutra. Marcin Luter (1483—1546), mnich augustjanin z Wittenbergi, był potężną indywidualnością, zdolną do władania duszami innych ludzi. Wybór stanu zakonnego był niewątpliwie jego życiową pomyłką, która stała się przyczyną wielu ciężkich przejść wewnętrznych, wywołujących w nim radykalną zmianę poglądów na dotychczasową naukę kościoła. Doszedłszy do wniosku, że skażenie natury ludz kiej przez grzech pierworodny nie po-zwmla człowiekowi na wydźwignięcie się z otchłani grzechu i zadośćuczynienie za winy własnym wysiłkiem wroli ludzkiej, uznał, że człowiek osiąga przed Bogiem usprawiedliwienie i zbawienie nie przez swe uczynki, ale tylko dzięki wierze. Okazję do publicznego wypowiedzenia tych poglądów dały mu nadużycia dominikanina Tetzla, który uprawiał handel odpustami. Luter przybił na kościele w Wittenberdze swój manifest w formie 95 tez, w których protestował przeciw praktykom Tetzla i jemu podobnych (1517). Gdy próby pogodzenia jego poglądów z nauką kościoła o usprawiedliwieniu spełzły na niczem, a papież Leon X specjalną bullą w 1520 roku potępił tezy Lutra, ten spalił publicznie papieską bullę i wystąpił zdecydowanie przeciw dotychczasowej hierarchji kościelnej i dogmatyce, głosząc nawrót do Pisma św., jako nieskażonego późniejszemi ludzkiemi wymysłami źródła nauki chrześcijańskiej.

Sprawa Lutra stała się zarzewiem długiego szeregu zaburzeń społecznych i wojen między państwami Rzeszy niemieckiej, na co się złożyły oczywiście przyczyny religijne, ale także polityczne i socjalne. Zdumienie budzić musi jednak niezwykle gwałtowny rozwój wypadków, spowodowanych wystąpieniem skromnego mnicha, który mógł łatwo przypłacić swTe zuchwalstwo śmiercią na stosie. Tajemnica, jego powodzenia tkwiła nietylko w potędze osobistego oddziaływania Lutra, ale i w sposobie postawienia zagadnień. Przez wysunięcie żywej i mocnej wiary na czoło przeżyć religijnych Luter pociągnął ku sobie wszystkich ludzi, którzy tęsknili do prawdziwego życia wewnętrznego, do mocnego nurtu doświadczeń religijnych, a jednocześnie zrazili się do obrzędowości kościoła skutkiem jej bezdusznego i formalistycznego wykonywania przez zdemoralizowany albo niewykształcony kler. Hasła Lutra były dla wielu ludzi wskrzeszeniem ducha samej religji, podczas gdy tradycyjne formy chrześcijaństwa wydawały się im zatraceniem tego ducha w praktykach, mających na celu jedynie materjalne korzyści duchowień-stwa.

Luter był słabym teologiem, co stwierdzają dziś nawet tacy czołowi- przedstawiciele teologji protestanckiej, jak A. Harnack. (Terminem „protestantyzm“ nazywamy często ogół wyznań powstałych w dobie reformacji, ponieważ jej zwolennicy na sejmie Rzeszy niemieckiej w Spirze w 1529 r. zaprotestowali przeciw uchwale większości, odrzucającej projekt luterańskiej reformy kościelnej). -Bodziec reformatorski, który wyszedł od Lutra, miał charakter przedewszystkiem uczuciowy. Hasło nawrotu do Ewangelji i wiary pierwszych wieków chrześcijaństwa, przekreślające ogromną pracę szeregu stuleci późniejszych nad rozwinięciem doktryny chrześcijańskiej, otwierało drogę do nowego pojmowania wielu rzeczy, które wydawały się raz na zawsze ustalone i przyjęte.

Rozwój reformacji w krajach europejskich.

W Niemczech wziął na siebie tę pracę rozwinięcia i ujęcia w pewien system idej religijnych Lutra Filip Me-lanchthon (1497—1560), właściwy twórca t. zw. augsburskiego wyznania wiary, przyjętego odtąd za podstawę religijną tych krajów Rzeszy niemieckiej, które opowiedziały się za reformacją.

Nierównie dalej w krytycyzmie wobec dotychczasowej dogmatyki chrześcijańskiej poszli reformatorzy szwajcarscy. Jeśli Luter i Melanchthon głosili usprawiedliwienie przez wiarę, odrzucając kult świętych, nabożeństwo za zmarłych, wiarę w czyściec, w odpusty i t. d„ to główny inicjator reformacji szwajcarskiej, U 1 r y c h Zwingli ( 1484 do 1531), zniósł mszę, usunął ze świątyń wszelkie dzieła sztuki, jako przedmioty bałwochwalstwa, odrzucił wszystkie sakramenty z wyjątkiem chrztu i komu-nji, której nadał nowe znaczenie. Nazwawszy ją wieczerzą Pańską, Zwingli zaprzeczył realnej obecności Ciała i Krwi

Chrystusa w tym sakramencie, twierdził natomiast, że obrzęd ten spełniać się winno tylko na pamiątkę męki Jezusa. Duchowy spadkobierca Zwingli ’ego, Jan Kalwin (właściwie Cauvin, 1509—1564), Francuz z pochodzenia, przywódca reformacji we francuskiej Szwajcarji, „papież genewski“, jak go nazywano, przejąwszy główne idee Lutra i Zwingli ego, rozwinął naukę o pre-destynacji, czyli przeznaczeniu już zgó-ry przez Boga jednych ludzi do zbawienia, innych na potępienie.

Wszyscy ci twórcy nowych idej religijnych odwoływali się do Pisma świętego, jako ostatecznego argumentu, interpretując wiele tekstów biblijnych w sposób odmienny, niż cała dotychczasowa tradycja chrześcijańska. Stąd to już w pierwszym okresie reformacji można zauważyć bardzo daleko idące różnice poglądów doktrynalnych między różnymi zwolennikami tego ruchu religijnego, a w późniejszych wiekach utworzyła się niezliczona ilość sekt i odłamów protestantyzmu, istniejących do dziś dnia.

Zwolennicy wyznania augsburskiego (popularnie zwani luteranami) rozpowszechnili się nietylko w wielu krajach niemieckich, ale także w państwach skandynawskich (Danja, Szwecja, Nor-wegja) i krajach nadbałtyckich (Łotwa, Estonja, Finlandja). Wyznanie szwajcarskie (zwane też reformowanem albo helweckiem, pospolicie kalwińskiem) znalazło częściowe rozpowszechnienie w Niderlandach i we Francji, gdzie zwolennicy jego zostali nazwani hugonotami. Walki hugonotów z katolikami we Francji w drugiej połowie XVI w. posiadały nietylko podłoże religijne, ale także — i to w wysokim stopniu — polityczne; hugonoei doczekali się za panowania króla Henryka IV edyktu nan-tejskiego (1598), głoszącego tolerancję wyznaniową, pozostali jednak w znacznej mniejszości i nie zmienili duchowego oblicza Francji, jako kraju katolickiego. Edykt nantejski odwołany został przez Ludwika XIV pod koniec XVII wieku (1685), co skłoniło bardzo wielu hugonotów do opuszczenia Francji i osiedlenia się w krajach protestanckich. Anglja opierała się zrazu wrpływom re-formacyjnym, ale przystąpiła do ruchu skutkiem osobistych perypetyj króla Henryka VIII, który dla uzyskania rozwodu ze swoją żoną ogłosił się głową kościoła angielskiego (1531). Za panowania jego córki, Marji Tudor, katolicyzm został przywTÓcony, ale pod rządami jej siostry przyrodniej i następczyni, królowej Elżbiety, zwyciężyła ostatecznie reformacja. Wyznanie anglikańskie rozwinęło się w⁷ szczególnych wrarunkach historycznych i w zestawieniu z innemi wyznaniami protestanckie-mi stosunkowo najmniej oddaliło się od katolicyzmu zarówno pod wrzględem doktrynalnym, jak i organizacyjnym. Poza zasięgiem ruchu reformacyjnego pozostały: Hiszpanja, Portugalja, państwa półwyspu włoskiego, częściowo Węgry, a z państw Rzeszy niemieckiej : Austrja, Bawarja, częściowo Badenja i kraje nadreńskie.

Reformacja w Polsce.

Nowinki religijne zaczęły przenikać do nas wcześnie dzięki żywemu kontaktowi miast wielkopolskich i pomorskich z Niemcami. Ale nieprzejednane stanowisko króla Zygmunta Starego wobec reformacji powstrzymywało silniejszy rozwój jej wpływów. Zato po jego śmierci (1548) agitacja przeciw dotychczasowemu porządkowi w kościele stała się zupełnie jawna. W Królewcu ks. Albrecht pruski, stawszy się dzięki przyjęciu luteranizmu władcą świeckim, założył w 1544 roku uniwersytet, którego głównym celem miała być propaganda luterańska w Polsce. Z Królewca też zaczęły płynąć jeszcze w latach czterdziestych XVI w. różne druki reformacyj-ne: katechizmy nowowiercze, zbiory pieśni, pisemka polemiczne, przekłady Pisma św. i t. p. Nadzieje protestantów polskich związane były z osobą króla Zygmunta Augusta. Oczekiwano, że zwoła on sobór narodowy i doprowadzi do stworzenia narodowego kościoła. Młody król zawiódł jednak te oczekiwania. Później wprawdzie odnosił się z dużą tolerancją do szerzącego się ruchu, który szybko utracił wewnętrzną jednolitość, ale zrazu wystąpił nawet z pew-nemi represjami przeciw reformacji (1550).

Miasta wielkopolskie skutkiem dużego procentu ludności niemieckiej sprzyjały luteranizmowi. Szlachta wielkopolska okazywała sympatje dla. braci czeskich, sekt}⁷, wywodzącej się jeszcze z ruchu husyckiego, a w⁷ XVI wieku stanowiącej coś pośredniego między lute-ran izmem i kalwin izmem ; członkowie tej sekty, wygnani z Czech, osiedlili się częściowo w Wielkopolsce, częściowo w Prusach Książęcych i stąd prowadzili swoją agitację religijną w Polsce. Wreszcie szlachta małopolska, po przelotnej próbie oparcia reformacji na kościele braci czeskich, okazała wyraźne sympatje dla wyznania helweckiego. W latach 1555—1560 zwolennicy tego kierunku odbyli szereg synodów⁷ i doprowadzili do stworzenia silnej organizacji kościelnej. Ich duchowym wodzem był Jan Łaski (1499—1560). synowiec arcybiskupa Jana Łaskiego, a sam niedoszły biskup katolicki, który brał przez szereg lat udział w pracy reformatorskiej zagranicą (wt Anglji i w Niemczech), a pod koniec życia zorganizował polski kościół reformow'any. Rozpęd twórczy reformacji polskiej zahamowany został przez spory teologiczno-dogmatyczne, których wynikiem było powstanie sekty arjańskiej (—* Arjanie), a wślad za tern

zupełna dezorganizacja kościoła mało- bie dyktaturę nad sumieniami ludzkie-polskiego i utrata jego moralnych wpływów na szlachtę polską. W poczuciu swej słabości trzy wyznania reformacyj-ne (luteranizm, kalw-inizm i bracia czescy) zawarły w 1570 roku t. z w. zgodę sandomierską, próbując ustalić wspólne wytyczne doktryny religijnej i program działania nazewnątrz. Ale i to już nie mogło pomóc. Sprawa reformacji była przegrana, katolicyzm, odradzający się po soborze trydenckim (1545—1563), przechodził do ofensywy i zwolennicy reformacji musieli poprzestać już tylko ręce. na zapewnieniu im tolerancji wyznaniowej w akcie konfederacji warszawskiej (1573). W ostatniej ćwierci XVI wieku ilość zwolenników" reformacji ogromnie zmalała, a w ciągu XVII wieku wyznawcy kalwinizmu stanowili znikomy odsetek wśród polskiej szlachty. Arjan wygnano w 1658 roku, a luteranizm utrzymał się tylko wśród ludności niemieckiego pochodzenia w miastach wiel-ko polskich.

Skutki polityczne reformacji.

Bezpośrednim skutkiem reformacji były niezliczone wojny religijne, które ciągnęły się przez cały wiek XVI ; i dużą część XVII-go. Największą i najdłuższą z nich była t. zw. wojna trzydziestoletnia (1618—1648), która straszliwie wyniszczyła państwa Rzeszy niemieckiej pod wTzględem ekonomicznym i kulturalnym.

Jedna z tych wojen domowych, jaką toczyły państwa katolickie z państwami luterańskiemi w Rzeszy niemieckiej, zakończyła się pokojem, którego podstawowa zasada brzmiała : cuius regio, eins religio, co miało znaczyć, że władca rozstrzyga o wyznaniu swoich poddanych. W tern sformułowaniu widzimy najdonioślejszy skutek polityczny reformacji : niesłychane wzmożenie wła-dzy świeckiej/ która przywłaszczyła so-mi. Rozwijający się pod koniec średniowiecza ideał państwa, jako czegoś wyższego od ideału religijnego, dzięki re-rofmacji został wpełni zrealizowany.

Wojny religijne pogrzebały ustrój feudalny, wysuwając na czoło monar-chję absolutną. W krajach takich, jak Polska, gdzie do absolutyzmu nie doszło, nastąpił upadek politycznego znaczenia duchowieństwa na korzyść szlachty, która wzięła władzę i odpowiedzialność za dalsze losy kraju całkowicie wr swoje

Zwycięstwo ideału państwowego nad jednoczącym niegdyś świat chrześcijański ideałem religijnym umożliwiło w późniejszych wiekach rozwój nacjonalizmu, jako teorji egoizmu narodowego, usprawiedliwiającej rozwój narodów silniejszych kosztem słabszych. Od tego wreszcie już tylko krok do hitlerowskiego rasizmu i prób nawrotu do sta-rogermańskiej religji, jako emanacji narodowego ducha germańskiego, podczas gdy chrześcijaństwo nawet w swej postaci protestanckiej musiało się wydać konsekwentnym nacjonalistom doktryną narzuconą i obcą duchowi rasy germańskiej.

Następstwa kulturalne reformacji.

Reformacja ogromnie przyśpieszyła dokonywający się i przed nią proces rozwoju kultury narodowej poszczególnych ludów" europejskich. Luter położył wielkie zasługi na polu tworzenia się języka literackiego w Niemczech jako tłumacz biblji. Jest on też autorem wielu pieśni religijnych oraz pism polemicznych. Widzieliśmy, że podobne, acz w mniejszym stopniu, były zasługi Wiklefa i Husa dla literatury ich narodów". U nas za „ojca literatury polskiej“ uważa się pospolicie M. Reja, którego twrórczość wywrołana została w ogromnym stopniu intencją przysłużenia się

Kon rad Górski.

wiara nad rozumem,

sprawie reformacji. Niezmierna ilość pism polemiczno-religijnych, ukazujących się w dobie reformacji, była redagowana w językach narodowych, ponieważ chodziło o zdobycie mas. Polemiści katoliccy sięgnęli więc po ten sam oręż i tak się dokonało zwycięstwo języków narodowych nad łaciną w wielu literaturach.

To jest skutek reformacji bezpośredni i najłatwiej dostrzegalny. Natomiast rozmiary wpływów pośrednich na umy-słowuść ludów europejskich, na naukę, sztukę, obyczajowość, wreszcie na ideały moralne i życie społeczne nie dadzą się obliczyć i ująć w sposób uchwytny. Reformacja nietylko stworzyła odrębne oblicze duchowe ludów, wyznających protestantyzm w różnych jego formach, ale prawem reakcji pobudziła ludy katolickie do wydajnej pracy duchowej po zreorganizowaniu i odrodzeniu katolicyzmu dzięki reformom soboru trydenckiego. Ten nowy potrydencki katolicyzm, łączący w sobie ekstatyczną religijność ze zdobyczami kultury humanistycznej i renesansowej, stał się twórcą wielkiego prądu kulturalnego, zwanego barokiem (-» Barok). Słowem, niezależnie od stanowiska, jakie zajmiemy wobec religijnej treści idej reformacyj-nych, uznać musimy reformację za jedno z najpotężniejszych zjawisk w hi-storji kultury nowożytnej, za jeden z tych wstrząsów' dziejowych, którego skutki odczuwamy wyraźnie we wrspół-czesnem nam życiu.

Bibljografja. L. Ranke: Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation. J. Janssen: Geschichte des deutschen Volkes. W. Krasiński: Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. W. Zakrzewski: Powstanie i wzrost reformacji w Polsce. Ks. J. B u-kowski: Dzieje reformacji w Polsce. N. Lubowicz: I stor ja rieformacji w P olsze. Tenże: Naczało katoliczeskoj rieakcji w P olsze. A. Brückner: Różnowierey polscy. T. Wotschke: Geschichte der Reformation in Polen. S. Kot: Andrzej Frycz Modrzewski. Liczne studja o dziejach reformacji polskiej i jej stosunku do prądów¹ religijnych na Zachodzie zawiera czasopismo „Reformacja w Polsce“, wydawane przez prof. S. Kota; dotąd ukazało się 6 roczników w latach 1921—1934.

RENESANS. (Tahl. 35—40). Nazwę „renesansu¹“ czyli „odrodzenia“ zwykło się stosować do epoki, która rozpoczyna nowożytne dzieje Europy. Epoka ta obejmuje wiek XV i XVI ; A\Tłochy były wówczas ośrodkiem, a ich sztuka najświetniejszym tworem kultury.

Po upadku kultury starożytnej wieki średnie wytworzyły kulturę nową. z odrębnemi formami ustroju politycznego i społecznego, nauki, filozofji, sztuki. Ogół postawiły ponad jednostkę i wieczność ponad doczesność. W ustroju społecznym korporacja otrzymała przewagę nad jednostką, w politycznym — kościół i państwo nad narodem, w filozofji w nauce — spekulatywne myślenie nad doświadczeniem, w sztuce — uczucie i charakter nad pięknem formy. Wzięta w karby organizacji średniowiecznej ludzkość przez tysiąclecie żyła taką kulturą, wyrzekłszy się wszelkiej innej (-» Średniowiecze).

Jednakże — choć kultura średniowiecza zachowała do końea swą żywotność — przyszedł czas, gdy jednostka, naród, rozum, doświadczenie, piękno, gdy bogactwo i uroda doczesnego życia upomniały się o swe prawa. Przyczyniło się do tego i to, że zabytki dawnej sztuki i nauki (1 reków i Rzymian, odnajdywane stopniowo w ciągu średniowiecza, ukazały inne możliwości życia, badania i twórczości, niż te. jakie znali ludzie średniowiecza.

Zaczęło się to dawno. Za Karolingów w VIII i IX w. nastąpiło jakby pierw-

Inaezej stało się w XV w. Narazie w jednym kraju, we Włoszech, ale na wszystkich odrazu polach nastąpiła przemiana. Że stało się to właśnie we Włoszech, jest rzeczą zrozumiałą. Kultura średniowieczna bowiem była wytworem północy i przyjęła się tylko powierzchownie w kraju południa i trądy cyj antycznych. Zabytki kultury klasycznej stały tu przed oczami wszystkich. Zwrot ku dawnej przeszłości nie był tu zainteresowaniem antykwarskiem, lecz ruchem narodu wyzwalającego się z pod obcej kultury. Gdy w XV wieku przyszedł na Włochy rozkwit, czas wielkich talentów, zamożności i bujnego życia umysłowego, przemiana dokonała się żywiołowo.

sze odrodzenie starożytności. Drugie — w XTT w. we Francji południowej, bogatej w zabytki kultury antycznej. Trzecie — w XIII w. Wówczas część rzeźbiarzy włoskich, z Niccolo Pisano na czele, powróciła w formie, w technice, odczuciu do antyku. W tem samem stuleciu w nauce i filozofji znalazł gorących zwolenników starożytny sposób myślenia; w Paryżu, ośrodku ówczesnej kultury umysłowej, niejeden scholastyk był nim już tylko z formy, z ducha zaś był uczniem Platona, Plotyna, czy Arystotelesa.

Wszelako wszystkie te pierwsze objawy odrodzenia w sztuce i nauce, te „protorenesansy“, jak je nazywają, pozostały odosobnione : za każdym razem duch średniowiecza okazywał się silniejszy.

Hasła odrodzenia.

Trzy były najogólniejsze hasła odrodzenia : wolność, natura i człowiek.

W o 1 n o ś ć dla wszystkich dziedzin życia, religji, nauki i polityki, by jednostka mogła żyć, myśleć i wierzyć wedle swej natury, potrzeb i przekonań. Przemiana była zasadnicza: wieki średnie były bowiem przekonane, że objawienie Boskie, autorytet najmędrszych, tradycja odwieczna dają jedyną pewną gwarancję prawdy; teraz zaś każda jednostka chciała sama sądzić o prawdzie. Naród chciał być sobą, a nietylko częścią monarchji powszechnej. Jednostka chciała być sobą, a nietylko członkiem korporacji i kościoła. Uczony chciał być indywidualnym badaczem, a nietylko przedstawicielem szkoły, malarz czy rzeźbiarz — indywidualnym artystą, nie bezimiennym członkiem cechu.

Natura miała się stać wzorem. W przeciwieństwie do sztucznych i zawiłych sposobów myślenia średniowiecznego, ludzie renesansu chcieli dać myśli postać naturalną, zgodną z prostym i zdrowym rozsądkiem. Zarazem chcieli, by natura, która otacza człowieka, stała się przedmiotem jego badań, by myśl, zagubiona przez wieki w pozaświatowych dociekaniach, stała się znów realna, życiowa, praktycznie ważna.

Człowiek sam miał się stać prawdziwym ośrodkiem życia, myśli, sztuki. Dotąd przez tysiąclecie sprawy Boskie przesłaniały ludzkie. Teraz filozof miał myśleć mniej o tajemnicach wiary, a więcej o naturze człowieka ; artysta miał malować i rzeźbić nietylko obrazy z życia świętych, ale i zwykłego człowieka, chwalić nietylko piękno duszy, ale i ciała.

Cała postawa renesansu, jego cele i środki, przekonania i upodobania były zerwaniem z bezpośrednią przeszłością. By stworzyć dla nich miejsce, musiał zwalczyć tysiącletnią tradycję, przezwyciężyć wszechwładzę monarchji i kościoła, teologji i scholastyki, obyczajów cechowych, dogmatów życiowych średniowiecza. To też postawa renesansu musiała być bojowa. Sztukę średniowiecza, która stworzyła tyle ar-

Ludzie odrodzenia.

cydzieł, potępiał renesans w czambuł i zwał „gotycką“, t. j. barbarzyńską. •Niejednemu uczonemu renesansu życie przeszło na walce ze scholastyką, zanim coś innego na jej miejsce umiał postawić.

Było rzeczą naturalną, że renesans wydał wiele silnych, wszechstronnych, wspaniałych jednostek. Leonardo da Vinci (1452—1519), wielki malarz, uczony i technik, artysta i teoretyk sztuki, pełen wyobraźni twórczej, a zarazem pionier trzeźwej myśli naukowej ; Michał Anioł Buona-rotti (1475—1564), genjalny malarz, rzeźbiarz, architekt, poeta ; kardynał Bessarion ( 1403—1472), dostojnik kościelny, dyplomata i humanista, filozof i bibljofil, badacz Platona, mecenas nauki ; Jan Pico della Miran-dola (1463—1494), filozof, któremu „nic ludzkiego nie było obce“, erudyta, któremu nic z ówczesnej wiedzy nie było nieznane; papieże-humaniści, jak Sykstus IV (papież od 1471 do 1484) lub J u 1 j u s z II (1503—1513) ; książęta-mecenasi sztuki i nauki, jak Medyce usze florenccy, — to byli reprezentatywni ludzie odrodzenia.

Sztuka, poezja, nauka stały wszędzie na pierwszym planie. Natomiast u ludzi, chcących wyzwolić się z surowych reguł życia średniowiecznego, nietylko asceza religijna, ale surowość i skrupulatność moralna zeszły na plan ostatni. Pełnia życia, władza i potęga, wypowiedzenie się indywidualności, wolność i piękno — to były cele ówczesnych łudzić. Nie przebierali w środkach, by je osiągnąć.

Kult antyku.

Ludzie odrodzenia wielbili starożytną naukę, sztukę, poezję. Z zapałem szukali rękopisów poetów i filozofów greckich, odkopywali rzeźby greckich artystów. Ich nauka i sztuka, odbiegłszy ocl średniowiecznych, zbliżyły się do antycznych. „Natura i antyk“ — to były ich dwa wzory, dwa hasła.

Utarło się wręcz przekonanie, że odrodzenie było poprostu odrodzeniem antyku, powrotem do kultury starożytnej. Przekonanie to jest wszakże błędne i to podwójnie: renesans nie był ani skutkiem, ani też kopją antyku. Nie był niemi ani w nauce, ani w sztuce, ani w ogólnem pojmowaniu życia. Był naturalnym wynikiem rozwoju nowszej kultury. Przez całe średniowiecze najpiękniejsze ruiny starożytne stały przed oczami wszystkich, od XIII w. najważniejsze pisma starożytnych były znane, a jednak ani ruiny, ani rękopisy nie zmieniły ówczesnej twórczości. Oddziałały dopiero w XV w. — dopiero bowiem wówczas odpowiedziały potrzebom. Odrodzenie było przemianą postawy artystycznej, naukowej, życiowej, i dopiero gdy ona się dokonała, ludzie renesansowi zwrócili się do antyku, odczuwając swoje z nim pokrewieństwo. Istotnie znaleźli w nim niejeden wzór mądrości i piękna ; dzięki tym wzorom formowanie kultury renesansowej nastąpiło szybciej i pewniej, niż gdyby w całości trzeba było tworzyć ją odnowa.

Filozofja odrodzenia.

Przemiana, jaka nastąpiła w odrodzeniu, nie we wszystkich działach kultury była równie radykalna i owocna. Najogólniej mówiąc, kultura umysłowa przekształciła się mniej radykalnie i mniej pomyślnie niż artystyczna.

Filozofja średniowiecza, przy całej jednostronności, była jednym z najwspanialszych i naj konsekwentniej -szych tworów myśli ludzkiej ; renesans, zdolny raczej do bogatej wyobraźni, niż do ścisłego myślenia, nie zdołał stworzyć nic równego scholastyce. To, co dał największego — system U i o r-dana Bruna (1548—1600) — był na granicy filozofji i poezji. Pisma innych myślicieli były tylko warjantami systemów starożytnych i to interpretowanych przez poetów.

Na polu nauk szczegółowych średniowiecze zostawiło mniej bogatą spuściznę, tu było pole dla renesansu — ale nastrojony artystycznie, pełen fantazji, zbyt śpieszący do syntetycznych rozwiązań, tu właśnie zawiódł najzupełniej. Nie posunął naprzód badań przyrodniczych, które w ostatniej fazie wieków średnich zaczęły robić szybkie postępy. Jedynie na polu filolo-gji, odkrywania i interpretowania piśmiennictwa starożytnego „humaniści“ renesansowi położyli rzetelne zasługi. Na polu zaś nauk filozoficznych i przyrodniczych renesans pozostał erą przejściową: dawne rozbił, ale nowych nie zbudował.

Sztuka odrodzenia.

Inaczej było w sztuce renesansowej : ta odrazu osiągnęła najwyższy poziom. Tu bujna energja renesansu zużyta została nie na krytykę i polemikę, lecz na twórczość. Dzięki kilku genjal-nym artystom, a także wzorom starożytnym, sztuka od początku XV w. znalazła właściwą drogę. Było to naturalne dla epoki, której siłą była fantazja, nie ścisłość, tworzenie, nie badanie. Przewaga sztuki w spuściźnie renesansu była tak widoczna, iż wytworzyło się błędne przekonanie, jakoby renesans był ruchem wyłącznie artystycznym.

Sztuka renesansu włoskiego przeszła przez dwie fazy: wczesną w XV i dojrzałą w XVI w. Włosi nazywają je wedle stuleci : quattrocento i Cinquecento. Zaczęła się we Florencji, która przez całe quattrocento pozostała stolicą artystyczną (-» Florencja). Cechą quattrocento było połączenie piękna formalnego z nastrojem poetyckim. Rzadko kiedy plastyka osiągnęła tyle wdzięku i poezji, co w figurach della

Robbii lub madonnach Botticelli ’ego. Wyrosła ona stopniowo z plastyki średniowiecznej : liryzm jej był jeszcze cechą gotycką, podobnie jak realizm, z jakim traktowała naturę.

Artyści cinquecenta mieli już inne ambicje : zrezygnowali z wdzięku dla monumentalności, z bogactwa motywów dla doskonałości, z poezji dla formy, z piękna realnego dla idealnego. Zatarli ostatni ślad ducha średniowiecznego. Ośrodkiem ich sztuki była już nie Florencja, lecz Rzym, dokąd z całych Włoch ciągnęli najświetniejsi artyści. W Watykanie pracowali obok siebie: Rafael (1483—1520), Michał Anioł i wielki architekt Bramante (1444 do 1514). Drugim zaś ośrodkiem dojrzałej sztuki odrodzenia była Wenecja, gdzie malował T y c j a n (1477—1576), a Palladio (1518—1580) budował najbardziej surowe i monumentalne gmachy odrodzenia.

Cztery były najogólniejsze cechy sztuki renesansowej. Była to sztuka : 1) poszukująca równowagi i na niej opierająca wrażenie harmonji, 2) kładąca nacisk na formę rzeczy, na jej widzialne piękno, 3) jasno i przejrzyście członkująca formę, 4) ceniąca ponad wszystko konkretne piękno natury, aw szczególności postaci ludzkiej. Cech tych nie posiadała ani sztuka gotycka, poprzedzająca renesans, ani barokowa, która przyszła po niej : te okresy bowiem ceniły życie wyżej niż równowagę, wyrazistość więcej niż piękno, bogactwo więcej niż przejrzystość, a abstrakcyjne układy kształtu wyżej niż organiczną budowę natury.

Renesans urzeczywistnił typ sztuki klasycznej (—» Klasycyzm), tak samo, jak niegdyś antyk. Sztuka europejska odbiegła w średniowieczu od klasycyzmu, poszukując intensywniejszego życia, silniejszej ekspresji, większego bogactwa, ale w renesansie znów doń powróciła. Wspólne nastawienie antyku i renesansu spowodowało pokrewieństwo obu epok i sprawiło, że renesans mógł korzystać z form, stworzonych przez antyk, kolumn i pila-strów, łuków i gzymsów, całych porządków architektonicznych i przeróżnych form dekoracyj.

Odrodzenie na Północy.

Przez wiek XV renesans był prawie wyłącznie zjawiskiem włoskiem. Natomiast w XVI rozszedł się po Europie. Najwcześniej (jeszcze w XV w.) ukazał się na Węgrzech za Macieja Korwina, potem w Polsce za Zygmunta I, we Francji za Franciszka I, w Hiszpa-nji za pierwszych Habsburgów. Północni artyści i szkol arze, jeżdżący na stu-dja do Włoch, przywieźli do swych krajów wieść o nowej nauce i nowej sztuce. Więcej jeszcze roznieśli ją włoscy wędrowni humaniści i artyści; w Polsce np. Kai li mach (1437—1496) był pionierem humanizmu, a Franciszek Włoch i Bartolomeo Be-r e c c i, twórcy Wawelu (—> Wawel) — pionierami nowej sztuki włoskiej.

Podczas gdy kultura renesansowa była u Włochów wyrazem naturalnym ich sposobu myślenia i tworzenia, to w północnych krajach Europy rzecz miała sie inaczej. One właśnie stworzyły kulturę średniowieczną, zawiła scholastyka i wyrazisty gotyk odpowiadały im najlepiej. To też w nich moda renesansowa nie zdołała całkowicie usunąć tra-dycyj średniowiecznych, a renesans, zespolony z tą tradycją, wydał odmienne postaci uczoności i sztuki.

W przeciwieństwie do włoskiej myśli renesansowej, poetyckiej i metafizycznej, myśl północno-europejska zachowała postawę trzeźwą i racjonalną. Nie metafizyczni filozofowie byli jej reprezentatywnymi przedstawicielami.

lecz przyrodnicy, jak Kopernik (—» Kopernik) lub Kepler (1571 do 1630), humaniści-filologowie, jak Erazm Rotterdam ski ( 1467 do 1536) lub Francuz Bude (1467—1540) i statyści, jak Grocjusz (1583 do 1645) w Niderlandach, Bo di nu s (1530—1596) we Francji, Ostroróg ( 1436—1501 ) lub Modrzewski (około 1503—1572) w Polsce.

Na Północy w XVI w. postawa umysłów nie była bynajmniej estetyczna, jak we Włoszech, lecz etyczna, jak w wiekach średnich. W przeciwieństwie do nawskroś doczesnej postawy Włoch renesansowych, tu postawa pozostała religijna. Gdy we Włoszech panowała obojętność religijna, tu toczyły się krwawe walki religijne. Reformacja, podstawowe zjawisko owych czasów, wywodziła się z renesansowego dążenia do autonomji, ale jeszcze więcej z religijnego ducha wieków średnich (—> Reformacja).

Niemniej odrębnym okazał się renesans północny w sztuce. Z wyjątkiem niektórych dzieł, wykonanych przez włoskich artystów, jak np. Wawel lub kaplica Zygmuntowska, wszystkie inne są jedynie napół renesansowe. „Renesans gotycki“ to jest właściwa dla nich nazwa. W Polsce czy Hiszpanji, Niemczech czy Francji, a tern bardziej w Anglji czy Szwecji konstrukcja budowli pozostała średniowieczna, a tylko dekoracja stała się renesansowa. Ale nawet dekoracja, przeróżne groteski i akanty, wazy i obeliski, były rozmieszczane nie z renesansową przejrzystością i równowagą, lecz często z iście gotycką zawiłością i polotem. Mamy w Polsce dobitne tego przykłady w kamienicach Kazimierza nad Wisłą (tom I, tabl. 147 a), lub w lwowskiej kaplicy Boimów. Podobnie było w malarstwie i rzeźbie : nawet wielcy artyści Północy, którzy chcieli upodobnić się do Włochów, jak niemiecki malarz 1) ii-rer (1474—1528, I, tabl. 28 i III, tabl. 122) lub francuski rzeźbiarz Goujon (1515—1560), zachowali jednak w proporcjach i ekspresji figur coś swoiście średniowiecznego i północnego.

Koniec odrodzenia.

W XVII w. powstały wielkie systemy filozoficzne, wzmogła się religijność, zapanowała kontrreformacja, w nauce przodujące miejsce po filologach zajęli matematycy, w sztuce formy klasyczne przeszły w barok (-» Barok): renesans był skończony. Rzec można, że kultura XVII w. w osnowie swej bardziej była zbliżona do średniowiecznej niż do renesansowej.

Mimo to cała późniejsza kultura Europy zachowała liczne motywy renesansu zarówno w nauce, jak w sztuce. W szczególności wszystkie style artystyczne przed XX w. były modyfikacjami form renesansowych. Nie brakło też świadomości tego i uznania dla renesansu. To właśnie wiek XVIII wytworzył taką koncepcję dziejów Europy, w których odrodzenie zostało wyodrębnione jako jedyny okres doskonałości między mrokami średniowiecza a zepsutym smakiem baroku. Kult renesansu trwał i w XIX w., szerzony szczególnie przez wielkiego historyka Jakóba Burckhardta.

Krytyka odrodzenia

Dopiero pod koniec XIX stulecia nastąpił częściowy zwrot w stosunku do renesansu. Najpierw, nie obniżając jego zasług, uświadomiono sobie, że i inne okresy kultury europejskiej, średniowiecze i barok, mają zasługi nie-mniejsze, że i one posunęły naprzód wiedzę i stworzyły wielką sztukę. Następnie zaś wypadło obniżyć znaczenie samego renesansu : w świetle badań nad średniowieczem oryginalność jego okazała się mniejsza, niż dawniej przypuszczano. Ani skierowanie badań ku przyrodzie, ani udoskonalenie metod naukowych, ani krytycyzm, nie były w filozofji dziełem renesansu, lecz były zapoczątkowane w końcowych czasach średniowiecza. Kultura europejska wywodzi się nietylko z przeszłości klasycznej, z antyku i renesansu, bo właśnie jej cecha najistotniejsza, jej spi-rytualizm (pogląd filozoficzny, według którego jedynie świat duchowy posiada realne istnienie), jest pochodzenia chrześcijańskiego i średniowiecznego. To zaś, co było własnym tworem renesansu, spotkało się z krytyką. W szczególności „ściągnięcie zainteresowań z nieba na ziemię“ niekoniecznie było dodatnim czynnikiem kultury. Niektórzy uczeni poszli w krytyce renesansu tak daleko, że wykreślili wyraz renesans z dziejów kultury europejskiej.

To jednak była przesada. Sąd sprawiedliwy jest dziś dość jasny: renesans nie był wyjątkowym wzlotem kultury europejskiej, lecz był jedną z epok, które stopniowo tę kulturę tworzyły. I jak każda epoka, ma swe jasne i ciemne strony, wł. Tatarkiewicz.

Literatura:    Klasycznem dziełem

o kulturze renesansu jest: J. Burck-h a r d t : Kultura odrodzenia we Włoszech, tłum. M. Kreczowska, ze wstępem Z. Ł e m-pickiego, Warszawa 1930. Główne wiadomości o filozofji renesansu zestawił WT. Tatarkiewicz w Historji filozofji, t. II, wyd. II, Lwów 1933. O sztuce renesansu: W. Tatarkiewicz i J. Żarnów-s k i w Historji sztuki, wyd. Ossolineum, t. III, Lwów 1934. Zestawienie różnorodnych poglądów na istotę i znaczenie renesansu dają : Z. Ł e m p i c k i : Renesans, oświecenie, romantyzm, Warszawa-Lwów, 1923. M. Brahmer: Problem renesansu we Włoszech współczesnych, Warszawa 1931, oraz Z. Ciechanowska: Burzenie legendy renesansu, w kwart. „Marchołt“, 1/3, 1935 r.

szukaj w tomie piątym!

Wartość i dochodowość gospodarstw rolnych.

ROLNICTWO. Rolnictwo stanowi cały splot zagadnień tak wielki, jak wielką jest sprawa wyżywienia ludności całego globu ziemskiego oraz udział produktów rolnych w przemyśle i technice. Rolnictwo rozpatrywać można z rozmaitych stanowisk, a więc ze stanowiska technika, ekonomisty, kupca, przyrodnika, przemysłowca i t. p. albo wreszcie producenta i konsumenta.

Rolnictwo rozpada się na szereg działów, które można zgrupować w trzy zasadnicze, a mianowicie: właściwe rolnictwo, ogrodnictwo (-» Ogrodnictwo) i leśnictwo (-» Las). Ponadto z rolnictwem wiąże się przemysł oraz handel rolniczy.

Niniejszy artykuł traktować będzie wyłącznie o właściwem rolnictwie.

Produkcja rolna jest wynikiem warunków naturalnych danego terenu, a więc glebowych i klimatycznych oraz ekonomicznych, na które wpływa podaż płodów rolnych i popyt na nie, opłacalność produkcji i t. p. Nie bez znaczenia jest i umiejętność przeprowadzenia tej czy innej produkcji przez ludność danego kraju, czy danej jego dzielnicy oraz poziom kultury ogólnej i zawodowej. To też polska produkcja rolna bardzo się różni od produkcji nietylko krajów dalej położonych, ale nieraz i od produkcji naszych sąsiadów.

Wartość i dochodowość gospodarstw rolnych zależy od różnorodnych czynników, z których za najważniejsze należy przyjąć racjonalność organizacji oraz postępowość w stosowaniu techniki. Zarówno jedno, jak i drugie można osiągnąć, o ile robotnicy znajdują się na odpowiednim poziomie kultury ogólnej i zawodowej.

W związku z różnorodnością warunków w różnych krajach i w różnych okolicach danego kraju w każdem, zwłaszcza postępowo prowadzonem gospodarstwie, wyznacza się kierunek produkcji na dłuższy przeciąg czasu, odpowiedni do miejscowych warunków, zapewniając jednocześnie gospodarstwu możność dostosowania się w pewnych granicach do mniej długotrwałych konjunktur.

Wydajność z jednostki powierzchni jest nader rozmaita, w naszym zaś kraju naogół jeszcze dość niska, chociaż stale się podnosi. W porównaniu z nie-któremi krajami zachodnio-europejskie-mi nasze zbiory stanowią w wielu wypadkach zaledwie ¹/s do ł/₈ tego, co produkuje np. Belgja i Holandja, a nawet Niemcy lub Czechosłowacja. Tylko w takich działach, jak len, konopie lub ziemniaki, zajmujemy poważniejsze miejsce.

Wydajność w 1 ha w centnarach metrycznych ważniejszych ziemiopłodów w niektórych państwach. (Przeciętnie rocznie w latach 1929—1931):

Państwa

Pszenica

Żyto

Owies

Ziemniaki

Buraki

cukrowe

Len

(włókno)

Belgja.........

Czechosłowacja.....

Francja........

Jugosławja.......

Litwa.........

Niemcy........

Polska........

Rumunja.......

Stany Zjednoczone A. P.

Z. S. R. R........

.P®«\rj- | “SîpjS

cc to cn co os m ^ o O

Sv:— i    i i

^ t> 1—I I Tl C— T- I I 00

9,0

4,7

6,8

3,6

10,2

Z wydajnością gospodarstw wiąże się często wysoka nakładowość ze strony ich właścicieli. Gospodarstwa takie są prowadzone, mówiąc językiem ekonomistów, intensywnie. Staranna uprawa i obfite nawożenie pól, staranna pielęgnacja roślin oraz zapewnienie zwierzętom dużej ilości pasz, t. zw. treściwych daje w rezultacie wysokie plony.

Zupełnie inny obraz przedstawiają t. zw. gospodarstwa ekstensywne. Charakterystyczną ich cechą jest brak nakładów oraz jak największe wykorzystanie naturalnych sił ziemi i chowanych zwierząt. Plony z takich gospodarstw są niższe, przy niższych jednocześnie kosztach produkcji.

Niemożliwe jest określenie, który z tych systemów jest lepszy czy gorszy. W Polsce wybitnie intensywnie jest prowadzonych stosunkowo niewiele gospodarstw, znajdują się one przeważnie w bardziej kulturalnych okolicach kraju. Większość gospodarstw, zwłaszcza drobnych we wschodnich województwach, jest prowadzona bardziej ekstensywnie.

Rolnictwo światowe.

Rolnictwo światowe przedstawia się nader różnorodnie, zarówno pod względem swej organizacji, jak i doboru produkcji. Zależnie od poziomu cywilizacji różny bywa i poziom rolnictwa w rozmaitych krajach. Różnica wystąpi ponadto w rożnem zaangażowaniu poszczególnych czynników produkcji, które łącznie stanowią gospodarstwo rolne, to znaczy : przyrody, kapitału i pracy.

Tak np. w wielkich stepowych hodowlach argentyńskich najważniejszym czynnikiem jest przyroda, u chińskiego plantatora ryżu główną rolę odgrywa praca, dzięki której z małego kawałka gruntu uzyskać on może duże plony, rolnictwo zachodnio-europejskie obraca dużemi kapitałami, chociażby w postaci kosztownych budynków, doborowych maszyn i narzędzi i t. p.

Dość podobnie do polskiego rolnictwa przedstawia się pod względem ogólnej organizacji oraz doboru roślin i zwierząt rolnictwo niektórych sąsiednich krajów, jak np. Niemiec i Czechosłowacji. W obu tych krajach zaznacza się wysokie uprzemysłowienie rolnictwa i znacznie większa niż u nas jego intensywność. Zarówno Niemcy, jak i Czechosłowacja, osiągnęły w zakresie produkcji rolnej ogromne wyniki.

Z pośród innych naszych sąsiadów Rosja Sowiecka posiada, ze względu na swe wielkie obszary oraz różnorodność klimatu i gleb, znacznie większą od nas rozmaitość produkcji rolnej. Znajdują się tam zarówno bezużyteczne pod względem rolniczym tundry, jak stosunkowo mało jeszcze rolnicza tajga leśna, jak wreszcie niezwykłej żyzności ogromne obszary czarnoziemów, na których produkuje się masowo tak wymagające rośliny, jak pszenica, buraki cukrowe i kukurydza. Ponadto Rosja posiada w południowej swej części wielkie obszary stepów z nąwpół pierwotną hodowlą koni, owiec i bydła oraz znaczne produkcje półegzotycznych roślin, jak morele, brzoskwinie, melony, kawony, winorośl, tytoń, a nawet zupełnie egzotycznych, jak bawełna. Na specjalną uwagę zasługuje wciąż rozwijająca się produkcja sadownicza, obliczona na eksport zagraniczny. Z produktów eksportowych z Rosji, dla naszego rolnictwa niebezpiecznych, należy wymienić żyto i pszenicę. Możliwości produkcyjne Rosji są bardzo wielkie dzięki niezmiernej zasobności gleby, zwłaszcza, że poza pewnemi spe-cjalnemi uprawami rolnictwo rosyjskie było i jest prowadzone wyraźnie ekstensywnie, w związku z czem wydaj-

dów rolnych uprawa pszenicy, która po wojnie światowej osiągnęła swój rozkwit, została zmniejszona, a jednocześnie farmerzy amerykańcy poszukują innych bardziej rentujących się upraw. Umiejętność dostosowywania się do konjunktur jest chrakterystycz-ną cechą rolnictwa Stanów Zjednoczonych.

riość z jednostki powierzchni jest mała, a przez to i ubożenie gleby w składniki odżywcze też nieznaczne.

W specjalny sposób przedstawia się rolnictwo w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. Właściwym terenem rolniczym Stanów Zjednoczonych jest głównie ich wschodnia i środkowa część. W innych częściach Stanów normalna gospodarka rolna jest często utrudniona przez brak wody, upały lub mroźne zimy. Produkcja północnej części St. Zjedn. jest w dużym stopniu podobna do naszej, w południowej części produkuje się ponadto takie rośliny, jak bawełna i trzcina cukrowa.

Wskutek złej konjunktury dJa pło

Sposób chowania zwierząt domowych jest w Stanach bardzo różnorodny, istnieje tam bowiem, obok nowoczesnych metod hodowli, również i hodowla na-wpół dzika na stepach zazwyczaj zresztą dość suchych i ubogich w paszę, po których wielkie stada bydła wędrują, szukając paszy i wodopojów^.

Zbiór ważniejszych ziemiopłodów przeciętnie rocznie w mil jonach q za lata 1929—1931.

Państwa

Pszenica

Żyto

Owies

Ziemniaki

Buraki

cukrowe

Len

(włókno)

Zbiór światowy......

Polska..........

Z. S. R. R. .........

Stany Zjednoczone A. P. . .

Kanada ..........

Francja..........

Włochy..........

Australja.........

Niemcy..........

Czechosłowacja.......

Jugosławja........

1348

to to ^tog

OZ CD

CO CO o O ^ kO co 05 QO t'* lO Tjł r-< c<l

474

66

644

25

2 031

CC

79

19

140

160

53

49

67

15

304

468

93

155

444

94

608

33

96

81

75 .

•27

107

49

PP i i i i i S*PP I-* I I I tO I i 00 i&t

Ilość zwierząt gospodarskich w niektórych państwach.

Państwa

Polska.......

Danja.......

Anglja.......

Francja . ......

Stany Zjedn. A. P. .

Australja.....

Niemcy......

Czechosłowacja . .

Argentyna.....

Węgry.......

Szwecja......

Z. S. R. R......

Konie

ogółem i na 100 ha w tys. pow. sztuk I sztuk

3.762

1.154

2.878

11.942

1.765

3.397

701

9.858

803

659

15.612

9,7

4,7

5,3

1,5

0,2

7,2

5,0

3,5

8,6

1,5

0,7

Trzoda chlewna

Bydło rogate

Owce

ogółem w tys. sztuk

7.089

4.407

3.505

6.769

55.976

23.890

3.430

2.502

1.790

11.364

na 100 ha pow. sztuk

18,2

102,7

14,3

12,3

7,1

51,0

24,4

26,9

4,0

0,8

ogółem j na 100 ha w tys. sztuk

9.233

3.059

8.647

15.830

76.352

12.783

19.739

4.405

32.312

30.86

pow.

sztuk

23,8

71,3

35,2

28,7

8,6

1,7

35.8

11,5

6,8

ogółem w tys. sztuk

2.534

26.651

9.730

51.374

112.927

3.386

44.413

1.087

51.936

na 100 ha pow. sztuk

6,6

108,6

17,7

6,6

14,7

7,2

15,9

11,7

2,4

mniejszych obszarach proso i gryka, a regjonalnie kukurydza ; rośliny okopowe : ziemniaki, buraki pastewne i cukrowe, marchew oraz regjonalnie cykorja; rośliny strączkowe : groch, peluszka, bobik, wyka oraz regjonalnie fasola (poza sianą w ogrodzie); rośliny pastewne: koniczyna, seradela, mniej często lucerna i koński ząb oraz trawy ; rośliny przemysłowe: rzepak, len, konopie oraz re-Przyjmując zasadniczy podział ziemi gjonalnie chmiel i tytoń, na grunty orne, łąki i pastwiska, sady i ogrody, lasy i nieużytki okazuje się, leży wymienić przedewszystkiem krowy, że Polska posiada wyraźną przewagę konie, trzodę chlewną, owce, kury, kacz-gruntów rolnych.

Rolnictwo polskie.

Rolnictwo polskie dostosowuje swoją produkcję do warunków klimatycznych strefy umiarkowanej.

Oprócz klimatu decydujący wpływ na produkcję rolną w Polsce wywiera wielka różnorodność gleb o nierównej wartości użytkowej (—> Gleba, Melioracje).

Użytkowanie gruntów.

Z pośród zwierząt gospodarskich na-

ki i gęsi. Indyki i perlice nie są tak powszechnie chowane,

Użytkowanie ziemi w Polsce w 1931 r. w °/₀ °/n powierzchni, kozy spotyka się głównie pod miastami, a króliki i gołębie naogół mają u nas małe zastosowanie jako zwierzęta wyraźnie użytkowe (—> Drób, Futerkowe zwierzęta i Hodowla zwierząt).

Rolnictwo w bilansie państwa polskie-

Inne

Lasy grunty i nieużytki

to to to >-* to Jt^toosjo to 'oo'to'tol-k

'bo'ca'ca'Vj'CT

Grunty

orne

Łąki    Sady

49,0

Wywóz z Polski ważniejszych towarów rolniczych w roku 1934.

O/o ogólnego wywozu

Wartość w miljonach zł.

Rodzaj towaru

177

Drewno Bekony Żyto . . Jęczmień Nasiona Jaja . . Trzoda . Pszenica Masło .

18,2

47

4,8

44

4,5

36

3,7

Najbardziej zatem rolniczy charakter mają województwa zachodnie i central- go odgrywa bardzo poważną rolę. Naj-ne. Województwa południowe, w związku lepiej o tern świadczy poniższe zesta-z górzystością terenu, posiadają wielkie wienie: obszary lasów, łąk i pastwisk (hale, połoniny). Podobny obraz przedstawiają województwa wschodnie. Wyjątkowo przedstawia się Podole, gdzie dzięki niezwykłej żyzności gleby najbardziej dominują pola uprawne. Właściwe nieużytki to masywy skalne w górach i częściowo błota na Polesiu.

24

2,5

23

2,4

Charakter produkcji rolniczej.

18

1,8

14

1,5

0,9

Ludność rolnicza w Polsce.

Rolnictwo jest w Polsce najbardziej

Polska produkcja rolna jest naogół dość typowa dla produkcji rolnej środkowej Europy. Większość naszych gospodarstw' prowadzi produkcję mieszaną o dość naogół podobnym do siebie doborze zasadnicych roślin i zwierząt. Są to z pośród roślin : rośliny zbożowe, głów- rozpowszechnionem zajęciem. Większy nie żyto, pszenica, jęczmień i owies, na odsetek rolników niż Polska posiadają

1,002.000

1,045.000

76.000

11.000

19.000

jedynie nieliczne kraje, jak np. Rosja — 77,6°/₀ lub Bułgarja 74,6°/₀, natomiast w ogromnej ilości krajów ilość osób utrzymujących się z rolnictwa jest znacznie mniejsza.

Polska posiada 65,6°/₀ ludności rolniczej. Najsilniej przeważają rolnicy nad innemi zawodami w województwach wschodnich (wojew. wileńskie 88,6°/0 rolników), a wogóle prawie cały obszar ziem położonych na prawym brzegu Wisły jest wybitnie rolniczy.

Struktura gospodarstw rolnych.

Cała ta wielka masa ludności rolniczej nie jest bynajmniej jednolita. Prze-dewszystkiem rozróżnia się właścicieli gospodarstw rolnych i pracowników najemnych, a poza ten podział ziemi pomiędzy poszczególnych rolników jest w Polsce nierównomierny, gdyż obok wielkich dóbr, zajmujących tysiące hektarów, znajdują się gospodarstwa paro-łiektarowe a nawet i mniejsze.

Według Głównego Urzędu Statystycznego w 1921 r. ogółem było w Polsce 3,262.000 gospodarstw, a wśród nich:

1,109.000 o powierzchni poniżej 2 ha

,,    2—5 ha

„    5—20 ha

„    20—50 ha

„    50—100 ha

powyżej 100 ha

Pod względem jednak obszaru użytkowanej ziemi większa własność niewiele ustępuje drobnym rolnikom, ma bowiem w swem posiadaniu około 40°/n wszystkich gruntów w Polsce.

Powyższe dane uległy w ciągu kilkunastu lat ostatnich zmianom na korzyść drobnych gospodarstw, wskutek rozparcelowania wielu większych majątków.

Poza gospodarstwami prywatnemi dość duża część ziemi stanowi własność państwa, instytucyj społecznych oraz kościoła.

Zapewnić rolnikowi utrzymanie mogą gospodarstwa mające co najmniej 5 ha. Oczywiście rentowność gospodarstw zależy w dużym stopniu od gleby i położenia. Tak więc wpobliżu większych miast nawet karłowate gospodarstwa mogą przy uprawach ogrodniczych dawać pełne utrzymanie właścicielowi i jego rodzinie. Gospodarstw karłowatych najwięcej się znajduje w Małopolsce, zwłaszcza środkowej i zachodniej, gdyż zaludnienie tej części kraju jest bardzo znaczne.

W związku z tern kultura rolna takich gospodarstw nietylko nie mogła się podnosić, ale nawet obniżała się.

Za bardzo dochodowe uważa się gospodarstwa t. zw. kmiece, znane na Pomorzu jako gburskie, a na Śląsku Cieszyńskim jako siedlackie, o wielkości od kilkunastu do kilkudziesięciu hektarów.

W Polsce trzeba skomasować około 10,000.000 ha, co oczywiście musi się rozciągnąć na cały szereg lat. Jest to jedno z najważniejszych zadań reformy rolnej.

Z trudnością utrzymania się na pewnych gospodarstwach rolnych, zwłaszcza w związku z ciągłym przyrostem ludności, wiąże się emigracja ludności wiejskiej do miast i — zwłaszcza przed wojną światową — do obcych krajów. Obecnie możliwości emigracji do obcych krajów są prawie żadne, a do miast bardzo małe.

Reforma rolna.

Aby ulepszyć gospodarstwa i zaopatrzyć małorolną i bezrolną ludność wiejską w ziemię, przeprowadza się w Polsce i w szeregu innych państw t. zw. reformę rolną. Pomiędzy innemi pozwala ona na przymusowe wykupywanie części ziemi od właścicieli większych majątków, parcelowanie jej i rozsprze-dawanie małorolnym na ulgowych warunkach.

Na przymusową parcelację przewiduje się w Polsce około 5,000.000 ha ziemi.

10,000.000 ha, co oczywiście musi się rozciągnąć na cały szereg lat. Jest to jedno z najważniejszych zadań refor-

W. Miśkie wicz.

Kształt i temat.

Przechodząc zkolei do określenia romantyzmu jako prądu kulturalnego, a zwłaszcza literackiego, musimy nawiązać również do pojęcia romansu. Romans wystąpił dopiero w okresie rozkładu kultury klasycznej (—> Hellenizm). Poeta starożytny nie tworzył sam wątków treściowych, lecz przejmował je z podań, przekazywanych ustnie lub czerpał je z innych utworów i kształtował je (-»Epopen i epika). Cały wysiłek jego szedł właśnie w kierunku kształtowania tych wątków w granicach określonych przez rodzaj poetycki (—> Klasycyzm). Wprost przeciwnie poeta nowożytny. Wielcy twórcy epiki śred-

Zaspokoi ona jednak tylko częściowo głód ziemi.

Przymusowy wykup ziemi zastosowano i w niektórych innych krajach, przedewszystkiem zaś w tych, gdzie chodziło o pozbycie się elementu wrogiego danemu państwu ; dotyczy to krajów, w których wielka własność należała do jednostek obcych, np. w Czechosłowacji do Niemców, w Rumunji do Rosjan i t. d.

Najbardziej radykalną reformę w zakresie własności ziemi przeprowadzono w Rosji Sowieckiej, a mianowicie częściowo upaństwowiono ziemię oraz zorganizowano szereg gospodarstw prowadzonych zbiorowo przez całą ludność danej wsi.

Niemniej ważną sprawą, jak zaspokojenie głodu ziemi, jest umożliwienie prowadzenia racjonalnej gospodarki w całej masie drobnych gospodarstw' przez scalanie ich, czyli komasację.

Bardzo wiele drobnych i średnich gospodarstw składa się u nas z wielu kawałków, nieraz bardzo oddalonych od siebie. W związku z ciągłemi działami rodzinnemi rozdrobnienie doprowadzało do podziału jednego gospodarstwa na kilkadziesiąt, a nawet kilkaset kawałków.

W związku z tem kultura rolna takich gospodarstw nietylko nie mogła się podnosić, ale nawet obniżyła się.

W Polsce trzeba skomasować około my rolnej.

ROMANTYZM. Słów „romantyzm“, „romantyk“, „romantycznie“ używamy często, a nadajemy im — zależnie od okoliczności — różne znaczenie. Romantykiem nazywamy człowieka, w którego życiu irracjonalne funkcje psychiczne, a więc takie, jak uczucie i wyobraźnia,

górują nad racjonalnemi, a więc takie-mi, jak sąd i pojęcie, w którego życiu przeważają pierwiastki emocjonalne, a więc instynkt, przeczucie, popęd, nad intelektualnemi, jak uwaga, rozwaga, świadomość celów. Możnaby powiedzieć, że romantykiem nazywamy takiego człowieka, w którego życiu wyobraźnia buduje jakieś nieokreślone cele lub wytwarza jakieś nieokreślone pragnienia ; do tych celów romantyk dąży przez całe życie, zapominając całkowicie o wszystkiem innem. Taki człowiek żyje, w dziedzinie fikcji i fantazji. Ponieważ zaś w tej dziedzinie poruszają się ^powiadania zw. romansami, więc czhjfruek taki żyje jak w romansie, c^W jak bohater romansu. I stąd właśnie wywodzi się słowo romantyczny i to stanowi jego treść i sens.

W ten sposób poznaliśmy romantyzm jako pewną formę odnoszenia się do rzeczywistości i kształtowania życia, z którą spotykamy się w różnych czasach i krajach. Romantyzmem nazywamy jednak także pewien prąd kulturalny, panujący w określonych granicach czasu i nadający temu okresowi czasu swoiste piętno.

tłem ich by-

niowiecznej i późniejsi autorzy różnych opowieści i powieści (—> Powieść) cały swój wysiłek zwracali w kierunku wynajdywania nowych i coraz nowszych pomysłów, a usiłowania ich szły przede-wszystkiem w tym kierunku, by czytelnika nowością tych pomysłów zająć i zainteresować. Na tern tle zaczęły się już toczyć, od w. XYI począwszy, walki pomiędzy rzecznikami tych dwóch kierunków. Przedstawiciele pierwszego uważali, że cały wysiłek należy skupić na kształtowaniu tematu i to możliwie trzymając się wzorów przekazanych przez starożytnych, przedstawiciele drugiego sądzili, że właśnie należy puścić wodze fantazji, dać wyraz uczuciu, zająć, porwać czy wzruszyć czytelnika treścią nową i zajmującą. Walki te toczyły się zrazu tylko — i później nieraz jeszcze — wyłącznie pomiędzy teoretykami poezji, lecz podłożem ich okazało się coś więcej niż tylko rozbieżność w poglądach na zadania poezji ły różnice poglądów na świat.

Punkt widzenia wzorujący się na poezji starożytnej, t. zw. klasy cysty czny (a więc powierzchownie tylko naśladujący styl poezji antycznej) zwyciężył w okresie oświecenia (-> Oświecenie), kiedy rozum był uważany za główny instrument nietylko zrozumienia świata, ale i kształtowania życia. Przeciwko ujmowaniu istoty świata i zagadnień życia j sztuki przez kulturę oświecenia budził się opór w różnych krajach i na różnych płaszczyznach. Pierwsze przejawy tego oporu stanowią to, co określa się mianem preromantyzmu.

świt romantyzmu.

W Anglji najwcześniej może zaczęto odczuwać przesyt tą gładką i poprawną poezją pseudoklasyczną oświecenia, dla której najwyższą zasadą było wskazanie porządku i ładu. Wybitni krytycy angielscy XVIII w., bracia J ó z e f i T o-masz War ton, zaczęli zwracać się do twórczości średniowiecznej i do fantastycznych opowiadań średniowiecza. Ten zwrot do przeszłości wyraził się dalej w Anglji w twórczości historyka Edmunda Burke (1728—1797). Burke był przekonany o potrzebie utrzymywania ścisłych więzów pomiędzy teraźniejszością a przeszłością i z tej przeszłości czerpać chciał podniety dla kulturalnego rozwoju teraźniejszości, był więc rzecznikiem t. zw. tradycjonalizmu, który przeciwstawiał się wywrotowym, w mniemaniu tradycjonalistów, tendencjom rewolucji francuskiej.

Posiew angielski trafił w Niemczech na grunt bardzo podatny. Znakomity krytyk niemiecki J. G. Herder (1744 do 1803) wypracował jakgdyby wielki plan rewolucji kulturalnej przeciwko oświeceniu, rehabilitując, podobnie jak Anglicy, średniowiecze i wskazując, także śladem Anglików, na poezję ludową (do której zaliczał także Homera i Biblję) jako na źródło odrodzenia twórczości poetyckiej. Z Herderem współdziałał młody Goethe (—» Goethe). Było to pokolenie t. zw. „burzy i naporu“ (Sturm- und Drangperiode). Z pokolenia tego wyszli przedstawiciele wielkiej i największej poezji niemieckiej, Goethe i Schiller (1759—1805), których twórczość określa się mianem klasycznej poezji niemieckiej.

Twórczość Goethego i Schillera tak olśniła młodych krytyków niemieckich, braci A u g u s t a - W i 1 h e 1 m a (1767 do 1845) i F ryderyka (1772—1829) S c h 1 e g 1 ó w, że zachwycając się prze-dcwszystkiem twórczością Goethego, zaczęli się zastanawiać zarazem nad stanem rozwoju ówczesnej poezji, nad jej przyszłością i zadaniami. To stało się zawiązkiem teorji romantyzmu w Niemczech. Romantyzm jako prąd literacki i duchowy nie jest specjalnie tworem niemieckim, gdyż rozwinął się w Niemczech pod wpływem różnych podniet zewnętrznych. W Niemczech jednak doszedł niejako do pełnej świadomości i tam skrystalizował się w formie całego szeregu pomysłów, tworzących podstawę pewnej swoistej kultury, kultury romantycznej, wychodzącej daleko poza twórczość wyłącznie literacką. Okres rozwoju tej kultury w Niemczech i w innych krajach od jej brzasku aż do zmierzchu obejmuje lata mniej więcej od 1790 do 1830 a nawet 1848.

Kultura romantyczna.

Kulturę tę cechuje przedewszystkiem romantyczny historyzm, t. j. zwrot do przeszłości, z której romantycy czerpią podniety dla kultury współczesnej. W średniowiecznej twórczości poetyckiej o charakterze fantastycznym szukają poeci romantyczni podniet dla własnej wyobraźni. Jednocześnie romantycy, jako do skarbca twórczych pomysłów, zwracają się do rodzimej twórczości ludowej. Dziwna, niepokojąca dusze romantyków chęć do wędrówki a choćby tylko do podróżowania, znajduje zaspokojenie w znamiennym egzotyzmie romantycznym, w tęsknocie za dalekiemi, nieznanemi krajami.

Ten pęd jest przejawem ogólnej orjen-tacji życiowej romantyka, którą cechuje pewna bezplanowość. Wyraża się w niej reakcja przeciwrko płaskiemu i płytkiemu kultowi szczęścia osobistego w okresie oświecenia, reakcja przeciwko fili-sterstwu, karjerowiczostwu i drobiazgowej zapobiegliwości życiowej. Miłość dlatego odgrywała tak wielką rolę w życiu romantyków, że widzieli oni wr niej przejaw jakiejś siły, przenikającej wszechświat i jednoczącej go, objaw jakiejś wyższej potęgi. Tajemnica miłości i tajemnica śmierci były dla nich jak najściślej ze sobą związane. Dla romantyków wnikanie we własne życie i przeżycia, czemu poświęcali bardzo wiele czasu, było niejako tylko kluczem do otwarcia zagadki świata. Uważali bowiem, że i świat ma duszę, do której trzeba dotrzeć poprzez tajemne pismo znaków, jakiem jest cała otaczająca nas przyroda, zarówno żywa, jak i martwa (ten pogląd rozwinął najszerzej i uzasadnił główny filozof romantyzmu niemieckiego Schelling, 1775—1854). Dla romantyków takie siły przyrody, jak magnetyzm czy elektryczność, były tej duszy przyrody widocznym przejawem. Tajemnice zaś tej przyrody objawiały im się nietyle w pełnem świetle słońca, ile w blasku księżycowym lub w ciemnościach nocy. Do tajemnic tych oczywiście dotrzeć można nie przy pomocy zmysłów czy rozumu — dostępne są one tylko irracjonalnym pierwiastkom duszy, uczuciu, wczuciu się i wierze. Te fantastyczne spekulacje prędzej czy późnej prowadziły romantyków do wiary katolickiej, tern bardziej, że wr opartej na prastarej tradycji liturgice katolickiej widzieli też i wzniosły objaw piękna.

Ten stosunek do rzeczywistości znajdował wyraz w twórczości romantycznej, i to nietylko w doborze tematów, ale i w stylu romantycznym, któremu nadawał specjalne piętno. Sztuka, a więc przedewszystkiem poezja, miała już w samej swojej formie, doborze słów i w układzie kompozycji być wyrazem tej dziwnej tęsknoty ku temu, co tajemne, tego wyczucia nieokreśloności i nieskończoności świata. Klasycznej więc zasadzie kształtowania, opartej na zasadzie har-monji i symetrji, przeciwstawiali romantycy pewną, jakgdyby celowrą bez-kształtność, pewne, jakgdyby celowa mieszanie różnych rodzajów poetyckich, a nawet i rodzajów sztuk (tak np. R. Wagner dążył do syntezy muzyki, poezji i malarstwa). Ulubionym też „chwytem“ romantyków było burzenie iluzji poetyckiej, a więc wytrącanie czytelni-

szukaj iv tomie piątym!

(1768—1834)

ka z nastroju przez zdemaskowanie się poety jakiemś realistycznem odezwaniem, odbiegaj ącem od tonu całości. W teorji romantyzmu niemieckiego nazwano to ironją romantyczną i widziano w niej przejaw mocy twórczej poety, władnego niszczyć tworzone przez siebie dzieło poetyckie. Dla romantyka świat przedstawiał się jako pewien rozciągnięty w przestworzach, ale zamknięty w sobie krąg, wyrazem zaś tego poglądu była w zakresie formy romantyczna cyklicz-ność: pisanie utworów składających się z części, tworzących pewną zamkniętą w sobie całość; cykliczność ta przejawia się zarówno w cyklach utworów lirycznych, jak i opowiadań i nowel (t. zw. opowiadanie w ramach -> Nowela), jak wreszcie także i w utworach muzycznych, np. cykle pieśni Schuberta oraz utwory cykliczne Schumanna i Chopina.

Romantyzm niemiecki.

Ruch romantyczny ujęty został w Niemczech w karby pewnej teorji, dotyczącej bynajmniej nietylko literatury, ale także i życia. Twrórcą tej teorji był Fryderyk Schlegel. On to wytyczył drogi nowej poezji romantycznej, mającej obejmować sobą wszystkie rodzaje i kierunki. Fryderyk Schlegel przeszedł różne fazy rozwoju od liberalizmu do skrajnej reakcji i od obrony wielkiej swobody obyczajów aż do ascezy katolickiej. Jego brat Wilhelm Schlegel, znacznie mniej oryginalny od niego, przez wykłady swoje, tłumaczone później na obce języki, przyczynił się do propagowania idej romantycznych a przez swoje stosunki z literatami zagranicznymi utorował drogę romantyzmowi w innych krajach.

Największym poetą romantyzmu niemieckiego był Novalis (Hardenberg 1722—1801), poeta miłości i śmierci, prawdziwy typ romantyka, który tęsknotę romantyczną, będącą jego najsil-niejszem przeżyciem, upostaciował w formie symbolu niebieskiego kwiatu. T i e c k (1773—1853), który jako młodzieniec terminował literacko u publicystów wieku oświecenia, przeszedł przez romantyzm, by utorować później drogę nowoczesnej realistycznej noweli. I największy teolog niemiecki wieku XIX Schleiermacher współdziałał wr ruchu romantycznym, określając istotę religji zupełnie w duchu romantycznym jako poczuciu nieskończoności, i głosząc hasło etyki indywidualnej, to znaczy uwzględniającej odrębności charakterów ludzkich.

Powoli romantyczny ruch niemiecki, schodząc z płaszczyzny ogólnoludzkich rozważań na temat sztuki i życia, zbliżał się, nie bez wpływu wielkich przejść narodu niemieckiego, wywołanych przez wojny napoleońskie, do zagadnień związanych bardziej z losem i z kulturą narodu niemieckiego. W przeszłości narodu niemieckiego, w jego średniowiecznej poezji, w jego mitach, legendach, podaniach i baśniach szukali romantycy niemieccy pokrzepienia duchowego, uważając, iż wszystkie te dzieła poetyckie są wytworem „ducha narodu“, którego trzeba obudzić w tych chwilach upadku narodu. Od skrajnego indywidualizmu przeszedł romantyzm niemiecki do zrozumienia istoty zbiorowości narodowej i wspólnoty kulturalnej i stworzył przez to podwaliny pod powstanie filologji germańskiej, której twórcami byli bracia J a k ó b (1785—1863) i W i 1 h e 1 m (1786—1859) Grimmowie. Pojmowali oni właśnie język i poezję jako wytwór ducha narodu, nie bez wpływu współpracującego z nimi wielkiego prawnika S a v i g n y, który tak samo pojmował prawo.

Romantyzm europejski.

Kultura romantyczna promieniowała w różnych fazach w różne części świata.

sławę romantyzmu

nifest twórczego romantyzmu francuskiego i wskazuje drogę francuskiemu dramatowi romantycznemu. W dziedzinie liryki usiłowali romantycy francuscy wydobyć z pod utartej frazeologji nową treść życia ; w tym kierunku szła twórczość Lamartine ’a (1790—1869), Alfreda de Vigny (1797—1863), u którego obserwować można charakterystyczne dla romantyków pomieszanie rodzajów literackich. Jednak romantyzm nie zapuścił nigdy głębszych korzeni w psychice francuskiej, a jako prąd kulturalny, wyznaczający fantazji i uczuciu najważniejsze miejsce w życiu, spotkał się jeszcze w w. XX z potępieniem wybitnych krytyków francuskich, upatrujących w nim szkodliwy dla kultury francuskiej objaw i wpływ inwazji germańskiej.

Dokonywał się w różnych literaturach proces jej przejęcia, czyli, jak to się zwykło nazywać, recepcji. Nie obywało się przytem bez walk i oporów.

Anglja.

Fala preromantyzmu angielskiego, która silnie uderzyła w Niemcy, odbijając się niejako od ich brzegów, oddziałała znowu na Anglję powrotnie. Epokowem wydarzeniem dla poezji romantycznej w Anglji było ukazanie się w r. 1798 zbioru wierszy Wordswortha i Co-leridge’a p. t. „Ballady liryczne“. Wordsworth wysunął postulat zupełnie nowego stylu poetyckiego, mającego źródło w bezpośredniem odczuciu przyrody, a nie w sztucznem zdobnictwie poetyckiem.

W samej Anglji wielką sławę i powodzenie zdobyli tacy poeci romantyczni, jak mistycznie nastrojony liryk W i 1-1 i a m BI a k e (1757—1827), jak Per-cy Byshe Shelley (1792—1822), wielki liryk obracający się w przestworzach mitu i cudach przyrody, jak wreszcie poeta-filozof John Keats (1795—1821) angielskiego roznieśli natomiast na cały świat kulturalny przedewszystkiem Walter Scott (1771—1832), autor rozgłośnych powieści historycznych i George Byron (1788—1824), twórca powieści poetyckich, owianych duchem liryzmu, ale i przepojonych ironją.

Francja.

We Francji dzięki działalności pani de Staël, a zwłaszcza później jej dzieła o Niemczech (1813) prądy romantyczne wywołały wielkie zainteresowanie głównie u teoretyków, skupiających się w różnych grupach i dyskutujących na temat nowego prądu. W dramacie szukał nowych dróg w duchu wskazań romantycznych Victor Hu-g o, którego przedmowa do dramatu „Cromwell“ (1827) stanowi ważny ma-

Inne narody.

Romantyzm oddziaływał i na poezję włoską, gdzie w Medjolanie koncentrował się ruch zwolenników tego kierunku i gdzie też toczyła się walka o nową treść poezji. Program romantycznego dramatu włoskiego zawarł M a n z o n i we wstępie do swojego dramatu „Hrabia Carmagnola“ (1820).

Oddziałał też romantyzm i na kraje skandynawskie, kierując twórczość literacką ku pierwiastkom rodzimym i tematom z dawnych dziejów średniowiecznych, przedewszystkiem jednak budząc zamiłowanie dla baśni i podań ludowych oraz wogóle dla ludu.

W Rosji romantyzm, choć niezbyt głęboko zapuścił korzenie w swoistą glebę rosyjską, przygotował jednak grunt — i w tern leży jego wiekopomna zasługa — pod rozkwit wielkiej poezji narodowej.

Romantyzm polski.

Romantyzm przenikał do Polski róż-nemi drogami. Pierwszymi jego zwiastunami była — jak wszędzie — wzmożona uczuciowość i tak charakterystyczny dla schyłku oświecenia sentymentalizm oraz zwrot ku ludowości. W Polsce jednak romantyzm nawet w tej najwcześniejszej fazie swego rozwoju ma wyraźne zabarwienie narodowe i szuka podniet twórczych przedewszystkiem w przeszłości narodowej (pieśni i dumy Karpi ń-skiego, Niemcewicza, Kniaź-nina). O poezję narodową wołał też i ten krytyk, który uświadomił Polakom najpełniej istotę romantyzmu, t. j. K. Brodziński w swojej rozprawie „O klasy czności i romantyczności“ (1818).

W głębszem tego słowa znaczeniu stała się cała t. zw. poezja wieszcza spełnieniem tego programu Brodzińskiego. Poezja ta w przeszłości narodu znajdowała najpotężniejsze źródło natchnienia poetyckiego. Z tego natchnienia powstały powieści poetyckie Mickiewicza, przedewszystkiem zaś „Pan Tadeusz“, w którym w cudowny sposób zespoliły się pierwiastki romantyczne (zwrot do przeszłości w stylu Waltera Scotta) i klasyczne (forma i język) w najwspanialszą, z ducha narodowego poczętą epopeję. Ta poezja wieszcza, która w życiu narodu odegrała tak wielką rolę, potęgą swoich wzlotów poetyckich przysłoniła utwory utrzymane całkowicie w stylu romantyzmu literackiego, jak Mickiewicza „Dziadów“ cz. IV, młodzieńcze utwory poetyckie Słowackiego, prozą pisane powieści młodego Krasińskiego. Przemiana Gustawa w Konrada jest nietylko odbiciem przeżyć osobistych Mickiewicza, ale niejako symbolem tego przejścia, które pod wpływem klęsk narodowych dokonało się w duchu największych synów ojczyzny i największych poetów.

Związek wieszczej poezji z romantyzmem uwydatnił się najpełniej w twórczości Słowackiego. Jego „Król Duch“ łączy w sobie ów charakterystyczny dla romantyzmu historyzm, a więc zwrot do przeszłości narodowej, z mistycyzmem, a więc z dążeniem do zgłębienia tajemnic przyrody i świata; idee te kształtuje poeta w dziele, mającem typową dla romantyzmu formę cykliczną. Mistycyzm Słowackiego przyobleka się w formy symbolizmu, czyniąc ze Słowackiego poprzednika w Polsce tego kierunku literackiego w wieku XIX. W twórczości Słowackiego dokonała się w pełni poetyckiego blasku synteza romantyzmu polskiego.

światła i cienie romantyzmu.

Romantyzm dał kulturze nowożytnej wiele cennych pierwiastków. Rozszerzył we wszystkich kierunkach horyzont duchowy i umysłowy, a przez bujną swoją fantazję postawił nawet i przed nauką szereg problemów, o których się aż do owej pory filozofom nie śniło. Romantyzm pokazał istotnie, że „mędrca szkiełko i oko“ nie zdoła wyjaśnić wszystkich tajemnic bytu. Rozszerzał on także zakres doświadczenia wewnętrznego, ujawniając nieznane, a nawet nieprzeczuwa-ne złoża psychiki ludzkiej. Odrywając wzrok od teraźniejszości a kierując go do przeszłości, dał romantyzm dopiero wdaściwie wyczucie przeszłości historycznej i zrehabilitował wieki średnie, które uchodziły dotychczas za wieki ciemnoty. Odrywając się od bliższego i najbliższego otoczenia, odkrywając nowe piękno krajobrazu oraz budząc zrozumienie dla duszy ludu i jego twórczości, nauczył romantyzm odczucia tego, co się nazywa kolorjdem lokalnym, a przez obserwowanie i przedstawianie nowych, niezauważonych szczegółów rzeczywistości przygotował grunt pod realizm (—» Realizm), tak, iż nie bez racji pisano wiele o t. zw. realizmie romantyzmu.

Miał romantyzm oczywiście także i pewne skutki ujemne czy też za ujemne

Z. Łempicki.

uznane. Reakcja przeciwrko romantyzmowi budzi się mniej więcej od połowy wieku XIX i ma różne źródła. W róż

nych krajach różne były powody walki przeciw romantyzmowi. Wszystkie zarzuty dają się jednak sprowadzić do tego, że romantyzm, odrywając od życia, narażał na szkodę kulturę państw i narodów. W Niemczech, choć nie zwracając się bezpośrednio przeciw romantyzmowi, skutki jego najostrzej potępił Nietzsche, pisząc o „pożytku i szkodliwości historji“ i stwierdzając, że zajmowanie się przeszłością nakłada na człowieka więzy, tamujące rozwój jego kultury. We Francji nienawiść do romantyzmu poszła tak daleko, że zarzucano mu pośrednio klęskę roku 1871. W Norwegji Ibsen wykpił w poemacie dramatycznym „Peer Gynt“ zgubne skutki romantyzmu dla narodu norweskiego. W Polsce surowi krytycy, jak Fr. Krupiński i Z. Kaczkowski upatrywali w romantyzmie winę „szaleńczego“ porywu z roku 1863. Pozytywizm zwalczał „mrzonki“ romantyczne ( —» Pozytywizm). St. Wyspiański w „Wyzwoleniu“ i w innych swych dziełach wystąpił przeciw kultowi wieszczów romantycznych i idei narodu przeciwstawił ideę państwa. W poczynaniach zaś swoich, idących po tych samych szlakach ducha, dał Piłsudski syntezę romantycznego mierzenia siły na zamiary i bardzo realnego ujęcia rzeczywistości.

Literatura : I. Chrzanowski: Z epoki romantyzmu, Kraków 1919 ; Z. Łempicki: Renesans, Oświecenie, Romantyzm, Lwów—Warszawa 1923; A. Łucki: Rozwój teorji romantyzmu we Francji, Kraków 1919 ; A. T r e t i a k : Literatura angielska w okresie romantyzmu, Lwów 1928; K. Brodziński: O klasyczności i ro-mantyczności, wyd. A. Łuckiego (Biblj. Nar. Ser ja I, nr. 10).

ROMAŃSKA SZTUKA. (Tabl. zesz. „Polska“ 15 a i b oraz 41—47). Terminem tym określa historja sztuki okres twórczości artystycznej zamknięty, najogólniej biorąc, ramami XI i XII stulecia, aczkolwiek w zależności od granic geograficznych końcowa data tego okresu kształtuje się rozmaicie.

Nowy ten styl nie posiada ściślejszej ojczyzny. Poszczególne jego pierwiastki sprecyzowały się ostatecznie w ciągu X stulecia na dość szeroko rozrzuconych terenach północnych Włoch, Katalonji, Francji i zachodnich Niemiec, terytorja zaś porzecza Rodanu i Renu oraz zachodnie pobrzeże morza Śródziemnego stały się kolebką, w której narodziły się najdoskonalsze i najbardziej oryginalne formy tego stylu. Romańszczyzna ogarnęła nietylko zachodnią i środkową Europę, aż po ziemie Polski, Węgier i Czech, lecz przedostała się również — wraz z krzyżowcami do Ziemi Świętej (Syrja, Palestyna) oraz przekroczyła zachodnie granice księstw ruskich, walcząc zwycięsko o lepsze z bizantyńską sztuką na ziemiach księstwa Halickiego i Wło-dzimiersko-Suzdalskiego.

Architektura.

Trwałą zasługą sztuki romańskiej jest wytworzenie nowych form budownictwa kościelnego, które znalazło swój wyraz w powstaniu bazyliki romańskiej. Punktem wyjścia stała się dla niej bazylika starochrześcijańska (—> Bazylika starochrześcijańska) oraz doświadczenia budownictwa okresu karolińskiego. Do zespołu tych form przyłączyły się ponadto pewne elementy wschodniego pochodzenia, z pośród których wpływ Sy-rji uwidocznił się przez wprowadzenie wież, związanych organicznie z fasadą zachodnią.

Z tych sprzecznych napozór elementów wytworzył się wszakże stop o bogatej wprawdzie skali odmian, ale

)■

ii

14 i

ïf

Ryc. 60. Kościół Ryc. 61. Kościół opactwa w Cluny, opactwa w Maria-Laach. Plan.

Ryc. 62. Kościół N. P. M. ,,Ka Ka- Ryc. 63. Kolegjata w Tumie pod

Łęczycą. Plan.

pitolu“ w Kolonji. Plan.

Plan.

zwarty i logiczny. Znaczną stosunkowo różnorodność planów kościołów romańskich (ryc. 60, 61, 62 i 63) uwydatnia najlepiej korzystanie z wzorów znanych już uprzednio. Wprowadzenie jako reguły syryjskiego motywu wieżowej fasady — zróżnicowało w sposób jaskrawy bazylikę romańską w stosunku do starochrześcijańskiej, w której wieża wznosiła się osobno. Przede-wszystkiem jednak czujną uwagę zwrócono na ukształtowanie przestrzenne wnętrza, w którem nowe wartości wystąpiły w sposób zdecydowany. Nawa główna uległa zwężeniu, zgrubiały natomiast ściany oddzielające ją od naw bocznych. Mur ściany międzynawowej wspiera się na rzędach potężnych, prostokątnych w przekroju filarów lub okrągłych kolumn, częstokroć — zwłaszcza w Niemczech — filar oddzielony jest kolumną lub dwiema. Szeregowanie tych podpór, połączonych półokrągłemi arkadami, jest rzadsze od zbitego, jednolitego rytmu smukłych kolumn pierwszych bazylik chrześcijaństwa, boczne zaś nawy wiążą się spoiściej z główną i tracą swój korytarzowy charakter.

Rząd wąskich okien rozświetla skąpo wnętrze. Występuje ono z półmroku, jako zespół uszeregowanych rytmicznie sześcianów powietrznych, odpowiadających rozbiciu planu na kwadraty, wyznaczone przez dwa filary lub filar — dwie kolumny — filar. Na plan pierwszy występuje operowanie zwartemi prze-strzennemi sześcianami. Nawa boczna ma tu zaledwie połowę szerokości głównej, kwadratowemu zaś przęsłu środkowej nawy odpowiadają dwa odpowiednio związane przęsła naw bocznych. Te ostatnie zamknięte są sklepieniem becz-kowem, później krzyżowem — nawę środkową zamyka najczęściej lekka płaszczyzna drewnianego stropu. Na wzniesio-nem prezbiterjum stał ołtarz, za którym (nie przed którym, jak dzisiaj) twarzą zwrócony ku wiernym stał odprawiający Mszę Świętą kapłan.

Nie odnajdujemy w architekturze romańskiej budowli niejako klasycznej, mogącej uchodzić za doskonałą syntezę całości istniejących kierunków. Stwierdzamy natomiast obecność ogromnej ilości odcieni i szkół budowlanych, rozsianych w całej Europie zachodniej.

Najbardziej konserwatywną formą odznacza się architektura Włoch, ze spe-cjalnem zamiłowaniem powtarzająca plan bazyliki bez nawy poprzecznej, przekładająca drewniane stropy nad mury sklepienia i zadawniony na tej ziemi typ kolumny ponad filar. Ponadto rysem charakterystycznym jest tutaj brak fasad wieżowych : wieża wzorem dawnym stoi opodal budynku. Do cech nieznanych w północnej Europie należy użycie barwnego kamienia dla wykładania fasad. Katedra w Pizie (1063—1250) jest najpełniejszą syntezą tych kierunków.

Odrębną grupę tworzą kościoły Lom-bardji, ujawniające bliższy związek z architekturą niemiecką.

Specjalne zaciekawienie doskonałością ogólnej koncepcji i żelazną logiką budzi architektura niemiecka, wyjątkowo jednolita w swych pomysłach. Do najbardziej oryginalnych jej ujęć należy często napotykane dwuchórowe założenie nieraz z podwójną nawą poprzeczną oraz treflowe zakończenia części wschodniej, co sprawia wrażenie skrzyżowania centralnej formy z podłużną całością naw. Ciekawą właściwość tworzy obfitość rozwiązań wieżowych, często występująca pod formą trzywieżowej fasady.

Najbardziej zróżnicowana na szkoły prowincjonalne jest architektura romańskiej Francji, odznaczająca się ponadto największą pomysłowością w dziedzinie konstrukcji i jasnością rozkładu mas architektonicznych. W nienapoty-kanych gdzie indziej rozmiarach występuje tu rzeźba figuralna, dekoracyjna, o rzadkiej wytworności rysunku. Odrębnym rysem francuskiego romanizmu jest również bogactwo rozwiązań par-tji wschodniej, rozbudowanej szeroko przez dodanie wieńca kaplic dokoła prezbiterjum.

W Polsce najwybitniejszem dziełem

romanizmu jest kolegjata w Tumie pod Łęczycą, nawiązująca w układzie swego planu do wzorów nadreńskich.

Rzeźba.

Do czynów najbardziej rewolucyjnych, jakie dokonała sztuka romańska, zaliczyć należy bezwątpienia odrodzenie rzeźby architektonicznej. Rzeźbiarz romański zapełnia dziełami swego dłóta znaczne przestrzenie zewnętrznych murów kościoła, niekiedy okrywa niemi całą fasadę, jak to widzimy chociażby w katedrze w Angoulême. Tłum wolnostojących posągów, umieszczonych na kroksztynach i wspornikach, zaludniał ponadto mroczne wnętrze katedry. Specjalną troską jednakże otaczał kamieniarz romański dekoracyjny wystrój portali, zwłaszcza portalu głównego, przez który przepływała co dnia zwarta masa wiernych. Dla niej to była przeznaczona owa tłumność scen figuralnych, rozmieszczonych wszakże przejrzyście i powiązanych w określony związek przyczynowy, przyczem dobitna ich wyrazistość oraz wzajemne ustosunkowanie się pouczały maluczkich o tajemnicach stworzenia i odkupienia człowieka. Obok scen ilustrujących wydarzenia z histo-rji świętej, a zajmujących poczesne miejsce — do ozdób portalu i przylegających części fasady wplatały się równolegle motywy z rzeczywistego i fantastycznego świata przyrody, dołączały swój głos opowieści apokryficzne i ilustracje epiki rycerskiej, w skróconych, napoły symbolicznych formach opowiadały poszczególne sceny o trudach i zajęciach ludzkiego żywota. Portal romański stawał się prawdziwą en-cyklopedją ówczesnej wiary, sztuki i wiedzy — kutą w kamieniu księgą, której czytanie nie wymagało umiejętności abecadła, miało jednakże ten sam zbawienny wpływ na czytelnika-widza, ułatwiając mu przenoszenie się

święci i tutaj swój

od rzeczywistości do abstrąkcyj oraz przyswajanie oderwanych pojęć.

Właściwe narodziny plastyki monumentalnej dokonywują się w południowej Francji w ciągu XII wieku. Rzeźba romańska zastanawia planowem, zaciekłem w swej sile dążeniem do trójwymiarowości oraz dynamiki ruchu. Pozornie płasko traktowaną rzeźbę Langwedocji cechuje przecież niesamowity nieco w wyrazie, ożywiony kontur, ruch pełen drgawek i podrzutów, atakujący gwałtownie otaczającą przestrzeń (portal z Moissac). Równolegle na terenie Prowancji rozwija się rzeźba ożywiona wspomnieniem rzeźby antycznej, jak świadczą o tern dekoracje z St. Gilles i Arles. Porównanie tych rzeźb z dziełami północno-francuskich szkół (katedry w Chartres i St. Denis) uwydatnia odmienny charakter rzeźby północnej, bardziej spokojnej, pełniejszej objętościowo, lepiej związanej z architekturą. Pod ręką romańskiego kamieniarza kamień nie był tylko arabeską dekoracyjną, lecz stawał się samodzielnym, uduchowionym tworem, innym coprawda od otaczającej rzeczywistości. Nie dziw więc, że w urzędowych aktach tego czasu określano rzeźbiarzy wielo-mówiącem mianem: magister lapidis vi-vi — mistrz żywego kamienia.

Francuska rzeźba romańska zajmuje czołowe miejsce w całości tej sztuki; obok niej rozkwitły przecież i wyrastały w samodzielne organizmy rzeźba włoska, hiszpańska i niemiecka.

Z zabytków rzeźby romańskiej w Polsce piastowskiej wymienić należy jako ważniejsze: posąg św. Jana Chrzciciela z katedry wrocławskiej (koniec XII w.), portal kolegjaty w Tumie (około 1161) najbogatszy na ziemiach Polski, portal w Czerwińsku oraz rzeźbione tympanony ze Strzelna (druga połowa XII w.).

Malarstwo.

O ile za ojczyznę rzeźby romańskiej zwykliśmy uważać Francję, o tyle ziemiom belgijskim i niemieckim przypada zasługa największego wysiłku w zakresie malarstwa minjaturowego. W tym samym czasie jednak utrzymane zostało pierwszeństwo Francji dla malarstwa ściennego, przyczem Francja, narówni z Hiszpan ją, a zwłaszcza Katalonja przechowała najstarsze i najdoskonalsze bodaj przykłady tej twórczości. Z innych krajów wymienić należy Anglję i Czechy, jako ośrodki licznych szkół minjatorskich o zupełnie nieprzeciętnej linji twórczości.

Cechą wspólną dla całego malarstwa okresu romańskiego jest sprecyzowany wyraźnie, a odmienny od wielu innych kierunków tej gałęzi sztuki — jego stosunek wzajemny do roli barwy i płaszczyzny malowidła. Istotnie dla całego ówczesnego średniowiecza „prawo ram“ — zasada symetrycznego rozbicia płaszczyzny w obrębie jej granic wewnętrznych triumf. Malarstwo to zrywa zupełnie z wszelkiemi problemami przestrzeni, ani nie uznając praw perspektywicznych, ani też nie dążąc do wydobycia bryłowatości przedmiotów. Światło i malarski modelunek są tutaj nieistotne. Podobnie jak rzeźba romańska starała się dać wizerunek, nie zaś podobieństwo natury — tak też i malarstwo przemawia teraz językiem form symbolicznych i dekoracyjnych, śmiało przeprowadzonych uproszczeń. Elementami romańskiego malowidła będzie niezmiennie logiczna, prężna kreska o różnorodnem nasileniu, zamykająca w stałe, wyraźnie określone granice sylwety postaci i ornamentu. Barwy położone płasko, nie modelowane światłem, odgraniczone są jaskrawo nawzajem od siebie, przyczem kolorowe te plamy o delikatnie zróżnicowanym rysunku przypominają kolorowe migotanie szybek witrażowych lub komórek emalji. Strona tematowa malarstwa nawiązuje do skali tematów ulubionych przez rzeźbiarzy, aczkolwiek z większą jeszcze pedantycznością ilustruje mi-njaturzysta najdrobniejsze nawet fragmenty z Pisma Świętego. Tematyka malarstwa ściennego związana jest zwłaszcza z wizjami Sądu Ostatecznego i Tajemnicy Dzieła Odkupienia.

Najstarsze przykłady malarstwa tego okresu powstały około 1000 r. Mi-njatury przodującej podówczas szkoły minjatorskiej z Reichenau nasycone są grozą i pełne jednocześnie poetyckiego obrazowania; od dzieł tej szkoły odbijają dzieła innych środowisk niemieckich : Kolonji, o silnych tradycjach anty kizujących i Ratyzbony, której twórczość kładzie nacisk nietyle na moment opowieści, ile raczej na stronę dekora-cyjno-symboliczną. Z jej ducha biorą swój rodowód południowo-niemieckie (Salcburg, Tegernsee) i czeskie pracownie. O ile twórczość Francji i Hi-szpanji stoi wyraźnie wtyle poza malarstwem niemieckiem, o tyle znów pełnią oryginalności form rozbrzmiewa minjatorstwo angielskie (Szkoła z Winchester). Napotykamy tu nietylko odrębną technikę, zbliżoną do freskowego lub ołówkowego szkicu, lecz prze-dewszystkiem niezwykle ognisty temperament artystyczny, wyładowujący się w rozpędzonych linjach i wichrowych skrętach szat.

Jeszcze większe bodaj znaczenie osiągnęło romańskie malarstwo ścienne, okrywające wielością monumentalnie ujętych scen ściany świątyni. Do rzędu najcelniejszych przykładów poli-chromij ściennych należą we Francji dekoracje kościołów w Saint Savin i Yic z XI w., w Niemczech — w Hildesheim, Schwarzrheindorf (XII w. i Brunświku (XIII w.), w Hiszpanji— fragmenty z S. Clemente w Tahull. Obok wielkich kompleksów ściennych w XIII stuleciu rozwijać się poczyna malarstwo sztalugowe, przeważnie w formie malowanych antependjów.

Przemysł artystyczny.

Termin ten niezupełnie dokładnie określa całokształt dzieł złotnictwa, odlewnictwa, tkactwa czy sprzętarstwa, nasuwa bowiem obce sztuce średniowiecznej pojęcia dwudziału na rzeczy artystyczne i nieartystyczne. Szeroko rozbudowane te warsztaty wytwarzały nietylko dzieła doskonałe technicznie, lecz i pełnowartościowe pod względem artystycznej formy. Specjalnym rozgłosem cieszyły się odlewnicze pracownie w Dinant i Hildesheim oraz liczne, niezbadane dotąd bliżej warsztaty lo-taryńskie. W Polsce zachowały się po dziś dzień wspaniałe drzwi gnieźnieńskie, sprawione zapewne z inicjatywy Jakóba ze Żnina około 1127 r., a zdradzające szczegółami ornamentyki wpływy belgijskiego złotnictwa, zajmującego podówczas naczelną pozycję. Obok pracowni południowo-niemieckich, właśnie kraje nad Mozą leżące były głównym producentem wyjątkowych w swej urodzie dzieł metaloplastyki, z których niejedno zawędrowało do Polski (np. diadem płocki i oprawa ewangeljarza Anastazji). Rozpowszechnione emaljerstwo miało swe ośrodki w Limoges i Kolonji.

Sztuka romańska, rozmiłowana w szlachetnych kruszcach i cennych kamieniach, kierowana przez twórczą fantazję przeważnie nieznanych artystów i rękodzielników, założyła podwaliny pod niebotyczny tum sztuki zachodnioeuropejskiego średniowiecza. Ujawniła się w niej cała tęsknota ówczesnego człowieka do form niepoznawalnych zmysłami, cała potęga nieustannego ma-

M. Walicki.

M.

Gębarowicz:

rżenia o lepszym i piękniejszym od rzeczywistości świecie. Jej rola społeczna i dydaktyczna była wręcz niepospolita, jej zaś znaczenie doceniano w całej pełni. Mówi o tern najlepiej zdanie rzucone przez jednego z cystersów ówczesnych, iż sztuka „ponad złoto i klejnoty jest pierwszą“.

Piśmiennictwo :

Sztuka średniowieczna. Historja sztuki, Ossolineum, t. II, Lwów 1934. R. Hamann: Historja sztuki, t. I, Warszawa 1934. M. Walicki i J. Starzyński: Dzieje sztuki polskiej. Uzupełnienie do polskiego przekładu R. Hamanna, Warszawa 1935. J. Starzyński i M. Walicki: Malarstwo monumentalne w Polsce średniowiecznej, t. I, Warszawa 1929, J. Starzyński i M. Walicki: Rzeźba architektoniczna w Polsce wieków średnich, t. I, Warszawa 1931.

ROSJA -4 ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RAD.

ROŚLIN RUCH I WRAŻLIWOŚĆ.

Pospolicie uważa się roślinę za istotę bez ruchu i bez czucia. Takie też było zdanie i dawniejszych botaników. Lin-neusz widział nawet różnicę między roślinami a zwierzętami w tętn właśnie, że rośliny rosną i żyją“, „zwierzęta“ zaś rosną, żyją i czują“. Dzisiaj wiemy, że również i rośliny obdarzone są czuciem i posiadają niemniejszą wrażliwość na bodźce zewnętrzne niż zwierzęta. Jeżeli zaś fakt ten nie rzuca się tak bardzo w oczy i przez tyle wieków był niezauważony, to tylko dlatego, że rośliny mają bardziej ograniczoną zdolność do ruchów, niż zwierzęta, wskutek czego reakcje ich na bodźce są o wiele mniej widoczne i nie tak rzucające się w oczy. Gdy jednak obserwować rośliny dostatecznie uważnie, a zwłaszcza dostatecznie długo, okazuje się, że wszystkie rośliny bez wyjątku wykonywują ustawicznie mnóstwo najrozmaitszych ruchów — prawda, że zwykle bardzo powolnych — któremi reagują na rozliczne pobudki zewnętrzne, na światło, na wychylenie od pionu, na dotyk i na mechaniczne wstrząsy, na zmiany temperatury i na podrażnienia chemiczne. Ruchy te są dlatego powolne, że wykonuje je roślina dzięki zmianom we wzroście, a mianoAvicie na-skutek nierównomiernego Avzrostu dwu stron łodygi, czy innego organu, powodującego wygięcie się danego organu w kierunku działania bodźca, lub też odgięcie się w kierunku przeciwnym. Reakcja rośliny na podrażnienie widoczna jest więc nie natychmiast, jak u zwierząt, ale dopiero po pewnym czasie, w miarę jej wzrostu. Ale powolność reakcji nie dowodzi wcale mniejszej wrażliwości: jak zaraz zobaczymy, rośliny są na niektóre bodźce niezmiernie wrażliwe, wcale niemniej niż człowiek, lub zwierzę. Co więcej, istnieją także rośliny, jak mimoza i rośliny owadożerne, posiadające zdolność do ruchów szybkich, prawie momentalnych, podobnie jak zwierzęta. Te ruchy nie odbywają się już zapomocą wzrostu, ale zapomocą innego, bardziej sprawnego mechanizmu. Są to wszakże u roślin wypadki rzadsze, dowodzące jednak, że i pod względem zdolności do ruchów nie różnią się one zasadniczo od zwierząt. Regułą są jednak ruchy powolne, wzrostowe. Ruchy tego rodzaju, w których roślina wykonuje zgięcie czy to łodygi, czy korzenia w pewnym kierunku, zależnym od kierunku działania bodźca, nazywamy tropizmami.

Fototropizm.

Znany jest pospolicie fakt, że gdy postawimy roślinę w pokoju w pewnej odległości od okna, to po jednym lub dwóch dniach rosnący jej wierzchołek

część

1000

wygnie się w stronę światła. Również liście zwracają się swemi powierzchniami w stronę światła. Jest to typowy przykład fototropizmu (po grecku : fos, fotos, światło). Łodygi mają zwykle fototropizm dodatni, t. zn. wyginają się w stronę padającego światła, korzenie zaś albo mają fototropizm ujemny, t. j. uciekają od światła, albo też wcale nie są wrażliwe na światło — co jest zrozumiałe, bo żyjąc pod ziemią, nie mają potrzeby reagowania na światło. Na ryc. 64 widzimy zgięcia fo-totropiczne młodej roślinki gorczycy: dodatnie zgięcie łodyżki i ujemne korzenia.

Ryc. 64.

Ruch wykonywa zawsze tylko najmłodsza, rosnąca część rośliny. Skoro bowiem zgięcie dokonywa się naskutek zmiany we wzroście, to nie mogą się wyginać części już nie rosnące, a więc starsze. Wyrośnięte i zdrewniałe części roślin nie są zatem zdolne do ruchów naskutek podrażnień. Najlepiej reagują rosnące, wierzchołkowe części gałązek i korzeni, a przedewszystkiem młode, kiełkujące rośliny.

Wrażliwość roślin na światło jest ogromna. Wystarczy np. oświetlenie kiełka silnem światłem przez */ sekundy i krócej, aby później, po pozostawieniu go w ciemności, nastąpiło zgięcie. Jeżeli światło działa dłużej, może być odpowiednio słabsze. Otrzymywano zgięcia fototropiczne pod wpływem niesłychanie słabego światła, odpowiadającego natężeniu światła 1 świecy w odległości kilometra. Wrażliwość rośliny na poszczególne barwy światła jest taka sama, jak oka ludzkiego, z tą różnicą, że roślina nie odczuwa wcale światła czerwonego, natomiast jest wrażliwa na część promieni ultrafioletowych, na które oko ludzkie już nie jest wrażliwe.

Rozchodzenie się podrażnienia w roślinie.

Badając zgięcia fototropiczne pędów rośliny, albo kiełków, np. owsa, oświetlonych zboku, stwierdzamy zawsze, że zgięcie zaczyna się najpierw u samego wierzchołka, a następnie ogarnia coraz to dalsze części łodygi poniżej wierzchołka, tak daleko, jak sięga strefa wzrostu. Dlaczego jednak zgięcie zaczyna się najpierw od wierzchołka, skoro nietylko wierzchołek, ale cała łodyga została równocześnie i z jednaką siłą oświetlona bocznem światłem ? Dlaczego niższe części łodygi zginają się tern później, im leżą dalej od wierzchołka? Czy może wzrost ich jest powolniejszy i dlatego zgięcie odbywa się coraz to wolniej? Wcale nie. Wzrost ich jest nawet szybszy, niż przy wierzchołku, mogą więc reagować znacznie prędzej. Powód tkwi w czem innem : oto łodyga poniżej wierzchołka nie jest wrażliwa na światło, nie została więc wcale podrażniona, mimo że była oświetlona. Wrażliwy jest tylko sam wierzchołek. Z niego dopiero podrażnienie rozchodzi się wdół do łodygi i wywołuje w niej zgięcie — tern później, im dalej od wierzchołka. Mamy więc w roślinie miejsca wrażliwe na bodźce, spełniające niejako rolę organów zmysłów (wierzchołek pędu), mamy dalej części zdolne do ruchu (zgięcia), w których następuje reakcja, ale które są niewrażliwe na bodźce: są to rosnące części łodygi. Mamy wreszcie zjawisko rozchodzenia się podrażnień od części wrażliwych do części wykonywaj ących zgięcie. Odpowiadałoby to przewodnictwu nerwowemu u zwierząt, przenoszącemu pobudki do mięśni ruchowych. Roślina jednak przewodzi swe podrażnienia inaczej, gdyż nerwów nie posiada ; przewodzi je przedewszyst-kiem znacznie powolniej. Na czemże więc polega przewodzenie podrażnień u roślin? Dawno już stwierdzono, że jeżeli np. kiełek owsa zasłonić cały rurką z czarnego papieru, z której będzie wystawał tylko sam wierzchołek długości 1—2 milimetrów i całość oświetlić zbo-ku, to zgięcie nastąpi — i, jak zwykle, zacznie się od naświetlonego wierzchołka, a potem będzie się przenosić do części niżej leżących, które były zakryte i wcale nie były oświetlone. Zginają się one jednak naskutek podrażnienia, rozchodzącego się od wierzchołka. Jeżeli zaraz po naświetleniu wierzchołek odciąć, to zgięcia oczywiście nie będzie, bo źródło, skąd rozchodzi się podrażnienie, zostało usunięte. Zdumienie wywołał jednak fakt, że gdy odcięty wierzchołek nałożyć na ranę zpowro-tem, zgięcie nastąpi : przecięcie nie przeszkadza więc rozchodzeniu się podrażnienia! Co więcej, jeżeli odcięty i podrażniony uprzednio wierzchołek nasadzić podobnie na inny zupełnie kiełek, który wogóle nie był oświetlony i znajduje się stale w ciemności, to kiełek ten także się zegnie pod wpływem obcego wierzchołka. W ostatnich czasach udało się te zjawiska zupełnie wyjaśnić. Przenoszenie podrażnienia u roślin odbywa się mianowicie zapomocą pewnej substancji, produkowanej przez wrażliwy wierzchołek. Substancję tę udało się wyosobnić i określić jej skład chemiczny. Jest ona rozpuszczona w soku roślinnym i dyfunduje z wierzchołka do łodygi. Dlatego przecięcie tkanki nic nie szkodzi, gdyż przez wilgotną powierzchnię zranienia, na której Styka się odcięty wierzchołek z łodyżką, substancja ta swobodnie może przenikać. Obojętne jest też, czy pochodzi ona z własnego, czy też z obcego wierzchołka, nasadzonego na łodyżkę. Rozchodzi się ona w większej ilości po tej stronie łodygi, która jest odwrócona od światła, a działanie jej pobudzające polega na przyśpieszeniu wzrostu z tejże strony, co w konsekwencji prowadzi do zgięcia łodygi. Substancja ta otrzymała nazwę a u k s y n y. Należy ona do ka-tegorji t. zw. hormonów wzrostu.

Inne tropizmy.

Poza ruchami, odbywaj ącemi się pod wpływem światła, znamy cały szereg podobnych ruchów, odbywających się pod wpływem innych bodźców. Korzenie, położone poziomo, rosnąc, zaginają się ku ziemi. I to jest ruch, odbywający się pod wpływem wrażliwości na bodziec, którym jest w tym wypadku siła ciężkości. Wrażliwy jest znowu tylko sam wierzchołek: jeżeli bowiem koniuszek korzenia odetniemy, zgięcia nie będzie i korzeń będzie rósł poziomo, tak jak został położony, obojętny na siłę ciężkości. Również łodyga, wychylona poziomo, reaguje na siłę ciężkości, wyginając się pionowo dogóry. Zjawisko to nazywamy geotropizmem. Korzenie posiadają geotropizm dodatni, gdyż zginają się do ziemi, zgodnie z siłą ciężkości, łodygi zaś mają geotropizm ujemny» gdyż zginają się dogóry, wbrew sile ciężkości. U niektórych drzew gałęzie, wbrew ogólnej regule, posiadają geotropizm dodatni, rosnąc ku ziemi. Mamy wtedy formy „płaczące“ drzew, jak np. brzoza płacząca.

Łodygi i wąsy roślin wijących się i czepnych, jak dyni, fasoli i t. p., posiadają w skórce komórki niesłychanie wrażliwe na dotyk. Naskutek podraż-

nienia, np. przez otarcie się o szorstki palik, następuje dosyć nawet szybki ruch zgięcia, powodujący owijanie się wąsa czepnego dookoła napotkanego przedmiotu. Dotknięcie, jakie roślina jeszcze może odczuwać, jest tak subtelne, że człowiek zapomocą swoich organów dotyku ledwieby je zdołał zauważyć.

Wszystkie te ruchy „powolne“ stają się nadzwyczaj wyraźne, gdy je sfilmujemy, a następnie puścimy film w przy-śpieszonem tempie. Widzimy wtedy ze zdumieniem, że roślina ani chwili nie pozostaje w spokoju, ale czujna i wrażliwa na wszystkie, nawet przelotne wpływy zewnętrzne, wykonuje bezustannie liczne ruchy, to zginając się w jakimś kierunku, to znowu się od niego odchylając, reagując w ten sposób na wszystkie zmiany warunków otoczenia.

Nietylko jednak na kierunek bodźców może roślina reagować : znamy ruchy, które są reakcją na zmianę natężenia bodźca. Do takich należy np. zamykanie się lub otwieranie kwiatów, następujące w miarę zmniejszania się siły światła przy zapadającej nocy. Większość kwiatów wtedy się zamyka, niektóre zaś, jak olbrzymi kaktus „królowa nocy“ (Cereus giganteus), jak tytoń, wiesiołek i t. p., otwierają się na noc, a zamykają się na dzień. Podobnie i liście wielu roślin, np. pospolitej akacji, stulają się na noc, przyjmując przez to zupełnie odrębny wygląd. Ruch ten nazwany został „snem roślin“.

Ruchy mimozy.

Odkrycie ruchów mimozy (Mimosa pudica) sprowadziło przewrót w pojęciach botaników o wrażliwości roślin i ich zdolności do ruchów. Nie są to bowiem już ruchy powolne, jak przy tro-pizmach, ale prawie momentalne. Także wrażliwość mimozy jest wyjątkowo wielka. Gdy jakikolwiek punkt liścia mimozy podrażnimy, czy to mechanicznie przez dotknięcie, czy chemicznie, np. przez położenie na nim kropelki kwasu, czy też wreszcie elektrycznie, to reaguje on natychmiast stulaniem się listków, leżących parami wzdłuż głównego nerwu liściowego. Listki stulają się, dotykając się swojeini górnemi powierzchniami (ryc. 65). Ponieważ ta-

Ryc. 65. Mimosa pudica przed i po podrażnieniu.

kich par listków jest na jednym liściu znaczna ilość, możemy z łatwością obserwować rozchodzenie się podrażnienia, gdyż ruch zaczyna się od tej pary, w której jeden listek został podrażniony, a następnie przechodzi do pary leżącej obok, która również nagle się stula, i tak dalej, ogarniając pokolei wszystkie pary listków wzdłuż całego liścia. Przejście takiej fali podrażnienia przez całą długość liścia trwa zaledwie parę sekund. Gdy podrażnienie dojdzie do nasady głównego ogonka liściowego, następuje nowy ruch : ogonek liściowy przegina się nagle u nasady, jakby na zawiasach, i cały liść, jak podcięty, pochyla się nadół. Ale i na tern proces się nie kończy : podrażnienie wędruje dalej, wewnątrz łodygi rośliny i po krótkiej chwili, gdy dojdzie do nasady następnego liścia, wywołuje znowu nagłe opuszczenie się tego liścia ku dołowi i te same objawy stulania się listków, tylko w odwrotnym porządku.

W ten sposób podrażnienie rozchodzi się po całej roślinie.

Mechanizm ruchów mimozy jest zupełnie inny niż ruchów tropicznych; przedewszystkiem nie odbywa się on zapomocą wzrostu. W miejscach, gdzie odbywa się przegięcie ogonka liściowego, lub listków, znajdujemy tkankę jędrną i elastyczną, t. zw. „poduszecz-kę ruchową“, funkcjonującą jakby zawiasy, o których wyżej mówiliśmy. Jędrność i sztywność tej tkanki utrzymywana jest dzięki wysokiemu ciśnieniu wody w jej komórkach. Gdy do tej tkanki dojdzie podrażnienie, woda nagle i momentalnie zostaje wydzielona z komórek, które się kurczą i więdną, cała poduszeczka ruchowa staje się nagle wiotka i giętka, a liść cały, umocowany na niej, pochyla się ku dołowi. Po pewnym czasie, gdy roślina znowu przychodzi do siebie po podrażnieniu, woda wraca do komórek, ciśnienie w nich wzrasta, poduszeczka ruchowa sztywnieje i liść podniesiony zostaje zpowrotem dogóry, do normalnego położenia.

Zjawiska wrażliwości mimozy żywo przypominają zjawiska wrażliwości w świecie zwierzęcym. Obserwujemy tu nietylko podrażnienie i ruch, ale także zjawiska zmęczenia. Gdy mimozę drażnić raz po raz, zmuszając ją do ruchów, przestaje ona wreszcie wogóle reagować na bodźce. Gdy jednak przez jakiś czas odpocznie, wrażliwość jej wraca. Podobnie możemy znieczulić ją na bodźce zapomocą chloroformu, lub eteru. Umieszczona pod kloszem, gdzie powietrze nasycone jest parą eteru lub chloroformu, staje się zupełnie nieczuła na bodźce: można ją wstrząsać i drażnić — zupełnie bez skutku. Gdy jednak, po usunięciu klosza, damy jej dostęp świeżego powietrza, narkoza przechodzi i mimoza znowu staje się normalnie wrażliwa i ruchliwa.

Rośliny owadożerne.

Najciekawsze bodaj zjawiska wrażliwości i ruchów u roślin spotykamy wśród roślin owadożernych. Taka ro-siczka np. (Drosera rołundifolia), rosnąca u nas, posiada małe liście, na których powierzchni znajduje się mnóstwo delikatnych włosków, stojących pionowo. Na końcu każdego włoska jest kropelka lepkiej cieczy, błyszczącej jak kropla rosy. Włoski te są niesłychanie wrażliwe zarówno na najlżejszy dotyk, jak i na bodźce chemiczne. Na podrażnienie reagują zgięciem w kierunku bodźca. Jeżeli muszka, zwabiona świeżością kropelek, usiądzie na liściu, przylepia się do włosków, a trzepocząc się, drażni także inne, dalej leżące włoski, które wtedy zaginają się w stronę muchy, chwytają ją lepkiemi końcami i coraz silniej przytrzymują. Wreszcie owad zostaje ze wszystkich stron objęty włoskami i przyciągnięty mocno do powierzchni liścia. Wtedy z włosków zaczyna się wydzielać sok trawienny, rozpuszczający białko (podobny do soku żołądkowego u zwierząt), który zabija i trawi muchę, pozostawiając tylko szkielet chitynowy. Tutaj więc na-skutek podrażnienia następuje nietylko ruch, ale jeszcze pobudzenie gruczołów wydzielniczych, produkujących sok trawiący (ryc. 66).

Ryc. 66. Liście rosiczki, na środkowym widać moment schwytania owada.

Inna roślina owadożerna, Dionea muscipula, posiada duże dosyć, gładkie liście z mocnym nerwem środkowym, dzielącym liść na dwie połowy. Na każdej połowie na powierzchni blaszki sterczą sztywnie po trzy delikatne

rząt.

ROZDZIAŁ DOCHODU SPOŁECZNEGO.

włoski. Są one wrażliwe na najmniejsze dotknięcie. Brzegi liścia zaopatrzone są w silne ząbki, skierowane prostopadle do powierzchni. Gdy owad siądzie na liściu i dotknie przypadkiem któregoś z włosków wrażliwych, liść szybko, ale delikatnie i bezszelestnie się zamyka, przyczem obydwie połówki blaszki obracają się, jakby na zawiasie, na nerwie środkowym i zbliżają się powierzchniami do siebie. Owad w ostatniej chwili chce uciekać. Ale już ząbki, znajdujące się na brzegach liścia, zachodzą za siebie i nie dozwalają mu wydostać się nazewnątrz. Liść zamyka się coraz mocniej, miażdżąc owada, a następnie z gruczołków, znajdujących się na powierzchni, wydziela sok trawiący, rozpuszcza ciało owada — i tern się żywi.

Takich ruchów, nieraz bardzo wyspecjalizowanych i kierowanych podrażnieniami, wychodzącemi od organów wrażliwych na bodźce, znamy w święcie roślinnym bardzo wiele. Istnienie ich świadczy o tern, że o ile chodzi o wrażliwość i zdolność do ruchu, rośliny zasadniczo nie różnią się od zwie-

M. Korczewski.

Pojęcie dochodu.

Każda gospodarcza czynność człowieka— wytwórczość, wymiana, przewóz, kredyt, usługi, praca — podejmowana jest celem uzyskania dochodu. Suma, jaką przedsiębiorca uzyskuje za dostarczone towary lub usługi, nazywa się d o-chodem brutto, lub przychodem; suma, jaką przedsiębiorca musi wydać, aby daną ilość towaru lub dane usługi wyprodukować, dostarczyć, czy wyświadczyć, nazywa się koszt a m i w ł a s n e m i ; obejmują one wydatki na: surowce i materjały pomocnicze, robociznę, energję mechaniczną, światło, opał, oprocentowanie zaciągniętych kredytów, remont i odtworzenie zużytych maszyn, narzędzi, budynków (amortyzacja), podatki (oprócz dochodowego), świadczenia publiczne i t. d. Przychód (dochód brutto) zależy od ilości sprzedanych towarów lub usług oraz od ich ceny.

Jeśli przychód jest wyższy od kosztów własnych, wówczas powstaje do chód (dochód netto), jeśli natomiast koszty własne są wyższe od przychodu, powstaje strata, zmniejszenie majątku jednostki gospodarującej.

Z tego widać, że, aby osiągnąć dochód, niedość jest wykonać pewne czynności, przeprowadzić pewne procesy techniczne, w wyniku których powstaje nowy przedmiot, choćby bardzo użyteczny.

Niedość jest wykonać pewną pracę, oddać jakąś usługę. Trzeba jeszcze, aby ten przedmiot, praca czy usługa tworzyły nową wartość i to wartość gospodarczą.

Co to znaczy?

Wszystko to, co się kupuje i sprzedaje, za co się płaci, wszystkie towary, przedmioty, praca urzędnika czy robotnika, połączona ze specjalnym talentem, wiedzą czy zdolnościami, praca artysty, uczonego i t. p. wszystko to stanowi wartość gospodarczą (-» Cena). Czy jednak każda nowa wartość gospodarcza jest równoznaczna z przyrostem dochodu? Nie. Dla wytworzenia nowej wartości trzeba zużyć szereg innych wartości : dla wytworzenia maszyny trzeba zużyć żelazo, miedź, pracę i wiedzę ludzką, węgiel, zniszczyć trochę narzędzi i t. d., i t. d. Otóż tylko wtedy, jeśli nowa wartość jest większa, aniżeli suma wartości zużytych na jej wytworzenie — powstaje dochód.

Zależy zaś to od tego, jak nabywcy danego towaru czy usługi je ocenią.

Czy będą mogli i chcieli zapłacić za to wano obliczać dochód społeczny b. Kró-nowe dobro gospodarcze więcej niż ko- lestwa Kongresowego, natrafia to jed-sztowało jego wytworzenie, jego do- nak na bardzo duże trudności tech-starczenie na rynek, czy nie? Tylko niezne. w tym pierwszym wypadku będziemy mieli przyrost wartości gospodarczych, gą być okresy, w których działalność będziemy mieli dochód. W przeciwnym gospodarcza przynosi straty — to na wypadku, nastąpi zmniejszenie warto- dłuższą metę musi istnieć dochodowość,

Jest rzeczą oczywistą, że — jeśli mo

ści gospodarczych, strata.

Zagadnienie dochodu społecznego, je-

Obliczanie dochodu społecznego.

rentowność działalności gospodarczej, Specjalnym wypadkiem jest wyna- inaczej bowiem działalność ta ulega grodzenie za pracę, czy za usługę (np. ograniczeniu, zamiera, majątek narodo-lekarza). W tym wypadku niema po- wy maleje, bezrobocie rośnie, zmniej-zornie „kosztów wytworzenia“ takiej sza się dobrobyt społeczny, usługi czy pracy. Pozornie. Bo każdy człowiek, aby mógł pracować, musi go najszybszego wzrostu, jest najważ-mieć środki na utrzymanie własne niejszem zagadnieniem gospodarczem, i swojej rodziny. Musiał dokonać pew- jakie stoi przed państwem i społeczeń-nego wysiłku i ponieść znaczne nieraz stwem. koszty, aby się do danego rodzaju pracy przygotować, aby się jej nauczyć.

Jeśli względnie łatwo zdać sobie sprawę z tego, co to jest dochód społeczny, to niezmiernie trudno taki do-Z tego widać, że dochód indywidua]- ehód dostatecznie ściśle obliczyć, ny zależy od istniejących w danem go- Pomimo prowadzonych statystyk spodarstwie warunków produkcji i wy- r0Zmiary obrotów gospodarczych mogą miany jest w dzisiejszym stanie gospo- być ustalone tylko z pewnem przybli-darowania zjawiskiem społecznem, za- żeniem. Ale, pomijając już tę koniecz-leżnem nietylko od indywidualnych ną niedokładność, stajemy przed ca-zdolności i pracy jednostki gospodaru- jym szeregiem trudności teoretycznych : jącej, ale i od rynku, od społecznych jak obliczać (według jakich norm) warunków wytwórczości i wymiany, od amortyzację maszyn i. urządzeń, jakie siły nabywczej konsumentów i t. p.

To są jego „koszty własne“, które wynagrodzenie za pracę czy usługę musi mu zwrócić.

ceny wziąć za punkt wyjścia obliczeń, Z dochodów indywidualnych po- hurtowe czy detaliczne, jak obliczać wstaje dochód społeczny.

Stosowane metody obliczania docho-

wartość usług państwa, samorządów Dochód społeczny jest to i instytucyj ubezpieczeń społecznych, przyrost wartości gospo- czy należy włączać do obliczania ogól-d a r c zy ch w danem gospo- nego dochodu społecznego, t. zw. do-darstwie narodowemw cią- chód naturalny (np. wartość progu określonego okresu cza- duktów rolnych, spożytych przez rol-su. Najczęściej spotykaną formą obli- nika i jego rodzinę), czy też ograniczać czania dochodu społecznego jest usta- obliczenia tylko do dochodu, przecho-lenie tego dochodu za okres roczny dla dzącego przez rynek i t. d., i t. d. gospodarstwa narodowego, zamkniętego w granicach jednego państwa. Moż- du społecznego zależą w dużej mierze na, oczywiście, obliczać dochód spo- od rozporządzalnych danych staty-łeczny i dla części państwa, np. próbo- stycznych. Metody te polegają bądź na:

Dochód spo- Dochód społeczny ogółem łeczny na w miljardach 1 mieszk. złotych w złotych

87,3    2120

145,5    2288

26,0    846

1) sumowaniu produkcji netto, t. j. przyrostu wartości w danej fazie produkcji ponad wartość, otrzymaną z fazy poprzedniej (np. w fabryce gwoździ w stosunku do zużytej na gwoździe walcówki), bądź na 2) sumowaniu dochodów z produkcji (a więc np. robotników i przedsiębiorców, ale nie np. emerytów), bądź na 3) sumowaniu dochodów wydanych lub zaoszczędzonych.

Przy dostatecznie ścisłych danych statystycznych wszystkie te metody powinny, oczywiście, dać jednakowy wynik.

Trudności tych obliczeń rozwiązywane są z mniejszem lub większem powodzeniem, ale zawsze powiedzieć trzeba, że obliczenia dochodu społecznego są to obliczenia przybliżone, dalekie od dokładności. Ich wartość polega głównie na tern, że pozwalają one orjentować się po pierwsze w zmianach wysokości tego dochodu z roku na rok w danem gospodarstwie narodowem, a po wtóre umożliwiają porównywanie dochodu społecznego poszczególnych krajów (z tem, oczywiście, zastrzeżeniem, że za tę samą sumę można kupić inne ilości towarów w różnych krajach).

Przytaczamy poniżej dane, dotyczące dochodu społecznego w różnych krajach.

Kraj

W. Brytanja (1928)    151,9    3328

Francja (1928)

Niemcy (1928)

Czechosłowacja (1927) 19,3    1281

Polska (1929)

Jak z tych liczb widać, dochód społeczny Polski, nawet w roku tak pomyślnej konjunktury, jak r. 1929, był bardzo niski, zwłaszcza, jeśli wziąć pod uwagę dochód na jednego mieszkańca.

Zużycie dochodu społecznego.

Istnieją dwie formy zużycia dochodu społecznego : przeznaczenia go na spożycie lub na akumulację.

Jeśli weźmiemy najłatwiejszy do zaobserwowania w praktyce przykład, mianowicie dochód z pracy, zarobek pracownika umysłowego lub fizycznego, to okaże się, że ogromną większość swoich dochodów przeznacza on na opędzenie wydatków konsumcyjnych (na spożycie), jak na żywność, odzież, mieszkanie, opał, światło, kształcenie dzieci i t. .d., a stosunkowo niewielką część swoich dochodów odkłada, akumuluje, oszczędza, np. w postaci wkładu w instytucji kredytowej, kupna jakiejś akcji lub obligacji i t. p.

Bynajmniej też nie można powiedzieć, że ze wzrostem zarobków, ze wzrostem stopy zamożności, wzrasta też i część akumulowana dochodu. Często dzieje się wręcz odwrotnie : ludzie, zarabiający mniej, często stosunkowo więcej oszczędzają, a to dlatego, że ze wzrostem dochodów zawsze rosną potrzeby, w szczególności potrzeby kulturalne (teatr, książki, dzienniki) oraz potrzeby dóbr t. zw. trwałego spożycia, jak meble, samochody i t. d.

Inaczej nieco przedstawia się zużycie dochodu przedsiębiorstwa i przedsiębiorcy. Rzemieślnik czy rolnik może również przeznaczyć większą część swego dochodu na wydatki konsumcyjne — i w praktyce najczęściej tak się dzieje. Jeśli jednak chodzi o część dochodu akumulowaną, to akumulacja ta odbywa się często inaczej, niż to dzieje się przy dochodach z pracy. Mianowicie rolnik kupuje nowe, lepsze narzędzia rolnicze, stawia nowe budynki gospodarcze, rzemieślnik robi różne ulepszenia w swoim warsztacie, kupuje nowe narzędzia i instalacje, kupuje większy zapas surowca, spłaca szybciej swe zobowiązania i t. d.

szukaj w tomie piątym!

Podobnie dzieje się w wielkich przedsiębiorstwach przemysłowych. Dochód czysty z takiego przedsiębiorstwa może być bądź wypłacony akcjonariuszom lub udziałowcom (dywidenda) i w takim wypadku wychodzi z przedsiębiorstwa, albo też zatrzymany jest w przedsiębiorstwie na zakup nowych maszyn, postawienie nowych budynków i t. d.

Innemi słowy, przedsiębiorca akumu-luje część swego dochodu w postaci inwestycyj. Oszczędności — które są najczystszą formą akumulacji dochodu wśród szerokiej publiczności — służą dokonywaniu inwestycyj pośrednio, mianowicie instytucje kredytowe, które te oszczędności gromadzą, bądź ku-kują akcje czy obligacje przedsiębiorstw i w ten sposób dostarczają im środków na inwestycje, bądź udzielają na ten cel kredytu.

Dla wzrostu dochodu społecznego ma wielkie znaczenie właściwy stosunek między dochodem konsumowanym a akumulowanym. Jeśli zbyt mała część dochodu jest akumulowana, powstają trudności ze znalezieniem środków na budowę i rozszerzanie, doskonalenie i modernizowanie przemysłu, rolnictwa, rzemiosła, kolei — całego gospodarstwa narodowego. Jeśli zbyt mała część dochodu jest wydawana na konsumcję, zanika zapotrzebowanie na szereg artykułów nieniezbędnych (aparaty radjowe, lepsze meble, samochody i t. d.), których wytwórczość daje zatrudnienie wielkiej ilości ludzi. (—> Oszczędność).

Rozdział dochodu społecznego.

Kiedy mówiliśmy o zużyciu dochodu społecznego, już poruszyliśmy przez to samo pewien sposób jego rozdziału. Mówiliśmy o podziale na wydatki kon-sumcyjne i inwestycyjne. Dodajmy, że podział ten nie odbywa się — zwłaszcza dzisiaj — zupełnie samoczynnie, według odczuwanych przez poszczególnych ludzi potrzeb, według ich planów i upodobań. Państwo ingeruje w wieloraki sposób i zmusza lub zachęca obywateli do zaspakajania tych a nie innych potrzeb, choćby nawet dany obywatel ich nie rozumiał czy nie odczuwał.

Państwo więc odbiera obywatelom znaczną część ich dochodu, dając im wzamian obronę kraju, wymiar sprawiedliwości, oświatę powszechną i szkoły akademickie, drogi, ochronę bezpieczeństwa osobistego i t. d. Niezależnie od tego, czy dany obywatel z tych świadczeń państwa rzeczywiście korzysta i w jakim stopniu, musi ponosić — według określonych przez prawo norm — koszt tych świadczeń, musi oddać na nie część swego dochodu.

Ale nawet wówczas, gdy państwo nie odbiera obywatelowi części dochodu do swoich kas, zmusza go w pewnych wypadkach do przeznaczenia części swego dochodu na pewne określone potrzeby. Tak więc państwo zmusza znaczną część swych obywateli do ubezpieczania się od skutków materjalnych choroby, inwalidztwa, starości, utraty pracy i zmusza ich i ich pracodawców do ponoszenia na ten cel pewnych opłat.

Są wypadki, kiedy państwo do pewnych wydatków zachęca. Np. ulgi podatkowe i ulgowe kredyty dla nowych domów zachęcają obywateli do przeznaczania swoich dochodów na budowę domów. Ulgi podatkowe przy kupnie samochodów, istniejące w niektórych państwach, zachęcają do kupna samochodów i t. d.

Oddziaływanie na takie czy inne przeznaczenie części dochodu już osiągniętego jest bardzo ważnem zagadnieniem społecznem i gospodarczem, ale nie wpływa na wysokość dochodu tej jednostki czy grupy społecznej, na udział ich w ogólnym dochodzie społecznym. I tu dochodzimy do istoty zagadnienia rozdziału dochodu społecznego, które jest już nietylko zagadnieniem społeczno-gospodarczem, ale i po-litycznem.

Pytanie : od czego zależy udział danej grupy społecznej w ogólnym dochodzie społecznym? w jaki sposób i w jakim kierunku ten udział zmienić? jak rozdział dochodu społecznego oddziaływu-je na jego ogólną wysokość? — zaprzątają oddawna nietylko naukę, ale i polityków, nietylko ekonomistów, ale i szeroką opinję publiczną.

Wszystkie te zagadnienia są niezmiernie trudne i teoretycznie i praktycznie. Już np. wstępne pytanie: od czego zależy udział danej grupy społecznej w ogólnym dochodzie społecznym wywołuje bardzo wiele kontro-wersyj. Tem więcej, że udział danej grupy w ogólnym dochodzie społecznym uważany jest najczęściej za wystarczający sprawdzian jej sytuacji materjalnej i staje się punktem wyjścia do dokonywania zmian w rozdziale tego dochodu.

Spróbujemy to wyjaśnić na przykładzie.

Wyobraźmy sobie, że w danem gospodarstwie narodowem ogólny dochód społeczny wyniósł w jakimś roku 100 milj ardó w zł., że dalej w gospodarstwie tem istnieje dziedzina wytwórczości, której wartość wytwórczości wyniosła w ciągu tegoż roku 1 miljard zł., z czego na wszelkie materjały potrzebne do produkcji i na zniszczenie maszyn wydano 800 milj. zł., na procenty od pożyczek — 50 milj. zł., na robociznę pracowników umysłowych i fizycznych — 120 milj. zł., a dochód przedsiębiorstwa wyniósł 30 milj. zł., W tym wypadku udział danej gałęzi wytwórczości w ogólnym dochodzie społecznym będzie równy dodatkowej wartości nadanej danym wytworom w trakcie tej wytwórczości, a zatem 150 milj. zł. (1000 milj. — 800 milj. na materjały i amortyzację) — 50 milj. (na odsetki), t. zn. w stosunku do ogólnego dochodu społecznego (100 miljar-dów) — 0,15°/o- Z tego na udział pracowników przypadałoby — 120 milj. zł., t. j. 0,12°/o, a na przedsiębiorstwa — 30 milj. zł., t. j. 0,03°/₀.

Możemy teraz powiedzieć, od czego zależy udział danej grupy społecznej w ogólnym dochodzie społecznym. Otóż przedewszystkiem : od wysokości tego ogólnego dochodu, powtóre od tych wszystkich czynników, które wogóle zawsze wpływają na powstanie dochodu w danej grupie. A więc w wypadku przedsiębiorstw: od wysokości cen za wytwarzane towary, od rozmiarów zbytu tych towarów i od wysokości kosztów własnych. W wypadku pracowników podobnie : od stawek płacy i od ilości przepracowanych dni (tygodni, miesięcy).

I zawsze musimy brać pod uwagę te wszystkie elementy, jeśli chcemy obliczyć bezwzględną wysokość dochodu, przypadającą na daną grupę, a na tej podstawie — jej udziału w ogólnym dochodzie społecznym.

Czy wysokość tego udziału w docho-. dzie społecznym jest wystarczającym sprawdzianem dla oceny sytuacji danej dziedziny gospodarstwa narodowego ? Nie. Całkowicie niewystarczającym.

Wyobraźmy sobie, że grupa robotników rolnych i grupa robotników przemysłowych wykazała w jakimś okresie czasu jednakowy dochód, że liczebność tych grup jest jednakowra, że wreszcie poszczególni robotnicy mieli w obydwóch grupach jednakowe zarobki. Udziały tych grup w ogólnym dochodzie społecznym będą, oczywiście, jednakowe. Ale ich sytuacja materjalna będzie mimo to różna: albowiem na wsi koszt utrzymania (żywność, mieszkanie, a częściowo i odzież) jest znacznie mniej-

robotnikowi

21 01 / 3 / 0-

szy niż w mieście i ta sama suma, która robotnikowi przemysłowemu, mieszkającemu w mieście, pozwoli zaledwie na minimum egzystencji rolnemu pozwoli na odłożenie oszczędności.

Weźmy inny przykład: dwie gałęzie wytwórczości osiągnęły w danym roku jednakowy dochód, np. 1 milj. zł. Ich udziały w ogólnym dochodzie społecznym będą jednakowe. Przypuśćmy jednak, że wartość przedsiębiorstw w jednej gałęzi wynosi 25 milj. zł., a w drugiej — 150 milj. zł. W pierwszym wypadku dochód stanowi 4°/₀, w drugim W tym drugim wypadku stopa dochodu będzie tak niska, że prawdopodobnie przedsiębiorcy zaczną wycofywać z tej gałęzi produkcji swoje kapitały (likwidować przedsiębiorstwa) i przenosić je do innych dziedzin, w których będą mogli uzyskać wyższą stopę dochodu.

Drugie zagadnienie dotyczy sposobów zmiany istniejącego w danem gospodarstwie narodowem i w danym czasie rozdziału dochodu społecznego. Poruszyliśmy już tę sprawę, omawiając oddziaływanie państwa na przeznaczenie dochodu społecznego. To oddziaływanie się-. ga jednak znacznie głębiej.

Państwo pobiera podatki od obywateli nieproporcjonalnie do swoich świadczeń na ich rzecz i nawet nieproporcjonalnie do ich dochodów. Państwo pobiera nawet stosunkowo więcej od tych, którzy mają większe dochody, którzy są zamożniejsi, mają większe przedsiębiorstwa lub majątki, a stosunkowo mniej od tych, którzy mają mniejsze dochody czy mniejsze majątki. Natomiast ze świadczeń państwa wszyscy obywatele korzystają bądź jednakowo (np. z dróg, kolei, mostów, wymiaru sprawiedliwości, ochrony bezpieczeństwa osobistego i t. d.), bądź też świadczenia te są obliczone głównie i przedewszyst-kiem dla części ludności, mianowicie uboższej, mniej zarabiającej (np. oświata powszechna). Jeśli chodzi o ubezpieczenia społeczne — państwo nakłada na przedsiębiorców wysokie opłaty, natomiast świadczenia instytucyj ubezpieczeń społecznych przeznaczone są wyłącznie dla pracowników. Dalej prawodawstwo państwowe zapewnia pracownikom maksymalny czas pracy dziennej (np. 8 godzin), urlopy, okres wymówienia pracy i t. d., innemi słowy, poprawia sytuację warstw ekonomicznie słabszych kosztem warstw ekonomicznie silniejszych, przenosi część dochodu od warstw ekonomicznie silniejszych do warstw ekonomicznie słabszych.

Ingerencja państwa w rozdział dochodu społecznego nie ogranicza się zresztą do tego ogólnego kierunku. Polityka państwa wywołuje również — względnie usiłuje wywołać — zmiany w rozdziale dochodu społecznego między poszczególne działy gospodarstwa narodowego. Jeśli np. państwo wpływa na zwyżkę cen rolnych, a na zniżkę cen przemysłowych — to stara się zwiększyć udział rolnictwa w dochodzie społecznym, a zmniejszyć udział przemysłu. Podobną akcję prowadzić może państwo w stosunku do poszczególnych dziedzin przemysłu lub rolnictwa: np. obniżając cenę węgla, zmniejsza udział przemysłu węglowego w dochodzie społecznym, a zwiększa udział tych przemysłów, które używają węgla, a które sprzedają swe towary po nieobniżonych cenach; obniżając ceny zbóż, a podwyższając ceny artykułów hodowlanych, państwo zmniejsza udział w dochodzie społecznym tych rolników, którzy produkują głównie zboża, a powiększa udział tych, którzy produkują głównie artykuły hodowlane.

Jakiemi motywami kieruje się państwo, wpływając na zmiany rozdziału dochodu społecznego ? Motywy te są dwóch kategoryj : społeczne i gospodarcze. O społecznych już wspominaliśmy: są liczne warstwy społeczne, którym państwo chce specjalnie przyjść z pomocą, poprawić ich byt materjalny i kulturalny, oceniając, że warstwy te są zbyt słabe ekonomicznie, aby same mogły się dźwignąć na wyższy szczebel i nie dowierzając, aby rozwój gospodarstwa narodowego sytuację tych warstw samoczynnie poprawił.

Mniej jasne są motywy gospodarcze. Zakłada się mianowicie, że przy innym, lepszym podziale dochodu społecznego nastąpi szybszy ogólny wzrost tego dochodu. Dochodzimy wr ten sposób do bardzo istotnego, acz bardzo trudnego, zagadnienia : czy i jaki istnieje związek przyczynowy między rozdziałem dochodu społecznego a jego wysokością? Odpowiedź na to pytanie rozstrzygnąć może następne pytanie o pierwszorzędnem znaczeniu praktycznem : co jest ważniej-szem zadaniem polityki państwowej, od czego trzeba zacząć, czy oddziaływać na jak najszybszy wrzrost dochodu społecznego, czy na najlepszy jego rozdział między poszczególne grupy społeczno-gospodarcze ?

Jak w wielu zagadnieniach gospodarczych, tak i w tern — ustalenie ścisłych związków przyczynowych jest bardzo trudne. W szczególności nie można stwierdzić, że przy danym rozdziale dochodu społecznego dochód ten rośnie — względnie rośnie szybciej — a przy innym rozdziale maleje — względnie rośnie wolniej. Dlatego zapewne jest to niemożliwe, że udział poszczególnych grup społeczno-gospodarczych w tworzeniu dochodu społecznego jest zmienny. Był czas np., kiedy praca umysłowa i walory umysłowe miały przy tworzeniu dochodu społecznego nierównie mniejsze znaczenie niż obecnie; dzisiaj bez wynalazców, techników, administratorów nie da się pomyśleć produkcja przemysłowa, ani transport, a nawet rolnictwo w coraz większej mierze korzysta ze skomplikowanych narzędzi, maszyn i urządzeń. Zgóry też można powiedzieć, że wobec takiej zmiany w technice produkcji musiała nastąpić też zmiana w rozdziale dochodu społecznego.

Można w' tem zagadnieniu ustalić następujące związki przyczynowe : zarów-no powstanie, jak zużycie dochodu musi automatycznie wywoływać jednoczesny rozdział tego dochodu. W istocie: jeśli wyobrazimy sobie produkcję maszyny, to zanim przedsiębiorstwo, produkujące maszyny, osiągnie dochód, musi nastąpić : wydobycie odpowiednich ilości węgla i rudy żelaznej (dochód tych kopalń i ich pracowników), wyprodukowanie stali (dochód hut i ich pracowników), przewożenie węgla, rudy żelaznej, stali (dochód kolei i ich pracowników), wyprodukowanie maszyny (dochód pracowników fabryki maszyn) i wreszcie — sprzedaż maszyny (dochód fabryki maszyn). Otrzymany dochód te wszystkie przedsiębiorstwa i ich pracownicy wydają, rozdzielają dalej : przedsiębiorstwa albo akcjonarjuszom jako dywidendę, albo na nowe urządzenia i maszyny, pracownicy — na zakup żywności, odzieży, na mieszkanie i t. d.

Innemi słowy, wszystko, co jest kupowane i sprzedawane — kupowane jest z powstającego i wykorzystywanego dochodu, kupno-sprzedaż (towarów i usług) jest rozdziałem dochodu społecznego. Wyobraźmy sobie teraz, że istnieje w danej chwili taki podział dochodu społecznego, że istnieje niewielka grupa ludzi, posiadających bardzo wysokie dochody, znaczna grupa ludzi, posiadających średnie dochody, i wreszcie bardzo liczna grupa ludzi, posiadających dochody niezmiernie małe. Wyobraźmy sobie dalej, że dzięki różnym posunięciom w dziedzinie podatków, ustawodawstwa społecznego i t. d. przeprowadzona została zmiana w tym rozdziale dochodu społecznego tak, że rozpiętość między po-szczególnemi grupami dochodów bardzo się zmniejszyła, że tylko bardzo niewielu ludzi posiadać będzie bardzo wysokie dochody, większa zaś część ludności posiadać będzie dochody średnie, a bardzo niewielu ludzi będzie posiadało dochody małe.

Jakież będą skutki takiej zmiany rozdziału dochodu społecznego na przeznaczenie tego dochodu ? Ogólnie biorąc, następujące: zmniejszy się lub zniknie zapotrzebowanie na przedmioty najdroższe i najtańsze (np. zapotrzebowanie na pałace, bardzo wykwintne urządzenia domowe, luksusowe samochody, dywany, obrazy, a z drugiej strony na starzyznę, najgorsze izdebki mieszkalne, czerstwe pieczywo i t. d.), wzrośnie zato zapotrzebowanie na przedmioty i usługi konsumowane przez ludzi o średnich dochodach. W konsekwencji zmaleje zapotrzebowanie na maszyny, urządzenia i pracę służące do produkcji przedmiotów i usług bardzo drogich i najtańszych, wzrośnie zato zapotrzebowanie na te maszyny, urządzenia i prace, które służą do produkcji dóbr i usług, konsumowanych przez ludzi o średnich dochodach.

Czy ta zmiana w przeznaczeniu dochodu społecznego wywoła jego wzrost czy spadek? Otóż trzeba powiedzieć, że przy zmianie rozdziału dochodu społecznego następuje wzrost tego dochodu wówczas, jeśli nowe przeznaczenie tego dochodu wywoła zwiększoną ilość procesów produkcyjnych. Wyjaśnimy to na przykładzie. Produkcja samochodu wymaga o wiele więcej różnych procesów produkcyjnych aniżeli produkcja chleba. Dlatego też gospodarstwo narodowe, które produkuje samochody — ażeby produkować samochody, musi być zapotrzebowanie na nie — ma większy przyrost dochodu społecznego niż gospodarstwo narodowe, które produkuje chleb. Tern się tłumaczy, że kraje przemysłowe mają wyższy dochód społeczny na jednego mieszkańca aniżeli kraje rolnicze. To również wskazuje, że oddziaływanie na rozdział dochodu społecznego powinno iść w tym kierunku, aby wzrastało zapotrzebowanie na artykuły przemysłowe, i to w jak najszerszej skali.

Tak się przedstawia zagadnienie kierowania rozdziałem dochodu społecznego z gospodarczego punktu widzenia. Ale nieraz podkreślaliśmy, że jest to zagadnienie nietylko gospodarcze, ale i społeczne — ze społecznego zaś punktu widzenia wysuwa się na plan pierwszy sprawa sprawiedliwego rozdziału dochodu społecznego.

Chodzi tu o dwie rzeczy: o to, aby możliwie nikt bez własnej winy nie cierpiał nędzy i aby dobrobyt każdego był mniej więcej proporcjonalny do oddanych przezeń usług. Fakt istnienia wielkich fortun niezapracowanych, a zdobytych drogą dziedziczenia czy szczęśliwego przypadku, nasuwa zawsze pytanie: dlaczego to kto inny, a nie ja? Albo: czy nie lepiej podzielić daną wielką fortunę między tysiące ludzi?

Jak już mówiliśmy, cała polityka państwa zmierza do tego celu, aby słabszym ekonomicznie stworzyć lepsze warunki, większy dobrobyt, niżby sami mogli zdobyć. Ale rozdział dochodu społecznego musi się tak odbywać, aby nietylko byli możliwie sprawiedliwie obdzieleni wszyscy, ale w równej mierze, aby pobudzał do tworzenia nowego dochodu, do jego wzrostu, aby wydobywał ze społeczeństwa i z jednostek maksymum energji i twórczości. Na nic bowiem nie przyda się najdoskonalszy system rozdziału dochodu społecznego, jeśli ten dochód nie będzie wzrastał. To byłaby i społecznie i gospodarczo najgorsza konsekwencja. Otóż wzrost dochodu społecznego jest najintensywniejszy, jeśli jest oparty na indywidualnem władaniu, na indywidu-alnem ryzyku, na prawie przekazania

T. Sławiński.

rezultatów swoim następcom, innemi słowy, na prawie indywidualnej własności. I wcale nie najbogatsze i najszczęśliwsze są te społeczeństwa, gdzie doprowadzono do maksymum niwelację poziomu dochodów. Bynajmniej. Największy dochód społeczny, największy dobrobyt osiągnęły kraje, które oparły swój rozwój gospodarczy właśnie na ustroju indywidualnego władania. Zagadnienie zaś polega na tern, aby jak najlepiej zharmonizować konieczny zakres swobody jednostki z jej obowiązkami społecznemi. Z tego wynika dalej, że nie powinno się dążyć bynajmniej ku niwelowaniu dochodów poszczególnych grup społeczno-gospodarczych na jeden poziom. Natomiast jest pierwszorzędnem zagadnieniem i społecznem i gospodarczem, aby najniższy poziom dochodu na jednego mieszkańca był dostatecznie wysoki, aby zapewniał zaspokojenie minimum potrzeb cywilizacyjnych i kulturalnych, do jakich człowiek w danem społeczeństwie może sobie rościć prawo.

Literatura. B. Dederko: Dochód społeczny Polski, Kwartalnik Statystyczny 1932 r. Zeszyt 2; Instytut Badania Konjunktur Gosp. i Cen: Badania nad dochodem społecznym w Polsce ; M. Kalecki i L. Landau: Szacunek dochodu społecznego w r. 1929 ; L. Landau: Dochody z pracy najemnej w r. 1929; J. Wiśniewski: Rozkład dochodów według wysokości w r. 1929; M. Kalecki i L. Landau: Dochód społeczny w r. 1933 i podstawy badań perjodycznych nad zmianami dochodu ; L. Landau: Koszt administracji publicznej i obciążenie podatkowe w dochodzie społ. Polski ; Prace Instytutu Badania Konj. Gosp. i Cen. Zeszyt 3—4; A. Heydel: Teorja dochodu społecznego, Kraków 1935 r.

ROZMNAŻANIE. (Tabl. 48—49). Zjawiska rozmnażania, właściwe wszystkim istotom żywym, polegają na wytwarzaniu przez organizmy potomstwa. Z rozmysłem unikamy tu wyrażenia „istot sobie podobnych“, nie daje się ono bowiem zastosować do ogólnej definicji procesu rozmnażania, skomplikowanego w licznych przypadkach przez zjawisko przemiany pokoleń; organizmy potomne nie dają wówczas powtórzenia form rodzicielskich w naj-bliższem pokoleniu, lecz dopiero w na-stępnem.

Rodzaje rozmnażania dają się najogólniej sprowadzić do dwóch zasadniczo różnych typów, mianowicie rozmnażania bezpłciowego czyli wegetatywnego, oraz rozmnażania płciowego. Rozmaite postacie rozmnażania wegetatywnego przedstawiają bardzo niejednolitą grupę zjawisk. Ich najogólniejszą cechą wspólną jest to, iż powstająca tą drogą istota potomna wytwarzana zostaje z jakiegoś pojedyńczego elementu (komórki, lub zawiązka wielokomórkowego). Przeciwnie, rozmnażanie płciowe polega na rozwoju nowego organizmu z produktu połączenia dwóch specjalnie zróżnicowanych komórek rozrodczych, t. zw. gamet.

Rozmnażanie wegetatywne.

Rozmnażanie wegetatywne, szeroko rozpowszechnione zarówno u wyższych, jak i niższych roślin, spotykane jest również niekiedy w świecie zwierzęcym. Ten typ rozmnażania daje się po-klasyfikować w sposób następujący:

1. Rozmnażanie wegetatywne w znaczeniu ściślejszem, 2. Rozmnażanie bezpłciowe przy pomocy specjalnych komórek rozrodczych, zwanych zarodnikami czyli sporami. W licznych przypadkach u roślin wyższych rozmnażanie wegetatywne związane jest ze swoi-stem wykształceniem pewnych narządów; pędy, wykształcające się jako nadziemne rozłogi (np. u poziomki), lub podziemne kłącza (np. u konwa-lji), dają początek nowym roślinom, które powstają jako usamodzielniające się części jednego organizmu. U niektórych gatunków begonji w naciętych miejscach liści wyróżnicowują się pączki i korzonki, z których rozwijają się nowe osobniki. Przykładów podobnych możnaby przytoczyć więcej.

Jako przykład rozmnażania wegetatywnego w świecie zwierzęcym może służyć zjawisko wytwarzania organizmów potomnych drogą pączkowania, znane u jamochłonów, np. u hydry słodkowodnej (tabl. 48, ryc. 1 a i h). Proces pączkowania rozpoczyna się wzmożonym wzrostem, zlokalizowanym w pewnej okolicy (tabl. 48, ryc. 1 h) i połączonym z podziałem obu warstw komórek ciała. Uwypuklający się pączek rozrasta się stopniowo i, po osiągnięciu właściwego zróżnicowania, oddziela się od organizmu macierzystego.

Wspólną cechą wszystkich powyższych przykładów jest szczegół, iż oba produkty podziału są niejednowarto-ściowe ; zawsze wyróżnić tu można rozmnażający się organizm macierzysty, od którego oddzielony zostaje znacznie mniejszy osobnik potomny. Tej grupie zjawisk przeciwstawić można sposób rozmnażania wegetatywnego, prowadzący do wytworzenia produktów jednakowych. Występuje on u jednokomórkowców, zarówno zwierzęcych, jak i roślinnych. Rozmnażające się ameby i wymoczki, bakterje, wiciowce i wiele innych organizmów dają w konsekwencji podziału komórki macierzystej dwa jednakowe osobniki potomne.

Jak powiedzieliśmy, rozmnażanie bezpłciowe może też odbywać się przy pomocy specjalnych komórek rozrodczych — zarodników, czyli spor. Różne rodzaje zarodników są bardzo rozpowszechnione u roślin niższych. U licznych przedstawicieli glonów z klasy zielenic ( Chlor ophyceae) zarodniki takie mogą być wytwarzane w każdej komór^ ce ciała. Np. u Oedogonium z komórki, powstaje pojedyncza spora, u Vlothrix zaś dwie spory (tabl. 48, ryc. 2 h, c) ; treść wielojądrowej komórki Cladophora rozpada się na znaczną ilość spor. Spory takie, zwane pływkami albo zoospo-rami, wydostają się nazewnątrz przez otwór, powstający w błonie komórki macierzystej. Postać ich wykazuje przystosowanie do środowiska wodnego, które zielenice zamieszkują. Zoo-spory są to jedno jądro we zielone komórki, nieobłonione, kształtu gruszko-watego ; na przednim, zwężonym końcu posiadają wrażliwą na światło czerwoną plamkę oraz rzęski lub biczyki, dzięki którym obdarzone są ruchem ; przez pewien czas krążą one swobodnie w środowisku wodnem, następnie zaś osiadają i przez wielokrotny podział komórki rozwijają się w roślinę podobną do macierzystej. U zielenic naogół każda komórka plechy może wytwarzać w swojem wnętrzu zoospory, czyli przekształcać się w zoosporangium, natomiast u pewnych grzybów glonowców o piesze wielojądrowej występuje w komórkach plechy podział pracy: pływki są tu wytwarzane w specjalnych szczytowo umieszczonych zoosporangiaeh. U Saprolegnia, zamieszkującej środowisko wodne, w zoosporangium, oddzielo-nem błoną poprzeczną od reszty plechy, tworzą się liczne nagie jednojądrowe pływki, opatrzone dwoma bieży kam i. Wypływają one przez otwór powstający na szczycie zoosporangium (tabl. 48, ryc. 2 a).

Pływki są komórkami rozrodczemi przystosowanemi do rozmnażania organizmów wodnych, lub zamieszkujących środowiska bogate w wilgoć. Inaczej zupełnie wykształcone są zarodniki, rozsiewające się w środowisku suchem. Mają one zawsze charakter spor trwałych: otoczone są grubą błonką, chroniącą treść komórki przed całkowitem wysychaniem. Sposób powstawania może być rozmaity: u lądowych grzybów glonowców np. u pleśni białej (Mucor) rozwijają się one w specjalnych zarod-niach, powstających na nabrzmiewających końcach wzniesionych ku górze nitek; po oddzieleniu błonką okrągłej komórki szczytowej, treść jej rozpada się na liczne spory trwałe (tabl. 48, ryc. 3 a). Zarodnia taka otwiera się po dojrzeniu, a suche spory zostają roznoszone wraz z pyłem prądami powietrza. W przeciwieństwie do omawianych dotąd spor wewnętrznych, do których zaliczyć można i zoospory, w licznych przypadkach u grzybów spory trwałe mogą być wytwarzane również i zewnętrznie. Na końcach rozgałęzionych nici grzybni zostają oddzielane ściankami poprzecznemi szeregi drobnych, zaokrąglających się komórek, które dają początek sporom trwałym, zwanym konidjami (tabl. 48, ryc. 3 b,c). Charakterystyczne zjawisko podwójnego przystosowania do rozmnażania w czasie suszy i wilgoci występuje u zarazy ziemniaczanej. Jest to grzyb, pasorzytujący w miękiszu liści ziemniaka i wysuwający nazewnątrz przgz szparki nici grzybni, na których rozwijają się narządy rozmnażania. Na szczytach nielicznych rozgałęzień tych nici powstają owalne twory, które w okresie deszczowym różnicują się jako zoosporangia, natomiast podczas suszy dają początek konidjom. Takie podwójne przystosowanie jednak jest zjawiskiem rządkiem. W naturze naogół nieznaczna część wytwarzanych przez rośliny zarodników natrafia na odpowiednie warunki rozwoju, ogromna zaś większość ich ginie. Utrzymanie gatunku jest możliwe dzięki temu, że zarodniki zostają produkowane zawsze w ogromnych ilościach. Obserwować się to daje zwłaszcza u pasorzytów, których dalszy rozwój uzależniony jest od tego, czy ich komórki rozrodcze zostaną przeniesione na właściwego żywiciela.

Odrębną grupę komórek rozrodczych stanowią spory wytwarzane przez takie rośliny, w których cyklu rozwojowym zachodzi przemiana dwóch pokoleń — pierwsze z nich rozmnaża się płciowo, drugie zaś — przez zarodniki.

Rozmnażanie płciowe.

Tą nazwą określamy rozmnażanie przy pomocy specjalnych komórek rozrodczych płciowych (gamet) ; gamety różnią się od zarodników tem, że nie posiadają zdolności samodzielnego rozwoju dalszego ; dopiero wówczas, gdy dwie gamety ulegną zlaniu, produkt ich połączenia uzyskuje możność rozwoju i wykształca się w organizm potomny. Zarówno w stopniu zróżnicowania gamet, jak i w budowie narządów, w których komórki płciowe się rozwijają, skonstatować się dają znaczne różnice u rozmaitych organizmów. Jednakże definicja wyżej podana daje się najogólniej zastosować do rozmnażania płciowego zwierząt i roślin. Proces zlania się dwóch komórek rozrodczych — oto najważniejszy szczegół, warunkujący rozwój organizmu potomnego na drodze rozmnażania płciowego.

Rozmnażanie płciowe występuje ogólnie u zwierząt oraz u ogromnej większości grup roślinnych ; wśród organizmów roślinnych nie zaobserwowano dotąd rozmnażania płciowego u sinic, bakteryj i wiciowców.

Komórki płciowe u roślin.

Na najniższym stopniu rozwoju płcio-wości niema jeszcze wytwarzania specjalnych komórek, różnych od zwykłych komórek ciała. Cały jednokomór-

kowy organizm funkcjonuje wówczas (męskie) są mniejsze i dłużej zachowu-jako gameta. Łączenie jednakowych ją zdolność ruchu. Najbardziej krańco-komórek określamy jako kopulację, wą wreszcie formę zróżnicowania ko-Proces taki zachodzi przy rozmnażaniu morek płciowych przedstawiają koinór-płciowem sprężnic; u skrętnicy, znane- ki jajowe i plemnikowe. Komórka roz-go glonu słodkowodnego, po równole- rodcza żeńska czyli jajowa należy na-głem ułożeniu się dwóch nici plechy na- ogół do największych komórek dzięki stępuje kopulacja komórek naprze- obfitej zawartości plazmy i różnych ciwko siebie położonych : (tabl. 49, substancyj odżywczych, natomiast ko-ryc. A) ściany obu takich komórek morki rozrodcze męskie, czyli plemni-uwypuklają się ku sobie, poczem ki, posiadają drobne rozmiary ; w więk-w miejscu ich złączenia błony ulegają szóści przypadków są one obdarzone rozpuszczeniu; przez powstały kanalik ruchem w przeciwieństwie do nierucho-treść jednej komórki przewędrowuje do mych komórek jajowych (tabl. 49, ryc. E, komórki drugiej, poczem następuje zla- F, G). Ten sposób rozmnażania wystę-nie ich plazmy i jąder; powstający puje w typowej postaci u licznych zie-twór, zwany zygotą, pokrywa się błoną lenie, grzybów glonowców (Monoble-

i przebywa okres spoczynkowy.

pharis, tabl. 49, ryc. F) oraz brunatnie.

ru

ine j komórki jajowej, natomiast u grzy-

Wszystkie rośliny wyższe (mchy

Następny etap rozwojowy, spotyka- U organizmów tych w większości przy-ny u licznych glonów zielonych, polega padków duża okrągła komórka jajowa na wykształcaniu specjalnych komórek rozwija się pojedyńczo w t. zw. lęgni rozrodczych płciowych, odmiennych od (oogonium), plemniki zaś powstają zwykłych komórek ciała. Takie gamę- w plemniach, rozwijających się zazwy-ty powstają drogą podziału całej tre- czaj w sąsiedztwie lęgni. U krasnoro-ści żywej jakiejś komórki plechy; stów plemniki nie występują w typo-z wyglądu swego przypominają one wej postaci; nie posiadają one rzęsek, opisane poprzednio pływki, czyli zoo- ani też biczyków i zostają biernie prze-spory, lecz są od nich znacznie drób- noszone przez prąd wody do komórki niejsze. Po wydostaniu się nazewnątrz jajowej. U glonowców wyjątkowo tyl-przez otwór w błonie komórki macie- ko występują plemniki opatrzone biczy-rzystej, gamety krążą przez jakiś czas kami (Monoblepharis, tabl. 49, ryc. F), w wodzie, poruszając się przy pomocy natomiast w większości przypadków biczyków, a następnie kopulują, łącząc w plemni leżącej w sąsiedztwie dużej się po dwie i wytwarzają zygoty. Ten okrągłej lęgni rozwijają się jądra typ rozmnażania znajdujemy u licznych plemnikowe. Proces zlania się plemnika zielenic (Cladophora, Ulothrix, tabl. z komórką jajową nazywamy zapłod-49, ryc. B). Zasługuje na podkreślenie nieniem. W większości przypadków szczegół, że kopulujące komórki płcio- chôme plemniki docierają do nierucho-we są tu jednakowej wielkości i kształtu. Jest to przypuszczalnie najbardziej bów glonowców proces zapłodnienia od-pierwotny sposób rozmnażania płcio- bywa się przeważnie w ten sposób, że wego. Pierwsze zróżnicowanie wielko- plemnia zostaje przyciśnięta do ściany ści ruchliwych komórek płciowych da- lęgni, przez którą wrasta następnie do je się zauważyć u brunatniey Cutleria komórki jajowej plazmatyczne pasmo (tabl. 49, ryc. C), u której jedne gamety zapładniające z jądrami plemnikowemi (żeńskie) są większe i wcześniej prze- (Peronospora, tabl. 49, ryc. D, E). stają się poruszać w wodzie, drugie zaś

i paprotniki oraz nasienne) rozmnażają się przez jaja, przyczem u mchów i paprotników oraz niektórych nagonasien-nych rozwijają się obdarzone ruchem plemniki (tabl. 48, ryc. 4 g). Organy, w których powstają komórki rozrodcze płciowe, są u roślin stosunkowo mało zróżnicowane; wykazują one, zwłaszcza u roślin stojących wyżej w hierarchji rozwojowej, wyraźną tendencją do upraszczania budowy. Do tego zagadnienia powrócimy w jednym z rozdziałów następnych.

Komórki płciowe u zwierząt i ich rozwój.

W świecie zwierzęcym wytwarzanie jaj i plemników jest typowym sposobem rozmnażania, występującym u wszystkich tkankowców, bądź jako jedyny sposób rozmnażania, bądź też, jak np. u jamochłonów, w połączeniu z rozmnażaniem bezpłciowem. Narządy, w których wytwarzane są komórki rozrodcze płciowe, nazywamy najogólniej gonadami. Są to twory parzyste, różnicujące się w ciągu rozwoju bądź jako jajniki, w których wytwarzane są komórki jajowe, bądź też jako jądra, wytwarzające plemniki. Większość zwierząt przedstawia organizmy rozdzielnopłciowe, to jest takie, które posiadają wyłącznie gonady jednej płci: męskie lub żeńskie. Przeciwstawić im możemy zwierzęta rozwijające w jednym organizmie oba typy gonad, jajniki i jądra; są to organizmy obupłciowe czyli her maf rody tyczne ; należą do nich np. liczne robaki, mięczaki, szkarłupnie. U kręgowców gonady są narządami o charakterze gruczołów ; oprócz produkowania komórek płciowych, funkcjonują one jako gruczoły wydzielania wewnętrznego, wydzielając do krwi pewne substancje (hormony). Oprócz gonad w skład organów rozmnażania zwierząt wchodzą przewody, posiadające ujście nazewnątrz. Wytwarzane przez organizmy żeńskie komórki jajowe zostają przez te przewody wydalone z ciała u licznych niższych zwierząt. (np. jeżowców, licznych ryb, płazów) jeszcze przed zapłodnieniem. Zapłodnienie (t. z w. zewnętrzne) zostaje tu dokonane w środowisku wodnem przez obdarzone ruchem plemniki. U owradów oraz wszystkich wyższych kręgowców odbywa się zapłodnienie wewnętrzne : plemniki zostają wprowadzone do narządów rozrodczych organizmu żeńskiego przez organizm męski przy pomocy specjalnych narządów kopulacyjnych. U owadów, gadów i ptaków zapłodnione jaja zostają następnie złożone przez samice, i rozwój ich odbywa się poza obrębem organizmu macierzystego. Natomiast ssaki, które są żyworodne, odbywają całkowity rozwój w ciele matki w specjalnym odcinku narządów rozrodczych (macicy), w której wykształca się t. zw. łożysko, łączące układ krwionośny matki i organizmów potomnych.

Komórka jajowa przedstawia typową komórkę, złożoną z jądra i plazmy. Początkowo drobnych rozmiarów, komórka jajowa po wstąpieniu w okres wzrostowy wydatnie zwiększa swą objętość i zostaje zaopatrzona w substancje odżywcze. Najczęściej posiada kształt okrągły lub owalny i jest pokryta jedną lub kilku błonami. Plemnik jest komórką drobną, zazwyczaj wydłużonego kształtu (tabl. 48, ryc. 4 a, b, c, d, f ). W budowie jego odróżnić się daje główka, która jest jądrem komórkowem, szyjka czyli pasmo środkowe o budowie plazmatycznej oraz ogonek. Jak wiadomo, jajo i plemnik po zespoleniu (zapłodnieniu) dają początek nowemu organizmowi, są więc one materjalnym łącznikiem pomiędzy organizmami rodzicielskiemi a potomstwem. Za ich pośrednictwem zostają przekazane osobnikowi potomnemu cechy dziedziczne form rodzicielskich. Pomimo istniejącej różnicy wielkości komórek rozrodczych obu płci, naogół w potomstwie nie zaznacza się przewaga cech organizmu macierzystego. Podczas zapłodnienia przenika do komórki jajowej tylko główka plemnika, która następnie przybiera postać zwykłego jądra, zlewającego się z jądrem komórki jajowej. Pozwala to wnosić, że zawiązki dziedziczne są zawarte nie w plazmie, lecz w jądrze komórkowem. Współczesna nauka o dziedziczności — genetyka — lokalizuje zawiązki dziedziczne w szczególnych wstęgowatych tworach, t. zw. chromosomach, które podczas podziału jądra komórkowego wyróżnic.owują się w określonej stałej liczbie i postaci, charakterystycznej dla danego organizmu zwierzęcego lub roślinnego. Gdyby komórki płciowe zawierały tę samą liczbę chromosomów, co wytwarzające je organizmy, po procesie zapłodnienia nastąpiłoby podwojenie liczby pierwotnej chromosomów, bezpośrednio jednak przed dojrzewaniem komórek płciowych u zwierząt liczba chromosomów zostaje obniżona do połowy przez proces, zwany redukcją chromosomów.

Plemniki rozwijają się w jądrach ze specjalnych komórek. Komórki te rosną, a następnie dzielą się dwukrotnie. Pierwszy z tych podziałów' obniża do połowy liczbę chromosomów, podczas drugiego podziału zaś zredukowana liczba chromosomów pozostaje bez zmiany. W ten sposób powstają 4 komórki potomne, różnicujące się jako plemniki.

Komórki jajowe rozwijają się w jajnikach, również na drodze dwukrotnego podziału komórek, jednakże z pośród powstających komórek tylko jedna okazuje się zdolna do dalszego rozwoju. Pierwszy podział połączony jest z redukcją liczby chromosomów ; polega on na wyrzuceniu t. zw. ciałka kierunkowego, drobnej, niezdolnej do rozwoju komórki siostrzanej. Podczas drugiego podziału dojrzewająca komórka jajowa oddziela drugie ciałko kierunkowe, pierwsze zaś w rzadkich przypadkach może również jednocześnie ulegać podziałowi. Duża komórka jajowa oraz, teoretycznie biorąc, trzy jej siostrzane komórki niezdolne do rozwoju, stanowią tu produkt podziału odpowiadający czterem plemnikom, powstałym również z jednej komórki. Charakterystyczną dla gamet zredukowaną liczbę chromosomów określamy jako pojedyńczą. W konsekwencji procesu zapłodnienia, czyli łączenia się dwóch gamet o pojedyńczych liczbach chromosomów, w rozwijającym się organizmie potomnym zostaje odtworzona liczba chromosomów podwójna.

Przemiana pokoleń u roślin.

Omówiliśmy poprzednio proces łączenia się komórek płciowych u roślin niższych, obecnie zaś rozpatrzymy, w jakich momentach cyklu rozwojowego u roślin zachodzą zmiany w liczbach chromosomów. Pod tym względem u poszczególnych grup roślinnych skonstatować można różnice. Najprostszy cykl rozwojowy posiadają rośliny niższe, których plecha ma liczbę chromosomów pojedyńczą, a produkt połączenia komórek płciowych — podwójną. Taki cykl rozwojowy posiada np. skrętnica. Po złączeniu się komórek jej plechy, niezróżnicowanych morfologicznie, lecz funkcjonujących jako gamety, powstaje zygota (tabl. 49, ryc. A) ; podczas jej okresu spoczynkowego zachodzi redukcja liczby chromosomów.

Podobny w zasadzie rozwój występuje też u innych sprzężnic oraz u zielenic i grzybów-glonowców. Natomiast u wielu innych roślin cykl rozwojowy składa się z dwóch odrębnych pokoleń, różniących się sposobem rozmnażania i liczbą chromosomów. Pierwsze z tych pokoleń ma pojedyńczą (zredukowaną) liczbę chromosomów i rozmnaża się płciowo — dlatego nazywamy je pokoleniem jajonośnem; drugie zaś posiada podwójną liczbę chromosomów i roz-

mnaża się przez zarodniki — jest to pokolenie zarodnikonośne. Przez zapłodnienie jaja, wytwarzanego przez pokolenie pierwsze, następuje podwojenie liczby chromosomów; ta liczba podwójna, charakterystyczna dla drugiego pokolenia, zostaje obniżona bezpośrednio przed wytwarzaniem zarodników. Taką przemianę pokoleń znajdujemy u licznych kra-snorostów i brunatnie oraz u grzybów wyższych (workowców i podstawczaków), a nadto u wszystkich roślin wyższych.

pokoleń przedstawia się inaczej. Z kiełkującego zarodnika rozwija się drobna roślinka, t. z w. przedrośle z plemniami i rodniami. Powstające z zapłodnionej komórki jajowej pokolenie zarodnikonośne tylko w pierwszym okresie paso-rzytuje na przedroślu; po wytworzeniu korzenia i pierwszych liści usamodzielnia się całkowicie, przekształcając się w dużą, bogato zróżnicowaną roślinę paproci, skrzypu lub widłaka. Narządami rozmnażania tych roślin są zarodnie, umieszczone bądź na spodniej stronie zwykłych zielonych liści (np. u paproci), bądź też na specjalnie przekształconych liściach zarodnionośnych. Powstające w zarodniach zarodniki są rozsiewane w suszy. Cykl rozwojowy mchów i paprotników obejmuje zatem dwa następujące po sobie pokolenia : jajonośne, którego rozmnażanie wymaga środowiska wodnego, oraz zarodnikonośne, przystosowane do suszy. Pomimo zasadniczej zgodności cyklów rozwojowych, jako różnicę podkreślić należy, iż w stosunku do mchów u paprotników pokolenie jajonośne uległo pewnemu uwstecznieniu, a zarodnikonośne osiągnęło znacznie wyższe zróżnicowanie. Ta sama tendencja rozwojowa zaobserwować się daje u roślin nasiennych, u których wraz ze znacznie posuniętem uwstecznieniem i uniesamodzielnieniem pokolenia jajo-nośnego skonstatować się daje całkowite przystosowanie do rozmnażania w środowisku lądowem.

Najłatwiej daje się zaobserwować przemiana pokoleń u mchów i paprotników, oba pokolenia są tu bowiem widzialne gołem okiem.

U roślin nasiennych pokolenie zarodnikonośne jest rośliną wykazującą znaczne zróżnicowanie morfologiczne zarówno narządów wegetatywnych, jak i narządów rozmnażania. Kwiaty ich są to skupienia liści zarodnionośnych na skróconych osiach pędów. W torebkach pyłkowych pręcików rozwijają się ziarnka pyłku w taki sam sposób, jak spory w zarodniach mchów i paprotników, t. j.

Cykl rozwojowy mchów przedstawia się, jak następuje. Z kiełkującego zarodnika rozwija się pokolenie jajonośne — zielona ulistniona roślinka, na której wykształcają się narządy płciowe: plemnie i rodnie; rodnia posiada kształt buteleczkowaty, w jej dolnej, rozszerzonej części leży komórka jajowa, do której przez górną zwężoną część, t. zw\ szyjkę, docierają wytwarzane w plem-niach plemniki. Są to bardzo drobne komórki, opatrzone dwiema długiemi wiciami ; poruszając się w środowisku ob-fitującem w wilgoć, dostają się one do szyjki rodni, poczem następuje zapłodnienie, dzięki któremu liczba chromosomów ulega podwojeniu. Z zapłodnionej komórki jajowej rozwija się t. zw. puszka, czyli zarodnia, osadzona na długiej cienkiej łodyżce; część dolna jej, t. zw. nóżka, wgłębia się w tkankę rośliny macierzystej i czerpie z niej pokarm. W puszce wykształca się specjalna tkanka zarodnikotwórcza ; z każdej jej komórki powstają przez dwukrotny podział cztery zarodniki o zredukowa-neJ — pojedyńczej liczbie chromosomów.

Pokolenie zarodnikonośne jest u mchów niesamodzielne fizjologicznie, pasorzytuje ono na roślince ulistnionej ; natomiast u paprotników wzajemny stosunek obu wytwarzanie ich poprzedza redukcja chromosomów. W podobny sposób w za- tylko u niższych nagonasiennych spoty-lążkach, umieszczonych na owocolistkach, darzone ruchem własnym. Po uskutecz-z jedynej zarodnikotwórczej komórki nionem zapłodnieniu w zalążku rozpo-powstają cztery potomne; z nich jed- czyna się rozwój nowego pokolenia; nakże tylko jedna okazuje się zdolna do z zapłodnionej komórki jajowej powsta-dalszego rozwoju, rozrastając się ko- je po szeregu podziałów zarodek, który sztem trzech komórek siostrzany cli. w nasieniu, powstałem z zalążka, odby-Ziama pyłku i rozwijająca się w za- wa przed kiełkowaniem dłuższy okres lążku komórka, kiełkując, dają początek spoczynkowy, rozmnażającym się płciowo organizmom pokolenia jajonośnego. Organizmy te są u roślin nasiennych bardzo drobne, widzialne tylko pod mikroskopem; wyka- rzęcych istnieją nieliczne grupy, w któ-zują one znaczne uwstecznienie budowy rych cykl rozwojowy skomplikowany jest i uniesamodzielnienie, jednakże nie ule- przez zjawisko przemiany pokoleń. Wyga wątpliwości, że przedstawiają one po- stępuje ono np. u hydropolipów : kolo-kolenie, odpowiadające przedroślom pa- nJa polipów, rozmnażająca się wyłącznie protników. Pokolenie to, rozwijające się bezpłciowo drogą pączkowania, wytwa-w zalążku, wytwarza komórkę jajową, rza specjalne pączki, z których powsta-Przez kiełkowanie ziarna pyłku powsta- meduzy, organizmy wolnopływające ; je t. zw. łagiewka pyłkowa; rozwija się te zaś rozmnażają się płciowo, wytwa-ona u roślin nagonasiennych wprost na rzając jaja i plemniki; z zapłodnionych zalążku, u okrytonasiennych zaś, u któ- jaj powstają polipy, rozwijające drogą rych zalążki zamknięte są w zalążni — pączkowania nowe kolonje. Przemianę dolnej rozszerzonej części zrastających pokoleń posiadają też sprzągle, należące się w słupek owocolistków — pyłek zo- do osłonie, staje przenoszony na znamię, górną część słupka i tam odbywa się jego kiełkowanie. Łagiewka pyłkowa wykształca się jako wąska i długa rureczka, która wrasta w tkankę słupka, kierując się ku zalążkowi (ryc. 67). Łagiewki zawierają po dwie gamety męskie, które u większości roślin nasiennych są przenoszone biernie do komórki jajowej ;

Przemiana pokoleń u zwierząt.

Również i wśród organizmów zwie-

Dzieworództwo.

W ogromnej większości przypadków u zwierząt i roślin komórka jajowa rozpoczyna rozwój dopiero po zapłodnieniu. Znane są jednak przypadki rozwoju niezapłodnionej komórki jajowej, co może być pojmowane jako zjawisko uwstecznienia płciowości. Dzieworodny, czyli partenogenetyczny rozwój może niekiedy występować jako anomalja rozwojowa, kiedy indziej daje się obserwować jako zjawisko stałe. U pewnych roślin jest ono związane ze stałem nie-odbywaniem się redukcji chromosomów, dzięki czemu komórka jajowa niezapłod-niona posiada już podwójną liczbę chromosomów. Również u zwierząt występuje dzieworództwo stale w pewnych cyklach rozwojowych owadów ; np. u pszczół z jaj zapłodnionych rozwijają się organizmy żeńskie (królowe i robotnice) o po-

■i

Ryc. 67. Przekrój podłużny słupka rośliny okrytonasiennej : w zalążni zalążek z z komórką jajową j; w części górnej znamię zn z kiełkującym pyłkiem p; ł — łagiewka pyłkowa.

M. Skalińska.

dwójnej liczbie chromosomów, natomiast niezapłodnione jaja dają początek samcom (trutniom), posiadającym liczbę chromosomów pojedyńczą.

Znaczenie rozmnażania płciowego.

Omawiając rozmnażanie płciowe u różnych organizmów roślinnych i zwierzęcych, zaznaczyliśmy, że jego cechą najistotniejszą jest łączenie się dwóch komórek płciowych. W obu łączących się gametach zawarte są zawiązki dziedziczne obu organizmów rodzicielskich. Jest ogólnie wiadome, że w cechach istot, należących do jednego gatunku, występują często różnice; rozmnażanie płciowe daje więc możność powstawania nowych kombinacyj zawiązków dziedzicznych, i dzięki temu jest ono źródłem zmienności organizmów. Przeciwnie, rozmnażanie wegetatywne we wszystkich swoich postaciach prowadzi niezmiennie do wiernego odtworzenia zespołu cech organizmu macierzystego.

Literatura : J. Kołodziejczyk: Rozmnażanie się roślin. Wielka przyroda ilustr. T. II, 1935. E. Godlewski: Embrjo-logja ogólna. M. Skalińska: Materjal-ne podstawy dziedziczności, Warszawa 1930.

ROZUMOWANIE. Horyzont ograniczający to, z czem w bezpośredni wchodzimy kontakt, co widzimy, słyszymy i t. p., jest bardzo ciasny. Nie wykracza on poza szczupłe ramy przestrzenne i czasowe. Możemy widzieć tylko to, co jest blisko, tylko to, co jest teraz ; to, co było kiedyś w naszem pobliżu, możemy jeszcze pamiętać, tego, co będzie, ani tego, co jest lub zawsze było daleko, ani widzieć, ani pamiętać nie możemy. Wielce niepewną byłaby też nasza żegluga po oceanie życia, gdyby nasza cała wiedza w tych ciasnych zamykała się ramach. Dała nam jednak natura władzę niesłychanie cenną, dzięki której nasz widnokrąg w czasie i przestrzeni umiemy rozszerzyć. Jest nią zdolność rozumowania.

Rozumowanie polega na tem, że na podstawie posiadanych wiadomości, obojętnie, na jakiej drodze osiągniętych, zdobywamy wiadomości nowe, różne od tamtych, które były tylko punktem wyjścia. Dzięki wiedzy rozszerzonej przez rozumowanie, nietajne nam są np. pory przyszłych zaćmień słońca i księżyca, które trafnie przewidywać potrafimy. Rozumowanie pozwoliło nam też z tego, co dziś jest i co zobaczyć potrafiliśmy, przeniknąć w daleką przeszłość, podczas której nietylko człowieka, ani żadnej istoty żyjącej, lecz nawet Ziemi nie było na świecie.

Istnieją dwa rodzaje rozumowania, każdy o licznych odmianach. Jeden pewny i bezpieczny, jak bity gościniec, drugi mylny i na manowce zdolny sprowadzić, niczem ślad w górach, ale zato obiecujący o wiele ciekawsze widoki. Ten pierwszy rodzaj rozumowania nazywa się dedukcją, drugi i n-d u k c j ą.

Rozumowanie polega, jak już powiedzieliśmy, na zdobywaniu nowych wiadomości na podstawie wiadomości już posiadanych. Wiadomości wyraża się w zdaniach, a treść zdań nazywa się sądem. Przy wszelkiem tedy rozumowaniu, wychodząc od pewnych, zgó-ry już jako prawdziwe poznanych sądów, dochodzimy do wykrycia prawdziwości pewnych sądów nowych. Sądy stanowiące przy rozumowaniu punkt wyjścia nazywa się przesłankami rozumowania, sąd zaś, którego prawdziwość zostaje przez rozumowanie wykryta, nazywa się w n i o s k i e m rozumowania.

Rozumowanie dedukcyjne.

Dajmy na to, że chemik stoi przed próbką cieczy i ma zbadać, czy ciecz ta jest kwasem, czy nie. Chemik ów już wie, że, 1) każda ciecz zabarwiająca papierek lakmusowy czerwono jest kwasem; przez obserwację nadto przekonywa się, że 2) ciecz dana mu do zbadania zabarwia papierek lakmusowy czerwono. Te dwa sądy stanowią dlań przesłanki, z których wnosi, że ciecz, którą bada, jest kwasem. Przesłanki zastosowane w tem rozumowaniu są takie, że prawdziwość ich z koniecznością pociąga za sobą prawdziwość wniosku. Bo skoro prawdą jest, że każda ciecz barwiąca lakmus czerwono jest kwasem, a ta ciecz, którą właśnie badamy, barwi lakmus czerwono, to musi też być prawdą, że ta ciecz jest kwasem. Gdy prawdziwość jakichś sądów — oznaczmy je literą A — pociąga za sobą z koniecznością prawdziwość innego jakiegoś sądu — oznaczmy go literą B — wtedy mówimy, że sądy A stanowią rację dla sądu B, lub że z sądów A wynika sąd B. Sąd B nazywamy też w takim wypadku następstw em sądów A. W przytoczonym wyżej przykładzie rozumowania przesłanki stanowią rację dla wniosku.

Rozumowanie, którego przesłanki stanowią rację dla wniosku, nazywa się rozumowaniem dedukcyjnem łub dedukcją. Wszelkie rozumowanie dedukcyjne ma tę zaletę, że. nie może się przy niem zdarzyć, aby ktoś, wychodząc od prawdziwych przesłanek, doszedł do fałszywego wniosku, gdyż, skoro te przesłanki stanowią rację dla wniosku, to ich prawdziwość z koniecznością pociąga też prawdziwość wniosku. Rozumowanie dedukcyjne może więc tylko wtedy do fałszywego doprowadzić wniosku, gdy przesłanki użyte w tem rozumowaniu są fałszywe. Z tego względu mówimy, że rozumowanie dedukcyjne jest niezawodne, gdyż nigdy od prawdy nie może doprowadzić do fałszu, nigdy nie zawodzi.

Rozumowania dedukcyjne występują pod niezliczoną liczbą postaci. Należą do nich między innemi t. zw. rozumowania sylogistyczne.

Rozumowanie sylogistyczne.

Przy rozumowaniach sylogistycznych ma się zawsze do czynienia z trzema ja-kiemiś rodzajami przedmiotów : A, B, oraz C i ze związku, w jakim dwa z tych rodzajów pozostają z trzecim, wnioskuje się o związku, w jakim te dwa pierwsze rodzaje pozostają między sobą. Chodzi zaś tu o związki całkowitego lub częściowego zawierania się, względnie wyłączania się tych rodzajów.

Sylogistycznem jest np. następujące rozumowanie: Ponieważ wszystkie czworoboki wpisalne w koło należą do czworoboków o równych przekątniach, romby zaś nie należą do czworoboków o równych przekątniach, przeto romby nie należą do czworoboków wpisalnych w koło.

W rozumowaniu tem mamy do czynienia z trzema rodzajami przedmiotów, mianowicie: 1. z czworobokami wpisal-nemi w koło, 2. z rombami i 3. z czworobokami o równych przekątniach. Z całkowitego zawierania się pierwszego rodzaju w trzecim i z całkowitego wykluczania się drugiego z trzecim, wnosimy o całkowitem wykluczaniu się pierwszego rodzaju z drugim.

Podany poprzednio przykład rozumowania, dotyczący rozpoznawania kwasów lakmusem, należy również do rozumowań sylogistycznych.

Rozumowania sylogistyczne stanowią tylko małą i nieliczną grupę wśród rozumowań dedukcyjnych. Logika formalna podaje w swych twierdzeniach w ogólnej formie m. i. i to, jakie sądy z jakich wynikają. Każdemu tedy z tych twierdzeń odpowiada osobny rodzaj rozumowań dedukcyjnych, które wszakże występują zawsze tam, gdzie z przesłanek wniosek wynika. Podajmy chociaż dwa przykłady rozumowań dedukcyjnych, lecz nie sylogistycznych.

Załóżmy, że z zaprzeczenia jakiegoś twierdzenia T wynika pewna konsekwencja K i że ta konsekwencja K jest fałszywa; wnioskujemy z tego, że twierdzenie T jest prawdziwe — w ten sposób przeprowadzamy też rozumowanie dedukcyjne. Rozumowania dedukcyjne o powyższym schemacie należą do t. zw. dowodów niewprost. Gdy się stosuje jakąś formułę ogólną, np. wzór na kwadrat dwumianu: (a + b)² — a² -f 2ab + b², podstawiając np. a = n + m, zaś b — 1 i otrzymuje się jako wniosek : (n + m + + l)² = (n + to)² + 2 (n + to) + l², to przeprowadziło się również rozumowanie dedukcyjne, albowiem z przesłanki, którą jest ogólny wzór na kwadrat dwumianu, z koniecznością wynika powyższy wniosek jako jej szczególny -wypadek.

Rozumowanie indukcyjne.

Rozumowanie dedukcyjne jest ze względu na swą niezawodność bardzo szanownym typem rozumowania. Nie jest to jednak jedyny typ rozumowań, który cenimy i którym się w praktyce posługujemy. Cenimy mianowicie również pewne rozumowania, które nie są niezawodne. Owe rozumowania, jakkolwiek mogą od prawdziwych przesłanek doprowadzić do fałszywych wniosków, cenimy dzięki temu, iż przy ich jedynie pomocy możemy rozwiązać pewne palące i ciekawe zagadnienia, których jakieś rozwiązanie tak bardzo jest nam potrzebne, że wolimy je rozwiązać z pew-nem ryzykiem pomyłki, niż nie przychylać się do żadnego rozwiązania. Jednakże, decydując się na rzecz niepewnego rozstrzygnięcia zamiast powstrzymania się od wszelkiego sądu, winniśmy baczyć, aby owo niepewne rozstrzygnięcie nie było zbyt niepewnem, decydując się na ryzyko błędu, winniśmy uważać, aby ryzyko to nie było zbyt wielkie. To też z pośród rozumowań niepewnych (czyli zawodnych) te tylko cenimy, przy których prawdziwość przesłanek, nie gwarantując wprawdzie wnioskowi całkowitej pewności, zapewnia mu przynajmniej wysoki stopień prawdopodobieństwa.

Nie zdołano dotj^chczas dokonać systematycznego zestawienia wszelkich sposobów rozumowań niepewnych (zawodnych) a przecież cenionych. Logika, (—> Logika) nauka, której jednem z głównych zadań jest badanie różnych sposobów rozumowania, podaje niektóre tylko postaci, w których przejawiają się takie rozumowania. O kilku takich postaciach poniżej będzie mowa.

Indukcja uogólniająca czyli generalizująca.

Wiemy wszyscy, że cukier rozpuszcza się w wodzie, wiemy to nietylko o tym lub o owym kawałku cukru, ale wiemy to o każdym. Skąd ta wiedza nasza pochodzi ? Oto stwierdziliśmy pewnego razu o pewnym kawałku cukru, że się w wodzie rozpuścił, to samo stwierdziliśmy o drugim, trzecim i o setnym kawałku cukru, inni zaś stwierdzili to tysiące i miljony razy, a nie spotkano wypadku, aby się cukier w wodzie nie rozpuścił (mowa oczywiście o czystej a nie już osłodzonej wodzie). Ta ogromna ilość zgodnych faktów skłania nas do wysnucia wniosku ogólnego, że każdy cukier rozpuszcza się w wodzie.

Twierdzenie powyższe uzyskane zostało jako wniosek z rozumowania, które doprowadza do uznania pewnego sądu ogólnego (każdy cukier rozpuszcza się w wodzie) na podstawie licznych jego szczegółowych przypadków (ten, ów, tamten, setny, tysiączny kawałek cukru rozpuszcza się w wodzie), gdy nieznane są (przynajmniej dotychczas) żadne wypadki z tym ogólnym sądem niezgodne. Rozumowania takie nazywają się indukcją uogólniającą czyli g e n e r a 1 i-z u j ą c ą. Rozumowania tego rodzaju często bywają stosowane, łatwo jednak zauważyć, że nie są one niezawodne, t. zn. choć przesłanki takiego rozumowania

kich zwierząt dożylny zastrzyk chloroformu jest śmiertelny, to wniosek ten mniej jest prawdopodobny, niż gdyby się opierał na tysiącu prób, przedsiębranych jednak niezawsze z królikami, lecz na tysiącu prób wykonanych na królikach, psach, kotach, żabach, rybach i t. d.

będą prawdziwe, mimo to wniosek z nich wyprowadzony może być fałszywy. Wniosek bowiem jako sąd ogólny, głoszący, że każde A jest B, okaże się już wtedy fałszywy, gdy się znajdzie choć jedno A, które nie będzie B. Fakt, że miljony przedmiotów rodzaju A posiadały własność B, nie wyklucza wszakże, że kiedyś znajdzie się jakiś przedmiot rodzaju A, który nie będzie miał własności B. Mimo to niektóre z takich induk-cyj uogólniający cli ceni się. Lecz nie-wszystkie są cenione. Jeśli uczeń zauważy, że raz oberwał dwóję z łaciny, kiedy zapomniał wziąć ze sobą żółty ołówek, że drugi i może nawet trzeci raz zdarzyło się to samo, i stąd wnosi, że zawsze, gdy dostaje dwóję z łaciny, zapomina żółtego ołówka, to rozumowanie jego będzie indukcją uogólniającą, ale niewiele będzie ona warta.

Logicy usiłowali wskazać cechy odróżniające wartościowe indukcje od bezwartościowych, t. zn. takie, w których przesłanki gwarantują znaczny stopień prawdopodobieństwa wnioskowi, od tych, w których to nie zachodzi. Badania w tym kierunku nie doprowadziły do ostatecznego rezultatu. W każdym razie można powiedzieć, że wniosek indukcyjny, głoszący, że każde A jest B, będzie (przez przesłanki stwierdzające o poszczególnych egzemplarzach rodzaju A, że są B) tern bardziej uprawdopodobniony, im większa jest liczba tych poszczególnych przedmiotów rodzaju A, których dotyczą przesłanki, i im bardziej te przedmioty między sobą się różnią. A więc, gdy stwierdziło się tylko w trzech np. wypadkach, że morfina uśmierzyła ból, to wniosek, iż tak zawsze będzie, mniejsze będzie miał jeszcze prawdopodobieństwo, niż gdy się to stwierdziło w miljonie wypadków. Jeżeli się stwierdziło na tysiącu królików, że dożylny zastrzyk chloroformu powodował śmierć i stąd wysnuło wniosek, że dla wszyst-

Indukcja a dedukcja.

Logicy zwrócili wcześniej swą uwagę na indukcję generalizującą niż na inne formy stosowanych w praktyce rozumowań zawodnych. Indukcję generalizującą charakteryzowano zwięźle, jako rozumowanie prowadzące od szczegółu do ogółu. Równocześnie uwraga logików padła na te rozumowania niezawodne, czyli dedukcyjne, które polegają na stosowaniu ogólnych prawr do poszczególnych ich wypadków, jak to np. czyni przykład rozumowania dedukcyjnego (dotyczący rozpoznawania kwasów lakmusem), przytoczony wyżej. Dzięki temu niesłusznemu zacieśnieniu uwagi, charakteryzowano rozumowanie dedukcyjne jako wiodące od ogółu do szczegółu. Jest to jednak niesłuszne, albowiem w wielu wypadkach dedukcja nie prowadzi wcale od ogółu do szczegółu. Weźmy np. pod uwagę rozumowanie, mające przesłankę następującą: „jeżeli jakaś liczba jest podzielna przez 4, to jest ona też podzielna przez 2“, wniosek zaś: „jeśli jakaś liczba nie jest podzielna przez 2, to nie jest ona podzielna przez 4“. Rozumowanie to jest dedukcyjne, gdyż z użytej w niem przesłanki wynika jego wniosek, a jednak trudno dopatrzeć się w tern rozumowaniu jakiegoś przechodzenia od ogółu do szczegółu. Tylko niektóre rozumowania dedukcyjne, czyli niezawodne, prowadzą od ogółu do szczegółu, nie są to jednak ani jedyne, ani najczęstsze typy rozumowania dedukcyjnego.

Tak samo i indukcja generalizująca, o której słusznie rzec można, że prowadzi od szczegółu do ogółu, nie wyczerpuje wszystkich form, jakie przybierać mogą rozumowania wprawdzie zawodne, ale cenione. Istnieje wielka rozmaitość takich form. Wiele z nich nie polega wcale na przechodzeniu od szczegółu do ogółu. Mimo to jednak utarło się nazywać i pewne inne formy, w jakiej przejawiają się rozumowania zawodne lecz cenione, formami rozumowania indukcyjnego.

Rozumowanie z analogii 1 rozumowanie statystyczne.

Do takich form rozumowania, nazywanych indukcyjnemi, zalicza się t. zw. rozumowania z analogji. Stwierdzamy, iż pierwszy, drugi, trzeci, czwarty i t. d. w-ty przedmiot rodzaju A posiada własność B, a nie spotkano dotąd przedmiotu rodzaju A bez własności B ; wnosimy z tego, że najbliższy spotkany, nowy przedmiot rodzaju A również posiadać będzie własność B. Warunki, od których zależy prawdopodobieństwo takiego wniosku, są podobne jak przy indukcji generalizującej.

Zdarza się jednak często, że choć dotychczasowe doświadczenia pokazywały nam pewną większą ilość przedmiotów rodzaju A wyposażonych we własność B, jak również pewną ilość przedmiotów rodzaju A pozbawionych tej własności, to jednak przypuszczamy z pewnem prawdopodobieństwem, że następny spotkany przedmiot rodzaju A będzie posiadał własność B. Tak np. grający na loterji choć wie, że niektóre losy wygrywają a inne przegrywają, jednak przypuszcza, że jego los wygra, skoro przystępuje do gry. Rozumowania powyższego rodzaju należą do t. z w. rozumowań statystycznych. Istnieje osobna nauka, która zajmuje się obliczaniem prawdopodobieństwa wniosków statystycznych ; jest nią teorja statystyki. Nie możemy tu w jej zakres wchodzić, gdyż zbyt dale-koby nas to zawiodło.

Rozumowanie in wersyjne czyli redukcyjne.

Zajmiemy się jednak jeszcze jednym rodzajem rozumowań indukcyjnych, który posiada specjalną doniosłość w życiu a zwłaszcza w nauce. Jest nim t. zw. rozumowanie inwersyjne czyli redukcyjne.

Siedzę przy stole zajęty bardzo ciekawą lekturą i nie zważam na to, co się dzieje dokoła mnie. W pewnym momencie przerywam lekturę, podchodzę do okna i spotrzegam, że niebo jest pochmurne a ulica jest mokra, lecz deszcz nie pada. Spostrzeżenie to prowadzi mnie do wniosku, że widocznie w czasie, gdy czytałem książkę, padał deszcz.

W tern rozumowaniu przesłanką było stwierdzenie, że ulica jest mokra, wnioskiem mniemanie, że padał deszcz. Jasną jest rzeczą, że wniosek wysnuty z tej przesłanki nie wynika z niej z koniecznością : może wszakże ulica być mokra, choć deszcz nie padał, np. gdy ulica została skropiona. Rozumowanie to nie jest więc niezawodne, albowiem wniosek jego nie wynika koniecznie z przesłanki. Zachodzi jednak stosunek odwrotny, prawdziwość wniosku pociąga za sobą prawdziwość przesłanki, albowiem z tego, że padał deszcz (wniosek rozumowania), wynika, że ulica jest mokra (przesłanka). Co więcej, wynikanie to jest widoczne dla każdego, komu znany jest związek między deszczem a mokrością ulic.

Spotykamy się tedy w powyższym przykładzie z rozumowaniem, w którem przesłanka wynika z wniosku i to wynika w sposób widoczny dla osób mających wyżej wspomnianą wiedzę. Ma się tedy tutaj rzecz odwrotnie, niż przy rozumowaniu dedukcyjnem, przy którem wniosek wynika z przesłanek. Dlatego rozumowania, jakie ilustruje przytoczony wyżej przykład, nazywa się rozumowaniami inwersyjnemi, kierunek rozumowania biegnie w nich bowiem od przesłanki do wniosku, a więc przeciw

663

Rozumowanie.

664

kierunkowi wynikania (łac. inverto — odwracam). Nazywa się je także rozumowaniami redukcyjnemi dla przeciwstawienia dedukcyjnym. Ta ostatnia nazwa częściej jest używana. Rozumowanie redukcyjne jest to tedy rozumowanie, w którem przesłanki wynikają z wniosku w sposób widoczny dla rozumującego wobec posiadanej przezeń wiedzy.

Gdy z kopcówT na łące wnioskujemy o gospodarstwie kreta, z nagłego zgaśnięcia lampy wnioskujemy o przepalaniu się bezpieczników, z rozcięcia kartek książki domyślamy się, że była czytana, rozumujemy za każdym razem, wnioskując z następstwa o racji. Bo jeśli kret gospodaruje, będą kopczyki, ale nie na-odwrót, gdy bezpieczniki Się przepalą, lampa musi zgasnąć, ale nie naodwrót, gdy książka była czytana, kartki muszą być rozcięte, ale niekoniecznie naodwrót.

Rozumowanie redukcyjne znajduje częste zastosowanie w nauce, mianowicie wtedy, gdy uzasadniamy jakąś hipotezę, przyjętą dla wyjaśnienia pewnych faktów. Wyjaśnić komuś jakiś fakt znaczy tyle, co wskazać mu rację, z której ten fakt w sposób dlań widoczny wynika. Wszystkie przytoczone wyżej przykłady rozumowań redukcyjnych można pojąć jako podające w swych wnioskach wyjaśnienie faktów stwierdzonych w przesłankach. Gdy w fizyce przyjęto, że światło jest jakąś falą poprzeczną, wywnioskowano to z faktów, że światło odbija się, załamuje, ulega interferencji i polaryzacji. Wszystkie te fakty wynikają w sposób widoczny dla tego, kto zna własności fal poprzecznych, z założenia, że światło jest falą. Wnioskując więc z faktów odbijania się, załamywania, interferencji i polaryzacji światła o tern, że światło jest falą, wnioskowano z następstw o ich racji, a więc przeprowadzono rozumowanie redukcyjne. Wynajdując zaś dla tych faktów rację, dla której one zachodzą, tem samem fakty te wytłumaczono, czyli wyjaśniono.

Rozumowania redukcyjne nie są — jak to już powiedzieliśmy — niezawodne, t. zn. prawdziwość ich przesłanek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. Skoro bowiem wniosek nie wynika z przesłanek, tylko naodwrót, może się zdarzyć, że wniosek okaże się fałszywy mimo prawdziwości przesłanek. Tak też często się zdarza* że hipotezy — tak zwrykliśmy nazywać twierdzenia, które jedynie są uzasadnione redukcyjnie — krótko tylko cieszą się uznaniem. Wystarczy, aby się okazało, że z danej hipotezy wynika jedno choćby następstwo niezgodne z prawdą, aby hipoteza tem samem upadła, jako fałszywra. Tak np. upadła dawna hipoteza Newtona, który twierdził, że światło polega na istnieniu jakiegoś fluidu doskonale sprężystego, opierając się na faktach odbijania się i załamywania się światła, dla których ta hipoteza była jako ich racja wystarczającem wyjaśnieniem. Upadła ona z chwilą odkrycia zjawiska interferencji, polegającego na tem, że dwa promienie światła, biegnące w tym samym kierunku, mogą się wzajemnie osłabiać, gdy z hipotezy Newtona wynikało, że dwa takie promienie nigdy osłabiać się nie mogą.

Nicwszystkie rozumowania redukcyjne są cenione. Gdyby ktoś spragniony, spotkawszy w górach źródło, wywnioskował stąd, że źródło to zostało umyślnie wykopane przez kogoś przewidującego, to rozumowanie jego dobierałoby dla stwierdzonej przezeń faktycznej przesłanki jakąś jej rację, byłoby więc redukcyjne, ale niewielką posiadałoby wartość, albowiem zbyt nikły stopień prawdopodobieństwa zapewniałoby swemu wnioskowi. Z teorji prawdopodobieństwa wynika, że im bardziej nieoczekiwany, t. zn. im mniej prawdopodobny wobec dotychczas posiadanej wiedzy

szej wiedzy, natenczas ten, kto zna aksjomaty, nie potrzebowałby się wysilać nad wyprowadzaniem dalszych twierdzeń, albowiem te jako dające się przez samą dedukcję wywieść z aksjomatów, musiałyby mu być już znane, gdy zna aksjomaty. Jak bardzo dalekie to jest od prawdy, osądzi każdy, kto się przekonał, ile wysiłku kosztuje w matematyce dowodzenie twierdzeń i jak często nas one zdumiewają swą nieoczekiwaną treścią (-» Matematyka).

Dedukcja prowadzi nas w sposób zupełnie pewny; możnaby powiedzieć, że prowadzi nas do poznania tego, co mamy pełne prawo poznać. Indukcja jest rozumowaniem zawrodnem, niepewne są osiągnięte przez nią rezultaty. Sto-- sując indukcję, sięgamy w poznaniu poza to poznanie, do którego pełne mamy prawo, sięgamy tam, kierowani niezaspokojonym głodem wiedzy i potrzebami życia, ponosząc ryzyko straty, jaką stać się może błąd — ale mamy też szanse zdobyczy, jaką jest odkrycie ważnej i potrzebnej prawdy. (Por. także art.

K. AjduJciewicz.

był fakt, który wyjaśniony został przez hipotezę, będącą wnioskiem rozumowania, tem bardziej caeteris paribus prawdopodobną staje się ta hipoteza. Im więcej faktów wyjaśnia więc dana hipoteza i im bardziej te fakty są między sobą różnorodne, tem jest caeteris paribus prawdopodobniejsza hipoteza.

Zdaliśmy tu pokrótce sprawę z kilku zaledwie sposobów rozumowania indukcyjnego. Nie jest to jednak bynajmniej ich wykaz wyczerpujący.

Wartość rozumowania dedukcyjnego i indukcyjnego.

Istniały czasy, w których jedynie rozumowania dedukcyjne były cenione, zaś indukcja była w pogardzie i zapomnieniu. Było to tak w czasach średniowiecza, w których nauki przyrodnicze, posługujące się głównie indukcją, leżały prawie odłogiem. Gdy w wiekach późniejszych nauki przyrodnicze doszły do rozkwitu, odwróciła się karta i niektórzy uczeni poczęli wynosić ponad wszystko indukcję, zarzucając dedukcji, że jest jałowa i nie rozszerza bynajmniej naszej wiedzy. Zarzut ten jest niesłuszny, jak tëgo dowodem cała matematyka, posługująca się jedynie i wyłącznie rozumowaniem dedukcyjnem. (Istnieje wprawdzie rozumowanie, zwane indukcją matematyczną, w którem stąd, iż pewna własność przysługuje liczbie 1 i że własność ta się przenosi z każdej liczby naturalnej na bezpośrednio następującą, wnosi się, że własność ta przysługuje każdej liczbie — rozumowanie takie jest jednak niezawodne i jako takie jest rozumowaniem dedukcyjnem). Matematyka bowiem postępuje w taki sposób, iż na czele swych twierdzeń stawia szereg tez, zwanych aksjomatami, a następnie do grona swych twierdzeń zalicza tylko te, które z owych aksjomatów dedukcyjnie zostaną wyrozumowane. Gdyby dedukcja była jałowa i nie rozszerzała na-

Nauka).

RUMUNJA. (Tabl. 50—54).

Geografja.

Kraj rumuński w granicach dzisiejszego państwa rumuńskiego przedstawia się nam, gdy spojrzymy na mapę Europy, jako kompleks ziem o kształcie prawie okrągłym, stanowiący u boku Polski pomost między Bałtykiem a morzem Czarnem. Zgrupowane naokoło Karpat, które tworzą niejako ich stos pacierzowy, ziemie te objęte są Dunajem, Dniestrem i niziną Cisy, a więc należą do zlewiska morza Czarnego.

W środku wznosi się wielki trójkąt płaskowyżu Siedmiogrodzkiego (Tran-silvania, Ardeal), otoczony od północy i wschodu oraz od południa łukiem Karpat, a od zachodu szeregiem masywów górskich, idących od północnego wschodu ku południowemu zachodowi, od Howerli aż do Dunaju. Na wschód od Karpat schodzimy w teren podgórski, sięgający aż do Seretu (Siret). Dalej na wschód między Seretem a Prutem, a częściowo także między Prutem a Dniestrem (Nistru) ciągnie się kraina wyżynna i pagórkowata. Na południe od Karpat, poniżej strefy podgórskiej, następuje nizina, idąca przez całą południową część Rumunji wzdłuż lewego brzegu Dunaju i dalej na wschód przez Seret i Prut aż do dolnego biegu Dniestru, opierając się o wybrzeże morza Czarnego. Między dolnym biegiem Dunaju, jego ujściem a morzem Czarnem wznosi się ponad nizinę rumuńską, zwaną Bäräganem, „horst“ Dobrudży (Dobrogea), należący do najstarszych formacyj Europy na-równi z płytą Podolską i Sudetami. Zachodnia granica przebiega prawie równolegle do Cisy (Tisa) niziną tej rzeki.

Rzeki Rumunji należą do zlewiska morza Czarnego. Wszystkie rumuńskie dopływy Dunaju a także i Dniestru mają swoje źródła w Karpatach. Sam Dunaj tylko, drugi obok Karpat podstawowy element fizyczno-geograficzny Rumunji, nie pochodzi z tych gór.

Rumunja słusznie nazwana została krajem Dunaju i Karpat. Niemniej trafne jest jej określenie jako kraju kresowego, tworzącego przejście między Europą a Azją, a będącego ostatnim w tej stronie bastjonem Zachodu. Dowód na to twierdzenie znajdziemy w klimacie, systemie gór i wód, faunie i florze, a wkońcu także w ludności i jej kulturze. We wszystkich tych czynnikach krzyżuje się Wschód z Zachodem. Spotykamy więc częściowo objawy klimatu śródziemnomorskiego, a częściowo kontynentalno-azjatyckiego. Obok lata o temperaturze lombardzkiej panuje zima mroźna z wielką obfitością śniegu i zamarzającemi przez kilka miesięcy rzekami, a nawet Duna j i pobrzeże morza Czarnego pokrywają się lodem pod tchnieniem szalejącego od Rosji północno-wschodniego wiatru. Łuk Karpat jest murem, na którym wiatr ten się zatrzymuje. Dlatego płaskowyż Siedmiogrodzki i zachodnie ziemie rumuńskie, wystawione bardziej na działanie wiatrów południowo-zachodnich, mają naogół bardziej umiarkowany klimat niż reszta kraju. Stąd wielka nierówność i znaczne skoki temperatury we wszystkich porach roku z wyjątkiem jesieni, która jest najłagodniejszą i najpiękniejszą częścią roku, podobnie jak w Polsce.

Ziemie rumuńskie są krańcowym terenem spotykania się okazów roślinnych i zwierzęcych, charakterystycznych dla Europy, z pierwszemi okazami azjatyc-kiemi. W południowo-wschodnim zakątku Rumunji dojrzewają kasztany i figi. Nie dziw więc, że naród żyjący na tern kresowem terytorjum jednoczy w sobie od wieków pierwiastki kultury wschodniej i zachodniej.

Historja polityczna.

Na ziemi tej żyły już na kilkaset lat przed naszą erą rozmaite szczepy trackie, wśród których przodujące miejsce zajmowali Karpowie i Getowie (po grecku) lub Dakowie (po łacinie).

Już w pierwszym wieku po Chrystusie zaczyna się powolne wnikanie żywiołu rzymskiego na lewy brzeg Dunaju. Proces ten znalazł swe ukoronowanie w zdobyciu większej części Dacji przez Trajana (101 do 106 po nar. Chr.). Od tego czasu wpływ rzymski potęguje się na tych ziemiach drogą administracji cywilnej i wojskowej. Tak więc język łaciński stał się językiem urzędowym, a później codziennym ludności dackiej, która zmieszała się z napływową warstwą rzymską. W ten sposób wytworzył się w ciągu zgórą półtorawiekowej administracji rzymskiej stop dako-romański, naród o podłożu etnicznem przeważnie dackiem i o języku łacińskim.

Do czasu pojawienia się pierwszych historycznie udokumentowanych trwałych i większych tworów państwowych rumuńskich, t. j. do końca XIII w. po nar. Chr., czyli przez tysiąc lat, ziemie dzisiejszej Rumunji były terenem harców szeregu ludów różnych ras, które w swych wędrówkach lub napadach rabunkowych krócej lub dłużej w tych okolicach przebywały. Najdłużej gospodarzyły tu, obok plemion germańskich, różne ludy słowiańskie, które też wycisnęły bardzo wyraźnie swoje piętno na języku, kulturze i literaturze rumuńskiej.

Drobne księstwa rumuńskie na tery-torjum dzisiejszego Siedmiogrodu i Ba-natu stały się pod koniec XI wieku krajami korony Św. Szczepana, a ludność rumuńska, dotychczas rządzona patrjar-chalnie przez swych naczelników, popadła w niewolę Węgrów, szlachta zaś uległa madjaryzacji.

Z końcem XIII wieku powstaje na terytorjum dzisiejszej Muntenji (po polsku: Multany, Wołoszczyzna) pierwsze udzielne państwo rumuńskie przez połączenie kilku mniejszych księstw. Państwo to rozszerza się i zczasem obejmuje całą dzisiejszą południową Rumunję. Od roku 1416 kraj ten przeszedł pod zwierzchnictwo tureckie, jako księstwo półudzielne. Stan ten trwał przez blisko pięć wieków, bo aż do r. 1877 (wojna rosyjsko-rumuńsko-turecka). Najsmutniejszym okresem był czas panowania Fanarjotów (1711—1821), wpływowych Greków z Konstantynopola, którzy pieniędzmi i innemi sposobami zdobywali u Porty tron książęcy, by następnie bogacić się na ludności.

Drugie państwo rumuńskie, powstałe około połowy XIY wieku na terytorjum dzisiejszej Bukowiny i Mołdawji, założone zostało przez księcia pochodzącego z, północno-wschodniego Siedmiogrodu. I to państwo szybko rozszerzyło swoje granice, obejmując dzisiejszą Bukowinę, Mołdawję i Besarabję, jako jedno państwo pod nazwą Moldova. Lecz i Moldova w r. 1504 poddała się suwerenności tureckiej.

Oba te księstwa walczyły często ze sobą, a nierzadkie były także wyprawy polskie do tych krajów i wołoskie do ziem polskich. Głęboko wryły się w pamięć obu narodów, polskiego i rumuńskiego, nieszczęsne wyprawy królów Olbrachta i Jana Sobieskiego. Dwa razy w ciągu dziejów łączyły się oba te księstwa na krótki okres ze sobą, zupełną suwerenność odzyskały jednak dopiero pod panowaniem księcia Karola z rodziny Hohenzollern-Sigmaringen (li-nja katolicka). Książę ten, powołany na tron Rumunji w r. 1866, otwiera erę nowoczesną w dziejach tego państwa. W r. 1877 prowadzi on młodą, przez siebie zorganizowaną armję rumuńską do zwycięstwa nad Turcją, wyzwalając w ten sposób Rumun ję w zupełności z pod resztek suwerenności tureckiej, a w 1881 koronuje się na króla.

Ostatecznego połączenia wszystkich ziem rumuńskich dokonał król Ferdynand I w r. 1918 po zakończeniu wielkiej wojny, w której Rumunja brała udział u boku koalicji francusko-angielskiej.

Rumunja dzisiejsza.

Z wojny światowej Rumunja wyszła powiększona w dwójnasób i liczy obecnie 295.000 km² z przeszło 18 miljonami ludności, z czego około 14 miljonów rdzennych Rumunów, a około 4 miljony mniejszości (Węgrów, Niemców, Żydów, Rusinów, Rosjan, Polaków, Greków, Bułgarów i innych). Wyznaniowo ludność dzieli się na około 13 miljonów prawosławnych, 1330 tys. grecko-kat., 1200 tys. rz.-kat., 1180 tys. ewangelików, 1000 tys. Żydów i 346 tys. różnych. Z tej lud-

ności ponad 80°/₀ trudni się rolnictwem, Przemysł przetwórczy z braku rodzi-reszta górnictwem, przemysłem, handlem, mych kapitałów jeszcze mało jest rozwi-komunikacją oraz innemi zawodami. nięty w stosunku do wielkich możliwo-Ustrój Rumunji jest monarchiczno- ści naturalnych. Przoduje przemysł naf-konstytucyjny z królem Karolem II towy, drzewny, metalurgiczny i żywno-z dynastji Hohenzollern-Sigmaringen na ściowy. Chłopskie tkaniny, hafty, wyroby czele oraz z dwruizbowym parlamentem, drzewne i ceramiczne, wyróżniające się opartym na zasadach demokratyczno- wielkim artyzmem, znane są na świecie. liberalnych. Obowiązująca konstytucja Lud rumuński odznacza się dużą po-pochodzi z r. 1923. Wśród szeregu stron- godą ducha. Tkwi w nim pewien fata-nictw dwa są najsilniejsze : narodowo- lizm wobec trudności życiowych. Przysłowiowy jest humor i dowcip chłopa moł-W polityce zagranicznej Rumunja jest dawskiego. Rumuni, nawet z niższych sfer, wierną sojuszniczką Francji i Polski zdradzają znaczną skłonność do wschod-i pracuje z temi państwami nad konso- niego przepychu. Stolica kraju Bukareszt lidacją pokoju. Poza tern jest ona człon- (Bucuresti), który liczy obecnie około kiem Małej Ententy, Enten ty bałkań- 650.000 mieszkańców, olśniewa swojemi

liberalne i narodowo-chłopskie.

skiej oraz Ligi Narodów.

Rumunja jest krajem bogatym, choć

sklepami i lokalami rozrywkowemi.

W dziedzinie poezji twórczość ludowa bogactwa jej nie są dotychczas w pełni jest bogata i piękna, stanowi też wiecz-wyzyskane. Głownem zatrudnieniem i żró- nie i silnie bijące źródło natchnienia dłem dochodu ludności jest rolnictwo, dla twórczości artystyczno-literackiej. Urodzajna gleba czyni z tego kraju jed- Literatura powojenna wzięła w Ru-nego z najpoważniejszych wytwórców munji podziwu godny rozmach i płynie zbóż; wśród których pszenica ilościowo dwoma główmemi nurtami: tradycjona-przeważa i stanowi poważny artykuł lizmem i modernizmem, które się wza-wywozu. Również owoce udają się do- jemnie zwalczają, ale często krzyżują skonale, a zwłaszcza winogrona, śliwki, i uzupełniają. Szczególnie silnie rozwija orzechy. Wina rumuńskie, bardzo smacz- się powieść i dramat. Pomimo kryzysu ne, mało są znane na rynkach zagra- i dużego procentu analfabetów na wsi, nicznych z powodu słabej organizacji nakłady powieści są duże, a wydania wywozu. Hodowla bydła ilościowo jest często się powtarzają, dość poważna, najwięcej hoduje się Sztuki plastyczne i muzyka, które do-owiec. Bogactwo ryb jest ogromne. Kar- piero w XIX wieku zaczęły się rozwi-paty odznaczają się wielką obfitością jać, są dziś w bujnym rozkwicie dzięki lasów i zwierzyny. Drewno stanowi je- licznym prawdziwym talentom, den z głównych artykułów wywozu.    Architektura rumuńska, zarówno ko-

Kruszce, rudy i minerały posiada Ru- ścielna jak i świecka, w ciągu wieków munja w niezwykle wielkiej ilości i róż- ulegała równocześnie wpływowi wschod-norodności. Złoto i srebro wydobywa się niemu i zachodniemu, wytworzyła jed-w dość pokaźnych ilościach. Największe nak pewien swoisty styl rumuński, któ-jednak bogactwo górnicze Rumunji sta- ry spotykamy nietylko w zabytkach, nowi nafta, gaz ziemny i sól. Zdrojowi- lecz także w budownictwie dzisiejszych ska i uzdrowiska są bardzo liczne, szcze- will, pałacyków i niektórych gmachów golnie w Karpatach i na Podkarpaciu, publicznych. Poza tern szczególnie sto-Niektóre z nich budzą prawdziwy za- lica rozbudowuje się szybko w nowocze-chwyt swoją pięknością.    snym stylu międzynarodowym.

równocześnie kupcy

E. Biedrzycki.

Rumunja a Polska.

Styczność tych dwóch sąsiadujących ze sobą narodów ma swoją starodawną historję. Uwydatniała się ona w dziedzinie gospodarczej, kulturalnej i politycznej. Najstarsze wzmianki o wpływie polskiego żywiołu na rumuński dotyczą propagandy katolicyzmu, uprawianej przez polskich franciszkanów jeszcze w XIII wieku.

Na podstawie dokumentów wiadomo, że istniały w końcu XIY i początku XV wieku traktaty handlowe między Polską a księstwami naddunajskiemi. W tymże czasie studjują synowie mieszczan suczawskich na uniwersytecie krakowskim, z miast polskich mają swoje składy w Suczawie i w innych miastach rumuńskich. Handel polski, szczególnie Lwowa, na szlaku wołoskim kwitł w wiekach XIV, XV, XVI i XVII. Lwów i inne miasta kresowe stają się w wieku XVI, a szczególnie w XVII ogniskami, skąd promieniuje humanizm polski na Rumunję.

Wyprawy wojenne, związki rodźinne i wymiana ludzi oraz towarów między obu narodami sprzyjały wzajemnemu działaniu kultury obu narodów na siebie. Punkt szczytowy w tern oddziaływaniu, zwłaszcza ze strony polskiej na rumuńską, stanowiła epoka Sobieskiego. Ale i w późniejszych czasach (Mickiewicz) widzimy podobne objawy.

Dziś pomiędzy Polską a Rumunją panują żywe i szczerze przyjazne stosunki. W ramach zawartych umów sojuszu politycznego i wojskowego, traktatów handlowych, konsularnych, komunikacyjnych i t. p. oba społeczeństwa wymieniają między sobą dobra duchowe i materjal-ne. Rozwija się współpraca naukowa, literacka, publicystyczna, gospodarcza.

Dziś żyje w całej Rumunji około 80.000 Polaków, z tego większość (około 60.000) na Bukowinie. Są to przeważnie rolnicy, którzy miejscami stanowią 100°/n mieszkańców niektórych wsi. Poza tern żyją po miastach rzemieślnicy polscy, kupcy, lekarze, aptekarze i trudniący się innemi zawodami wolnemi. W starem królestwie rumuńskiem potomkowie emigrantów polskich dochodzili czasem do najwyższych urzędów państwowych. W przemyśle, szczególnie naftowym, Polacy od inżyniera do robotnika stanowili żywioł pionierski.

E. Biedrzycki: Zarys dziejów literatury rumuńskiej, Lwów 1935.

RZEMIOSŁO. Technika przemysłowa, czyli sposób, w jaki ludzie przetwarzali płody natury na swój użytek, podlegała w ciągu dziejów licznym przeobrażeniom, którym towarzyszyły także zmiany w innych dziedzinach życia społecznego. Doniosłe znaczenie miał zwłaszcza zmieniający się nakład pracy w stosunku do jej wyniku, co pozostawało w ścisłym związku z posługiwaniem się narzędziami jako środkami pomocniczemi w procesie wytwarzania. Naogół stwierdzamy w rozwoju tym stały postęp, dzięki któremu, przy mniejszym wysiłku można było zczasem wytwarzać więcej dóbr dla zaspokojenia potrzeb ludzkości.

Początki i rozkwit rzemiosła.

Rzemiosło jest jedną z form techniki przemysłowej ; jego początek sięga do czasów najdawniejszych. Wiąże się ono z początku z chłopską gospodarką dla potrzeb domu i obejmuje sporządzanie przy pomocy pracy wyłącznie ręcznej przedmiotów z własnych surowców, a więc przędzenie płótna, tkanie, szycie odzieży, wyrób naczyń i t. p. Ten sposób wytwarzania w gospodarstwie jednostkowem wcześniejszy jest od rolnictwa, jak to stwierdzają badania ludów myśliwskich. W tej formie utrzymało się rzemiosło częściowo do dnia dzisiejszego w gospodarstwach chłopskich. Ten sam charakter ma wytwarzanie dla zaspokajania potrzeb w ramach rozszerzonego gospodarstwa na dworach możnych rodów. Opisy tej formy działalności przemysłowej spotykamy w historji kultury azjatyckiej, a także Egiptu, Grecji i Rzymu. Praca wytwórcza opierała się wówczas na pracy niewolników, wśród których obok wykonawców robót rolnych, służby domowej, kucharzy, prządek, tkaczy, krawców, cieśli, stolarzy i t. d., były także oddziały niewolnych urzędników, architektów, malarzy, pisarzy. Na tym stopniu rozwoju wytwórczość przemysłowa jest jeszcze niesamodzielna i nie-wyodrębniona z całokształtu rozszerzonego gospodarstwa domowego, pozostającego pod naczelnem kierownictwem głowy rodu.

Wytwórczość przemysłowa w średniowieczu nie odbiegła znacznie od form gospodarstwa rodowego ; gospodarstwa panów feudalnych, opactw i klasztorów posługują się w tym czasie pracą swoich poddanych, którzy zajmują miejsca dawnych niewolników, cała też gospodarka przybiera charakter gospodarki pańszczyźnianej. Poddani są to chłopi pozostawieni na swych gruntach, ale obowiązani do oddawania usług i świadczeń swym panom. Wśród nich powstają zczasem wykształceni rzemieślnicy, zaopatrujący dwory we wszelkie wytwory przemysłowe. Wytwarzanie obliczone jest zasadniczo na zaspokojenie potrzeb tego rozszerzonego gospodarstwa, ale już wówczas działalność przemysłowa nie zatrzymała się na tym poziomie a zaczęła część wytworów, z początku tylko ich nadmiar, przeznaczać na sprzedaż. Tworząc tą drogą zaczątki gospodarki towarowej, dążą gospodarstwa te zarazem do zamiany składanych im dotąd danin w naturze na opłaty pieniężne, niezbędne już wówczas dla celów wymiennych. Potrzeba pieniądza wciąga powoli także ludność wiejską w zależność od rynku zbytu; chłopi zaczynają rozwijać drobną wytwórczość z własnych surowców, a więc z drzewa, łyka, gliny, lnu, konopi i t. d. w celu sprzedaży na targach i jarmarkach, wskutek czego cała czynność gospodarcza przybierać zaczyna charakter zarobkowy. Jednocześnie zjawiają się na wsi pierwsi niezawiśli rzemieślnicy, którzy podejmują się robót nie dających się wykonać w chłopskiem gospodarstwie, jak np. kowalstwo. W tym czasie część nadliczbowej ludności wiejskiej odrywa się od ziemi i tworzy osiedla miejskie; powstaje w związku z tern konieczność wymiany i potrzebny ku temu rynek. Na rynku zjawia się zapotrzebowanie wytworów przemysłowych, wymienianych na płody rolnicze. Potrzebie tej czynią zadość powstające rzemiosła, które w miastach średniowiecza znalazły najczystszy swój wyraz ; okres wzrostu miast : od XII do XV wieku, zaliczają rzemiosła do czasów najświetniejszego rozkwitu ; w okresie tym osiągają one samodzielną pozycję życiową w społeczeństwie. Sprzyjała temu stanowisku rzemiosł silna organizacja cechowa (-» Cechy), mająca na celu obronę interesów rzemiosł; dzięki niej dochodzili rzemieślnicy nieraz do wielkiej zamożności i wpływów, tworzących podstawę dla niezawisłego, otoczonego szacunkiem stanu rzemieślniczego.

Wytwórczość rzemieślnicza znajdowała podatne podłoże w słabym wzroście ludności, warunkującym niewielkie stosunkowo zapotrzebowanie towarów a także w stałej, nie ulegającej szybkiemu rozwojowi technice. O niskim jej poziomie świadczyć może np. fakt, że dla sporządzenia dobrego zamka potrzebował ślusarz ówczesny 14 dni. Warunki takie wpływały na ograniczenie podaży towarów a jednocześnie zapewniały poszczególnym rzemieślnikom zbyt ich wytworów. Zresztą przeważająca w owym czasie praca na zamówienie nie znała ryzyka rynkowego, nie wymagała nakładu kapitału, nieznana też była konkurencja związana z dążeniem do ulepszeń i podniesienia wydajności pracy dla pokonania współzawodnika. Wielkie znaczenie czynnika pracy wymagało starannego kwalifikowania tej pracy i przygotowania zawodowego ; wiąże się z tern podział rzemieślników na majstrów, czeladników i uczniów oraz charakterystyczny dla tych warunków stosunek patrjar-chalny majstra do czeladnika i ucznia.

Pierwsze oznaki upadku.

W rzemieślniczym ustroju gospodarczym technika wytwórcza, skrępowana przepisami cechowemi, nie pozwalała na większą produkcję, a przeto nie mogła sprostać wzmagającemu się ze wzrostem ludności zapotrzebowaniu. Rozszerzeniu rynku zbytu od miejskiego, lokalnego do ogólnokrajowego a potem rynku światowego, rzemiosło sprostać nie mogło, nie mając kapitału niezbędnego dla produkcji masowej. Zadanie to podjął kapitalizm (-> Kapitalizm) z początku w formie nakładu; nakładca czyli przedsiębiorca-ku-piec skupował wytwory rzemieślnicze i sprzedawał je dalej kupującym. Nakładca przeobraził się następnie w właściciela manufaktury, t. j. zakładu, w którym rzemieślnicy, skupieni pod jednem kierownictwem, pracowali dla niego. Manufaktura różni się z początku od cechowego przemysłu rzemieślniczego tylko tern, że zatrudnia równocześnie większą liczbę robotników.

Z wkroczeniem czynnika kapitału do procesu wytwarzania zaczyna się upadek rzemiosła, które przestaje być formą panującą w wytwórczości przemysłowej, miejsce jego zajmuje wielki przemysł. Rozwojowi temu towarzyszy także upadek cechów, które nie mogą przystosować się do nowego porządku gospodarczego. Od XVII w. dążą ustawodawstwa do ograniczenia władzy cechów; rewolucja francuska znosi wreszcie cechy i wprowadza wolność przemysłową. W połowie XIX w. wprowadzono niemal we wszystkich państwach wolność wykonywania rzemiosł i zniesiono przymus należenia do cechów. Do zaostrzenia się stosunków w cechach przyczyniały się także zatargi pomiędzy majstrami i czeladnikami, gdyż niewszyscy wśród tych ostatnich mogli zdobyć samodzielne stanowisko. Czeladnicy pozostawieni poza obrębem cechów, nie mogąc wejść do rzemiosła, zaczęli przyjmować pracę u przedsiębiorców jako robotnicy-naj-mici. Ci robotnicy-najmici tworzą więc drugi, obok kapitału, czynnik wytwórczości wielkoprzemysłowej. Jednocześnie dokonywują się w rzemiośle zmiany zasadnicze ; coraz nowe gałęzie usuwane są z produkcji, albo przechodzą do przemysłu wielkiego jako jego działy pomocnicze, te zaś z rzemiosł, które ostają się, zmuszone są przystosować się do nowych warunków bytu. Dążyć więc muszą rzemieślnicy do powiększenia kapitału zakładowego, podejmować walkę konkurencyjną i starać się o powiększenie rynku zbytu przez wytwarzanie już nietylko na zamówienie, lecz na zapas, albo pracować jako chałupnicy dla wielkich magazynów i kupców, co znowu zmniejsza ich samodzielność i uzależnia od posiadaczy kapitału. Wszystko to wymaga kalkulacji kupieckiej, badania rynku zbytu a także nowej techniki oraz nowych zasad organizacji pracy.

Proces przetwarzania się rzemiosła.

Na zmianę sposobu wytwarzania wpłynęły nietyle nowe urządzenia techniczne, co nowe kształtowanie się zapotrzebowania. Wielkie skupienia ludności, wskutek powstawania różnych zakładów państwowych i samorządowych tworzą ośrodki masowego zapotrzebowania wytworów przemysłowych. Dla zaspokojenia tego zapotrzebowania powstają wielkie magazyny i spółki handlowe. Tempo życia gospodarczego wymaga produkcji łatwo dostępnej, szybkiej, przystosowującej się do zmiennych zapotrzebowań. Skoncentrowane zapotrzebowanie wymaga produkcji masowej, a więc fabrycznej, dającej także możność dowolnego wyboru, czemu wytwórczość rzemieślnicza zadośćuczynić nie może. Jaskrawym przykładem zmiany zapotrzebowań jest gospodarstwo domowe, zaopatrujące się w niezbędne przedmioty użytku najczęściej w sklepach z gotowym towarem, coraz rzadziej w drodze zamówienia u rzemieślnika. Nowe zapotrzebowania dotyczą także przedmiotów nie dających się wykonać w warsztatach rzemieślniczych, np. maszyn, motorów elektrycznych i t. d., wytwarzanych w wielkich przedsiębiorstwach fabrycznych, gdzie mogą być wykonywane częściowo przez wykwalifikowanych rzemieślników, ale pod jednolitem kierownictwem technicznem i przy nakładzie wielkiego kapitału.

Proces przetwarzania się rzemiosł dokonywa się także w drodze usuwania rzemieślniczej produkcji przez fabrykę i system nakładowy, chałupniczy, np. w tkactwie, fabrykacji obuwia, konfekcji, kapelusznictwie i t. p. Rzemiosłu pozostaje tu tylko dokonywanie napra-wek. Ale i pod tym względem muszą warsztaty rzemieślnicze współzawodniczyć z wielkiemi przedsiębiorstwami, sprzedającemi masowo gotowe wytwory i przyj mu jącemi także przeróbki i naprawki, wykonywane przez rzemieślników, zależnych całkowicie od przedsiębiorcy. Jest to więc utrzymanie rzemiosła nie w jego klasycznej formie niezawisłego wytwarzania, lecz w ścisłej zależności od kapitału. Podobną zależność stwierdzamy także przy połączeniu warsztatu ze sklepem, w którym sprzedaje się nietylko swoje własne wyroby; mamy tu połączenie rzemiosła z drobnym handlem. Drobni ci przedsiębiorcy nie odpowiadają już także pojęciu niezależnego rzemieślnika, lecz są zależni od kapitalisty, który udziela im kredytu na sklep, często nawet na warsztat, narzędzia i t. d.

Zwężenie terenu pracy rzemieślniczej.

Innego rodzaju zwężeniem terenu rzemiosła przez wielkie przedsiębiorstwo jest zjednoczenie się kilku zawodów rzemieślniczych w jednym zakładzie, np. w fabryce mebli, w której stolarze, tokarze, tapicerzy, malarze i t. d. wykonywują tylko części produkcji. Są to próby podejmowane na polu zrzeszeń spółdzielczych dla celów wytwórczych, kredytowych lub ułatwienia zbytu. Ale nie jest to już rzemiosło niezależne a raczej drobnokapitali-styczne przedsiębiorstwo. W innej formie usiłują rzemieślnicy, których zbyt ograniczyła konkurencja, powiązać w warsztatach swoich kilka pokrewnych zawodów, np. ślusarz podejmuje się także robót tokarskich, kowal przyjmuje także roboty ślusarskie, cieśla roboty stolarskie i t. p. Często staranie o utrzymanie się na powierzchni życia gospodarczego dokonywa się już nie w formie łączenia zawodów pokrewnych, ale w drodze przyjmowania zajęć ubocznych, np. gdy w wielkich miastach szewc lub ślusarz przyjmuje zajęcie woźnego lub dozorstwo. Inne ograniczenia rzemiosła widzimy w wypadku przechodzenia niektórych częściowych prac rzemieślniczych do fabrycznego, tańszego i szybszego wykonania, albo gdy fabryka przygotowuje półfabrykaty, które następnie obrabiają i wykańczają rzemieślnicy. Jasne jest, że proces ten czyni zbędnym cały szereg czynności, dokonywanych przedtem w warsztatach rzemieślniczych. Współdziałanie produkcji rzemieślniczej z fabryką może przesunąć się jeszcze bardziej na korzyść fabryki, gdy mianowicie cała część wytwórcza przechodzi do tej ostatniej, a rzemieślnikowi pozostaje tylko zastosowanie do użytku sporządzonych przedmiotów, jak np. przy zakładaniu telefonów, rad ja, instalacji światła elektrycznego i t. p. W tym wypadku rzemieślnik otrzymuje tylko wynagrodzenie za pracę, nie zaś za wytwór.

Zwężenie pracy rzemieślniczej następuje także pod wpływem pojawienia się nowych surowców i nowych metod wytwarzania masowego, np. naczyń alu-minjowych na miejsce dawnych miedzianych lub drewnianych. Inną pod względem zależności od przedsiębiorcy kapitalistycznego formą wytwórczości rzemieślniczej jest przemysł chałupniczy, w którym rzemieślnicy pracują w swych mieszkaniach na zamówienie nie swoich klientów, lecz przedsiębiorców, nakładców, od których otrzymują surowce do przerobienia ich na towar, za umówio-nem wynagrodzeniem za pracę. W tym wypadku występuje najjaskrawiej zależność rzemieślników od przedsiębiorcy, który staje się ich pracodawcą. Niezawisłość rzemieślniczą stwierdzić można jeszcze w grupach rzemiosł, w których praca polega na oddawaniu usług osobistych, jak np. w zawodzie fryzjerów, fotografów i t. p.

Pewną samodzielność wobec wielkiego przemysłu wykazują dziedziny wytwórczości rzemieślniczej nie nadające się do produkcji masowej. Należą tu także rzemiosła o charakterze artystycznym, jak wyroby metalowe dla celów zdobnictwa, wyrób mebli, tkactwo ręczne, koronkarstwo, ręczne szycie i t. p. Ten odłam rzemiosł jest jednak, z natury rzeczy, ograniczony, jako teren pracy wysoce wykwalifikowanej i zindywidualizowanej, dostosowanej nieraz do osobistych wymagań i upodobań; w ogólnym procesie gospodarczym rola jego jest znikoma.

Na wsi przedstawiają się stosunki rzemieślnicze nieco odmiennie; zapotrzebowanie nie jest tu skoncentrowane, lecz układa się raczej indywidualnie, chociaż i tutaj podlegają rzemiosła wpływom przeobrażeń, wywołanych przez wielki przemysł; ludność rolna zaopatruje się już najczęściej w wytwory gotowe wielkiego przemysłu i nie zamawia ich, jak dawniej, u rzemieślnika.

Sytuacja rzemiosła w Polsce.

Sytuacja rzemiosła w Polsce, jego możliwości przedstawiają się podobnie, jak w innych krajach i wykazują te same ogólnie panujące tendencje rozwojowe. Obowiązująca ustawa przemysłowa daje tylko negatywne określenie pojęcia rzemiosła, mówiąc, że za rzemiosło uważać należy 66 zawodów, wchodzących w skład siedmiu grup przemysłowych, o ile nie są prowadzone na sposób fabryczny. W praktyce życia gospodarczego ustalenie granicy pomiędzy rzemiosłem a przemysłem okazało się bardzo trudne. Jego oznaką szczególną nie jest wielkość zakładu przemysłowego, odróżniająca go od fabryki, ani stosowanie maszyn, rzemiosło bowiem posiłkuje się obok pracy ręcznej także różnemi obrabiarkami i silnikami ; nie stanowi odróżniającej cechy także ilość zatrudnionych pracowników, ani przyjmowanie uczniów na naukę ; wiadomo, że wielkoprzemysłowe zakłady mogą udzielać nauki rzemieślniczej, a wielkim nawet warsztatom rzemieślniczym niezawsze wolno przyjmować uczniów⁷ na naukę. Spra-wra nauki rzemiosła wiąże się ze sprawą cechów. Ustawa wprowadza przymus uczęszczania do szkoły dokształcającej, zawodowej przez cały czas trwania nauki, t. j. 3—4 lat, określa warunki rozwiązania nauki przez ucznia, kontrolę warsztatów i obowiązek majstra przestrzegania, aby uczeń nie był obarczony pracą niezwiązaną z zawodem, albo przechodzącą jego siły.

Opisane wyżej przeobrażenia rzemiosła dokonywują się bardzo powoli; epoki rozwoju gospodarczego stanowią dla ludzkich pojęć długie nieraz okresy. Powoli więc zanikają niektóre formy rzemiosł, gdy warunki życia stają się dla nich niepomyślne, gdy nie mogą przystosować się do tendencyj rozwojowych kapitalizmu, będącego dziś panującą formą gospodarczą.

Dążenia do podtrzymania zanikających form przy pomocy odpowiedniej polityki gospodarczej lub przepisów ustawowych, byłyby w gruncie rzeczy cofnięciem naszego życia gospodarczego.

M. Balsigierowa.

Por. Sir William Bragg: Stare rzemiosło a nowa nauka. Z dziedziny nauki i techniki, t. 7, „Mathesis Polska“.

RZEŹBA. (Tabl. 55—62). Rzeźbą nazywamy sztukę ujmowania bezkształtnej bryły w formę trójwymiarową, określoną przez wolę tworzącego artysty.

Sztuka rzeźbiarska odznacza się wielką rozmaitością tworzywa : służą jej w tym charakterze różne gatunki kamienia, od zwykłych do najszlachetniejszych, więc np. wapień, piaskowiec, granit, bazalt, marmur, alabaster, onyks i t. d. Niemniej powszechnem tworzywem rzeźby jest kość słoniowa, wosk, glina, drzewo oraz wszelakie metale, jak bronz, miedź, żelazo, cyna, złoto lub srebro. W zależności od użytego mate-rjału oraz stosownie do różnych artystycznych założeń, zmianom zasadniczym ulega technika rzeźbiarska oraz sposób opracowania powierzchni. Zgodnie z te-mi odmianami rzeźbiarz formuje, modeluje lub odlewa swe dzieło w miękkim czy też upłynnionym materjale, wytłacza je lub wrykuwa w twardem tworzywie kamienia lub metalu, bądź wreszcie stosuje snycerskie cięcie, np. w drzewie.

Zadania sztuki rzeźbiarskiej.

Jako naczelne zadanie sztuce rzeźbiarskiej w jej wielowiekowym rozwoju stawiano odtwarzanie martwych przedmiotów lub żywych organizmów, w pierwszym zaś rzędzie postaci ludzkiej. Rzeźba występować może samodzielnie, np. jako wolno stojący posąg bóstwa, pomnik bohatera lub popiersie portretowe — bądź też może pojawiać się w ścisłym związku z architekturą, np. jako figura dekoracyjna przy portalu lub kolumnie. W pierwszym wypadku rzeźba winna jest posłuszeństwo tylko swym własnym organicznym prawom, wynikającym z istoty danej formy oraz właściwości obranego materjału. Natomiast związek z architekturą narzuca jeszcze ponadto konieczność liczenia się z funkcją, jaka przypada rzeźbie w ramach danej budowli, z miejscem i oświetleniem zgóry dla niej przewidzianem. W danym wypadku rzeźba winna podporządkować się prawom architektury, poniekąd uzależniając od niej swą formę, układ i rytmy. Ozdoba gmachów publicznych, dziedzińców, placów lub ogrodów, posąg kultowy, pomnik, nagrobek lub portret — oto najczęstsze zadania, które sztuka rzeźbiarska otrzymuje od społeczeństwa. Postać ludzka bądź to oddana z całą naturalistyczną drobia-zgowością swego codziennego wyglądu, bądź też zmonumentalizowana i wyidealizowana — stanowi zatem główny przedmiot przedstawień rzeźbiarskich.

W jaki sposób powstaje rzeźba.

Zanim przejdziemy do właściwych zagadnień formy plastycznej, trzeba przedewszystkiem zdać sobie sprawę z tego, w jaki sposób rzeźba powstaje. Idea artysty jest bowiem jak najściślej ograniczona możliwościami danej techniki oraz właściwościami obranego materjału.

Po sporządzeniu szeregu rysunków przygotowawczych artysta utrwala zazwyczaj swój pierwszy pomysł w niewielkim modelu szkicowym, potraktowanym ogólnikowo, a wykonanym w gipsie, glinie lub wosku. W tem pierw-szem stadjum pracy, w którem pierwotna wizja poczyna się stawać rzeczywistością uchwytną w formie plastycznej, chodzi przedewszystkiem o ujęcie zasadniczego zarysu kompozycji. Później dopiero powrstaje cały szereg dalszych modeli pomocniczych w większych wymiarach, w których artysta z coraz to znaczniejszą precyzją wypracowuje wszystkie szczegóły. W ostatecznym wyniku pracy przygotowawczej sporządza rzeźbiarz model wielkości oryginału z gliny, gipsu lub wosku na szkielecie z drze-wra i żelaza. Jest to już dzieło całkowicie wykończone z wydobyciem wszystkich szczegółów powierzchni. Teraz pozostaje samo już tylko napoły mechaniczne przeniesienie tak wypracowanej formy wy mater jał, najczęściej kamień lub metal.

Marmur jest najszlachetniejszym k a-mieniem używanym w rzeźbie. Do jego zalet należy przedewszystkiem łatwość obróbki, bogactwo i różnorodność odcieni barwnych, gęste krystaliczne warstwowanie i wytrzymałość. Obok wielu gatunków greckich lub włoskich marmurów o różnych odcieniach białości, częste zastosowanie znajdują również kolorowa marmury północne. Inne znów artystyczne efekty osiąga się przy użyciu twardych gatunków kamienia, jak np. bazaltu, granitu lub porfiru, zmuszających do posługiwania się formą uproszczoną, syntetyczną. Już z samej natury kamienia wynika sposób potraktowania: miękko lub twardo, z wygładzeniem powierzchni lub też z pozostawieniem jej chropowatości, a co za tern idzie, drobiazgowość formy lub potrzeba uproszczeń. Najbardziej rażącą w rzeźbie jest nieszczerość, wynikająca w wypadku niezgodności lub niewspół-mierności pomiędzy formą, techniką i naturą użytego materjału.

Rozróżniamy dwa główne sposoby przenoszenia formy z modelu w mate-rjał: system punktacji oraz o wiele rzadziej stosowany system swobodnego kucia według modelu. System punktacji polega na tern, iż po oznaczeniu me-talowemi gwoździami najważniejszych punktów na modelu, zkolei przy pomocy specjalnego przyrządu lub prostokątnej ramy wypunktowuje się odpowiednie miejsca w bloku kamiennym przeznaczonym na rzeźbę. Przy obróbce kamienia używa rzeźbiarz takich narzędzi, jak dłóto, młot, świder, pilnik, posiada poza tern specjalne narzędzia do polerowania powierzchni.

Gdy materjałem rzeźby jest metal, proces techniczny przenoszenia formy z modelu na materjał jest niemniej skomplikowany niż w kamieniu, choć ma on charakter bardziej mechaniczny. Ręczne wykuwanie w metalu nie da się żastosować do dzieł wdększych. Tutaj wyłącznie może być użyta technika odlewu, przyczem jako metal naczelne miejsce zajmuje bronz, to jest mieszanina miedzi najczęściej z cyną, cynkiem, mosiądzem lub ołowiem. O ile marmur nadaje się do odtwarzania zwłaszcza form miękkich i delikatnych, kobiecych, o tyle bronz w swym wyrazie jest surowszy, bardziej męski. Odpowiada on zwłaszcza zadaniom monumentalnej rzeźby pomnikowej ; za bronzem przemawiają też względy atmosferyczne, szczególnie w krajach północnych. Pusto odlewany bronz jest przy tern lżejszy od marmuru oraz odporniejszy na wstrząsy i uderzenia. Poza tern dzięki swej .gładko wypolerowanej powierzchni daje on silne odbicie promieni świetlnych, zcza-sem zaś oksydując się i zieleniejąc, uzyskuje na powierzchni warstewkę barwnego nalotu o tonach zielono-bron-zowo-niebieskich, czyli t. zw. patynę, którą niekiedy podrabia się też w sposób sztuczny.

Podług modelu gipsowego, dostarczonego przez artystę, sporządza się wrła-ściwą formę odlewniczą, złożoną z dwóch dostosowanj'ch do siebie części : trzona wewnętrznego i zewnętrznej powdoki. Obydwie te formy zdjęte są ściśle z oryginalnego modelu, sporządzonego przez rzeźbiarza. Pomiędzy formami pozostaje w⁷ąska szczelina, oznaczająca właściwą grubość odlewni: w nią wlewTa się roztopiony metal, po stężeniu którego formy się usuwa. W ten sposób uzyskujemy rzeźbę w bronzie, a model oryginalny pozostaje nienaruszony i może służyć do wykonania paru innych egzemplarzy tej samej figury. Po ukończeniu odlewu wymaga on jeszcze starannego wycyzelowania powierzchni.

Istnieje jeszcze inna odmiana techniki odlewu, precyzyjniejsza w sensie oddania najdelikatniejszych odcieni, mająca jednak tę niedogodność, że pociąga za sobą zniszczenie modelu oryginalnego. W tym wypadku trzon wewnętrznej formy odlewniczej opracowany jest właśnie jako model oryginalny o woskowej powierzchni, która ulega wytopieniu w czasie odlewu.

Poza kamieniem i metalem, jako trzecie podstawowe tworzywo rzeźbiarskie, wymaga omówienia drzewo. Jest to wogóle najpierwotniejszy materjał budowlany i rzeźbiarski, z którego dopiero rozwija się budownictwo i plastyka kamienna. Już w starożytności szerokie zastosowanie pod tym względem znajdowało drzewo cedrowe, w średniowieczu zaś lipa, dąb lub bukszpan. Rzeźbi się drzewrn cięciami zapomocą noża snycerskiego, następnie gładzi się je lub spi-łowuje, barwiąc lub pozostawiając naturalny kolor drzewca, po powleczeniu powierzchni bejcem lub politurą. W średniowieczu szczególnie była rozpowszechniona zasada polichromji : zaciągało się drzewo warstwą kredy lub impregnowanego płótna, a na ten malarski podkład nanoszono kolory przy obfitem zastosowaniu złoceń.

Trzy scharakteryzowane główne grupy materjałów nie wyczerpują jednak wszystkich możliwości w tym względzie. Pozostają wyroby z gliny, kości słoniowej, szlachetnych metali lub drogich kamieni. Dla każdego z tych gatunków narzuca się odmienny proceder techniczny. W zasadzie jednak można wyróżnić dwojakiego rodzaju materjały, w zależności od tego, jak się je opracowuje. Jedne z nich miękkie i mniej odporne, mające charakter przejściowy i pomocniczy, jak glina lub wrosk, opracowuje się przez nakładanie i lepienie. Z tej łatwości obróbki wynika duże niebezpieczeństwa wynaturzeń. Inne znówr, twarde i oporne, jak kamień, obrabia się przez ujmowranie i już ta trudność ma-terjalna wytycza nakaz konsekwentnego budowania formy.

Zagadnienie formy rzeźbiarskiej.

Układy rzeźbiarskie występują bądź to w pełnej formie okrągłej, przeznaczonej do oglądania ze wszystkich stron, bądź też w formie półokrągłej. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z pojedyńczą statuą lub też z grupą, będącą kompozycyjnem powią-

zaniem większej ilości figur. Drugi z wyszczególnionych sposobów plastycznego ujęcia nazywamy płaskorzeźbą lub reljefem; płaszczyzna utrzymuje się tu jako tło, z którego wydobywają się półokrągłe kształty plastyczne. W wypadku gdy ta wypukłość nie dochodzi do półfigury, nazywamy płaskorzeźbę reljefem płaskim, gdy zaś przedstawiony przedmiot uwypukla się z płaszczyzny więcej niż do połowy, wówczas mówimy o reljefie wypukłym.

Obrany materjał i związana z nim technika, jak to widzieliśmy, pod wieloma względami przesądza już przyszłą formę rzeźbiarską. Niezależnie jednak od tych, poniekąd z zewnątrz przychodzących prawideł, w budowaniu formy plastycznej obowiązuje rzeźbiarza surowa dyscyplina, jeżeli chce utrzymywać się ściśle w granicach swej sztuki, unikając zapożyczeń od architektury z jednej, od malarstwa zaś z drugiej strony. Bryła czy blok kamienny jest punktem wyjścia wszelkiej formy rzeźbiarskiej. Objętość bryły lub ciężar gatunkowy materjału jest tą pierwotną podstawą, o której nigdy rzeźbiarzowi zapominać nie wolno. Bezkształtna bry-ła lub nieociosany blok poczyna jednak stawać się rzeźbą dopiero z tą chwilą, gdy mu nadamy zdecydowaną oś kie-runkowo-rytmiczną, a przez to ruch i życie. W dalszym ciągu, w miarę postępującej praey rzeźbiarza i coraz większych zróżnicowań kształtu plastycznego wzbogacają się profile. Tak nazywamy sylwety danej figury, nieustannie zmienne, zależnie od tego, czy patrzymy na nią nawprost, zgóry, zboku, zdołu i t. d., urozmaicające się w nieskończoność w miarę, jak zmieniamy nasze stanowisko. Chcąc znaleźć najwłaściwszy stosunek ilościowy pomiędzy poszczególneini częściami swego układu plastycznego, rzeźbiarz z najwyższą starannością musi opracować proporcje. Wreszcie przez modelu n e k w ostatecznem wykończeniu wydobywa artysta grę świateł i rozkład cieniów na powierzchni swej rzeźby.

Pojęcia takie, jak: bryła, oś, profil, proporcja lub modelunek, stanowią podstawowe kryterja w określeniu formy rzeźbiarskiej, ważne w odniesieniu do każdej rzeźby. Zdarza się jednak, że postulaty, wynikające z tych zasadniczych, wzajemnie się uzupełniających pojęć, w jednej rzeźbie zaspokajane są w sposób nierównomierny. Zjawisko to często zachodzi w epokach, w których rzeźba, wykazując niedostateczną świadomość swych odrębnych zadań i praw kompozycyjnych, ulega nadmiernej zależności od innych sztuk. I tak np. rzeźba podporządkowana architekturze ma skłonność do szczególnego podkreślenia linij kierunkowo-rytmicznych z niekorzyścią dla tych wszystkich istotnych pierwiastków swej własnej formy, które zkolei niezupełnie odpowiadają surowej dyscyplinie form architektonicznych (np. w romanizmie a poniekąd i w gotyku). W innych znów epokach przy zdecydowanej przewadze malarstwa rzeźbiarze nieraz dają się uwodzić urokom powierzchni, nadmiernie wzbogacając profile i usiłując przez wyrafinowany modelunek uzyskać już poza granicę czystej formy rzeźbiarskiej wychodzące efekty światłocienia i koloru (barok, impresjonizm). Do wydobycia efektów malarskich nadaje się zwłaszcza płaskorzeźba. Prawdziwa jednak rzeźba w pełnem tego słowa znaczeniu musi mieć zwartą i niezależną budowę wewnętrzną, opartą na doskonałej har-monji i równowadze wszystkich swych podstawowych czynników formalnych : bryły, osi, profilów, proporcji i mode-lunku. Rzadkie stosunkowo bywały w ciągu dziejów te okresy, w ciągu których sztuka rzeźbiarska osiągała taką pełnię i doskonałość swej formy.

szukaj w łomie piątym!

oto

W starożytności rzeźba grecka V i IV w. prz. nar. Chr., w czasach nowożytnych renesans włoski w dziełach Donatella, Verrocchia i Michała Anioła szczytowe, klasyczne momenty w rozwoju tak pojętej formy rzeźbiarskiej.

Stosunek sztuki rzeźbiarskiej do natury.

Jedno jeszcze zagadnienie specjalne w sztuce rzeźbiarskiej domaga się poruszenia na tern miejscu: oto sprawa stosunku do natury, pytanie, na ile rzeźbiarz w pracy swej zmuszony jest do powodowania się naturalistyczną wiernością względem odtwarzanych istot lub przedmiotów, na ile zaś ma możność swobodnego kształtowania wyłącznie w myśl nakazów swej wizji wewnętrznej. W tym -względzie stwierdzić należy, że już sama technika rzeźbiarska, zmuszająca artystę nieraz do walki z twardym i opornym materjałem, nie dającym się łatwo opanować, w odtwarzaniu natury narzuca mu znaczne uproszczenia, nie pozwala na zbytnią drobiazgowość szczegółów. Nadmiar naturalistycznych szczegółów może tylko zaszkodzić w ogólnym wyrazie rzeźby, nadając jej piętno zdawkowej codzienności w przeciwieństwie do tego charakteru powagi i wiecznotrwałości, na którego uzyskanie pozwala forma uproszczona, klasyczna. Rzeźbiarz zatem nigdy nie powinien naśladować zewnętrznego pozoru zjawisk, wgłębiać się natomiast musi w samą istotę procesu twórczego, jaki zachodzi w naturze. Zadaniem jego jest przedewszystkiem uchwycić strukturę rzeczy.

Sztuka rzeźbiarska w swym wielowiekowym rozwoju przeszła przez szereg przeobrażeń : od jednolitych, blokowych, nieśmiało, ledwo kształt swój zaznaczających przedhistorycznych idolów — poprzez monumentalnie w najtwardszych materjałach budowane bloki rzeźby egipskiej — aż do wszechstronnego wyzwolenia i uczłowieczenia formy plastycznej w Grecji. Na idealnej równowadze pierwiastka cielesnego i duchowego oparte kanony piękności męskiej i kobiecej, które stworzyła rzeźba grecka w V i IV wieku, zcza-sem stały się powszechnie obowiązują-cem prawem, któremu dopiero średniowiecze przeciwstawiło swój z gruntu odmiennie zorjentowany ideał piękności duchowej, wrogiej cielesnej materji, w plastyce wyrażający się przewagą strzelistego rytmu osi pionowej lub fa-listem, lirycznem wygięciem w kształcie litery S. Prawo architektury było bliższe tej sztuce niż prawa pełni rzeźbiarskiej. I dalej w czasach nowożytnych była rzeźba jednym z najczulszych mierników artystycznego rozwoju: w niej się najpełniej odbija renesansowy indywidualizm i kult osobowości, podobnie jak barokowa wszechmoc władzy i uwielbienie autorytetów. W niej wreszcie u schyłku XIX wieku najmocniej przejawiło się rozprzężenie wszelkich zasad konstrukcyjnych, jakkolwiek połączone z wielkim wdziękiem przerafinowanej kultury malarskiego impresjonizmu. I znów chwila dzisiejsza wraz z powszechnem dążeniem do kształtowania wielkiego stylu życia — stawia i rzeźbie nowe zadania monumentalne, wiążące się również z rozkwitem współczesnej architektury.

J. Starzyński.

RZYM. (Tabl. 63—72). Nie będzie to banalnem porównaniem, jeśli powiemy, że Rzym w swoim rozwoju jest podobny do dębu. Taki sam bowiem tajemniczy proces, który drobną żołądź przekształca w ciągu wieków w potężne i majestatyczne drzewo, widzimy w historji rzymskiej. Zakiełkowała ona, według podania, w r. 753 przed Chr., 21 kwietnia, który to dzień do dziś Rzym święci jako rocznicę swego założenia. Ta dokładność jest fantastyczna, ale prawda leży zapewne wpobliżu tej daty.

Najdawniejszy Rzym mieścił się na wzgórzu Palatyńskiem, jak pierwsze Ateny na skale Akropoli. W niedale-kiem sąsiedztwie było jeszcze kilka takich wzgórz, na których powstawały podobne osady. Tworzyła je rolnicza przeważnie ludność, której pola graniczyły ze sobą w dolinach między wzgórzami, a bydło wypasało się na łąkach nad Tybrem, wielką rzeką zdążającą do niedalekiego morza. Była to ludność z dwóch pokrewnych szczepów z rodziny aryjskiej, a mianowicie w pewnej drobnej części podobno sa-bińska, przeważnie jednak latyńska. Spory tych szczepów o miedzę na tym szczupłym skrawku ziemi zakończyły się sojuszem i połączeniem dwóch gmin w jedno miasto.

Ten fakt przeszedł, oczywiście, bez wrażenia na szerokim świecie. Działy się ważniejsze rzeczy. Gdzieś koło tych czasów, kiedy Rzym powstawał i krzepnął, Tiglat Pileser III podbijał Babil o-nję i zakładał nowe państwo asyryjskie, w Egipcie ustanawiała swe rządy zdobywcza dynastja etjopska, Kartagina, młoda kolon ja fenicka, rosła nadspodziewanie, Grecy odbywali igrzyska olimpijskie i rozsiewali swoje kolon je po całem morzu Śródziemnem. Nikt w tych państwach nie domyślał się, że rodzi się potęga, która je przewyższy, nawet w samej Italji podobna myśl byłaby niedorzeczna. Wszystko raczej wskazywało, że Italją po wiek wieków rządzić będą Etruskowie.

W niewoli etruskiej.

Ten lud jest bardzo zagadkowy. Przywędrował zapewne gdzieś z Azji Mn., a osiedliwszy się w Italji, wszedł w bliskie stosunki z kolonjami grec-kiemi i sam stał się wkrótce jakby ko-lonją ducha greckiego. Przyjął alfabet grecki, w którym można czytać do dziś zachowane wszelkiego rodzaju napisy etruskie, — można je czytać, ale niepodobna rozumieć, co do rozpaczy doprowadza uczonych. Język bowiem etruski jest zupełnie odrębny od wszystkich innych, tak jak i sam naród nie ma wyraźnego pokrewieństwa z inne-mi. Od VII w. sięgnęli Etruskowie podbojami daleko poza właściwą Etrurję, bo aż do Kampanji na południu, a na równinę nadpadańską i wybrzeże Adrjatyku na północy. Mieli silną flotę na morzu Śródziemnem ; ich okręty docierały do Azji Mn. i Afryki, prowadząc handel z Grekami i z Kartaginą. Byli doskonałymi rolnikami, a ich przemysł złotniczy i bronzowniczy był wysoko ceniony.

Oni byli właściwymi panami tego wczesnego skromnego Rzymu, który leżał zbyt blisko ich terytorjów, aby mógł utrzymać swą niepodległość. Dali mu królów, oświatę, nawet trochę własnej religji. Podania rzymskie nie wypierają się tej niewoli etruskiej, ale mówią jednocześnie, że z końcem wieku VI wypędzono ostatniego króla. Etruskowie byli słabsi, niż się zdawało, brakło im spoistej organizacji państwowej, młody, bitny naród strząsnął ze siebie ich władzę. Pozostał jednak pod urokiem ich kultury i ten urok trwał jeszcze, gdy już niemal ślad przepadł po Etruskach. Zwłaszcza nie wyzwolili się Rzymianie z przesądów wróżbiarskich, któremi ich obdarzyli Etruskowie w zamierzchłych czasach.

Rzym panuje nad światem.

Wzrost potęgi rzymskiej należy do najdziwniejszych zjawisk w historji, dlatego przedewszystkiem, że wydaje się taki naturalny, prosty i równy. Niema tu oszołamiających podbojów w porywach fanatycznego zapału, jak u Arabów w VII wieku, albo gigantycznych ruchów, jak w zalewie Mongołów w XII i XIII wieku, ale jakby konieczny rozwój. Wszystko idzie nie-uniknionemi etapami. Najpierw rozszerzanie granic najbliższych, łamanie ludów sąsiednich, Etrusków czy Samni-tów, potem unicestwienie Kartaginy i zajęcie jej posiadłości, potem Macedo-nja, Grecja, Azja Mn. Niezwykle znamienny i zresztą bezprzykładny jest fakt, że całe państwa otrzymuje Rzym drogą zapisu. Attalos zapisuje Rzymowi królestwo Pergamu, Nikomedes oddaje im testamentem swoją Bitynję, król Cyrenaiki czyni Rzym swoim spadkobiercą. W ludziach ugruntowała się myśl, że przeznaczeniem Rzymu jest panować nad światem i że trzeba raczej dobrowolnie pomagać niż opierać się tym wyższym losom,

Ideał obywatela.

Siłą Rzymu był duch jego obywateli. Jeśli w opowiadaniach o jego mężnych wodzach i niezachwianych politykach jest sporo legendy, ta reszta prawdy, która jest niewątpliwa, wystarczy, aby ich podziwiać. Męstwo, prostota a nawet surowość obyczajów, kult tradycji, prawość charakteru, instynkt społeczny, patrjotyzm — to były cechy, które tworzyły ideał Rzymianina. W tym ideale wychowywały się pokolenia i przez pierwsze wieki republiki wypełniały go z zadziwiającą stanowczością. Ale nadszedł czas, kiedy ów ideał coraz bardziej odrywał się od rzeczywistości, aż wkońcu istniał tylko niby przypowieść moralna, tak mało było ludzi, którzyby mu odpowiadali. Pożarły go wielkie przestrzenie, zdobyte mieczem legjonów.

Bogacze i motłoch miejski.

Pod koniec II wieku przed Chr. widzimy niebywałe zjawisko. Rzym posiada właściwie tylko dwie warstwy : bogaczy i nędzarzy, stan średni jest zrujnowany. Stanem średnim do wojen punickich był chłop w najszerszem tego słowa znaczeniu, od gospodarza siedzącego na niewielkiej roli do skromnego ziemianina. Był to ów obywatel, świadomy swych praw i wolności, który przez 200 lat użerał się z patrycju-szami o równość w godnościach i rządzeniu państwem. Osiągnąwszy ją, bił się za wielkość ojczyzny w Italji, Hi-szpanji, Afryce, Azji. Tymczasem gospodarstwo, które opuścił, marniało i przechodziło w obce ręce. Na miejscu drobnych zagród powstawały rozległe latyfundja, oparte na pracy niewolników, których wojny dostarczały w niezmiernej ilości. Dawny chłop czy drobny ziemianin albo pozostawał na zawsze w wojsku albo wychodził na bruk Rzymu. Było niepowetowaną stratą, że upadała i marniała ta uparta, cnotliwa warstwa ludności rolniczej, która Rzym niegdyś odżywiała najszlachetniejszym gatunkiem obywateli. Odtąd istnieją obok siebie dwie złowrogie siły : drapieżne bogactwo i motłoch miejski, łatwy do użycia we wszelkiego rodzaju awanturach politycznych.

Drapieżni bogacze.

Zdolność szkodzenia tych dwóch sił była bardzo nierówna. Motłoch, skupiający się w samej stolicy, był groźny i dokuczliwy na niewielkiej przestrzeni, drapieżność zaś klasy rządzącej napastowała najodleglejsze ludy i kraje. Ta potężna republika miała kilkanaście prowincyj, któremi rządzili ludzie ze stanu senatorskiego. Co rok zjeżdżał do Hiszpanji, Sycylji, Syrji i t. d. jakiś czynny lub też były konsul czy pretor, który zawczasu sobie układał, jaką sumę pieniędzy powinien stamtąd wywieźć po roku urzędowania. Nie przychodziło mu to z trudem, albowiem w swej prowincji był zupełnym auto-kratą. Jeśli jego nadużycia i zdzier-stwa przekraczały miarę, uciskany kraj mógł go zaskarżyć w Rzymie. Ale sądził go trybunał sądowy, w którym zasiadali senatorowie, a więc ludzie mu najbliżsi i rodem, i klasą społeczną, i tern, że sami mieli podobne sprawy na sumieniu, albo spodziewali się, że mieć je będą za parę lat. Taki sąd nie był skłonny do sprawiedliwości. Prowincje cierpiały nietylko od wielkorządców ale i od dzierżawców podatków. Byli nimi rycerze, drugi stopień arystokracji rzymskiej. Rzym wyznaczał każdej prowincji pewną sumę do zapłacenia i tę sumę wpłacało do skarbu państwa towarzystwo owych dzierżawców podatków. (Były to pierwsze towarzystwa akcyjne na świecie!) Zkolei dzierżawcy zajmowali się ściąganiem podatków od samej prowincji, — miast, portów, wsi. Nie poprzestawali na sumie, którą sami opłacili skarbowi, lecz starali się ją odebrać z największą nadwyżką. Przeciw ich nadużyciom można było wnieść skargę do wielkorządcy prowincji i do senatu, ale i tu regułą było przysłowie, że kruk krukowi oka nie wykolę. Prowincje żyły w niesłychanym ucisku. Nie było na to rady, chociaż w samym Rzymie zdarzały się sumienia, niezdolne znieść tej niegodzi-wości. Historyk Liwjusz pisze: „Wszędzie, gdzie wejdzie dzierżawca podatków, niema już miejsca dla sprawiedliwości ani wolności“.

To uległo zmianie w nowym okresie dziejów rzymskich, za cesarstwa.

Rzym za cesarstwa.

Państwo rzymskie wzrosło znacznie za cesarstwa. W 11 w. po Chr. zajmowało obszar, na którym dziś znajdują się następujące państwa: Włochy, Grecja, Hiszpan ja, Portugal ja, Francja, Szwajcar ja, Belgja, Holandja, Aust r ja, Alban ja, Jugosławja, Bułgar ja,

Rumunja, Anglja (bez Szkocji), spore części Niemiec, Rosji i Węgier. To w Europie. A jeszcze : cała Azja Mn. z Cyprem, Syrja, Palestyna, półwysep Synajski ; w Afryce : Egipt, Marokko, Alger, Tunis i reszta północnego wybrzeża. Było to największe mocarstwo, jakie świat znał dotychczas, jeśli mierzyć je nietylko rozległością, ale prze-dewszystkiem wartością kulturalną krajów, z których się składało. W granicach imperjum mieściła się cała cywilizacja zachodnia. Poza niemi były nieprzebyte lasy Germanji i ziem słowiańskich, wielka i nieznana pustka równinnej, stepowej Rosji, daleka Azja, a na południu pustynie Afryki osłaniały jeszcze bardziej przepaścistą głąb Czarnego Lądu. Świat naszej cywilizacji nigdy nie był bardziej zjednoczony.

Spokój, bezpieczeństwo, dobrobyt.

Imperjum rzymskie, w porównaniu z dotychczasową historją morza Śródziemnego, zakrawało na niespodziany ideał. Przyniosło pokój, bezpieczeństwo i dobrobyt. Wszystkie spory narodowe znikły, nie było mowy, żeby np. Egipt chciał podbić Syrję, albo Ateny miały ruszyć na Spartę. To mnóstwo różnorodnych narodów przywykło uważać się za jedno społeczeństwo. Ten świat czuł się jak mocny solidny dom, którego bramom, drzwiom i zamkom można w zupełności zaufać. Na całym obwodzie granic stały świetnie wyćwiczone legjony w warownych obozach, świetnie zaopatrzone, żywy i groźny mur, zdolny odeprzeć każdy atak. Mieszkaniec Rzymu, Aten albo Aleksandrji nie widział wojny przez dwieście zgórą lat. Takie samo było bezpieczeństwo wewnętrzne, nad któ-rem czuwały władze i policja. Podróż, która dawniej wymagała znacznej odwagi, która była wyprawą w nieprzewidziane, nietylko ze względu na rozboje, ale i wojny, mogące człowieka zaskoczyć w sąsiednim kraju — stała się teraz czemś tak powszechnem, że niemal banalnem. Po raz pierwszy w dziejach pojawia się turystyka, ludzie jeżdżą dla przyjemności, dla zwiedzania ciekawych krajów, starożytności, zabytków. „Kolosy Memnona“ w Egipcie do dziś są pokryte podpisami i frazesami turystów z czasów cesarstwa. To daje miarę bezpieczeństwa szlaków wodnych, na których wytępiono korsarstwo, oraz dróg lądowych.

Imperjum tworzy zwartą całość ekonomiczną.

Świat starożytny nigdy nie widział tak gęstej sieci dróg, założonych planowo, zbudowanych solidnie, równych i przestronnych, zdolnych sprostać najżywszemu ruchowi. Tylko pewna ilość gościńców w dawnej Persji i te, które wytknął Aleksander W., mogły się z niemi równać, wszystko inne — to były polne drogi, żmudne i źle utrzymane oraz zwyczajne ścieżki. Droga rzymska jest siostrą dzisiejszej szosy. Te drogi nie znały przeszkód, szły przez góry i bagna, do najdalszych krańców imperjum, i można sobie wyobrazić zdumienie np. dzikich Germanów na widok takiej białej równej wstęgi, docierającej aż do ich lasów, a obrębionej słupami milowemi, wskazującemi odległość od Rzymu. Osiągnięto szybkość komunikacji, którą przewyższyła dopiero kolej żelazna, kurjerzy wieźli pocztę cesarską, podróżny miał na swe usługi zajazdy i gospody.

Ale przedewszystkiem były to arte-rje handlu. Pokój, bezpieczeństwo i łatwość komunikacji podniosły dobrobyt krajów należących do imperjum. Niegdyś rozdzielone wrogiemi granicami, tworzyły teraz zwartą całość ekonomiczną. Każdy produkt i każdy wytwór przemysłu miał zbyt na olbrzymich obszarach. To zaś, czego brakło w samem imperjum, sprowadzano z dalekich stron, jak wonności z Arabji, perły z Indyj, jedwab z Chin. Ówczesne statki docierały do Zanzibaru, Cejlonu, bywały w zatoce Bengalskiej i nie były to wyjątkowe, awanturnicze wyprawy, lecz niemal stała komunikacja.

Uporządkowanie spraw monetarnych w imperjum rzymskiem było potężnym czynnikiem dobrobytu. Wiemy z własnego doświadczenia, jaką klęską są różnice walutowe i jak wyraźne jest dziś marzenie o wspólnej walucie całego świata. To marzenie zrealizowało cesarstwo dla tego obszaru, który w oczach ówczesnego Europejczyka był „całym światem“. Przedtem istniał chaos wszelkich pieniędzy lokalnych, których, stopy były najrozmaitsze i były powodem niezasłużonych strat i niegodziwych zysków. Odkąd zaś jednakie krążki złota, srebra i bronzu, z wizerunkiem cesarza lub symbolami Rzymu, o stałej wartości, obiegały po trzech kontynentach, życie gospodarcze pozbyło się jednego z najdotkliwszych kłopotów. Była to era wielkiego dostatku, stopa życiowa podniosła się znacznie. Świadczą o tem do dziś ruiny miast dobrze zbudowanych, o urządzeniach i wygodach, jakichby im pozazdrościło niejedno nasze miasto.

„Niedziela historji“.

Kraje wchodzące w skład imperjum straciły niepowetowanie tę część wolności, która się zawiera w samodzielnej polityce zagranicznej ; inne rodzaje wolności w wielkiej mierze zachowały. Rzym nikomu nie odbierał ani języka, ani narodowości, ani religji, ani tradycji. Nikt nie doznawał uszczerbku w prawach ze względu na swe pochodzenie. Nietylko istniał niemal powszechny samorząd miast i gmin, ale niektóre tradycyjne właściwości ustrojowe dawnych samoistnych państw zachowywano w granicach administracji rzymskiej. Ta administracja posługiwała się łaciną jako językiem urzędowym, ale w całej wschodniej połowie cesarstwa panował język grecki, wspólny zresztą język wszystkich ludzi wykształconych. Rzymianom nie było znane barbarzyńskie tępienie mowy i kultury ojczystej, jak tego np. doświadczyliśmy w zaborze niemieckim i rosyjskim. Do końca starożytności zachował się np. język starożytnych Fenicjan. Oczywiście narody słabsze kulturalnie wyzbywały się same, nawpół nieświadomie, nawpół dobrowolnie swego języka (—» Łacina).

Rządzili teraz prowincjami urzędnicy odpowiedzialni przed cesarzem i jego kancelarją; wszelkie nadużycia były surowo karane. Ci namiestnicy byli wytrawni, rozumni, tolerancyjni, liberalni; można zacytować długi szereg nazwisk, które zachowała historja na chwałę administracji rzymskiej, na wzór dla innych systemów politycznych, nazwisk powtarzanych z szacunkiem i wdzięcznością przez powierzone im kraje. Ciężar podatków przestał być nieznośny. Powszechny obowiązek służby wojskowej istniał w teorji, w rzeczywistości armje uzupełniały się drogą werbunku. Miljony rodzin przez kilka pokoleń nie wiedziały, co to znaczy oddać syna lub ojca na służbę wojskową.

Do głównych wad tego ustroju należało uprzywilejowanie obywatela rzymskiego w stosunku do reszty ludności oraz niewolnictwo. Ale i tu cesarstwo okazało się dobroczynne i postępowe w porównaniu z republiką. Cesarze szafowali prawem obywatelstwa rzymskiego ku zgorszeniu ortodoksyjnych Rzymian, aż wkońcu Karakalla w roku 212 nadał to prawo wszystkim wolnym ludziom w imperjum. Był to akt wielkiej doniosłości, nowe spoidło dla tego olbrzymiego społeczeństwa, niestety, przyszło zbyt późno, w początkach epoki zamętu. Los niewolników za cesarstwa poprawił się znacznie, ustawy chroniły ich od surowości i tyranji panów. Mimo to Rzym był dla nich wrogą i ugniatającą siłą, a barbarzyńscy najeźdźcy mogli się okazać wybawicielami ; niewolnicy byli jakby zamkniętymi w państwie nieprzyjaciółmi. Inną jeszcze wadą imperjum była pewna ja-łowość życia, pozbawionego tych impulsów, które daje czynny udział w sprawach państwa. Rodzi się szczególny gatunek apatji, gdy obywatel czuje się tylko rządzonym, a w żadnym stopniu kierownikiem losów swego państwa.

Nie da się jednak zaprzeczyć, że panowało wtedy głębokie i powszechne zadowolenie, że świat jest taki spokojny, dostępny i syty. Była to jakby niedziela historji, odpoczynek po trudnych czasach. Zasługa nowego porządku rzeczy miała swój symbol w osobach cezarów (-» Cezarowie). Cześć boska, jaką ich otaczano we wszystkich prowincjach, miała akcenty żywe i Szczere. Dla prowincyj nie było „złych“ cezarów. Wszystko, co złego mówiono o Neronie lub Domicjanie, obracało się wśród spraw dalekich, rzymsko-sto-łecznych, i w gruncie rzeczy obojętnych.

Rzym — miasto świata.

Razem z państwem rzymskiem rósł Rzym. I dla niego z cesarstwem zaczęła się era świetności. Do końca republiki było to miasto raczej zaniedbane, długo i z trudem otrząsało się ze swych skromnych początków. August podnosi je do okazałości stolicy; znane jest powiedzenie, że od niego zaczyna się Rzym marmurowy. Bogactwo prywatne idzie wślad za przepychem budowli publicznych. Rzym staje się pierwszem miastem świata, przedmiotem podziwu. Dochodzi do mil j ona mieszkańców i wygląda tak, jakby wszytkie ludy

to arcydzieła,

ziemi tu naznaczyły sobie spotkanie. Jest niesłychanie pociągający. Tu się wie o wszystkiem najwcześniej, tu najlepiej można się bawić, igrzyska i przedstawienia teatralne są niemal codzienne i tak wspaniałe, jak żadne inne, sama ulica zresztą jest ciekawem i malowniczem widowiskiem. Wystawy sklepów zawierają całą rozmaitość ziemi. Co gdzie indziej jest tylko wygodą, tu zmienia się w królewski zbytek, np. kąpiel w termach lub spacer w którymś z ogrodów cesarskich, jeśli je otwarto dla publiczności. Uczony miał doskonałe bibljoteki, pisarz koła literackie i sale odczytowe, artysta muzea. Cały Rzym był wielkiem muzeum ; na ulicach i placach stało ponad 10.000 posągów, w tern połowa zabrane z Grecji, Azji Mn., Egiptu. Architektura świątyń, pałaców i gmachów publicznych nasycała miasto pięknem i okazałością.

Przy niej dzielnice zabudowane domami czynszowemi wyglądały okropnie. Domy miewały ponad siedem piętr. Człowiek o wrażliwych nerwach czuł się tu tak samo znużony, jak w naszych wielkich miastach. Za dnia panował harmider, ale tylko ludzkich głosów, gdyż od świtu do zachodu słońca nie wolno było jeździć wozom. Ich porą była noc i przez całą noc słyszało się turkot wozów ciężarowych. Noc była ciemna, tu i ówdzie pojawiały się pochodnie policji miejskiej albo latarki niewolników, niosących swoich panów.

Ludy i kraje, które zawdzięczały Rzymowi zgórą dwa stulecia pomyślności, przeszły z nim okres jego upadku. Błędy ustroju cesarstwa rzymskiego pogrążyły je w okrutnym i krwawym zamęcie, z którego ten spokojny świat wyszedł zdeptany, poszarpany, wyludniony i nędzny. Upadek starożytności cofnął cywilizację europejską o kilka wieków.

Rzym średniowieczny był smutny i jakby wymarły (—» Koloseum). Ludzie czuli wokół siebie wielką utraconą przeszłość, która nawet straszyła ich po nocach. Istnieje mnóstwo opowieści o wybitnych postaciach starożytności, które miały wówczas wieść żywot upiorów. Jak dalece zatarła się w umysłach prawdziwa historja, niech świadczy to, co pisano w ówczesnych książkach o Kapitolu. Miał to być wspaniały gmach o wysokich i silnych muraeh, wykładanych szkłem i złotem, aby były „zwierciadłem wszystkich narodów“. Wewnątrz stały posągi wszystkich królów i cesarzy ze złota, srebra, bronzu i drogich kamieni. Gmach ten posiadał wysoką wieżę, którą w nocy oświetlała złota lampa o takim blasku, że statki na morzu widziały, gdzie mieści się stolica świata. Było to jednocześnie zwierciadło magiczne, w którem w każdej chwili odbijało się całe życie imper juin. W tym Kapitolu poeta-czarodziej Wer-giljusz ustawił posągi wszystkich ludów podbitych, a każdy posąg miał dzwonek. Gdy któryś lud się buntował, dzwonek na jego posągu dzwonił i kapłan obwieszczał to cesarzowi.

Oto, jak wyobrażano sobie potęgę Rzymu i chwałę Kapitolu w czasach, kiedy ów Kapitol był ruiną z resztkami starych świątyń, w których mieściły się kościoły i klasztory.

Rzym w okresie renesansu.

Rzym schyłku średniowiecza to inny świat, ale znów o olbrzymim zakroju. Pośród ruin i nędzy rosła potęga papiestwa, a z nią wielka idea zjednoczonego chrześcijaństwa. Ta idea nie zdołała się urzeczywistnić, lecz na swej żmudnej drodze, przez wieki walk, klęsk i triumfów, wysuwała Rzym w sam środek spraw europejskich. W okresie renesansu Rzym odzyskuje część daw-

nego blasku i przez paręset lat stoi w rzędzie najświetniejszych stolic. Architektura, rzeźba i malarstwo napełniają go nowem pięknem. Renesans, barok, rokoko wbudowały się w starą ziemię setkami pałaców i kościołów, których wspaniałość jednak przygasała na tle wyboistych i brudnych ulic, na tle placów zarosłych trawą. Taki widok przedstawia Rzym na starych sztychach : nieskazitelny zarys kościoła lub pałacu, wielkopańska kareta, nadjeżdżająca czwórką koni, a dookoła kupy śmieci i gruzów, wałęsające się bydło i zawsze jakiś fragment starożytnej ruiny, porosły chwastami. Taki Rzym wzięło w r. 1870 z rąk papieży młode królestwo Włoch i dopiero niedawno doprowadziło go do porządku.

Rzym współczesny.

Zdumiewające to miasto. Idąc jego ulicami, które zgiełk aut i autobusów upodabnia do wszystkich ulic współczesnych, powoli poznajemy jego czarującą odrębność. Z otwartą pamięcią można tam żyć jak we śnie. Wszystkie stulecia splatają się ze sobą. Są kościoły wbudowane w świątynie pogańskie, są biura do dziś czynne w tych samych sklepieniach, gdzie siedzieli urzędnicy rzymscy, są szkoły w murach obronnych. Pije się wodę z akweduktu, można wejść do winiarni, mieszczącej się w stoku wzgórza, które powstało z usypiska naczyń glinianych, wyrzucanych tu od niepamiętnych czasów. Gdziekolwiek się ruszyć, w ciągu kwadransa przechodzi się przez obszary historji, wśród zabytków, legend, imion, które spychają się nawzajem, jakby nie miało starczyć im miejsca na tern zatłoczonem boisku wieków. Niema dnia, w którymby jakiś kościół nie odzwaniał własnego święta, którego obrzęd sięga daleko i serdecznie w dzieje chrześcijaństwa. Obyczaje, przysłowia, zwroty mowy potocznej są przetkane wszystkiem, co to miasto przeżyło w ciągu 2000 lat. Europejczyk czuje się w niem jak arystokrata w starym zamku, pełnym relikwij swego rodu. Ta niezwykła atmosfera potęguje urok Rzymu i jego pejzażu z majestatycznym Tybrem, rozległą zieloną Kampanją i górami błyszcząeemi w słońcu na horyzoncie. Szmer tysiąca- fontann czyni z nocy rzymskiej melodyjny wiersz...

Spadek duchowy Rzymu starożytnego.

Rzym, zdobywca świata* był w kulturze prowincją pod obcemi rządami. Architekci etruscy zbudowali pierwsze świątynie w Rzymie, a etruscy rzeźbiarze wykonali dla nich posągi bogów. Sławna wilczyca z bronzu, symboliczne zwierzę Rzymu, jest dziełem etruskiem. Ale wrychle wchodzi do Rzymu sztuka grecka i zostaje tam do końca starożytności. W ruchu artystycznym Rzym jest zawsze środowiskiem, rzadko źródłem. On daje pieniądze na świątynie, pałace, budowle użyteczności publicznej, potrzeba mu wielkiej ilości rzeźb, malowideł, sprzętów artystycznych. Trudno powiedzieć, jaki był udział samych Rzymian w tej pracy; zapewne nikły. Historja plastyki zanotowała tuzin nazwisk rzymskich, ale żadne z nich niema wielkiego blasku.

Bardziej oryginalny jest Rzym w architekturze. Daje on jej sklepienie i kopułę, dwie wspaniałe zdobycze, z których korzystają wszystkie późniejsze wieki. Daje, — ale czy je sam tworzy? Raczej nie. I sklepienie i kopułę przyjął Rzym od Etrusków, ale rozwinął je na wielką skalę. Sklepienie bazyliki Konstantyna opodal Fonon Romanum i kopuła Panteonu — to najwybitniejsze zabytki tego budownictwa, które wychowało myśl architektoniczną od średniowiecza do naszych czasów. Tak samo oryginalnością Rzymu jest amfiteatr, łuk triumfalny i kolumna, stojąca sa-

J. Parandowski.

motnie i owinięta wstęgą płaskorzeźb. Ta ostatnia nie zrobiła w historji wielkiej karjery, ale łuk triumfalny do dziś jest jednym z najpiękniejszych pomysłów dekoratywnych, amfiteatr zaś budzi podziw umiejętnością operowania olbrzymią masą. Wogóle sztuka, którą Rzym tworzy lub faworyzuje, uderza rozmachem i kołosalnością.

Rzymianie byli dumni ze swej kanalizacji i swych wodociągów, stawiając je wyżej od piramid egipskich i innych „cudów świata“. Przemawiał w tern duch praktyczny, znamienna cecha ich umy-słowości. Nietwórczy w sztuce, słabi w nauce i filozofji, stworzyli monumentalne prawodawstwo. Z wyraźną namiętnością oddawali się badaniom, w których oderwane pojęcia słuszności i sprawiedliwości wchodziły w konflikt z nieprze-liczonemi wypadkami codziennego życia. Nikt im w tem nie sprostał. Jeden Rzym miał uczonych prawników i kody-fikatorów w naszem pojęciu. Prawo rzymskie nawarstwiało się wiekami, w nieskończonym szeregu ustaw, dekretów, opinij sądowniczych, by wreszcie w chwili, gdy starożytność ustępowała miejsca nowym czasom, zamknąć się w wielkim kodeksie Justynjana. Trudno dziś poruszyć jakiekolwiek zagadnienie prawnicze, żeby nie znaleźć w niem śladu myśli rzymskiej, która je pierwsza podjęła, a często rozwiązała tak, że do dziś, nie wiedząc o tem, jesteśmy posłuszni wyrokom zapomnianych pretorów.

Spadek Rzymu, z którego do dziś korzysta cywilizacja, jest olbrzymi (-» Łacina). Warto jeszcze tylko wspomnieć o znaczeniu wTychowawczem ideałów rzymskich. Wypowiedziane z wielką siłą przez pisarzy, poparte przykładami u historyków, te ideały bohaterstwa, ducha obywatelskiego, cnoty, patrjotyzmu i wolności republikańskiej kształciły charaktery ludzkie w różnych epokach i oddziaływały wręcz na politykę. Hora-racjusz Kokles, Mucjusz Scewola, Cin-cinnatus, Korjolan..., nie starczyłoby miejsca, aby ich wszystkich wyliczyć, tych mężów podań i uwielbienia, z których brano wzór i stwarzano dusze istotnie na ich podobieństwo! Albo Brutus. Ileż razy jego imię stawało się hasłem do walki przeciw tyranom! Nigdy niewiadomo, kiedy te stare historje, pełne żaru i patosu, powrócą, aby znów rozpalać, burzyć i wskrzeszać.

SAMOCHÓD I MOTORYZACJA, w r. 1644 niejaki Thćson skonstruował (Tabl. 73—74). Dawno już ludzie inte- pojazd poruszany przez dwu ludzi, sie-resowali się zagadnieniem pojazdu po- dzących w środku. Pomysł nie przyjął ruszającego się bez pomocy zwierząt się. Dopiero w 104 lata później inny pociągowych.

Dzieje samochodu.

wynalazca, Vaucasson, popisywał się przed Ludwikiem XV oryginalną konstrukcją, wprawianą w ruch olbrzy-Słynny fizyk Newton (XVII w.) mierni sprężynami, jak w zegarach, próbował podobno zbudować coś w ro- Jednakże dopiero po wynalezieniu ma-dzaju samochodu. Wiadomo dalej, że szyny parowej pojawiać się zaczynają

«MIM

asm

i «ars

ÜÉ

'I

■i.

konkretne próby realizacji idei samochodu. Pierwszy próbował zbudować taki samochód Cugnot w r. 1769 (ryc. 68). Pełnego powodzenia nie osiągnął.

Ryc. 68. Samochód Cugnota.

Następnie zjawił się w r. 1781 parowy samochód Murdocka, ale i ten wynalazek spalił na panewce. Wynalazczy umysł ludzki zatriumfował dopiero w r. 1802, kiedy to Trevitic opatentował i zbudował parową maszynę, poruszającą się z szybkością 10 mil ang., czyli 16 km na godzinę. Maszyna ta wpadła podczas próbnych jazd na parkan, wobec czego wynalazcom zabroniono zajmowania się tak niebezpieczną zabawą. Sprawa samochodu utknęła po raz pierwszy.

Po raz drugi zahamowano rozwój techniki samochodu w r. 1831 i latach następnych. Powstały wówczas pierwsze lokomotywy drogowe, dzieła techników i wynalazców, może jeszcze niedoskonałe, ale będące zapowiedzią dalszego rozwoju. I natychmiast w Anglji i Francji, gdzie te maszyny powstały, obłożono je tak wielkiemi podatkami i ograniczono ich używanie taką liczbą surowych przepisów, że rychło posiadacze tych maszyn obrzydzili sobie korzystanie z nich. A wobec braku popytu na samochody — nie mieli nic do roboty i wynalazcy.

Punktem zwrotnym w rozwoju samochodu stał się wynalazek Thomsona, który w r. 1845 opatentował pierwszą oponę z kauczuku, umożliwiającą jazdę po ówczesnych wyboistych drogach. Drugiem ważnem zdarzeniem było wynalezienie przez Lenoira w r. 1860 pierwszego motoru gazowego. Następnie zjawiły się motory naftowe, benzynowe i napędzane z akumulatorów, czyli bateryj, motory elektryczne. Twórczy umysł ludzki usiłował zresztą jeszcze przed wynalezieniem opony przystosować nawet i parowy samochód do jazdy po złej drodze, lub w terenie. Oto w r. 1821 próbowano budować pojazdy o kołach zaopatrzonych jakby w prymitywną gąsienicę : w drewniane, okute łapy, lub opasujące koła łańcuchy z płyt. Z tych to prób wyłonił się zczasem, po niezliczonych ulepszeniach, dokonywanych przez tysiące techników, ciągnik rolniczy i artyleryjski oraz czołg — w ich nowoczesnej postaci. Ryc. 69 przedsta-

Ryc. 63. Ciągnik Boydella.

wia właśnie taki parowy ciągnik Boy-della, przeznaczony do jazdy w terenie, a zbudowany w r. 1846. Koła zaopatrzone są w luźno umocowane łapy, opierające się o grunt na podobieństwo podeszew. Ciągnik ten funkcjonował regularnie i niezawodnie przez parę dziesiątków lat.

W r. 1885 „ojciec automobilizmu“ Gottlieb Daimler patentuje pierwszy pojazd dwukołowy napędzany przez silnik spalinowy. Słynny niemiecki

(_ ,-igj

tt

rw

JBr

Ryc. 70. Podwozie samochodu Mercedes z r. 1912.

konstruktor Benz coraz to ulepsza budowę silnika. Powstają pierwsze samochody, pędzone najczęściej mieszanką ropy i nafty, posiadające z początku urządzenia kierownicze w postaci drążka poziomego, lub korby. Wehikuły te zaopatrzone są w niepewne i często zawodzące silniki; opony mają wprawdzie kauczukowe — ale pełne. W ósmem i dziewiątem dziesięcioleciu XIX w. można było od czasu do czasu widzieć i w Warszawie wielkie tłumy publiczności obserwujące taką wolno posuwającą się a hałaśliwą maszynę, która co kilkanaście minut stawała, suche bowiem haterje, używane do zapłonu, wyczerpywały się. Automobilista siadał więc na najbliższej ławce i czekał, aż baterje „odpoczną“ i znów dadzą dostatecznie silny prąd. Na tabl. 73 widzimy samochody niemieckie i amerykańskie z tych czasów. Na ryc. 70 widzimy podwozie Mercedesa z r. 1912, w ogólnym zarysie przypominające już podwozia dzisiejsze.

Praca samochodu.

Samochód składa się z podwozia i nadwozia.

Nadwozie, czyli karoserja, służy do rozmieszczenia pasażerów, względnie ładunków. Rozróżniamy więc nadwozia specjalne, oraz nadwozia ciężarowe, półciężarowe i pasażerskie. Nadwozie pasażerskie służy bądź dla prze wożenia większej liczby osób (autobus, autokar), bądź dla 2—6 osób. Wśród tych ostatnich karoseryj najbardziej rozpowszechnione są : otwarte torpedo, kareta czyli limuzyna, taksówka, kabrjo-let i karoserje turystyczne oraz sportowe.

Główną częścią samochodu jest podwozie. W zasadzie podwozie jest ramą, ustawioną elastycznie za pośrednictwem resorów na osiach z kołami. Spotyka się już wprawdzie samochody bezrainowe i samochody o nie-zależnem resorowaniu każdego koła, my jednakże, dla wyjaśnienia zasad pracy samochodu, zajmiemy się podwoziem klasycznem, posiadającem ramę, silnik na przedzie, a napęd na tylne koła (bywają samochody o innym układzie, np. z silnikiem ztyłu, lub też z silnikiem na przedzie, napędzającym przednie koła i t. p.).

Fabryką siły jest w samochodzie silnik (ryc. 71). Silnik spalinowy, który zjawieniem się swojem w postaciach coraz bardziej udoskonalonych zasadniczo umożliwia powstanie samochodu i samolotu, funkcjonuje przy pomocy płynnego materjału pędnego, np. spirytusu, benzyny. Paliwo to musi posiadać odpowiedni ciężar gatunkowy, ( benzyna

CA&flK

K.AMSR.

Kota KU

SILNIK

CH-fcO£>M»cA

WlArRACŁBK    40 c«.

rowiEruk

L    iwie«

MIESZANKA

(h

IW

TŁOK

KOR.0OWÓO

I WAŁ KOKSOWY

Ryc. 71.

0,750). W przyrządzie zwanym gaźni-kiem (karburatorem) benzyna jest mieszana z powietrzem w stosunku 20 gr (objętościowo 15 litrów) powietrza na 1 gr benzyny. Ta benzyna rozpylona w powietrzu nazywa się mieszanką.

Mieszanka dostaje się przez odpowiednie przewody do wnętrza cylindrów. Na ryc. 71 pokazany jest silnik czterocylindrowy W każdym z cylindrów przesuwa się tłok. Na ryc. 71 dwa środkowe tłoki znajdują się w położeniu dolnem, dwa zaś inne tłoki — w położeniu górnem. Te cztery tłoki, każdy połączony korbowodem z wałem korbowym — obracają go, podczas gdy same odbywają swój nieustanny ruch w cylindrach wgórę i wdół.

Ruch tłoków powodowany jest przez kolejne wybuchy mieszanki, doprowadzonej do cylindrów. Mieszanka ta ulega najpierw wessaniu do cylindrów, później ściśnięciu czyli kompresji, a następnie zapaleniu przy pomocy iskry elektrycznej. Iskra elektryczna powstaje w świecach, wkręconych w cylinder, a prąd do świec doprowadzony jest od rozdzielacza. Wreszcie następuje wydmuch z cylindrów zużytych gazów.

Dzięki spalaniu się, przy wybuchu mieszanki węgiel (C) i wodór (H) benzyny łączą się z tlenem (O) powietrza i wyzwalają energję cieplną (około 10.000 kaloryj na kilogram materjału pędnego). Natychmiast po wybuchu tłok jest siłą rozprężających się gazów odrzucony energicznie wdół. Na ryc. 71 odbywa się właśnie taki wybuch kolejny w cylindrach pierwszym i czwartym, tłoki w tych cylindrach odrzucone będą przez siłę wybuchu nadół, gdy tymczasem tłoki w cylindrach drugim i trzecim posuną się wgórę, aby zkolei wykonać swoją pracę ściśnięcia mieszanki, a potem, po zapaleniu się jej, ulec również odrzuceniu. Tak więc pionowy nieustanny ruch tłoków w cylindrach przekazywany jest przy pomocy korbowodów na wał korbowy, który z wielką szybkością obraca się dookoła swej poziomej osi.

Cała ta praca odbywa się z wielką szybkością i przy nader wysokiej temperaturze. Wobec tego silnik musi być chłodzony. W silniku naszym chłodzenie silnika odbywa się przy pomocy wody, która przebiega przez chłodnicę i ścianki cylindrów. Zakropkowane miejsca i strzałki pokazują ruch wody. Ruch ten wynika z tego, że woda ogrzana wznosi się wgórę, a ochłodzona w chłodnicy — opada nadół. Wiatraczek, napędzany przez wał korbowy, dopomaga wodzie do szybszego chłodzenia się. Istnieją także inne sposoby chłodzenia silnika, np. powietrzem. Aby silnik dobrze funkcjonował, należy ustawicznie wszystkie jego części smarować olejem, który musi być wytrzymały na wysokie temperatury i ciśnienia. Dla uszczelnienia tłoków zaopatrzone są one w pierścienie tłokowe, ściśle a elastycznie przylegające do wewnętrznych ścianek cylindrów.

Cóż jednak dzieje się dalej? Oto obraca się wał korbowy. Trzeba prze-

PRZEKAZYWANIE NAPĘDU kołom

SILNIK

/ »ISQÖW

V    ' Nrv<.N6 KOM

j li; LJL^^o<t<Ki

PEPAt. smZĘętA

i;

sriĘtiNĄ

««*!<<*■*

/S,

V.

hoznukz

RÇCZNY

HM<

XvNWY*''**

9<«c6w

WAt.

KARO

;;.v( (O,

WTYLNY

SILNIK «

Ryc. 72.

ftVf=e«.6W-r M-*

Ji

WAfc KARDAKOWV

Ryc. 73.

Mio!SU

niw i en* wis

kazać jego obroty kołom tylnym, które poruszają wóz. Przekazywanie napędu od silnika do kół pokazane jest na ryc. 72.

Obroty wału korbowego zależne są od nas. Gdy siedząc w samochodzie, naciskamy pedał przyśpiesznika, wówczas silnik otrzymuje więcej mieszanki, obroty silnika zwiększają się, nasza fabryka siły jest w pełnym ruchu. Urządzenie, zwane sprzęgłem, pozwala tę siłę włączać i wyłączać (ryc. 73). Przy wyłączonem sprzęgle silnik pracuje sam dla siebie, przy włączonenr natomiast — uruchamia wał kardanowy, który zko-lei przekazuje ruch kołom.

Są jeszcze dwa ważne elementy, uczestniczące w tern przekazaniu ruchu (ryc. 72). Te elementy, to skrzynka biegów czyli przekładnia i dyferencjał.

Skrzynka biegów, posiadająca dźwignię zmiany biegów, pozwala kierowcy zachować całą moc silnika. Rzecz polega na tern, że silnik przedstawia po-tęgę tylko wtedy, gdy obraca się z wielką szybkością, t. j. gdy posiada dostateczne obroty. Nieraz zaś podczas jazdy wynikają takie warunki, że samochód musi jechać wolno (zła droga, mgła). Gdyby nie skrzynka biegów, to i połączony z kołami silnik zacząłby się w takim wypadku obracać wolno, a zatem utraciłby swoją moc. Posługując się odpowiednio biegami, jedziemy wolniej lub szybciej, ale zawsze zapewniamy silnikowi potrzebną dla jego mocy wymaganą ilość obrotów. Ruszamy np. z miejsca, to znaczy szybkość samochodu jest prawie żadna. Żeby pokonać bezwład maszyny, silnik musi właśnie teraz dawać jak największą moc, bo niełatwo jest poruszyć z miejsca ciężką masę. Pierwszy bieg, używany do ruszania z miejsca, zamienia wielką moc szybko obracającego się silnika na dużą siłę wolno obracających się tylnych kół samochodu. Następnie włącza się kolejno dalsze biegi — aż do biegu bezpośredniego, przy którym wysokie obroty silnika przekazywane są bezpośrednio — tak samo szybko obracającym się kołom tylnym. Silnik ma wysokie obroty, koła obracają się odpowiednio szybko, mkniemy, regulując szybkość naciskaniem przyśpiesznika.

Dyferencjał wreszcie służy do wzajemnego różnicowania obrotów kół

KABLE PO i WIEC

jgpT

J0IRUWNIK

AKUMUI-ATO«

Ryc. 74. Instalacja elektryczna.

ciętną 54 km/godz., a Chassel na elektrycznym wozie Jeantaud i Jenatzy na swojej również elektrycznie napędzanej konstrukcji na dystansie kilometra ustalają pierwsze rekordy (63 i 66 km/godz.), walcząc w latach następnych zawzięcie ze sobą, a ówczesny świat przygląda się ze zdumieniem ich walce. Wkońcu w r. 1902 bije ich obu na swym wozie Serpollet, który ma już szybkość 120,805 km na godz. W szybkości na dystansie kilometra ustalają potem rekordy różni kierowcy (m. i. Yanderbilt, de Caters, Rigolly, Hemery) na wozach Mors, Gobron, Mercedes, Dar-racq, Napier, Benz. Są to już szybkie i sprawne wozy, napędzane silnikiem spalinowym. Do instalacji elektrycznej samochodu W raidach samochodowych Fournier należą (ryc. 74) : prądnica czyli dyna- osiąga w r. 1901 szereg sukcesów, mię-mo, napędzana przez silnik, a będąca dzy innemi przejeżdżając z Paryża do wytwórnią prądu, akumulator czyli ba- Berlina (1200 km) w 17 godzin; terja, spełniająca rolę zbiornika ener- w r. 1902 Renault na swojej maszynie, gji elektrycznej, wreszcie iskrownik lub jadąc z Paryża do Wiednia przez Alpy, delko z rozdzielaczem. Dla uruchomię- przy bardzo złej pogodzie, posiada fe-nia silnika używany jest prócz ręczne- nomenalną szybkość podróżną — 69 km go także i elektryczny rozrusznik.    na godz. Raid z Paryża do Madrytu

tylnych, gdyż na lukach nie mogą się one obracać z jednakową szybkością. Przy łuku np., który powstaje przy skręcie w lewo, tylne koło lewe ma do przebycia odcinek mniejszy, niż tylne koło prawe ; dlatego też przy wszelkich łukach obroty kół (wewnętrznego i zewnętrznego) muszą być różnicowane : koło wewnętrzne przebiega po łuku drogę krótszą, niż koło zewnętrzne, a więc musi obracać się nieco wolniej.

Ryc. 75. Nowoczesna konstrukcja samochodowa.

Sport i turystyka.

W r. 1894 dziennik paryski „Petit Journal“ wyznacza po raz pierwszy premję wysokości 60.000 fr. dla zwycięzcy zawodów samochodowych. Od tej chwili różnego rodzaju zawody i konkursy, będące probierzem wartości konstrukcji samochodowych, są bez przerwy organizowane w Europie i Ameryce. Można śmiało twierdzić, że olbrzymi a szybki postęp techniki samochodowej zawdzięczać należy głównie zawodom sportowym i turystycznym. W najogólniejszym zarysie histo-rja tych zawodów i związanego z niemi postępu jest następująca:

W roku 1899 samochodowe „Tour de France“ przynosi już szybkość prze-

w r. 1903 był przerwany z powodu szeregu ciężkich katastrof, jednak kierowca Gabriel dojechał do Bordeaux, gdzie raid przerwano, z szybkością aż 105 km na godz. Były to naprawdę szaleńcze jazdy, jeśli się zważy zły stan ówczesnych dróg, przeszkody na drogach w postaci płoszących się koni, no i sprzęt motorowy w porównaniu z na-szemi wymaganiami dzisiejszemi zupełnie już archaiczny. Z pasją walczą o lepsze Francuzi z Niemcami i Anglikami, ale i Amerykanie nie pozostają wtyle: Amerykanin Bowden przebywa kilometr z szybkością przeszło 176 km na godz. Rotszyld wyjeżdża w samochodzie na Saharę, Cantacuzen przybywa z Paryża do Bukaresztu, rozpoczyna się szereg konkursów i zawo-

dów : górskich, na wytrzymałość, na go najważniejszych elementów. Tyczy regularność, na komfort. W szlachet- się to głównie Stanów Zjednoczonych, nej emulacji sportowcy i konstrukto- które z rozmachem kroczą na czele cy-rzy prą do zwycięstwa, do zbudowa- wilizacji, wyprzedzając o dziesiątki lat nia możliwie najdoskonalszego wozu, Europę. W r. 1930 produkcja Stanów aż wreszcie w praktycznej Ameryce — i Kanady wyniosła już 3 i pół miljona zaczyna się walka o potanienie samochodu i jego eksploatacji, o popularyzację automobilizmu.

wozów. Sam podatek od benzyny przyniósł w tym roku skarbowi około 0,5 miljarda dolarów, łącznie zaś z opłatami innemi — 26,5 miljona pojazdów mechanicznych dało skarbowi przeszło mil jard dolarów dochodu. 55.000 kupców posiadało składy i sklepy samochodowe, przeszło 5 miljonów robotników pracowało w przemyśle i handlu samochodowym, a na potrzeby tego przemysłu szło 85°/₀ ogólnego spożycia ropy, 82°/₀ kauczuku, 68,7°/₀ szkła na szyby, 53°/₀ żelaza, 15,5°/₀ stali, 17,4°/0 aluminjum, 14,8°/₀ bawełny, 51,4°/₀ galanteryjnej skóry, 14,l°/₀ blachy, 18°/0 drzewa obrobionego i t. p.

Ale tymczasem Hemery na Benzu przekracza w r. 1909 szybkość 202 km na godz., a po wojnie, która także pchnęła naprzód technikę samochodową, walczą o szybkość i zwyciężają kolejno: Thomas na Delage’u, Eldridge na Fiacie, Thomas na swej maszynie,

W roku 1935 Stany Zjednoczone wyprodukowały 4 miljony samochodów !

Z liczb tych wynika, że przemysł samochodowy jest jeszcze bardziej niż przemysł budowlany centralnym, spożywającym masowo fabrykaty i wyroby kopalń rudy i kopalń nafty, hut żelaznych i szklanych, stalowni i rafineryj, plan tacy j i wytwórni kauczuku i bawełny. Mnóstwo większych i mniejszych przemysłów rolniczych i technicznych zainteresowanych jest w automobilizmie, rozwijającym się wspaniale dzięki naukowo opracowanym metodom seryjnej, masowej, taniej fabrykacji słynnego Forda, dalej koncernu General Motors Corp., Chryslera i innych.

We Francji, gdzie Citroën stworzył swoją olbrzymią wytwórnię, w końcu roku 1935 pracowało w przemyśle samochodowym 780.000 robotników,’200.000 sprzedawców,

Przemysł ten reprezentuje kapitał 80 miljardów franków. Liczba wyprodu-

Campbell na Napierze, Segrave na Sunbeamie (przeszło 327 km na godz., rok 1927), potem ustalają rekordy światowe Keech na Liberty, znów Segrave, aż wreszcie Campbell na swym specjalnie zbudowanym olbrzymim Niebieskim Ptaku bije kolejno w latach 1931—1935 swoje własne rekordy, rozpędzając bolid do 437,9 km na godz.

przemysłem

(rok 1933) i 445,396 km na godz. w r. 1935. Próby te odbywały się na plaży w Daytona Beach na Florydzie wobec setek tysięcy widzów. Motor dla Niebieskiego Ptaka wykonała słynna angielska wytwórnia Rolls-Royce’a.

Campbell ustalił jednocześnie, prócz rekordu na dystansie mili ang., rekord na dystansie 5 km (431,974 km na godzinę).

Uświadomić sobie trzeba przytem doskonałość nowoczesnego seryjnego sprzętu samochodowego. Doskonałość ta wyraża się w nieprzerwanych jazdach z szybkością przeszło 100 km na godz., które trwają całemi tygodniami podczas prób na specjalnych autodromach francuskich i niemieckich.

340.000

mechaników.

Przemysł samochodowy.

Samochód wciskać się począł w życie coraz bardziej, aż stał się jednym z je-

kowanych wozów spadła w r. 1935 do 177.000 (r. 1929 — 253.000), ale pomimo to wpłata z przemysłu samochodowego i automobilizmu do skarbu francuskiego wynosiła 7 mil jardów franków, to jest akurat tyle, ile wynosi budżet Rzeczypospolitej Polskiej na rok 1936/1937.

Dwa wielkie mocarstwa, sąsiadujące z Polską, t. j. Niemcy i Rosja, rozpoczęły w r. 1930 prace motoryzacyjne na olbrzymią skalę. Rosja stała się samowystarczalna po oparciu swego przemysłu samochodowego na wzorze Forda, a następnie rozwinąwszy i przystosowawszy jego konstrukcje odpowiednio do warunków własnych. W Niemczech najważniejszą akcją gospodarczą kancl. Hitlera była akcja motoryzacyjna. Budowa gęstej sieci wspaniałych dróg i autostrad oraz powstanie miljo-nowej produkcji wszelkiego typu samochodów stworzyły potężny przełom, w skutkach nie dający się jeszcze obliczyć: Niemcy stają się dzięki niemu potęgą gospodarczą i militarną. Palma pierwszeństwa pod względem rozmiarów produkcji samochodowej i wysokiej wartości przeszła na kontynencie od Francuzów i Włochów — do Niemców. Niemiecka produkcja w roku 1935 wynosiła 215.000 wozów. Benzyna i kauczuk produkowane są tam sztucznie. W Niemczech robiono też pierwsze udane próby z gazogeneratorami na węgiel drzewny lub drzewo; próby te umożliwiają normalnemu samochodowi podróże kalkulujące się niezmiernie tanio. Stosuje się też do samochodu bardzo oszczędne i trwałe silniki Diesla na paliwo ciężkie.

Samochód a wojna.

W r. 1914 Francja uratowała się od klęski, zarekwirowawszy wszystkie taksówki paryskie dla pośpiesznego przewiezienia odwodów na zagrożony front nad Marne’ą. Polska ofensywa na Ukrainę w r. 1920 była możliwa tylko dzięki wyzyskaniu kolumn samochodowych, które szybko przewiozły piechotę daleko w głąb terenu nieprzyjacielskiego. Niemcy dzisiejsze przez rozbudowę sieci doskonałych dróg i przez motoryzację dążą do tego, żeby móc w razie potrzeby szybko przerzucać wielkie masy wojsk z jednego teatru wojennego na drugi.

Drogi i samochody dla transportu sprawnego a pośpiesznego podczas wojny mają więc znaczenie olbrzymie. Samochód stał się jednak nietylko narzędziem wojennem, ale bronią w postaci wozu pancernego i czołgu. Wielkie zwycięstwa francuskie w październiku i listopadzie 1917 r., oraz czerwcowe, lipcowe i wrześniowe ofensywy marszałka Focha, które w roku 1918 ostatecznie przełamały ufortyfikowane fronty niemieckie — stały się możliwe tylko dzięki zastosowaniu setek i tysięcy czołgów wielkich i średnich, przydzielonych grupami do każdej atakującej dywizji. Dnia 18 lipca pod Belloy razem z piechotą atakowały jednocześnie 292 czołgi ciężkie i 480 czołgów średnich. Samochody pancerne i szybkobieżne dzisiejsze czołgi są bronią, której umiejętne stosowanie jest całkowicie zgodne z naczelnemi zasadami taktyki, t. zn. z zasadą dążenia do .zaskoczenia nieprzyjaciela, z zasadą manewru, jako podstawy działania i z zasadą wyzyskania powodzenia przez szybkość i ciągłość w połączeniu z metodą.

Znaczenie motoryzacji dla Polski.

Zagadnienie motoryzacyjne stało się zatem jednem z najpoważniejszych zagadnień gospodarczych i państwowych. Motoryzacja jest ważna i niezbędna dla życia gospodarczego i dla obrony państwa. Jest to rozległy kompleks spraw, sięgający głęboko w podstawy bytu społecznego. Rolnicza Polska, produku-

szukaj w tomie piątym!

jąca masowo nieopłacający się kartofel, stałaby się bogatsza, gdyby kartofel przerabiano na spirytus, dający w połączeniu z benzyną doskonałe paliwo samochodowe. Od motoryzacji zależy zatem nietylko istnienie i rozwój poszczególnych gałęzi przemysłu, ale także dobrobyt rolnika. Każdy będący w ruchu samochód zatrudnia od 3 do 4 pracowników : w fabrykacji, w warsztatach naprawy, w stacjach obsługi, w przemysłach pomocniczych, przy naprawie dróg i t. d. Tak więc zmotoryzowanie naszego kraju oznaczałoby także zakończenie bezrobocia. Na przykładzie francuskim widzieliśmy, że auto-mobilizm przyniósł skarbowi Francji 7 miljardów fr. dochodu. Na budowę dróg wydatkowano z tego 4 miljardy. Skarb francuski zarobił więc na czysto 3 miljardy fr. A zatem motoryzacja oznaczałaby i dla nas koniec różnorakich kłopotów, bo ponadto postawiłaby na nogi chwiejący się przemysł naftowy i wpłynęłaby na powstanie, względnie na rozwój wielu placówek przemysłowych i handlowych.

Niewszysey w Polsce zdają sobie sprawę z tego, że samochód przeistoczył całkowicie życie społeczeństw w szeregu państw świata. Udoskonalił i przyśpieszył komunikację pasażerską i turystyczną, wpłynął ogromnie na sprawność i taniość transportu towarów, umożliwił docieranie kultury do najdalszych zakątków, zasadniczo przeobraził stosunki w armjach, zatrudnił w szeregu państw miljony robotników w fabrykach samochodowych oraz miljony osób, obsługujących samochód lub przedsiębiorstwa samochodowe. Przemysł samochodowy zużywa przytem tak olbrzymie ilości surowców i fabrykatów, że zaważyło to zasadniczo na wielkich rynkach świata. Tak więc samochód zmotoryzował życie gospodarcze krajów, przyczyniając się do ogólnego wzrostu dobrobytu, do wzmożenia tempa pracy i do rozwoju szeregu przemysłów.

Samochód nie jest zatem jeżdżącym dowodem bogactwa jego właściciela, samochód stał się jednym z ważnych czynników dobrobytu ludności w tych państwach, gdzie zrozumiano wielką rolę motoryzacji pod względem gospodarczym i politycznym. Głównemi warunkami rozwoju motoryzacji są oczywiście : możliwie wydatna rozbudowa dróg i jak najtańsze ukształtowanie ceny sprzedażnej benzyny.

W końcu r. 1935 pod względem ilości samochodów przodowały w całym świecie Stany Zjednoczone, gdzie jeden samochód przypadał na 5 mieszkańców. Kursowało tam około 26 miljonów pojazdów mechanicznych. Francja posiadała w 1934 r. 2 miljony samochodów i półmiljona motocykli. Następne miejsca pod względem liczebności taboru samochodowego zajmowały : Anglja, Kanada, Niemcy. Rosja znajdowała się wówczas na miejscu 10-em (180.000 samochodów). Polska zajmowała w tabeli światowej miejsce 36-te, posiadając 25.712 samochodów i 8546 motocykli. Jeden samochód przypadał na 1290 mieszkańców. Stan automobilizmu był lepszy nawet na Litwie i w Alba-nji. Tylko w Bułgarji na jeden samochód przypadało 2850 osób.

W r. 1935 stan motoryzacji Polski pogorszył się jeszcze bardziej.

Stan sieci drogowej w r. 1935 nieco się w Polsce poprawił, urągał jednak jeszcze elementarnym wymaganiom życia gospodarczego i był powodem do niepokoju o stan obronności granic, zależny od gęstości i jakości dróg.

W r. 1935 powstała w Polsce własna produkcja samochodowa, budująca około 4 tysięcy sztuk rocznie. Oczywiście nie odpowiada to nawet w najmniejszej mierze prawdziwym potrzebom Polski.

Zwycięski pochód samochodu od niebezpiecznej zabawki Cugnota, poprzez przedmiot ogólnego podziwu, do powszechnego środka lokomocji — nie zakończył się jeszcze. Samochód staje się niezbędnym czynnikiem gospodarczym, narzędziem walki o byt, elementem nowoczesnego układu stosunków. Motoryzacja jest dziś sama w sobie wielkim i głównym programem gospodarczym, zagadnienie zaś motoryzacyjne w swym całokształcie — domaga się wielkiej armji fachowych pracowników i sztabu wytrawnych polityków, pojmujących całą doniosłość tej sprawy. Hamowanie automobilizmu przez prohibicyjne opłaty, cła i zbyt ostre przepisy jest dziś daleko bardziej szkodliwe, niż 100 lat temu, szkodzi bowiem całemu społeczeństwu i państwu.

St. Strumph Wojtkiewicz.

SAMORZĄD. W działalności państwa możemy odróżnić trzy kierunki : ustawodawstwo, czyli władzę prawodawczą, które polega na wydawaniu nowych praw, nowych przepisów prawnych ; sądownictwo, polegające na rozstrzyganiu sporów prawnych i na karaniu za naruszenie obowiązujących praw, i wreszcie — administrację, czyli władzę wykonawczą, która obejmuje całą pozostałą działalność państwa, a więc wszystko to, co nie jest ani ustawodawstwem ani sądownictwem. Administracja jest żywą działalnością państwa; szkoły, koleje, poczta i telegraf, drogi i mosty, zwalczanie chorób i inne sprawy zdrowia publicznego, wojsko, policja i t. d. — to wszystko są niektóre dziedziny administracji. Administracja jest więc związana jak najsilniej z całem codzien-nem życiem współczesnego społeczeństwa. Administracja znaczy tyle, co zarząd. W przeciwstawieniu do administracji państwowej, czyli publicznej, możemy mówić o administracji prywatnej, czyli zarządzie swoich spraw prywatnych przez jednostki.

Samorząd a władze rządowe.

Państwo może rozwijać swoją działalność w dziedzinie administracji w. sposób dwojaki: albo w ten sposób, że działają władze rządowe, a więc właściwe władze państwowe, albo też w taki sposób, że państwo przekazuje część swoich uprawnień ciałom, od właściwych władz państwowych odrębnym, sprawującym jednak władzę z upoważnienia państwa. Np. jeżeli chodzi o działalność ministerstw, wojewodów, starostów, kuratorów okręgów szkolnych, inspektorów szkolnych, urzędów skarbowych i t. d., to są to właściwe władze państwowe, czyli władze rządowe. Ale np. gmina wiejska sprawuje wprawdzie swoją władzę z upoważnienia państwa, ale nie należy do władz rządowych.

Otóż te ciała w administracji publicznej, które nie należą do organizacji władz rządowych, nazywamy samorządem. W ten sposób, jeżeli wszystkie władze administracyjne nazywamy władzami administracji państwowej w ob-szerniejszem znaczeniu czyli władzami, publicznemi, administracją publiczną, to w ich obrębie możemy odróżnić : 1) władze państwowe w znaczeniu ściślej szem, właściwem, czyli władze rządowe (przykłady ich podaliśmy powyżej), 2) władze samorządowe, samorząd.

Różne rodzaje samorządów.

Mówiąc w życiu codziennem o samorządzie, marny na myśli zwykle i prze-dewszystkiem taki samorząd, który działalnością swoją obejmuje na pewnym obszarze wszystkich mieszkańców tego obszaru. Zaliczamy tutaj samorząd gromady wiejskiej, samorząd gminy wiejskiej, samorząd miejski, samorząd powiatowy, samorząd wojewódzki. Taki samorząd nazywamy samorządem terytorialnym, czyli samorządem powszechnym, ponieważ obejmuje on wszystkich („powszechny“ ) mieszkańców danego obszaru („terytorjalny“), a także komunalnym.

Ale obok samorządu powszechnego czyli terytorjalnego istnieje także samorząd innego typu, zwany rozmaicie: ogólnie — samorządem nietery-torjalnym, a ze względu na jego specjalny charakter — samorządem zawodowym albo gospodarczym. Taki samorząd jest wprawdzie także do pewnego stopnia samorządem terytorjalnym, gdyż zawsze istnieje dla pewnego obszaru, pewnego terytorjum, — dlatego jednak nazywamy go nieterytorjalnym, ponieważ działalnością swoją na tym obszarze nie obejmuje wszystkich jego mieszkańców, lecz tylko pewne osoby. Samorządem zawodowym, albo gospodarczym nazywamy go dlatego, ponieważ obejmuje on osoby należące do pewnego zawodu, względnie, ponieważ służy on specjalnym interesom gospodarczym, które ma reprezentować. Takim samorządem są izby lekarskie (należą do nich lekarze, a mają one za zadanie reprezentowanie interesów i fachowej opinji zawodu lekarskiego oraz dbanie o etykę i godność lekarzy przy wykonywaniu przez nich swojego zawodu), izby przemysłowo-handlowe (reprezentują interesy i fachową opinję sfer przemysłowych i handlowych), izby rolnicze, izby rzemieślnicze, izby adwokackie i t. d.

Nadzór władz rządowych nad samorządem.

Ponieważ każdy samorząd, jak powyżej powiedzieliśmy, działa z upoważnienia państwa, wynika z tego, że samorząd nie może się państwu przeciwstawiać, lecz musi przestrzegać granic udzielonych mu upoważnień. Dlatego też każdy samorząd pozostaje pod nadzorem władz rządowych, którym dla wykonywania tego nadzoru przysługuje szereg uprawnień i środków. Uprawnienia nadzorczych władz rządowych dają się sprowadzić do prawa przestrzegania, aby samorządy: 1) swoje zadania rzeczywiście spełniały, 2) swojego zakresu działania nie przekraczały i 3) obowiązujących ustaw nie naruszały. Środkami przysługującemi nadzorczym władzom rządowym dla realizacji powyższych uprawnień są : prawo inspekcji urzędów i przedsiębiorstw samorządowych, udzielanie samorządom odpowiednich wskazówek i pouczeń, rozstrzyganie odwołań od ich decyzyj, prawo zatwierdzania pewnych uchwał ciał samorządowych, zawieszanie i uchylanie ich decyzyj ; składanie z urzędu członków zarządzających organów samorządowych — a nawet — jako środek ostateczny — rozwiązywanie odnośnych organów samorządowych i zarządzanie nowych wyborów. Np. jeżeli rada miejska jakiegoś miasta podejmuje uchwały sprzeczne z prawem, lub nie spełnia swoich zadań, to jako ostateczny środek przysługuje władzy nadzorczej prawo rozwiązania tej rady miejskiej i zarządzenie nowych wyborów, przyczem aż do nowych wyborów władza nadzorcza ustanawia tymczasowy zarząd miejski.

Znaczenie samorządu w życiu państwowem.

Samorząd posiada w życiu państwowem wielkie znaczenie. Przedewszyst-kiem stanowi on wielką pomoc dla władz rządowych, wyręczając je w spełnianiu zadań administracji publicznej. Np. samorząd miejski zajmuje się ulicami, oświetleniem miasta, kanalizacją, tramwajami miejskiemi i t. d., wobec czego nie potrzebują tern już zajmo-

729

Samorząd.

730

wego i nie utracił prawa wybierania do

wać się władze rządowe. Podobnie też żeli wybory do tych organów są bezpo-przedstawia się sprawa, gdy chodzi średnie, przysługuje każdemu obywate-o działalność samorządu gminnego, łowi polskiemu, bez różnicy płci, który wiejskiego, powiatowego i wojewódz- ukończył do dnia zarządzenia wyborów kiego, z których każdy spełnia różne 24 lata, przynajmniej od roku mieszka zadania, odciążając w ten sposób rzą- na obszarze danego związku samorządo-dowe władze administracyjne.

i rady powiatowej, jak również na stanowiska ławnika miejskiego, mogą być wybrani tylko ci obywatele polscy, którzy obok warunków wybieralności wyżej wymienionych władają językiem polskim w słowie i piśmie (minister spraw wewnętrznych może czasowo dozwalać na wyjątki). Wybrany do wydziału powiatowego może być tylko obywatel polski, który obok wyżej określonych warunków posiada nadto przygotowanie praktyczne, które określa rozporządzenie ministra spraw we-W każdym samorządzie terytorjal- wnętrznych. Nadto są specjalne przepi-nym rozróżniamy organ stanowiący sy dotyczące kwalifikacyj wójtów w gmi-i kontrolujący oraz organ zarządzają- nach wiejskich, tudzież prezydentów cy i wykonawczy. W gminach wiej- j wiceprezydentów, burmistrzów i wice-skich organem stanowiącym i kontrolującym jest rada gminna, organem zarządzającym i wykonawczym — zarząd gminny. W miastach or- Do obszaru gminy wiejskiej wchodzi stanowiącym i kontrolującym jedna lub więcej miejscowości (osad,

miasteczek, wsi, siół, osiedli, przysiół-

Samorząd jest poza tem znakomitą sejmu, w myśl obowiązujących przepi-szkołą życia publicznego dla obywateli, sów. Wybrany zaś do organów związ-wiążącą ich silniej z państwem i przy- ków samorządowych może być każdy gotowującą ich do działalności na tere- obywatel polski, bez różnicy płci, któ-nie szerszym. Obywatele miejscowi, ry ukończył do dnia zarządzenia wybo-biorąc udział w pracy samorządu, r6w 30 lat i ma prawo wybierania do po-a więc np. będąc członkami rady gmin- wyższych organów. Do rady miejskiej nej, rady miejskiej lub rady powiatowej, czują się czynnymi współpracownikami administracji publicznej, a więc uczestnikami rządzenia państwem. Bardzo ważny jest tutaj moment bezpośredniości. Obywatele biorący udział w pracy samorządu widzą odrazu re zultaty tej pracy na miejscu, co więcej — rezultaty te widzą także wszyscy inni mieszkańcy danej gminy wiejskiej, miasta, czy powiatu; zespala to ich ściśle z pracą administracji publicznej.

Organizacja samorządu.

burmistrzów w miastach.

Gmina wiejska.

ganem

scowości. lokalnemi sprawami publicz-nemi; powinna również zapewnić gmi-Prawo wybierania do organów ustro- nie zdolność wykonywania ciążących jowych związków samorządowych; je- na niej zadań. Rada gminna składa się

jest rada miejska, organem zarządzającym i wykonawczyni — z a- ków, kolonij, zaścianków, folwarków rząd miejski. W samorządach po- i t. p.). Wielkość obszaru gminy powiatowych organem stanowiącym i kon- winna odpowiadać naturalnemu, o ile trolującym jest rada powiatowa, możności, zasięgowi wspólnego zaintere-a organem zarządzającym i wykonaw- sowania mieszkańców połączonych miej-czym — wydział powiatowy.

Wybory samorządowe.

z wójta, jako przewodniczącego, pod- i jednego lub więcej wiceprezyden-wójciego, ławników oraz radnych.

tów — w miastach większych, 2) od-

mieszkańców rada miejska może uchwa-

Zarząd gminy składa się z wójta, powiedniej liczby ławników. Z reguły podwójciego oraz dwóch ławników, jest w mieście jeden wiceprezydent, (w gminach liczących ponad 10.000 ale w miastach liczących ponad 50.000 mieszkańców trzech ławników).

Rady miejskie w miastach, tak zre-

Jeżeli obszar gminy wiejskiej stano- lic, że ilość stanowisk wiceprezyden-wi jedną miejscowość, to jest ona tów się powiększa, przyczem w War-ostatniem u dołu ogniwem administra- szawie może być ich najwyżej 5-ciu, cji samorządowej. Jeżeli natomiast w Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu obszar gminy wiejskiej nie stanowi i Wilnie — 3-ch, a w innych miastach — jednej miejscowości, dzieli się on na 2-ch, wyjątkowo 3-ch. gromady.

Gromadę wiejską stanowi z reguły sztą, jak i rady gminne w gminach każda miejscowość (osiedle, wieś, sioło, wiejskich jako organy stanowiące i kon-kolonja, osada, miasteczko, zaścianek, trolujące, wybierają zarządy miejskie folwark i t. p.) ; miejscowości te jed- i gminne, sprawują kontrolę nad ich nak mogą być połączone i mogą two- działalnością i ustanawiają normy i żarzyć wspólną gromadę. Zakres działa- sady, dotyczące zarządu sprawami mia-nia gromady obejmuje zarząd mająt- sta, względnie gminy wiejskiej. Np. do kiem i dobrem gromadzkiem tudzież zakresu działania tych rad należy: rozporządzanie dochodami z tych źró- ustanawianie rodzaju i ilości stanowisk deł ; ponadto gromada współdziała służbowych oraz wysokości uposażeń z gminą wiejską w wykonywaniu jej urzędników, uchwalanie przepisów

zadań.

o obowiązkach i prawach funkcjonarju-

zastępca (podsołtys).

Miasta.

W miastach, jak powiedzieliśmy, organem stanowiącym i kontrolującym jest rada miejska. Na posiedzeniach rady miejskiej przewodniczy burmistrz

Organem uchwalającym w groma- szów miejskich czy gminnych, uchwa-dach jest rada gromadzka albo zebra- lanie miejscowych przepisów prawnych nie gromadzkie. Mianowicie w mniej- w tych dziedzinach, w których im szych gromadach istnieje zebranie gro- to prawo przysługuje, podejmowanie madzkie, obejmujące wszystkich mie- uchwał w sprawach nabycia lub sprze-szkańców gromady mających upraw- dąży nieruchomości przez miasto lub nienia wyborcze. W gromadach liczą- gminę, uchwalanie budżetu, kontrola cych ponad 200 mieszkańców wybiera nad działalnością zarządu miejskiego się radę gromadzką. Organem wyko- czy gminy wiejskiej, a w szczególno-nawczym gromady jest sołtys lub jego ści zatwierdzanie sprawozdań z wykonania budżetu (to znaczy przyjęcie do wiadomości, że gospodarka finansowa w roku ubiegłym była zgodna z uchwalonym poprzednio budżetem) i t. d.

Samorząd powiatowy.

i kontrolującym w samorządzie powia-

Samorząd powiatowy jest wyższym (lub w jego zastępstwie wiceburmistrz), stopniem samorządu; obejmuje on ob-albo prezydent miasta (lub w jego za- szar powiatu. Organem stanowiącym stępstwie — wiceprezydent).

Zarząd miejski składa się z 1) bur- towym jest rada powiatowa, złożona mistrza i wiceburmistrza — w miastach z radnych i członków wydziału powia-mniejszych, lub prezydenta miasta towego. Członków (radnych) rad po

wiatowych wybierają kolegja wyborcze, złożone z radnych i członków zarządów gmin wiejskich i tych miast, które nie są wydzielone z powiatowych samorządów. Wyjaśniamy tutaj, że samorząd powiatowy obejmuje wszystkie gminy wiejskie w powiecie, a także miasta w powiecie, ale tylko mniejsze, gdyż miasta większe, liczące ponad 25.000 mieszkańców, są wydzielone z powiatowych związków samorządowych czyli samorządów powiatowych i stanowią same dla siebie jednostki samorządowe, równorzędne z samorządami powiatowemi.

Rady powiatowe wybierają członków wydziałów powiatowych, które w samorządach powiatowych są organami zarządzaj ącemi i wykonawczemi.

Przewodniczącym rady powiatowej i wydziału powiatowego jest starosta powiatowy. Ponieważ starosta powiatowy jest organem rządowym, przeto w samorządzie powiatowym mamy do czynienia z taką formą, że organ rządowy jest zarazem przewodniczącym ciała samorządowego, czego nie spotykamy w samorządzie gminnym ani miejskim. Powiat administracyjny rządowy jest zarazem jednostką samorządową; powiat administracyjny rządowy i terytorjum samorządu powiatowego stanowią więc w każdym powiecie ten sam obszar.

Zakres działania samorządu powiatowego obejmuje interesy gospodarcze, zdrowotne i kulturalne powiatu. Te zadania samorządu powiatowego mają głównie charakter uzupełniający, to znaczy, że samorządy powiatowe przystępują do ich realizacji tylko w tym wypadku, o ile ich nie mogą zrealizować gminy; obok tego charakteru uzupełniającego samorząd powiatowy ma także specjalne obowiązki, określone przez ustawy.

Samorząd wojewódzki.

Samorząd wojewódzki, obejmujący teren całego województwa, istnieje w województwach poznańskiem i po-morskiem. W ten sposób województwa te są nietylko terenami administracji rządowej, podlegającemi wojewodom, ale zarazem terenami samorządu wojewódzkiego. Organami samorządu wojewódzkiego są: sejmik wojewódzki — jako organ uchwalający i kontrolujący, wydział wojewódzki — jako organ zarządzający i starosta krajowy, który zarządza sprawami bieżącemi.

Województwo śląskie posiada t. zw. autonomję, to znaczy ma swój własny sejm śląski, który sprawuje ustawodawstwo. Autonomja polega na tern (dosłownie „autonomja“ znaczy tyle, có „własne ustawodawstwo“), że sejm śląski uchwala w pewnych dziedzinach osobne ustawy (przepisy prawne), obowiązujące tylko na obszarze województwa śląskiego.

Finanse komunalne.

Samorządy czerpią dochody przede-wszystkiem z podatków. Podatki samorządowe dzielą się na: 1) samoistne podatki samorządowe, które są wymierzane i pobierane przez związki samorządowe we własnym zakresie, 2) udział w podatkach państwowych, 3) dodatki samorządowe do podatków państwowych. Oprócz tego do źródeł dochodu samorządów należą opłaty i dopłaty samorządowe. Opłaty są pobierane przez związki samorządowe od poszczególnych swoich członków za świadczenia na ich rzecz. Dopłaty mają charakter przyczynienia się zainteresowanych członków związku samorządowego do kosztów budowy i utrzymania zakładów i urządzeń samorządowych. Podatkiem samoistnym jest np. podatek hotelowy, od zbytku mieszkaniowego, od publicznych zabaw, rozrywek i widowisk, od psów, zasadniczy podatek wojskowy, od szyldów i t. d. Powiatowe związki samorządowe i miasta mają udział w państwowym podatku dochodowym (przykład udziału w podatku państwowym). Dodatkami komunalnemi do podatków państwowych są np. dodatek do państwowych opłat stemplowych od pism, stwierdzających przeniesienie własności rzeczy nieruchomych, dodatek do państwowego podatku gruntowego, do państwowego podatku od nieruchomości (budynkowego). Opłaty dzielimy na kilka rodzajów, jak opłaty administracyjne (np. za wydawanie zezwoleń), opłaty specjalne (np. drogowe), opłaty za korzystanie z pewnych urządzeń (np. opłaty za badanie zwierząt rzeźnych i mięsa, opłaty targowe).

Związki międzykomunalne.

Samorządy różnych stopni mogą się łączyć w związki międzykomunalne dla przeprowadzenia poszczególnych zadań. Instytucja związków międzykomunalnych posiada szczególne znaczenie, gdy chodzi o stworzenie i utrzymywanie pewnego urządzenia (np. szpitala) wspólnemi siłami szeregu samorządów, które — każdy zosobna — nie miałyby odpowiednich na to środków.

T. Hilarowicz.

Literatura : B. Wasiutyński: Ustrój władz administracyjnych rządowych i samorządowych, Poznań, 1933 ; A. Were-szczyński: Wiadomości o Polsce Współczesnej, Część I — Ustrój i Administracja Państwa Polskiego, Lwów 1935.

SEN. Mniej więcej trzecią część naszego życia przebywamy w dziwnym stanie półżycia, półśmierci, który nazywamy snem. Oddawna uczeni całego świata usiłują zgłębić istotę i przyczyny tego zagadkowego zjawiska.

Widzenia senne.

Psychologowie badają widzenia senne i nawiązują je do naszych przeżyć

w stanie czuwania. Przeżycia te, jak wie to każdy z własnego doświadczenia, układają się we śnie i rozwijają w nieco inny sposób, niż na jawie: we śnie występują przeżycia dawno minione, a związki pomiędzy faktami bywają dziwaczne i przypadkowe. We śnie może ukazać się fakt, który nas mocno wzruszył i przejął na jawie, ale także ukazują się rzeczy obojętne, na które zwykle nie zwracamy uwagi.

Widzenia senne i ich tłumaczenie odgrywają wielką rolę w znanej teo-rji uczonego wiedeńskiego, Freuda (-» Psychologja, t. IV, str. 495—8), poza tem istnieją inne jeszcze teorje widzeń sennych, jak np. teorja t. zw. somatyczna, która wiąże treść widzeń ze stanem różnych narządów naszego ciała podczas snu. Jednak psychologowie, badając tylko zjawiska widzeń sennych, nie interesują się, czem jest właściwie sen, jakie czynniki go powodują i jakie zmiany zachodzą podczas snu w organizmie. Na te pytania szuka odpowiedzi przyrodnik.

Zasypianie i budzenie się.

Cokolwiek robi człowiek w ciągu dnia, jakiekolwiek są jego zainteresowania lub jego wytrzymałość, zawsze w pewnym momencie zaczyna go morzyć sen. Otaczający go świat działa nań coraz słabiej, człowiek obojętnieje coraz bardziej na zachodzące dokoła zjawiska, nie reaguje na prowadzoną obok rozmowę, myśli jego plączą się, powieki stają się ciężkie, oczy zamykają się, mięśnie słabną, wreszcie człowiek zasypia. Podczas samego snu zachodzi jeszcze głębsze obniżenie czynności narządów ciała, zwłaszcza tych, które są związane z mózgiem, a więc przedewszystkiem narządów zmysłów. Stan snu jest związany z bardzo znacz-nem osłabieniem wszelkich podrażnień, dopływających do mózgu. Przygotowując się do snu, człowiek bezwiednie stara się stworzyć takie warunki, które możliwie ochraniają mózg od wpływów świata zewnętrznego. Gasimy więc światło i zamykamy oczy, aby nie dochodziły nas wrażenia świetlne. Kładziemy się na czemś miękkiein i w wygodnej pozycji, aby osłabić wrażenia dotykowe. Dbamy o ciszę, obawiając się podrażnień dźwiękowych. Okrywamy się kołdrą, starając się dobrać najmniej nas drażniące warunki cieplne. Zdejmujemy ubranie, aby uniknąć drażniącego ucisku. Słowem, staramy się unieruchomić wszystkie środki, które w życiu na jawie służą nam do poznania i odczuwania otaczającego nas świata.

Skoro jednak sen już nastąpił, wrażliwość narządów zmysłów spada tak znacznie, że wogóle podrażnienia zewnętrzne nie wywołują u śpiącego normalnej odpowiedzi. Znany jest fakt, że żołnierz może spać podczas ogłuszającej kanonady, ale budzi się odrazu, gdy się cicho zawoła nań po imieniu. Matkę prędzej obudzi ciche kwilenie dziecka aniżeli szum burzy i łoskot piorunów. Możność obudzenia śpiącego zależy najwidoczniej nietyle od siły podrażnienia, ile od specjalnego „znaczenia“, jakie dla człowieka posiada dane podrażnienie.

Sen jest wypoczynkiem organizmu.

Podczas snu obniżona jest czynność bardzo wielu narządów. Po obudzeniu się zjawia się np. zwykle potrzeba przetarcia oczu, co pobudza osłabioną czynność gruczołów łzowych. Katar zwykle ginie podczas nocy, gdyż zmniejsza się czynność gruczołów śluzowych nosa. Serce podczas snu bije rzadziej. Naczynia krwionośne rozszerzają się, co powoduje wzmożenie dopływu krwi do skóry, podniesienie temperatury powierzchni ciała i zaróżowienie twarzy śpiącego.

Zmiany w rozkładzie krwi w organizmie obserwować możemy nawet jeszcze przed nastąpieniem snu. Fizjolog włoski Mosso badał je zapomocą specjalnie w tym celu skonstruowanej wagi. Waga jego jest to pozioma deska, podparta pośrodku i zrównoważona. Człowiek kładzie się na desce i zasypia na niej. W chwili zasypiania widzimy, iż koniec deski, na którym spoczywają nogi, opuszcza się ku dołowi, co oznacza, iż do kończyn dolnych napływają wtedy większe ilości krwi. Natomiast przebudzenie się pociąga za sobą przypływ krwi do głowy i przeważanie głowowego końca deski.

Podczas snu oddychanie jest wolniejsze, spada natężenie procesów spalania i procesów rozpadowych, wzmagają się zaś procesy odbudowy części zużytych podczas czuwania. Dlatego właśnie sen jest odpoczynkiem organizmu. Wreszcie, podczas snu obniża się temperatura ciała.

Warunki zasypiania.

Zdolność zasypiania różnych ludzi jest bardzo rozmaita. Jedni zasypiają szybko i śpią bardzo mocno, inni zno-wuż zasypiają z trudem i mają sen czujny, reagują na każdy szmer. Jest rzeczą bardzo ciekawą, że człowiek wcale nie-zmęczony i nieśpiący może zasnąć wskutek niedostatecznej ilości podrażnień zewnętrznych. Podczas snu zostaje bardzo znacznie osłabiona łączność mózgu ze zjawiskami świata otaczającego, niewiele tylko podrażnień dosięga ośrodków nerwowych. Otóż stan ten można do pewnego stopnia naśladować sztucznie, stwarzając takie warunki, w których mózg otrzymuje możliwie mało podrażnień. Wtedy znajduje się on w tym stanie, jaki cechuje sen, a w wyniku następuje sen rzeczywisty. Przysłowiowe „zasypianie z nudów“ należy właśnie do tego rodzaju zjawisk. Nudzimy się, gdy brak podrażnień zmysło-

739

Sen.

740

wych, gdy nic na nas nie oddziaływa. Znany jest przypadek pewnego młodzieńca, pozbawionego wskutek choroby czucia skórnego. Gdy zatykano mu uszy i zamykano oczy, przez które jedynie dochodziły doń wpływy świata zewnętrznego, pacjent natychmiast zasypiał. Często skupienie uwagi na czemś jednem lub odbieranie wrażeń monotonnych może spowodować sen. Niańki i mamki całego świata od niepamiętnych czasów znają i stosują skutecznie ten sposób. Kołysanki, śpiewane dzieciom do snu, odznaczają się zawsze prostotą stale powtarzającej się melodji i jednostajnym, monotonnym rytmem, który działa usypiająco. Kołysanie dzieci z tego samego powodu przyśpiesza nastąpienie snu. Na tej samej zasadzie oparte są metody hipnotyzerów (-» Hipnotyzm).

Senne zamroczenie świadomości i próby jego wytłumaczenia.

Wszelkie podrażnienie zewnętrzne za pośrednictwem nerwów czuciowych zostaje przeniesione do ośrodków nerwowych, specjalnie do mózgu, który przez nerw ruchowy wysyła nakaz do narządu ruchu. Jeśli w tej drodze podrażnienia zostają pobudzone pewne ośrodki kory mózgowej, których czynność powoduje powstanie wrażeń, odruch nietylko zostaje wykonany, ale dochodzi do naszej świadomości. Otóż w stanie snu czynność właśnie tych specjalnych ośrodków kory zostaje zahamowana i głębokość snu zależy od stopnia tego zahamowania. Wtedy podrażnienie zewnętrzne wędruje zwykłą drogą i powroduje ostatecznie wykonanie odruchu, ale odruch nie przerywa snu i nie pobudza wcale świadomości. Gdy mucha siada śpiącemu na twarzy, spędzi on ją ręką, ale nie obudzi się i nie odczuje tego. Jeśli połechtamy jego nogę, noga cofnie się, ale nie dojdzie to do jego świadomości. Powstaje pytanie, z jakiego powodu następuje to senne zamroczenie świadomości.

Przypuszczano dawniej, że wypustki komórek nerwowych, łączące się z sobą, kurczą się podczas snu, przerywając w ten sposób łączność wzajemną, a zatem i łączność pomiędzy mózgiem a światem zewnętrznym. Jednak ściślejsze badania zaprzeczyły tej możliwości i dziś wiemy, że tak nie jest.

Inna teorja przypisuje senność zatruciu organizmu przez szkodliwe substancje, gromadzące się w ustroju podczas czuwania. Podczas snu miały one być wydalane z organizmu, co właśnie powoduje obudzenie. Próbowano nie pozwalać psu spać przez dziesięć dni. W komórkach nerwowych jego mózgu znaleziono następnie zmiany chorobowe, podobne do zmian, spowodowanych zatruciem jadem. Jeśli surowicę krwi psa wyczerpanego bezsennością zastrzyk-nie się psu wyspanemu, ten ostatni natychmiast wpada w sen. Jednakże fakty zaprzeczyły i tej teorji. Okazało się bowiem, że takie same własności usypiające posiada i surowica krwi psa wyspanego. Widocznie wprowadzenie-nie do krwiobiegu jakiejkolwiek substancji białkowej powoduje pojawienie się senności. Zresztą teorja zatrucia nie tłumaczyła wielu zjawisk. Dlaczego niemowlęta śpią prawie ciągle? Dlaczego zrośnięte z sobą bliźnięta (bracia syjamscy) zasypiają niejednocześnie, choć ich naczynia krwionośne łączą się z sobą i substancje trujące muszą krążyć w obu jednakowo?

Najnowsze teorje snu.

W nowszych czasach zagadnieniem snu zajęła się nauka o odruchach warunkowych (-» Odruchy warunkowe). Odruchem warunkowym nazywamy odruch spowodowany podrażnieniem ośrodka, który znajduje się tylko w chwilowym i przypadkowym związku z danym ruchem. Np. gruczoły ślinowe psa wydzielają ślinę nietylko podczas jedzenia, ale i na sam widok pokarmu, lub nawet na odgłos dźwięków towarzyszących podawaniu do stołu w sąsiednim pokoju. Całe nasze zachowanie się jest niezmiernie zawiłym systemem takich nabytych odruchów warunkowych. Jest charakterystyczną cechą tego rodzaju odruchów, że kilkakrotnie zrzędu powtarzany bodziec, który wywołuje dany odruch, powoduje wkońcu zahamowanie odpowiedniego ośrodka nerwowego i wstrzymanie, zahamowanie samego odruchu. Jeśli zahamowanie jest silne, promieniuje ono na ośrodki sąsiednie i ogarnia wkońcu całą korę mózgową, co właśnie powoduje sen. Z tego stanowiska sen niczem innem nie jest, jak wewnętrznem zahamowaniem odruchów warunkowych. W tym stanie, który odpowiada stanowi głębokiego snu, żadne podrażnienie zewnętrzne nie może dosięgnąć mózgu, odgrodzonego procesem hamowania, jak pancerzem, od całego świata. Takiem rozlewaniem się wielokrotnego podrażnienia na całą korę mózgową tłumaczy Pawłów, twórca teorji odruchów warunkowych, następowanie snu jako skutek jednostajnych, powtarzających się podniet. Jednak znamy inne przypadki hamowania. Różnorodna działalność mózgu może powodować słabe hamowanie różnych ośrodków nerwowych. Jeśli liczba tych ośrodków jest znaczna, poszczególne procesy hamowania sumują się i ogarniają znowuż całą korę mózgową. Dlatego właśnie różnorodna działalność -nasza w ciągu dnia pociąga za sobą nieznaczne zahamowanie coraz nowych ośrodków, co wreszcie przekształca się w sen.

Jesteśmy zaledwie na progu naszych wiadomości o istocie zjawiska snu. Teo-rja odruchów warunkowych nie rozwią-żuje wprawdzie całkowicie tego zagadnienia, ma jednak tę wyższość, że wskazuje na związek pomiędzy snem a niewątpliwie istniejącemi procesami hamowania mózgowego. W tej dziedzinie dają się przewidzieć doniosłe możliwości, jak np. wynalezienie sposobów sztucznego usypiania, skrócenie czasu snu bez szkody dla ustroju, zastąpienie zwykłego snu o innej u każdego człowieka głębokości przez sen sztuczny, posiadający stały i wymierzony stopień zahamowania. Kilka godzin takiego snu może wystarczyć do całkowitego wypoczynku. Tymczasem oczywiście są to tylko teoretyczne możliwości, które są jednak oparte na silnym fundamencie faktów.

J. Dembowski.

SERCE I UKŁAD KRĄŻENIA.

(Tabl. I). Jednem z prawdziwie głębokich przeżyć w życiu Arystotelesa był moment, kiedy ten znakomity badacz i myśliciel grecki zobaczył w rozbitem jaju kurzem, zabranem z pod wysiadującej je kwoki, „punkt drgający“ (punctum saliens). Było to serce rozwijającego się, a ledwo widocznego jeszcze zarodka, rozpoczynające swą nieustającą pracę już w drugiej dobie wylęgu.

Podobny obraz samodzielnego jakby życia tego narządu ujrzeli późniejsi badacze, gdy żabie, uśpionej eterem lub chloroformem, wycięli ostrożnie serce i umieścili je na szkiełku zegarkowem, zawieraj ącem odpowiedni roztwór soli kuchennej.

Przedziwny widok przedstawia serce zdała od organizmu, wijące i kurczące się, a nawet reagujące na różnicę temperatury otoczenia, zmieniające mianowicie rytm swych skurczów, kiedy się je przeniesie z ciepłej podstawki na kawałek lodu. Nawet po ustaniu wszelkich czynności ośrodków mózgowych, serce, wyjęte ze zwłok ludzkich, bić jeszcze może.

Wiemy dziś, że i odwrotnie, już zamierające serce ożyć może, czyto przez umiejętne mięsienie (masaż), czy też przez przepuszczenie ciepłego, o odpowiedniej koncentracji (0,9°/o) roztworu soli kuchennej, przy dodaniu zwłaszcza do tego płynu soli potasu, wapnia, i t. d., w ilościach zbliżonych pod względem składu do osocza krwi (płyn Ringer-Locke ’go).

Osłabłe chwilowo serce powraca do swej czynności również i naskutek działania swoistych leków oraz ciał bodźcowych o charakterze hormonalnym, np. adrenaliny (-» Hormony).

Praca serca odbywa się w specjalnie korzystnych dla tego narządu warunkach. Serce chronione jest nietylko kośćmi klatki piersiowej (por. tabl. I, B), lecz także otoczone jest podwójną błoną, zw. osierdziem, zawierającą szczelinę, wypełnioną pewną ilością płynu. Wszelkie uszkodzenia klatki piersiowej (złamanie żeber, głębsze rany), nie uszkadzające samej tkanki serca, o ile jednak nadwerężają ścianę osierdzia, spowodować mogą groźne dla życia powikłania (zapalenie osierdzia).

Położenie serca u człowieka, w odróżnieniu od płuc, nie jest symetryczne. Serce jest przechylone ku stronie lewej, co wpływa na kształt sąsiadującego z niem płuca.

Rozwój serca.

Pietwszy zawiązek serca zjawia się u kręgowców bardzo wcześnie. U zarodków płazów (np. żaby) pierwszy materjał sercowy składa się początkowo z komórek, nie wykazujących jeszcze charakteru tkanki mięsnej.

W rozwoju człowieka serce tworzy się z dwóch zawiązków i ma po złączeniu początkowo postać prostej rurki, różniącej się jednak stopniem rozwoju mięśni od innych części układu krwionośnego.

Cewka sercowa, początkowo prosta, wygina się w kształt litery S i wkrótce rozpada się na trzy odcinki (przedsionkowy, komorowy i tworzący t. zw. pień tętniczy). Następnie tworzą się przegrody, dzielące (u ssaków i człowieka) serce na połowę lewą i prawą, poczem pień tętniczy rozdwaja się na dwa naczynia: tętnicę płucną i tętnicę główną (aortę).

Budowa serca i jego praca.

Serce ludzkie jest to wór mięśniowy, leżący w przedniej części klatki piersiowej w ten sposób, że podstawą szerszą zwrócone jest ku górze, a wierzchołkiem ku dołowi. Wielkość serca równa jest ściśniętej pięści. Zbudowane jest serce z czterech warstw (nabłonkowej, wsierdzia, śródsierdzia i nasierdzia), z których najistotniejszą jest warstwa mięśni poprzecznie-prążkowanych, tworzących śródsierdzie, a składających się z zespołu komórek, połączonych ze sobą charakterystycznemi wstawkami (—> Tkanki).

Wnętrze serca stanowi dużą jamę, przedzieloną zapomocą przegrody na stronę lewą i prawą (por. tabl. I, A). Każda połowa serca jest ponadto przedzielona u człowieka oraz u wyższych kręgowców (gadów, ptaków, ssaków) przegrodą poprzeczną na komorę i znacznie mniejszy przedsionek, oddzielone od siebie zapomocą zastawek (ryc. 76). Po stronie prawej serca istnieje t. zw. zastawka trójdzielna, po lewej zaś dwudzielna. Połączenie między przedsionkami a le-żącemi pod niemi komorami umożliwia przechodzenie krwi z prawego przedsionka do prawej komory i odpowiednio z lewego przedsionka do lewej komory. Dzieje się to naskutek kolejnych, rytmicznych skurczów przedsion-

r4

<K

7'

Ryc. 76. Zachowanie się zastawek serca w skurczu i rozkurczu, a — skurcz przedsionka i rozkurcz komory, b — rozkurcz przedsionka i skurcz komory (schemat).

ków i rozkurczów komór. W momencie następnym, gdy komory kurczą się, krew nie może się już cofnąć (w prawidłowo zbudowanem sercu) do przedsionków, gdyż wejścia do nich bronią zastawki sercowe, otwierające się tylko ku dołowi. Krew wypchnięta zostaje wtedy do głównych naczyń krwionośnych, mających swój początek w komorach sercowych (tętnicy głównej i tętnicy płucnej). I tak, z lewej strony wychodzi aorta czyli tętnica główna (tabl. IA, A), dająca początek całemu szeregowi naczyń tętniczych, dzielących się na coraz to drobniejsze rozgałęzienia tętnicze, przechodzące wreszcie w naczynia włosko-wate, czyli włośniczki. Te zaś, zbierając się w szersze rurki, dają początek żyłom, które odprowadzają z ciała krew zużytą (pozbawioną tlenu) i za pośrednictwem żył próżnych albo czczych (tabl. I A, 26 i 27) doprowadzają ją do prawego przedsionka, skąd przenika już do prawej komory. Krew obfitującą w tlen o barwie jasnoczerwonej nazywamy zwykle krwią tętniczą, krew zaś zawierającą mało tlenu, a obfitującą w bezwodnik węglowy, znacznie ciemniejszą — krwią żylną.

Warto zaznaczyć, że substancje odżywcze, wchłonięte przez ścianę nabłonkową kosmków, t. j. małych wyrostków palcowatych na błonie śluzowej jelit, dostają się do ogólnego krwiobiegu po przejściu przez wątrobę. Do tego gruczołu, obfitującego w siatki drobnych naczyń włoskowa-tych, dochodzi krew, zawierająca wessa-ne ciała odżywcze, za pośrednictwem żyły wrotnej, czyli b r a m n e j (tabl. I A, Ź W). Wątroba odgrywa rolę jakby barjery celnej ustroju: niektóre ciała szkodliwe ulegają w niej odtruciu, inne zostają zatrzymane, a jeszcze inne przepuszczone dalej. Krew z wątroby odpływa za pośrednictwem żył wątrobowych, które uchodzą do żyły czczej dolnej. Droga, którą krąży krew po opuszczeniu lewej komory, aż do przedsionka prawego poprzez większość naczyń krwionośnych ciała, stanowi t. zw. krwiobieg duży, którego uzupełnieniem czynnościowem jest krwiobieg mały, rozpoczynający się w prawej komorze, a kończący w lewym przedsionku.

Z prawej komory wychodzi krew, uboga w tlen, do tętnicy płucnej, aby w płucach oddać nadmiar dwutlenku węgla i pobrać nowy zapas tlenu. W ten sposób odnowiona krew płynie żyłami płucnemi do lewego przedsionka, aby rozpocząć ponowny obieg krwi. W małym krwiobiegu (odwrotnie niż w dużym) w tętnicach płynie więc krew uboga w tlen, w żyłach zaś krew utleniona.

Odkrywcą krążenia krwi w ustroju ludzkim był genjalny lekarz angielski W. Harvey (1578—1657), który położył olbrzymie zasługi dla rozwoju współczesnej wiedzy lekarskiej (-» Fizjolog ja). Mimo pewnych, w latach ostatnich wypowiedzianych zastrzeżeń, w dalszym ciągu przyjmujemy pogląd Harvey ’a, porównywujący serce z pompą tłoczącą.

Serce wykonywa olbrzymią pracę

przyczem

naskutek drgań, wykonywanych przez zastawki sercowe i ścianę serca.

Przyczyną pierwszego tonu jest skurcz włókienek mięśnia sercowego, wytrącający z równowagi sprężyste zastawki serca i wprawiający je w drgania, którym towarzyszą i drgania samego mięśnia.

Ton drugi, krótszy, bardziej jasny i wyższy, powstaje wskutek drgania zastawek półksiężycowatych, znajdujących się u wyjścia tętnicy głównej z komory lewej, a zamykających się na początku rozkurczu komór pod wpływem uderzenia powrotnej fali krwi tętniczej.

(praca dzienna serca człowieka w spoczynku = 10.000 kg/m) główna rola przypada lewej komorze, posiadającej ścianę mięsną wielokrotnie silniejszą od ściany przedsionków. Każdy skurcz tej komory wyrzuca pewną ilość krwi do tętnicy głównej (aorty), która w tym momencie rozszerza swe ściany. Choć w samej aorcie jest ruch krwi przerywany — w naczyniach odżywiających tkanki jest ciągły i falujący.

Jednostajności ruchu krwi w tętnicach przeczy (jednak tylko pozornie) fakt strzykania krwi po ich nacięciu lub uszkodzeniu. Wyjaśnić to możemy brakiem w tych specjalnych warunkach normalnego oporu oraz wielką siłą krwi napływającej.

W poszczególnych częściach układu krwionośnego istnieją znaczne różnice ciśnienia, będące przyczyną przepływania krwi z tętnic do naczyń włosowatych, a z tych do żył i przedsionków serca. Tętnicami, o ścianach grubych i sprężystych, krew wypływa z serca, żyłami zaś powraca.

Ciśnienie krwi w dużych tętnicach wynosi średnio 120 mm słupa rtęci, podczas gdy w naczyniach włoskowa-tych od 24 do 3,3 mm (średnio 10 mm). Najniższe ciśnienie spotykamy w dużych żyłach w bliskości przedsionków serca, do których, jak mówiliśmy wyżej, krew napływa. Ciśnienie w naczyniach tętniczych można łatwo zmierzyć przy pomocy specjalnego przyrządu (sfigmomanometru). Zależy ono nietylko od częstości i siły skurczów serca, ale także i od stanu naczyń krwionośnych.

Tony serca.

Jeżeli do klatki piersiowej przyłożymy ucho w okolicy serca, usłyszymy dwa szybko po sobie następujące szmery, nazywane tonami serca. Zjawiające się prawidłowo, dźwięki te powstają

Przyczyny skurczu serca.

Przyczyn wybitnie miarowych i skoordynowanych czynności serca szukać należy w samem sercu (w t. zw. układzie przewodzącym), a nie w układzie nerwowym ośrodkowym. Pod tym względem mięsień sercowy różni się wybitnie od mięśni szkieletowych, kurczących się jedynie naskutek bodźców, dochodzących z zewnątrz.

Ostatnie badania wykazały, że w warunkach prawidłowych praca serca zależy od bodźców, powstających w t. zw. węźle zatokowym, leżącym po prawej stronie serca, w okolicy ujścia górnej żyły głównej do przedsionka. Z miejsca tego bodziec biegnie dalej do węzła następnego, leżącego na granicy przedsionkowo-komorowej. Tu rozpoczyna się pęczek włókien mięsnych, nazwanych na cześć odkrywcy włóknami Purkinjego, łączących się z główną masą mięśnia sercowego. W warunkach prawidłowych bodźce zatokowe nie dopuszczają do powstawania bodźców samodzielnych w innych częściach układu przewodzącego serca, a więc pozazatokowych. W przj'-padkach, kiedy bodźce rodzą się nadmiernie, a istnieje wybitna pobudliwość pozazatokowa, następuje przyśpieszenie czynności serca, znane choćby w kołataniu napadowem serca.

Podstawą miarowej czynności serca są okresy odrętwienia, występujące po każdym skurczu serca.

Unerwienie zewnętrzne serca i naczyń.

Wiadomo, i to nawet z życia codziennego, że charakter skurczów serca zmieniać się może pod wpływem różnych stanów uczuciowych. Badania anatomiczne wykazały, że do serca dochodzą gałązki nerwu błędnego oraz nerwów współczulnych. Nerw błędny działa hamująco na skurcze serca, a po przecięciu obu nerwów błędnych powyżej serca (np. na szyi) stwierdzić można u zwierząt doświadczalnych znaczniejsze przyśpieszenie rytmu.

Nerwy współczulne działają odwrotnie, niż nerw błędny, gdyż przyśpieszają bicie serca. W ten sposób, bardzo subtelny, reguluje sam organizm akcję, umożliwiającą przepływanie życiodajnej krwi w obrębie całego ciała.

Normalny rytm serca i związany z nim puls, wyczuwalny w tętnicach, wynosi u człowieka dorosłego 70—80 skurczów na minutę, u dzieci nieco więcej, bo 80—90, u noworodków zaś do 130.

Mimo że serce jest pewnego rodzaju motorem, wprawiającym siebie samego w ruch, ponieważ jest jednak włączone w całość organizmu, podlega pośrednio wpływom układu nerwowego. Sprawuje on do pewnego stopnia nadzór nad obiegiem krwi w rozmaitych punktach ciała. Taką powszechnie znaną zmianą miejscową ilości krążącej krwi jest np. rumienienie się, podczas którego, pod wpływem silniejszego wzruszenia — wszystko jedno, przyjemnego, czy przykrego — odczuwamy na twarzy gorący, raptowny rumieniec, rozprzestrzeniający się często aż po szyję, a nawet i dalej. Jakaż jest przyczyna tego wyjątkowego, choć szybko mijającego stanu? Pod wpływem bodźca psychicznego naczynia włosowate, rozszerzając się, otrzymują więcej, niż zazwyczaj krwi, a do tkanki podskórnej dopływa zwiększona ilość krwi, zaczerwieniając skórę i powodując uczucie gorąca. Odwrotnością tego stanu jest występująca nagle bladość, także pod wpływem jakiegoś silnego wzruszenia (przestrach). W tym przypadku dopływ krwi do drobnych naczyń podskórnych zmniejsza się znacznie wskutek silniejszego podrażnienia nerwów, które zmniejszają lub zamykają ściany naczyń, a tem samem powstrzymują normalny dopływ krwi.

Możemy tego rodzaju rumieniec wywołać doświadczalnie u zwykle nieru-mieniących się zwierząt, np. u królika, przez przecięcie na szyi nerwu współ-czulnego, unerwiającego naczynia głowy. Zobaczymy wtedy, że ucho królika, pokryte skórą b. cienką, zaczerwieni się tak mocno, że z łatwością zaobserwujemy nawet zmiany zachodzące w naczyniach krwionośnych ucha: zaczynają się one rozszerzać i napełniać krwią, tak, że ucho, przedtem białe, staje się czerwone i gorące.

Te nerwy, które wpływają na rozszerzanie i kurczenie się naczyń* krwionośnych, nazywamy nerwami na-czynioruehowemi. A więc naczynia krwionośne (podobnie jak serce), poddane są regulacyjnemu wpływowi nerwów, bądźto rozszerzających (n. Vasodilatator es), bądź też zwężających naczynia (n. vasoconstrictores). Jest to rzecz niezmiernej wagi, gdyż w ten sposób następuje odpowiedni do zapotrzebowania poszczególnych narządów przydział krwi, której obficiej potrzebuje narząd podczas pracy, niżeli w spokoju. Stosownie do tego widzimy, jak np. przy pracy mięśni, czy podczas procesów trawienia w żołądku

i t. p., rozszerzają się silniej drobne naczyńka odpowiednich, pracujących w danej chwili narządów, do których spływa większa ilość krwi ; moglibyśmy zaryzykować nawet powiedzenie, że narządy „rumienią się wewnętrznie“, a wszystko to naskutek mechanizmów naczynioruchowych, które kierują odpowiednim rozdziałem krwi, wysyłając większą jej ilość bądź do jednej, bądź też do drugiej części ciała, wzgl. narządu.

Męczenie się serca.

Tylko zdrowe serce zapewnia siłę potrzebną do pracy i daje radość odczuwania piękna życia. Należy więc pamiętać, że o ile ruch i praca, rozsądnie stosowane, są podstawą zdrowego i mocnego serca, o tyle każde przepracowanie wywołuje jego zmęczenie, które często prowadzi do rozmaitych uciążliwych, a nawet i niebezpiecznych schorzeń. Dlatego zarówno w pracy fizycznej, jak i w ćwiczeniach cielesnych i sporcie należy stosować umiar i zapobiegać przemęczeniu serca.

Choroby układu krążenia.

Choroby układu krążenia rozwijają się w ustroju bądźto naskutek czynników wewnętrznych, bądź też licznych spraw zewnętrznego pochodzenia.

Do czynników wewnętrznych należą choroby na tle zaburzeń przemiany ma-terji, jak cukrzyca, nadmierna otyłość, różne skazy, dalej zakłócenia w regulacji hormonalnej (-» Hormony, Przemiana materji), następnie zmiany w budowie naczyń i samego serca. Wydajna i regularna praca serca jest bowiem możliwa tylko przy prawidłowej budowie zastawek serca. Wszelkie zapalenia błony wewnętrznej serca (wsierdzia) prowadzą zwykle do anatomicznych zmian zastawek, odbijających się następnie niekorzystnie na czynności tego ważnego narządu. Bardzo szkodliwie dla serca, a nawet groźnie dla życia przebiegać może ostry gościec stawowy (reumatyzm), ujmowany przez najwybitniejszych klinicystów jako ostre zakażenie ustroju. Znany jest ponadto powszechnie ujemny wpływ chorób zakaźnych, np. płonicy, duru plamistego, na serce.

Wpływ alkoholu i tytoniu na serce.

Badania, przeprowadzone przez wielu uczonych w różnych krajach, wykazały, że układ krwionośny wraz ze swym centralnym motorem — sercem — ulegać może szkodliwemu wpływowi alkoholu •(-» Alkoholizm).

Obok picia wódki, drugim nałogiem szkodliwie wpływającym na ustrój, zwłaszcza rosnący, jest palenie tytoniu, a to z powodu zawartej w nim trucizny, nikotyny.

Do najpospolitszych objawów zatrucia organizmu nikotyną należą ciężkie schorzenia serca i naczyń krwionośnych, a także i nerwów, objawiające się niepokojem, biciem serca, a nawet omdleniem. Dlatego wskazanem jest, aby ten, kto zaczął palić, jak najprędzej odzwyczaił się od tego nałogu, zanim w młodym organizmie tytoń nie uczyni niebezpiecznych spustoszeń.

Układ chłonny czyli limfatyczny.

Układ krążenia (w szerszem znaczeniu) u człowieka i wyższych kręgowców składa się nietylko z serca i naczyń krwionośnych, tworzących t. zw. układ krążenia krwi, ale także z układu chłonnego, czyli limfatycznego, odprowadzającego chłonkę, czyli limfę z tkanek. Jest to ciecz zbliżona pod względem składu chemicznego do osocza krwi, pozbawiona jednak pod względem składników komórkowych czerwonych ciałek krwi i ich komórek macierzystych (—» Krew).

Układ limfatyczny składa się z na-

chą, i t. d.

IX, Lwów

czyń limfatycznych i gruczołów chłonnych. Pierwsze są to jakby rureczki o nader cienkich ściankach, przebiegające najczęściej wzdłuż naczyń krwionośnych, choć nie łączące się z niemi. Naczyńka te łączą się w coraz to większe rurki, które tworzą wreszcie główny pień limfatyczny, otwierający się do żył w szyjnej okolicy ciała. Zawartość tych naczyń limfatycznych, wykazująca duże ilości wchłoniętego w jelitach tłuszczu, dostaje się w ten sposób do ogólnego krwiobiegu i uzupełnia materjały pokarmowe, dostarczone za pośrednictwem naczyń przechodzących przez wątrobę. W przebiegu swym przechodzą naczynia chłonne przez szereg gruczołów chłonnych (limfatycznych), wielkości grochu, czy fasoli. Gruczoły te zatrzymują jakby na sączku (filtrze) niektóre drobnoustroje, wnikające do organizmu, i przeciwdziałają możliwości zakażenia całego ustroju. Z tego powodu obrzmie-wają najczęściej przy zranieniu nogi gruczoły w pachwinie, a przy zranieniu i zakażeniu ręki gruczoły pod pa-

P. Słonimski.

Piśmiennictwo: —» Krew (t. III, z. 2) oraz T. Bok: Choroby serca młodzieży, Now. Społ. lek., nr. 4, 1936. W. Łuczyński : Czy i jak można zapobiec chorobie serca (Bibi. Higjen., z. II, Lwów 1924). W. Koskowski: O nikotynie i paleniu tytoniu (Bibl. Higjen., zesz.

1925). Z. Gr o d z i ń s k i: Mechanika rozwojowa serca kręgowców. Kosmos I, 56, z. 1, 1931. A. Klisiecki: Prawdziwość teorji Harvey’a w świetle doświadczeń. Polska Gaz. Lek., r. XV, nr. 2, 1936.

SILNIKI. (Tabl. 75—82). W zaraniu dziejów ludzkości przy Wykonywaniu wszelkiej pracy korzystano tylko z energji zawartej w mięśniach ludzkich lub zwierzęcych. Zczasem nauczono się stosować pracę mięśni w zespołach : stworzono umiejętność koordynacji wysiłku mięśniowego, którą stosowano np. przy budowlach staroegipskich.

Ilość jednak tego rodzaju energji jest nader ograniczona: moc np. którą może rozwinąć człowiek, nie przekracza 0,1 KM (-* Narzędzia i maszyny ). To też człowiek oddawna starał się o opanowanie i wyzyskanie sił przyrody, które są źródłem olbrzymich ilości energji.

Ponieważ najłatwiej można wyzyskać energję wiatru i wody, w tym głównie kierunku szły wysiłki człowieka. Przez długie wieki nie umiała jednak ludzkość wykorzystać energji sił przyrody. Dopiero w ostatnich dwu stuleciach sprawa ta posunęła się bardzo znacznie naprzód ; przypisać to należy w pierwszym rzędzie zastosowaniu pary, jako medjum pozwalającego przekształcić energję paliwa na energję mechaniczną ruchu obrotowego. Nauczono się też bezpośrednio, bez pomocy pary, wyzyskiwać energję paliwa płynnego, a obecnie nawet czynione są analogiczne próby z paliwem stałem.

Wyzyskanie energji sił przyrody odbywa się zwykle tak, iż najpierw przekształca się ją w pracę mechaniczną ruchu obrotowego, którą albo zamienia się zapomocą innych maszyn na rozmaite inne rodzaje energji, a więc elektryczną, chemiczną i t. d., albo też zużywa się ją bezpośrednio do napędu t. zw. robników (-» Narzędzia i maszyny).

Zamianę energji czerpanej z sił przyrody na mechaniczną uskuteczniamy zapomocą t. zw. silników. Zajmują one poczesne miejsce wśród maszyn.

Silniki odgrywają olbrzymią rolę w cywilizacji dzisiejszej. Stopień cywilizacji państwa ocenia się według ilości jednostek mocy silników (w t. zw. koniach mechanicznych), przypadających na jednego jego mieszkańca.

szukaj w tomie piątym!

Zasada działania silników.    Silniki rotacyjne pracują na

Ponieważ wszystkie niemal maszyny zasadzie odmiennej - tu energję do-robocze potrzebują do wykonania swej prowadzamy na wał główny silnika za pracy ruchu obrotowego, każdy więc pośrednictwem t. zw. wirnika, t. j. ko-silnik powinien przekształcić dostarczo- osadzonego na wale głównym silni-ną doń energję na energję obrotu ka. Doprowadzony na łopatki wirnika głównego wału silnika.    czynnik napędowy przekształcony zo-

Energję do silnika dostarczamy zwy- staje bezpośrednio na moment obroto-kle zapomocą t. zw. „czynnika napędo- wy> który powoduje obrot wirnika, wego“ — bądź pary wodnej, która roz- Największy rozwoj jako silniki rota-prężając się, oddaje zawarte w niej eyjno osiągnęły t. zw. turbiny. Za-ciepło; bądź wody, która przepływając sadniczą ich cechą jest to, ze doprowa-z poziomu wyższego do niższego, za- dzoną na łopatki wirnika energję po-mienia energję potencjalną (położenia) łożenia (potencjalną) najpierw za-na energję kinetyczną (ruchu), bądź mienia się na energję kinetyczną lotu wreszcie benzyny, nafty i t. d., które czynnika, a, następnie ten pośredni ro-spalając się, zamieniają zawartą w nich dzaj energji na energję mechamcz-energję chemiczną na energję cieplną.    powodującą obrot turbiny.

Z wału głównego silnika przekazuje- Przykładem zamiany energji poten-my energję na wał robnika zapomocą cjalnej na kinetyczną może byc ^P* przekładni: pasowej, linowej, zębatej spływ wody w wodospadzie Tu woda j t    przed spłynięciem ma zasób energji

Według sposobu działania wszystkie położenia. Energja tej ilości wody, silniki tworzą dwie grupy: 1) silniki w miar? przesuwania się strugi ku po-tłokowe, 2) silniki rotacyjne.    ziomowi dolnemu, zamienia się na ener-

Zasada pracy s i 1 n i k a tłokowe-    (kinetyczną) lotu. Ta energja ki-

nego.

Praca silników rotacyjnych, w odróżnieniu od pracy silników tłokowych, jest procesem ciągłym, naskutek ciągłego doprowadzenia czynnika napędowego na łopatki wirnika. Ta stałość pracy powoduje zmniejszenie wpływu czynników zakłócających, jest więc zjawiskiem korzystnem.

Elementy zasadnicze, urządzenia pomocnicze i napęd silników.

Każdy silnik składa się z elementów zasadniczych, przekazujących wytworzoną pracę na wał główny silnika oraz z najrozmaitszych urządzeń pomocniczych, służących do usprawnienia działania tych elementów głównych.

Temi elementami zasadniczemi dla

g o jest znana powszechnie : dzięki po- netyczna strugi może byc użyta jako wstającemu w cylindrze ciśnieniu, po- źródło pracy, np. do napędu koła wod-wodowanemu przez czynnik napędowy, tłok wykonuje okresowe ruchy posuwiste kolejno w prawo i w lewo. Następnie dzięki t. zw. mechanizmowi korbowemu ten posuwisty ruch zamieniony zostaje na ruch obrotowy głównego wału silnika, z którego robniki czerpią energję. Na ruch tego mechanizmu z konieczności traci się część energji zawartej w czynniku napędowym.

Praca każdego silnika tłokowego jest okresowa; czynnik napędowy zostaje doprowadzony okresowo — jest to więc proces pulsujący. Dzięki temu praca silnika tłokowego zakłócana jest dodatko-wemi obciążeniami dynamicznemi, co jest zwłaszcza szkodliwe dla silników szybkobieżnych o dużych ilościach obrotów.

silnika tłokowego są: cylinder, tłok, Nadaje się więc do tego celu energja mechanizm korbowy, wał główny silni- potencjalna wody, kinetyczna wiatru, ka oraz przekładnia, przenosząca ener-* energja zawarta w parze wodnej, w pa-gję z wału głównego na robnik. Zespół li wach płynnych a nawet, do bezpo-tych elementów nazywamy inaczej me- średniego użytku, w paliwach stałych, chanizmem roboczym.

Silniki wietrzne.

Najprostszym przykładem silnika wietrznego jest wiatrak. Silniki wietrzne nawet dziś, w dobie silników cieplnych, nic nie straciły na aktualności. Główną ich żaletą jest to, iż energja do ich poruszania nic nie kosztuje, wadą natomiast, że niezawsze można tę energję uzyskać. Dla naszego kraju silniki wietrzne mogą mieć duże znaczenie zwłaszcza na kresach, gdzie brak elektrowni. Do najbardziej rozpowszechnionych należą w Polsce wiatraki wiejskie, (około 10000 wiatraków, ogólnej mocy około 50000 KM). Używane są one jako młyny. Wiatraki wiejskie są silnikami mało wydajnemi, gdyż są źle skonstruowane. Nowoczesne silniki wietrzne, t. zw. turbiny wietrzne i wiatraki szybkobieżne, zasadą działania nie różnią się przeważnie od wiatraków wiejskich. Różnica głównie polega na celowem rozwiązaniu każdego szczegółu konstrukcyjnego. Wiatraki pozwalają osiągnąć moc od kilku do kilkunastu KM (u nas w Polsce przeciętnie 4—5 KM), współczesne silniki wietrzne do kilkudziesięciu, a współczesne siłownie wietrzne nawet do 1000 KM.

Silniki wietrzne stosuje się przeważnie do urządzeń wodociągowych, do nawodniania, odwadniania i t. d., a więc wszędzie tam, gdzie nieregularności działania wiatrów nie stanowi zasadniczej przeszkody.

Silniki wodne (hydrauliczne).

Podobnie jak silniki wietrzne, są silniki wodne znane oddawna. Pozwalają one wyzyskać energję spadku wód.

Dla silnika rotacyjnego jest to : wirnik i wał główny z przekładnią. W silniku rotacyjnym występuje więc znaczna redukcja elementów pośrednich.

Przeznaczenie urządzeń pomocniczych jest bardzo urozmaicone i zależne od rodzaju użytego czynnika napędowego oraz sposobu przekształcania zawartej w nim energji na energję mechaniczną. Energja doprowadzona do silnika zostaje częściowo stracona w postaci energji cieplnej ; ta energja cieplna powstaje w trakcie procesu zamiany energji cieplnej na mechaniczną lub z wzajemnego tarcia o siebie części silnika. Ciepło to może być przyczyną nadmiernego i tak szkodliwego ogrzania elementów silnika, należy więc je odprowadzić, dlatego też należy silnik chłodzić zapomocą płynów lub powietrza.

Wszelkiemi siłami dążymy również do zmniejszenia tak niepożądanego w pracy silnika tarcia. Osiągamy to albo na drodze ulepszeń konstrukcyjnych (zamiana tarcia posuwistego na potoczyste), albo przez obfite smarowanie silnika — dlatego też stosujemy nieraz bardzo skomplikowane systemy smarowania poszczególnych części silnika..

Do urządzeń pomocniczych należą też i urządzenia najrozmaitsze, takie np. urządzenia rozruchowe, służące do puszczania silnika w ruch, urządzenia regulujące stałość obrotów • silnika, i t. d.

Do napędu silnika może być użyta każda substancja, która pozwoli w danych warunkach część zawartej w niej energji zamienić na pracę mechaniczną.

759

Silniki.

760

Spad taki albo istnieje w naturze, albo stwarzamy sobie go sztucznie, stawiając na rzekach tamy wodne. Pozwalają one spiętrzać wodę. Część tamy zajmujemy przez silnik, przez który przepuszczamy wodę rzeki. Wodę do silnika i od niego zwykle kierujemy kanałami. Całość urządzenia nazywamy zakładem wodnym. Woda, przepływając przez silnik, powoduje jego obrót, a więc silnik daje pracę mechaniczną obrotu.

Pierwotne silniki wodne — t. zw. koła wodne — stosowane są i obecnie do młynów wodnych. Rozwój elektryczności popchnął wynalazczość w tym kierunku. Energja bowiem spadku wód, t. zw. biały węgiel, pozwala uzyskać tanim kosztem energję elektryczną, którą w następstwie dzięki silnikowi elektrycznemu możemy przekształcić na pracę mechaniczną. (—> Elektryfikacja). Naogół jednak zakłady wodne wymagają większych wkładów kapitału, aniżeli siłownie cieplne (opalane np. węglem), opłacają się więc przeważnie przy instalacjach na dużą moc.

Ilość zasobów energji wodnej na całej ziemi jest olbrzymia: oceniają ją na blisko 450 miljonów KM, i to przy najniekorzystniejszym stanie spadku wód. Wody polskie mogą być źródłem pokaźnej mocy 3,7 miljonów KM, z których najlepszej kategorji — 2,2 miljona. Niestety, moc wyzyskana wynosi zaledwie 100 tysięcy KM. Są kraje, w których ilość wyzyskanych sił wodnych sięga ponad 2 miljony KM.

Również jako czynnik napędowy do turbiny może być użyta energja kinetyczna wody. Turbinę taką nazywamy turbiną wodną. Łopatki wirnika turbiny mają wówczas kształt kanału, przy-czem doprowadzenie wody na obwód wirnika odbywa się zapomocą koła z wylotami zwanego kierownicą. Zadaniem kierownicy jest odpowiednie skierowanie wody na łopatki wirnika. Zespół wirnika z kierownicą stanowi właśnie turbinę; w skład tego zespołu wchodzą poza tein różne urządzenia pomocnicze (por. tabl. 75, a, b, c).

Moce turbin wodnych dla jednego zespołu sięgają obecnie dziesiątków tys. KM. Turbiny wodne należą do maszyn najbardziej długowiecznych i zwykle usuwane są nie z powodu zużycia, lecz naskutek zastąpienia ich przez nowoczesne, a więc bardziej ekonomiczne typy. Okres pracy — przeciętnie 20 do 30 lat. Turbiny wodne posiadają dużą sprawność, dochodzącą do 0,9.

Przemysł turbinowy najwięcej rozwinięty jest obecnie w Szwajcarji, Stanach Zjedn. A. P., w Niemczech, a ostatnio w Szwecji.

Współczesne turbiny wodne na duże moce robią imponujące wrażenie: przy tak dużych ilościach wytwarzanej energji pracują niemal bez szmeru, przy minimalnej obsłudze, a nawet wcale bez niej. W Stanach Zjedn. A. P. uruchomiono zakład wodny, o mocy 62 tys. KM, działający samoczynnie, t. j. bez ludzkiej obsługi.

Potężne zakłady wodne mają szczególnie ważne znaczenie dla elektryfikacji kraju, z tego więc punktu widzenia budowa ich jest szczególnie waż-nem zagadnieniem gospodarczem.

Silniki parowe.

Silniki wietrzne i wodne nie mogły rozwiązać radykalnie zagadnienia dostarczania energji dla rozwijającego się w ostatnich stuleciach przemysłu. Przemysł dla swego rozwoju wymagał stworzenia silnika, który odpowiadałby następującym wymaganiom.

1)    wytwarzanie energji musi się odbywać w dowolnych miejscach ;

2)    silnik musi być o dowolnej mocy;

3)    działanie jego musi być niezależne od pory roku;

4)    silnik musi być uniwersalny,

’vf

2_

ÏÏ

t. j. nadawać się do napędu każdej maszyny. Moc silnika powinna poddawać się regulacji.

Warunki te spełnia w zupełności silnik parowy; tem się też tłumaczy jego szybki rozwój.

Silnikiem parowym nazywamy urządzenie, które zamienia część ciepła dopływającego doń z parą wodną — na pracę mechaniczną. Zamiana ta odbywać się może przy pomocy silnika tłokowego — wówczas mamy do czynienia z maszyną parową — albo też zapocą turbiny — wtedy mamy do czynienia z turbiną parową.

Zasada działania silnika parowego.

Para wodna (a zresztą i pary innych cieczy), rozprzężając się, wykonywa pracę. Ilość przytem zawartego w parze ciepła po rozprzężeniu się jej zmniejsza się. Mówimy więc, że para wyko nywuje pracę mechaniczną kosztem części ciepła w niej zawartego. Zatem sama para jest tylko czynnikiem pośrednim, pozwalającym zamienić ciepło paliwa na pracę mechaniczną.

Wytwarzanie pary wodnej odbywa się w specjalnem naczyniu, zwanem kotłem parowym.

Zasada działania maszyny parowej.

Przypomnijmy tu pokrótce działanie maszyny parowej. Na ryc. 77 mamy cylinder C, wewnątrz którego porusza się tłok T. Jeżeli kanałem I doprowadzimy pewną ilość pary wodnej o ci

L.L

%£~>.

iT

Ryc. 77.

śnieniu wyższem od atmosferycznego, to para, rozprzężając się, posuwa tłok w kierunku strzałki 1, albowiem ciśnienie pary na tłok będzie większe aniżeli ciśnienie atmosferyczne po stronie przeciwnej. Im większa będzie różnica tych ciśnień, tem większą pracę może wykonać przesuwający się tłok. Zwykle doprowadzamy taką ilość pary, aby tłok osiągnął skrajne położenie, w naszym wypadku — prawe; jeżeli teraz parę w przestrzeni lewej połączymy z atmosferą (zapomocą kanału P), a nową porcję pary (t. zw. świeżej) doprowadzimy od strony przeciwnej cylindra przez kanał II, to tłok wykona suw powrotny, przyczem wypchnie do atmosfery parę, która poprzednio wykonała suw w prawo. Parę tę, w odróżnieniu od świeżej, nazwiemy wylotową. Odległość uzyskanych skrajnych położeń tłoka nazywamy jego skokiem. Powtarzając kolejno opisane sposoby wpuszczania i wypuszczania pary, otrzymamy stały ruch tłoka, którego szybkość oceniamy jako ilość skoków na minutę. Dalej, dzięki tak powszechnie znanemu mechanizmowi korbowemu, możemy przekształcić uzyskany ruch posuwisty tłoka na ruch obrotowy wału głównego maszyny parowej.

Czy maszyna parowa pracuje ekonomicznie?

Maszynę parową, nawet przy współczesnym wysokim poziomie jej konstrukcji, uważać należy za silnik nieekonomiczny: sprawność jej (którą oceniamy jako stosunek ciepła zamienionego z 1 kg paliwa na pracę efektywną — do całej ilości ciepła, którą może wydać przy spalaniu ta ilość paliwa) wynosi zaledwie 15—20°/o. Reszta ciepła odchodzi w postaci strat. Na straty te składają się straty w kotle i inne, a przedewszystkiem najważniejszą jest strata w postaci ciepła, które uchodzi w parze odlotowej. Ilość cie-

set.

pła zawartego w parze odlotowej jest kilkakrotnie większa od ilości ciepła zużytkowanego z niej na pracę — stąd sprawność ogólna jako stosunek ciepła zamienianego na pracę do ciepła dostarczanego — jest niska.

Wykorzystanie ciepła zawartego w parze możemy znacznie powiększyć przez zużycie pary odlotowej do ogrzewania budynków lub dla celów produkcyjnych. Ten sposób wyzyskania ciepła pary staje się coraz bardziej rozpowszechniony, w tym też kierunku idą usiłowania kierownictwa największych zakładów przemysłowych.

Maszyny parowe budują przeważnie na ciśnienia kilku do kilkunastu atmosfer, obecnie jednak spotykamy i na wyższe. Moc maszyn parowych zmienia się w bardzo szerokich granicach: od ułamka KM do kilku tys. KM.

Na jednego KM zużywa się przy tern od 4-ch do 10 kg pary na godzinę.* Ilość obrotów zazwyczaj nie jest zbyt wielka i waha się w granicach od stu do kilku-

Zastosowanie maszyn parowych.

Niepodzielne panowanie maszyn parowych już się obecnie skończyło ; mają one coraz więcej groźnych rywali w postaci turbiny parowej dla instala-cyj o dużych mocach, silników spalinowych dla średniej mocy i t. d. Mimo to nawet obecnie maszyna parowa ma szerokie zastosowanie w fabrykach, w kolejnictwie zwłaszcza, na okrętach, oraz jako silnik do specjalnych typów maszyn, np. lokomobil, źórawi kolejowych, maszyn górniczych, w walcow-nictwie i t. d.

Z dużych elektrowni cieplnych maszyna parowa została zupełnie wyparta przez turbiny parowe. Natomiast w przypadkach, gdy ciepło pary odlotowej zostaje wyzyskane w dalszym ciągu w urządzeniach cieplnych oraz w małych elektrowniach fabrycznych (w granicach mocy np. 750—1000 KM) maszyna parowa dotychczas jeszcze utrzymała się.

Główną wadą maszyn parowych jest niezbędność zainstalowania kołta parowego do wytwarzania pary; zajmuje on dużo miejsca dla silników stałych, dla silników komunikacyjnych stwarza, nadomiar złego, nieprodukcyjny ciężar. Tern się tłumaczy przedewszyst-kiem trudność zastosowania maszyn parowych dla samochodów, a zwłaszcza dla samolotów. Dla tych ostatnich lekkość silnika jest warunkiem podstawowym jego przydatności. Ostatnio dało się stworzyć typ kotła składającego się z systemu rurek, pozwalającego z niewielkiej instalacji otrzymywać znaczną ilość pary — nadaje się on właśnie do samochodów.

Drugą wadą maszyny parowej jest niemożność natychmiastowego puszczenia jej w ruch ; aby mieć parę — trzeba ogrzać kocioł parowy, co wymaga nieraz (zależnie od konstrukcji kotła) nawet kilku godzin* Silniki spalinowe, jak wiadomo, nie mają tej wady. Wspomniany kocioł rurowy wymaga bardzo krótkiego czasu na przygotowanie pary do użytku.

Maszyna parowa do chwili obecnej prawie niepodzielnie utrzymała się w jednej dziedzinie, t. j. w parowozach. Komunikacja kolejowa przeżywa obecnie kryzys, wynikły na tle rywalizacji z automobilizmem. Poza tern zgodnie z wymaganiami czasu, koleje zastosowały u siebie trakcję elektryczną — jednak w stopniu nieznacznym (w USA — 2°/₀ kolei zelektryfikowanych, w Niemczech — 3°/₀, we Włoszech 13°/₀, tylko w Szwajcarji 70°/o-Widoczne jest odrazu, że elektryfikację chętnie stosują kraje ubogie w węgiel, mające natomiast zapas t. zw. „węgla białego“). Ostatecznie jednak dla masowych zwłaszcza przewozów trakcja parowa do dziś jest jeszcze całkowicie aktualnem zagadnieniem.

Turbiny parowe.

Turbiny parowe w zasadzie działają w sposób analogiczny, jak i turbiny wodne, różnica głównie polega na zastosowanym czynniku — parze wodnej. Rozprzężanie się pary w turbinach odbywa się w kilku po sobie następujących wirnikach. Naogół turbiny parowe mają większą sprawność od analogicznych maszyn parowych i zajmują mniej miejsca.

Zastosowanie turbin parowych jest obecnie bardzo szerokie. Przedewszyst-kiem stosują je w elektrowniach do wytwarzania prądu elektrycznego. Chętnie również stosują obecnie turbiny na statkach i okrętach. Tu moce turbin wynoszą zwvkle kilka tysięcy KM — dla statków oraz od kilku tysięcy do kilkudziesięciu tysięcy KM — dla okrętów. W tych instalacjach dbają przedewszystkiem o możliwe zmniejszenie ciężaru turbiny ; oceniają go zwykle w kg ciężaru na 1 KM efektywnego.

Ostatnio zaczęto też stosować turbiny we Francji na kolejach, zastępując niemi maszyny parowe; powstał w ten sposób t. zw. „turbowóz“. Nie znalazł on jeszcze zbyt szerokiego rozpowszechnienia.

Wogóle turbiny parowe należą obecnie do najbardziej rozpowszechnionych typów silników, nietylko stałych, lecz i komunikacyjnych (na okrętach).

Silniki spalinowe.

Miejsce silników parowych zajmują obecnie coraz częściej inne silniki cieplne, nie posiadające tych wad, co silniki parowe, a mianowicie t. zw. silniki spalinowe.

Silniki spalinowe są w większości silnikami o ustroju tłokowym, bardzo podobnym do tłokowych maszyn parowych. Różnią się one zasadniczo użytym czynnikiem napędowym : w silnikach spalinowych do cylindra doprowadzamy paliwo płynne (ropa, benzyna) wraz z powietrzem i po uprzedniem sprzężeniu tej mieszaniny w jakiś sposób powodujemy zapalenie się jej. Dzięki temu ciśnienie tak wzrasta, że spaliny są w stanie poruszyć tłok, a więc wykonać pracę mechaniczną.

Ze względu na sposób doprowadzenia paliwa i sposób zapalania go dzielimy silniki spalinowe na dwie grupy:

1)    na t. zw. silniki wybuchowe, do których cylindrów doprowadzamy paliwo w postaci t. z w. mieszanki, t. j. mieszaniny powietrza z paliwem płyn-nem, przetworzonem w stan gazowy. Sprzężoną mieszaninę zapala się przy pomocy iskry elektrycznej, dzięki czemu następuje spalanie się jej w bardzo krótkim czasie, podobne do wybuchu — stąd nazwa silników tej grupy;

2)    na t. zw. silniki wstrzykowe, w których najpierw sprzężamy samo powietrze tak znacznie, by osiągnięta dzięki temu wysoka temperatura powietrza wystarczyła do samozapalenia się wstrzykniętej następnie bezpośrednio do cylindra dawki paliwa płynnego. Spalanie paliwa odbywa się w tym wypadku znacznie łagodniej. Silniki te nazywamy częściej silnikami Diesla.

Silniki spalinowe mogą pracować jako t. zw. czterotaktowe i dwutaktowe. Należy to rozumieć w ten sposób, iż na cztery, względnie na dwa suwy, t. j. przesunięcia obustronne tłoka, tylko jeden jest roboczy, a więc taki, w trakcie którego spala się mieszanka paliwa z powietrzem, inne suwy (lub ich części) użyte są na usunięcie spalin, doprowadzenie powietrza oraz jego sprzężenie.

Silniki spalinowe zamieniają więc bezpośrednio energję chemiczną pali-

pracę mechaniczną. W dodatku silnika, któryby mógł korzystać z po-paliwa płynne, jak ropa naftowa, nale- siadanych w danym kraju zasobów pa-żą do najbardziej wydajnych pod liwa. To też w różnych krajach produ-względem ilości ciepła, które oddają kuje się rozmaite typy silników o bez-przy spalaniu. I tak z 1 kg ropy otrzy- pośredniem spalaniu paliwa w cylin-rnujemy do 10000 kaloryj, z benzyny drze. Powstał np. typ silnika pracują-nawet do 11000, gdy tymczasem węgiel cego zapomocą gazu otrzymanego wydaje tylko do 7000 kaloryj. Do opa- z drzewa lub węgla drzewnego. Próbo-lania silników ruchomych, np. samolo wany jest też obecnie silnik Diesla na towych, możemy dzięki temu użyć wagowo mniej paliwa, mniejszą więc moc wydatkujemy na jego przewożenie. Silniki spalinowe wymagają przytem bardzo krótkiego czasu do rozruchu i mają sprawność naogół wyższą od parowych.

wa na

pył węglowy. Koszt energji uzyskanej z tego silnika jest znacznie mniejszy, aniżeli w wypadku użycia pary lub ropy. Oto porównanie (procentowe) jednej kilowatgodziny uzyskanej przy zastosowaniu tych trzech czynników (dane niemieckie).

100o/o silnik Diesla 148°/0 „ pyłowy 74°/₀

Istnieją jeszcze inne typy silników o bezpośredniem spalaniu w cylindrze, np. silniki gazowe.

para

Silniki gazowe.

Ubocznym produktem w przemyśle hutniczym jest t. zw. gaz wielkopiecowy, gaz palny, ale naogół dosyć ubogi pod ' względem kalorycznym (950 kal./m³). Dawniej gaz ten wypuszczano w powietrze, obecnie jednak nauczono się już zyżytkować go do celów napędowych w t. zw. „silnikach gazowych“. W zasadzie niczem nie różnią się one od silników wybuchowych, chyba jedynie tem, że zamiast mieszanki wprowadzamy gaz. Są to silniki stałe, co wynika z warunków pobrania paliwa.

Usiłowania stworzenia t. zw. „turbin spalinowych“, pracujących analogicznie jak turbiny parowe lub wodne, nie pozwoliły narazie zrealizować typu takiej turbiny o pewnem działaniu i wystarczającej do eksploatacji sprawności. Udało się jedynie zbudować turbiny spalinowe na małe moce, pracujące zapomocą spalin z silników spalinowych.

Typowym przykładem silników wybuchowych są silniki samochodów osobowych (—» Samochód). Do ich napędu używa się benzyny, nafty, benzolu, obecnie już nawet stosują mieszanki spirytusowe (np. 70°/₀ benzyny, 30°/o alkoholu). Jest to zagadnienie bardzo ważne z polskiego punktu widzenia ; ponieważ u nas wydobycie benzyny jest nieznaczne, przy ewentualnym więc rozwoju ruchu samochodowego musimy ją zastąpić paliwem, które możemy sami produkować — jest niem spirytus.

Do grupy silników wybuchowych należą też i silniki lotnicze, wymagają one jednak jeszcze czystszego i lżejszego paliwa, aniżeli samochodowe, przytem moce ich są znacznie większe, sięgające kilkuset KM, przy ilości obrotów około 2000 przy ilości kg ciężaru silnika na 1 KM — do 0,5 kg/KM (-» Lotnictwo).

Silnik Diesla ma tę wyższość nad silnikiem wybuchowym, że do napędzania zużywa bezpośrednio ropę naftową, której wartość kaloryczna niewiele odbiega od benzyny (10000 kal.), a która dzięki niestosowaniu rafinacji jest znacznie tańsza.

Jest rzeczą zupełnie zrozumiałą, że każdy kraj stara się stworzyć taki typ

769

Silniki.

770

Silniki elektryczne.

Zasada działania prądnicy i silnika.

Jeżeli będziemy poruszać w polu magnetycznem przewodnik (np. odcinek drutu) w ten sposób, żeby przecinał linje sił magnetycznych, powstaje w nim t. zw. siła elektromotoryczna. O ile końce tego przewodnika połączymy ze sobą zapomocą drutu łącznikowego, to siła elektromotoryczna spowoduje, że w obwodzie zamkniętym będzie płynąć prąd elektryczny tak długo, dopóki odbywać się będzie przecinanie linij sił. Kierunek przepływu prądu możemy wówczas określić na zasadzie t. zw. „reguły prawej ręki“, wielkość zaś jego będzie proporcjonalna do ilości przeciętych w równych odstępach czasu linij sił. (Reguła prawej ręki: jeżeli ustawimy trzy pierwsze palce prawej ręki w trzech wzajemnie prostopadłych do siebie kierunkach i skierujemy palec wielki w kierunku ruchu przewodnika, palec wskazujący — w kierunku linij sił magnetycznych — to palec średni wskaże kierunek powstającego w przewodniku prądu indukowanego, płynącego w przewodzie).

Przewodnikowi możemy nadać kształt ramki, jak na ryc. 78. Wówczas przez obrót ramki dokoła osi . a — b w jednostajnem polu magnetycznem i ze stałą szybkością kątową — otrzymamy w wyniku zmienność natężenia prądu płynącego, gdyż, jak łatwo zoorjentować się, ilość przecinanych przez ramkę linij sił (w równych odstępach czasu) będzie zmieniać się zależnie od położenia ramki, a kierunek prądu ulegnie dwukrotnej zmianie w ciągu obrotu zgodnie z regułą prawej ręki.

Tak powstaje w przewodniku prąd zmienny. Urządzenia służące do wytwarzania prądu nazywamy prądnica-

ramka

kierunek | prądu ' V

ii

r'|l

I.!

|M ||

l'|i

ll

sił

Imagnełyczn.

mi.

Ryc. 78.

Wprowadzając pewną zmianę w sposobie odprowadzenia z ramki prądu, możemy osiągnąć, że wartość siły elektromotorycznej nie będzie zmieniać kierunku i może być niemal stała, a więc i natężenie prądu będzie niemal stałe. Prąd taki nazywamy stałym.

Opisane zjawisko powstawania prądu możemy odwrócić — mianowicie, gdy przez przewodnik, znajdujący się w polu magnetycznem, będziemy przepuszczać prąd, powstaje wówczas siła dążąca do przesunięcia przewodnika prostopadle do strumienia magnetycznego. Zjawisko to jest wyzyskane w silnikach elektrycznych.

Główne części składowe silnika elektrycznego.

Silnik elektryczny składa się z dwóch części: 1) ruchomej — wirnika ; jest to zwykle walec metalowy uzwojony, oraz 2) nieruchomej — sto-jana; jest to kadłub silnika, przymocowany do fundamentu i posiadający podparcia (łożyska) dla wału wirnika. Zwykle w stojanie są wmontowane uzwojenia, przez które przepływa prąd stwarzający pole magnetyczne, w wirniku zaś znajdują się uzwojenia, przez które też przepływa prąd. Współdzia-

łanie pola magnetycznego stojana i prądu w wirniku pozwala uzyskać t. zw. „moment obrotowy“, a więc i pracę obracania wirnika, t. j. efekt mechaniczny.

W silnikach na prąd stały przez obie części przepływa prąd z tego samego źródła; dla silników na prąd zmienny sprawa przedstawia się inaczej — tu często stojan otrzymuje prąd zmienny, natomiast wirnik — stały. Ten typ silników prądu zmiennego nazywamy synchronicznemi.

Inne znowuż silniki na prąd zmienny mają doprowadzony prąd jedynie do stojana, natomiast wirnik wcale nie otrzymuje prądu z zewnątrz, lecz w jego uzwojeniu powstają jedynie prądy indukowane.

Użycie elektryczności do napędu.

Elektryczności do napędu użyto mniej więcej około 1880 r. — mianowicie Siemens zbudował w tym czasie pierwszą kolejkę elektryczną. Od tego czasu tramwaje elektryczne stopniowo zaczynają obsługiwać coraz to dłuższe lin je, ostatnio zaś i linje międzymiastowe. Jednocześnie coraz częściej używa się silników elektrycznych do napędów najrozmaitszych urządzeń. Ener-gję elektryczną do silnika można również przesyłać z odległego źródła prądu. (-» Elektryfikacja).

Od końca XIX w. silniki elektryczne poczyniły bardzo znaczne postępy. Należy tu zwrócić uwagę, iż między silnikiem elektrycznym a większością opisanych uprzednio rodzajów silników istnieje zasadnicza różnica. Silnik elektryczny do swego napędu zużywa ener-gję elektryczną, dostarczoną mu przez prądnicę. Zatem przekształcanie ener-gji wygląda tu tak : energja pierwotna (paliwo, spiętrzenie wody i t. d.) napędza prądnicę, ta wytwarza prąd, który zkolei silnik zamienia na pracę mechaniczną. Elektryczność jest tu niejako pośrednikiem, podobnie jak para pomiędzy kotłem a silnikiem parowym. Ma ona jednak tę przewagę nad parą, iż może być transportowana zapomocą przewodów elektrycznych na bardzo znaczne odległości, przy znacznie mniejszych stratach, aniżeli daje para. Przy-tem koszt przewodów elektrycznych jest znacznie niższy. Do takich linij dalekonośnych zwykle używa się prądu o bardzo Wysokiem napięciu, idąeem w dziesiątki tysięcy woltów. Dzięki tym zaletom transportowym prądu silnik elektryczny może być stosowany w najbardziej odludnych okolicach kraju.

Moc silników elektrycznych ulega bardzo szerokim wahaniom i zależy od przeznaczenia silnika: od setek tysięcy KM zmieniać się ona może nawet do ułamków KM. Na silniki o bardzo małej mocy jest obecnie coraz większy popyt, ze względu na bardzo rozległe ich przeznaczenia. Napęd elektryczny jest niewątpliwie najprostszy w użyciu. Silnik elektryczny możemy przystosować w bardzo, szerokich granicach do wymagań maszyny napędzanej. Dawniej stosowano liczne przekładnie, dziś staramy się tak rozwiązać konstrukcję maszyny i silnika, aby tego uniknąć. Możemy np. tak konstruować te zespoły, żeby wał maszyny był jednocześnie wałem silnika.

Współczesne dążenia w dziedzinie rozwoju silników.

Aczkolwiek formy konstrukcyjne najrozmaitszych typów silników osiągnęły dziś wysoki poziom, to jednak praca w tym kierunku trwa nieprzerwanie, przyczem częstokroć poszczególni kon-struktorowie idą zupełnie odmiennemi drogami.

Przedewszystkiem dąży się obecnie do usprawnienia działania silnika, czy-to drogą usprawnienia samego procesu

32,7%

773

Silniki — Skandynawja.

774

przetwarzania danej energji na pracę mechaniczną, czy przez zmniejszenie wydatku energji na mechanizmy pomocnicze i t. d.

Jednocześnie idą starania w kierunku powiększenia pewności działania silnika; ważne to jest zwłaszcza w lotnictwie, uzbrojeniu i t. d.

Niemniejszą uwagę zwraca się na zmniejszenie ciężaru silnika, gdyż w ten sposób zmniejsza się ciężar nieproduk-cyjny, a więc tern samem uzyskuje się możliwość powiększenia ciężaru ładunku. Osiąga się to głównie na drodze zwiększenia obrotów, wtedy bowiem ilość pracy, przenoszonej przy jednym obrocie wału silnika, przy tej samej pracy na sekundę (mocy) — zmniejszy się, co w konsekwencji pozwala na zastosowanie słabszych wytrzymałościowo elementów silnika. Ten fakt właśnie jest przedewszystkiem przyczyną powstawania silników o ilości obrotów dochodzącej do kilku tysięcy na minutę.

Wszystkie państwa dążą do usamodzielnienia się pod względem środków napędowych do silników, starając się zużytkować do tego paliwo tańsze — dzięki temu powstają właśnie silniki na pył węglowy, gaz drzewny, najrozmaitsze mieszanki i t. d.

Poważnym sprzymierzeńcem w walce o przyszłość silnika jest metalurgja; właśnie jej postępom zawdzięczamy możność stosowania specjalnych stopów, zależnie od stawianych wymagań, a więc np. stopów o dużej wytrzymałości i jednocześnie eiągliwości, stopów odpornych na ścieranie, na działanie wysokiej temperatury i t. d.

Dąży się również za wszelką cenę do uproszczenia działania silnika. Niestety, sprawa ta nie jest łatwa, gdyż silnikom stawia się coraz to większe wymagania, które w konsekwencji zmuszają konstruktorów do powiększania ilości urządzeń pomocniczych.

W pracy nad udoskonaleniem silnika dochodzą konstruktorzy dzisiejsi do coraz ciekawszych i oryginalniejszych rezultatów. Konstruktor francuski, inż. G. Claude poważnie zastanawia się (a nawet już swój pomysł zrealizował, nad sposobem np. uzyskania pracy mechanicznej kosztem różnicy temperatur wody na powierzchni i w głębi mórz podzwrotnikowych : temperatura na powierzchni wynosi około 30° C, gdy w głębi jest bliższa zeru — istnieją więc możliwości zainstalowania turbiny dla pary o niższej temperaturze.

Sprawność silników. Bilans cieplny silnika.

Sprawność silników współczesnych jest naogół nieznaczna. Najniższą sprawność posiadają silniki parowe, już znacznie wyższą — silniki spalinowe, a najwyższą wodne i elektryczne. Dla zorjentowania się, na co zostaje zużyta energja doprowadzona w postaci paliwa, sporządza się zwykle t. zw. „bilans cieplny silnika¹“.

Oto przykład t. zw. „bilansu cieplnego“ dla silnika Diesla. Ze stu procent ciepła doprowadzonego w paliwie, idzie na:

1)    pracę pożyteczną

2)    straty w wodzie chłodzącej . 25,1 °/₀

3)    straty w spalinach .... 26,8%

4)    straty na promieniowanie . 6,2%

5)    straty na tarcie mechanizmów 6,3%

6)    straty na napęd pompy paliwa 2,9%

S. Żukowski.

E. Porębski: Motory i ich obsługa, Lwów-W arszawa.

SKANDYNAWJA. (Tabl. 83—86). Tylko 9 miljonów ludzi zamieszkuje olbrzymi, bo około 800.000 km obejmujący półwysep Skandynawski, rozciągający się na północy Europy i sąsiadujący z Polską przez Bałtyk. Półwysep zajmują królestwa Norwegji i S z w e c ji, choć mówiąc o państwach skandynawskich rozumiemy przez tę nazwę także i małą, ale kulturalnie ważną Danję (-> Danja). Mówiąc zaś o kulturze skandynawskiej, włączamy do tego pojęcia z jednej strony także i odległą Islandję, skolonizowaną przez Norwegów w wieku IX, z drugiej zaś F i n 1 a n d j ę, pozostającą przez wiele setek lat pod przemożnym wpływem kultury szwedzkiej i zamieszkałą po dziś dzień przez 340.000 Szwedów finlandzkich, tworzących 10 °/0 ogółu ludności, rasowo i językowo zupełnie odrębnej.

Warunki geograficzne.

Jak stos pacierzowy, ciągnie się przez środek półwyspu Skandynawskiego największy w Europie masyw górski, dochodzący na południu do 2500 m wysokości. Kraje skandynawskie odznaczają się surową i monumentalną pięknością przyrody, która i na ludności wycisnęła swoje piętno. Po ustępujących lodowcach pozostały w Skandynawji kręte rzeki, poprzerywane często jeziorami i wodospadami, dostarczają-cemi krajom tym ogromnych ilości energji elektrycznej. Wszędzie, gdzie grunt nie jest zbyt skalisty, aż wysoko na północ, las iglasty pokrywa olbrzymie połaci kraju (52°/₀ powierzchni Szwecji, 12°/₀ Norwegji, 70°/₀ Finlan-dji), porastając nawet wysepki na licznych jeziorach i zatokach. Pozbawiona natomiast lasu jest południowa część Szwecji — Skanja, słynąca ze swojej urodzajności i wysoko postawionej uprawy roli (od Skanji poszła zresztą nazwa całej Skandynawji). Dziko i malowniczo przedstawiają się wybrzeża szczególnie zachodnio-norweskie, postrzępione często w bardzo głębokie fiordy. Bałtyckie brzegi Szwecji i Fin-landji odznaczają się natomiast wielką ilością wysepek przybrzeżnych, zwanych szerami, które najczęściej porosłe są lasem, a u brzegów świecą nagością skał. Jeśli zważymy, że kraje Skandynawji są jednak przedewszyst-kiem krajami rolniczemi i jeśli przyjrzymy się bodaj z okna wagonu, jak nieomal każdy hektar ziemi uprawnej wydarty jest tu skale i kamieniom, zrozumiemy ogrom wysiłku pracy cywilizacyjnej włożony przez te narody w walkę z wrogą przyrodą.

Klimat Skandynawji, na zachodzie łagodny, oceaniczny, ku wschodowi przechodzący w bardziej kontynentalny, sprzyja zresztą uprawie roli i wegetacji, dawniej jednak podlegał znacznym katastrofalnym wahaniom. Mieszkaniec Skandynawji, a w szczególności Norweg na zachodzie, czerpie swoje pożywienie nietylko z roli, ale i z morza: połów ryb stanowi w pewnych częściach Norwegji podstawę egzystencji licznych rzesz ubogich rybaków, jak to niejednokrotnie opisywał wielki Knut Hamsun w swoich powieściach.

Woda ma jednak w Skandynawji jeszcze inną ważną rolę do spełnienia : jest ona oczywistym szlakiem komunikacyjnym, którym dotrzeć można nieraz daleko w głąb lądu ; tak np. słynny kanał Gota łączy Sztokholm z odległym Göteborgiem, wykorzystując cały system jezior środkowo-skandynaw-skich. Na północy kraju częsty brak kolei zastępuje znakomicie utrzymana sieć bitych dróg, po których autobusy docierają do najbardziej zapadłych zakątków kraju; znakomite szosy pełne są poza tern samochodów prywatnych, osobowych i ciężarowych. Luźne zabudowanie kraju zagrodami (w Skandynawji podstawę budownictwa wiejskiego tworzy gaard — zagroda, a nie wieś, w naszem tego słowa znaczeniu) z jednej strony, a stosunkowy dobrobyt wieśniaka z drugiej umożliwia także niezmierne rozgałęzienie sieci telefonicznej, którą Skandynaw posługuje się chętnie, nawet na wielkie odległości.

Miasta Skandynawji, a przynajmniej mniejsze z nich, budowane są przeważnie z drzewa. I tak było od wieków. Nic dziwnego więc, że paliły się raz po raz i że z pomników przeszłości niewiele tu pozostało. Miasta, przeważnie ładnie i starannie zabudowane, odznaczają się wielką czystością. Koncentruje się w nich często życie kulturalne danej prowincji. W każdem niemal większem miasteczku prowincjonalnem znajdzie się na pewno np. muzeum regjonalne, koło literatów, malarzy i rzeźbiarzy. Wielkich miast Skandynawja posiada niewiele, są one jednak mimo stosunkowo niskiej ilości mieszkańców miastami o pokroju nawskroś wielkoświato-wym. W Szwecji wymienić należy Sztokholm i Göteborg, główny port szwedzki, w Norwegji Oslo (dawniej Kristiania) i dawną stolicę Bergen, rozłożoną nad malowniczym fiordem.

Wspólnota skandynawska.

Szwedzi (6,19 milj.) i Norwegowie (2,184 milj.) są narodami niezmiernie jednolitemi, pochodzenia germańskiego, zamieszkuj ącemi może już od okresu kamiennego półwysep Skandynawski. A choć obyczaje tych narodów różnią się w niejednem pomiędzy sobą, tworzą one wraz z Duńczykami zwartą masę wobec otaczającego świata. Do tej jedności zaliczać można i Islandję a nawet i szwedzką Finlandję. Jednym z najważniejszych łączników między narodami skandynawskiemi jest język.

Pierwotna wspólnota języków skandynawskich ustępuje ok. r. 800 zróżnicowaniu się na dwie grupy: zachodnio-nordyjską z językami norweskim, islandzkim i færôerskim oraz wschod-nio-nordyjską z szwedzkim, gutnij-skim (na wyspie Gotland) i duńskim. Duńskim i norweskim mówiono w ciągu średniowiecza także w Szkocji, półn. Anglji i Irlandji, szwedzkim w Rosji. Dziś poza właściwą Skandynaw ją i Danją mówią językami skandynawskimi na Islandji, na Wyspach Owczych, w Finlandji (obok fińskiego) i na kilku wyspach estońskich. Języki skandynawskie, zróżnicowane na wiele narzeczy, prócz islandzkiego z łatwością są rozumiane w poszczególnych krajach Skandynawji. Na uwagę zasługują stosunki językowe w Norwegji : językiem miast norweskich jest duński, wymawiany specjalnym norweskim akcentem, różniący się jednak obecnie już także pod względem doboru słów od duńskiego ; wieś jednak dąży do odnowienia dawnego języka (landsmâl), wypartego przez duński, co stwarza faktyczną dwoistość językową w obecnej Norwegji. Nieomal cała norweska literatura klasyczna pisana jest językiem miasta (bymdl). Najstarsze pomniki piśmiennictwa skandynawskiego pisane są alfabetem runicznym, wzorowanym przeważnie na greckiej kursywie.

Podobnie jak języki skandynawskie i kultura skandynawska posiada oblicze dość jednolite. Wspólna religja czcząca boga Odina, Thora, Freję i i. ustąpiła chrześcijaństwu najpóźniej w Szwecji (wiek XI). Za reformacji zapanował w całej Skandynawji protestantyzm, który zkolei rozszczepił się na wielką ilość sekt istniejących obok kościoła państwowego. W starych tekstach, pisanych w językach narodowych (nie zaś po łacinie), znajdujemy w całej Skandynawji analogiczne prawa, świadczące o wspólnem dla Skandynawów Wysokiem poczuciu wartości jednostki. Wreszcie podobne zwyczaje i obyczaje, jak np. Jul (Boże Narodzenie), pieśń ludowa i taniec (w nowszych czasach nastąpiła w całej Skandynawji inwazja tańca polskiego) i wogóle mało zróżnicowana na całym terenie Skandynaw j i sztuka ludowa czynią ze Skandy na w ji teren o obliczu jednolitem. Łączy poza tern Skandynawów zdrowy realizm, wyrosły z walki przodków o byt w ciężkich warunkach klimatycznych, specjalny rddzaj inteligencji, wyrażającej się w umiejętności organizowania ludzkich zajęć i techniki, mocne upodobanie do własności prywatnej i przyziemna, mało wybujała fantazja. Zwiedzającemu rzuca si^ też w oczy m. i. doskonałość wszelkich urządzeń technicznych i wysoka kultura ciała.

Tego rodzaju kulturalna wspólnota musiała oczywista spowodować i polityczne ciążenie państw skandynawskich ku sobie — nie w tym jednak stopniu, jakby się tego można spodziewać. We wczesnem średniowieczu skandynawskie związki państwowe wielokrotnie łączyły się i rozpadały; dopiero dzięki genjuszowi politycznemu duńskiej królowej Małgorzaty doszło w roku 1397 w Kalmarze do unji państw skandynawskich. Po długotrwałych walkach udało się Szwecji uwolnić się z pod władzy duńskiej (1523), pod którą Norwegja pozostawała aż do roku 1814. Bezpośrednio potem łączy się Norwegja i Szwecja unją, która została rozwiązana w r. 1905. W związku z tem połączeniem dwóch państw skandynawskich powstał w XIX wieku wśród wykształconych, a szczególnie akademickich warstw Skandynawji ruch kulturalny, którego celem była praca nad stworzeniem politycznej i kulturalnej jednoty. Ruch ten znany jest w historji pod nazwą „skandynawi-zmu“. Ideały skandynawizmu zostały rozbite skutkiem klęski Duńczyków w walce z Prusami (1864), kiedy to dał się poznać wyraźny brak solidarności ze strony reszty państw skandynawskich. Ruch ten następnie powoli przekształcił się w pokojową współpracę w różnych dziedzinach kultury; głównym ośrodkiem tej współpracy jest na północy dosyć rozgałęzione stowarzyszenie „Norden“, obejmujące prócz trzech państw skandynawskich także Islandję i Finlandję

Finlandja.

Finlandja zaludniona jest w 90°/0 elementem rasowym nic wspólnego nie mającym z Germanami. Finnowie (w odróżnieniu od ludności szwedzkiej, zamieszkującej Finlandję, czyli t. zw. Finlandczyków) należą do grupy fin-no-ugryjskiej i nie są t. zw. indo-euro-pejczykami. Mimo to sąsiedztwo od czasów pradawnych z Germanami a także przynależność Finlandji do Szwecji do r. 1809 (kiedy Finlandja przyłączona została do Rosji) wciągnęło ją w krąg kultury skandynawskiej. Dlatego też mówimy czasami o Finlandji jako o kraju skandynawskim.

Człowiek wykonał w Finlandji podobnie ciężką i owocną pracę cywilizacyjną, jak w Skandynawji. Już sam zewnętrzny obraz kraju przypomina Szwecję : mnóstwo wody w ramie lasów i skał. To też przemysł finlandzki znajduje swoje podstawy przedewszyst-kiem w drzewie i w jego przetworach, a spadki wód dostarczają tartakom potrzebnej energji elektrycznej. Od roku 1835 datuje się, niedawno uroczyście obchodzone, powstanie narodowej literatury fińskiej. W roku tym Eljasz Lönnrot wydał zebrane przez siebie prastare pieśni ludowe, „Kale valę“ ; stało się to bodźcem do narodowego przebudzenia się Finnów. Naród ten dokonał we wszelkich dziedzinach w przeciągu ostatnich lat stu dzieła zaiste zadziwiającego.

Demokratyczna republika finlandzka jest państwem dwujęzycznem : szwedzki i fiński istnieją tam obok sie-

Dzieje Szwecji i Norwegji.

Szwedzi podkreślają chętnie wobec cudzoziemców, że chłop szwedzki od zara- rym liberalna polityka Gustawa III nia dziejów był wolny i takim pozostał. (1748-*—1772) dopomogła tylko do odro-Jest w tern wiele racji. W dziejach Szwe- dzenia się politycznego. Po utracie Fin-cji z wielką konsekwencją przewija się landji Szwecja zyskuje Norwegję, z któ-wyraźna linja stopniowej emancypacji rą pozostaje w unji do r. 1905. chłopa. Już w średniowieczu wytworzył

781

Skandynawja.

782

bie jako języki równouprawnione, jedynie w wojsku językiem urzędowym jest fiński. W ostatnich czasach język fiński, dzięki swej liczebnej przewadze próbuje wypierać szwedzki z różnych dziedzin życia publicznego. Nazwa Fennomanów określa właśnie najgorętszych zwolenników monopolu kultury fińskiej wobec Szwedów w Finlan-dji (Finlandczyków). Nadmienić należy, że element szwedzki w Finlandji uważa się za przynależny do narodowości i państwa finlandzkiego, czego dowiódł w latach wojny z Rosją, walcząc ramię przy ramieniu wespół ze swoimi fińskimi współobywatelami.

Skomplikowanie sytuacji ilustruje może najlepiej fakt, że jednym z największych poetów i patrjotów finlandzkich był Runeberg (1804 do 1877), piszący po szwedzku. Najwięk-szemi nazwiskami literatury fińskiej obok Lönnrota (1802-—1884) są Alexis K i v i (1834—1872) („Siedmiu braci“)i Sillanpää (urodzony 1888), znakomity powieściopisarz doby obecnej. W dziedzinie sztuk plastycznych stworzyli Finnowie niezmiernie surową rzeźbę i architekturę monumentalną, co występuje bardzo wyraziście w gmachu parlamentu w Helsinki (szw. Helsingfors). Pośród malarzy wymienić wypada choćby tylko G a 1-len-Kallelę (ur. 1865), ilustratora „Kalevali“. Także i w nauce u Fin-nów wysuwa się na pierwszy plan stu-djum literatury narodowej, równoznacznej tu z ludową.

się stan chłopski (allmoge), który wysyła niebawem swoich reprezentantów do powstającego w tym okresie parlamentu. Politycznie odegrali chłopi poważną rolę w ciągu walk o niezależność w okresie unji kalmarskiej. Chłopi szwedzcy odegrali czynną rolę i w nowoczesnej historji szwedzkiej, wnosząc twórcze i żywotne pierwiastki do polityki, kultury i literatury szwedzkiej.

Szwecja jest krajem protestanckim. Reformację wprowadził do Szwecji Gustaw Waza, napełniając pusty skarb państwa skonfiskowanemi dobrami kościoła. Małżeństwo Jana III z Katarzyną Jagiellonką powoduje jeszcze przejściową reakcję katolicyzmu, trwającą za krótkich rządów Zygmunta III Wazy w Szwecji, protestantyzm jednak ustala się za Karola IX (1550—1611) i Gustawa Adolfa (1594—1632), tego największego z narodowych bohaterów szwedzkich. Od panowania Gustawa Adolfa, który poległ młodo w bitwie pod Lützen, rozpoczyna się era wielkomocarstwowa Szwecji. W okresie tym zdobyli Szwedzi na Duńczykach obecne prowincje południowo-szwedzkie i prowadzili wojny z Polską. Na terenie wewnętrznym postępuje dalsza demokratyzacja kraju, która wyraża się przedewszystkiem konfiskatą wielkich dóbr szlacheckich za Karola XI. Na bohaterskim Karolu XII (1682—1718) kończy się okres mocarstwowy kraju, wyczerpanego niespokojną przedsiębiorczością młodego króla. Następuje teraz okres „wolnościowy“, pełen korupcji i rozprzężenia partyjnego. Źe Szwecja nie uległa podówczas losowi Polski, tłumaczy się m. i. dobrym stanem równowagi klas społecznych, któ-

W czasie wojny światowej Szwecja

mimo silnych sympatyj niemieckich po- uczynili z krajów skandynawskich, z na-została neutralna, jak Danja i Norwe- tury dość ubogich, państwa bogate i sie-gja (choć tu sympatje szły w przeciw- dliska wysokiej cywilizacji. Już refor-nym kierunku), co przyczyniło się do macja nauczyła Skandynawów czytać, niezwykłego dobrobytu tych państw. Od wkładając im do ręki Pismo Św. jako r. 1919 istnieje w Szwecji, która jest często jedyną, ale zato obowiązkową lek-monarchją konstytucyjną i krajem nie- turę. Kościół protestancki przyczynił się zmiernie demokratycznym, ogólne prawo wogóle bardzo wydatnie do szerzenia wyborcze, kobiety są jednak z wyższej oświaty wśród narodów skandynawskich, izby parlamentu wykluczone.

Grundtvig np. (-» Chłop), właściwy ide-

jach skandynawskich, politycznie zaś narody te dojrzały do panującej tam demokracji.

Tragiczne dzieje Norwegji nie są pozba- olog i twórca t. zw. uniwersytetów lu-wione pewnych punktów analogicznych dowych, które miały za cel uświadomie-do dziejów Polski. W narodzie tym war- nie narodowe i oświecenie szerokich mas stwy najwyższe szczególnym trafem oko- wiejskich w Danji, był duchownym. Ce-liczności wyginęły w średniowieczu. Naj- lem tych uniwersytetów było przede-możniejsze rody chłopskie wywędrowały wszystkiem budzenie ducha i zaintereso-na Islandję, gdy Harald Pięknowłosy wań a dopiero w dalszym rzędzie do-twardą ręką jednoczył w IX w. państwo starczanie wiadomości. Ideały i oświata norweskie. Szlachta wymordowała się wychodzące z tych uniwersytetów umoż-wzajemnie w ciągłych utarczkach i bojach, liwiły wreszcie zorganizowanie jedynej Reszty dokonały zarazy i zmonopolizo- na świecie współdzielczości wiejskiej, wanie handlu w portach przez niemiec- która jest fundamentem olbrzymiego kich hanzeatów. Z świetnej kultury duńskiego eksportu masła, jaj i mięsa, norweskiej nie pozostał prawie kamień Uniwersytety ludowe przekroczyły grana kamieniu, a chłop nie był jeszcze po- nice duńskie, rozprzestrzeniając się po wołany do przejęcia władzy na siebie, całej Skandynawji, a także, choć w słab-Norwegja dostała się więc pod panowa- szym stopniu w innych krajach (-»Hanie obce, duńskie, pod którem pozostała nja). Dzisiaj uniwersytet ludowy nie do r. 1809. Warstwy wykształcone ule- jest już jedyną instytucją pracującą nad gły kompletnie wpływom duńskim, za- oświatą ludu. Przedewszystkiem rozsze-tracając nawet własny język, który za- rzył on swoje działanie na rzesze robot-chowała do naszych czasów jedynie wieś. nicze, a poza nim pokryły Skandyna-W czasie współżycia z Danją Norwegja wję gęstą siecią szkoły ludowe ze świet-dostarcza Danji wielu wybitnych jedno- nie wykształconem i doskonale płatnem stek, jak np. komedjopisarza Holber- nauczycielstwem. Istnieje poza tern wśród ga czy admirała Tordenskjolda. Dopie- szerokich mas społeczeństwa cały szereg ro XIX wiek jest świadkiem wielkiego związków samokształcących. Przy tak przebudzenia się narodowego społeczeń- intensywnie prowadzonej pracy oświato-stwa norweskiego, które cechuje zupeł- wej analfabetyzm nie istnieje już w kra-na demokracja.

Oświata — fundament.

Twarde warunki przyrody przyczyniły się niemało do wychowania Skandynawa na człowieka o zdrowem spojrze-

Kultura skandynawska.

Narody skandynawskie są naogół bar-niu na świat zewnętrzny. Znakomici ci dzo postępowe i interesują się żywo organizatorzy, świadomi swoich celów, wszelkiemi najnowszemi zdobyczami cy-

wilizacyjnemi. Mimo to pozostało w Skandynawach wielkie zamiłowanie do własnej przeszłości. Nawet ludzie zmotoryzowanego miasta przywiązani są serdecznie do starych tradycyj ludowych, najbardziej jednak z natury rzeczy uwydatnia się przywiązanie do tradycji na wsi, wydając tam obfity plon w postaci kultu i zainteresowania się wszelkiemi zabytkami bliższej i dalszej okolicy. Nie tak dawno temu pewien prosty chłop szwedzki został mianowany honorowym doktorem uniwersytetu w Uppsali za wieloletnią pracę nad słownikiem swojej rodzinnej gwary. To też chłop skandynawski, przeniósłszy się do miasta, choćby nawet zdobył wszechświatową sławę, nie wstydzi się nigdy swego pochodzenia, jak to bywa w innych krajach : najwybitniejsi twórcy szwedzcy chłopskiego pochodzenia wracali nieraz w swoje rodzime strony i przeżywali tam wśród krewnych i znajomych całe lata, czerpiąc z ziemi nowe natchnienie do pracy.

Kreśląc obraz społeczeństwa skandynawskiego, niesposób pominąć tak ważnego czynnika, jak nastawienie, społeczne całej ludności skandynawskiej. W całej Skandynawji podziwiać można luksusowa niemal gmachy dla starców i ludzi niezdolnych do pracy. Instynkt mądrości społecznej kazał Norwegowi Amundsenowi udać się na tragiczny lot ratowniczy do stref biegunowych, aby nieść pomoc członkom włoskiej ekspedycji generała Nobilego. Ten sam mądry altruizm kazał Szwedom wysłać znakomicie zaopatrzony ambulans sanitarny do Abisynji.

Instynkt mądrości społecznej jest wo-góle potężnym czynnikiem regulującym całe życie społeczne Skandynawji. Społeczeństwa skandynawskie chlubią się słusznie niesłychanie wysokim poziomem ogólnej etyki. Liczba przestępstw w Skandynawji jest w porównaniu z in-nemi krajami europejskiemi bardzo niska, kradzieże zdarzają się naprawdę niezmiernie rzadko. Stwarza to swoistą atmosferę życia społecznego, opartą na wzajemnem zaufaniu ludzi do siebie.

Wyrazem bujnego życia kulturalnego Skandynawji jest dorobek kulturalny Skandynawów w dziedzinie ducha. Szczególnie bogata jest literatura norweska. Dramaty Ibsena (1826—1906) i Björn-sona (1832—1910), powieści Kiellanda (1849—1906), Lie’a (1833—1908), Sy-grydy Undset (ur. 1882) i Knuta Hamsuna (ur. 1860) znane są na całym święcie narówni z utworami muzycznemi Edwarda Griega (1843—1907), N. Abel (1802—1829) jest jednym z największych matematyków, jakich wydał świat. Naród norweski posiada swoją własną fizjognomję, różniącą się mocno od reszty narodów skandynawskich: Norwegowie łączą w sobie pewną bezpośredniość młodości ze skłonnością do problemowego ujmowania rzeczywistości. Cechą ich sztuki nie jest zatem formalna doskonałość Duńczyków, lecz raczej fantastyczna dynamika.

Także i szwedzka literatura wyszła daleko poza granice swego kraju. Dramato-pisarz i prozaik Strindberg (1849—1912) dostarczył swego czasu wielu ról popisowych i naszym aktorom („Ojciec“, „Panna Julja“), a nazwiska Selmy Lagerlof (ur. 1858) i wielkiego podróżnika Svena Hedina (ur. 1865) szeroko znane są na świecie. Szwedzi dokonali także wielkich dzieł w dziedzinie wynalazków i nauki. Dość wspomnieć o botaniku Linneuszu (1707—1778), po którym każdy chyba Szwed odziedziczył głębokie zainteresowanie dla życia roślin. Szwecja (i Danja) są kolebką całej nowoczesnej prehistorji.

Wielka fundacja założona przez naf-ciarza Nobla corocznie wieńczy nagrodą najwybitniejsze dzieła z zakresu literatury, fizjologji, medycyny, fizyki i che-mji. Nagrody te uchodzą za najwyższe

szukaj w tomie piątym!

międzynarodowe odznaczenie naukowe i literackie ; norweski komitet Nobla wyznacza co roku wysoką nagrodę za najbardziej wydatną działalność na rzecz pokoju. Szwedów cechuje spokojny temperament, wielkie opanowanie i nastawienie badawcze wobec świata otaczającego. Mało stosunkowo interesują się oni spekulacją filozoficzną i życiem psy-chicznem jednostki. Odznaczają się wiel-kiem zamiłowaniem do porządku i zdolnościami organizacyjnemi. Architektura szwedzka odznacza się prostą monumentalnością, która najlepiej odpowiada ich psychice. Różnią się tern Szwedzi od Duńczyków, których mały i pogodny kraj nastraja raczej do idylli, znanej nam tak dobrze z baśni Andersena.

Wysoka cywilizacja.

Wszystkie te cechy w połączeniu z niezwykłą przedsiębiorczością Skandynawów, znaną od czasów Wikingów, wyprawiających się na dalekie lądy i zakładających państwa (Rosja, Norman-dja, południowe Włochy, Anglja i Islan-dja), dopomogły stworzyć z krajów skandynawskich ośrodki znakomicie zagospodarowane. Imponującym przykładem przystosowania się do naturalnych warunków ubogiego kraju jest Norwegja. Mimo wielkiej ilości nieużytków (70°/₀) rolnictwo odgrywa dla tego kraju niemałą rolę. Wielkie bogactwo stanowią ryby i przemysł rybny (konserwy i tran, po który Norwegowie wyprawiają się aż do południowych mórz podbiegunowych), oraz lasy, które umożliwiają wielki przemysł papierniczy (celuloza etc.). Spadek wód wykorzystany jest jako przebogate źródło energji. Jako ważne pozycje dochodowe wymienić należy także produkcję aluminjum, nawozów sztucznych i największą stosunkowo na świecie flotę handlową.

Z gruntu inne oblicze posiada Szwecja. Niema tu potrzeby codziennego bohaterstwa w walce o byt, jak na wielkich obszarach Norwegji. Ziemi tu więcej, to też rolnictwo i hodowla bydła odgrywają dużą rolę. Wielki przemysł drzewny, produkcja znakomitego papieru i przemysł metalowy, wyrabiający najlepszą na świecie stal, stanowi podstawę bogactwa narodowego. Wspomnieć należy tu także o telefonach i zapałkach, których ojczyzną jest Szwecja.

Polska a Skandynawja.

Polska od czasów średniowiecznych znajdowała się niejednokrotnie w związkach dynastycznych z Danją i Szwecją. W późniejszych czasach stosunki między Polską a Szwecją zacieśniały się coraz bardziej (klasztory brygidek, małżeństwo króla szwedzkiego Jana III z Katarzyną Jagiellonką; w tym okresie architektura polska oddziaływała silnie na szwedzką) aż do nieszczęsnych wojen, trwających przez cały wiek XVII. W czasie powstań narodowych w r. 1830 i 1863 r. wszystkie państwa skandynawskie okazywały wyraźnie sympatję dla Polski. Bliskie stosunki nawiązała Polska z Skandynawją po odzyskaniu niepodległości. Duńczycy brali udział w budowie portu gdyńskiego, do portu tego zawijają najczęściej okręty pod banderą szwedzką. Polska jest jednak mniej znana w Skandynawj i, niż Skandynawja w Polsce. W opinji Skandynawów Polska jest jeszcze ciągle krajem na wpół egzotycznym. Największym znawcą Polski był Duńczyk G. Brandes. Literatura polska znana jest w Skandynawji dzięki licznym tłumaczeniom coraz lepiej. U nas pisarze skandynawscy, jak H. C. Andersen, S. Undset, K. Hamsun i Selma Lagerlof, należą do najbardziej czytanych. Stosunki gospodarcze między Skandynawją a Polską są dość ożywione: wzamian za węgiel wywożony do Skandynawji kupujemy ryby w Norwegji, maszyny i rudy metali w Szwecji.

12.000 Polaków.

W Danji na wychodztwie żyje około

St. Sawicki.

Bibljografja. G. Âsbrink: Szwecja, Warszawa 1930. W. Engeström: Obrazki z podróży: Szwecja, Kraków 1870. L. Dębicki: Z północy i południa, Warszawa 1926. B. Calleman: Literatura finlandzka, norweska, szwedzka w Historji literatury światowej, wyd. Trzaski, Ewerta i Michalskiego. S. Kołaczkowski: Hi-storja literatury duńskiej.

SKARBOWOŚĆ. Państwo zbiera dochody, a potem je wydaje na spełnienie swoich zadań. Zbieranie dochodów i wydatkowanie pieniędzy nie odbywa się dowolnie, zależnie od swobodnej woli każdoczesnego prezydenta lub ministrów. W długoletnim rozwoju, po mniejszych lub większych walkach, ustala każde państwo dla siebie w swojej konstytucji, kto ma prawo decyzji, na co i ile będzie państwo wydatkowało, w jaki sposób ta decyzja przychodzi do skutku i w jaki sposób jest wykonywana. Poza konstytucją przepisują inne ustawy, jakie i od kogo będzie państwo w tym celu zbierało dochody, jakie przytem będzie obowiązywało postępowanie i jakie stworzone zostaną władze do tej gospodarki. Do gospodarki tej należy uchwalanie budżetu i jego kontrola (-> Budżet), należy też działalność władz i kas, których zadaniem są wymiar i pobór dochodów państwa, ich przechowanie, prawidłowe wydatkowanie, rachunkowe ujęcie i sprawozdanie. Wspomniane przepisy i władze, wogóle cały aparat przysparzający państwu dochody i dokonujący wydatków oraz rejestrujący jedne i drugie — nazywa się skarbowością tego państwa. W ciągu lat, przeważnie dzięki temu aparatowi, staje się państwo właścicielem budynków szkolnych i koszar, bibljotek i muzeów, kolei i poczt, lasów, przedsiębiorstw monopolowych i t. d. Ten majątek, a nadto i wszystkie uprawnienia finansowe, które państwu w tym. względzie przysługują, nazywają się skarbem państwa, a nauka o nich skarbowością.

Władze i urzędy skarbowe.

Władze i urzędy, które prowadzą gospodarkę skarbową są to: w pierwszej instancji urzędy skarbowe do wymierzania podatków z kasami do ich poboru ; urzędy akcyz do wymierzania i poboru akcyz z kontrolą skarbową do pilnowania porządku przy wytwarzaniu i obrocie obciążonych akcyzą i monopolowych towarów; urzędy celne do wymierzania i poboru cła, przyczem straż graniczna i Korpus Ochrony Pogranicza pilnują granic przed przemytem. W drugiej instancji sprawują nadzór i wykonują kontrolę wymiarów podatkowych i akcyzowych izby skarbowe oraz komisje odwoławcze; dyrekcje ceł nadzorują urzędy celne. Nad wszystkie-mi władzami i urzędami skarbowemi sprawuje najwyższy nadzór i zarząd minister skarbu z Ministerstwem Skarbu oraz swojemi ciałami doradczemi, jak Radą Finansową, Spółdzielczą, Ubezpieczeniową i t. d. i specjalnemi zarządami, jak dyrekcjami Monopolu Spirytusowego, Tytoniowego, Solnego, Loteryjnego, Komisarjatem Bankowym, Urzędem Długów, Urzędem Kontroli nad Asekuracjami i Komisarjatem Likwidacyjnym do likwidacji stosunków wywołanych wojną.

Wydatki i dochody państw.

Wydatki państwa rosną z biegiem lat, albowiem w miarę rozwoju gospodarczego i kulturalnego rosną potrzeby państwa, wspólne dla wszystkich obywateli, jak obrona przed nieprzyjacielem, ochrona życia, mienia i spokoju nawe-wnątrz, szkoły, drogi, poczta, sądy, hi-gjena i t. d. Państwo wydaje pieniądze nietylko na zbudowanie zakładów, gmachów, dróg, fortyfikacyj i na inne trwałe potrzeby — zgórą 40°/₀ wszystkich wydatków państwowych idzie na uposażenie tych osób, które zatrudnione są w gospodarce państwa. W Polsce najwyższą kwotę osiągnęły wydatki w roku budżetowym 1929/1930 i wynosiły około 3 mil jardów złotych. Od tego czasu kwota ta zaczyna spadać i w preliminarzu na 1936/37 wynosiła sumę 2,3 mi-ljarda złotych. Czy Polskę stać na tak dużą kwotę wydatków i czy coroczne ściąganie tej kwoty nie wpływa szkodliwie na gospodarstwo narodowe, o to toczy się dyskusja. W każdym razie wątpliwość ta jest jedną z przyczyn robienia oszczędności budżetowych i re-dukcyj. Z wydatków idzie w ostatnicii latach niemal co roku równomiernie około: 30°/₀ na wojsko, 15°/₀ na oświatę, 20°/₀ na długi, emerytury i renty inwalidzkie, 10°/₀ na policję i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a pozostałe 25°/0 na wszystkie inne cele państwowe.

Dochody na zaspokojenie tych potrzeb czerpie państwo w bardzo znacznej części (około 60°/₀) z danin, na ludność nałożonych, t. zn. z podatków, opłat, ceł i akcyz, 30°/o przypada na czysty dochód z monopoli skarbowych, resztę dostarczają pożyczki zaciągnięte, bilon przez państwo wypuszczony (-» Pieniądz), czyste zyski przedsiębiorstw państwowych i t. d. Daniny powiązane są ze sobą w jeden system ; są one ciężarem dla ludności, a gdy ciężar ten staije się, jak obecnie, bardzo duży, daniny wyciągają z gospodarstwa płatników kapitał obrotowy, czasami oszczędności, a nieraz doprowadzają przedsiębiorstwa i ludzi do ruiny. Mniej przykre są cła i akcyzy, nałożone na towary zbędne lub zbytkowe, tak samo też i monopole, gdyż tu od płatnika i od jego spożycia zależy, czy chce te ciężary ponosić.

Równowaga między wydatkami a dochodami w gospodarstwie państwowem powinna być zachowana, tak samo jak i w gospodarstwie prywatnem. Przy większych od dochodów wydatkach, to znaczy przy deficycie budżetowym musi państwo, w braku innych wystarczających źródeł dochodowych, drukować papierowe pieniądze na pokrycie swoich wydatków (-» Pieniądz). Rozprzęga się wtedy gospodarstwo narodowe na długie lata wskutek powodzi (inflacji) pieniędzy papierowych drukowanych przez państwo. Zgubnych skutków braku równowagi można uniknąć przedewszystkiem przez stosowną w całej gospodarce budżetowej oszczędność, przez prowadzenie gospodarki podług uchwalonego planu t. j. budżetu, przy stosowaniu ścisłem przepisów, prowadzeniu surowej kontroli wewnątrz każdego działu gospodarki oraz kontroli finansowej wszystkich działów przez Najwyższą Izbę Kontroli Państwa. Równocześnie musi być troską ministra skarbu, by kwoty potrzebne i wystarczające dla państwa odgarnąć przedewszystkiem z płynącego dochodu w poszczególnych gospodarstwach prywatnych, z ich obrotu i konsumcji, a tylko w razie potrzeby także z ich majątku; jego staraniem musi być, by odbywało się to z najmniejszem niezadowoleniem płatników, a potem, by pieniądze te były wydawane tylko na uchwalone budżetem wydatki.

Pożyczki zaciąga państwo w chwili, gdy przewiduje, że daniny i monopole nie dopiszą w dostatecznej mierze, albo gdy chodzi o szybkie zaspokojenie koniecznych potrzeb. Pożyczki zaciągnęła Polska bądź zagranicą w czasie wojny i bezpośrednio po niej u państw koalicji przeciwniemieckiej ma pierwsze zagospodarowanie się, a potem już prawidłowo, jak inne państwa, w Stanach Zjednoczonych A. P. (1920, 1925, 1927), we Włoszech i we Francji (1924) i w Szwecji (1931). Przeznaczone były te pożyczki na uzbrojenie, inwestycje, stabilizację waluty, żywienie ludności po wojnie i t. d. W kraju zaciągano równocześnie pożyczki również na pierwsze potrzeby państwa, zwłaszcza na toczące się jeszcze wojny w pierwszych latach niepodległości, na koszty plebiscytów, na cele reformy rolnej, na inwestycje i na pokrycie deficytu budżetowego. Obciążają jeszcze Polskę zobowiązania za część długów poaustrjac-kich, które wykupiono, dając przeważnie za nie obligacje pożyczki konwersyj-nej. Cyfry zadłużenia skarbu sięgają przy końcu 1935 r. około 4,7 miljarda złotych, z czego 3,3 na długi zagraniczne. Wynosi to około 150 zł na głowę mieszkańca, co nie jest dużo w porównaniu np. z Czechosłowacją (627 zł na głowę mieszkańca), Jugosławją (450 zł) i Francją (2425 zł).

Podatki i opłaty.

Podatki są w sumie najpoważniejszą pozycją dochodów państwowych. Obciąża niemi państwo tego, kto ma dochód, majątek, albo grunt, a w mieście budynek, plac lub lokal, albo kapitał lub rentę, albo przedsiębiorstwo lub zarobek z wolnego zawodu. Podatki są z reguły obciążeniem stałem, t. j. osoby niemi obciążone powtarzają się w spisach niemal co roku. Im większe komorne od lokalu, im większa wartość placu, im większy obrót przedsiębiorstwa,, tern większy podatek, rośnie on proporcjonalnie. Niektóre jednak podatki rosną progresywnie: przy dwa razy większym dochodzie nie płaci się dwa razy więcej podatku, ale znacznie więcej, tak samo ma się rzecz przy posiadaniu gruntu lub majątku rolnego, albo przy otrzymaniu spadku.

Postępowanie przy wymiarze, przy odwrołaniu i przy karaniu jest unormowane w osobnej ustawie, zwanej ordynacją podatkową. Pobór, ściąganie i rachunkowość są znowu odrębnie unormowane. Podatki wymierza urząd skarbowy. Odwołanie od wymiaru rozstrzyga izba skarbowa, tylko przy podatku dochodowym i podatku od obrotu — komisja podatkowa, złożona w połowie z płatników tychże podatków. Wyjątkowo (przy spółkach akcyjnych i t. p.) wymierza podatek w pierwszej instancji izba skarbowa, odwołanie zaś rozstrzyga Ministerstwo Skarbu. Orzeczenie odwoławcze może być zaskarżone do Najwyższego Trybunału Administracyjnego z powodu nielegalnego obciążenia podatkiem lub nieformalnego postępowania przy wymiarze. Wyrok NT A może skasować wszystkie orzeczenia odwoławcze ; po wyroku NTA musi być wydane nowe orzeczenie na podstawie wypowiedzianych przez NTA zasad. Ani odwołanie, ani skarga nie odraczają uiszczenia podatku; musi on zostać zapłacony po orzeczeniu pierwszej instancji, chyba, że władza zezwoli na wstrzymanie lub na raty. Przy podatku dochodowym i podatku od obrotu płaci się część podatku przed wymiarem, w postaci przedpłat i zaliczek.

Podatek gruntowy opłaca się według dawnych zaborczych jeszcze przepisów⁷. Wysokość jego zależna jest od rodzaju gruntów (rola, ogród, las i t. d.), od jego jakości (pierwszej, drugiej klasy i t. d.), a w b. zaborze rosyjskim jeszcze od tego, czy grunt jest dworski, czy wiejski, czy położony w osadzie. W b. dzielnicy pruskiej i austrjackiej opodatkowanie opiera się na osobnym dla każdej gminy katastrze, t. j. urzędowym zbiorze map z wykreślonemi parcelami i ze spisami posiadaczy. W r. 1935 rozpoczęto klasyfikację gruntów w ca-łem państwie, jako wstęp do wprowadzenia nowych polskich przepisów. Podatek wynosi w całem państwie przeciętnie 20 groszy do 5 złotych od morgi, do czego dochodzą dodatki samorządowe; nadto zaś progresja dla większych obszarów.

Podatek od nieruchomości miejskich płaci właściciel budynku ; podatek ten wynosi z reguły 12°/₀ zeszłorocznego czynszu z całego budynku z dodatkiem samorządowym; małe budynki płacą tylko 8°/₀ czynszu, place niezabudowane 3°/₀ wartości. Nowobudowane domy zwolnione są na przeciąg piętnastu lat od wszelkich podatków.

Podatek od lokali płaci posiadacz lokalu; podatek ten wynosi 8°/₀ od czynszu płaconego z mieszkania trzyizbowego, 12°/₀ z dodatkami samorządó-wemi od mieszkania większego. Wpływy z tego podatku idą nie na rzecz państwa, ale na rzecz gminy, funduszu budowlanego i funduszu kwaterunkowego, budującego domy oficerskie.

Podatek przemysłowy uiszczają przedsiębiorstwa przemysłowe i handlowe. Wykupują w tym celu z końcem roku w kasie urzędu skarbowego na rok następny t. zw. patenty lub świadectwa przemysłowe. Ich cena zależy od rodzaju przedsiębiorstwa, jego wielkości i od miejscowości, w której jest położone. Skomplikowana taryfa decyduje o tern; cena waha się od 10 zł do 6000 zł, do czego dochodzą dodatki na inne cele, aż do ⁷/₁₀ ceny. Coroczna lustracja, przez urząd skarbowy przeprowadzana, pilnuje, czy przedsiębiorstwo wykupiło należne świadectwo i czy przedsiębiorca wywiesił je w lokalu. Niewykupienie świadectwa albo wykupienie tańszego pociąga za sobą wysoką grzywnę. Obok świadectwa płacą te przedsiębiorstwa ponadto podatek od obrotu. Obrót taki odbywa towar, przechodząc od producenta do hurtownika, następny obrót, przechodząc od hurtownika do detalisty a wreszcie od tego do spożywcy. Podatek wynosi 0,5 do 3°/₀ osiągniętego każdorazowego obrotu, t. j. przychodu brutto, jaki otrzymuje producent, hurtownik lub detalista. O ile opodatkowany ma być komisant, spedytor, przewoźnik lub pośrednik, to podatek wynosi 6 lub 2¹/₂°/o zarobku. Przy małych przedsiębiorstwach niema postępowania wymiarowego, a władza przyjmuje, że obrót wynosi określoną ryczałtową sumę (jest to podatek zryczałtowany) ; przy niektórych zaś towarach (cukier, cement, i t. d.) podatek ten płaci tylko producent, zamiast tych wszystkich, którzy ten towar będą w hurcie, a potem w detalu sprzedawali. Jest to t. zw. podatek scalony, albowiem zwiększona kwota podatku, zapłacona u producenta, obejmuje całość wszystkich późniejszych obrotów. Do podatku od obrotu dochodzą dodatki dla gminy w wysokości 25°/0 podatku państwowego. Wymierza ten podatek urząd skarbowy, odwołania rozstrzyga komisja odwoławcza przy izbie skarbowej, a skargi idą do Najwyższego Trybunału Administracyjnego.

Podatek dochodowy wymierzany jest z dochodu, osiąganego ze wszystkich źródeł dochodowych danej osoby. Spadek jednak, wygrana, zwrot długu i t. p. nie są dochodem. Opodatkowany jest zatem np. dochód łącznie z warsztatu krawieckiego i z kamienicy, którą krawiec posiada. Przytem krawiec płaci jeszcze, oprócz podatku dochodowego, podatek od nieruchomości i osobno od lokalu, który w kamienicy zajmuje. Podatek dochodowy wymierza się od dochodu czystego, t. j. po potrąceniu z przychodu surowego (brutto) kosztów uzyskania tego dochodu (kosztów produkcji i t. d.).W miarę wysokości dochodu rocznego, rośnie podatek progresywnie, nie proporcjonalnie. Od dochodu w kwocie 1500 zł płaci się 44 zł, od 6000 zł: 397 zł, od 12.000 zł: 1074 zł, od 120.000 zł: 34.048 zł. Dodatków do tego podatku nie wolno pobierać nigdzie z wyjątkiem b. dzielnicy pruskiej. Uposażeń i emerytur nie dołącza się do sumy dochodów i podatek od nich oblicza i potrąca służbodawca, odsyłając potrącone kwoty do kasy skarbowej. Spółki akcyjne i podobni podatnicy płacą ten podatek od zysku, obliczonego specjalnie przez izbę skarbową na podstawie corocznego bilansu i ksiąg handlowych. Wymierza ten podatek urząd skarbowy, mając do tego celu coroczne zeznanie płatnika i prawo żądania informacyj od sądów i władz, od rejentów, adwokatów, kupców, wogóle z ksiąg, listów, dokumentów, byle dojść prawdy, jaki był istotny dochód. Odwołanie rozstrzyga komisja odwoławcza przy izbie; wyjątkowo Ministerstwo Skarbu, gdy odwołuje się spółka akcyjna i t. p. Orzeczenie komisji odwoławczej lub ministerstwa może być zaskarżone do Najwyższego Trybunału Administracyjnego.

Podatek od kapitałów i rent jest wymierzany w rzadkich przypadkach.

Podatek majątkowy, uchwalany i ściągany był jako danina jednorazowa kilkakrotnie ; ostatnio w roku 1932. Ten podatek ma być jeszcze ściągany ratami do roku 1937.

Podatek spadkowy płaci się od wartości spadku, pomniejszonej o długi i ciężary. Małe spadki tego podatku nie płacą, większe płacą progresywnie więcej. Zwiększony jest podatek, gdy pokrewieństwo dziedzica ze zmarłym jest dalsze. Wymierza podatek urząd skarbowy, odwołanie rozstrzyga izba skarbowa, a skargę Najwyższy Trybunał Administracyjny. Postępowanie jest w każdej dzielnicy inaczej dotąd uregulowane. Tak samo i w tej samej wysokości uregulowany jest podatek od .darowizn, w tym celu, by uniemożliwić obejście darowizną podatku spadkowego.

Opłaty stemplowe płaci się od ^pisemnych umów o kupno i sprzedaż, o najem, o ubezpieczenie i t. d. ; taką opłatę w formie stempla winien uiścić wystawiający weksel, pełnomocnictwo, pokwitowanie i t. d., wreszcie ten, kto wnosi podanie do władzy lub wystawia świadectwo. Nieopłacenie stempla pociąga za sobą podwyżkę, t. j. obowiązek zapłacenia kilkakrotnej sumy stempla ; niezapłacenie stempla przy wnoszeniu podania powoduje niezałatwienie podania. Wysokość stempla jest różna, i podana jest w ustawie.

Opłaty administracyjne są to taksy w szkołach, opłaty za paszporty zagraniczne, za karty łowieckie, karty na prawo rybołówstwa, za dozór kotłów, za badanie żywności, za dozór nad parcelacją, za ekshumację zwłok, przy kupnie rad ja i t. d.

Osobne opłaty sądowe płaci się za przeprowadzenie procesu cywilnego i karnego, za przeprowadzenie egzekucji, przy wpisie do hipoteki i do rejestru handlowego i wr procesach przed Najwyższym Trybunałem Administracyjnym.

Cło.

Cło opłaca się w zasadzie od każdego towaru, który przewozi się przez granicę do Polski, wyjątkowo od towaru wywożonego (~>Cło). Granicę od przemytu chroni straż graniczna, która przeważnie składa się z byłycli wojskowych i podlega tylko samemu ministrowi skarbu i swojemń komendantowi. Wschodniej granicy państwa strzeże Korpus Ochrony Pogranicza, zorganizowany w sposób wojskowy a podległy ministrowi spraw wewnętrznych. W obrębie granic znajdują się strzeżone przez władze skarbowe wolne obszary celne, do których można bez cła przywozić towary z zagranicy i gdzie przez pewien czas można je przechowywać i nawet przerabiać. Cło wymierzają albo urzędy celne, położone na granicy, albo urzędy celne, położone wewnątrz kraju, do których do clenia skierowany jest towar od granicy. Zażalenia na wymiar rozstrzyga Ministerstwo Skarbu, inne zażalenia Dyrekcja Ceł. Skargi na orze-

czenia tych władz wnosi się do Najwyż- dokonuje urząd akcyz, odwołania roz-szego Trybunału Administracyjnego, strzyga izba skarbowa, skargi Naj-Urzędy celne z mniejszym zakresem wyższy Trybunał Administracyjny, działania nazywają się ekspozyturami Porządku w tej dziedzinie pilnuje celnemi lub posterunkami. Cło przy wo- osobno zorganizowany organ, kontrola zowe wymierza się podług taryfy (-» I, skarbowa, której urzędnicy używani są str. 1033), obniżonej dla towarów także do stałego dozoru cukrowni, bro-z państw, z któremi Polska zawarła trak- warów, piwnic winnych, rafineryj olejów mineralnych, i t. d. Wykryte naru-

taty handlowe (->1, str. 1034).

Dochód z cła wynosił w 1928/29 roku szenia ustaw akcyzowych (tak samo mo-425, a w r. 1934/35 spadł do 80 milj. zł. nopolowych i celnych) karane są sto-Do zmian w taryfie lub przepisach cel- sownie do przepisów osobnej ustawy nych nie jest wymagana ustawa, wy- karnej skarbowej ; kary orzekają albo starczy rozporządzenie Rady Ministrów władze skarbowe albo sądy. lub ministra skarbu. Naruszenia przepi- Gdańsk ma własne przepisy akcyzowe ; sów karane są tak samo, jak przy akcy- wysokość tam pobieranych akcyz jest zach i monopolach, według osobnej skar- inna ; to jest też przyczyną utrudnień bowej ustawy karnej przez władze przy przewozie towarów do Gdańska skarbowe albo przez sąd.    i z Gdańska.

Wysokość obciążenia razem z dodatkami wynosi w Polsce: cukier 37a/₂ gro-sza od 1 kg (w kostkach i głowach 41 groszy) przy cenie 1 zł za 1 kg. Cukier skrobjowy do karmelków 17 groszy za 1 kg. Piwo zwyczajne około 12 do 13 groszy od litra, zależnie od wielkości browaru przy cenie około 70 groszy, piwo dubeltowe obciążone jest o połowę więcej, piwo mocne o drugie tyle. Benzyna płaci "17 groszy od litra, kosztującego około 70 groszy; według innej taryfy płaci nafta, parafina, waselina, smary i t. d. Drożdże opłacają 2,31 zł od 1 kg. Wino musujące (szampan) płaci 5,60 zł od butelki, inne wina, moszcz i miód 35 groszy do 2,80 zł od litra, zależnie od rodzaju i gatunku napoju i od zawartego w nim alkoholu. Oprócz tego opłaca się akcyzę według taryfy od kwasu octowego i węglowego, od tłuszczu, mięsa, zapalniczek złotych i srebrnych, (od zwyczajnych, p. niżej), od samochodów, autobusów i reklam drogowych.

Gdańsk włączony jest do granic celnych Polski. Taryfy i przepisy wydawane przez polską Radę Ministrów i polskiego ministra skarbu, również i celne ustawy polskie obowiązują także w Gdań-* sku. Celnicy w 8 urzędach celnych gdańskich i urzędnicy gdańskiej -władzy nadzorczej celnej są gdańszczanami, podlegają jednak polskiemu Ministerstwu Skarbu. O gospodarczem znaczeniu cła -» t. I, str. 1032 do 1039.

Akcyzy.

Monopole.

Monopol spirytusowy daje państwu znaczny dochód — najwyższy

Akcyzy są daniną, którą państwo pobiera w związku ze spożywaniem lub używaniem określonych przedmiotów. Akcyza nie jest pobierana wprost u obciążonego nią spożywcy, ale u wytwórcy, który ją zgóry uiszcza, a następnie dopiero dolicza odpowiednią część, na towar przypadającą, do ceny policzonej hurtownikowi ; ten dolicza ją detaliście, a ten wkońcu spożywcy. Stąd akcyzy nazywają się też podatkami pośred-niemi, w przeciwstawieniu do podatków bezpośrednich, które państwo ściąga bezpośrednio od tego, kto jest obciążony podatkiem. Wymiaru akcyz

wynosił na czysto w ostatnich latach około 430 milj. zł (1928/29), najniższy około 200 milj. zł (1932/33). Spirytus wytwarzają gorzelnie rolnicze i przemysłowe pod kontrolą władz skarbowych, które obliczają wytwarzaną ilość i pilnują, by spirytus nie wydostał się nielegalnie z gorzelni. Zakupywać z gorzelni spirytus oraz po jego oczyszczeniu sprzedawać hurtowo może tylko monopol. To wyłączenie prywatnych konkurentów jest podstawą prawną monopolu. Monopol ma obok tego wyłączne prawo wytwarzania i hurtowego sprzedawania czystych wódek, t. j. spirytusu rozcieńczonego wodą i butelkowanego. Nadto tylko monopolowi wolno wytwarzać spirytus do palenia i hurtownie go sprzedawać. Oczyszczają spirytus rafinerje prywatne, z reguły nie należące do monopolu. Również prywatne fabryki wytwarzają wódki gotunkowe ze spirytusu, zakupionego w monopolu; wywozem spirytusu i wódek trudni się prywatne zrzeszenie producentów, a cała sprzedaż detaliczna także leży w rękach nie monopolu, lecz handlu prywatnego. Minister skarbu wyznacza cenę, po jakiej wolno sprzedawać spożywcom spirytus, wódki czyste i spirytus do palenia. Ograniczenia sprzedaży zawiera ustawa antyalkoholowa: w sąsiedztwie kościoła, szkoły, koszar nie wolno sprzedawać spirytusu ani nieletnim, ani na kredyt, ani pod zastaw i t. d. Naruszenia przepisów karane są bądź przez sąd, bądź przez władze skarbowe według osobnej skarbowej ustawy karnej.

Monopol tytoniowy daje państwu dochód równie znaczny, lecz bardziej równomierny jak spirytusowy. Przynosi on stale w ostatnich latach na czysto około 350 milj. zł rocznie. Do uprawy rośliny tytoniowej wymagane jest zezwolenie władz skarbowych, a plantator zobowiązany jest sprzedać swoje liście tytoniowe monopolowi po cenach przez monopol wyznaczonych. Również nie wolno nikomu prócz monopolowi bez zezwolenia sprowadzać z zagranicy ani tytoniu, ani papierosów lub cygar. Przerób krajowych i sprowadzanych z zagranicy liści na papierosy i cygara i tytoń krajany jest wyłącznie zastrzeżony monopolowi. Przerób ten odbywa się w fabrykach monopolowych. Sprzedaż hurtową prowadzą hurtownicy, z którymi monopol zawiera osobne umowy, a sprzedażą detaliczną po cenach, przez ministra skarbu oznaczonych, trudni się wolny prywatny handel.

Monopol soli daje państwu w ostatnich latach od 40 do 50 milj. zł rocznie. Z natur}r rzeczy jest on dochodem pewnym, skoro nałożony jest na przedmiot pierwszej i koniecznej potrzeby. Produkcja soli leży w rękach państwa z jednym wyjątkiem kopalni w Wapnie, należącej do prywatnej spółki akcyjnej. Prawnie jednak obowiązuje monopol produkcji tylko w byłym zaborze austrjackim. W całem natomiast państwie zastrzeżona jest monopolowi hurtowa sprzedaż soli z państwowych żup i salin oraz zakupionej z prywatnych kopalni. Sól tę sprzedaje monopol hurtownikom po cenie przez ministra skarbu ustalonej, a ci dopiero sprzedają ją detalistom lub spożywcom. Sól do celów rolniczych, hodowlanych, przemysłowych i na wywóz jest tańsza.

Monopol zapałek daje państwu prawo wytwarzania i sprzedawania zapałek i zapalniczek z wyłączeniem od tych interesów każdego prywatnego przesiębiorcy. Ten monopol został przez państwo wydzierżawiony prywatnej spółce akcyjnej do roku 1963. Zato udzieliła ta spółka Polsce oprocentowanej pożyczki w kwocie około 300 milj. zł, płaci czynsz dzierżawny, zależny od sprzedanych zapałek a nadto dopuszcza państwo do udziału w zyskach. Rocznie wynosi dochód państwa z tego mono-

803

Skarbowość — Skóra.

804

polu 15 do 20 milj. zł. Na cenę zapałek ma wpływ minister skarbu. Zapalniczki wytwarza monopol, każda niewytworzo-na przez monopol zapalniczka musi mieć na sobie znaczek z uiszczonej należności dla monopolu.

L o t e r j a państwowa przynosi rocznego zysku od 15 do 20 milj. zł. Tylko państwu wolno urządzać loterję, osoby inne muszą uzyskać zezwolenie z urzędu akcyz i monopolów. Corocznie urządza państwo kilka loteryj klasowych, których losy sprzedają za wynagrodzeniem procentowem kolektorzy. Zebrane za losy kwoty idą na wygrane, a z wygranych potrąca państwo jako swój dochód jednę piątą.

Majątki i przedsiębiorstwa.

Majątki i przedsiębiorstwa otrzymała Polska po rządach zaborczych, niektóre po odzyskaniu niepodległości zdołała sama stworzyć lub nabyć. Obszar majątków rolnych, należących do państwa wynosił w r. 1918 około pół miljo-na ha ; majątki te sparcelowało państwo między 120 tys. osadników; niesparce-lowana reszta, koło 114 tys. ha, jest wydzierżawiona. Obszar lasów państwowych wynosi koło 3 milj. ha, t. j. jedną trzecią lasów wogóle w Polsce; oszacowane na sunę 2,7 miljarda zł, przynoszą dochodu kilkanaście lub kilkadziesiąt miljonów zł rocznie. Kolej jest olbrzymiem przedsiębiorstwem, oszaco-wanem na 7,2 miljarda zł, zatrudniają-cem koło 150 tys. pracowników; daje narazie małe zyski, bo dużo kosztuje odbudowa po wojnie, budowa nowych li-nij i przystosowanie się do nowych granic państwa; zyski z kolei wogóle nie mogą być bardzo duże, bo przy układaniu taryf kolej musi uwzględniać stosunki gospodarcze.

Poczta z telegrafem i telefonem ma przywilej, wyłączający wszelkich konkurentów ; uważana jest za przedsiębiorstwo, lecz służąc przedewszystkiem potrzebom ogólnym, przynosi skutkiem tego mały zysk państwu. Banki największe w Polsce (Bank Gospodarstwa Krajowego, Bank Rolny i Pocztowa Kasa Oszczędności) z wielkimi zasobami i szeroką działalnością są również własnością państwa. Nadto posiada państwo kopalnię węgla (Brzeszcze), fabryki-związków azotowych (Chorzów i Mości-ce), fabrykę olejów mineralnych (Pol-min), wytwórnie wojskowe, mennicę, drukarnie, wydawnictwa i t. d. Wartość wszystkich majątków i przedsiębiorstw podają na 13 miljardów zł, t. j. dziesiątą część całego majątku narodowego. Zyski natomiast dają bardzo małe, pokrywające przeciętnie 2 do 7 procent ogółu rocznych wpływów państwa. Od początku wskrzeszenia Polski zmierzają rządy do sprawności i zyskowmości przedsiębiorstw. Duży wysiłek okazuje się jednak mało skuteczny, co spowodowało walkę opinji publicznej z t. z w. etatyzmem, t. j. kierunkiem, który dąży do dużej działalności przemysłowej i handlowej państwa, zamiast te dziedziny zostawiać przedsiębiorczości prywatnej.

1. Weinfeld.

Literatura : S. Głąbiński: Nauka skąrbowości, wydanie trzecie, 1911. E. Taylor:    Polityka skarbowa Polski, 1929.

T. Grodyński: Gospodarstwo budżetowe, 1932. R. Rybarski: Nauka skarbo-wości, 1935. I. Weinfeld: Skarbowość polska, wydanie czwarte, 1935.

SKÓRA. (Tabl. 87, 88). Skóra to nie-tylko płaszcz, chroniący nasz ustrój zarówno przed chłodem, wilgocią, jak i przed palącemi promieniami słońca, ale także jeden z ważniejszych narządów, bez którego niemożliwem byłoby samo życie.

U wszystkich zarodków kręgowców skóra składa się początkowo z jednej tylko warstwy komórek nabłonkowych,

przygważdżając jakby

tworzących następnie naskórek, do którego dołącza się później druga warstwa skóry, głębsza, zbudowana z tkanki łącznej, zwana skórą właściwą. Za pośrednictwem zaś tkanki łącznej podskórnej łączy się skóra z warstwami głębszemi (mięśniami, kośćmi). Naskórek zawierać może jedno- lub też wielokomórkowe gruczoły (—> Gruczoły), przyczem powierzchowne jego warstwy ulegać mogą procesom rogowacenia. Wytworami dodat-kowemi naskórka są rogowe łuski, pokrywające ciało gadów, pióra ptaków, włosy, paznokcie, rogi, pazury lub kopyta u ssaków. Nietylko w naskórku, ale i w skórze właściwej powstawać mogą pewne twarde twory, jak łuski i zęby skórne u ryb lub tarcze kostne, spotykane zwłaszcza u krokodyli i żółwi.

Skóra ssaków i człowieka.

W odróżnieniu od delikatnego n a-skórka, widocznego wtedy, gdy oparzona skóra utworzy na ciele t. zw. bąble, skóra właściwa człowieka stanowi pokład znacznie grubszy, składający się z warstwy wierzchniej, zwanej częścią brodawkową (por. tabl. 87, 7 i 10) oraz części głębszej, przechodzącej w tkankę łączną podskórną.

Dzięki obecności znacznej ilości włókien sprężystych obok włókien klejo-dajnych (-» Tkanki), posiada skóra ssaków ogromną elastyczność i wytrzymałość, co umożliwia wyprawianie jej dla celów garbarskich. Znane są też przypadki niezwykłej elastyczności skóry ludzkiej, wyposażonej w wielką ilość włókien sprężystych.

Pod skórą właściwą mieści się warstwa podskórna, obfitująca w komórki tłuszczowe, której grubość dochodzić może u ludzi tłustych i zwierząt tuczonych do wielkich rozmiarów. Dzięki temu, że siatka naczyń krwionośnych gęsto jest rozpostarta w tkance podskórnej, może ustrój w dniach „dobrobytu“ odkładać w niej wszelki nadmiar, czerpiąc z niego znowu wtedy, gdy „chude“ dni nadejdą (por. tabl. 87, 9).

Stąd możnaby tkankę podskórną nazwać jakby śpichlerzem organizmu, z którego czerpie on zapasy w dniach forsownych wysiłków fizycznych lub choroby.

Naskutek rozmieszczenia nadmiernej ilości tłuszczu pod powierzchnią skóry rozszerza się ogromnie sieć naczyń krwionośnych, gromadząc często pokaźną część ogólnej ilości krwi całego ustroju. Stanowi to ogromne obciążenie dla czynności serca, gdyż nakłada nań często pracę, wprost ponad siły, przeprowadzania krwi wzdłuż łącznie o kilometry dłuższej drogi naczyń krwionośnych (—» Serce). Stąd rozumiemy, że rozwój obfity .tkanki podskórnej jest tern samem i obciążeniem serca. W wieku podeszłym dążyć należy do unikania nadmiernej otyłości, gdyż wraz z mniejszą ilością tkanki tłuszczowej serce ma ułatwione zadanie w przeprowadzeniu ogólnej masy krwi.

Wrażliwość skóry.

U niższych kręgowców i w młodych zarodkach ludzkich naskórek przylega gładko do skóry właściwej. W miarę jednak rozwoju wierzchnie jej warstwy tworzą uwypulenia, zwane brodawkami naskórek do skóry właściwej. Przez tego rodzaju wzniesienia osiągnięte zostają korzyści nietylko natury mechanicznej, ale także i czynnościowej. Naskórek składa się bowiem z szeregu warstw komórek nabłonkowych, ale nie posiada z reguły własnych, drobnych choćby . naczyń krwionośnych (por. tabl. 87, A, 1, 2). Dzięki tym właśnie brodawkom, mieszczącym pętle naczyń krwionośnych włosowatych (tabl. 87, 7), krew docierać może znacznie wyżej i odżywiać warstwę naskórkową.

Poza tem brodawki zaopatrzone są w nerwowe ciałka końcowe, zwane ciałkami dotykowemi Meissnera (tabl. 87, 10). Ilość swoistych tych zakończeń, przypadających na daną jednostkę powierzchni ciała, decyduje o wrażliwości dotykowej skóry. Występują one liczniej na koniuszkach palców w okolicy warg, końca nosa, czoła, aniżeli na plecach, karku, szyi i t. d.

Brodawki dotykowe mieszczą się w obrębie t. zw. listewek skórnych, które dostrzec możemy na skórze naszej dłoni lub stopy nawet gołem okiem. Wykazują one zupełnie stały i niezmienny przebieg dla danej jednostki. Nawet po skaleczeniu czy też oparzeniu w odrodzonej części skóry układ listewek nie ulega zmianom. W skórze możemy ponadto doszukać się miejsc wrażliwych na ciepło, innych znowu na zimno, wreszcie i takich, które umożliwiają odczuwanie bólu. O ich stosunkach ilościowych w obrębie skóry mówi nam tablica 88.

Listewki skórne w kryminalistyce.

Ze względu na swą stałość, listewki skórne odgrywają ogromną rolę we współczesnej antropologji kryminalnej, umożliwiając identyfikację osobników znacznie pewniej, aniżeli wszelkie inne znane metody. Nowoczesna kryminalistyka opracowała metody pozwalające na odcinku palca uchwycić około stu cech pomiarowych. Zgodność dziesięciu z nich u dwóch osób różnych spotyka się zaledwie raz na 1,000.000 ludzi. Dlatego też w praktyce z tej setki cech wyodrębniono 12 najbardziej charakterystycznych, a w celu uniknięcia ewentualnej pomyłki zastosowano odciski już nie z jednego palca, ale z wszystkich dziesięciu. Dzięki temu dokładna analiza odcisków palców (daktyloskopja) oddaje kryminalistyce wspaniałe usługi.

Włosy.

Włosy (tabl. 87, 4) są to wytwory naskórka, rozmieszczone na całej prawie powierzchni naszego ciała, z wyjątkiem podeszwy, dłoni i brzegu różowego warg. Człowiek, należąc do istot małouwłosionych, najbardziej gęste włosy posiada na głowie. Na zasadzie danych naukowych możemy przypuścić, że skóra człowieka pierwotnego była o wiele obficiej pokryta uwłosie-niem; mogła więc pełnić rolę naturalnej ochrony przeciwko chłodowi otoczenia. Ślad tego przyrodzonego „futra“ znajdujemy w życiu płodowem, począwszy od 5-go miesiąca życia zarodkowego. „Futrö“ to pokrywa całe ciało i zanika na krótko przed urodzeniem.

Uwłosienie w stanie embrjonalnym jest u wszystkich ras jednakowe; różnicowanie następuje dopiero u noworodków, które, zależnie od stopnia szerokości czy długości geograficznej, wyposażone zostają w odpowiedni charakter włosów. Włosy są, podobnie jak i skóra, jednem z oczywistych znamion rasy. Dzielimy więc mieszkańców kuli ziemskiej na takich, którzy mają proste włosy (Mongoli i Indjanie), faliste (Europejczycy), lekko kręcone (Au-stralczycy, Nubijczycy i niektóre białe rasy) i wreszcie silnie skręcone (Busz-meni i niektórzy mieszkańcy Polinezji). Dziś już wymierająca rasa Ajno-sów posiada niezwykle obfite uwłosienie nietylko na brodzie, ale i na całem ciele, co usprawiedliwia przyjętą dla nich nazwę „kosmatych ludzi“.

Część włosa, zwana korzeniem, tkwi w skórze, przechodząc na swym końcu dolnym w cebulkę włoso-w ą. Cebulka ta posiada wgłębienie, w które wnikają naczynia krwionośne, doprowadzające do niej substancje odżywcze i tlen. Górny koniec włosa wraz z łodygą wyrasta swobodnie ponad powierzchnię skóry. Zdrowy włos mocno tkwi w skórze i tylko z trudem daje się wyrwać ; włosy, które łatwo wypadają, należą bądź do wysłużowych, bądź też do zmienionych chorobowo.

Włosy rosną bezustannie, przeciętnie w ciągu miesiąca o 1 cm. Stwierdzono, że włosy mogą rosnąć jeszcze w ciągu kilku godzin po śmierci ustroju, a to dzięki wybitnej energji podziałowej ich komórek.

Najdłuższe włosy posiadają łndja-nie, najkrótsze Buszmeni. Pojedynczy zdrowy włos ludzki jest w stanie udźwignąć znaczny ciężar: do znanych punktów w programach cyrkowych należą Chińczycy, popisujący się różnemi wyczynami gimnastycznemi po zawiśnięciu na swych włosach.

Gruczoły łojowe.

Na całej prawie powierzchni skóry rozrzucone są gruczoły łojowe. Zwykle towarzyszą one włosom (tabl. 87, 5), a tylko wyjątkowo znajdujemy je w okolicach nieuwłosionych. Nigdy nie występują w skórze podeszwy i dłoni.

Gruczoły łojowe wydzielają tłuszcz, który utrzymuje skórę w potrzebnej giętkości i miękkości. Dla ludzi północy spełniają one jeszcze jedno ważne zadanie: pokrywają całą skórę rodzajem ochronnej warstwy, która wytwarza się pośrednio z wielkich ilości spożywanego przez te ludy tranu i innych tłuszczów zwierzęcych.

Łój skórny jest to płyn oleisty, łatwo krzepnący i umożliwiający przyleganie do skóry kurzu — tern samem staje się skóra podatnem podłożem dla rozwoju rozmaitych drobnoustrojów.

Z gruczołów skórnych rozwijają się u ssaków gruczoły mleczne (-» Mleko). Żyjący dziś jeszcze w Austral j i stekowiec, pierwotny ssak, zwany dziobakiem, posiada zamiast sutek tylko włoski, obficie zaopatrzone w łój i stanowiące źródło pożywienia dla młodych osobników, wylęgających się z jaj : zlizują one z tych włosków tłuszcz, żywiąc się nim, niczem młode ssaki mlekiem swej matki.

Rola skóry w regulowaniu ciepłoty ciała.

Skórze człowieka przypadła rola regulatora ciepłoty ciała. W skórze ludzkiej istnieje bowiem ogromnie obfita sieć naczyń krwionośnych, nieobserwo-wanych zupełnie w takiej obfitości i subtelności u niższych kręgowców; końcowe jej rozgałęzienia sięgają tuż pod sam naskórek (por. tabl. 87, 7). Gdy do rozszerzonych naczyń tych dopłynie więcej krwi, zwiększa się wypromie-niowanie ciepła do otoczenia. Poza tern na usługi regulacji ciepłoty ciała oddaje skóra swe gruczoły poto-w e, które wydalają łatwo parującą ciecz, wywołując obniżenie ciepłoty ogólnej powierzchni ciała i wrażenie chłodu. O ile łój, wytwarzany przez gruczoły łojowe, umieszczone również w skórze, jest rodzajem ochrony przed zimnem, gdyż zabezpiecza skórę przed zbytniem promieniowaniem ciepła, o tyle pot stanowi ochronę przed nadmier-nem ciepłem.

Podczas ciężkiej pracy fizycznej, wykonywanej przy wysokiej temperaturze zewnętrznej, wzmaga się ilość wydalanego potu. Może ona dojść aż do kilkunastu litrów dzienne, co zostało stwierdzone odpowiedniemi pomiarami. Jak ważną jest możność wydalania potu, przekonywamy się na osobnikach, którzy są jej pozbawieni. Nie są oni zdolni do żadnej ciężkiej pracy, a nieznaczny już nawet wysiłek wywołuje przejściową gorączkę. Sprawdzanie kandydatów pod względem ich uzdolnień kolonizacyjnych na ziemiach tropikalnych przez komisje angielskie i holenderskie odbywa się głównie pod hasłem zdolności do poce-

Poza człowiekiem, zdolnością do pocenia się na całem ciele odznaczają się otoczenia, potu nie wywołują, ze ssaków jeszeze tylko koń i owca. Już Niektóre środki chemiczne z grupy małpa poci się tylko na rękach, nogach t. zw. napotnych, jak kwas salicylowy i nosie, wół i Świnia tylko na pysku. ¹ jego pochodne, np. aspiryna, pyrami-Hipopotam wydala na końcach uszu, don ¹ najsilniejszy z nich, pilokarpina, sterczących z wody i na zgrubieniach działają pobudzającp na ośrodek pocenia się i dlatego stosowane są w lecznictwie.

nia się. Osobnik, nie posiadający tej mująco na ośrodki wydalania potu, tak zdolności, nie może być ani żołnierzem, że w rezultacie przestajemy się pocić.

Zrozumiałem jest teraz, że najsilniej pobudzamy ośrodek, pijąc gorące napoje, gdy tymczasem zimne napoje, bez równoczesnej wysokiej temperatury

ani urzędnikiem w kolonj ach.

Gruczoły potowe.

nosa czerwonawy pot. Koty znowu pocą się tylko na poduszeczkach swoich nóg; stąd np. lęk kota poznać można po wilgotnych śladach, jakie odciskają kierunku skuteczniej od łaźni parowej, jego stopy na podłodze.    a to dlatego, że wielka ilość pary, znaj-

Skóra człowieka zawiera przeszło dująca się w powietrzu, wpływa ha-2 mil jony gruczołów potnych, a gdy- mująco na samo parowanie organizmu. Dlatego też i powietrze, pełne wil-

T. zw. sucha łaźnia działa w tym

byśmy je wszystkie razem zestawili, otrzymaliśmy rurę długości 10 km !    u gorące, jest daleko uciążliwsze,

Nie są one równomiernie rozmieszczo- aniżeli suche,^ umożliwiające organi-ne na całej powierzchni skóry; na zmówi łatwość parowania. Stąd klimat przestrzeni tej wielkości, co dziesięcio- tropików, a zwłaszcza Konga, znany złotówka, mamy w okolicy pleców 400 nietylko z upałów, ale i z powietrza gruczołów, na dłoni 2500. Dlatego też przesyconego parą, jest niezmiernie najsilniej pocimy się (podobnie jak męczący, a nawet wprost niebezpieczny i małpy) w okolicach dłoni, co pomaga dla Europejczyków, w chwytaniu różnych przedmiotów. Ludzie otyli pocą się daleko więcej Dziś jeszcze sposobu zastępczego : plu- °d szczupłych, a to dlatego właśnie, że

tłuszcz okrywa ich ciało jakby war-

cia na dłoń, używają marynarze w cza-się wspinania się na maszt, jak również stwą izolacyjną, szybciej podnoszącą robotnicy przy ujmowaniu ciężkich na- temperaturę ciała, a tern samem pobu-rz?(jzj    dzającą mechanizm wydalniczy.

Właściwości potu.

Do stałych składników potu należą

Naturalnym bodźcem, wzmacniającym Poza swą czynnością w regulowaniu czynność gruczołów potnych, jest pod- ciepłoty ciała i usuwaniu substancyj wyższenie ciepła wewnętrznego krwi. ju^ zużytych, będących produktami Najdrobniejsze nawet jej przegrzanie przemiany materji, skóra nasza bierze, powoduje rozszerzenie się naczyń choć tylko w nieznacznym stopniu, krwionośnych skóry, które połączone udział i w procesie oddychania, poma-jest z równoczesnem wydalaniem po- gaJ4c płucom w ich niezastąpionej tu. Ten znowu, parując, zabiera cie- czynności, pło, a tern samem ochładza skórę, wywołując uczucie ulgi dla zgrzanego organizmu. Ochłodzona w ten sposób krew odpływa dalej, omywając układ związki nieorganiczne, jak chlorki, fo-nerwowy ośrodkowy i tam działa ha- sforany i siarczany potasowców.

Z pośród składników organicznych, spotykanych w pocie, wymienić należy przedewszystkiern mocznik. Stąd w pewnym stopniu usprawiedliwiona jest nazwa skóry, jako trzeciej nerki. Podczas niektórych chorób, jak np. cholery, ilość wydalanego przez gruczoły potne mocznika jest tak obfita, że tworzyć się mogą całe kryształki na powierzchni skóry.

Pot koński zawiera białko, które łatwo daje pianę.

Zapach skóry.

Okres dojrzewania płciowego połączony jest ze zjawianiem się specjalnego rodzaju uwłosienia (-»Hormony), przyczem, wraz z dojrzewaniem, skóra wydziela specyficzny zapach. U zwierząt ma to ogromne znaczenie, jako jeden z głównych środków znajdowania się wzajemnego przedstawicieli różnych płci, u ludzi należy do cech często bardzo krępujących. Jak silnym jednak jest ten swoisty zapach skóry, mówi nam nietylko węch psa, umiejącego po śladach swego pana iść za nim w trop, ale także np. i sposoby tubylców na archipelagu Malajskim, rozpoznających bieliznę swoich panów, już po wypraniu, po swoistym zapachu właścicieli. Zapach ten jest zależny nietylko od rasy, ale także od sposobu odżywiania się. I tak, wegetarjanie mają naogół zapach łagodniejszy od żywiących się mięsem, rasy ciemne i mocno pigmentowanych osobników czuć ostrzej od blondynów. Charakte-rystycznem ponadto jest i to, że przedstawiciele jednej rasy nieczuli są przeważnie na własny zapach, a wrażliwość potęguje się w miarę różnic rasowych. Możnaby zaryzykować powiedzenie, że nienawiść do murzynów w Ameryce wiąże się poniekąd ze sprawą węchu, tak bowiem dla nosa „białego“ Amerykanina przykrym jest odór, jaki wy-dzieła z siebie skóra murzyna. Istnieje naturalnie i odwrotność tej sprawy; wystarczy zacytować tylko powiedzenie japońskie, które określa zapach Europejczyka, jako „trupi“, aby nie być zbyt dumnym z własnego, do tej pory uprzywilejowanego stanowiska rasy białej na świecie.

Światło a skóra.

Lecznicze działanie promieni słonecznych znane było dobrze oddawna, niezawsze jednak zdawano sobie sprawę z tego, na czem polega to działanie. Obecnie wiadomo już, że te lecznicze właściwości posiadają przedewszyst-kiem promienie krótkofalowe czyli pozafiołkowe (-» Promieniowanie). Działanie biologiczne światła nie jest bezpośrednie, lecz działa poprzez ogólną przemianę materji ustroju. (-» Przemiana materji). Dzięki wysiłkom, głównie amerykańskich, a częściowo i niemieckich uczonych, udało się poznać pod względem chemicznym substancje produkowane w skórze pod wpływem ultrafioletowych promieni i wydzielane następnie do krwi. Wraz z tyrozyną odkłada krew w skórze ciało tłuszczo-wate, zawierające fosfor, zwane chole-steryną. Znajduje się w niem w małych ilościach drugi rodzaj związku z grupy ciał tłuszczowych, ergosteryna. Otóż ta właśnie ergosteryna pod wpływem promieni pozafiołkowych przemienia się w związek o bardzo silnych fizjologicznych właściwościach, zgodnych w swoich skutkach z przeciwkrzywi-cową witaminą (t. zw. witaminą D), znajdującą się obficie w tranie. (-+Witaminy).

Higjena skóry.

Z tych przykładów rozumiemy, jak ważną ogromnie sprawą dla zdrowia organizmu ludzkiego jest zrozumienie i przestrzeganie odpowiedniej higjeny skóry. Znały ją w wysokim stopniu lu-

łach.

dy starożytne południa Europy, zatraciły ją jednak całkowicie w okresie średniowiecza i renesansu, a nawet bliższy nam wiek XVII i XVIII traktowały ją, jak prawdziwego kopciuszka. Wystarczy zaznaczyć, że słynny z przepychu dwór Katarzyny Medycej-skiej miał na swoje potrzeby jednego tylko dostarczyciela wody na użytek kilku setek ludzi.

Najważniejsze znaczenie dla higjeny skóry posiada czystość, osiągana drogą codziennego mycia całego ciała. Sama woda, nawet ciepła, nie jest w stanie usunąć warstwy powierzchownej, składającej się ze złuszczonych komórek, tłuszczu, resztek potu i kurzu. Pod wpływem mydła i wody oczyszczają się ujścia gruczołów potowych i łojowych (t. z w. pory skóry), a sani brud łatwiej ulega usunięciu. Czystość ciała — to podstawa zdrowia, przyczem regularne, ciepłe kąpiele (25—30° C) dają największą gwarancję czystości naszego ciała.

Z codziennem myciem należy połączyć, zwłaszcza latem, celowe ćwiczenia na wolnem powietrzu, gdyż przez nie zmniejszamy wrażliwość skóry na działanie różnic ciepłoty otoczenia, a więc hartujemy organizm.

Choroby skóry.

Skóra w świetle danych nauki współczesnej jest jednym z najważniejszych narządów naszego ciała, stojącym w bezpośrednim związku nietylko z narządami wewnętrznemi, jak wątroba, trzustka, nadnercze i t. d., ale także i z całym układem nerwowym. Wskutek tego różne sprawy chorobowe i to nietylko pochodzenia zapalnego, mogą wpływać i być poniekąd przyczyną zmian podstawowych w skórze. Dlatego też z wyglądu skóry, jej zabarwienia, jej elastyczności, czy wiotkości często wnosić może doświadczony lekarz o rodzaju choroby, nurtującej dany organizm. Właściwe choroby skóry ustala lekarz na zasadzie zmian dostępnych dla wzroku i dotyku, a występujących bądźto w samych warstwach skóry, bądź też we włosach lub gruczo-

P. Słonimski.

SŁOŃCE. (Tabl. 89—92). Badania Słońca odgrywają bardzo poważną rolę w nowoczesnej astronomji nie dlatego jednak, że Słońce jest źródłem naszego istnienia. Astronom widzi w Słońcu prze-dewszystkiem gwiazdę, taką samą, jak te tysiące punktów świetlnych ozdabiających niebo nocne. Słońce dla astronoma jest najbliższą gwiazdą, jedyną, którą widzi on jako tarczę i dzięki temu badać może zjawiska zachodzące na jej powierzchni. Ponieważ zaś Słońce okazało się gwiazdą zupełnie przeciętną, ani zbyt wielką, ani zbyt małą, przeto badania słoneczne stanowią klucz do poznania istoty gwiazd (—» Gwiazdy).

Średnia odległość Słońca od Ziemi wynosi 149 500 000 km. Światło przebiega tę drogę w ciągu 8 min. 18 sek., podczas gdy od innych gwiazd biegnie do nas co najmniej kilka lat. Znając odległość Słońca i średnicę kątową jego tarczy, obliczamy, że średnica linjowa globu słonecznego wynosi 1 390 000 km, czyli jest 109 razy większa od średnicy Ziemi, a więc objętość Słońca jest 1 300 000 razy większa od objętości globu ziemskiego. Wielkiej objętości Słońca odpowiada oczywiście ogromna jego masa, która przewyższa 740 razy masę wszystkich planet razem wziętych. Masę tę obliczamy z siły przyciągania, jaką wywiera Słońce na planety (—» Ciążenie powszechne) ; z tego rodzaju badań znajdujemy, że masa Słońca jest 332 000 razy większa od masy Ziemi, wynosząc 1985.10²⁴ tonn.

Powierzchnia Słońca.

Widok Słońca w lunecie poucza nas, że na jego powierzchni muszą działać potężne siły, powierzchnia ta bowiem, zwana fotosferą, wygląda jak burzące się nieustannie morze płomieni, wśród których dostrzegamy często nieregularne ciemne plamy. Najmniejsze z tych plam mają około tysiąca km w średnicy, natomiast średnice największych dochodzą do 80 000 km, kilkakrotnie przewyższając średnicę Ziemi. Są to objekty nietrwałe, czas ich istnienia bowiem liczy się zazwyczaj na niewiele tygodni, wyjątkowo na parę miesięcy. Wnętrza plam wydają się czarne tylko przez kontrast z bardzo jasną fotosferą; gdybyśmy mogli oglądać plamy słoneczne na ciemnem tle, blask ich byłby tak wielki, że przewyższyłby znacznie wszelkie ziemskie źródła światła.

Mamy tu do czynienia, najprawdopodobniej, z potężnemi wirami naładowanej elektrycznością materji, która przy wypływie nazewnątrz rozpręża się i ochładza. Stąd pochodzi mniejszy blask plam w porównaniu z fotosferą.

Jeżeli będziemy obserwowali jakąkolwiek plamę słoneczną w ciągu szeregu dni, to zauważymy, że plama ta przesuwa się na tarczy Słońca ze wschodu na zachód. Jest to dowód ruchu obrotowego Słońca dokoła osi, odbywającego się w tym samym kierunku, w którym planety biegną dokoła Słońca. Słońce, jako kula gazowa, nie wiruje ze stałą prędkością kątową we wszystkich miejscach. Na równiku słonecznym prędkość obrotu jest największa z okresem 24 dni ; wpobliżu biegunów powierzchnia Słońca wolniej obraca się dokoła osi, zużywając na jeden obrót około 35 dni.

Ilość plam na Słońcu bywa zmienna. Są lata, podczas których plamy występują w bardzo wielkiej ilości, w innych znów latach oglądamy Słońce prawie zupełnie pozbawione plam. Przed dziewięćdziesięciu przeszło laty stwierdzono, że ilość plam na Słońcu zmienia się okresowo w cyklach przeciętnie jedenastoletnich, to znaczy, że przeciętnie co 11 lat powtarzają się maksyma i minima ilości plam. Ostatnie maksymum przypadło w 1928 r., następujące zaś po niem minimum w 1933 r. Plamy, jako potężne wiry elektromagnetyczne, są objawem wzmożonej działalności słonecznej, która odbija się również na zjawiskach ziemskich. Do tych zjawisk należą przedewszystkiem zorze polarne, występujące najobficiej w epokach maksymum plam, oraz magnetyzm ziemski, wykazujący zaburzenia wtedy, gdy na środku tarczy słonecznej widoczne są duże plamy. Zmienna działalność Słońca wywiera prawdopodobnie pewien wpływ na zmiany pogody i na wzrost roślin, nie udało się jednak z całkowitą pewnością ustalić w tych dziedzinach jedenastoletniego okresu zmienności.

Atmosfera Słońca.

Nad fotosferą leżą przezroczyste gazy, które nazywamy atmosferą słoneczną przez analogję do powłoki gazowej, otaczającej Ziemię. Atmosfery słonecznej nie moglibyśmy bezpośrednio oglądać, gdyby nie ten szczęśliwy zbieg okoliczności, że nasz Księżyc może podczas całkowitych zaćmień Słońca zasłonić zupełnie jego jasną tarczę, ukazując na ciemnem tle nieba świecącą aureolę atmosfery okalającej Słońce. Zastosowanie spektroskopu do badań Słońca umożliwiło poznanie zarówno składu atmosfery, jak i jej rozmiarów. W ten sposób stwierdzono, że bezpośrednio nad fotosferą leży gruba na kilkaset kilometrów warstwa odwracająca, złożona głównie z licznych metali w stanie gazowym, nad nią zaś rozciąga się na wiele tysięcy kilometrów purpurowa chromosfera, która barwę swą zawdzięcza obecności w niej wielkiej ilo-

szukaj w łomie piątym!

łożenie w widmie jest dla danego pierwiastka niezmienne. Widmo to jest zależne od warunków fizycznych, szcze-Nad chromosferą widzimy podczas golnie zaś od tego, czy mamy do czy-całkowitych zaćmień Słońca srebrzystą nienia z atomami gazu normalnemi, po-koronę, która promienisto na odległość siadającemi pełną liczbę elektronów, kilku miljonów kilometrów odbiega od CZY też z atomami zjonizowanemi, t. j. Słońca. Doniedawna korona słoneczna częściowo tych elektronów pozbawione-była dostępna do badań jedynie podczas mi (""* Atom), atomy zjonizowane bo-całkowitych zaćmień słonecznych i do- wiem dają widmo całkowicie odmienne piero w 1931 r. w obserwatorjum gór- od widma gazu niez jonizowanego, po-skiem w Pirenejach na Pic du Midi zdo- odmo że pierwiastek pozostaje ten sam. łano w przejrzystem powietrzu zaobser- W laboratorjach mamy możność wytwa-wować najjaśniejsze warstwy korony, rzania widm gazów w rozmaitych wa-pokonywując w ten sposób przeszkodę, runkach fizycznych, a więc przez po-jaką stawiało rozproszone w naszej atmo- równanie widma słonecznego z odpo-sferze światło słoneczne. Skład korony wiedniemi widmami laboratoryjnemi nie jest jeszcze znany ; być może, naj- żerny orzec, jakie pierwiastki występują ważniejszą rolę w niej odgrywają elek- w atmosferze słonecznej i jaki jest stan

śei wodoru. W skład chromosfery wcho- nie zarejestrowano już przeszło 20 000. dzą obok wodoru jeszcze .wapń i hel ; Każdy z takich prążków powstaje przez gazy te bywają wyrzucane z wielką pochłanianie promieniowania fotosfery prędkością nazewnątrz, tworząc efek- w chłodniejszych od niej gazach atmo-towne wyskoki, czyli p r o t u b e- sfery słonecznej. Z doświadczeń labora-r a n c j e, odbiegające niekiedy od Słoń- toryjnych wiemy, że każdy pierwiastek ca na odległość aż 900 000 km. Wypada w stanie gazowym, rozżarzony do pew-wspomnieć, że hel znany był przez dłuż- nej temperatury, daje charakterystyczne szy czas tylko z widma słonecznego, za- dla tego pierwiastka widmo, złożone nim zdołano ten niezmièrnie ważny pier- z szeregu jasnych prążków, których powiastek wykryć na Ziemi.

Korona słoneczna

mo-

trony, wyrzucone przez Słońce (—» Elektron).

Widmo Słońca. Analiza spektralna.

Najistotniejsze wiadomości o Słońcu zdobywamy, analizując rozszczepione promieniowanie słoneczne, czyli w i d-m o. Wiemy, że światło słoneczne jest mieszaniną wszelkich możliwych barw, które widzimy oddzielnie w widmie po-przepuszczeniu tego światła przez pryzmaty, w naturze zaś oglądać je możemy w pięknem zjawisku tęczy. Gdy na by całe promieniowanie znikło, prócz początku XIX w. przystąpiono do szcze- jednego prążka. Otrzymane w ten spo-gółowego badania widma słonecznego, sób fotografje Słońca noszą nazwę dostrzeżono, że wielobarwna wstęga wid- spektroheljogramów, aparaty ma słonecznego poprzecinana jest mnó- zaś, służące do tego rodzaju zdjęć, na-stwem ciemnych prążków, których obec- zywamy spektroheljografami.

atomów tych pierwiastków. Z tego rodzaju badań okazało się, że te same pierwiastki, które są bardzo pospolite na Ziemi, obficie występują również na Słońcu, to znaczy widzimy tam wodór, sód, wapń, żelazo i wiele innych pierwiastków.

Aparatura astronomiczna tak się obecnie udoskonaliła, że możemy oglądać Słońce w widmie jednego prążka jakiegoś pierwiastka, czyli odtworzyć taki obraz Słońca, jakiby ono posiadało, gdy-

Zwykle przyrządy te łączymy z wielkie- energji, otrzymywanej bezustannie przez mi długoogniskowemi lunetami, aby Ziemię od Słońca, odrazu wnioskujemy, otrzymać na zdjęciach możliwie największy obraz tarczy słonecznej. Najpotężniejszy taki teleskop ustawiono w ame-rykańskiem obserwatorjum na Mount Wilson. Wznosi się on ponad powierzchnię góry na 46 m w postaci wieży metalowej i dlatego nosi nazwę teleskopu wieżowego. U szczytu wieży umieszczono objektyw, do którego promienie słoneczne są kierowane zapomo-cą systemu ruchomych zwierciadeł, aparatura zaś spektroskopowa znajduje się w piwnicy głębokiej na 24 m, gdzie panuje prawie niezmienna temperatura zowe. w ciągu roku. Różne prążki dają rozmaite obrazy słoneczne : spektroheljo-gramy więc wapniowe wykazują jasne chmury świecące, unoszące się w chro-mosferze, zaś spektroheljogramy wodorowe dają obrazy wirów, powstających dokoła plam słonecznych.

Promieniowanie Słońca.

Analiza widma słonecznego doprowadza nietylko do stwierdzenia obecności pewnych pierwiastków w atmosferze Słońca, lecz ponadto umożliwia zbadanie ich stanu fizycznego, ciśnienia w różnych warstwach atmosferycznych oraz najważniejszego czynnika fizycznego — temperatury Słońca. O temperaturze Słońca wnioskujemy bądź na podstawie rozkładu energji w widmie słonecznem, bądź też na podstawie pomiarów ilości energji, jaką otrzymuje Ziemia od Słońca w jednostce czasu. Spe-cjalnemi metodami stwierdzamy, że 1 cm2 na granicy atmosfery ziemskiej otrzymuje od Słońca w ciągu minuty 2 ka-lorje ciepła, to jest tyle, ile potrzeba do ogrzania 1 g wody o 2°, cała zaś Ziemia otrzymuje tyle ciepła w ciągu roku, ile-by potrzeba na stopienie warstwy lodu o grubości 35 m, zalegającej na całej Ziemi. Na podstawie tej wielkiej ilości że temperatura Słońca musi być bardzo wysoka. Z rozkładu energji w widmie słonecznem oraz z pomiarów ilości energji promienistej, otrzymywanej na Ziemi ze Słońca, obliczamy zgodnie, że temperatura fotosfery wynosi 6000° C. Oczywiście, w temperaturze 6000° C mater ja może istnieć tylko w stanie gazowym, fizyka zaś poucza nas, że położone głębiej warstwy muszą posiadać temperaturę wyższą, niż fotosfera, a więc tern bardziej wnętrze Słońca nie może być ani ciekłe ani stałe, lecz musi być ga-

Słońce jako kula gazowa.

W ten sposób otrzymaliśmy odpowiedź na pytanie, czem jest Słońce i czem jest wogóle każda gwiazda. Stwierdzamy więc, że Słońce i każda inna gwiazda są to ogromne promieniujące kule gazowe, które trzymają się razem dzięki siłom grawitacyjnym, przyciągającym ich warstwy gazowe ku środkowi. Aby taka kula mogła istnieć w stanie równowagi, nie opadając ku środkowi i nie rozdymając się,, musi temperatura wraz z gęstością stopniowo wzrastać ku środkowi kuli. Z tego wynika, że świecąca powierzchnia jako coś ostro odgraniczonego od warstw sąsiednich w rzeczywistości nie istnieje, to zaś, co nazywamy fotosferą, jest tylko warstwą, w której gazy stają się nieprzezroczyste dla promieniowania, pochodzącego z warstw głębszych. Warstwa ta posiada grubość kilkudziesięciu km, grubość jednak ta jest taka znikoma wobec odległości Słońca, że wydaje się, jakoby tarcza słoneczna posiadała zupełnie ostre ograniczenie.

Z praw fizyki, odnoszących się do kul gazowych, obliczamy, że im głębiej położone są ich warstwy, tern wyższa jest ich temperatura. Tą drogą znajdujemy, że wpobliżu środka Słońca panuje temperatura około 40 000 000° C. Jest to tak olbrzymia liczba, że przekracza zdolności naszej wyobraźni, łatwo jednak zrozumiemy jej sens, skoro zważymy, że temperatura każdego gazu jest określana przez energję ruchu jego cząsteczek. Im temperatura jest większa, tern cząsteczki gazu prędzej się poruszają. Cząsteczki powietrza w temperaturze około + 15° C posiadają prędkość około 500 m/sek., gdybyśmy zaś to powietrze ogrzali do temperatury 40 000 000°, średnia prędkość wzrosłaby do 150 km/sek.

Nowoczesna fizyka poucza nas, że atomy w temperaturze wielu miljonów stopni nie mogą istnieć w stanie normalnym, lecz bywają pozbawione znacznej części elektronów, otaczających jądro atomowe (—> Atom, Elektron). Jednocześnie atomy w takiej wysokiej temperaturze wysyłają wielkie ilości energji promienistej, w tern jednak rozpędzeniu i wielkiej ciasnocie, jaka panuje wewnątrz Słońca, promieniowanie, wysłane przez jeden atom, bywa zaraz schwytane przez drugi, który potrącany przez inne atomy, energji tej utrzymać nie może i zaraz prawie schwytane promieniowanie sam z siebie wysyła. Energja promienista odbywa więc bezustanne wędrówki, jak piłka nożna wśród graczy na boisku, przedzierając się ku zewnętrznym warstwom słonecznym, do których jednak dochodzi już tylko znikoma cząstka wyprodukowanej wewnątrz Słońca energji i ta znikoma cząstka energji, zawartej wewnątrz Słońca, wystarcza na pokrycie strat, ponoszonych przez Słońce wskutek wysyłania promieniowania nazewnątrz.

Źródła promieniowania Słońca.

Wiedząc, że każdy cm² w odległości Ziemi od Słońca otrzymuje w ciągu minuty blisko 2 kalorje ciepła, łatwo obliczamy, ile tego ciepła wysyła Słońce we wszystkich kierunkach, mnożąc powierzchnię kuli o promieniu 149 500 000 kilometrów, wyrażoną w cm², przez dwa. Otrzymamy olbrzymią liczbę kaloryj, na której napisanie musielibyśmy użyć aż 27 cyfr, a gdybyśmy chcieli kalorje zamienić na ergi, to całkowita ilość ener-gji wysłanej przez Słońce we wszystkich kierunkach w ciągu jednej sekundy wyraziłaby się liczbą 33-cyfrową. Energja ta stanie się dla nas zrozumialsza, gdy ją wyrazimy w tonnach. Według bowiem nowoczesnej fizyki promieniowanie niesie z sobą pewną masę, wywiera ono przytem pewne ciśnienie na spotykane przedmioty. Masę energji promienistej w gramach otrzymujemy, dzieląc tę energję, wyrażoną w ergach, przez kwadrat prędkości światła w cm. Wypada stąd na gram promieniowania olbrzymia ilość energji w ergach lub kalorjach. Np. latarnia morska o sile 40 koni, świecąc przez sto lat bez przerwy, wysłałaby zaledwie jeden gram energji promienistej, a jeden, kilogram promieniowania wystarczyłby do ogrzania 40 mil jonów tonn skały do temperatury 2500° C, czyli do zamiany jej na rozżarzoną lawę. Słońce zaś wysyła w każdej sekundzie 4 200 000 tonn promieniowania, z czego 2 kg pada na Ziemię, utrzymując na niej- życie we wszystkich przejawach.

Możemy poważnie zaniepokoić się tą rozrzutnością naszej gwiazdy dziennej i zapytać się, czy to nie grozi katastrofą zagaśnięcia Słońca wskutek wyczerpania się zapasów ciepła na Słońcu — a więc i zagładą życia na Ziemi. Gdyby bowiem Słońce nie czerpało znikąd energji, tylko wysyłało ją z zapasów promieniowania, ukrytych w swem wnętrzu, to zagasłoby w ciągu niewielu tysięcy lat. Z badań geologicznych wiemy wszakże, że ewolucja organizmów, które podczas swego rozwoju korzystały przecież z ciepła słonecznego, trwa przynajmniej od 100 mil jonów lat. Przez cały ten czas Słońce zasilało Ziemię energją w takiej samej ilości, jak

W literaturze polskiej brak jest dzieł, któreby ujmowały w sposób nowoczesny zagadnienie budowy Słońca. Poza podręcznikiem

Gadomskiego

i obecnie, skoro zaś założymy, że planety wzięły początek ze Słońca, wiek jego musimy liczyć nie na mil jony, lecz na miljardy lat.

Wiele prób czyniono w ubiegłych latach, aby rozwiązać zagadnienie, skąd Słońce czerpie energję, wszystkie te próby jednak zawodziły, gdyż znajdywane źródła okazywały się za mało wydajne-mi. ^Dopiero nowoczesna fizyka wskazała, że tych olbrzymich zapasów energji szukać należy w jądrach atomów⁷, wchodzących w skład Słońca. Główna masa atomu jest skoncentrowana w jądrze, według zaś nowoczesnych pojęć masa jest przejawem energji, podobnie jak i promieniowanie (—» Promieniowanie). Niema teoretycznych przeszkód, któreby nie pozwoliły masie zamienić się na inny rodzaj energji, np. przekształcić się na promieniowanie. W laboratorjum wprawdzie takiej przemiany dokonać nie możemy, lecz być może dzieje się to wewnątrz Słońca w temperaturze dziesiątków mil jonów stopni. Gdyby więc źródłem promieniowania słonecznego była zamiana masy na energję promienistą, to w każdej sekundzie w Słońcu znikałoby 4 200 000 tonn materj i, uciekając bezpowrotnie w przestrzeń pod postacią promieniowania. Słońce w ten sposób zmniejszałoby swą masę i musiałoby stygnąć. Bogata jednak nasza gwiazda dzienna może sobie na taką rozrzutność pozwolić, łatwo bowiem obliczymy, że tracąc we wspomnianem tempie masę, straciłaby w ciągu dwóch mil jardów lat zaledwie jedną dziesięciotysięczną całkowitej swej masy, a więc taką znikomą ilość, że za dwa miljardy lat ludzkość, o ile będzie jeszcze istniała na naszym globie, cieszyć się będzie prawie takiem samem ciepłem, jakie my obecnie otrzymujemy od Słońca.

Taki to wielki i potężny jest centralny glob naszego systemu planetarnego, nie zapominajmy jednak, że jest to tylko jedna z wielu mil jardów gwiazd, z których zbudowany jest wszechświat.

E. Rybka.

kosmograf ji i Rybki na uwagę zasługuje tu tylko książeczka M. Ernsta: Energja Słońca, Lwów. Por. też J. J caus: Podróż w czasie i przestrzeni, „Mathesis Polska“, Warszawa 1936.

SŁOWIANIE. Słowianie, najbliżsi krewniacy ludów litewskich, przez wzgląd na swój język należą do północnej grupy ludów indoeuropejskich {Język, II, 1081—1082).

Olbrzymie terytorjum, zamieszkiwane obecnie przez Słowian, sięga od Bałtyku i Adrjatyku aż po Pacyfik i ocean Arktyczny. Stanowi ono dorobek potężnej i długotrwałej ekspansji, rozpoczętej w pierwszych stuleciach naszej ery i trwającej aż do dzisiaj. Przenikanie Rosjan do Mongolji i Turkiestanu, wojna bałkańska, połączona z rozbiorem Turcji europejskiej, rozbiór Austro-Węgier i ponowne złączenie z Polską zaboru pruskiego i części Śląska, czemu towarzyszył masowy odpływ ludności niemieckiej na zachód, są najświeższemi aktami tego wielkiego procesu dziejowego.

Praojczyzna Słowian.

Umiejscowienie pierwotnych siedzib ludów słowiańskich stanowi dotychczas przedmiot naukowej dyskusji, niepo-zbawionej zabarwienia politycznego. Nauka niemiecka dążyła zawsze do ujmowania Słowian jako późnych azjatyckich przybyszów i dążyła w ten sposób do „naukowego“ uzasadnienia polityki antysłowiańskiej, stanowiącej tradycyjną wytyczną polityki wszystkich niemieckich państw i państewek od cza

sów Karola Wielkiego. Jako argumen- nych i etnograficznych zmusza nas na-ty, przemawiające za późnem azjatyc- tomiast do wnioskowania, że jeszcze kiem pochodzeniem Słowian, podnoszo- dawniejsza praojczyzna Słowian mono w tej dyskusji późne ich wystąpię- gła się znajdować tylko nieco dalej na nie na widowni dziejowej oraz, słabe południowym zachodzie, a nie zaś na zresztą, ślady współżycia z ludami za- wschodzie. Okazało się bowiem, że wschod-mieszkującemi dawniej Europę wschód- nia granica zasięgu tak zwanej ku ltu-nią. Nie liczono się przytem jednak ry łużyckiej, z początku I tysiąc-z faktem, że wystąpienie na widowni lecia przed naszą erą, utrzymuje się do-dziejowej jest równoznaczne z zetknię- tychczas w postaci granicy zasięgu narzę-ciem się z cywilizowanemi ludami, mie- dzi i sprzętów, używanych przez na-szkającemi nad morzem Śródziemnem, szych włościan. Obszar tej kultury dla których wschodnia część Europy znajdował się na północo-wschód od środkowej stanowiła jedną z najmniej podgórza saskiego i Sudetów. Zasięg dostępnych i najbardziej odległych, tych narzędzi i sprzętów świadczy prze-a, wskutek tego prawie zupełnie nie- dewszystkiem o niezmiernej stałości znanych krańców ówczesnego świata, stosunków i ciągłości zaludnienia w do-Przeciwko tym azjatyckim teorjom rzeczu Wisły w ciągu ostatnich trzech świadczą natomiast bardzo wymownie tysięcy lat. Wskutek tego należy od-ścisłe pokrewieństwo Słowian z ludami rzucić wszelkie teorje oparte na wy-litewskiemi (Bałtami) i Germanami ludnieniach i ponownych zaludnieniach, oraz ogólnosłowiańskie nazwy roślin wysuwane przez naukę niemiecką. Je-i zapożyczenia językowe.

śli się ponadto zważy, że wielka ta od-

Wielkiej wagi argumenty botaniczne wieczna rubież, przecinająca Polskę na w postaci nazw drzew i krzewów, za- północny wschód od Wisły, była gra-chowanych we wszystkich językach sło- nicą oddzielającą ludy indoeuropejskie wiańskich, a więc używanych jeszcze od świata fińskiego, jak o tern świad-w ich praojczyźnie, zmuszają nas do czą zgodnie prehistorja i etnografja, to umiejscowienia tej praojczyzny w d o- staje się oczywiste, iż jeszcze dawniej-rzeczu Wisły, w czasach około szej praojczyzny Słowian tylko na te-narodzenia Chrystusa. Tam jedynie ro- rytorjum kultury łużyckiej szukać na-sną bowiem całym zespołem drzewa leży. i krzewy o nazwach wspólnych wszystkim Słowianom i tylko na rubieży te- Wyodrębnienie się Słowian i zróżnicowanie go terytorjum, stanowiącego zarazem    grupy plemienne,

Przynależność plemienna ludności,

się uzupełniające wyniki badań języko-

wschodnią granicę zasięgu buka, mogli Słowianie za czasów Cezara od Ger- która wytworzyła tak zwaną kulturę manów zapożyczyć jego nazwę, jak to łużycką, stanowi dotychczas przedmiot wykazuje postać tego zapożyczenia, namiętnych sporów. Według wszelkie-To wspólne wszystkim Słowianom za- g₀ prawdopodobieństwa była to kul-pożyczenie świadczy przytem, że mu- tura wspólna ludom północnej grupy sieli oni wówczas jeszcze zamieszkiwać indoeuropejskiej, po wyodrębnieniu się stosunkowo niewielkie terytorjum a ich ₀d Germanów. Za ujęciem tern prze-olbrzymia ekspansja przypada dopiero mawiają coraz wymowniej wzajemnie na czasy późniejsze.

Uzgodnienie wyników lingwistycz- znawczych i prehistorycznych. Nauka nych z wynikami badań prehistorycz- niemiecka, po wysunięciu różnych przy-

przesunięciem się części tej fali wschodniej ku południowi i dalszy jej rozwój na dawnem terytorjum ludów trackich, na .podgórzu Karpat wschodnich i środkowych.

puszczeń, zawsze jednak konsekwentnie wykluczających możliwość słowiańskiego charakteru kultury łużyckiej, broni obecnie tezy, że była to kultura pierwotnych Ilirów, prawdopodobnie przodków dzisiejszych Albiańczyków. Nauka polska, a częściowo i czeska, nie odrzucając tej tezy, wypowiedziały się jednak stanowczo za łużyckiem pochodzeniem Słowian. Widzimy zatem, że wyniki badań najnowszych znalazły kompromisowe rozwiązanie tej, zdawałoby się, beznadziejnej dyskusji, wypowiadając się za tezą, że ludem zagadkowym, po którym pozostała prehistoryczna kultura łużycka, byli to przodkowie tak Ilirów, jak Słowian, jak też wreszcie i Bałtów.

W świetle powyższego ujęcia staje się wielce prawdopodobne, że ten w okresie kultury łużyckiej jednolity lud różnicował się stopniowo, w miarę zajmowania nowych obszarów. W procesie tym przekraczanie wielkiej rubieży etnograficznej, o której mowa była poprzednio, przecinającej Polskę na północny-wschód od Wisły, oraz dalszy rozwój na starem fińskiem podłożu powodowało wyodrębnianie się nowych grup plemiennych. I tak pierwszy etap stanowiłoby rozpadnięcie się zespołu bałto-słowiańskiego na Słowian, pozostałych na dawnym terenie kultury łużyckiej, oraz na Bałtów, czyli ludy litewskie, stanowiących pierwszą falę ekspansji północno-wschodniej i rozwijających się na dawnym 'fińskim terenie. Drugim etapem byłoby analogiczne przekroczenie tej samej dawnej indo-europejsko-fińskiej rubieży przez przodków Słowian wschodnich i południowych i ich oddzielenie się od Słowian zachodnich, potomków ludności pozostałej w odwiecznych siedzibach. Trzeci wreszcie etap, to wyodrębnienie się Słowian południowych, spowodowane

Dzieje Słowian.

Dzieje Słowiańszczyzny kształtowały się w ogniu nieustających walk z Germanami, napierającymi z północnego zachodu, i koczowniczemi ludami, zalewaj ącemi coraz to nowemi falami stepy Europy wschodniej. Były to w starożytności ludy irańskie, oznaczane przez Greków mianem Scytów i Sarmatów, a w średniowieczu różne ludy tureckie, oraz Węgrzy i Mongołowie.

Uporanie się z ludami azjatyckiemi na terenach Europy wschodniej otworzyło Słowianom wschodnim olbrzymie obszary Azji północnej i środkowej Na zachodzie natomiast cofali się oni stale. Dopiero wielka wojna, mimo druzgocącej klęski poniesionej przez Rosję, stworzyła nową sytuację, odbudowując Polskę, tworząc Czecho-Słowa-cję i wcielając austro-węgierskich Słowian południowych do Jugosławji.

Obecnie Słowianie są zorganizowani w pięć państw niezależnych (Rosja, Polska, Czechosłowacja, Jugosławja i Buł-garja), obejmujących 22 miljony km kwadratowych z 235 mil jonami mieszkańców. Na Słowian przypada z tej liczby 180 miljonów, gdy poza granicami tych państw mieszka zaledwie około 10 miljonów Słowian. Jeśli się przy-tem zważy, iż przeważna część tych 10 miljonów mieszka w Ameryce i że jedynie Polacy zajmują zwarte terytorja poza granicami swojego państwa, emancypację polityczną Słowian można uważać za znajdującą się w ostatniej swojej fazie. Tworząc masę ustępującą jedynie Germanom połączonym z Anglo-Sasami, nie dorównują im jednak jeszcze pod względem cywilizacyjnym i nie są równie jednolici, mimo znaez-nie bliższego pokrewieństwa językowego. Słowiańszczyznę rozbija przede-wszystkiem to, iż zachodnia jej część rozwijała się pod wpływem cywilizacji łacińskiej, gdy nad całą Słowiańszczyzną wschodnią i przeważną częścią południowej zaciężył wpływ Bizancjum. Do tych wielkich przeciwieństw, tak jaskrawo występujących u Serbo-Chor-watów, dołączają się konflikty różnych nacjonalizmów, powodujących wrogie stosunki między państwami słowiań-skiemi, oraz poważne napięcia wewnątrz państw dążących do wynaradawiania krewniaczych mniejszości słowiańskich.

Antropologia Słowian.

Pod względem antropologicznym Słowianie są bardzo niejednolici. Olbrzymie różnice terytorjalno-antropologicz-ne są u nich spowodowane wielką różnorodnością przez nich wchłoniętej ludności tubylczej. Znając Słowian pierwotnych z mogił wczesnohistorycznych, możemy stwierdzić, że w postaci niezmienionej dochowali się oni dotychczas na znacznych przestrzeniach Polski północnej, a częściowo i w Rosji, zwłaszcza u sekciarzy nie mieszających się z innowiercami. Obecnie nie ulega już wątpliwości, jak to podniósł Lu-bor Niederle jeszcze z końcem zeszłego stulecia, że Słowianie pierwotni byli mieszaniną o przewadze rasy nordycz-nej. Od dawnych Germanów różnili się oni jednak tern, że drugim co do swej siły liczebnej składnikiem był szeroko-licy krótkogłowiec, tak zwana rasa lapo-noidalna. U Germanów północnych i wschodnich miejsce to zajmowała natomiast rasa śródziemnomorska. Widzimy więc, że posiadali oni bardziej kontynentalny, środkowo-europej-ski charakter, gdy Germanie różnili się od nich swoim bardziej północno-zachodnim przybrzeżnym charakterem antropologicznym.

Kultura Słowian.

Nasze poglądy na kulturę Słowian pierwotnych ukształtowały się w okresie wczesnoromantycznym i dały nam sielankowy, lecz zato zupełnie fałszywy obraz tej podaniowej przeszłości. W ujęciu sentymentalnych słowiano-filów przodkowie nasi są narodem pa-trjarchalnych ;,pejzanów“, oddających się marzeniom o szczęściu ludzkości przy miodzie w cieniu lip ; głównem zajęciem Słowian miała być gra na lirze i śpiewanie tęsknych pieśni, opłakujących najazdy lutych sąsiadów. W dziedzinie badań historycznych odzwierciedliło się to dążeniem do wykazania, że ongi, od czasów najdawniejszych, całą Europę, aż poza Ren i Dunaj, zaludniali Słowianie, którym ich wysokie walory etyczne nie pozwoliły na skuteczne przeciwstawienie się gwałtom germańskich, madziarskich i tureckich najeźdźców oraz chytrośeiom greckich i żydowskich kupców.

W rzeczywistości Słowianie należą do liczby narodów, które wykazały najgwałtowniejszą ekspansję, jak o tern świadczy ich sięgnięcie o<rsŁaby, Adrja-tyku i morza Egejskiego, poprzez "Azję, aż po Kalifornję, a jak brutalny był ten najazd, o tern" zachowały się wymowne świadectwa w spuściźnie bizantyńskich pisarzy. Ogarnięcie tak wielkiego terytorjum spowodowało tak wielkie zróżnicowanie kulturalne, jak w żadnej innej grupie europejskiej. Dlatego też rekonstruowanie ich pierwotnej kultury nastręcza tak wielkie trudności. Wiemy bowiem, że nawet przed tą wielką ekspansją, w swej ojczyźnie w dorzeczu Wisły Słowianie nie byli już jednolici. Stwierdzamy tu bowiem ślady głębokich różnic, przejawiających się jeszcze obecnie w sprzętach i narzędziach używanych przez nasz lud. W zasięgach tych wytworów dochowały się dotychczas granice z przed 3000 lat, znane nam z prehisto-rji jako granice kultur łużyckiej i trackiej. Oczywiście znamy już obecnie szereg elementów kulturowych wspólnych Słowianom, które w tej nadwiślańskiej ojczyźnie istnieć musiały. Do ich liczby należy naprzykład „izba“, wyposażona w piec do pieczenia chleba, stanowiąca przypuszczalnie nabytek z czasów około początku naszej ery. Niestety, te fragmenty nie pozwalają nam jeszcze na danie dostatecznie naukowo uzasadnionego obrazu kultury Słowian pierwotnych. Tradycja ludowa zawodzi tu bowiem, gdyż nawet Długosz przed pięciu prawie wiekami nie był już w stanie podać zadowalających wiadomości o wierzeniach okresu pogańskiego.

Słowiańszczyzna dzisiejsza.

Przez swoich germańskich i łacińskich sąsiadów Słowianie są uważani za obywateli drugiej klasy w wielkiej wspólnocie narodów europejskich. Pewnego rodzaju wyjątek stanowią Niemcy, przyznający się chętnie do polskich szlacheckich przodków (Nietzsche). Ten stosunek do Słowian jest oczywiście konsekwencją późnej ich emancypacji politycznej oraz zacofanej struktury społecznej.

Na Słowianach mści się przedewszyst-kiem fakt, że po upadku Polski jedy-nem niezależnem państwem słowiań-skiem była Rosja, rządzona w dodatku przez Niemców. Przecież jeszcze za czasów Aleksandra II trzy ćwierci rosyjskiej generalicji i najwyższej biurokracji stanowili Niemcy, a rusyfikacja or-gańów kierowniczych przybrała na sile dopiero z końcem zeszłego stulecia, w konsekwencji reform demokratycznych tego panującego.

Uprzywilejowanie obcych powodowało w Rosji oddawna zupełnie zrozumiałą niechęć do cudzoziemców, podsycaną poczuciem niższości słowiańskich autochtonów. Tern się też tłumaczy wielka popularność panslawizmu, kierunku politycznego, stworzonego w okresie wczesnoromantycznyin a stawiającego sobie za zadanie zjednoczenie wszystkich Słowian w ramach państwowości rosyjskiej (Puszkin). Idea ta znajdowała żywy oddźwięk na wszystkich ziemiach słowiańskich pozostających pod ohcem panowaniem i budziła pewne echa nawet w Polsce, mimo zasadniczych zastrzeżeń w stosunku do polityki rosyjskiej. Praktyczną konsekwencję tej ideolo-gji stanowił z jednej strony czynny udział Rosji w walce o wyzwolenie polityczne Słowian bałkańskich oraz popieranie Słowian austro-węgierskich w ich dążeniu do społeczno-politycznej emancypacji, z drugiej zaś początkowe uprzywilejowanie Polaków w Austrji oraz stworzenie ruchu ukraińskiego, godzącego w jedność Rosji. W ten sposób Austrja starała się stępić ostrze rosyjskiego ataku. Emancypację polityczną Słowian zrealizowała dopiero konferencja paryska po wielkiej wojnie w chwili, gdy Rosja, po przewrocie bolszewickim, opanowana przez swoje mniejszości, dawny panslawizm w im-perjalistycznej polityce zagranicznej zastąpiła hasłami komunistycznej międzynarodówki, a wyzwolona Słowiańszczyzna ugrzęzła w drobnych konfliktach, rozdzierających najbliższe sobie narody. Oczywiście nie podniosło to autorytetu Słowian w oczach ich germańskich i łacińskich sąsiadów.

Zacofanie struktury społecznej Słowian przejawia się w niespotykanej na Zachodzie przewadze ilościowej warstwy chłopskiej oraz słabem jej zespoleniu z innemi warstwami społecznemi. Jest to konsekwencja słabego rozwoju i niedostatecznego zróżnicowania rodzimego miejskiego stanu średniego.

Jedyny wyjątek stanowią pod tym talistycznej, a wytwórczość będzie słu-względem Czesi, posiadający liczne żyć ogółowi. Będzie to więc urzeczy-mieszczaństwo, a którym brak nato- wistnienie zasady sprawiedliwości spo-miast historycznej warstwy wyższej, łecznej. W większości poglądów socjal.i-zniszczonej w wojnie trzydziestoletniej, stycznych występuje przeświadczenie, że Słabość stanu średniego powoduje te taka przebudowa życia społecznego bę-jaskrawe kontrasty społeczne, które tak dzie dziełem proletarjatu, który, wyzwa-bardzo uderzały cudzoziemców, nietyl- łając siebie z pod zależności materjalnej ko w Rosji, lecz też i u nas, przede- i duchowej, da wyzwolenie i innym wszystkiem na wschodzie. Obecnie spo- warstwom społecznym, cierpiącym łeczeństwa słowiańskie, podobnie jak w obecnym ustroju społeczno-gospodar-z końcem średniowiecza, weszły ponow- czym.

J. Czekanowski. dach powyżej wy łuszczonych (ustrój socjalistyczny), a bardzo często wiąże się ją ze wszystkiemi zorganizowanemi zbio-rowemi wysiłkami, które mają na celu urzeczywistnienie podobnego ustroju (ruch socjalistyczny). Wspólnym dla

nie w fazę intensywnej pracy nad wy- Niekiedy nazwę „socjalizm“ odnosi się tworzeniem rodzimego stanu miej- do samego ustroju, opartego na zasa-skiego.

Literatura. Czekanowski J.: Wstęp do historji Słowian. Lwów 1924. K. S. Jakubowski. Moszyński K.: Kultura ludowa Słowian. Kraków 1929. Polska Aka-demja Umiejętności. Niederle L.: Slo-vanské starożitnosti. Praha 1902, 1904,1906, wszystkich tych znaczeń jest obraz 1910, 1919. Bursik i Kohout; tenże: Źivot określonej postaci współżycia ludzkiego starych Slovanu. Praha 1911, 1913, 1916. (ustrój socjalistyczny).

Bursik i Kohout; tenże: Manuel de l’antiquité Slave. Paris 1923. Champion.

Powstanie i kształtowanie się idei socjalistycznej.

SOCJALIZM.

Nazwę „socjalizm“

Już w dobie rewolucji francuskiej

Poglądy socjalistyczne wywodzą się odnosimy do wszystkich tych kierun- z ideałów komunistycznych (-» Komu-ków, które stoją na stanowisku, że spra- nizm), które od starożytności aż po cza-wiedliwość społeczna zostanie osiągnięta sy dzisiejsze czerwoną nicią przechodzą tylko w takiej postaci współżycia ludz- przez dzieje ludzkości. Jednakże dopiero kiego, w której wytwórczość, a przede- rewolucję francuską należy uznać za wszystkiem narzędzia wytwarzania (fa- moment powstania i kształtowania się bryki, ziemia i t. d.) zostaną przejęte nowoczesnych poglądów socjalistycznych, przez zbiorowość (państwo, społeczeń- Ideały rewolucji francuskiej, hasła wol-stwo). W ustroju takim celem wytwa- ności, równości i braterstwa, odegrały rzania będzie nie osiąganie zysku przez wybitną rolę pobudzającą dla rozwoju jednostki, lecz zaspokajanie potrzeb myśli filozofiezno-społecznej i były prze-wszyśtkich członków społeczeństwa. Nie noszone do sfery stosunków gospodar-znając jednostkowego władania narzę- czych. Rozwój ruchu socjalistycznego dziami pracy, społeczeństwo socjalistycz- jako zjawiska masowego jest dziełem ne tern samem uniemożliwi wszelkie for- czasów późniejszych i pozostaje w najmy wyzysku człowieka przez człowieka, ściślejszym związku z wielkiemi prze-W gospodarce socjalistycznej zapanuje obrażeniami technicznemi i gospodar-planowa współpraca wszystkich elemen- czerni wieku XIX. tów społecznych; zniknie ślepe współzawodnictwo, właściwe gospodarce kapi- spotykamy się z poglądami, w których

Socjalizm utopijny.

Myśl o sprawiedliwości społecznej jest niezmiernie znamienna dla t. zw. socjalizmu utopijnego, wyznawanego głównie w pierwszej połowie wieku XIX przez wielu myślicieli, jak Fouriera, Owena, Thompsona, Leroux a, t. zw. saint-simonistów i wielu innych.

Nie możemy się tu wdawać w szczegółowe omawianie wszystkich tych poglądów. Zatrzymamy się jedynie nad pewnemi ich charakterystycznemi cechami. Pojawiły się te poglądy w .tej epoce, kiedy w Europie zachodniej występują wyraźniejsze oznaki wielkiej przemiany gospodarczej, powołującej do życia potężny przemysł fabryczny, a wraz z nim masy proletarjackie, dotknięte przez nędzę i bezrobocie. Socjaliści uto-

odnaleźć można pierwiastki socjalistyczne. Najjaskrawiej zaznaczyły się one w t. zw. „sprzysiężeniu równych“, kie-rowanem przez Franciszka Babe u f a. Grupa ta głosiła zasadę równości, domagała się dla wszystkich tego samego wykształcenia i tego samego pożywienia, przyczem wierzyła, że uda się to osiągnąć przez zmianę stosunków własnościowych. Sprzysiężenie to jednak poważniejszego wpływu na swą epokę nie wywarło.

I dopiero wiek XIX przyniósł szereg poglądów, głoszących w sposób bardziej stanowczy i wyraźny socjalistyczną przebudowę społeczeństwa, przyczem poglądy te zostawiły po sobie bardziej trwałe ślady. Niejednokrotnie zaznaczały one swój związek z rewolucją francuską, albowiem, jak mówił wybitny przedstawiciel tej epoki Proudhon, wielka rewolucja, urzeczywistniając zasadę równości politycznej, spełniła tylko pierwszą połowę swego zadania, nowe zaś czasy przyniosą całkowite spełnienie zadań rewolucji — sprawiedliwość społeczną, równość w dziedzinie stosunków gospodarczych.

pijni, zdając sobie sprawę z zachodzących zmian, marzą o stworzeniu takiego stanu rzeczy, przy którym nowe formy wytwarzania nie będą łączyły się z ubóstwem mas, ale zapewnią im możność sprawiedliwego korzystania z dobrodziejstw postępującego uprzemysłowienia. Zarazem jednak socjaliści utopijni ulegają wpływom racjonalistycznych poglądów w. XVIII z jego wiarą w moc twórczą myśli ludzkiej, z przeświadczeniem, że genjalna jednostka, świadoma praw natury, zdolna jest przez pokazanie bliźnim obrazu idealnego społeczeństwa zjednać ich dla jego urzeczywistnienia. Stąd płynęło dążenie do budowania nowego ustroju już odrazu, bez liczenia się z warunkami podówczas istniej ącemi i próby powoływania do życia różnych organizacyj, opartych na zasadach socjalistycznych, próby, które z reguły kończyły się niepowodzeniem. Inne-mi słowy, były to plany realizacji utopij społecznych.

Tak Robert Owen dążył do stworzenia „naturalnego“ współżycia ludzi, opartego na wolnych zrzeszeniach, przyczem chciał usunąć współzawodnictwo oddzielnych jednostek gospodarczych oraz zysk z przedsiębiorstwa. Fourier starał się organizować t. zw. falanstery, t. j. wielkie organizacje współżycia ludzkiego, oparte na wspólnem wytwarzaniu i spożywaniu wszystkich środków zaspokajania potrzeb ludzkich. Pominiemy tu inne pomysły. Zaznaczamy jedynie, że choć często fantastyczne i naiwne, odegrały one poważną rolę zapładniającą. Tak np. Owen i Fourier oddziałali silnie na rozwój ruchu spółdzielczego. (-> Spółdzielczość). Jednakże żadna z tych utopij nie stała się punktem wyjścia dla jakiegoś szerszego ruchu społecznego, a najczęściej wpływ jej ograniczał się do ciasnego grona adeptów, przybierającego cechy sekciarskie.

Wpływ haseł socjalistycznych na stosunki polityczne, społeczne i moralne.

Dopiero od połowy wieku XIX spotykać się będziemy z poglądami socja-listycznemi, które stały się wyrazem przekonań szerokich mas społecznych. Od tego czasu stajemy wobec faktu ruchu socjalistycznego jako zjawiska społecznego, zajmującego miejsce pierwszorzędne w życiu epoki, o wielkim wpływie na jej dzieje polityczne, społeczne i moralne. Postępujące przeobrażenia gospodarcze nietylko mnożyły liczebnie warstwę robotniczą, ale wpływały na budzenie się w niej dążeń politycznych i społecznych, na kształtowanie się ideałów. W masach proletarjackich budziły się przeświadczenia o konieczności przebudowy społecznej i stworzenia w przyszłości sprawiedliwego porządku rzeczy. Podłożem dla tych pragnień była wrogość wobec stosunków, wytworzonych przez system gospodarczy, jaki w Europie zapanował. Tym nienawiściom, nadziejom i oczekiwaniom postać zwartych poglądów i wyraźnych haseł nadawali myśliciele i działacze, którzy umieli znajdować wspólny język z masami prole-tarjackiemi. Zasadniczą przesłanką ich myśli i działalności był pogląd, że stary ustrój da się zwalczyć, a nowy osiągnąć drogą zrzeszenia się robotników w potężne organizacje polityczne i zawodowe, wiążące proletarjuszy w jedną solidarną całość.

Ruch socjalistyczny.

Rok 1848 jest datą zwrotną w dziejach współczesnego socjalizmu. Wypadki rewolucyjne we Francji miały zabarwienie wyraźnie społeczne i w tym czasie spotykamy się tam z silnem oddziaływaniem haseł socjalistycznych na masy robotnicze. Ludwik Blanc i t. zw. komisja luksemburska usiłują przeprowadzić — zresztą bezskutecznie — pewne reformy o zabarwieniu wyraźnie so-cjalistycznem. Ale i dla rozwoju ruchu socjalistycznego w innych krajach jest „wiosna ludów"“ epoką przełomową. K a-rol Marx i Fryderyk Engels ogłaszają swój słynny „Manifest komunistyczny“, który potężnie oddziałał na budzący się do życia ruch robotniczy w Niemczech, a wkrótce potem i w innych krajach. Również i w Anglji zaczyna się coraz intensywniej rozwijać ruch robotniczy, w którym zczasem coraz większą popularnością cieszą się hasła socjalistyczne. W drugiej połowie wieku XIX w krajach uprzemysłowionych świata, a przedewszystkiem oczywiście Europy, zaczyna się rozwijać ruch robotniczy, który w ogromnej swej części idzie za ideałami socjalistycznemu Powstaje szereg socjalistycznych stronnictw politycznych, które w swych programach i dążeniach idą za poglądami twórców t. z w. naukowego socjalizmu : Marxa i Engelsa. Sam ruch polityczny nosi najczęściej nazwę socjalno-demo-kratycznego i socjalno-demokratycznemi nazywa się w różnych krajach wiele stronnictw stojących na gruncie teoryj Marxa i Engelsa. Wpływ tych dwóch myślicieli był najsilniejszy, chociaż obok nich nie bez wpływu byli i inni (zwłaszcza we Francji i w krajach południo-wo-europejskich), jak np. Proudhon, Bakunin, Sorel.

Nie będziemy tu omawiali ruchu socjalistycznego w poszczególnych krajach europejskich. Zaznaczymy tylko, że pod względem ideologicznym ruch socjalistyczny przedstawiał dość znaczne bogactwo treści i zabarwień. We Francji powoływał się chętnie na tradycje wielkiej rewolucji, nie był wolny od zabarwienia romantycznego i indywidualistycznego, w Niemczech natomiast oraz w Rosji uległ najsilniej poglądom marksowskim. W Anglji ruch socjalistyczny wyrósł na podłożu związków zawodowych i t. zw. Partja Pracy jest po dzień dzisiejszy

bardzo silnie uzależniona od organizaeyj cza jest mniejsza od pracy, jaką wydają zawodowych. Dodamy jeszcze, że we z siebie robotnicy. Różnica, czyli t. zw. wszystkich prawie krajach europejskich nadwartość idzie do kieszeni przed-natrafiał socjalizm na silne przeszkody siębiorcy, który powołuje się na to, że ze strony czynników państwowych, że musi mieć dochód z posiadanych narzę-przeszkody te zdołał przezwyciężyć i że dzi pracy. Ale te narzędzia pracy są wraz z rozwojem swych wpływów odgry- również dobrami gospodarczemi, w któ-wał coraz większą rolę w całokształcie rych zawarta jest praca wytwarzających życia państwowego.

je robotników.

Przedsiębiorcy dążą do osiągnięcia jak najwyższej nadwartości. Idzie to w parze z krzywdzeniem robotników, którzy część rezultatów swej pracy tracą na rzecz posiadaczy. Jednakże w masach robotniczych budzić się zaczyna świadomość krzywdy społecznej i rozwija się dążenie do zmiany istniejących stosunków. W miarę rozwoju gospodarczego dążenie to staje się coraz potężniejsze. Ale jednocześnie rozwój gospodarczy pomnaża rzesze robotnicze, a zarazem podnosi potęgę wielkich przedsiębiorstw przemysłowych. Wzrost uprzemysłowienia oraz postępy liczebne i moralne klasy robotniczej prowadzą w sposób nieunikniony do nowego okresu rozwoju ludzkości, w którym narzędzia pracy będą służyły ogółowi, zniknie nadwartość i nie będzie podziału na wyzyskujących i wyzyskiwanych.

Socjalizm naukowy.

Do czego dążył ów ruch i jak starał się osiągnąć swe cele? Part je socjalistyczne uważają się za przedstawicielki klasy robotniczej, twierdzą, że bronią jej interesów, a jako cel zakładają zdobycie władzy politycznej w państwie oraz przebudowę ustroju społecznego w duchu socjalistycznym. Podstawą tego stanowiska jest t. zw. socjalizm naukowy, wyłożony w pismach Karola Marxa i Fryderyka Engelsa („Manifest komunistyczny“, „Wstęp do ekonomj i“-, „Kapitał“ i inne). W podstawowem swem dziele „Kapitał“ rozwinął Marx poglądy ekonomiczne, odnoszące się zwłaszcza do zagadnienia wartości. Zdaniem Marxa wartość dóbr gospodarczych polega na ilości pracy zużytej dla ich otrzymania.

Programy minimalne.

Widząc w ustroju socjalistycznym cel

W społeczeństwach dzisiejszych ludzie, którzy tę pracę wkładają, niezawsze są jednocześnie, posiadaczami narzędzi pracy, które służą do wytwarzania tych dóbr. W przemyśle, a przedewszystkiem ostateczny zarówno rozwoju społeczno-w wielkim przemyśle, istnieje wyraźny gospodarczego, jak i ruchu robotniczego, rozdział pomiędzy tymi, którzy mają partje socjalistyczne wysunęły w swych narzędzia pracy (maszyny, fabryki programach szereg żądań, które starały i t. d.), a tymi, którzy rozporządzają je- się osiągnąć jeszcze w obecnym ustroju dynie siłą swych mięśni. Robotnicy stwa- kapitalistycznym, a które miały być rzają dobra, których wartość równa się przygotowaniem do przyszłej przebudo-ilości pracy przez nich włożonej. Ale do- wy socjalistycznej. Żądania te, określa-brami temi rozporządzają właściciele ne w t. zw. programach minimalnych, warsztatów pracy, dla których jedynym sprowadzały się do zapewnienia klasie celem jest sprzedaż wytworzonych dóbr robotniczej swobód demokratycznych, za-i osiągnięcie zysku. Chcąc mieć zysk, nie prowadzenia urządzeń republikańskich, mogą zwracać robotnikom pełnej warto- opieki ze strony państwa nad pracą, ści wytwarzanych dóbr. Płaca robotni- zniesienia ucisku narodowościowego i t- d.

łych republik znalazły się w rękach so-Ruch socjalistyczny rozwijał się, jak cjalistycznyeh. Jednakże rozkwit ten był wszystkich krajach krótkotrwały. Socjaliści położyli główny uprzemysłowionych. Powołując się na nacisk na rozbudowę urządzeń demokra-coraz silniejsze związki gospodarcze ca- tycznych, nie podjęli jednak poważniej-łego świata, na wspólność położenia pro- szych reform gospodarczych, czem roz-letarjatu we wszystkich krajach, wysu- czarowali do siebie radykalizowane przez nął on też hasło międzynarodowej soli- kryzys i bezrobocie elementy robotnicze, darności proletarjatu. Interesy proleta- Nie umieli też czynnie przeciwstawić się rjuszy we wszystkich krajach są jedna- wrogim sobie kierunkom, a szczególnie kowe, ponieważ wszędzie są oni wyzyski- wobec grup prawicowych wykazywali wani przez warstwy posiadające, i dla- znaczną bierność. Niemieccy socjaliści tego, chcąc się wyzwolić, winni działać nie byli wolni od nastrojów nacjonali-solidarnie i wspólnym wysiłkiem budo- stycznych i w dużym stopniu przyczynili wać nowy ład, oparty na braterstwie lu- się do wzmożenia się prądów szowini-dów i sprawiedliwości. Partje socjali- stycznych w społeczeństwie niemieckiem. styczne poszczególnych krajów utworzy- Zwycięstwo faszyzmu we Włoszech, hitle-ły związek międzynarodowy (Międzyna- ryzmu w Niemczech, przemiany w Au-rodówka), który jest jakby wspólnym strji i w innych krajach, stały się wido-organem kierowniczym dla socjalizmu memi znakami klęsk socjalizmu. Mimo całego świata.    to jest on silny we Francji, Anglji

Międzynarodówka.

mówiliśmy, we

Kryzys socjalizmu.

opierający się na przesłankach moralno-religijnych; syndykalizm, narodowy socjalizm (-* Socjalizm narodowy) i sze-

a w Belgji i w krajach skandynawskich socjaliści bądź biorą udział w rządach, Aż do wojny światowej ruch socjali- bądź są partjami rządzącemi. styczny wykazywał wszędzie potężny Poglądy socjalistyczne występowały rozkwit. Wybuch wojny zadał mu silny w takiem czy innem rozumieniu rów-cios. Wbrew głoszonym hasłom pokoju nież i poza ruchem socjalistycznym, i międzynarodowej solidarności nie po- skupionym w stronnictwach socjali-trafił on zaprotestować przeciwko wroj- stycznych. Cały szereg kierunków nie, a w wielu krajach, jak np. w Niem- przyznawał się i przyznaje do myśli czech, partje socjalistyczne całkowicie socjalistycznej, odbiegając niekiedy poparły politykę wojenną rządów. Ten znacznie zarówno od poglądów Marxa, stosunek do wojny stał się przyczyną, jak i od programów, głoszonych przez poważnego kryzysu moralnego, jaki do- socjalną demokrację. Wymienić tu moż-tknął ruch socjalistyczny. Na tern tle za- na : anarchizm, dążący również do ustro-znaczył się szereg rozłamów organiza- ju socjalistycznego, ale odrzucający cyjnyeh, z których najdonioślejszem wszelkie formy przymusu, a przede-w skutkach było powstanie rosyjskiej wszystkiem państwo ; religijny socjalizm, partji bolszewickiej.

Socjalizm powojenny.

Jednakże po wojnie nastąpiło odro- reg innych. Na uwagę zasługuje t. zw. dzenie socjalizmu, a to w związku z wiel- socjalizm państwowy, który jest pewną kiemi wstrząsami politycznemi i społecz- formą polityki gospodarczej państwa, nemi, których widownią był szereg Rozumie się przez to przejmowanie przez państw europejskich. Zwłaszcza w Niem- państwo procesów wytwarzania lub roz-czech i w Austrji rządy nowopowsta- ciąganie przez nie ścisłej kontroli nad

życiem gospodarczem. Czasami system nych dzielnicach uraz ze środowiskami ten nazywany jest etatyzmem, a niekie- socjalistów polskich na emigracji. Z tych dy kapitalizmem państwowym. Nie jest wczesnych poczynań socjalistycznych to więc jakiś ruch. społeczny, ale pewien najbardziej pamiętne są dzieje obu pogląd i system rządzenia, przyczem od „ P rolet ar jatów“. Dopiero jednak w r. socjalizmu w szerokiem tego słowa zna- 1892 oddzielne grupy socjalistyczne za-czeniu różni się tern, że nie wprowadza boru rosyjskiego połączyły się w jedną żadnych treści społecznych, właściwych całość, dając życie Polskiej Partji So-ideałom socjalistycznym, ale pojmuje ro-- cjalistycznej (P. P. S). Partja ta ode-lę państwa bez względu na jego ustrój grała wiekopomną rolę w dziejach walk jako rolę organizatora procesów wytwa- o niepodległość. Łącząc w jedną całość rzania i podziału.    dążenie do wyzwolenia społecznego mas

Socjalizm w Polsce.

Na zakończenie nieco o socjalizmie w Polsce. Początki jego łączą się z dziejami wielkiej emigracji. Tu przez zetknięcie się z socjalizmem utopijnym zaczęły się zaznaczać w kołach demokracji . polskiej tendencje socjalistyczne. Tak było ze Stanisławem Worcellem, który próbował powołać do życia gminę socjalistyczną „Gromadę Grudziądz“. Zwolennikami ideałów socjalistycznych byli również Adam Mickiewicz (Trybuna Ludów) oraz Joachim Lelewel. Jednakże ruch socjalistyczny w sensie współczesnym mógł u nas powstać dopiero z rozwojem przemysłu. Najwłaściwszym po temu terenem była Kongresówka, gdzie po powstaniu styczniowem zaczęły się szybko rozwijać wielkie ośrodki robotnicze. Tu też socjalizm miał najwięcej do zdziałania, jakkolwiek natrafiał na potężne przeszkody w postaci repre-syj rządu carskiego. Niewola narodowa i niedola społeczna wiązały się przy-tem tak ściśle ze sobą, iż socjalizm polski wypisał na swych sztandarach obok hasła przebudowy społeczno-gospodarczej równolegle i hasło niepodległości Polski. Prześladowany przez rząd zaborczy, kryjący się w podziemiach, umiał skupiać dokoła swych haseł liczne rzesze ofiarne, a często i bohaterskie. Powstawały więc grupy socjalistyczne, utrzymujące związki z organizacjami w in-

pracujących z ideałem wywalczenia wolnego bytu narodowego, stawała się ona ośrodkiem skupiającym wszystkich tych, którzy nie chcieli się pogodzić z niewolą narodową i z niewolą społeczną. Czołową postacią tej partj i był Józef Piłsudski. Z innych jej wodzów należy wymienić : Bolesława Limanowskiego, Feliksa Perla, Witolda Jodkę-Narkiewicza i innych. Do niej też przez wiele lat należał Ignacy Mościcki.

Mniejsze znaczenie od P. P. S. miała współzawodnicząca z nia Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, która odrzucała program niepodległościowy.

A. Hertz.

Z innych zaborów najpełniej rozwijał się ruch socjalistyczny w zaborze au-strjackim, gdzie swobody polityczne dawały szerokie możliwości organizowania się. Działała tu Socjalna Demokracja Galicji i Śląska, która wyznawała program bardzo zbliżony do P. P., S. Najwybitniejszymi jej przywódcami byli Ignacy Daszyński i Herman Diamand. Stronnictwo to w niepodległej Polsce połączyło się z P. P. S.

Literatura. Gide, Rist: Histo-rja doktryn ekonomicznych. A. Hertz: Główne kierunki społeczno-polityczne a ruch oświatowwy. F. Perl: Dzieje ruchu socjalistycznego w zaborze rosyjskim. W. P o-bóg-Malinowski:    Józef Piłsudski.

Księga Jubileuszowa P. P. S. 1892—1932.

SOCJALIZM NARODOWY. W ogól-nem znaczeniu przez „socjalizm narodowy“ rozumie się poglądy wyznawane przez kierunki socjalistyczne, które w swych programach starały się obok haseł społecznych i gospodarczych silnie podkreślić momenty narodowe. Ze względu na to niektóre grupy socjalistyczne wprowadzały do swej nazwy przymiotnik „narodowy“.

Socjalizm narodowy a niemiecki narodowy socjalizm.

W wypadku specjalnym przez socjalizm narodowy, czy — częściej — narodowy socjalizm, rozumiemy poglądy, wyznawane przez Niemiecką Narodo-wo-Socjalistyczną Partję Robotniczą (National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) oraz sam ruch, reprezentowany przez tę partję.

Trudno jest mówić o socjalizmie narodowym w znaczeniu ogólnem jako o czemś jednolitem i dającem się wyraźnie odgraniczyć od innych odłamów socjalistycznych. Mamy tu raczej do czynienia z wieloma kierunkami, z których znaczna część mieści się w ramach myśli socjalistycznej i ruchu socjalistycznego wogóle.

Tak więc np. w dziewiątym dziesiątku wieku XIX powstała wśród emigracji polskiej w Paryżu „gmina na-rodowo-socjalistyczna“, na której czele stali Bolesław Limanowski, Antoni Lange, Jan Lorentowicz i inni. Grupa ta określiła swój program jako dążenie do zdobycia niepodległości Polski, jednocześnie jednak domagała się przeprowadzenia radykalnej przebudowy społecznej, zniesienia stosunków „opartych na wolnym najmie i własności prywatnej“. Grupa ta weszła następnie do Polskiej Partji Socjalistycznej.

Przykładów podobnych grup narodo-wo-socjalistycznych można znaleźć więcej, zarówno u nas, jak i zagranicą.

Naogół nie odgrywały one samodzielnej roli i nie Avykazywały się bytem bardziej długotrwałym. W ruchu socjalistycznym tworzyły one skrzydło umiarkowane, a niekiedy zbliżały się raczej do obozów radykalnych, a nie socjalistycznych. Takim umiarkowanie socjalistycznym kierunkiem jest istniejące obecnie w Czechosłowacji potężne stronnictwo narodowo-socjalistyczne (jeden z przywódców: prezydent Benesz).

Narodowy socjalizm w Niemczech oraz pokrewne mu ruchy w innych krajach odbiegają zasadniczo od powyższych kierunków i poza nazwą niewiele mają z niemi wspólnego. Mamy tu do czynienia z wytworem stosunków powojennych, z poglądami i z ruchem, które powstały w atmosferze wielkich wstrząsów politycznych, kulturalnych i gospodarczych, właściwych czasom powojennym. Decydujące znaczenie miała tu sytuacja, jaka wytworzyła się w Niemczech powojennych ; Niemcy też stały się nietylko kolebką tego ruchu, ale i krajem, gdzie doszedł on do władzy. Z Niemiec szło promieniowanie haseł narodowo-socjalistyczPych i na inne kraje, gdzie powstawały kierunki wzorujące się na niemieckim i zazwyczaj posługujące się tą samą nazwą. Z wyjątkiem jednak Austrji wpływ tych grup jest najzupełniej znikomy i dlatego, chcąc mówić o współczesnym narodowym socjalizmie, wystarczy ograniczyć się wyłącznie do Niemiec.

Powstanie NSDAP i jej program monachijski.

Rozgoryczenie, spowodowane przegraną wojną, upadek polityczny i militarny Niemiec, kryzys gospodarczy, dotykający zwłaszcza t. zw. warstwy średnie, utrata widoków na przyszłość wśród młodzieży — to główne, choć nie jedyne, czynniki, które złożyły się na powstanie i rozwój ruchu narodowo-socjalistycznego. Dochodzi tu jeszcze słabość wewnętrzna ustroju republi-kańsko-demokratycznego, jaki Niemcom nadała konstytucja weimarska (—» Niemcy), nieudolność kół rządzących, brak wyraźnych i zdecydowanych programów gospodarczych, wreszcie polityka kół wojskowych i pewnej części sfer posiadających, które popierały wszelkie ruchy wymierzone przeciwko ustrojowi demokratycznemu i lewicowym obozom robotniczym.

Wyrazicielka ruchu narodowo-socja-listycznego, Niemiecka Narodowo-So-cjalistyczna Partja ''Robotnicza, kierowana przez Adolfa Hitlera — powstała tuż po wojnie jako drobna grupka; w r. 1920 w Monachjum ogłosiła swój program, a przechodząc następnie różne koleje, rozwinęła się w potężne stronnictwo, które w r. 1933 objęło pełnię władzy w państwie niemieckiem.

Program monachijski NSDAP, składający się z 25 punktów, domagał się zjednoczenia wszystkich Niemców w jednem państwie niemieckiem, zniesienia traktatów pokojowych, zwrotu kolonij. Pełnię praw politycznych przyznawał jedynie Niemcom czystej krwi, a Żydów odsuwał od udziału w życiu politycznem, kulturalnem i gospodar-czem. Wogóle jaskrawy i fanatyczny antysemityzm cechuje ów program. Następnie narodowi socjaliści występują przeciwko „skorumpowanej gospodarce parlamentarnej“ i wysuwają dość ogólnikowe hasło podporządkowania działalności jednostek interesom ogółu. W dziedzinie stosunków gospodarczych żądają upaństwowienia wielkich przedsiębiorstw akcyjnych, udziału robotników w zyskach, reformy rolnej, kar dla spekulantów, podnosząc zarazem konieczność stworzenia silnej warstwy stanu trzeciego. Najbezwzględniej występuje program przeciwko korzystaniu z dochodów bez pracy, przez co rozumie usunięcie oprocentowania od kapitałów ruchomych, rent i t. d. Jako naczelną zasadę wysunięto w programie monachijskim : „Dobro ogółu przed dobrem jednostko wem“.

Nawiązując w ten sposób w pewnym stopniu do gospodarczych haseł socjalizmu, zastrzegał się jednak program monachijski przeciw wszelkiej ideolo-gji marksistowskiej. Zwalczanie marksizmu — jako koncepcji antynarodo-wej i antymoralnej — stało się jednym z naczelnych haseł socjalizmu narodowego, który do realizacji swych haseł gospodarczo-społecznych dążyć chce nie poprzez walkę klas, lecz poprzez wspólny i solidarny wysiłek całego narodu.

Program a życie.

Program monachijski uważany jest przez stronnictwo narodowo-socjali-styczne za oficjalnie obowiązujący. Mimo to jednak ogólnikowość wielu jego punktów zrodziła liczne dyskusje i rozbieżności, których następstwem było powstanie w stronnictwie ścierających się prądów: umiarkowanego i skrajnego. Jeszcze poważniejsze znaczenie miała i ta okoliczność, że radykalne hasła społeczno-gospodarcze programu w praktyce nie zostały wprowadzone w życie, a nawet w wielu wypadkach były odrzucane przez kierownictwo stronnictwa. Tak np. stało się z hasłem upaństwowienia wielkich przedsiębiorstw akcyjnych.

W rzeczywistości dla poglądów ruchu narodowo-socjalistycznego o wiele większe znaczenie, niż program monachijski, mają najrozmaitsze teorje nacjonalistyczne, wypowiedziane głównie w książce Adolfa Hitlera p. t. „Moja walka“ (Mein Kampf) oraz w pracach i działalności wielu jego zwolenników. W poglądach tych zaznaczył się dość wyraźnie wpływ faszyzmu (—» Faszyzm)

szukaj w łomie piątym!

włoskiego, a obok niego niezmiernie silnie wystąpiły różne przekonania wyrosłe na podłożu szowinistyczno-nacjo-nalistycznem. Trzeba zresztą zaznaczyć, że poglądy głoszone przez narodowych socjalistów nie skrystalizowały się w formę jakiejś ostatecznej doktryny, tern bardziej, że narodowi socjaliści przypisują o wiele większe znaczenie praktyce życiowej, niż programom i te-orjom. Mimo to jednak rychło zaznaczyły się zarysy doktryny, która staje się podstawą narodowo-socjalistycznego poglądu na świat.

Narodowo-socjalistyczne państwo totalne.

Przedewszystkiem należy tu podkreślić wypowiedzenie się przeciwko demokracji i parlamentaryzmowi. Miejsce demokracji parlamentarnej winna zająć dyktatura jednostki, działającej w imieniu narodu, obdarzonej pełnem jego zaufaniem i będącej jakby jego uosobieniem. Jednostka rządząca (Wódz-Führer) posługuje się osobami, które obdarza zaufaniem i od których wymaga wzajemnego zaufania i całkowitego oddania. W ten sposób powstaje aparat rządzenia państwem, przy-czem główną cechą tej organizacji jest ślepe poddanie się autorytetowi wodza — skąd wywodzi się teorja państwa autorytatywnego — i hierarchiczna zależność jednych osób od drugich. Wyżsi posługują się tu niższymi na podstawie zaufania, jakiem ich obdarzają. Niżsi ze swej strony muszą ufać wyższym i nie mają prawa kontrolowania i krytykowania ich działalności, chyba, że są do tego przez wyższych upoważnieni.' Zasadniczo czynnik kontroli publicznej, tak istotny dla ustrojów demokratycznych, jest w rozumieniu narodowego socjalizmu uznany za zbędny i szkodliwy. Stojąc na stanowisku całkowitego podporządkowania życia jednostkowego i grupowego racjom narodowo-państwowym, odrzuca narodowy socjalizm prawo do swobodnej krytyki, wolność polityczną, wolność słowa i myśli. Tak ważna dla ustrojów liberalnych wolność jednostki jest tu przekreślona na rzecz roli państwa, wnikającego w sferę stosunków nawet ściśle prywatnych (państwo totalne). Ta ingerencja państwa narodowo-socjalistycznego obejmuje w Niemczech wszystkie dziedziny życia. Najściślejszemu kierownictwu państwa podlega więc przedewszystkiem całe życie kulturalne (nauka, literatura, teatr, muzyka i t. d.), państwo nadaje też styl i charakter życiu prywatnemu Niemca współczesnego. Narodowy socjalizm dąży do umocnienia instytucji rodziny, niechętny jest przytem emancypacji kobiet i ich samodzielnemu zarobkowaniu, propaguje zwiększenie liczby potomstwa, niesłychanie żywo i energicznie zajmuje się zagadnieniami wychowawczemu wciągając całą młodzież do specjalnych organizacyj narodowo-socjalistycznych. Dla usprawnienia całej olbrzymiej działalności państwowej stworzono też w Niemczech specjalną potężną organizację, Ministerjum Propagandy, którego zakres działania i kompetencje są ogromne. Celem działalności tego ministerjum jest zarówno urabianie poglądów zagranicy, jak i — przedewszystkiem — oświecanie, nawracanie i utrzymanie w wierze narodowo-' socjalistycznej obywateli niemieckich (-» Państwo).

Mit o Trzeciej Rzeszy.

Podstawowym momentem w niemieckim narodowym socjalizmie jest swoisty pogląd na naród. Jest on pojmowany jako całość organiczna, związana wspólnością krwi. Narodowy socjalizm przyjął tu teorję t. zw. rasizmu (-» Rasizm), głosząc ścisły związek pomiędzy właściwościami antropologicz-

narodem przodującym,

nemi i psychicznemi człowieka oraz wyższość jednych ras nad innemi. Niemcem, t. j. człowiekiem o duszy niemieckiej, może być tylko Aryjczyk (-> Arkowie). Obok podstawowego czynnika krwi i rasy wprowadza narodowy socjalizm cały szereg poglądów, będących wyrazem głębokiej wiary w misję dziejową i specjalne posłannictwo narodu niemieckiego. Na tern podłożu powstał w Niemczech narodowo-socja-listycznych prawdziwy mit o t. zw. Trzeciej Rzeszy, a wyznawcy tego mitu wysuwają nawet postulat rodzimej re-ligji niemieckiej, nawiązującej do tra-dycyj staro-germańskich. Twórcą tej ideologji czy też mitologji jest Alfred Rosenberg. (Jego wyznaniem wiary jest słynna książka „Mit XX Wieku“ ).

Naród niemiecki jest — zgodnie z tą ideologją

a chcąc spełnić swą rolę przodowniczą na świecie, musi uwolnić się od wszelkich wpływów rasowo obcych, a prze-dewszystkiem od wpływów kulturalnych ras innych. Teorja ta jest niezmiernie znamienna dla nastrojów nacjonalistycznych narodowego socjalizmu. W duchu dobra narodu, jako całości organicznej i rasowej, winna iść praca wychowawcza, kładąca cały nacisk na rozwinięcie ducha karności i cnót wojskowych. Do wartości umysłowych odnosi się ten system wychowawczy wzgardliwie, a naukę traktuje jako narzędzie dla celów politycznych narodu.

Organizacja partji.

Wszystkie te poglądy znalazły swe odbicie i w samej organizacji partji. Przeciwstawiając się demokracji parlamentarnej, partja odrzuciła i te założenia organizacyjne, na których opierają się stronnictwa polityczne, działające na płaszczyźnie demokracji parlamentarnej. Stronnictwa takie, przyjmując, że jedyną drogą dojścia do władzy jest zdobycie większości w parlamencie, przystosowują swą organizację do okoliczności stale powtarzających się wyborów. Dlatego też kładą cały nacisk na akcję propagandystycz-ną, na przekonywanie swych przeciwników i zjednywanie zwolenników. Partja narodowo-socjalistyczna, podobnie zresztą jak faszystowska we Włoszech i komunistyczna w Sowietach, dążyła do zdobycia władzy na stałe, nie chciała się nią z nikim dzielić, a w działaniach swych posługiwała się terorem. Współzawodniczące z nią stronnictwa inne niszczyła z całą bezwzględnością, a po zdobyciu władzy uznała się za jedyny kierunek reprezentujący naród niemiecki. Nic też dziwnego, że organizacja tej partji musi być nawskroś militarna, że członków jej obowiązuje dyscyplina wojskowa, a nieraz nawet i strój wojskowy. Ważną częścią partji stały się też oddziały ochronne i bojowe (S. S. Schutzstapel, oddziały ochronne, t. zw. czarny korpus, stanowiący elitę ruchu i S. A., Sturmabteilung, oddziały bojowe), które odegrały wybitną rolę w okresie zdobywania władzy, w sposób często okrutny rozprawiając się z przeciwnikami. Na corocznym zjeździe partyjnym w Norymberdze odbywa się przegląd tych sił narodowo-socjalistycznych, przyczem z najwyższą uwagą badają przywódcy partyjni nietylko usposobienie i liczebność członków dorosłych partji, ale przedewszystkiem szeregi napływającej do partji młodzieży, której wychowanie jest największą ich troską.

A. Hertz.

Literatura : A. Hertz: Główne kierunki społeczno-polityczne a ruch oświatowy, wyd. Powszechnego Uniwersytetu Korespondencyjnego r. 1935. J. W y p 1 Ideologją dzisiejszych Niemiec, „Neofilolog“ 1936, VII.

nie jest, a przy-

SOCJOLOGJA. Poglądy i teorje na temat życia społecznego istniały już oddawiendawna (Platon, Arystoteles, Macchiavelli, Hobbes, Mandeville, Rousseau i inni). Poglądy i teorje te stanowiły jednak albo część filozofji, histo-rji czy nauki o państwie, albo też występowały w formie aforystycznych wypowiedzi. Socjologja natomiast jako odrębna, systematyczna nauka o zjawiskach społecznych powstała dopiero w XIX wieku. Twórcą naukowej socjologji jest francuski uczony Auguste Comte (1798—1857), który również wprowadził, językowo zresztą barbarzyński, łacińsko-grecki termin „socjologja“ (łac. societas — społeczeństwo i greckie logos).

Jak każda empiryczna (opierająca się na faktach) nauka, usiłuje również socjologja opisywać, analizować i klasyfikować zjawiska, które są jej przedmiotem, usiłuje ustalać związki zachodzące pomiędzy niemi oraz, o ile możności, formułować prawa, którym podlegają. Natomiast ocena zjawisk, które są jej przedmiotem, a więc wydawanie sądu, czy pewne zjawiska społeczne są „dobre“ lub „złe“ najmniej nie powinna wchodzić w zakres naukowej socjologji. Socjologja bowiem, jak wszystkie inne nauki empiryczne, nie zajmuje się tem, co „powinno być“, lecz wyłącznie tem, co „jest rzeczywiście“. Ocenę wartości tych czy innych zjawisk społecznych oraz interpretację ich ostatecznego sensu i znaczenia pozostawia socjologja jako zadanie filozofji społecznej.

Mówiąc o socjologji, ma się naogół na myśli naukę o współżyciu ludzi; istnieje oczywiście również — nawet bardzo ciekawa — socjologja zwierząt i socjologja roślin. Temätem niniejszego artykułu jednak jest wyłącznie socjologja ludzi.

Zadania socjologji.

Ze względu na zasadniczo odmienne ujęcie zagadnień i zadań socjologicznych należy przedewszystkiem rozróżnić :

1.    Socjologję jako naukę encyklopedyczną i socjologję jako naukę odrębną. Przedstawiciele socjologji encyklopedycznej uważają za zadanie socjologji syntezę wyników innych nauk społecznych ( ekonomji politycznej, nauki o państwie, nauk prawniczych, kryminologji i t. d.) ; socjologja w tem ujęciu nie posiadałaby własnego, odrębnego przedmiotu, lecz ograniczałaby się do systematycznego porządkowania, względnie uogólniania wyników innych nauk społecznych. Przedstawiciele typu socjologji jako nauki odrębnej stoją natomiast na stanowisku, że socjologja jest nauką posiadającą swój własny, odrębny przedmiot, odmienny od przedmiotów innych nauk społecznych — przyczem co do istoty tego specyficznego przedmiotu socjologji istnieje wielka rozbieżność zdań.

Należy dalej rozróżnić:

2.    Socjologję historyczną i socjologję systematyczną. Przedmiotem socjologji historycznej jest rozwój społeczeństw, a różnica pomiędzy zwykłą historją a socjologją historyczną polega na tem, że podczas gdy pierwsza usiłuje ustalić jednorazowy przebieg wydarzeń oraz konkretne związki zachodzące pomiędzy niemi, to druga usiłuje wydobyć najaw ogólne i powtarzające się prawa współżycia ludzi, które przejawiają się w owych jednorazowych, historycznych wydarzeniach. Socjologja systematyczna natomiast usiłuje dać przekrój pewnych określonych społeczeństw, starając się zrozumieć ich wewnętrzną budowę. Faktycznie socjologja systematyczna kieruje swoje zainteresowania przeważnie na współczesne życie społeczne.

Rozróżniamy dalej :

3.    Socjologję teoretyczną i so- jednostkami (jak przyjaźń, obcość, cjologję stosowaną. Stosunek so- współpraca, konkurencja, walka i t. d.) ; cjologji stosowanej do socjologji teore- takie postawienie zagadnienia rozpo-tycznej jest w zasadzie ten sam, co sto- wszechnione jest zwłaszcza wśród współ-sunek wszelkich nauk technicznych do czesnych socjologów niemieckich. Inna nauk czysto teoretycznych. Czy i w ja- możliwość określenia istoty zjawisk spo-kiej mierze dotychczasowe osiągnięcia łecznych polega na tern, że jako zja-socjologji jako nauki teoretycznej wiska specyficznie społeczne traktuje umożliwiają już dzisiaj ich praktyczne się postępowanie jednostek oraz kon-stosowanie — na to pytanie nie może- sekwencje wynikające stąd dla innych my tutaj dać jednoznacznej odpowiedzi, ludzi; w tern ujęciu socjologja przy-

biera charakter zbliżony do psycholo-

Wreszcie należy odróżnić:

0 ile chodzi o podstawowe pojęcia,

i t. d.

Prądy socjologji.

prądów socjolo- chodny : tylko jednostka jest, według gicznych, występująca w socjologji tej tezy, rzeczywistością, społeczeństwo dzisiejszej, jest naogół bądź wyrazem natomiast jest fikcją. Socjologja uni-rozbieżności poglądów dotyczących sa- wersalistyczna natomiast —- która prze-mej istoty zjawisk społecz- jawia się w najróżnorodniejszych for-n y c h ; bądźto wyrazem tego, że róż- mach — neguje istnienie samodzielnych szkoły socjologiczne traktują różne jednostek, neguje, że społeczeństwo strony życia społecznego ja- z nich się „składa i że jest poniekąd ko najważniejsze dla jego całokształtu; tylko fikcją, natomiast twierdzi, że bądź też różnorodność ta jest następ- właśnie społeczeństwo jest zjawiskiem posługiwania się zasadniczo od- pierwotnem, podstawowem, jednostka

j ę. zaś tylko niesamodzielnym jej czło-

4.    Socjologję ogólną i socjologję gji społecznej, specjalną. Socjologja ogólna usiłuje określić zasadnicze warunki i for- względnie metody, to szczególną rolę, my współżycia, zasadnicze tendencje w tej czy innej formie, odgrywa tu-rozwojowe i t. d. Dociekania socjolo- taj spór pomiędzy indywiduali-gji specjalnej natomiast dotyczą pew- zmem a uniwersalizmem. Sony ch ściśle określonych, konkretnych cjologja indywidualistyczna twierdzi, zjawisk społecznych, jak np. prasa, że pierwotny charakter posiadają jed-opinja publiczna, emigracja, ideologja nostki, z których się składa społeczeństwo; w stosunku do tych jednostek posiada społeczeństwo charakter po

Różnorodność

ne stwem

miennemi metodami i po

nem.

c i a m i.

W pewnym związku ze sporną kwe-

Niektórzy socjologowie (zwłaszcza francuska szkoła Durkheima) twierdzą, stją uniwersalizmu, względnie indywi-że zjawiska społeczne (faits sociaux) dualizmu, pozostaje sprawa posługi wa-należy traktować jako „rzeczy“, tak nia się przy kształtowaniu teoryj so-więc, jak się traktuje objektywną rze- cjologicznych pojęciem organizmu czywistość — pogląd, który budzi wie- względnie mechanizmu. Zwłaszcza le zastrzeżeń. Inni socjologowie znów socjologowie XIX wieku traktowali dopatrują się istoty zjawisk społecz- częstokroć społeczeństwo jako organizm, nych w formach współżycia, w oddzia- przenosząc tern samem biologiczne me-ływaniu wzajemnem ludzi na siebie, tody myślenia na teren zjawisk spo-w stosunkach zachodzących pomiędzy łecznych. Analogje tego rodzaju jed-

techniki

socjologja

nak, które raczej zasłaniają aniżeli rozwiązują zagadnienia socjologji, nie cieszą się obecnie wielkiem uznaniem. Inni socjologowie znów skłonni są traktować społeczeństwo jako mechanizm, usiłując przeszczepić matematyczno-fi-zykalne metody na teren socjologji.

Zaznaczyliśmy powyżej, że różnorodność prądów i poglądów socjologicznych jest niejednokrotnie również wyrazem tego, że według różnych szkół socjologicznych pewne określone czynniki posiadają dla całokształtu życia społecznego szczególne i decydujące znaczenie. Oto kilka zasadniczych przykładów :

Istnieją socjologiczne teorje, wedle których czynnikiem społecznie decydującym jest walka ras. Dzieje ludzkości mogą więc być — według tej te-orji — należycie zrozumiane tylko pod tym kątem widzenia.

Według innej teorji socjologicznej, mianowicie materjalizmu dziejowego, czynnikiem decydującym są fakty ekonomiczne. One to stanowią właściwą strukturę społeczną, one — w myśl tej teorji — decydują o losach każdego społeczeństwa ; wobec tych faktów ekonomicznych wszystkie inne zjawiska społeczne posiadają charakter tylko pochodny. Zwłaszcza poglądy, wytwory kultury i t. d. są tylko społeczną „nadbudową“, a znaczenie ich jest w stosunku do tamtych faktów podstawowych tylko drugorzędne.

Wedle psychologicznego kierunku socjologji faktem podstawowym są pewne psychiczne postawy, instynkty, dążności jednostek (np. instynkt naśladowania, albo instynkt panowania, czy też podporządkowania się i t. d.), które to postawy kształtują formy współżycia. W tego rodzaju tendencjach socjologicznych wyraża się w gruncie rzeczy przekonanie, że poza pozornie odmiennemi przejawami histo-rycznemi życia społecznego tkwi zawsze ta sama, niezmienna struktura postaw, instynktów, dążności ludzkich.

Gałęzie socjologji.

Zadania socjologji nie wyczerpują się jednak na bezpośredniem poznawaniu zjawisk społecznych; socjologja usiłuje również ująć i określić zależność wszelkich wytworów kultury ludzkiej od czynników specyficznie społecznych. Przy zagadnieniach tego typu powstaje zatem pewnego rodzaju „socjologiczny kąt widzenia“. Przesadne posługiwanie się tym „socjologicznym kątem widzenia“ bywa określane jako socjolog izm; termin socjologizm jest więc wyrazem polemicznej postawy wobec pewnych, rzekomo zbyt daleko idących, teoretycznych roszczeń socjologji.

Istnieje zatem socjologja wszelkich wytworów kultury ludzkiej : socjologja sztuki, socjologja wiedzy, i t. d.

Cóż więc jest np. zadaniem i przedmiotem socjologji sztuki? Podczas gdy estetyka rozpatruje dzieła sztuki poniekąd same w sobie, usiłuje socjologja sztuki wykazać ich — niejednokrotnie ukrytą, mimo to jednak bardzo istotną — zależność od warunków społecznych, wśród których powstają, oraz naodwrót, ich oddziaływanie na te 'warunki społeczne. Zależność ta jest mianowicie zazwyczaj o wiele większa, aniżeli człowiek, patrzący na te sprawy naiwnie, skłonny jest przypuścić. Nie jest np. bynajmniej rzeczą obojętną, lecz decyduje w znacznej mierze o formie i treści sztuki, które warstwy społeczne pełnią wobec niej funkcję odbiorców. Produkcja artystyczna dostosowuje się zawsze w pewnym stopniu, świadomie czy nieświadomie, do wymagań tych warstw społecznych, które

zwłaszcza

ją „konsumują“. Zasadniczo inny charakter będzie posiadała sztuka, której właściwym odbiorcą jest dwór królewski, aniżeli sztuka, której właściwym odbiorcą jest anonimowa masa szarych czytelników, słuchaczów, czy widzów. Ta zależność produkcji artystycznej od różnych typów odbiorców oraz przejawianie się tej zależności w formie i treści dzieł sztuki — oto więc np. jedno z charakterystycznych zagadnień socjo-logji sztuki. A dalej : dzieła sztuki nie-tylko zależą od pewnych warunków społecznych, lecz przyczyniając się również, świadomie czy też bezwiednie, do kształtowania pewnych postaw życiowych, oddziaływują w sposób mniej lub bardziej doniosły na owe warunki społeczne, — oto więc drugi podstawowy zakres zagadnień socjologji sztuki.

Podobnie jak sztuka — i jak zresztą wszystkie inne zjawiska kultury ludzkiej — może być również nauka przedmiotem badań socjologicznych. Również nauka bowiem nie jest zupełnie niezależna od warunków społecznych. O trafności lub nietrafności teoryj naukowych decydują wprawdzie kryterja czysto rzeczowe i logiczne, ale np. zakres i kierunek zainteresowań naukowych jest w pewnej mierze zależny od panujących warunków społecznych, które sprawiają, że właśnie te, a nie inne grupy faktów stają się „problemem“. Ta zależność wiedzy od warunków społecznych jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa znikoma w zakresie takich nauk, jak matematyka, fizyka lub chemja, natomiast prawdopodobnie dosyć znaczna w zakresie nauk, których przedmiotem jest sam człowiek oraz wytwory jego kultury: w psychologji, ekonomji politycznej i t. d.

Zbiorowe poglądy, wierzenia, mniemania, panujące w grupach społecznych, nazywa się w socjologji ideo-1 o g j ą. Pojęcie ideologji nie jest całkiem jednoznaczne. Należy jednak zaznaczyć, że naogół w socjologicznem pojęciu ideologji dochodzi do głosu przeświadczenie, że owe zbiorowe poglądy, wierzenia, mniemania nie są wyrazem samej rzeczywistości, że więc pomiędzy „społeczną rzeczywistością“ a „społeczną ideologją“ zachodzi zawsze, w tej lub innej formie, pewna sprzeczność. Zagadnienie ideologji odgrywa w socjologji współczesnej bardzo wielką rolę; istnieją nawet liczne — od siebie niezależne — prądy, które w analizie stosunku zachodzącego pomiędzy „rzeczywistością społeczną“ a „ideologją społeczną“ dopatrują się jednego z głównych, jeśli nie wręcz głównego zadania socjologji.

Nakoniec należy jeszcze zaznaczyć, że w ostatnich dziesiątkach lat rozwija się bardzo intensywnie w krajach anglo-saskich — psycho-logja społeczna, stanowiąca poniekąd pomost pomiędzy socjologją a psycholog ją. Granice pomiędzy socjologją, psychologją społeczną a psy-chologją jednostki należy określić jako narazie jeszcze wielce płynne.

G. Ichheiser.

Literatura : J. St. B y s t r o ń : Socjologja, wstęp informacyjny i bibliograficzny, Warszawa 1936. L. Krzywicki: Studja socjologiczne, Warszawa 1924. F. Znaniecki: Socjologia wychowania, Warszawa 1928—1930.

SPOŁECZEŃSTWO. Wyraz „społeczeństwo“ należy do słownika nazw potocznych. W pochodzeniu swojem nie jest to termin naukowy, jak np. atom lub elektron. I jak wiele nazw potocznego języka, używany jest bez troski o jednoznaczne i ścisłe określenie jego treści.

W potocznym języku „społeczeństwo“ oznacza swoistą całość zbiorową, którą przeciwstawia się „jednostce“.

Ten potoczny pogląd na społeczeństwo ujęli w formę systemu filozoficzno-społecznego filozofowie społeczni w. XIX, w szczególności Comte i Spencer. Według ich filozofji społecznej, społeczeństwo to zbiorowość ludzka we wszystkich przejawach swojego życia zbiorowego ; przyczem różne dziedziny tego życia zbiorowego są nie-tylko powiązane wzajemnie, lecz stanowią zorganizowaną, organiczną całość, zbudowaną harmonijnie na podłożu biologicznego organizmu człowieka. Całość ta w budowie swojej podobna jest do organizmu biologicznego i, podobnie jak biologiczny gatunek, przeszła i przechodzi swoją ewolucję, której kierunek i etapy są dla wszystkich społeczeństw jednakowe. Ogromną zasługą tej filozofji społecznej było spopularyzowanie idei rozwoju społecznego.

„Społeczeństwo“ w dzisiejszem ujęciu naukowem.

Tak pojęte „społeczeństwo“ jest jednak dowolną zupełnie konstrukcją, naukowo zupełnie bezużyteczną, która została odrzucona przez socjologję współczesną.

W naukowej literaturze socjologicznej nazwa „społeczeństwo“ zachowuje się wszakże nadal w dwóch głównych znaczeniach. W szerszeni znaczeniu rozumie się przez nią te stosunki i związki, które łączą ludzi- w grupy społeczne; rozumie się przez nią współżycie ludzi w grupach. W tern znaczeniu mówi się np. o „społeczeństwach dziecięcych“, mając na myśli współżycie dzieci w tworzonych przez nie grupach. W tem samem znaczeniu mówi się o „społeczeństwach zwierzęcych“.

W ciaśniejszem znaczeniu przez społeczeństwo rozumie się tylko wielkie zbiorowości ludzkie, zróżnicowane na mniejsze grupy społeczne. W tem znaczeniu społeczeństwo jest nazwą dla całego zespołu grup i instytucyj społecznych, związanych ze sobą w pewien sposób. Rzadko więc mówi się np. o społeczeństwie rodzinnem w znaczeniu społeczeństwa jednej małej rodziny; częściej przez społeczeństwo rodzinne (albo społeczeństwo typu rodzinnego) rozumie się większą zbiorowość, w której rodzina jest dominującą instytucją społeczną, ekonomiczną i polityczną. W tern ciaśniejszem znaczeniu mówi się również o społeczeństwie rolniczem lub przemysłowem, kapitalistycznem lub przedkapitalistycznem, ujmując w ten sposób pewien trwały zespół grup społecznych ze stanowiska dominującej formy produkcji. Mówi się o społeczeństwie narodowem, ujmując współżycie ludzi i grup ludzkich ze stanowiska ich świadomości narodowej (czyli ze stanowiska poczucia stanowienia jednego narodu). Mówi się o społeczeństwach cywilizowanych i niecywilizowanych, mając na myśli różnice poziomu kultury, głównie technicznej ; mówi się o społeczeństwach arystokratycznych, stanowych, demokratycznych i t. p., mając na względzie podział zbiorowości współżyjącej na mniejsze grupy o różnych przywilejach i rożnem znaczeniu politycznem; w odniesieniu do ludów pierwotnych mówi się o społeczeństwach matrylinealnych lub patryline-alnych, mając na myśli przyjęty system liczenia pokrewieństwa (po matce lub po ojcu).

Nazwa „społeczeństwo“, w ten sposób użyta, służy nam jedynie do bardzo ogólnego oznaczenia pewnych zespołów zjawisk społecznych (czyli zjawisk współżycia ludzi), pewnych zespołów grup i instytucyj społecznych. Nic nam ona nie mówi o charakterze powiązania wzajemnego różnych dziedzin życia zbiorowego : życia ekonomicznego, politycznego, religijnego, umysłowego i t. p. Wiadomo, że takie wzajemne zależności istnieją i badanie ich należy do zadań socjologji; dziedziny te jednak nie są zorganizowane w jedną organiczną całość, jak to pojmowała dawna filozof ja społeczna.

Czy istnieje ewolucja społeczna?

Odrzucając pojęcie społeczeństwa jako zorganizowanej całości wszelkich przejawów życia zbiorowego, odrzucamy tern samem dawne pojmowanie ewolucji społecznej. Jeżeli bowiem społeczeństwo nie jest organiczną całością, lecz zespołem różnych instytucyj i grup, to nie można mówić o ewolucji społeczeństwa jako całości w tern samem znaczeniu, w jakiem mówi się o ewolucji gatunku biologicznego. W każdem jednak społeczeństwie zachodzą bezustanne zmiany w charakterze poszczególnych grup społecznych. Grupy, przedtem samowystarczalne i tern samem wykony wuj ące bardzo szeroki zakres funiccy j społecznych, okazują się zczasem niewystarczalne, różnicują się więc i specjalizują w swych czynnościach, względnie łączą się dla wykonywania tych funkcyj z innemi grupami społecz-nemi. Dla oznaczenia takiego procesu różnicowania się i specjalizowania czynności grup społecznych używamy często określenia ewolucji społecznej. W tern znaczeniu mówi się o ewolucji rodziny lub wsi, które z samowystarczalnych grup stały się częściami szerszych zbiorowości, straciły wiele swoich pierwotnych funkcyj, a zachowały tylko pewne specjalne funkcje. Równocześnie wzrosła zależność rodziny i wsi od całego nowoczesnego społeczeństwa ekonomicznego. Tak pojętą ewolucję społeczną należy odróżnić od postępu społecznego (-» Postęp).

Jednostka i społeczeństwo.

Z pojmowaniem społeczeństwa jako ogólnej nazwy dla zjawisk współżycia ludzi w grupach (a nie jakiejś swoistej organicznej całości, będącej syntezą jednostek) zmieniło się pojmowanie przeciwstawności jednostki i społeczeństwa. Jednostka i społeczeństwo, to nie są dwie różne rzeczywistości, lecz dwie strony życia ludzi, dwa punkty widzenia. Społeczeństwo nie jest swoistym organizmem zbiorowym i nie posiada swoich organów myślenia, odczuwania i doświadczania czegokolwiek. Tylko jednostki mają zdolność odczuwania i myślenia, ale ich odczuwanie i myślenie, ich mowa, która jest pod-stawowem narzędziem ich myślenia, rozwijają się tylko we współżyciu z innymi ludźmi i inaczej rozwinąćby się nie mogły. We współżyciu z innymi ludźmi kształtuje się osobowość jednostki, jej poczucie wartości i jej cele życiowe. Współżycie jest również niezbędnym warunkiem rozwoju indywidualności człowieka. Tylko we współżyciu przez przeciwstawienie się innemu „ja“ rozwija się w jednostce świadomość odrębności jej własnego „ja“. Tylko w społeczeństwie można być odrębną indywidualnością i naodwrót społeczeństwo jest nie do pomyślenia bez indywidualnych odrębności. Gdyby wszyscy ludzie byli identyczni pod każdym względem, przestaliby się wzajemnie potrzebować.

Podobnie wolność lub równość mają sens tylko jako określenie stosunku wzajemnego jednostek lub grup w społeczeństwie. Demokratyczna doktryna XVIII stulecia, według której człowiek rodzi się „wolny i równy“ jest, jako twierdzenie o pewnym stanie rzeczy (a nie jako ideologja rewolucyjna) tak samo pozbawione sensu, jak twierdzenie, że człowiek rodzi się „bogaty“ lub „ustosunkowany“. Wolność, tak samo jak bogactwo lub protekcja, nie ma żadnego związku z biologicznym faktem urodzenia. Przyjście na świat w ro-

stwo).

dżinie niewolnika czyni jednostkę niewolnikiem, w rodzinie wolnej — wolnym, w rodzinie bogacza — bogaczem, a nędzarza — nędzarzem. Pojęcie wolności zmieniało się w rozwoju historycznym. Starożytność rozumiała przez nie udział we władzy politycznej, wiek XIX — sferę życia prywatnego, wolną od wpływu władzy. Wolność dla arystokracji rolniczej oznaczała korzystanie z jej przywilejów ekonomicznych, społecznych i politycznych, a dla rozwijającego się mieszczaństwa z zakresu rewolucji francuskiej — właśnie ograniczenie tych przywilejów arystokracji.

Społeczeństwo a państwo.

Tak jak z jednej strony społeczeństwo przeciwstawiane jest jednostce, tak z drugiej — często przeciwstawia się je państwu. Przez przeciwstawienie to pragnie się podkreślić, że społeczeństwo jest to całość naturalna, która wyrasta z naturalnej potrzeby współżycia ludzi ze sobą i nie opiera się, tak jak państwo, na przymusie zewnętrznym. U nas to przeciwstawienie występowało szczególnie ostro w okresie zaborów, .kiedy to „społeczeństwo polskie“ było w walce z narzuconą mu obcą władzą państwową. W dziejach zaś społeczno-politycznych wogóle przeciwstawienie to łączy się z demokratyzowaniem się ustrojów politycznych ; wiąże się ono z dążeniem do ograniczenia władzy państwowej i do podporządkowania tej władzy „woli społeczeństwa“. W przeciwstawieniu tern jednak idzie się często zbyt daleko. We wszelkiem trwałem współżyciu ludzi, czyto w rodzinie, czy w plemieniu, czy grupach młodzieży, — a nawet w stadach zwierząt — zawiera się istotny element organizacji państwowej, mianowicie pewna forma władztwa; z drugiej zaś strony, żadne państwo nie mogłoby się utrzymać, opierając się wyłącznie na przymusie fizycznym. Zastosowanie przymusu fizycznego przerywa wszelkie stosunki społeczne pomiędzy tymi, którzy przymus stosują, a tymi, w stosunku do których jest on stosowany. Nie można sobie wyobrazić władcy, któryby rządził społeczeństwem całkowicie wbrew jego woli, bez oparcia się na jakiejś mniejszej czy większej grupie społecznej, uznającej go dobrowolnie.

Przeciwstawienie społeczeństwa państwu jest wynikiem historji stosunków społeczno-politycznych. Przeciwstawienia tego nie znały starożytne miasta-państwa; nie znało go greckie polis. Obecnie znowu silnie występuje tendencja do zacierania różnicy pomiędzy państwem a społeczeństwem. Z jednej więc strony mówi się o uspołecznieniu państwa i systemu ekonomicznego, t. j. o konieczności podporządkowania ich organizacji i funkcjonowania celom społecznym i potrzebom społeczeństwa; z drugiej zaś strony, dąży się do roztoczenia państwowej kontroli nad wszystkiemi niemal przejawami życia społeczeństwa, co znalazło wyraz najbardziej jaskrawy w koncepcji „państwa totalnego“ (por. także art. Pań-

J. Chalasiński.

SPORT. Twórca nowożytnych olim-pjad, de Coubertin, określa sport jako „dobrowolny kult intensywnego ćwiczenia mięśniowego“. A więc sport to kult wysiłku.

Istotną cechą sportu, poza kultem wysiłku, jest pokonywanie przestrzeni, a potwierdzenie tego stanowi historja wyrazu „sport“. Wyraz „sport“ w dzisiejszej postaci pochodzi z Anglji i zaczął tam być używany pod koniec XVII w. na oznaczenie zabaw poza miastem, poświęconych zawodom w sprawnościach fizycznych. Do Anglji przyszedł z Francji, gdzie w postaci „desport“ w XVI i XVII w. oznaczał podobnież zabawy poza murami miasta. Anglicy odrzucili prefiks de i zaczęli używać wyrazu „sport“.

Klasyfikacja rodzajów sportu.

Pokonywanie przestrzeni, jako bardzo istotna cecha sportu, słusznie może nam służyć jako podstawa klasyfikacji. Mielibyśmy więc sporty lądowe, wodne i powietrzne, przyczem każdy z terenów może stanowić albo obszar ograniczony i specjalnie przygotowany dla uprawiania sportów boiskowych, np. boisko lekkoatletyczne, basen pływacki, szybowisko i t. p., albo teren naturalny dla sportów turystycznych. Poruszanie się w terenie — pokonywanie przestrzeni — odbywać się może o s i 1 e w ł a s n y c h mięśni bez użycia przyrządów (bieg, pływanie, skok) i z użyciem przyrządów (jazda na rowerze, kajakowanie) ; stopniem ewolucyjnym jest w y k o-rzystanie sił przyrody, jak wiatru, wyporności gazów lżejszych od powietrza i t. p. (jachting lodowy, żeglarstwo, baloniarstwo, szybownictwo). Dalszym etapem jest wreszcie magazynowanie sił przyrody w postaci materjałów pędnych i zastosowanie s i 1-nika, jak np. w samochodzie, motorówce, samolocie. Dla lepszego zobrazowania przedstawimy ten podział w następującej tabliczce, nie wyczerpującej zresztą wszystkich rodzajów sportu.

Napęd.

Mięśnie

bez przyrządu

z użyciem przyrz.

Siły przyrody

Siły zmagazyn. (silnik)

Lądowe Powietrzne

Skok

Chód, bieg

Skok z użyciem trampoliny

Szybownictwo

Baloniarstwo

Loty samolotowe, rakietowe

Jamping

Loty sterowcowe

Jazda na rowerze, na nartach Rzut

Skok narciarski na skoczni

Jazda na ślizgu żeglowym

Jazda na motocyklu, samochodzie

Wodne

Pływanie

Wiosłowanie Rower wodny Narty wodne

Jachting motorowy

Kajak z żaglem Żeglowanie z pomocą silnika

Żeglarstwo

Analizując przytoczoną tabelkę, doj- pęd silnikowy i t. p.) ; 2) im wyższy dziemy do paru ciekawych wniosków, stopień ewolucyjny sposobu lokomocji, a mianowicie: 1) mamy szereg form tern większy udział sfery psychicznej sportów pośrednich, gdzie występują w czasie uprawiania danego rodzaju dwojakie sposoby lokomocji (jamping: sportu, a mniejszy — wysiłku mięśnio-odbicie się nogami i nośność balonu; wego (np. chód i prowadzenie samo-wiosłowanie z równoczesnem zastoso- chodu). . waniem żagla, nośność sterowca i na-

Pobudki uprawiania sportu.

sprawności, ale szuka poklasku, stara Z punktu widzenia pobudek, które ustanowić rekord światowy, krajo-skłaniają nas do uprawiania sportów wy lub okręgowy, ale w każdym bądź

razie notowany na „giełdzie sportowej"' ; wtedy musi brać udział w zawodach widowiskowych. Tę popularniejszą kategorję sportu ze. względu na

lub też polecania go innym, rozróżniamy szereg rodzajów sportu, które określamy odpowiednim przymiotnikiem.

Sport wychowawczy ma za zadanie kształtowanie nićtylko fizycz- obecność widzów nazwiemy spornej strony człowieka, ale i jego życia ^ e.nl widowiskowym, a najbar-duchowego, dlatego też w sporcie wy- ^ziej typowym przykładem tego ro-chowawczym współzawodnictwo dru- dzaju sportu są olimpjady, których ha-żynowe ma pierwszeństwo nad in- s^° brzmi: „szybciej, wyżej, dalej . dywidualnem, zawody ograniczone są ^port^ widowiskowy przybiera często do pewnego środowiska (szkoły, klu- P°stuć sportu zawodowego, bu), wreszcie wszechstronność wyćwi- a. mlanowicie wtedy, kiedy popisujący

czenia przez uzyskiwanie wielu wyników przeciętnych uważane jest w tej dziedzinie za ważniejsze niż osiąganie wysiłków maksymalnych. Może też być sport podporządkowany jakiejś

się przed publicznością zawodnicy pobierają za to umówione zgóry wynagrodzenie (profesjonalizm w sporcie).

Sport w Polsce.

związki sportowe połączyły się w Zwią-

idei aktualnej w danym czasie i w da- Każda gałęź sportu ma swoją organem państwie, jak np. sport przy- nizację pod nazwą Polski Związek... gotowujący do obrony kra- (Narciarski, Piłki Nożnej i t. p.), któ-j u, który na pierwszy plan wysuwa ry należy do Międzynarodowego Zwią-formy bojowe, lub do walki użyteczne zku danego sportu, a w kraju dzieli się (walka wręcz, szermierka, strzelectwo, terytorjalnie na okręgi. Wszystkie szybownictwo, spadochroniarstwo).

Sport rozrywkowy, jak sama zek Związków Sportowych (r. 1922). nazwa wskazuje, służy przyjemnemu Poza tern istnieje Polski Komitet Olim-spędzaniu czasu. Ćwiczenia sportowe pijski (od r. 1919), specjalnie do spraw wpływają dodatnio na zdrowie, wobec olimpijskich. Oprócz stowarzyszeń czego bardzo wiele osób uprawia je sportowych istnieje szereg takich, z tych względów, a sport taki nosi w których sport nie stanowi jedynego charakter sportu zdrowotnego, celu, a jest przedmiotem ubocznym, Marszałek Piłsudski nazwał sport roz- jak np. Związek Harcerstwa Polskiego, rywkowy, w odróżnieniu od sportu Związek Strzelecki, Polski Związek So-zawodniczego, „sportowaniem“, które koli i t. d.

wszystkim polecał. Najpopularniejszą Wszystkie te prace i wysiłki zespala, kategorją sportu, którą pochopnie otacza opieką oraz zasila funduszami utożsamia się z pojęciem sportu wo- Państwowy Urząd Wychowania Fi-góle, jest sport zawodniczy, zycznego i Przysposobienia Wojskowe-Istotę jego stanowi osiąganie wyników go, powołany do życia w r. 1927. maksymalnych w szlachetnej walce Cel sportu polskiego został określony (fair play). W czystej postaci sportu wyraźnie przez Marszałka Piłsudskie-zawodniczego nie spotyka się prawie go w ramach wychowania fizycznego: wcale. Przeważnie bowiem zawodnik „Wychowanie fizyczne uczy opanowanie zadawala się stwierdzeniem swej nia organizmu dla celów innych. Wy-

chowanie fizyczne człowieka nie może J. : Nauka pilotażu. Warszawa 1932. mieć celu innego, jak używanie swego Krawczyński W.: Łowiectwo. 1924.

Łotocki Z.: Łucznictwo. Warszawa 1934. Nehring E.: Zasady łyżwiarstwa. Warszawa 1934. Kapitaniak L. : Działanie i obsługa motocykla, wyd. II, Warszawa 1935. Tegoż: — Zasady działania i obsługa samochodu. Warszawa 1931. J ę -drzejewsk a-J abłczyńskaH. : Narciarstwo. Warszawa 1935. Jodłowski w rozumieniu P. U. W. F. i P. W. R. : Ping-pong. Warszawa 1934. Zaleski

A.: Krótki podręcznik pływania. Warszawa 1933. Roland B. : Podręcznik do gry w piłkę konną. Warszawa 1927. Państwowa Odznaka Sportowa, wyd. V. Warszawa 1935. Podoski J.: Strzelanie. Warszawa 1934. M a ń kowski W. : Szermierka na szable. Warszawa 1929. Bachem E. : Praktyczny podręcznik pilota szyboweoAve-go, przekł. Stachoń B. Warszawa 1933. Pulst W.: Nauka grjr w lawn-tennisa, wyd. II. Warszawa 1936. Pągowska J.: Wołowska Z., Żółtowska H. : Turystyka górska i nizinna. Warszawa 1935. T r y 1 s k i Z. : Mały podręcznik obozowania, wyd. II. Warszawa 1934. Laskowski K. : Samoobrona w 17 chwytach. Warszawa 1934. Długoszewski W ł. : Wioślarstwo. Warszawa 1935. P y 11 a s i ń-ski W.: Tajniki walki zapaśniczej. Warszawa 1935. Szwykowski L.: Krótki podręcznik żeglarski. Warszawa 1929.

organizmu, swej fizycznej konstrukcji dla celów postawionych wyżej. Trzeba uczyć człowieka opanowania swego organizmu“ .

Państwo polskie wymaga od swoich obywateli pracy pożytecznej społecznie, a do pracy tej zaprzęga i sport.

„sport musi kształcić, wychowywać, tworzyć i budować, a nie demoralizować, zniekształcać, osłabiać, i niszczyć“. Z powyższych postulatów wynika jasno, że jakkolwiek pożyteczną jest' propaganda barw polskich na terenie międzynarodowym przez asów sportu, naczelną zasadą powinna być jego powszechność. Zasadzie tej służy Państwowa Odznaka Sportowa (—»por. także art. Wychowanie fizyczne).

T. Zygler.

Bibljografja poszczególnych rodzajów sportów : Laskowski K. : Boks. Warszawa 1932. Chrupczałowska-Żytkowiczowa S.: Gimnastyka (dla kobiet). Warszawa 1935. G u b a 11 a A. : Zarys gry w golfa. Warszawa 1932. P i a-c k i E. : Zabawy i gry ruchowe, wyd. III. Lwów 1922. Grabows ki J. : Piłka nożna. Warszawa 1935. Baran J., Sikorski W., Wójcicki A.: Piłka koszykowa. Warszawa 1935. Kwast W., Baran J. : Piłka siatkowa. Warszawa 1934. Krygier W. : Hokej na lodzie. Warszawa 1935. Paczkowski T.: Hokej na trawie. Warszawa 1928. S z e w-czykowski J.: Higjena zaprawy sportowej i pomoc doraźna w sporcie. Warszawa 1934. Żeglarstwo w zimie. Ślizgi lodowe i śniegowe-żagle do jazdy na łyżwach i nartach. Warszawa 1934. Śląski E. : Zasady zaprawy i sportowej jazdy konnej. Warszawa 1931. Heinrich A.: Podręcznik kajakowca. Warszawa 1933. Szymczyk F. : Kolarstwo. Warszawa 1931. Mierzejewski Cz., Baran J., H u-m e n W. : Zasady nauczania lekkiej atletyki. Wyd. II. Warszawa 1936. Me issner

SPÓŁDZIELCZOŚĆ. Żeby zrozumieć wyraz „spółdzielczość“, ustalmy przede-wszystkiem, czem jest spółdzielnia. Jej istotne znaczenie najłatwiej określić w przeciwstawieniu do zwykłej spółki handlowej lub akcyjnej. Ta przeciwstaw-ność mało się, coprawda, ujawnia ze- . wnętrznie. Jeżeli weźmiemy jako przykład miejską spółdzielnię spożywców i obok istniejący sklep spożywczy spółki prywatnej, musimy stwierdzić, że obie te organizacje sprzedają te same prawie towary, po tych samych mniej więcej cenach, prowadzą podobne księgi handlowe, posługują się tak samo pracą najemnych sklepowych i płacą naogół te same podatki. Obie nadto, zanim rozpoczną swoją działalność, muszą zgromadzić kapitał zakładowy, za który nabywają pierwsze towary i sprzęty oraz wynajmują lokal na sklep, i obie sprzedają towary po cenach wyższych, aniżeli je nabywają, osiągając w ten sposób nadwyżkę dochodów nad rozchodami. Ale na tem już kończą się podobieństwa i występują większe od nich różnice.

Spółdzielnia — zrzeszenie nie kapitałów, lecz ludzi.

Różnice te uwidoczniają się od samego początku, od momentu zbierania kapitału zakładowego. Tu i tam kapitał ten powstaje przez wpłacanie przez członków udziałów, ale w spółkach prywatnych udziały te są znacznie większe niż w spółdzielni. Drugą, jeszcze ważniejszą różnicą jest to, że w spółce prywatnej ilość posiadanych przez członków udziałów, czyli wielkość wniesionego kapitału, nie jest niczem ograniczona (oprócz wzajemnej umowy), wobec czego jeden członek może np. posiadać sto złotych udziału, inny zaś sto tysięcy złotych, podczas gdy w spółdzielni ustawa państwowa i prawo wewnętrzne organizacji, czyli statut, zakazują zwykle zapisywania się na większą od określonej normy ilość udziałów; norma ta najczęściej jest bardzo niska, to też różnice wpłaconych przez członków na kapitał zakładowy sum są bardzo nieznaczne, a w praktyce większość członków posiada zwykle tylko po jednym udziale. W polskich spółdzielniach spożywców udział taki wynosi zwykle 25 zł. i można posiadać najwyżej dziesięć udziałów.

Gdyby nawet ustawy i statuty nie zabraniały tego członkom spółdzielni, wątpliwe jest, czy dążyliby oni do skupiania w swojem ręku większej ilości udziałów. W spółkach prywatnych posiadanie znaczniejszej części kapitału zakładowego daje nietylko większe zyski, ale i większy wpływ na prowadzenie przedsiębiorstwa. W spółkach akcyjnych, gdzie ta sprawa najbardziej jest oczywista, przy przedsiębraniu wszelkiego rodzaju decyzyj, a więc i przy wyborze zarządu, który kieruje przedsiębiorstwem, liczy się głosy członków według ilości posiadanych przez nich udziałów. W spółdzielni na wal-nem zgromadzeniu członków, które jest najwyższą władzą w stowarzyszeniu, wszyscy mają równy głos, niezależnie 'od ilości posiadanych udziałów: choćby kto posiadał połowę wszystkich udziałów, głos jego równy będzie głosowi członka, który wpłacił tylko jeden udział. Jest to najdalej idące w życiu gospodarczem urzeczywistnienie zasad demokracji, w której wszyscy są równi, podczas gdy w spółkach prywatnych rządzą w istocie rzeczy posiadacze wielkich ilości udziałów, a drobni wspólnicy, posiadający po jednym czy po kilka udziałów, są zaledwie tolerowani. Możnaby też bez obawy nieścisłości powiedzieć, że rządzą tam nie ludzie, lecz kapitały. W spółdzielni jest odwrotnie i dlatego mówimy, że jest ona zrzeszeniem nie kapitałów, lecz ludzi. Wprawdzie kapitał istnieje i w spółdzielni w postaci pieniędzy, towarów, ruchomości i czasami nieruchomości, bo bez kapitału nie mogłoby istnieć żadne przedsiębiorstwo, ale gdy głównym celem spółki prywatnej jest przynoszenie zysku od kapitału, celem spółdzielni jest zaspokajanie potrzeb zrzeszonych w niej ludzi. Potrzeby te wysuwają się na plan pierwszy, a kapitału używa się tylko jako narzędzia do osiągnięcia swojego celu.

Stąd wynikają dalsze różnice. W spółkach prywatnych kapitał jest wielkością stałą, niezmienną, trzeba bowiem dokonać pewnych aktów prawnych, ażeby go zmniejszyć lub zwiększyć. W spółdzielniach jest on wielkością zmienną, wpłacenie bowiem udziału przez każdego nowego członka zwiększa kapitał zakładowy, wycofanie zaś udziału zmniejsza go. Spółki prywatne muszą przestrzegać stałości swoich kapitałów, od zwiększenia bowiem udziału wspólnika zależy jego wpływ na prowadzenie przedsiębiorstwa. Spółdzielnie, w których prawo rządzenia przedsiębiorstwem nie jest zależne od wielkości udziału, mogą w każdej chwili przyciągać lub pozbywać się członków. Dlatego też spółdzielnie nazywano dawniej spółkami ze zmiennym kapitałem, co zresztą jest określeniem niedość ścisłem, bo istnieją cechy spółdzielni bardziej istotne niż zmienność kapitału.

Spółdzielnia nie dąży do osiągnięcia zysku.

Taką cechą najbardziej istotną jest w spółdzielni podział nadwyżek dochodów nad wydatkami. Nadwyżki te są naturalnym skutkiem działań każdego dobrze prowadzonego przedsiębiorstwa. Powstają one stąd, że przedsiębiorstwo sprzedaje towary po wyższych cenach, aniżeli je nabywa. Spółdzielnia, która jest także przedsiębiorstwem, musi czynić to samo, musi, sprzedając towary, doliczać do ceny kupna pewne sumy na prowadzenie przedsiębiorstwa — na koszty lokalu, płace pracowników, podatki, straty na psuciu się towarów i t. p. Gdyby sprzedawała towary po cenach kupna, doliczając koszty utrzymania przedsiębiorstwa, jej wpływy równałyby się w końcu roku poniesionym wydatkom, dochód zaś równałby się zeru. Ale oprócz wydatków zwykłych, które się dadzą zgóry ustalić, spółdzielnia może mieć nie dające się przewidzieć wydatki nadzwyczajne: straty wskutek kradzieży, pożaru, gwałtownej zniżki cen, wskutek której musiałaby sprzedawać towary taniej, niż je nabyła. Dla uniknięcia tych strat spółdzielnia musi doliczać jeszcze pewną kwotę do kosztów własnych towaru plus koszty prowadzenia przedsiębiorstwa. W praktyce spółdzielnie spożywców przyjęły zasadę sprzedawania po cenach rynkowych, czyli po cenach, jakich żądają kupcy prywatni. Spółdzielnie rolnicze, np. mleczarnie, serowarnie, wytwórnie przetworów owocowych, płacą wprawdzie swym członkom za surowiec ceny nieco wyższe, niżby otrzymali od kupców, ale niższe od cen, po których ostatecznie gotowy produkt sprzedają. Stąd powstają nadwyżki dochodów nad wydatkami, tak samo jak w spółkach prywatnych.

Oczywiście, podział tych nadwyżek pomiędzy wspólników musi się w każdym rodzaju przedsiębiorstwa odbywać zgodnie z jego zasadą naczelną, inaczej mówiąc, z celem, dla którego zostało stworzone. W spółce kapitalistycznej jedynym celem jej istnienia jest osiągnięcie zysków przez kapitał w nią włożony. Jeżeli ten kapitał składa się z udziałów, ogólną sumę zysku dzieli się między nie w stosunku do ich wielkości, wszystkie bowiem części są jednorodne i różnią się między sobą tylko wielkością. W spółdzielni, jak wyżej wspomniano, kapitał jest tylko narzędziem, nie posiadającem żadnych praw własnych, najmniej już zaś prawa do zysku. Spółdzielnia nie powstaje dla osiągania zysku, nie zna tego słowa, nie używa go, jej bezpośrednim celem bowiem jest zaspokajanie potrzeb swych członków. To też jej nadwyżki dochodów nad rozchodami mają zgoła inny charakter niż w spółce kapitalistycznej : kupiec, sprzedając towary po cenie wyższej nad koszt własny, zgóry już myśli o zysku, jakiego się z tej transakcji spodziewa ; spółdzielnia, sprzedając czy kupując po tej samej, co kupiec, cenie, uważa nadpłaconą przez członka albo niedopłaconą członkowi sumę za jego własność, którą mu zwróci po zakończeniu roku, kiedy już żadne niespodzianki nie będą mogły zmniejszyć osiągniętej nadwyżki. Zwroty te wypłaca spółdzielnia tylko tym, którzy się przyczynili do ich powstania i w tym stosunku, w jakim się przyczynili do powstania nadwyżki.

Wypłacając zwroty, spółdzielnia staje się czemś w rodzaju kasy oszczędności, nawet wtedy, gdy to nie jest jej bezpośredniem zadaniem, członkowie bowiem, załatwiający wszystkie swoje potrzeby gospodarcze przez spółdzielnię, otrzymują przy końcu roku dosyć poważne sumy. Wobec tego zagadnienie cen traci na ostrości w dobrze i oszczędnie prowadzonej spółdzielni. W angielskich i belgijskich spółdzielniach spożywców członkowie w okresie większego dobrobytu chętnie płacili wyższe ceny, wiedząc, że przy końcu roku otrzymają zwroty, dochodzące nieraz do kilkunastu procent od sumy rocznych zakupów w spółdzielni. W okresie małych zarobków, ci sami członkowie wolą zadowolić się kilkoma procentami zwrotów, byleby ceny były niższe i doraźny wydatek mniejszy. Zasada jednak pozostała bez zmiany : co nadpłacisz ponad wartość towaru, pozostanie twoją własnością.

Ograniczenie wielkich udziałów, równość głosów i zwroty od dokonanych ze spółdzielnią obrotów łączą się w jedną wyraźną linję, nadającą charakter całemu ruchowi spółdzielczemu — w linję antykapitalistyczną. Trzeba zdać sobie sprawę z przyczyn, dla których ideologja i formy organizacyjne ruchu tak się ukształtowały. Ale w tym celu trzeba się cofnąć do pierwocin ruchu, kiedy motywy działania ludzi tworzących pierwsze organizacje spółdzielcze były najbardziej widoczne.

Pierwsze angielskie spółdzielnie spożywców.

Te pierwsze organizacje zaczęły powstawać w postaci spółdzielni spożywców w Anglji pod koniec XVIII w. Był to okres t. zw. rewolucji przemysłowej, kiedy na miejsce drobnych warsztatów rzemieślniczych wysuwać się na pierwszy plan zaczęły wielkie zakłady fabryczne, rozporządzające ogrom-nemi kapitałami, pracujące na udoskonalonych maszynach i gromadzące w swych murach setki i tysiące robotników. Położenie tych robotników było okropne. Za pracę, trwającą 14 do 18 godzin dziennie, otrzymywali oni tak nędzną płacę, iż trzeba było pracy wszystkich członków rodziny, aby ją utrzymać przy życiu. Pracowały nawet czteroletnie dzieci. Do krzywdy pracownika dołączały się krzywdy spożywcy, robotnik bowiem, zadłużony u sklepikarza, skazany był na potrójny wyzysk: zbyt wysokiej ceny, niesumiennej wagi i fałszowanego gatunku. O żad-nem ustawodawstwie robotniczem, prawie strajku i wiązania się dla obrony spraw w związki zawodowe nie było jeszcze mowy.

To położenie klasy robotniczej budziło w sercach bardziej czułych współczucie. Sądzono jednak powszechnie, że jest ono nieuniknioną konsekwencją ustroju kapitalistycznego, którego gwałtowne postępy budziły wówczas powszechny zachwyt (—^Kapitalizm).

Dopiero w początku XIX w. ten stan rzeczy zaczął wywoływać zdecydowany opór: robotnicy coraz częściej urządzali strajki, tłumione zwykle siłą, w świecie myśli zaś budziła się coraz ostrzejsza krytyka, sięgająca do samych podwalin ustroju. Z krytyków tych wyróżniał się uważany za ojca spółdzielczości Robert Owen (Oen), współwłaściciel wielkiej przędzalni w Lanark. Istotą zła według Owena był zysk, osiągany w systemie kapita-

typowym statutem

„Sprawiedliwi Pionierzy“, ale w praktyce na plan pierwszy wysunęła się doraźna obroną członków przed wyzyskiem handlarzy. Hasła, których używano, może nieco zszarzały, stworzono natomiast narzędzie przedziwnie doskonałe i celowe w swojej prostocie, narzędzie do budowania życia, opartego na zgoła już innych podstawach.

spółdzielnie

listycznym kosztem niedostatecznie opłaconego robotnika. Usunąć tę krzywdę chciał Owen, zakładając swoim kosztem wielką spólnotę, czyli osadę-kolo-nję, której członkowie mieli własną pracą fizyczną wytwarzać wszystko, co im było potrzebne do życia, bez pomocy pracy najemnej. Próba ta, zarówno jak inne podobne, nie udała się. Wynikiem jednak długoletniej propagandy było obudzenie ducha mas pracujących, szukających już teraz bardziej świadomie polepszenia swojego bytu. Ponieważ byt ten był zły wskutek wad istniejącego systemu gospodarczego, siłą rzeczy ruch wyzwoleńczy musiał zwrócić się przeciwko kapitalizmowi jako całości. Uosobieniem zła dla ówczesnego robotnika był fabrykant, który mu płacił zbyt mało za pracę, i kupiec, który go obdzierał na dostarczanych towarach. Stąd popularne podówczas hasło : „Chcemy być własnymi kupcami i fabrykantami“.

Dążąc do tego, tworzyli spółdzielnie. Powstawały one samorzutnie, Owen bowiem nie miał dla nich zrozumienia i poprostu lekceważył je nawet wówczas, kiedy już dały dowód zdolności do życia. Coprawda, nastąpiło to nieprędko. W 1830 roku było już w An-glji około siedemset spółdzielni spożywców. W dwa lata później zostało ich zaledwie kilka. Przyczyną upadku były: wadliwa organizacja i brak zrozumienia istotnego celu spółdzielni. Jedne z nich zakładane były na modłę przedsiębiorstw kapitalistycznych, nadwyżki dzieliły w stosunku do udziałów, poszukiwały pomocy filantropów i wkońcu przekształcały się w spółki prywatne albo ginęły. Inne uważały się za etap do wyższej formy społecznej i całą nadwyżkę przekazywały na fundusz społeczny, za który kiedyś miała być założona spólnota. Jedne i te same spółdzielnie sprzedawały swoim członkom artykuły spożywcze i jednocześnie przyjmowały od członków rzemieślników ich produkcję do rozprzedaży, co wytwarzało niezwykły chaos i podważało byt organizacji.

„Spółdzielnia Sprawiedliwych Pionierów“.

Dopiero w 1844 r. w małem mieście fabrycznem Rochdale (Roczdel) udało się robotnikom tamtejszym, przeważnie tkaczom, założyć „Spółdzielnię Sprawiedliwych Pionierów“, która się ostała po dziś dzień i którą można śmiało nazwać matką olbrzymiego dziś ruchu spożywców. Statut, na którego mocy zorganizowano tę spółdzielnię, jest dziś — po wprowadzeniu nieznacznych tylko zmian wszystkich spółdzielni spożywców. Było w nim już to wszystko, co dziś uważamy za podstawowe cechy spółdzielczości : małe, zbierane drobnemi cząstkami udziały, równość głosów i praw, zwroty w stosunku do obrotów, sprzedaż wyłącznie za gotówkę. Wprawdzie była w tym statucie i spólnota, jako cel ostateczny, a dążenie do społecznej reformy uwidoczniło się w nazwie spółdzielni

Spółdzielnie rolnicze.

Zupełnie niezależnie od angielskich spółdzielni spożywców typu roczdel-skiego rozwinął się drugi wielki odłam ruchu spółdzielczego rolnicze. Twórcą i dośmiertnym przywódcą ruchu był Raiffeisen, burmistrz kolejno kilku niemieckich miasteczek nadreńskich. Były to pierwot-

szukaj w tomie 'piątym!

nie kasy pożyczkowo-oszczędnościowe, zbierające oszczędności drobnych rolników i udzielające im pożyczek na ulepszenie gospodarstwa albo na wyrwanie się z sideł lichwy. Jedno i drugie było niezbędnie potrzebne ówczesnej wsi niemieckiej, wyszłej już z poddaństwa, ale ubogiej i ciemnej. Raiffeisen nie myślał bynajmniej o zmianie ustroju, tylko o dopomożeniu nędzy, która wyniszczała ludzi nietylko mater jalnie, lecz i moralnie. Nie chodziło mu o wielki rozwój swoich spółdzielni, uważał je raczej za samopomoc sąsiedzką. Mimo to ten typ rozwinął się potężnie, ogarniając cały świat i stając pod względem liczebności na pierwszem miejscu w ruchu. Oddawna zresztą prócz pierwotnych spółdzielni kredytowych rozwinęły się na wsi spółdzielnie przetwórcze (mleczarnie, rzeźnie i t. p.), spółdzielnie zbytu płodów rolnych i zakupu potrzebnych w rolnictwie przedmiotów. U nas kasy kredytowe Raiffeisena nazywają się kasami Stefczyka od nazwiska zasłużonego na tern polu działacza polskiego.

Spółdzielczość t. zw. klas średnich.

Trzecim wielkim odłamem ruchu spółdzielczego jest spółdzielczość t. zw. klas średnich. Klasy te, obejmujące rzemieślników i drobnych handlarzy, nie mogły wytrzymać współzawodnictwa przedsiębiorstw opartych na wielkim kapitale i coraz bardziej marniały. Nie chcąc dopuścić do zupełnego upadku, trzeba je było związać w mocną organizację, dając im nisko oprocentowany kapitał, którego im było brak, ułatwiając im wspólne nabywanie po niższych cenach surowca i zbyt własnych produktów na bardziej korzystnych warunkach. Uczynił to w połowie zeszłego stulecia również na terenie niemieckim Schultze-De-l i t s c h, tworząc pierwszą spółdzielnię kredytową dla rzemieślników. Zrzeszając w swoich organizacjach ludzi stosunkowo nieco bardziej zamożnych niż rolnicy i robotnicy, nadał im Schul-tze charakter bardziej dostosowany do ich potrzeb i możliwości : udziały były duże, zarówno jak pożyczki, spółdzielnie prowadzone były przez płatnych pracowników (u Raiffeisena darmo przez członków), zakres działań zbliżony był do działań banku prywatnego. Żadnych dążeń światoburczych ; spółdzielnie te nie walczyły z ustrojem, starając się jedynie o podniesienie swoich członków na wyższy szczebel zamożności. To też wiele z nich przekształciło się później na czysto kapitalistyczne spółki akcyjne.

Inne formy spółdzielczości.

To są trzy główne odmiany ruchu spółdzielczego. Ponieważ celem spółdzielczości jest zaspokajanie potrzeb swych członków, a potrzeby ludzkie są wielorakie, istnieje oczywiście wiele innych typów spółdzielni i ilość nowych typów ciągle się zwiększa. Naogół mają one mniejsze znaczenia, prócz może szeroko po wojnie rozpowszechnionych spółdzielni budowlanych i mieszkaniowych (budowanie domów na własność albo wynajmowanie mieszkań przez spółdzielnie we własnych domach). Wspomnieć może jeszcze należałoby o spółdzielniach pracy, których członkowie wspólnie wynajmują się do wykonania pewnych prac przedsiębiorcom prywatnym, państwu lub samorządowi. Spółdzielnie wytwórcze, w których robotnicy wykonywają pewne prace we wspólnym warsztacie, nie rozwinęły się szerzej, pomimo, iż budziły niegdyś wielkie nadzieje i otrzymywały znaczną pomoc od państw.

Rozwój spółdzielczości.

Z tych wątłych płonek oddawna wyrósł już las, imponujący swemi rozmiarami. Niema już dzisiaj kraju, w którym spółdzielczość byłaby nieznaną formą samopomocy społecznej. Nawet w krajach napółdzikich spotykamy spółdzielnie rolnicze, rybackie, plantatorów owoców i t. p. Ogólna ilość spółdzielni we wszystkich częściach świata wynosiła w 1983 roku 731.256 organi-zacyj z 166 miljonami członków, z czego, coprawda, na Z. S. R. R., w którym ze względu na brak prywatnego przemysłu i handlu warunki są całkiem odmienne, wypadało 325.895 spółdzielni z 96 miljonami członków. Największa ilość spółdzielni przypada na spółdzielnie rolników, było ich bowiem 518.611, z tego w Sowietach 210.000. Największą ilość członków zrzeszają spółdzielnie spożywców, mianowicie 94 miljony, z tego w Sowietach 76 miljonów. Największe też są obroty w spółdzielniach spożywców — blisko 98 mil jardów złotych, z czego 77 miljardów wypada na Sowiety. Hurtownia angielskich spółdzielni spożywców jest jednem z największych przedsiębiorstw świata ; posiada ona przeszło 100 własnych fabryk, obroty jej zaś sięgają przeszło 2 miljardów zł. rocznie. Liczba członków samych spółdzielni spożywców w Anglji przekroczyła już 7 miljonów na ogólną liczbę 48 miljonów ludności.

Nasz polski ruch, jakkolwiek już liczy przeszło pół wieku, jest bezporów-nania skromniejszy, częściowo wskutek stosunkowo mało kulturalnych warunków handlu w kraju, głównie słabego instynktu gospodarczego ludności. Ilość spółdzielni zrzeszonych w związkach rewizyjnych, które nadzorują ich działalność, sięga wprawdzie 11.762, poza tern istnieje kilka tysięcy spółdzielni „dzikich“, nie należących do związków, ale liczba członków, wynosząca 2,770.600 osób w samych spółdzielniach związkowych, jest stosunkowo mała. I u nas jednak hurtownia „Społem“, obsługująca spółdzielnie spożywców, jest największem z pośród handlowych, a trzeciem zrzędu wogóle co do wielkości przedsiębiorstwem w kraju.

Spółdzielczość buduje nowy świat.

Ruch spółdzielczy, mimo iż ogarnia tyle krajów o tak różnym poziomie kulturalnym i tyle grup społecznych o tak różnych interesach, jest w organizacji swej dość jednolity. Wszędzie niemal obowiązuje równość głosów na walnych zgromadzeniach i podział nadwyżki w stosunku do dokonanych ze spółdzielnią obrotów, a więc te dwie rzeczy, które stanowią istotę ruchu. Oczywiście, są i różnice, wyrażające się przedewszystkiem w odmiennych metodach propagandy i kształcenia członków.

Głębszą, istotną różnicą, co do której trudnoby znaleźć jednolity pogląd nawet w obrębie jednego odłamu ruchu, są jego cele ostateczne. Świetnie prowadzący swoje organizacje Szwedzi są np. bardzo wstrzemięźliwi w swojej propagandzie, nie sięgając żadnych dalszych celów, nie używając żadnych ostrzejszych zwrotów, przestrzegając najściślej neutralności politycznej w swojem działaniu, podczas gdy potężny ruch angielski nietylko tworzy własną partję polityczną, ale wkracza coraz wyraźniej na drogę t. zw. socjalizmu spółdzielczego, a Belgowie wprost łączą działalność swoich spółdzielni, związków zawodowych i partji socjalistycznej w jedną organiczną całość.

W praktyce nie odgrywa to wszystko zbyt wielkiej roli. Ruch spółdzielczy nie zwracał nigdy zbyt wielkiej uwagi na uzasadnianie swoich poczynań, kładąc główny nacisk na powiększanie swojej budowy i doskonalenie metod organizacyjnych. Jest zresztą inny jeszcze wzgląd, nakazujący nie przywiązywać zbyt wielkiej wagi do tych rozbieżności poglądów: ważniejszą w danym wypadku od wspólnych czy odrębnych celów jest jednolitość działań i zwłaszcza jednolitość skutków tych działań. Każda dobrze rozwijająca się spółdzielnia, choćby jej członkowie i kierownicy hołdowali najbardziej konserwatywnym poglądom, buduje nowy świat, nowe stosunki społeczne i gospodarcze o odmiennych już całkiem założeniach i innej moralności. Różnica poglądów na cele jest tylko różnicą uświadomienia społecznego działaczy albo odmiennym językiem, używanym do propagandy. Jeden z najświetniejszych ideologów ruchu, zmarły w roku 1932 Charles Gide, przeciwstawiał się przez całe swoje długie życie wszelkiej „rewolucyjności“ ruchu. Ale to, co on uważał za najistotniejszy jego cel : zniesienie zysków w stosunkach gospodarczych pomiędzy ludźmi — byłoby jedną z największych dokonanych dotychczas rewolucyj.

Coprawda, zwycięstwo spółdzielczości możnaby nazwać rewolucją tylko w znaczeniu głębokości dokonanych zmian ustrojowych, metody jej walki bowiem były zawsze najbardziej pokojowe i pozostaną takiemi zapewne w przyszłości. Zarówno Gide, jak i najświetniejszy z polskich teoretyków ruchu, Edward Abramowski, chcieli dokonać przewrotu w najbardziej nawet radykalnej społecznie spółdzielczości spożywców zapomocą „koszyka do zakupów“, mówiąc inaczej, zapomocą zorganizowania siły kupczej najszerszych warstw spożywców. Sądzili oni, że ten odłam spółdzielczości, ogarniając coraz szersze warstwy, wciągając wkońcu w swoje szeregi całe społeczeństwo, a przynajmniej jego część pracującą, stwarzając nowe placówki życia gospodarczego, tern samem usuwać będzie stare formy, dopóki nie nastąpi całkowite przekształcenie u-stroju.

W ostatnich czasach poglądy te zaczynają ulegać zmianie. Szerokie masy spółdzielców, a za nimi ideolodzy zaczynają zdawać sobie sprawę, że całkowite nasycenie gospodarki społecznej spółdzielczością nie jest bynajmniej sprawą tak prostą, jak się to uprzednio zdawało. Przedewszystkiem, jakkolwiek hurtownie spółdzielcze posiadają już dzisiaj bardzo poważne wytwórnie, cały szereg gałęzi przemysłu jest do dziś dnia jeszcze i zostanie zapewne na długo poza działaniem organizacji spółdzielczej ; do takich należą np. fabryki maszyn, przedmioty zbytku i mody, środki komunikacyjne. Poza tern, co ważniejsze, ustrój dotychczasowy, ściślej mówiąc, posiadacze przedsiębiorstw opartych na zasadach dotychczasowego ustroju nie myślą bynajmniej ustąpić z zajmowanych stanowisk bez walki.

Niepodobna przewidzieć dziś, jaki będzie ostateczny wynik tej walki. W każdym razie w dziedzinie gospodarki planowej spółdzielczość zawsze stać będzie wyżej, właśnie dlatego, że produkuje nie dla zysku, ale dla zaspokojenia potrzeb ludzkich, do których dostosowuje swoją produkcję.

Poza tem, jeżeli kapitalizm opiera się na wrodzonej człowiekowi chęci zarobku, spółdzielczość jest wyrazem niemniej wiecznej cechy charakteru ludzkiego — potrzeby wzajemnej pomocy wśród słabych, będącej podłożem rozwoju kultury. Niewątpliwie kapit&-lizm rozwija w duszach swoich zwolenników przedsiębiorczość, energję i pomysłowość, ale zalety te graniczą aż dość często z bezwzględnością dla słabych i brakiem skrupułów w osiąganiu swych celów. Bardziej idealistyczna spółdzielczość czerpie swoje siły z miłości człowieka i samoobrony sła-

St. Thugutt.

bych, rozwija wiarę w siebie u tych, którzy inaczej nie mogliby stawiać oporu uciskowi, buduje mniej świetny może, ale na bardziej sprawiedliwych zasadach oparty świat.

SPRAWIEDLIWOŚCI WYMIAR.

Od zarania historji kształtowało się w ludzkich społeczeństwach poczucie prawa (—» Prawo), które znajdowało wyraz także w wymiarze sprawiedliwości, w rozstrzyganiu nieuniknionych konfliktów przez czynnik możliwie najbardziej objektywny: sądy.

Rozwój historyczny.

W pierwotnych gromadach, szczepach i rodach do pełnienia wymiaru sprawiedliwości powołana była cała społeczność, lub też ojcowie rodzin, czy wojownicy, którzy stali na jej czele. Gdy luźne związki społeczne okrzepły w zwartych formach państwowości, sądownictwo powierzono wybrańcom, którymi z początku byli wyłącznie kapłani, biegli w piśmie i zawiłych formach prawa, ściśle wówczas zespolonego z religją. Kapłanami byli członkowie trybunału egipskiego, szaty duchowne nosili również członkowie najwyższego sądu Jerozoli-ny — Synhedrjonu, a dopiero Grecja i Rzym przeprowadziły zasadę rewolucyjną, oddzielając prawo od religji, czynności kapłańskie od czynności sędziów. Lecz nawet w potężnym i zupełnie laickim gmachu prawodawstwa rzymskiego znajdujemy ślady wpływów religijnych, np. znany obyczaj, iż skazaniec, idący na śmierć, odzyskiwał życie i wolność, jeśli na swej ostatniej drodze spotykał westalkę.

Cechą charakterystyczną prawo-dawstw starożytnych jest brak toku instancji, będącej fundamentem współczesnego ustroju sądowego ; sumienie ludu, vox populi, odgrywa rolę najwyższego trybunału, dzierżącego ostateczne prawo łaski i prawo śmierci. W Rzymie cezarów prawo łaski przysługiwało cezarowi i on ferował wyroki jako sędzia najwyższy. Starożytność znała" jednak inną podstawową zasadę współczesnego procesu: jawność. Proces w Egipcie, Grecji, Rzymie był publiczny, odbywał się pod gołem niebem przy udziale szerokich tłumów.

Średniowiecze natomiast wprowadza nieznaną przedtem, a zaczerpniętą z sądów inkwizycji zasadę tajności. Wczesne średniowiecze zarzuciło wypracowane wzory greckie i rzymskie, nastąpił powrót do sądów patrjarchalnych, przekształconych z" biegiem wieków w feudalne ; wyroki feudałów były przeważnie ostateczne i dopiero wiek XIII-ty czyni wyłom w tej zasadzie, wprowadzając odwołanie od sądu feudałów do sądu królewskiego. W okresie późniejszego średniowiecza oraz w epoce nowożytnej rozpoczyna się organizacja sądownictwa na zasadzie wielostopniowej instancyjności, pojmowanej nie jako wyjątek, lecz jako podstawowa zasada, tak jak my to dzisiaj pojmujemy. Zarysowuje się pojęcie sądu kasacyjnego. Tak np. francuska Wielka Rada, zasiadająca na królewskim dworze, miała za zadanie rozstrzyganie spraw pod względem formalnym, i jako taka miała charakter nnjwyższej instancji sądowej.

Polska przedrozbiorowa.

Sądownictwo dawnej Polski było bardzo różnorodne ; niemal każdy rodzaj spraw był sądzony przez inny trybunał. Np. sąd grodzki, któremu przewodniczył starosta, rozpatrywał sprawy niecierpią-ce zwłoki, zarówno cywilne, jak karne; sądy ziemskie, wybierane przez ogół szlachty ziemi czy województwa, rozstrzygały sprawy cywilne ; sąd marszałkowski miał za zadanie ściganie przestępstw popełnionych w miejscu pobytu króla i t. p. Dobry wymiar sprawiedli-

jak

wości zapewniało istnienie sądów apela-cyjnych, z których najwyższy był Trybunał Główny, obradujący naprze-mian w Piotrkowie i Lublinie, utworzony w 1578 r. Jako pierwsza instancja Trybunał Koronny sądził sprawy przeciwko starostom i urzędnikom grodzkim o pogwałcenie lub zaniedbanie obowiązków przy wymiarze sprawiedliwości. Sprawy wielkiej wragi, zbrodnie obrazy majestatu, przestępstwa ministrów i senatorów rozpatrywał sąd sejmowy, będący jednocześnie instancją odwoławczą od wyroku Trybunału Koronnego i odgrywający rolę sądu kasacyjnego.

Obok sądów zwykłych istniały sądy nadzwyczajne, np. sąd kapturowy i wyjątkowe, np. sąd hetmański, rozstrzygający spory między wojskowymi i przeciw wojskowym.

W sposobie powoływania sędziów ścierały się zasady nominacji i wybieralności ; w średniowieczu mianow⁷anie sędziów należy wyłącznie do uprawnień królewskich, w czasach późniejszych przeważa zasada wybieralności na pewien określony czas, co jest zgodne z de-mokratycznemi prądami, przenikające-mi rzeczpospolitą szlachecką.

Rozpoznanie prawa i wymiar sprawiedliwości w sądownictwie współczesnem.

W działalności sądu wielu znawców prawa wyodrębnia dwa rodzaje: wykrycie praw⁷a, t. zn. ocenę, czy dany czyn jest przestępstwem lub po czyjej stronie jest słuszność, oraz wymiar sprawiedliwości. Pierwszy rodzaj dostępny jest dla wszystkich obywateli powodujących się t. zw. naturalnem poczuciem prawa, natomiast zadaniem sądu jest nietylko wykrycie prawa, lecz również i wymiar sprawiedliwości. Sądy wymierzają sprawiedliwość na zasadzie posiadanego imperium — władzy określonej ustawami, która powoduje, że pogląd sądów na sprawę jest rozkazem, a pogląd obywateli niewiążącą nikogo opinją. Wymiar sprawiedliwości następuje zarówno w wypadkach, gdy naruszony jest interes i porządek społeczny, a w imieniu zagrożonej społeczności występuje oskarżyciel publiczny (prokurator) i wówrezas, gdy aczkolwiek żadne dobro społeczne nie zostało na szwank narażone, lecz stała się krzywda obywatelowi w jego osobistem mniemaniu (oskarżenie prywatne, np. w wypadku zniewagi, lekkiego uszkodzenia ciała, uderzenia i t. p.).

Udział czynnika obywatelskiego w sądownictwie współczesnem.

W toku dziejów⁷ obywatele różnych krajów brali szeroki udział w wymiarze sprawiedliwości, co zwiększało wartość i popularność działalności sądów. Stąd wywodzi się zasada wybieralności sędziów⁷, która przez długie wieki była jedyną podstawą tworzenia sądzących ko-legjów⁷, a do dziś dnia utrzymała się zwycięsko, pomimo, iż w czasach nowszych zaczęła się ujawniać tendencja powoływania sędziów z nominacji.

Podczas wielkiej rewolucji francuskiej ustaliło się przekonanie, iż wybieralność sędziów przez ludność państwa jest gwarancją rówmości i swrobody obywatelskiej. Zasada ta utrzymywała się dotychczas w najczystszej formie w An-glji, Stan. Zjedn. A. P., gdzie obok sędziów związkowych, mianowanych przez prezydenta, spotykamy sędziów⁷ wybieranych przez ogół obywateli stanu, oraz w⁷ Szwajearji, gdzie do wyborów⁷ powoływani są mieszkańcy kantonu. W Polsce przeważa zasada nominacji, przy-czem sędziów ze względu na ich wysoką godność mianuje prezydent R. P.

Najbardziej plastycznym wyrazem udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości są sądy przysięgłych, które powoływane są do wyrokowania w najcięższych przestępstwach kryminalnych lub politycznych, przy-czem orzekają tylko o winie, nie zaś o karze. Sądy przysięgłych mają swych gorących zwolenników, mają jednak i niemniej surowych przeciwników ; przeciwnicy ci podnoszą, że sądy przysięgłych poddają się nadmiernie pobudkom uczuciowym i sugestjom krasomów-stwa. W Polsce działają sądy przysięgłych na obszarze b. zab. austr. i mimo, że są przewidziane w procedurze karnej, nie rozszerzono ich działalności na resztę państwa. Sąd przysięgłych składa się z ławy przysięgłych i trybunału przewodniczącego trzech sędziów państwowych, który orzeka o wymiarze kary. Skład sądu przysięgłych jest wynikiem współpracy organów samorządu gminnego z władzą sądową. Zarząd gminy układa corocznie pierwotną listę przysięgłych, z której specjalna komisja sądu okręgowego układa roczne listy główne i dodatkowe przysięgłych. Z tych dopiero list prezes sądu okręgowego przed rozpoczęciem każdych „ro-ków“ sądowych wylosowuje odpowiednią liczbę przysięgłych (30 z listy głównej i 15 z dodatkowej). Z tej liczby wylosowanych trybunał przewodniczący sądowi przysięgłych wyznacza właściwą ławę przysięgłych, złożoną z dwunastu członków. Od wyroku niema apelacji, lecz tylko kasacja do Sądu Najwyższego.

Gwarancja dobrego wymiaru sprawiedliwości.

Jak uniknąć omyłek sądowych i jak zapewnić sądzonemu możliwie najbardziej objektywny pogląd na sprawę — oto podstawowe i najważniejsze pytanie w dziejach sądownictwa. Dziś mamy już pewne wytyczne, których przestrzegają ustawodawstwa wszystkich kulturalnych krajów. Są niemi a) niezawisłość sędziowska, głosząca, iż sędzia jest związany tylko ustawą i w żadnym wypadku nie podlega rozkazom władzy administracyjnej, kierującej się celami poli-tycznemi oraz b) tok instancji t. zn. wie-lostopniowość sądów, która sprawia, iż błąd popełniony wr wyrokowaniu może być naprawiony, ocena bowiem sprawy, ocena winy jest inaczej ujmowana przez sąd odwoławczy, aniżeli przez sąd pierwszej instancji. Obok tych zasadniczych filarów wymiaru sprawiedliwości ważnym czynnikiem sądownictwa karnego jest działalność prokuratora. Prokurator bowiem jest powołany nietylko do oskarżania ; czuwa on wprawdzie przede-wszystkiem nad dobrem i interesami państwa, ściga przestępstwa, godzące w zasady społecznego współżycia, obok tego jednak bada wszelkie materjały, mogące wpłynąć na uniewinnienie oskarżonego. Naczelnem zadaniem oskarżyciela publicznego jest wykrycie istotnej prawdy.

Wyświetlenie istotnej prawdy jest również celem sądowego procesu, który jako wyraz działalności państwa musi być dostępny jak najszerszym sferom społecznym. To też najważniejszą zasadą sądownictwa dzisiejszego jest jawność rozprawy. Każdy może się zainteresować przebiegiem rozprawy, przeczytać w prasie szczegółowe sprawozdania z różnorodnych procesów. Zasada jawności może być ograniczona tylko -wtedy, kiedy wymaga tego dobro społeczne. Drugą podstawową zasadą sądownictwa współczesnego — jest równość stron ; nikt nie może być pokrzywdzony : oskarżony czy pozwany nie może się znajdować w gorszej sytuacji, aniżeli oskarżyciel lub powód. Strona pociągana do odpowiedzialności karnej lub cywilnej może używać wszelkich dopuszczalnych prawnie środków w celu obrony (-» Adwokat) i ma zawsze ostatnie słowo w czasie przewodu sądowego. Trzecią wreszcie zasadą jest ustność procesu, która pozwala stronom poznać wzajemne pretensje i zapobiega podstępom i fałszowi.

Ustrój sądownictwa.

Sądy powszechne.

Epoka nowoczesna przyniosła ujednostajnienie wymiaru sprawiedliwości we wszystkich niemal krajach bia >j rasy. Wprowadzenie trzystopniowych trybunałów stworzyło konieczność rozdziału ich działalności rzeczowej t. j. określenia, jakiego rodzaju sprawy mogą być rozpatrywane przez poszczególne sądy. Sądami o najwęższej kompetencji są istniejące w niektórych krajach sądy pokoju, które są przewidziane i w Polsce. Rozpatrywałyby one drobne sprawy cywilne, obejmujące pretensje pieniężne do zł. 300. Następnym stopniem są sądy grodzkie, francuskie trybunały policyjne i poprawcze. Do ich zakresu należą zarówno sprawy cywilne, jak i karne. Według polskiego prawa o ustroju sądów powszechnych, sądy grodzkie wyrokują z reguły co do przestępstw zagrożonych karą 2 lat więzienia i co do spraw cywilnych, których wartość nie przekracza 1000 zł. W wypadkach wyszczególnionych ustawą kompetencja sądów grodzkich obejmuje i inne przestępstwa, np. kradzież, oszustwo oraz sprawy cywilne nawet ponad 1.000 zł. Trybunały I-szej instancji, u nas sądy okręgowe, rozpatrują wszelkie inne sprawy zarówno cywilne, jak i karne, a także środki odwoławcze od niższej instancji. Jeśli strona przegrywająca jest niezadowolona z wyroku, ma prawo złożyć apelację do Sądu Apelacyjnego, w którym się ostatecznie ważą losy samego czynu i faktów z nim związanych. Dalej już przysługuje droga, gdzie nietyle wchodzi w rachubę czyn, ile uchybienie formom procedury, lub niedostateczne zrozumienie istniejącego prawa. Ostateczne orzeczenie wydaje Sąd Najwyższy (francuska Cour de cassation, wr carskiej Rosji — Senat, w Z. S. S. R. — Wierchsud, angielska — Izba Lordów), którego zadaniem jest wyjaśnianie ustaw, wykładnia prawa, oświetlanie zawiłych przepisów. Instancja kasacyjna cieszy się w każdym kraju ogromną powagą.

Nowe prądy społeczne, przenikające ustawodawstwo XX-go wieku, oraz rozwój psychologji i filozofji prawa, różniczkującej subtelnie zagadnienie odpowiedzialności, stały się przyczyną utworzenia specjalnych sądów dla nieletnich, a zawiłe stosunki gospodarcze i coraz bardziej wzrastająca troska państwa o byt pracowników stały się powodem do zorganizowania sądów pracy, w których pracownicy mogą dochodzić roszczeń wynikających z umowy o pracę. Zawiłość współczesnego życia gospodarczego i społecznego zrodziła konieczność stworzenia dodatkowych instytucyj, pełniących czynności wymiaru sprawiedliwości, jak np. komisje rozjemcze dla załatwiania zatargów w rolnictwie, urząd rozjemczy do spraw najmu i t. d. W skład tych komisyj czy urzędów nie wchodzą zawodowi sędziowie: wchodzą zwykli obywatele, wyróżniający się znajomością określonej grupy zagadnień. Nad słusznością i prawnością rozstrzy-gań czuwają sądy okręgowe, do których strona niezadowolona z orzeczenia może złożyć odwołanie.

Niezależnie od sądów państwowych istnieją we wszystkich państwach sądy polubowne: osoby mające do siebie pretensje cywilne mogą powierzyć rozstrzygnięcie sporu komuś trzeciemu, cieszącemu się ich zaufaniem; wg. polskiego prawodawstwa wyrok sądu polubownego jest ostateczny i może być zaskarżony jedynie ze względów formalnych.

Jeżeli pewne przestępstwa szerzą się w sposób nagminny i zagrażają porządkowi społecznemu, państwo może się uciec do najostrzejszych środków walki i wprowadzić sądy doraźne, karzące śmiercią lub dożywotniem więzieniem. Wyrok sądu doraźnego jest ostateczny, a skazańcowi przysługuje jedynie prawo odwołania się do łaski głowy państwa.

Naczelną władzę sprawującą nadzór nad sądami powszechnemi jest minister sprawiedliwości.

Sądy szczególne.

Nietylko obywatele mogą być między sobą w sporze, lub łamać obowiązujące normy prawne; zdarza się również, iż obywatel popada w konflikt z władzą administracyjną i zarzuca jej nielegalność postępowania. Wówczas spór jest rozstrzygany przez sądownictwo administracyjne t.j. przez odpowiednie trybunały, u nas Najwyższy Trybunał Administracyjny, który orzeka o legalności aktów władzy administracyjnej i którego wyrok jest dla tejże władzy wiążący. Sądownictwo administracyjne chroni społeczeństwo przed możliwemi nadużyciami władzy ze strony administracji państwowej.

Inną gałęź sądów szczególnych stanowi sądownictwo kompetencyjne, które rozstrzyga konflikty między władzami sądowemi i administracyj-neini ; konflikty takie mogą wyniknąć w wypadku, kiedy np. obydwie władze są zdania, iż sprawa podlega ich kompetencji (konflikt pozytywny), lub też kiedy obydwie uważają, że nie są powołane do orzekania (konflikt negatywny). W Polsce w sprawach tego rodzaju decyduje Trybunał Kompetencyjny, złożony z sędziów Sądu Najwyższego i Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Takim konfliktem kompetencyjnym może być kwest ja, jaka władza powinna rozstrzygnąć spór, czy magistrat był w prawie zabrać obywatelowi drogę, będącą jego własnością i przeznaczyć ją użytkowaniu publicznemu.

Szczególną instancją sądową o założeniach politycznych jest Trybunał Stanu. Zadaniem jego jest sądzenie prezydenta Rzeczypospolitej, ministrów, członków parlamentu, prezesa Najwyższej Izby Kontroli Państwa za złamanie, konstytucji i działanie na szkodę państwa. Według konstytucji polskiej z roku 1935-ego członków Trybunału Stanu powołuje prezydent Rzeczypospolitej z pośród sędziów sądów powszechnych, a przewodniczy im pierwszy prezes Sądu Najwyższego.

Sądy wojskowe wreszcie orzekają o przestępstwach popełnionych przez osoby wojskowe i poza zwykłym kodeksem karnym stosują karny kodeks wojskowy.

Odrębny wymiar sprawiedliwości w niektórych krajach.

Obok zarysowanego poprzednio ustroju sądownictwa w niektórych krajach Europy istnieją ciekawe odrębności.

Niemcy współczesne, Trzecia Rzesza, dążą do całkowitego zreorganizowania wymiaru sprawiedliwości i w miejsce ustalonej wiekami zasady objektywności wysuwają zasadę celowości, zmienną i zależną od wypadków natury politycznej. Zasada celowości polega na dostosowaniu wymiaru sprawiedliwości do aktualnych zagadnień państwa. W imię tej zasady np. sądy niemieckie, stojąc na stanowisku teorji o czystości rasy, starają się unieważniać mieszane małżeństwa niemiecko-żydowskie. Jakie będą formy przyszłego sądownictwa Rzeszy, trudno jest dziś przewidzieć, w każdym razie są tam wysuwane projekty bardzo odbiegające od znanych typów i podważające dotychczasowe założenia, np. zasadę toku instancji i niezawisłości sędziowskiej.

W Rosji Sowieckiej, aczkolwiek zachowano zewnętrzną szatę ustroju sądowego, obalono fundamentalną za-

tan ja).

sadę wymiaru sprawiedliwości, niezawisłość sędziowską i wprowadzono również zasadę celowości. W Z. S. S. R. sędzia, który wrydał wyrok niezgodny z klasowrą polityką i z klasowem poczuciem sprawiedliwości, może być każdej chwili odwołany ze swego stanowiska, a nawet postawiony w stan oskarżenia za szkodzenie interesom proletarjatu. Ciekawą i nigdzie indziej niespotykaną instytucją są t. zw. sądy koleżeńskie, powstałe w fabrykach, kołchozach, kooperatywach mieszkaniowych, złożone z przedstawicieli pracujących, którym te czynności powierzono w drodze wyboru. Zadaniem sądów koleżeńskich jest podniesienie poziomu kulturalnego i wychowania klasy pracującej.

Na innych zupełnie podstawach kształtował się wymiar sprawiedliwości w A n g 1 j i, gdzie wolność obywatelska jest najświętszą sprawą (—> Wielka Bry-

A. Fidler.

Literatura. Z. Cybichowski: Polskie prawo państwowe, Warszawa 1925—1929. Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne, Warszawa 1928; A. Kraus-har:    Czasy sądownictwa rosyjskiego

w Warszawie, Warszawa 1916; H. A. Kohn: Sądy Elekcyjne, Warszawa 1916. Prawa Wyjątkowe ; O. Balzer: Przewód sądowy polski w zarysie, Lwów 1935 r. ; J. R a f a c z : Dawny proces polski, 1925 r. ; S. Kutrzeba: Dawne polskie prawo w zarysie, Kraków 1927 r. ; S. L a-d i e r: Proces karny w Talmudzie, Lwów 1935 r. ; K. W i na w er: Postępowanie doraźne, Warszawa 1934 r. ; Markiewicz: Rys postępowania przed sądami przysięgłych w Anglji, Warszawa 1862 r. ; S. Wróblewski: Sądy polubowne w hi-storji prawa, Kraków 1928 r. ; A. M o-gilnicki: Sądownictwo w Polsce w okresie przedwojennym, Warszawa 1917 r. ; L. Nagórski: Prawo o ustroju sądów powszechnych z dnia 16. II. 1928 wg. jednolitego tekstu z dnia 15. XI. 1932 r., Warszawa 1933 ; J. Makarewicz: Komentarz do polskiego postępowania karnego, wydanie IV; J. Rundstein: Wojskowość w świetle kodeksu postępowania karnego i prawo o ustroju sądów powszechnych, Warszawa 1929 r. ; J. J. Litauer: Fragmenty z dziejów polskiego sądownictwa po-rozbiorowego, Warszawa 1915 r. Sąd kasacyjny Księstwa Warszawskiego, Warszawa 1915 r.; M. Allerhand: Sądownictwo handlowe, Warszawa 1929 r. Głos Sądownictwa, rocznik 1935 r.: Rosja Sowiecka.

STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI. Stany Zjednoczone, podobnie jak część świata (—> Ameryka Północna), której są synonimem, są krajem najskrajniejszych przeciwieństw i niezwykłych osobliwości.

Sama nazwa kraju „Stany Zjednoczone Ameryki“ jest osobliwością. Nazwę tę stworzyła garstka kolonistów, osiadła na obszarze nie większym niż 3°/o powierzchni Ameryki Północnej, a obwieściła go światu dnia 4. VII 1776, w akcie niepodległości — w zaraniu walki o nią z potęgą państwa wielko-brytyjskiego.

Poczęta wówczas nazwa, pełna ambicji i sobkostwa, obiegła i zwyciężyła świat cały.

Na to wielkie zwycięstwo złożyły się dwa czynniki.

Pierwszy i najważniejszy był natury psychicznej. Późniejsi „Amerykanie“ opuścili „świat stary“ w poszukiwaniu wolności wyznania i zbawienia duszy. W głębi ich serc tkwił głęboki antagonizm do starej, feudalnej, swobodę jednostki pętającej Europy. Z tego to przeciwieństwa i mesjanizmu duchowego zrodziła się głęboka wiara, która rozstrzygnęła losy walki o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

W takich to nastrojach mesjanizm duchowy skojarzył się z mesjanizmein politycznym ; w tych nastrojach zrodziła się bezbrzeżna wola pomyślności, której wyrazem był też akt z 4. VII. 1776 r.

Drugim czynnikiem, który przyznał rację aktowi z 4-go lipca, był splot wypadków dziejowych.

Nie ulega wątpliwości, że wola pomyślności narodu przetrwała wieki tylko dlatego, że wypadki dziejowe nieustannie utwierdzały go w poczuciu słuszności pierwotnej wiary.

Rozwój terytorialny.

Miecz w historji Stanów Zjednoczonych nie odegrał żadnej roli. Z chwilą ogłoszenia niepodległości mierzyła powierzchnia zorganizowanych Stanów około ³/₄ miljona km². Prawa jednak tery tor jalne Stanów, odziedziczone po angielskich władcach, sięgały już wówczas do Mississippi, t. j. obejmowały kraj o powierzchni przeszło 2 mil jony km². Zaledwie jednak zaczęli nowi koloniści zstępować w doły niziny Mississippi, a już w r. 1803 powiększył się obszar Stanów znowu w dwójnasób. Oto wówczas otrzymały Stany od Francji Luizjanę Zachodnią, kraj położony na zachód od Mississippi, a sięgający częściowo aż po góry Skaliste. Hojnością Francji powodowała przedewszyst-kiem obawa, aby obszary te, przez Francuzów niedostatecznie chronione, nie wpadły w ręce Anglików!

W dalszym ciągu epopei napoleońskiej pada w gruzy wielkie hiszpańskie państwo w Ameryce. Wtedy ujawniają się jednak w sposób osobliwy wpływy dawnych, przedkolumbijskich dziejów. Oto z gruzów państwa hiszpańskiego dźwigają się liczne Avoine republiki, ale tylko tam, gdzie powstała i sięgała staroindjańska kultura. Cały obszar, nietknięty przez nią, wpada w ręce Stanów Zjednoczonych: Floryda już w r. 1821, Texas 1835 r., reszta dawnych posiadłości hiszpańskich w Kordyljerach i nad Pacyfikiem już w latach 1846—48. Ostatecznie drogą korzystnego kupna uzyskują Stany w r. 1848 od Anglji odkryty przez Dra-kego „Nowy Alb jon“ (stan Oregon). Znacznie później (1867) odkupują Amerykanie od Rosjan Alaskę... za bezcen.

Granice wewnętrzne.

W kraju, zajętym takiemi skokami, w kraju niemal pustym, sprawa granic prywatnych, czy politycznych jest bardzo prosta. Brak czasu na zżycie się człowieka z ziemią, którą posiada, sprawia, że system granic przyjmuje charakter tkanki linij prostych, kwadratów lub prostokątów, których boki przebiegają często wzdłuż umówionych zgóry południków i równoleżników.

Taki system granic jest charakterystyczny dla wszystkich kolonij europejskich w innych częściach świata. Taki system granic był wogóle niegdyś pospolitszy. Dowodzą tego np. prostolinijne odcinki granic wsi polskich w obrębie puszcz leśnych, a zwłaszcza bagien, resztki dawnego obrazu granic, zniszczonego przez zżycie się człowieka z ziemią. Dlatego to i granice poszczególnych stanów i powiatów wyglądają także inaczej na wschodzie Stanów, gdzie kolonizacja dokonywała się po-wolniej, a inaczej na dalekim zachodzie. (T. I. str. 186, ryc. 33).

Trwałość tego systemu granic w Stanach jest też dowodem, że przebieg wewnętrznych granic w państwie jest dziełem historji, a w życiu jest rzeczą podrzędnego znaczenia.

W chwili, kiedy Amerykanie z małego, przybrzeżnego, atlantyckiego państewka posiedli kontynentalne przestrzenie, nietylko niemi nie władali, ale ich zgoła nie znali. Jakże łatwo można było to bezmierne, ale też puste i bezdrożne dziedzictwo doszczętnie zmarnować! Czy emigracja, sącząca się nikłą wówczas strugą, zdoła je posiąść i opanować?

Niespodzianka kalifornijska.

Podczas takiej to spokojnej zrazu wędrówki zaszedł jednak w kraju pomyślności wypadek zgoła nieprzewidziany. Oto zaledwie został przez Meksyk podpisany traktat oddający Stanom obszar hiszpańskich Kordyljerów, przypadek powoduje odkrycie największych pól złota w Kalifornji.

A jednak Stany pacyficzne, zrodzone w „gorączce złota“, przeszły rychło w hodowlę, rolnictwo, ogrodnictwo, za-czem poszedł i przemysł. Fantastyczna w swem bogactwie roślinność stała się pobudką tego rozwoju. Także i klimat wczesnej wiosny działał sprzyjająco, należało jednak zwalczyć jego nadmierną suszę. Dokonano i tego. Praca dokonała cudów. Ba, ale te Stany pacyficzne rozporządzają 42°/₀ zapasów sił wodnych całych Stanów Zjednoczonych i to otwierała zupełnie nowe dla ich rozwoju perspektywy.

Nad Stanami zawisło wtedy niebezpieczeństwo rozbicia na dwie połacie : atlantycką i pacyficzną. Wtenczas okazało się jednak, że Amerykanie z głęboką wiarą w swą pomyślność wzbudzili też w sobie poczucie woli i mocy spełnienia tych zadań, które ser ja nieprzewidzianych pomyślności na nie narzucała.

„Stalowe wstążki“.

Od początku dziejów Stanów Zjed. stał się im szereg okoliczności lekcją kultury. Przeprowadzenie w r. 1824 kanału : Erie-Hudson, łączącego „wielkie jeziora“ z Nowym Jorkiem, postawiło odrazu Stany na szczycie państw eksploatujących drogi wodne. Troska o Kalifornję wywiodła na równe szczyty kolejnictwo amerykańskie. W latach 1862—69 wybudowano pierwszą kolej transkontynentalną, zwaną pacyficzną, łączącą Nowy Jork przez Chicago i Omaha z San Francisco, mającą długości 5.450 km. Odcinek na zachód od Omaha, wykonany wówczas, ma 3.112 km. Miarą rozmachu, z jakim dokonano opasanie Ameryki Północnej pierwszą „stalową wstążką“, jest fakt, że w owym czasie nie przeprowadzono w Europie jeszcze żadnej wielkiej kolei alpejskiej. Budowę kolei Mt. Cenis, mającej 76 km długości, wykonano w latach 1853—71, Św. Gotarda długości 99 km w latach 1869—81 !

Kanał Panamski.

Troska o gospodarczo - polityczną orjentację dziedziny pacyficznej stwarzała coraz to nowe amerykańskie pomysły. Wobec nieobliczalnego bowiem rozwoju mas produkcji i transportu nawet coraz to nowe „wstążki stalowe“ mogły się okazać więzią za wiotką. Stany Zjed. miały też oddawna zwrócone oczy na Amerykę Środkową i na istniejące tam możliwości budowy kanału oceanicznego. Ale sprawą tego kanału interesowała się Francja i Anglja. Trudno przewidzieć, jakiemi drogami poszłyby wypadki, gdyby wielkie przedsięwzięcie Ferdynanda Lessepsa francuskiej budowy kanału Panam-skiego nie runęło w walce z nieznane-mi jeszcze wówczas mocami przyrody (potopowe powodzie Rio Chagres). Tymczasem w r. 1898 wybucha wojna między Ameryką a Hiszpanją, wojna na obu oceanach, na Atlantyku i Pacyfiku. Rozstrzygnięcie zapadło. Stany Zjednoczone wykupują od zrujnowanej spółki francuskiej prawa koncesyjne i są w tej chwili gotowe do budowy „amerykańskiego“ kanału Pa-namskiego, gdyby nie jednomyślny protest republiki Kolumbji, do której należał obszar kanałowy. Na obszarze Panamy wybucha wówczas (1903), chyba nie przypadkiem, rewolucja, powstaje nowe państwo tej nazwy. Stany Zjednoczone uznają natychmiast państwo Panamy jako fakt dokonany

M.

nad 75°lo

Hill | poniżej 5°lo

i przystępują do budowy kanału. W sierpniu 1914 r. kanał Panamski został otwarty.

„Kulty" amerykańskiego życia.

Kult komunikacyjny rozniecił w społeczeństwie amerykańskiem jeszcze inne kulty; on to stworzył typ życia amerykańskiego. Budowa pierwszej kolei pacyficznej, rozpoczęta podczas wojny domowej, wykluczała zgóry udział państwa w tern przedsięwzięciu. Za tym wzorem cała sieć komunikacyjna Stanów powstała zabiegami kompa-nij prywatnych. Ale państwo miało zrozumienie dla pracy tych kompanij, obdarzając je, może rozrzutnie, ziemią państwową na cele kolonizacji. Wprawdzie te kompanje dały rychło sposobność do nadużyć, wprowadziły niesłychany wyzysk i korupcję, ale one to stworzyły Amerykę i Amerykanina. One to, te pierwsze koleje pacyficzne, sprawiły, że Stany stały się państwem bezgranicznej przedsiębiorczości indywidualnej, one roz-prowadząc po kraju rosnącą raz wraz falę emigracji, nietylko opanowały bezmierne ziemie, ale wprowadziły tu tempo życia nigdy i nigdzie dotąd nieznane. W to tempo wprowadziły one i ład programowy. Tak bowiem jak z pustki wyrastało zgóry przewidziane miasto z szachownicą ulic, oświetlonych, skanalizowanych, przeciętych siecią koinu-nikacyj, a życie pospolite stwierdzało słuszność przewidywań, tak też i całe życie amerykańskie zostało następnie wtłoczone w przemyślany zgóry program (standard), mający służyć najlepiej pędowi ogólnej pomyślności.

Produkcja, obrót, komunikacja stały się tu hasłami i treścią życia, a wywodząca się stąd fantastyczna w krzykli-wości i błyskotliwości reklama utrzymywała to życie w stałem napięciu i podnieceniu.

Emigracje i stosunki ludnościowe.

Ameryka, jakby nawet nie drgnęła pod wpływem nawały emigracji, spotęgowanej do nigdy i nigdzie nieznanych rozmiarów. W r. 1830 wjmosił przypływ materjału ludzkiego do Stanów już 60.000, w r. 1850 już 200.000, w r. 1880 : 500 tysięcy, w r. 1910: 800.000, w dwunastu miesiącach poprzedzających wielką wojnę: 1,200.000. Nawet wojna wstrzymała emigracje tylko chwilowo. Suma tego przypływu w okresie 1820 do 1930 przekracza 38 milj. ludzi.

O pstrokaciźnie ludzkiej Stanów Zjednoczonych nic nie zdoła dać wyobrażenia. Spis ludności zna tu tylko „Amerykanów stuprocentowych", których rodzice są pochodzenia amerykańskiego, i „obcych", których przynajmniej je-

W.

Illllllllk

MIM Od 60-76*1o

Ryc. 79. „Obcy“ w Stanach Zjednoczonych.

den rodzic przyszedł na świat poza Ameryką. Najlepszą ilustracją tej pstro-kacizny jest Nowy Jork, symbol Ameryki, w którym jednak s/₄ ludności jest „obcej". Niema miasta na świecie, któ-reby miało więcej katolików, więcej Irlandczyków, więcej Polaków, niż Nowy Jork. Rosjan jest tu tyle, co w Petersburgu, a Żydów niemal tyle, co w całej Polsce. Całemi blokami ulic przechodzi

|powyżej 7'/j°/b

lit

| | | | \ poniżej 6°lo

lilii powyżej 25°lo

Ryc. 80. „Czarni“ w Stanach Zjednoczonych.

się przez nędzne ghetta wszystkich wyznań i wszystkich ludów obu półkul, a dzielnica Harlem, sąsiadująca z Bron-xem, ojczyzną i ostoją „ostatnich Mohikanów⁷“, jest jedyną na świecie kulturalną metropolą Murzynów, ojczyzną „jazzu**.

"“py

fil®

maifr

samm.

WZftponiiej 2'li°k mMod 5 - 7¹/»«/« 2'lt-6°lo

Ryc. 81. Polacy w Stanach Zjednoczonych.

Wojna domowa.

Co sprawiło, że ta różnobarwna etnicznie i kulturalnie masa niemal nie doszła do głosu? Co ją spoiło z Ameryką ?

Społeczeństwo amerykańskie było przedewszystkiem zgrubsza już gotowe, zanim Ameryka została zalana falą emigracji europejskiej. To społeczeństwo amerykańskie było jednak od początku niejednolite, dzieliło się na dw⁷ie grupy, północną i południową. Dalszy rozwój te przeciwieństwa zaostrzył. Atlantyckie bowiem, podzwrotnikowe południe zwracało kolonistów do gospodarki plantacyjnej i do rozwoju niewolnictwa. Bliski przykład kolonij hiszpańskich zadecydował też ostatecznie, że całe „południe'⁻* rychło zaroiło się od „czarnych**.

Różnice ideowe północnych „pielgrzymów** i południowych „purytanów** (—» Ameryka Północna), zaognione coraz silniej wzrastającą konkurencją robotnika wolnego z niewolnym, zakończyły się wojną domową. Wojna ta (1861 do 65) przyniosła zupełne zwycięstwo „północy**. Nie jest prawdopodobne, by krwawa ta wojna, toczona w interesie dwu rażąco innych sposobów gospodarczych, a zakończona znęcaniem się „północy** nad „południem**, te przeciwieństwa osłabiła, ale to pewne, że ona stanowczo rozstrzygnęła o ostatecznej organizacji państwa, w którem „północ“ zachowała trwałą przewagę.

Z chwilą zakończenia wojny domowej emigracja Stanów była już w pełnym rozkwicie i wpadała w tempo zawieruchy. Cały ten potężny przypływ⁷ kapitału ludzkiego dostawał się odrazu pod kontrolę „północy“, co ostatecznie musiało się przyczynić do ustalenia jej potęgi w ustroju amerykańskim. To bowiem, co „północ“ od „południa“ od początku w Stanach wyróżniało, brama Hudsonu na północy, a nie rozczłonkowane lesiste grzbiety Appalachów na południu, nie przestało działać teraz jeszcze. Podczas gdy bowiem do r. 1880 południowe Appalachy nie przecinała jeszcze żadna linja kolejowa, brama Hudsonu była już kluczem pięciu wielkich pacyficznych linij kolejowych.

irlean

TgKg:.;;.

II»

y-bosćn

SS

Omaha

Chioàgï

F«a"

u Louis,

^/ /Yorfc it/ypOtcA)

o „amerykańskim“ dniu dzisiejszym i po „amerykańsku“.

Przestrzeń, która stworzyła kult komunikacji i organizacji pracy, stworzyła Amerykę i pierwszych Amerykanów, ona stopiła i następnych.

Ä5

llllllfl powyżej 2000 m nad poziom morza

Ryc. 82. Sieć kolejowa Stanów Zjednoczonych w r. 1880.

Amerykanizac j a.

Proces stopienia niezmiernej a różnorodnej masy emigracji w „kotle“ amerykańskim („melting pot“) ułatwiał fakt, że dziesiątki lat cała emigracja przypływała do Stanów z krajów germańskich i protestanckich, którzy pierwotnym Amerykanom byli duchowo najbliżsi.

Ten stan niczem niezakłóconej amerykanizacji trwał do r. 1890. Nagle obok Niemców i Skandynawów zjawiają się Włosi, wraz za nimi różni Słowianie, przeważnie katolicy.

A jednak mimo tak bardzo dla amerykanizacji przeciwnych w emigracji przemian proces ten nie doznał żadnej przerwy, a może szybciej i pomyślniej nadal się rozwijał. Nowa fala emigracyjna stanowiła bowiem nietylko zbyt wielką pstrokaciznę, niezdolną do zbiorowego oporu, ale była nawet pozbawiona wszelkiej przeciwstawiającej się temu myśli, która przecież nie mogła się zrodzić z biedy i rozterek społecznych, wyrzucających tę falę ludzi za morze. Wobec blasku dobrobytu i potęgi i niektórych objawów, nieznanego w Europie demokratyzmu, amerykański „kocioł“ nie zawiódł nawet wobec najsilniejszej nawały emigracyjnej. A w dodatku ten młyn życia, który głuszył wszystkie ide-je i tęsknoty, zmuszał do myślenia tylko

Kraj największych liczb.

Tak jak Ameryka, zgoła nie największy ląd, tak też i państwo „Ameryka“, Stany Zjednoczone, ani powierzchnią, ani zaludnieniem niedorównujące innym, są krajem „największych liczb“.

W Stanach Zjed. mieszka cztery razy mniej ludzi niż w Europie, ale miast miljonowych jest w Stanach 11, w Europie tylko 13. W Stanach mieszka tylko 6°/₀ ludzkości, ale ta garstka dostarcza w produkcji światowej : 46°/₀ kukurydzy, 43°/₀ tytoniu, 60°/₀ bawełny. W kruszcach szlachetnych ustąpiły Stany już innym pierwszeństwa, ale zdobyły je i zachowały w węglu, nafcie, żelazie i stali, w miedzi, ołowiu cynku, aluminjum, w siarce i fosforytach. W obrocie światowym znajduje się 64°/0 kukurydzy, 54°/₀ bawełny, 72°/₀ nafty, 44°/₀ stali, 37°/₀ węgla pochodzenia „amerykańskiego“. Tworząc i sprzedając, kupują i zużywają Stany 70°/0 światowej produkcji kauczuku, 72 % sztucznego jedwabiu, 53°/₀ cyny, 48°/( kawy. Dla dokonania obrötu terni po-twornemi „liczbami“ posługują się odpowiednią siecią środków komunikacyjnych. Sieć kolejowa Stanów jest już od-dawna i stale większa (420.000 km) od sieci całej Europy (390.000 km), a sieć telegraficzno-telefoniczna jest większa od sieci całej reszty świata. Cóż dopiero mówić o urządzeniach i sprawności tej sieci, której drutami możnaby opasać równik 250 razy. Ruch automobilowy jest w swoim rodzaju wyłącznością amerykańską. Wszak „Amerykanie“ dostarczają na rynek światowy 83 °/0 wszystkich automobili, a zużywają prze-

rolna

szło trzy czwarte produkcji światowej.

Majątek narodowy Stanów Zjednoczonych został oszacowany w r. 1928 na okrągłą, niełatwą do pojęcia sumę 450 mil jardów dolarów. Suma tak określonego majątku narodowego równa się majątkowi dziesięciu najpotężniejszych narodów razem wziętych: Wielkiej Bryta-nji, Francji, Niemiec, Japonji, Rosji, Włoch, Kanady, Brazylji, Argentyny i Polski.

Kult neutralności.

Mianując się Ameryką, gdy były garstką ludzką i drobiną tery tor jalną, stwierdziły już Stany Zjedn., że świat cały ich nic nie obchodzi. „Ameryka dla Amerykanów“, jakgdyby Ameryka nie była częścią' świata ! W tej niesamowitej nieomal myśli utrwalił Amerykę Waszyngton, jej twórca i może jedyny bohater historyczny.

Zasada neutralności, proklamowana przez Waszyngtona, stała się treścią hi-storji Ameryki, a właściwie wykluczała ją z historji powszechnej.

Ale Nemezis historyczna jest silniejsza od woli człowieka i narodów. Rozbiory Polski i rewolucja francuska, które pozbawiły mocarstwa europejskie swobody ruchów, dały Ameryce wolność, okres napoleoński dał Ameryce jej dzisiejsze tery tor j urn — a potem wiek cały mogła Ameryka przestrzegać swej reli-gji neutralności... póki nie wybuchła wojna światowa, która i Amerykę porwała w wir wojenny.

Wojna światowa.

W bezprzykładnym wstrząsie moralnym i fizycznym całego świata zostały proklamowane wielkie akty sprawiedliwości dziejowej — powstała i Polska — ale w zawierusze wojennej runął gmach spokojnego współżycia narodów, a nad światem zawisła zmorna tęsknota do „chleba naszego powszedniego“.

Każdy naród, każdy kraj, w porozumieniu z innemi, czy sam w sobie musi szukać drogi właściwej do ziszczenia tej codziennej modlitwy.

Co się działo w Ameryce? Co zawiodło Amerykę na pola bitew nad Marną, co ją skłoniło do akcji odbudowy świata i niesienia ulgi pogrążonym wojną, akcji w iście amerykańskim stylu poprowadzonej ? Tego z pewnością pełną jeszcze nie wiemy.

Blask i ruina.

Faktem jest, że wojna światowa stała się zrazu dla Ameryki jedną z tych nigdy nieprzewidzianych okoliczności, które ją na coraz wyższe, na niedościgłe wyżyny potęgi wywiodły.

Oto obraz rozwoju wartości amerykańskiej produkcji rolnej i przemysłowej :

Produkcja 1900 1910 1920 1930 1933

miljardów dolarów

przemysłowa 13,0 20,8 62,0 70,4 31,4 4,7    8,5 21,4    8,1    5,7

Cyfry te (t. j. dla r. 1910 i 1920) wymawia się i pisze, ale opisać nie można szału, w który one wprowadziły Amerykę. Dolar, nieznany nigdzie przed wojną, staje się walutą wszechświatową! Cały świat staje się dłużnikiem Ameryki. Nie Ameryka, ale świat cały... dla Ameryki !

Po wielkim zbytku nastał jednak nagle niedostatek. Gorsze, aniżeli sama klęska ekonomiczna, było to, że przemysł kwitnął długo w pełnym jeszcze blasku, gdy rolnictwo przechodziło już najcięższe przesilenie. Gorsze, bo wywołało to nieznane przedtem w Ameryce przeciwieństwa społeczne i regjonalne. Gorsze to, bo w tym zamęcie wszystkich przeciwko wszystkim utonęła przedsiębiorczość indywidualna społeczeństwa amerykańskiego, wołającego nagle, rzecz niepojęta' — o pomoc państwową.

Amerykański etatyzm.

To, co stało się przyczyną długotrwałej klęski społeczeństw europejskich, wybujały po wojnie etatyzm, wybuchło w Ameryce z potworną żywiołowością.

Coprawda w Ameryce wszystko się dzieje na swoistą miarę. Jeden przykład. Stany prerjowe (obie Dakoty, Kansas i Nebraska), bogate już rolnictwem przed wojną, zapotrzebowaniem wojennem podniecone, zastosowały głęboką orkę (t. zw. ( dry-farming ) dla podniesienia swej produkcji. Lat szereg — świetne wyniki. Zlekceważono jednak klimat amerykański. Przyszły lata suche, wiatry gorące z Kordyljerów (chinook, odpowiednik wiatru halnego) zwiały glebę żyzną... pustynia ! Oto co się stało z rolnictwem na prerjach amerykańskich :

pierać z państwowych funduszów. Liczne miljardy dolarów wydano na ten cel.

Zanim doszło już nietylko do zamętów społecznych, ale do konfliktu między trzema czynnikami państwowemi (prezydent, kongres, trybunał najwyższy), zanim trybunał nie uznał całej tej rozrzutnej procedury za niezgodną z konstytucją, „złoty“ dolar amerykański stał się „srebrnym“, stracił 40°/₀ swej wartości a bankier całego świata stał się swoim, coprawda, ale największym dłużnikiem.

Wewnętrzny dług państwowy Stanów wyniósł r. 1934 — 27 miljardów dolarów. Wliczając w to długi stanów poszczególnych i miast, dług ten dochodzi 45 miljardów (okrągło 2000 zł. na mieszkańca).

Produkcja pszenicy owsa kukurydzy miljonów dolarów

rH tH

co co

co to

05 CO

05 CO

60

111

12

Jak tu nie gwałtować o pomoc państwa !

Państwo amerykańskie, unikające od swego poczęcia wszelkiego wpływu na inicjatywę prywatną, pokazało odrazu, do czego jest zdolne.

Przedewszystkiem wstrzymało odrazu niemal zupełnie emigrację. Cios dla Europy, ale czy brak stałego przypływu taniego i gotowego do wszelkich zrazu usług emigranta wyjdzie na pożytek Ameryce ?

Wydano 567 ( !) kodeksów, regulujących każdy krok w produkcji przemysłowej. Czy nie szaleństwo? Niedosyć tego ! Oznaczono najniższą cenę pracy w ten sposób, że pracujący dotychczas taniej murzyni zostali wszędzie wyrzuceni na bruk. Setki tysięcy czarnych włóczęgów. Zdecydowano się wszystkie gałęzie produkcji, zwłaszcza rolnej po

Ku światowemu zjednoczeniu.

Chociaż więc dzisiejszy stan Ameryki jest niepokojący, .to jednak zasoby ma-terjalne bezbrzeżnych jej przestrzeni są bezbrzeżne a utajone chwilowo siły moralne społeczeństwa są, jak przeszłość świadczy, również bezprzykładne. Ameryka znajdzie znowu drogę powodzenia i rozkwitu. Narazie jednak jakgdyby tej drogi w Ameryce nie widziano.

Odrazu po zakończeniu wojny światowej, w której Amerykanie odegrali niepoślednią rolę historyczną, opanował Amerykę odruch dziedzictwa Waszyngtona, powrót do zasady neutralności. Traktatu wersalskiego, który zakończył wojnę światową, Ameryka nie ratyfikowała, do Ligi Narodów, powstałej z inicjatywy prezydenta Ameryki, Wilsona, Ameryka nie przystąpiła... a ta niechęć do świata i ludzkości, z chwilą załamania się życia gospodarczego, przybrała znowu żywiołowe, amerykańskie rozmiary. Badaniom, kto winien temu, że Ameryka runęła w wir wojny światowej, niema końca. Czy komisja senatu amerykańskiego (styczeń 1936), cała pochłonięta tern osobliwem pytaniem, znajdzie

szukaj w tomie piątym!

STATYSTYKA.

jak

jedyną, właściwą na to odpowiedź, że ludzkość jest jedna, a Ameryka jest częścią świata? Wątpimy, czy to już teraz się stanie. Ale to pewne, że zjednoczenie i współpraca, które stało się dla Ameryki podwaliną powodzenia, otwierają jedyną drogę powodzenia całego świata: Ex pluribus unum!

E. Romer.

Literatura : Patrz „Ameryka Północna“ art. w t. I „Świat i Życie“ R. Dybo-s k i : Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Lwów 1926.

Statystyka, wskazuje etymologja nazwy (z gr. statizein = stwierdzać, względnie średniowiecznej łaciny : status — stan państwa i spraw jego), powinna być określona jako zbiór liczb ilustrujących zjawiska odnoszące się do funkcjonowania państwa (np. : liczba obywateli opodatkowanych, obszar gruntów opodatkowanych, liczby urzędników i t. p.).

Zadania statystyki na początku jej istnienia.

Takie też było zadanie statystyki na początku jej istnienia. I obecnie następuje nieraz pomieszanie pojęcia statystyki z pojęciem sprawozdawczości państwa i instytucyj publicznych. W pierwszym okresie prymitywnych badań statystycznych tak zresztą i było. Ten okres można nazwać opisowym. Potrzeby państwa wówczas były bardzo ograniczone, ograniczoną była również ingerencja państwa do życia społeczeństwa. Materjał liczbowy, który moglibyśmy nazwać statystycznym, ograniczał się wówczas do zestawienia wydatków publicznych, podatków, sił wojskowych. Był on zresztą dość chaotyczny, niedokładny i niewystarczająco dobry nawet dla pobieżnej analizy. W dalszym ciągu materjał liczbowy stawał się coraz lepszy, lecz zazwyczaj mało posuwano się poza inwentaryzację zjawisk, t. j. przedstawienie liczbowych rezultatów bez głębszej analizy, jak np. ogólnej liczby ludności, powierzchni roli, liczby zakładów przemysłowych i t. p. Tak sprawy stały w większości wypadków aż do początku XIX stulecia.

Następnie, w miarę jak metody statystyczne znajdowały zastosowanie w badaniu zjawisk ludnościowych, ekonomicznych i społecznych, materjał liczbowy zbierany w toku tych badań stawał się coraz lepszy ; coraz doskonalsze stawały się również metody analitycznego badania zjawisk. Przede-wszystkiem nauczono się określania przy pomocy ścisłych miar liczbowych zjawisk podlegających badaniom. Nauka o liczbach, zastosowana w statystyce, stara się wyjaśnić stosunki zachodzące wśród zjawisk zbiorowych, w szczególności w życiu społeczeństwa.

Rozwój statystyki i jej właściwe zadania.

Na pomoc badaniom statystycznym przyszła matematyka. Analiza w czystej matematyce ma jednak do czynienia z jednostkami pozbawionemi wszelkiej treści wewnętrznej, t. j. pojęciami całkiem oderwanemi, w statystyce zaś jednostki są grupowane rozmaicie, w zależności właśnie od ich znaczenia wewnętrznego. Tak np., gdybyśmy chcieli pogrupować obliczenie produkcji owoców z punktu widzenia użyteczności konsumcyjnej, tobyśmy mogli owoce podzielić na owoce pożyteczne, bezużyteczne, lecz nieszkodliwe i owoce trujące. Matematyka przy liczeniu tych owoców nie będzie interesować, które z nich są pożyteczne a które nie, statystyk zaś musi zliczone jednostki prawidło wo zaklasy f i ko w a ć.

Każdy przedmiot może być opisany lub scharakteryzowany przez mnóstwo

żarów-

e c z n y k i we wszyst-

O *r—a

cech. Niema naturalnie możliwości, ani też nie byłoby zdrowego sensu, gdybyśmy chcieli wszystkie te charakterystyki wykorzystać przy opisie liczbowym zjawisk. Wobec tego wybieramy tylko niektóre ważniejsze i na podstawie tych tylko grupujemy przedmioty i zjawiska. W jednej np. grupie będziemy mieli grzyby trujące, w innej grzyby pożyteczne. W ten sposób klasyfikujemy przedmioty i zjawiska według ich podobieństwa i różnic. W wyniku tych zabiegów otrzymujemy liczbowy opis faktów według poszczególnych grup. Ponieważ posiłkujemy się tu pewną abstrakcją i nie możemy uwzględnić w naszem badaniu niezmiernej mnogości opisów, musimy przy zaklasyfikowaniu uważać za identyczne przedmioty, które w niektórych lub nawet wielu cechach różnią się między sobą. Klasyfikujemy np. do identycznych grup jednakowe pod względem objętości, wagi czy ceny kosze z owocami, choćby zawartość tych koszów była różna, o ile takie tylko jest narazić zadanie.

W ten sposób statystyk jest w stanie zapomocą liczb dać opis skomplikowanych zjawisk. Wówczas kiedy umysłowość ludzka była bardziej prymitywna, człowiek potrafił opisać różne zjawiska tylko w formie jakościowej. Niedostateczność środków obserwacji często przeszkadzała zarówno stwierdzeniu prawidłowości zachodzących zjawisk, jak również i udowodnieniu ich pokrewieństwa lub zależności. Następnie przyszedł czas, kiedy dla opisu różnych zjawisk zaczęto stosować opis liczbowy, nie zwrócono jednakże należytej uwagi na prawidłową klasyfikację zjawisk. Obecnie sprawa przedstawia się inaczej : wiemy, że samem liczeniem zjawisk nie damy prawidłowego opisu, że musimy je policzyć i dobrze zaklasyfikować. Mając np. za zadanie zbadać zmianę wagi dzieci w zależności od wieku, nie możemy ograniczyć się do pogrupowania dzieci w zależności od wieku bez zwracania uwagi na inne cechy charakteryzujące te dzieci, zmiana bowiem wagi zależy nietylko od wieku, ale i od innych czynników różnych dla różnych dzieci, jak np. rasa, odżywianie, dziedziczenie i t. d. Niedość jest więc zjawiska policzyć, lecz należy je jeszcze zbadać i odpowiednio pogrupować. Wzamian otwiera się wdzięczne pole poznania współzależności zjawiska zmiany wagi dziecka z wielu zjawiskami. Weźmiemy jeszcze przykład: chcemy zbadać zależność liczby małżeństw od napięcia bezrobocia. Staniemy tu wobec zadania nietylko policzenia zawartych małżeństw i bezrobotnych w jakimkolwiek bądź okresie, ale również podzielenia tych małżeństw i bezrobotnych według okresów rocznych, czy miesięcznych. I to jednak jeszcze nie wystarczy, gdyż rolę odgrywa nietylko ilość bezrobotnych, ale długość trwania bezrobocia i t. p. Po dokonaniu dobrej klasyfikacji i zrobieniu następnie porównania przy pomocy metod matematyki będziemy w stanie stwierdzić, jaki jest wpływ bezrobocia na liczbę zawieranych małżeństw, a nawet określić stopień tego wpływr.

W ten sposób dochodzimy do określenia właściwych zadań statystyki. Statystyka według określenia prof. Bowley’a jest nauką, która mierzy organizm sp no w całości, kich kierunkach. Ponieważ organizm społeczny składa się z bardzo wielkiej liczby jednostek i dla celów klasyfikowania, a również i należytego zbadania musimy rozporządzać opisem wielkiej liczby jednostek, statystyka jest również metodą badania zjawisk masowych. Jako meto-

(O tc O! Ol

da badań masowych statystyka znajduje obecnie zastosowanie prawie we wszystkich dziedzinach wiedzy ludzkiej. Spotykamy się więc z tą metodą i w naukach przyrodniczych (fizyka, chemja, astronomja, biologja) i w naukach humanistycznych, i w naukach społecznych.

Metody statystyki.

W związku z tern statystyka albo wcale nie może być zaliczona do nauk samodzielnych, albo w każdym bądź razie musi być uznana za naukę tylko metodologiczną. Może najbardziej ści-słem określeniem dla statystyki byłoby określenie jej jako nauki o zastosowaniu metody statystycznej do wszelkiego rodzaju badań. Określenie to jest często zastępowane przez skrócone określenie statystyki jako nauki o zjawiskach masowych. Jak i matematyka, jest statystyka dyscypliną metodologiczną, jednakże, odmiennie od matematyki, za-stosowuje swoje metody w zależności od materjałów, z któremi ma do czynienia. W statystyce odgrywa zasadniczą rolę istotna treść, którą reprezentują liczby. Statystyk w zależności od dziedziny, której dotyczy materjał, musi być dobrze obeznany z naukami eko-nomicznemi, społecznemi, demograficz-nemi i t. d.

Cechy zbiorcze.

Statystyka swoje opracowania opiera na t. zw. cechach zbiorczych. Są to rozmaite charakterystyki zjawiska, powstające naskutek mnóstwa czynników zewnętrznych ; cechy te należy zaklasyfikować według logicznych zasad z jednej i praktycznych celów naszego badania z drugiej strony. Na podstawie głęboko przemyślanych zasad opracowania materjału statystycznego i logicznie przeprowadzonej klasyfikacji statystyk obecny daje oświetlenie mnóstwa zagadnień dotyczących bytowania ludzkiego społeczeństwa. Badaniu statystycznemu podlegają obecnie coraz bardziej skomplikowane grupy, które pozwalają naszemu umysłowi ogarnąć ich znaczenie. Przytem niejednokrotnie statystyk musi zrezygnować z przedstawienia różnych szczegółów.

Wielkości średnie.

Szczegóły klasyfikacyjne nie mogą być dobierane w sposób przypadkowy. Mając np. do opracowania temat: skład ludności, musimy wziąć pod uwagę, że pojęcie to jest różne w różnych epokach, porównanie też ludności w różnych momentach historji może być dokonane nietylko przez dokładne określenie cech zbiorczych, lecz i przez wielkości średnie. Przy opracowaniu wymienionego tematu stwierdzimy, że mieszkaniec miast we wszystkich epokach różnił się od mieszkańca wsi ; różnice te określone będą właśnie przez wielkości średnie. Śmierć jest zjawiskiem fizjologicznem, istniejącem wszędzie, śmiertelność jednak jest pojęciem statystycznem i t. zw. współczynnik śmiertelności, t. j. liczba śmierci przypadających na 1000 osób, wâha się w zależności od zmian zachodzących w całym szeregu innych czynników, a 'więc: wieku, klimatu, zawodu, stopy życiowej i t. d. Tu właśnie przy stwierdzaniu różnic zachodzących w grupach klasyfikacyjnych posługujemy się liczbami średniemi. Obliczenia np. dla Angl ji podają przeciętną śmiertelność w zależności od zawodu. Przy przyjęciu za podstawę śmiertelności średniej dla całego kraju — śmiertelność dla zawodów w odsetkach tejże wyniesie:

dla rolników samodzielnych gospodarzy ........

„ dla robotników rolnych .    .

„ piekarzy........

„ szewców........

O <£>

129

. 138

■>>

. . 12,6 . . 10,2 . . 17,8

11,9

OD CO 05

. .    9,3

11,7

11,2

dla krawców .

,, włókniarzy „ metalowców marynarzy „ pracujących przy ołowiu .    .    180

i t. p.

Liczby są ułożone w porządku wzrastającej śmiertelności.

Aby cechy klasyfikacyjne i liczby średnie miały charakter stały i aby konstrukcje klasyfikacyjne wyrażały prawidłowości, konieczne jest, aby badaniom podlegały wielkie masy jednostek. W miarę bowiem wzrostu liczby obserwacyj zmniejszają się wahania otrzymanych wyników — jest to t. zw. prawo wielkich liczb. Poszczególne jednostki wchodzące w skład grup mogą bardzo różnić się między sobą, lecz całe wielkie grupy, scharakteryzowane na podstawie cech zbiorczych, zmieniają się mało w zależności od przypływu i odpływu jednostek. Prawo wielkich liczb, stosowane w statystyce, w zasadzie niezem się nie różni od intuicyjnych wnioskowań, które spotyka się w życiu codziennem, kiedy ktokolwiek ma do czynienia z wielką liczbą faktów obserwowanych liczbowo. Każdy handlarz przygotowuje swe towary, licząc na średnią siłę nabywczą pewnej wielkiej grupy klientów, na ich średni gust, średnie apetyty i t. d. — pomimo że apetyt i gust poszczególnych klientów mogą między sobą sporo się różnić.

Konieczność szczegółowej i prawidłowo skonstruowanej klasyfikacji.

Średnie liczby, które mamy dla poszczególnych grup i podgrup, tiiejedno-krotnie znacznie różnią się między sobą, dlatego też, aby opracowany obraz nie był fałszywy i żeby statystyka dawała możność prawidłowej oceny zjawiska, klasyfikacja według grup musi być dostatecznie szczegółowa i prawidłowo skonstruowana. Nie wystarczy np. obliczyć przeciętną wydajność gleby w Polsce, kiedy wiemy, że zupełnie inne warunki gospodarcze istnieją w północno-wschodniej połaci kraju, inne na zachodzie, inne w centrum i t. d. Klasyfikacja, któraby tego nie uwzględniała, dawałaby tylko bardzo abstrakcyjną normę i z punktu widzenia rolnictwa nie byłaby dostateczna. W latach np. 1930—1934 wydajność w q z ha wynosiła średnio :

południowe przeciętnie dla całej

Polski.....

W wielu wypadkach i takie rozczłonkowanie klasyfikacji nie wystarcza i należy podstawy klasyfikacji opracowywać, mając na uwadze wiele ważniejszych czynników oddziaływujących na zjawiska. W dziedzinie tej samej wydajności płodów rolnych dla 1934 roku dla całej Polski przeciętnie w gospodarstwach wielkich zbierano w ha: pszenicy 14,3 q i żyta 13,5 q, w małych zaś — pszenicy 11,2 q i żyta 11,2 q, gdy odpowiednie liczby bez odróżnienia wielkości gospodarstw wynoszą dla pszenicy 11,9 q i żyta 11,5 q. Jak ważne jest analizowanie głębsze, dość przytoczyć dane liczbowe o dochodzie społecznym Polski w roku 1929, przypadającym na głowę ludności zgodnie z opracowaniem Instytutu Padania Konjunktur Gospodarczych i Cen. Przeciętny na głowę ludności dochód wynosił 63 zł miesięcznie. Jest to wystarczające do stwierdzenia, że ogólna suma dochodu społecznego w Polsce w stosunku do masy ludności jest za mała w porównaniu z takiemi krajami, jak Anglja, Francja i t. d., absolutnie jednak nie daje to pojęcia o strukturze

społeczno-gospodarczej Polski i może u kogoś bezkrytycznego wytworzyć pojęcie, że cała ludność Polski jest bliska tej sytuacji bezwzględnej nędzy. Dochód społeczny na głowę ludności, obliczony dla poszczególnych warstw społecznych osobno, wynosił: dla chłopów i robotników rolnych — 45 zł., robotników przemysłowych — 65 zł., drobnomieszczaństwa — 85 zł., pracowników umysłowych —160 zł. i nakoniec dla żyjących z zysku i wolnych zawodów — 325 zł. na głowę miesięcznie.

Wskaźniki.

Podobnie do wielkości średnich ważną rolę w statystyce odgrywają wskaźniki, t. j. względne liczby charakteryzujące stosunek różnych zjawisk między sobą, lub też stosunek zachodzący wewnątrz w zjawisku naskutek zmian w czasie. Zazwyczaj są one obliczane przy przyjmowaniu podstawy za 100. Często zjawiska są wyrażone w odsetkach lub promilach liczby podstawowej. W tym wypadku ważną rzeczą jest obranie właściwej podstawy dla obliczania stosunku. Porównywanie np. między sobą liczb pozornie dotyczących tego samego zjawiska w różnych krajach, a po bliższem zbadaniu bardzo ąię różniących naskutek różnic klasyfikacyjnych, może doprowadzić do fałszywych wniosków. Dla przykładu można przytoczyć liczby zgonów na 1000 mieszkańców w niektórych krajach w roku 1933, a mianowicie: we Francji przypadało 15,8, w Polsce — 14,2, na Węgrzech — 14,7, w Litwie — 13,5. Z tych liczb można byłoby wyciągnąć powierzchowny wniosek o gorszych warunkach zdrowotnych we Francji niż w innvch przytoczonych krajach, co jest nieprawdopodobne. Te nieprawdopodobne pozory powstają naskutek porównywania niejednakowych składowo mas; we Francji mianowicie, bardziej niż w Polsce, na Węgrzech i Litwie,

liczne są grupy ludności w starszym wieku — naskutek małego przyrostu naturalnego ludności. Śmiertelność fizjologicznie musi być większa w starszym wieku i przeciętne liczby dają fałszywe podstawy dla wnioskowania. Należyty wniosek będzie wyciągnięty dopiero przy szczegółowem porównywaniu analogicznych grup.

Wielkości średnie i względne bardzo rozszerzają horyzont wiedzy'i są bardzo ważnym statystycznym orężem badawczym w naukach biologicznych, społecznych i gospodarczych. W tych ostatnich ważną np. rolę przy badaniach konjunkturalnych odgrywają wskaźniki cen.

Działy wiedzy statystycznej.

W zależności od tego, jakie dziedziny życia, czy działalności ludzkiej bada statystyka, istnieją specjalne działy wiedzy statystycznej. Śledzenie samej masy ludzkiej jest zadaniem statystyki demograficznej i sanitarnej ; należą tu badania ogólnej liczby ludności, składu jej narodowego według wieku, zawodu i t. d. Badaniem przetwarzania człowieka surowego na społecznie użytecznego zajmuje się statystyka oświaty i szkolnictwa, badaniem kolizji człowieka z prawem — statystyka przestępczości, badaniem mas ludzkich jako wytwórców i spożywców — statystyka społeczna; do statystyki społecznej należy statystyka zatrudnienia, bezrobocia, zarobków i t. d. Rezultaty działalności człowieka i podstawy tej działalności w rolnictwie bada statystyka rolnicza, w dziedzinie przemysłu — statystyka przemysłowa. W związku z temi statystykami pozostaje statystyka wymiany; do statystyki wymiany należy statystyka kredytowa, komunikacji i wymiany towarowej, z pośród której najbardziej interesuje społeczeństwo statystyka handlu międzynarodo wego. Obserwacją działalności państwa i różnych związków prawa publicznego, a w szczególności działalności gospodarczych, zajmuje się statystyka działalności administracyjnej i finansów publicznych. Jedną z najważniejszych metod zbierania materjału dla tych wszystkich statystyk są powszechne spisy, a wśród nich na naczelnem miejscu stoi powszechny spis ludności ; w Polsce niepodległej były dwa spisy ludności, a mianowicie w latach 1921 i 1931. Oprócz spisów ludności dokonywane są spisy rolne, przemysłowe, szkolne i t. p.

dla statystyki. Przy jasnern zrozumieniu natury badanych procesów praca statystyka w tej dziedzinie staje się logiczna i uduchowiona. Zbadane podstawy, przebieg i wyniki działań gospodarczych masy ludzkiej umożliwiają narysowanie prawidłowego obrazu i wyjaśnienie zjawisk kształtujących ten obraz w całości i jego częściach. To znowu umożliwia układanie planu konstrukcyjnego zespołu działań ludzkich na przyszłość dla uczynienia tego życia dla mas ludzkich pożyteczniej-szem, a może i lepszem.

E. Szturm de Sztrem.

Badanie życia gospodarczego.

Jedną z najważniejszych i najwdzięczniejszych dziedzin podlegających badaniom statystycznym jest badanie życia gospodarczego, inaczej określanego jako zespół gospodarczych działań ludzkich. Badania te są niezmiernie trudne, zjawiska te bowiem są ogromnie skomplikowane. Często mówi się o zjawiskach gospodarczych, jako o świecie samoistnym, żyjącym swojem własnem życiem, jakby zupełnie niezależnym od człowieka; jest to jednak tylko obrazowy zwrot lub pewien skrót myślowy, pozwalający na wyrażenie kilku słowami długiego toku myśli. Naukowe zrozumienie życia gospodarczego możliwe jest dopiero wówczas, gdy się wyjdzie poza ten skrót i zda sobie sprawę z tego, że życie gospodarcze jest niczem więcej, jak tylko zespołem działań ludzkich. Od badania przebiegu tych działań zaczyna się analiza życia gospodarczego. W ten sposób wszystkie fakty życia gospodarczego, np. ruch cen, falowanie produkcji, poszczególne fazy cyklu konjunkturalnego i t. p. mogą być naukowo zrozumiane tylko jako rezultaty splatających się ze sobą działań ludzkich. Jest to typowy materjał dla badań masowych, a więc pole pracy

Żadnego dobrego współczesnego podręcznika statystyki ogólnej w polskim języku niema. Istniejące nieliczne wydawnictwa należą albo do rzeczy przestarzałych, albo też dotyczą tylko pewnych szczególnych zagadnień statystycznych.

STROJE POLSKIE. (Tabl. 93—97). Szczątek przepaski złotem narabianej i płatki materji, która może kiedyś była jedwabiem, znaleziono po wielu wiekach w Gnieźnie w grobie Dąbrówki (t 977). Wykopaliska z tych czasów uczą, że powszechną ozdobą kobiety na ziemiach polskich były kabłączki na-skronne z bronzu i srebra, zawieszane w rzędach, jak korale. (Por. IV, tabl. 30, rye. 19).

Pierwotny strój rodzimy.

Oto najdawniejsze wiadomości o stroju polskim z epoki, w której strój ten unikał światowego przepychu. W świątek czy piątek noszono kożuchy bez pokrycia (renoues). Ojciec Mieszka I wszedł w takim przyodziewku w dom margrabiego Odona, za co wielokrot- -nie szydzą zeń kronikarze niemieccy. Kraj o zrównoważonym bilansie handlowym, samowystarczalny i we wszelkie dobro zasobny, pozostaje mimo to Polska wierną szarej sukmanie i drew-

nianym naczyniom. Przewrót dość wszystkie nowotne formy ubiorcze gwałtowny zaznacza się w epoce Bole- i przeróżne próby reformy. Począwszy

sława Chrobrego.

od zasadniczej, która głosiła: należy Uderzywszy szczerbcem w złotą bra- odkryć stan człowieka i ujawnić jego mę pierwotnego bytowania, Chrobry kibić, schowaną dotychczas w fałdach otwiera świadomie wrota cywilizacji przestronnych szat. Od walczących na romańskiej, która napotyka jednak ubitej ziemi rycerzy przejmuje czło-na równocześnie działające wpływy wiek średniowieczny obyczaj dwóch Wschodu i Bizancjum. Codzienna zmia- szat : zamiast jednej kiecki wkłada ka-na szat kosztownych z „aurifrisiami“ bat i nogawice.

Wygląda to zrazu na skandal. Moda

(borty sycylijskie), złote łańcuchy na piersiach, oto znamię nowej mody. Re- średniowiecza zaleca ujawnić w figurze wją i popisem tego przepychu był człowieka ideał piękna, a więc zgrab-zjazd gnieźnieński w r. 1000, któremu ne i długie kończyny, szerokie bary, cesarz niemiecki przygląda się ze zdu- wąski stan. Za daleko zaszła głupota

mieniem.

wśród stanów i klanów, wśród mie-

ludzka — zapisuje kronikarz moguncki I było czemu. Niewidzianą nowością pod r. 1367 — tak krótkie kabaty no-wydawała się zapewne przybyszom Szą, że ani tyłów nie zakrywają. O, ja-suknia polska, wdziewana przez gło- każ to hańba nie do uwierzenia ! wę, bramowana futrem na okrajach. Zmartwienie to przetrwało wiek Ta słowiańska odzież świąteczna zdo- cały i dłużej, wywołując nietylko spo-była wielką popularność na zacho- ry, aie krwawe starcia, nawet wojny dzie. „Nule robe n’est si bele, que so-squanie a damoisele“ — opiewa słynny SZCZan, wielmożów i biedoty.

„Roman de la rose“. Następnie szuba, Bój ostry, uparty, przewlekły pój-zapięta od kostek po szyję i chowają- dzie najpierw o przywilej kolo-ca figurę chrobrego Polaka w swoich r ó w> sprawa wielce aktualna z chwilą niePoradnych, workowatych fałdach. rozkwitu sztuki farbierskiej w Europie Taką szubę nosi magister św. Wójcie- (w XIII). Robaczek polski zwany cha na drzwiach spiżowych katedry „czerwcem“ stanie się jednym z naj-gnieźnieńskiej (IV, tabl. 47 b). Ce- wazniejszych polskich artykułów wy-chą wyróżniającą rodzimy strój polski WOZOWych, aż do chwili zastąpienia go tych pierwszych czasów historycznych pod koniec ery renesansu tańszą ko-jest obok stale występujących ozdób szenilą. Od czerwca, znanego na Wscho-futrzanych złoty szlak, obsyp a- dzie pod nazwa kirmiz, pójdzie nazwa ny gwiazdami. Gdy król Krzy- karmazynu, czyli barwy czerwonej wousty posłał szaty bogate w darze 0 pewnym odcieniu. Była ona u nas klasztorowi w Zwiefalten, podkreślono, długo przywilejem szlachty, każdy zaś że te złote gwiazdy w szlaku są swo- s^an rycerski, duchowny, mieszczański istym motywem zdobniczym Polaków. miały swe kolory: zalecone, wzbronione,

Ścieranie się wpływów obcych.

prześladowane.

Około połowy XV stulecia, a jeszcze Rodzimy obyczaj nie zdążył usado- przed odkryciem druku i Ameryki, wić się jeszcze na stałe, gdy przyszło zacznie się i u nas istna orgja, rywali-mu stanąć do walki z nowemi hasłami zacja wytężona kolorów, barw, odcie-Zachodu i Południa. W epoce gotyku ni. Daremnie podejmą kościół i pań-przewijają się przez nasze ziemie stwo walkę z tą plagą, daremne będą wilkirze miejskie czy kazania grożące Pierwszy upamiętniony w ikonogra-odmówieniem Komunji św. za owe fji pokaz stroju polskiego odbył się na grzeszne „rucha barwy rozlicznej¹“ czy- szerokim świecie w r. 1417, w czasie li kabaty, nogawice, płaszcze i szuby, soboru w Konstancji. Magnat polskie-za zbyt długie, nadto perliste kołnierze go pochodzenia, pozostający w służbie u niewiast, przykrótkie, nadto obcisłe Zygmunta Luksemburczyka, Ścibor ze

portasy u młodzieży.

Ściborzyc wystąpił tam w czasie pro-

Wynalazek spodni przez całe dzie- cesji Bożego Ciała w takiej odwiecznej siątki lat będzie walczył o zdobycie i typowej sukni polskiej, bramowanej swego dzisiejszego kształtu. Zrazu są futrem, z kołnierzem - darmolegiem, to sukienne pończochy, przytroczone mimo upału, czy przypięte z wielkim trudem, każda

Na przełęczy renesansu i średniowiecza spotykamy na każdym kroku objawy przejściowe. Już nie Wschód, a jeszcze nie Zachód. Podobne niezdecydowanie przejawia się i w strojach. Więc zachodnie kapelusze i kaptury pielgrzymskie obok kiwiorów i Spiczastych szłyków litewskich, na każdym kroku spory, gwałtowniejsze, niż indziej, dwóch rodzajów ludzi, nazywanych we Francji gens de robe longue i de robe courte.

zosobna, do opaski na biodrach, w ro- Już nie Wschód, a jeszcze nie Zachód, dzaju majtek kąpielowych. Dlatego do dziś pozostało wyrażenie : para spodni.

Każda z tych nogawic bywa innego koloru, wedle średniowiecznej zasady szat dzielono - barwnych . (mi-parti).

Zszywanka fatałachów różnie lśniących, bez ładu i składu, niby malowana szachownica, oto ideał ubioru człowieka średniowiecznego, obowiązujący również elegantów w miastach polskich. W epoce renesansu zeszła ta moda już tylko na błazny i wesołki.

Więcej stałości wykazuje strój kobiecy. U szlacheckiej białogłowy, obok toczenicy na głowie i rańtucha na plecach, obowiązuje tradycyjny rąbek, zwany później z czeska p o d w i k ą. Jest to zasłona z lekkiej materji, okrywająca głowę i opadająca na kark i plecy. Stroje mieszczanek, uwiecznione przez Wita Stwosza i malarzy ówczesnych, są zgodne z modą zachodnioeuropejską. Spotykamy tu np. efektowne kapturki z puchu łąbędziego, dalej c h o m 1 e, czyli „ryneczki niejakie z chust na głowę uczynione“, do dziś zachowane gdzie niegdzie u ludu. (Por.

Spotkać można u nas i inne przy-woźne nowinki. .Więc szaty pisane (zdania i sentencje na okraju), szaty ząbkowane, rękawy wycięte, strzeliste niby gotycka wieża. Chętnie i obficie kładzie Polak modne przy-biorki, a do zapoznania się z niemi ma aż nadto sposobności. Wszakże kraj jego leży na skrzyżowaniu dróg handlowych ze wschodu na zachód, z południa na północ. Sukna, materjały, stroiki tędy idą, krawcy tędy jadą. I dlatego wcześniej niż w Wenecji czy Rzymie znajdzie się w Polsce niejedna „trouvaille“ flamandzkiej mody.

Orędownikiem kusego a grzesznego I. tabl. 110 a), kroju (bo djabła i Niemca przypomi- O jednem pamiętać należy: szata kona) jest zrazu mieszkaniec miast. Dla bieca tego czasu nie różni się zasadni-odróżnienia się odeń szlachcic tern gor- czo od szaty męskiej. W najstarszym liwiej zerka okiem na wschód. Staje naszym zabytku ikonograficznym, ja-okoniem wobec haseł zachodnich. I wy- kim są obrazy z Legendy o św. Jadwi-grywa.    dze — wprost trudno odróżnić nieraz

kobietę od mężczyzny. Do najulubień- na sejmie wyglądają ustrojeni, jak na szych ozdób należy perła, kołnierze, maskaradę. Zżyma się sędziwy dziejo-bramki, toezenice i kubraki perłami pis, Jan Długosz, narzekając na uro-„sukane“. Ozdobę perlistą upodoba so- dzaj wszelakich nieprawości (1466). bie Polka na długie czasy. Będzie to Możemy poznać naocznie całe bo-aktem odważnego nawrotu do tradycji gactwo i całe dziwactwo stroju wszel-narodowej, gdy Barbara Radziwiłłów- kich stanów : od króla, pomazywanego na naprzekór Bonie przywdzieje do w czasie koronacji, do wesołka, igrają-ślubu wspaniale perlisty strój dawnych Cego w kącie szynkowni pod wiechą, szlachcianek!    Moda była chwilowa, ale malarz Ko-

Objawy zespołu mody wschodniej deksu Beheina. Graduała Olbrachta z zachodnią wykazuje również pas, i Pontyfikatu Ciołka uwiecznił ją pierwotnie metalowy    lub skórzany,    wspaniale, wiernie, o    ile    przj'puszezaé

później dopiero miękki („tkanica ku można w odwzorowaniu form i krajów, opasaniu“). U pasa zwisa kaletka czyli dowolnie w doborze barw.

Poczciwy Polak stanu rycerskiego

„wacek“ oraz „nożenka“ (pochewka na Pytanie, który przyodziewek wziąć nóż). Kobiety nosiły u bioder pacierze za podstawę, zachodni czy orjentalny, koralowe, czyli długie, często kosztow- domagało się stanowczej odpowiedzi, ne różańce.

Wynika z uwag dotychczasowych, przebierał, gustował, krajał i przy-że tendencja tworzenia    i podtrzymywa-    mierzał (stąd tak    wiele czynności

nia rodzimego stroju    istniała zawsze,    krawieckich poszło    w    przysłowia),

zawsze też spotykając się z oporem. Wschodnich przybiorów, bardzo ponęt-Dość nieoczekiwanie    przerwał ją    nych, przybywało coraz    więcej. Od

gwałtowny najazd form nowych i chwi- Turka najwięcej za pośrednictwem wę-la wielkiej przemiany kulturalnej gierskiem. Stąd np. poszły hazuki i ko-w epoce wczesnego renesansu (1450 do pieniak. H a z u k a, w której szczegól-1510). Przedtem nadawała ton Flan- nie podobali sobie ostatni książęta ma-drja, skąd szły materjały sukienne zowieccy, była to szata kombinowana: wraz z modą, teraz berło krawieckie długa do kostek, ale obcisła na pier-przejmują Włochy, zalewając świat siach i wcięta w pasie; szczególnie swoim aksamitem, złotogłowiem i ada- pięknie wydawała się „hazuka jeździc-maszkiem. Przedmiotem największego cka“ z pięknie wzorzystym „kołnierzem pożądania są mat er je w z o r z y- opadłym“, rozpowita na grzbiecie* koń-s t e, czyli haftowane złotem. Ba, ale skim. K o p i e n i a k i znów były okry-przy takiej wzorzystej todze weneckiej ciami bez rękawów, niby podłużonc często jawi się u nas zawój turecki, serdaki góralskie z kosztownem obszy-włosy trefione fryzuje się żegadłem, ciem u wylotu ramion. Zasłynęły póź-Wschód bowiem naciska dalej, a bar- niej jako ulubiony strój uroczysty Ste-dzo usilnie, czując groźną konkurencję fana Batorego.

Przeważyły szalę zwycięstwa oręża

Włoch. Sarmaci, zawsze łasi na szmatki, czerpią chętnie z lewa i z prawa, polskiego na wschodzie nad Tatarami

Na przeciąg lat kilkudziesięciu ze- pod Wiśniowcem (1512) i nad Moskwą wnętrzność polska przedstawia wido- pod Orszą (1514). Zwieziono bezliku wisko, któremu trudno dać nazwisko, łupów i jeńca z obu placów boju. Mieszczanin krakowski nie różni się Szczególnie z pod Wiśniowca. Były to niczem od baszy tureckiego, panowie żywe okazy i przykłady, budzące po-

wszechny entuzjazm i chętkę do naśladowania. Przedtem kupiec od wschodu nową modę przywoził, teraz szlachcic nie potrzebował już czekać na kupczyka. Naśladował w stroju swego jeńca.

I nieraz, bywało, zapędzi się zagoń-ezyk w Dzikie Pola, by wziąć niewolnika żywcem. Pożąda bowiem nietylko jego szarawarów i delji, ale i tajemnicy kroju.

Za Zygmunta Starego utrwalił się kierunek, w jakim zdążać będzie systematycznie ewolucja stroju polskiego. Oparł się on zasadniczo o zasadę szaty sowitej, t. zw. dwoistej, podwójnej. Suknia człowieka winna składać się z dwóch odrębnych jednostek, odmiennych w kolorze, ale wzajemnie się uzupełniających i równocześnie widocznych. Rozmaite rozpory i wyloty mają temu pomagać. Taką szatą sowitą z wylotami będzie też w przyszłości żupan z kontuszem.

Wpływy renesansu.

Tymczasem biegła od zachodu nowa, szumna i wspaniała moda pełnego już renesansu, który zwoływał do się dziwy wszystkich krajów. Scholarze, wracający do dom z Bolonji, Padwy, Rzymu, Bazylei i Wittenbergi, przywozili wieści o tern. Renesans umiał wyrazić również w swych ubiorach dumę i uciechę człowieczeństwa, radował się harmonją barw, nietylko ujawniał kształty człowieka, ale też uzupełniał je, zaokrąglał, dokształcał. Niestety, scholarze przywieźli za wiele tego dobrego. Dziewięć rozmaitych nowych krojów naliczono !

Szał, jaki zawładnął Włochami, Hi-szpanją, Francją, Niemcami, ogarnia ziemie polskie. Każdy prawie naród udzielał swoich krojów innym, sam zaś szukał obcych, egzotycznych wzorów. Więc gdy Włosi z zapałem podziwiali vestimento alla polacca, myśmy się przewdziewali po włosku: beret lub siatka złocista, zwana jarmułką, saja-ny, kolety i kapy (krótkie peleryny z drogiego altembasu). Był dalej ulubiony krój turecki: delja, opończa, ferez ja, szarawary buchaste, wąsy po turecku (t. j. po szlachecku) ; krój h i-s z p a ń s k i, opięty i sztywny pod hasłem : bez zmarszczki i fałdy, w przeciwieństwie do wspominanych u Kochanowskiego „sukien centum faldorum“, dalej ostra, śpiczasta bródka, pociesznie wyglądająca w towarzystwie łysiny mędrca humanistycznego, nareszcie słynna kreza. W czystym kroju hiszpańskim zjeżdża do Polski Henryk Walezy, trudno natomiast określić bliżej rodzaj ubiorów poselstwa, które poń wyjechało z Polski w r. 1573, taka tam, uwieczniona na arasie florenckim mieszanina.

Broda widlasta, wąsy ogolone, kabat i „pludry opuchłe“ były znamieniem kroju niemieckiego, który niedługo popasał. Tern żwawiej natomiast upowszechnił się krój węgierski („magierski“, już w r. 1565 tak głęboko wkorzeniony, że nuncjusz Rug-hieri pisał: „Strój narodowy w tym kraju jest prawie taki sam, jak węgierski“). Do cech jego należały: pętlice, czyli sznurkowe naszycia, magierka i kuczma jako nakrycie głowy, dołman (szata wierzchnia, spięta pod szyją ze ślepemi rękawami), bekiesza, żupica (niby dzisiejsza kamizelka). W stroju „magierskim“ wystąpił hetman Zamoyski, wziąwszy arcyksięcia rakuskiego pod Byczyną.

Miał tedy w czem wybierać Polak złotego wieku. Dodajmy trzy upodobania rodzime : miłość klejnotów jako ozdób stroju, „pierze“, czyli zamiłowanie w ozdobach z piór, stosownych zarówno dla człowieka, jak rumaka i wreszcie szczególną troskę o rzędy końskie, zdobione skórami zwierząt dzikich, co tak wielkie uczyniło wrażenie na bulwarach paryskich. A ludzie niemniej byli wspaniali. Proszę spojrzeć na takiego Zygmunta Augusta (drzeworyt polski z r. 1551). Albo Maciej Stryjkowski, czy Janusz Radziwiłł w żupicy z materji wzorzystej i spiętej odniechcenia !

Ustalenie się stroju narodowego.

Gdy rozpodróżowani Sarmaci przestali wreszcie (i niestety!) interesować się światem, gdy opadły fale humanizmu, ustalił się wtedy strój narodowy i miał przetrwać do końca istnienia starej Polski.

Składał się z żupana i kontusza. Słowo ż u p a n wywodzi się z arabskiego dżubbah (suknia wełniana, spodnia), lecz mogło przyjść i zapewne przyszło drogą okólną z Włoch (giubbone). . Ko-roniarze przywykli nosić żupany całkowite, Litwini z oszczędności często dawali tył z płótna i taki żupan z płótnem na plecach zwał się z f a ł s z e m. W kolorze zasadniczo jasnym, wzorzystym bywał żupan z jedwabiu lub kamlotu, zapinany zazwyczaj jeno w pasie na żeberka lub haftki. Kołnierz strojny, spięty spinką, w miarę możności kosztowną. Zasadniczo sięgał żupan do kolan, a kon-tusz, zakrywający spodnie, do połowy nóg. Postać kontusza formowała się długo. Śladów jego można się dopatrzyć zarówno w Pontyfikale Ciołka, jak i na arasie florenckim, dopiero jednak w początkach wieku „Potopu“ ustala się krój i popularność nowego ubioru. Zarówno nazwa stroju, jak i krój jest kombinowany. Węgierski köntös (suknia) wywodzi się z początków tureckich i perskich. Oryginalnem znamieniem kontusza polskiego są m. i. rękawy gładkie z wylotem od pachy, trochę niżej łokcia, szamerowanie taśmowe w trójząb na plecach, guzy srebrne lub złote wielkości laskowego orzecha, w ilości 5—6 z prawej strony, a nadto kołnierz leżący, wykładany, od karku do pasa, szalowy, jakbyśmy dziś powiedzieli. Spodnie buchaste, przestronne, po kostki, ze strzemionkaini z kraj-ki, żeby się nie posuwały wgórę przy wzuwaniu buta. Buty z cholewami, sa-fjanowe, czapka czworo granna z opuszką barankową lub rozmaitem „pierzem“ wedle woli.

Do ważnych i bardzo istotnych przy-biorów kontusza należał pas i karabela. W ciągu wieku XVII ustala się typ pasa litego, różnobarwny, srebrem i złotem przerabiany. Zrazu przywożone ze wschodu, później wyrabiane w kraju (Mażarski w Słucku). Bywały długie (aż do trzykrotnego opasania ciała)- dwu- i czterostronne, letnie i zimowe, powszednie i świąteczne, żałobne i t. d. Karabela jest to szabla krzywa, wąska i cienka, bez kabłąka, u rękojeści bogato oprawna (w jaszczur). Już Zygmunt Stary chadzał z karabelą, uwieszoną na rapciach srebnolitych. Rękojeść czyli jelec bywał z agatu lub jaspisu, głównie z damasceńskiej stali, opatrywany często napisami.

Strój niewieści.

Kontusik z wylotami stał się zczasem strojem ulubionym kobiet. W początkach wieku XVII ustalił się też strój narodowy kobiecy i przetrwał w zasadzie do końca starej Rzeczypospolitej, to znaczy przez niemal dwieście lat zgórą. Szlachcianki na dalszej prowincji dochowały mu najdłużej wierności. Najważniejsze części ubioru narodowego Polki były : spódnica szeroka, jedwabna, wzorzysta w duże koniecznie kwiaty, zczasem poszerzona przez nałożenie jej na rogówkę, czyli trzy owalne obręcze z fiszbinu. Na obcisłej „aż do mdłości dla wydania subtelnego stanu“ sznurówce j u p k a z materji tej samej, ztyłu fałdzista, rękawy aż do pięści, z przypinanemi mankietami

St. Wasylewski.

M. Gutkowska: Histor ja

z koronek ( „angażanty“ ). Na jupie, która tem była, czem żupan u mężczyzny, kontusik z wylotami, futrem podszywany. Na szyi korale i perły, zastąpione zczasem przez skromny złoty krzyżyk na czarnej aksamitce. Na główkę kładła jejmość kornet żółty lub biały, zawiązany pod szyję, a później kołpak aksamitny, zielony czy ponso-wy, z opuszką sobolową.

Wyśmiany przez damę modną, skrył się strój narodowy w głębi kraju wśród szerokich mas. Strojące się już na modłę ogólno-europejską białogłowy świadome są jednak walorów’, jakie kryje w sobie kontusik i używają go nieraz jako środka agitacyjnego. Tak było w epoce sejmu czteroletniego, gdy cały zastęp pań stołecznych wystąpił w bieli i ainaraneie, tak później za czasów napoleońskich i w dniach listopadowych. Ostatnią próbą wskrzeszenia sukni narodowej podjął rok 1863, mogąc, niestety, tylko niektóre jej szczegóły zastosować w stroju żałoby narodowej.

Można powiedzieć, że jako owoc ty-lowiekowej walki z obczyzną nie przedstawia się strój polski zbyt oryginalnie. Różnice z Węgrami są liczne, ale nieistotne. Mimo to posiada strój polski wiele wspaniałego dostojeństwa w linjach i harmonji barw.

W. Łoziński: Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów (różne wydania) ; Ł. Gołębiowski: Ubiory polskie (dwa wydania).

ubiorów, Lwów-Warszawa, 1932.

STRONNICTWA POLITYCZNE.

Stronnictwem politycznem (partją polityczną) nazywamy zorganizowaną grupę ludzi, która powstała w celu zdobycia władzy państwowej lub przynajmniej w celu zapewnienia sobie wpływu na tę władzę. Określenie to charakteryzuje najogólniej, czem jest stronnictwo polityczne, ale wymaga jeszcze bliższych uzupełnień.

Jak wiadomo, zjawiskiem powszech-nem jest rozbieżność poglądów ludzkich na sprawy publiczne. Zwłaszcza w społeczeństwach dzisiejszych o niezmiernie złożonym toku życia z łatwością wytwarza się duża rozpiętość w ocenianiu przez ludzi spraw publicznych i zachodzą znaczne rozbieżności w dążeniu do nadawania tym sprawom takiego, czy innego przebiegu. A że w ustroju państwowym najoczywistszą drogą, wiodącą do urzeczywistnienia zmian, jest posiadanie wystarczającego wpływu na władzę państwową, przeto powstają grupy, jednolite pod względem wyznawanych poglądów, które przez zdobycie władzy państwowej starają się poglądy te wprowadzić w życie.

Sama nazwa „stronnictwo“ wskazuje, że chodzi tu o skupienie ludzi, którzy stanowią „stronę“, a więc odróżniają się od innych podobnych skupień. Jeszcze silniej akcentuje to nazwa „partja“, która podkreśla, że chodzi tu o jakąś część całości (łacińskie pars — część). Istnienie więc stronnictw zakłada, że w danej społeczności zachodzi podział na grupy, z których każda w imię pewnych celów ogólnych zmierza do zdobycia stanowczego wpływu na władzę państwowrą. To, że każda z tych grup dąży do władzy, pociąga za sobą z konieczności zjawisko współzawodnictwa pomiędzy niemi, które w zależności od ustroju danego państwa i poglądów wyznawanych przez grupy może przybierać bardzo rozmaite postacie.

Programy stronnictw.

Mówiliśmy już, że każde stronnictwo polityczne dąży do władzy, aby przez nią urzeczywistnić swe zamierzenia dotyczące spraw publicznych, oraz że jednocześnie zamierzenia te są właśnie czynnikiem, ze względu na który ludzie

skupiają się w stronnictwa. Owe zamie- który domaga się wychowania religijne-rzenia znajdują dla siebie wyraz go w szkołach, wychodzi z ogólniejszych w programach stronnictw’. Progra- poglądów religijno-moralnych, w nyśl my zawierają plan działalności, jaką których chce oprzeć całe życie zbiorow’e zdaniem stronnictwa powinna rozwijać na podstawie wyznaniowej. Powiadamy, władza państwowa czyto w całokształcie że programy stronnictw wyrastają życia publicznego, czy też w poszczegól- z pewnych poglądów na świat, nych jego dziedzinach. Zazwyczaj pro- przez co rozumiemy wdaśnie te ogólne gram wyraża też pogląd stronnictwa na usystematyzowane przekonania, które sam sposób rządzenia państwrem, na or- człowiek swą działalnością pragnie wpro-ganizację wdadz państwowych, na sto- wradzić do wszystkich dziedzin życia, sunek państwa do obywateli i obywateli Niekiedy też mówimy, że w programach do państwa i t. p. Jedne np. programy wypowiadają się ideologje stron-ujmują działalność państwa w duchu nictw, przez co znów rozumiemy owe pozostawienia obywatelom jak najwięcej ogólne poglądy, oceny i ideały, które swobody, inne przeciwnie — pragną skupiły ludzi w stronnictwo, podporządkować obywateli władzy państwowej. Programy mogą domagać się spoidła moralne, grupujące ludzi reform społecznych czy gospodarczych, w stronnictwie. Zasadniczo do stronnic-mogą kłaść nacisk na rozwijanie przez twa przystępują ci, którzy podzielają państwo działalności zaborczej, mogą jego pogląd na świat i godzą się na jego wreszcie stać na gruncie zachowawczym, program. Nie przesądza to, rzecz jasna, występując przeciwko zmianom i bro- sprawy, że bardzo często zgoła inne niąc istniejącego stanu rzeczy. Progra- względy mogą być powodem wstępowa-my, które ogarniają, tak rozległy zakres nia ludzi w szeregi stronnictw, np. am-zagadnień życia publicznego, nazywane bicje osobiste, wygoda życiowa, gdy cho-są najczęściej zasadniczemi lub dzi o stronnictwo wpływowe, urok, wy-podstawowemi. Obok nich stron- wierany przez przywódców i t. p. nictwa posługują się bardzo często programami doraźnemi, w których za- gramach mogą wychodzić ze wspólnego wierają swe zamierzenia na czas naj- poglądu na świat. Powiadamy wtedy, że bliższy, np. zmiany w systemie podatko- ich zwolenników dzielą różnice nie wyra, budowę nowych dróg komunika- światopoglądowe, lecz programowe. Róż-cyjnych i t. p. Niektóre stronnictwa fak- nice takie mogą jednak być bardzo duże tycznie używają jedynie programów do- i prowadzić do tak daleko idących roz-raźnych. Tak jest np. z republikanami bieżności, że zaciera się pierwotna wspól-i demokratami — wielkiemi stronnic- ność światopoglądowa (np. socjaliści

Pogląd na świat i program to ważne

Niekiedy stronnictwa o różnych pro-

twami Stanów Zjednoczonych.

Zazwyczaj program wyrasta z pewnych ogólniejszych poglądów’, wyznawanych przez ludzi, którzy się przy nim Następnym czynnikiem, zespalającym skupiają. Mogą to być poglądy religijne, ludzi w stronnictwie, jest jego orga-moralne, 'filozoficzne, socjologiczne, eko- n i z a c j a. Dążąc do władzy, musi stron-nomiczne i t. d. Prawdę zawsze tworzą nictwo działać sprężyście i sprawmie, one jakąś całość myślową, która stara musi przeto ludzi o jednakowych poglą-się ogarnąć rzeczywistość społeczną i od- dach wiązać w możliwie silną całość, powiednio ją ukształtować. Program, A że najczęściej stronnictwo współza-

i komuniści).

Organizacja stronnictw.

941

Stronnictwa polityczne.

942

wodniczy z innemi i nieraz musi ostro się z niemi ścierać, więc i tu niezmiernie wiele zależy od jego spoistości organizacyjnej, od tego, czy zwolennicy jego stanowią zwarty zespół.

Pod względem form organizacyjnych zachodzą pomiędzy stronnictwami ogromne różnice. We Francji np. stronnictwa z nielicznemi wyjątkami odznaczają się słabością więzi organizacyjnej i są właściwie luźnem powiązaniem jednostek i grup o pokrewnych poglądach. Stronnictwo faszystowskie we Włoszech, na-rodowo-socjalistyczne w Niemczech i komunistyczne w Rosji — to znów przykłady stronnictw o niezwykle silnej więzi organizacyjnej. Wpływa na te różnice szereg czynników, jak warunki polityczne i społeczne krajów, w których stronnictwa działają, tradycje historyczne, ideologje i programy samych stronnictw i t. d.

Dyscyplina partyjna.

Silna spoistość stronnictwa idzie w parze z dyscypliną, jaka w niem panuje. Dyscyplina nakłada na członków obowiązek posłuszeństwa dla władz stronnictwa, wzajemnej solidarności członków i t. d. W niektórych stronnictwach dyscyplina jest tak daleko posunięta, że nakłada na członków szereg zobowiązań, wkraczających głęboko w sferę życia osobistego. Tak np. w stronnictwach socjalistycznych i komunistycznych obowiązuje zakaz posiadania przedsiębiorstw korzystających z pracy najemnej, w niemieckiem stronnictwie na-rodowo-socjalistycznem — zakaz utrzymywania jakichkolwiek stosunków z „nie-aryjeżykami“ i t. d.

Dyscyplina organizacyjna ma charakter najbardziej bezwzględny w stronnictwach o silnym duchu bojowym. Pierwiastek bojowości jest nieodłączny od każdego stronnictwa, które, dążąc do władzy, musi pokonywać szereg przeszkód ze strony przeciwstawiających mu się innych stronnictw, a niekiedy i samej władzy państwowej. Wytwarza się w niem przeto nastrój wrogi w stosunku do przeciwników, który nieraz przybiera postać zacietrzewienia i fanatyzmu. Na tern tle dochodzi do walki. W ustrojach parlamentarnych toczy się ona przede-wszystkiem na terenie akcji wyborczej. Wybory oraz związane z niemi inne przejawy działalności politycznej są więc główną postacią wyładowywania się ducha bojowego stronnictw politycznych. Natomiast tam, gdzie niema parlamentaryzmu, lub jeśli stronnictwo chce dojść do władzy drogą przewrotu — napięcie bojowe musi przybierać charakter o wiele bardziej bezwzględny. W tych też wypadkach potęguje się dyscyplina partyjna i stronnictwa tego rodzaju mają bądź charakter organizacyj spiskowych, ślepo oddanych przywódcom, bądź też charakter nawpół wojskowy.

Sympatycy stronnictwa,

Każde stronnictwo polityczne stara się zjednać sobie zwolenników. Pragnie pozyskać sympatyków, którzy podzielają jego program, nie zostając członkami, ale przedewszystkiem usiłuje powiększyć liczbę swoich członków. Naturalnie w pierwszym rzędzie ma tu na widoku ludzi, którzy ze względu na swe uprawnienia obywatelskie mogą być jakimś czynnikiem życia państwowego. Stąd postępy demokracji w wieku XIX stale pomnażały liczbę tych, których stronnictwa chciały zdobyć dla siebie (poszerzały bazę rekrutacyjną stronnictw). W państwach, gdzie prawa polityczne były przywilejem nielicznych grup, stronnictwa opierały się właśnie na tych grupach. Tak np. w Anglji przed okresem wielkich reform wyborczych ówczesne stronnictwa whigów i to-rysów opierały się wyłącznie na arystokracji ziemiańskiej i zamożnem mie-

Stronnictwa klasowe.

Różnice w poglądach są bardzo często następstwem różnic społecznych. Ludzie określonych środowisk społecznych (ziemianie, włościanie, robotnicy) kształtują swój pogląd na sprawy polityczne zgodnie z interesami społecznemi i gospodar-czemi warstwy, do której należą. Np. przemysłowcy angielscy początku wieku XIX domagali się od państwa zniesienia ceł wwozowych na zboże, rolnicy natomiast stawali gorąco w ich obronie. Na tej podstawie wytwarzają się stronnictwa, które bronią interesów odrębnych warstw społecznych i z punktu wi-dzenia tych interesów starają się wpływać na politykę państwa. Mamy tu do czynienia ze stronnictwami k 1 a sowę m i : włościańskiemi, robotniczemi i t. d. Stronnictwa takie szukają oczy-

szczaństwie. Jeżeli w krajach takich powstają stronnictwa skupiające wTarstwy pozbawione praw politycznych, to hasłem dla nich jest właśnie rozszerzenie tych praw na szeroki ogół, a w wystąpieniach swoich niejednokrotnie używają środków rewolucyjnych. Reformy rozszerzające prawa wyborcze na ogół ludności sprawiły, że stronnictwa polityczne stawały się coraz bardziej masowemi. W czasach dzisiejszych masowość jest jedną z najcharakterystyczniejszych cech stronnictw. Wiele z nich liczy setki tysięcy, a nawet miljony członków. Oczywiście niewszystkie, ale tylko t. zw. wielkie stronnictwa mogą się poszczycić takiemi liczbami. Każde jednak stronnictwo dąży do zdobycia popularności i stara się pozyskać masy. Jedynie niektóre wielkie stronnictwu, jak np. komuniści w Sowietach i faszyści we Włoszech, czynią dziś utrudnienia w przyjmowaniu nowych członków, co jest spowodowane lękiem przed napływem żywiołów, które garną się do stronnictwa rządzącego dla względów interesu osobistego.

wiście dla siebie zwolenników w określonych warstwach społecznych (ich baza .rekrutacyjna ma charakter klasowy). Nie przestają jednak przez to być stronnictwami masowemi, albowiem usiłują zdobyć dla siebie w danem środowisku społecznem jak największe wpływy. Różnią się od nich t. zw. stronnictwa ogólne, które starają się skupić wszystkie elementy (np. stronnictwa nacjonalistyczne).

Agitacja.

Stronnictwo zdobywa sobie zwolenników i sympatyków przy pomocy agitacji. Może ona być prowadzona w sposób najrozmaitszy, choć najczęściej sto-sowanemi środkami są : urządzanie wde-ców, wydawanie czasopism i ulotek, organizowanie stowarzyszeń młodzieży i t. d. W czasach dzisiejszych najważniejszym środkiem oddziaływania jest prasa i stąd wszystkie stronnictwa starają się mieć własne organy prasowe w postaci gazet codziennych, tygodników, miesięczników i t. d. Prasa partyjna jest w wielu krajach ważnym czynnikiem kształtowania opinji publicznej i stronnictwa polityczne niezmiernie dbają o jej rozwój.

Taktyka.

Jak wiemy, każde stronnictwo dąży do zdobycia władzy państwowej, a przynajmniej do uzyskania wpływu na tę władzę. Środki, które w tym celu stosuje, składają się na jego taktykę. Chcąc pozyskać sobie zwolenników w czasie wyborów, stosuje stronnictwo taktykę wyborczą, która polega np. na głoszeniu haseł szczególnie wśród wyborców popularnych. W parlamentach stronnictwa uprawiają taktykę parlamentarną, która może się wyrazić np. we wspólnem porozumieniu się kilku stronnictw w celu obalenia gabinetu. O stronnictwach, które uciekają się do wystąpień zbrój-

945

Stronnictwa polityczne — Style.

946

nych, powiadamy, że stosują taktykę rewolucyjną.

go, a przynajmniej do znacznego ograniczenia jego wpływów. Podkreśla się tu, że stronnictwa prowadzą do rozbicia społeczeństwa na zwalczające się grupy, że Powszechnie przyjęty jest podział na szerzą t. zw. partyjnictwo, t. j. przerost stronnictwa prawicowe, centrowe i lewi- interesów grupowych ze szkodą spraw Podział ten wytworzył się na tle ogólniejszych. Niejednokrotnie też sta-praktyki parlamentarnej, albowiem utar- wiane są przywódcom stronnictw zarzu-ło się, że stronnictwa popierające rząd ty, że kierują się wyłącznie względami zasiadały pierwotnie po prawej stronie ambicyj osobistych. Wyrastają stąd dą-izby, zaś zwalczające go — po lewej, li- żenią do ustawowego ograniczenia cząc od rąk przewodniczącego. Jednakże wpływu stronnictw, czego przykładem — te w przypadkowy sposób wytworzone polska ordynacja wyborcza, nazwy zaczęły być używane jako sposoby charakteryzowania stronnictw ze względu na ich programy i taktykę.

Stronnictwa o programach zachowaw- znaczne, co bezwątpienia pozostawało czych, a w taktyce odrzucające metody w związku z młodością polityczną na-rewolucyjne, zaczęto określać jako pra- szego kraju. Od maja 1926 roku wpływ wicowe, przeciwstawiając im lewicowe — stronnictw znacznie osłabł, a ilość ich takie, które domagają się śmiałych re- zmalała. Z głównych polskich stron-form, zwłaszcza natury społecznej, i nie nictw politycznych należy wymienić: unikają metod rewolucyjnych. Pośrodku Stronnictwo Narodowe, reprezentujące znajdują się grupy centrowe, które naj- poglądy nacjonalistyczne ; Stronnictwo częściej reprezentują program umiarko- Chrześcijańskiej Demokracji, które ży-wanych reform. W czasach ostatnich cie gospodarcze i społeczne usiłuje oprzeć określenia te mają znaczenie raczej, tra- na zasadach moralności chrześcijańskiej ; dycyjne, gdyż często stronnictwa „lewi- skupiające włościan Polskie Stronnictwo cowe“ używają taktyki umiarkowanej, Ludowe ; Polską Partję Socjalistyczną, a „prawicowe“ posługują się środkami która się opiera na robotnikach. Inne rewolucyjnemu    stronnictwa polityczne mają znaczenie

niewielkie. Poza tern mniejszości narodowe posiadają oddzielne stronnictwa.

Prawica, centrum, lewica.

cowe.

Stronnictwa w Polsce.

W Polsce zróżnicowanie partyjne było

Kryzys stronnictw.

Bardzo często mówi się dziś o t. zw. kryzysie stronnictw politycznych. Stoi on w związku z kryzysem demokracji parlamentarnej, która jest najściślej nich zeszytach „Świata i Życia“ znajdą związana z działalnością stronnictw po- Czytelnicy nasi cały szereg artykułów litycznych. Przedewszystkiem w niektó- specjalnych z zakresu historji sztuki ("Burych państwach doszły do władzy, naj- rok, Bazylika starochrześcijańska, Cecho-częściej drogą przewrotu, t. zw. stron- wa sztuka, Ekspresjonizm, Florencja, nictwa monopolistyczne, które uznały miasto sztuki, Gotycka katedra, Grecka siebie za jedyną reprezentację politycz- sztuka, Impresjonizm, Klasycyzm, Maną, narodu i usunęły kierunki współza- larstwo, Niderlandzkie malarstwo, Rene-wodniczące. W innych krajach rozwi- sans, Romańska sztuka, Rzeźba). Poza nęły się dążenia do usunięcia wogóle tern w całym szeregu artykułów, jak czynnika partyjnego z życia publiczne- Asyrja, Babilonja, Chiny, Egea, Egipt,

A. Hertz.

STYLE. (Tabl. 98—105). W poprzed-

szukaj iv tomie piątym!

Francja, Hiszpanja, Japonja, Naturalizm, Niemcy, Realizm, Rzym, Wawel, Wersal, Wielka Brytan ja, Włochy i t. d., zagadnieniom z historji sztuki poświęcono wiele miejsca i uwagi. Artykuł niniejszy jest jakby podsumowaniem artykułów poprzednich i czytany być powinien po dokładnem ich przestudjowaniu.

Słowo i pojęcie stylu wywodzi się ze starożytności, z greckiego sł. stylos (łac. stylus), którego używano jako nazwy rylca, służącego do kreślenia znaków pisarskich na tabliczkach powleczonych woskiem. Przenosząc nazwę z narzędzia na formę wyrażania się, określamy styl jako pewien typowy i jednolity sposób wypowiedzi w mowie lub piśmie, będący indywidualną i charakterystyczną cechą jakiejś jednostki lub grupy ludzkiej. Tak zrozumiane pojęcie znajduje szerokie zastosowanie zwłaszcza w literaturze, a także iw muzyce. Niekiedy jednak znacznie je rozszerzamy, mówiąc np. o stylu życia w pewnej epoce i mając przez to na myśli istnienie w niej ustalonego i jednolitego systemu wartości, z którego wynikają typowe cechy kultury.

Pojęcie stylu i stylów szczególne znaczenie posiada w historji sztuk plastycznych i tern jego zastosowaniem w dalszym ciągu zajmiemy się wyłącznie. Użycie słowa styl jako jednego z najbardziej zasadniczych określeń w historji sztuki ma również dawne i głębokie uzasadnienie, sięgające starożytności. Słowo stylos oznaczało bowiem nietylko rylec do pisania, ale i kolumn ę, która jest, jak wiadomo, jednym z podstawowych i charakterystycznych elementów architektury. Głównie też na podstawie typowych odmian w ukształtowaniu kolumn i związanych z niemi belkowań rozróżniamy w dziejach architektury greckiej trzy zasadnicze systemy budowlane: t. zw.

styl lub raczej porządek dorycki, joński koryncki (tabl. 99).

W odniesieniu do sztuk plastycznych używamy pojęcia stylu w dwojakiem znaczeniu. Gdy np. mówimy, że jakieś dzieło sztuki „ma styl“, lub że jest ono „w dobrym stylu“ — wówczas używamy tego pojęcia na oznaczenie, że dane dzieło zbliża się do jakiegoś bliżej nieokreślonego ideału doskonałości.

Najistotniejsze jednak jest pojęcie stylów jako artystycznych odpowiedników po szczególnych wielkich epok dziejowego rozwoju ludzkości. Tak rozumiane style są to indywidualne, jednorazowe zjawiska historyczne. Odrębny styl wypowiedzi plastycznej posiada zatem np. każda z wielkich kultur starożytnego Wschodu: egipska, asyryjska, babilońska, jak również antyk grecki i rzymski. W ramach wielkich całości stylowych rozróżniamy szereg faz i poddziałów oraz odrębne style czasowe, miejscowe, narodowe, bądź też indywidualne style poszczególnych artystów.

O stylu zatem mówić możemy tam, gdzie istnieje określona zasada for-m y, od której zależy wewnętrzna i zewnętrzna jednolitość pojedyńczego dzieła sztuki, wszystkich dzieł jednego artysty, bądź też wszystkich dzieł jednej epoki lub narodu.

Każdy styl jest systemem formy, który zawiera w sobie wszystkie rodzaje kształtowania plastycznego oraz wszystkie możliwości techniczne, jakich dostarczają poszczególne działy plastyki : architektura, rzeźba, malarstwo, sztuki dekoracyjne. Style w zakresie rozwoju i przemian formy tworzą pomiędzy sobą szereg połączony związkiem zależności i następstwo, poza tern zależą one od równoczesnych i minionych faktówr z zakresu innych, pozaartystycznych czynników, kształtujących kulturę.

Rozwój i różnicowanie się stylów w różnych krajach i epokach.

W dziejach kultury zachodnio-europejskiej, która stanowi podstawę i właściwy przedmiot naszych rozważań, rozróżniamy trzy główne okresy : średniowiecze, czasy nowożytne i czasy najnowsze. Średniowieczu odpowiada w historji sztuki styl romański i gotycki, czasom nowożytnym — renesans, barok, rokoko, czasom najnowszym — klasycyzm, romantyzm, impresjonizm, ekspresjonizmi kierunki ostatniej doby.

Istnieją środowiska pod względem artystycznym bardziej zaawansowane, inne zaś opóźnione, stąd też i przebieg tego samego stylu wróżnych krajach jest bardzo różny. Pojęcie stylu w dziejach sztuki jest zatem bardzo skomplikowane i niejednolite. W stosowaniu go należy się wystrzegać nadmiernych uogólnień, a zajmować się przedewszystkiem analizowaniem przejawów stylowych w odniesieniu do poje-dyńczych, jednorazowych przypadków. W przyjmowaniu form stylowych, wytworzonych w jakimś kraju przez inne środowisko, poczucie obcości jest zawsze czynnikiem mniej lub więcej hamującym. Przykładem znamiennym są dzieje rozpowszechnienia stylu gotyckiego, który powstawszy w północnej Francji, miał tak bardzo ułatwioną drogę przenikania dzięki ogólno-europejskiej powszechności kultury pełnego średniowiecza. Mimo to jednak nigdzie prawie nie przyjął się ten styl w swej czystej francuskiej postaci, wszędzie ulegał przeobrażeniom w zastosowaniu do potrzeb i warunków miejscowych, a np. we Włoszech wpływ francuskiego gotyku, zwłaszcza w architekturze uległ zupełnemu załamaniu w starciu z lokalną tradycją antyku i sztuki starochrześcijańskiej.

Z gruntu błędne byłoby też mniema

nie, któreby przyjmowało możliwość ścisłego rozgraniczenia poszczególnych stylów pod względem czasowym lub teryto-rjalnym. Artystyczny rozwój ludzkości odbywa się w ciągłym, nieprzerwanym, falistym rytmie ustawicznych przypływów i odpływów. Wszelkie stawianie tu daty graniczne, jak np. rok 1500, uważany niekiedy za granicę sztuki średniowiecza i czasów nowożytnych, mają jedynie znaczenie orjentacyjne. O wiele już istotniejszą wagę mieć mogą daty powstania pewnych wybitnych dzieł, w których dana forma stylowa ze szczególną jasnością po raz pierwszy się uwydatniła. Mają również znaczenie d a-ty narodzin i zgonów niektórych wybitnych twórców, przodujących swym pokoleniom. Wewnętrzna wspólnota oraz pokrewieństwo form życiowych ludzi należących do tego samego pokolenia — jest wogóle jednym z najdonioślejszych czynników w rozwoju stylów. Ale i ten rytm nie da się ująć w ścisłe daty: wybitni twórcy, wiekiem należąc do pewnego pokolenia, stylem swego życia i dzieła bliżsi mogą być raczej pokoleniu minionemu lub też wybiegać w przyszłość. Równoczesność istnienia pewnych zjawisk niezawsze oznacza ich jednogatunkowość.

Niekażda epoka i niekażde pokolenie posiada wyraźną świadomość swego stylu. Mówimy nieraz o t. zw. epokach bez-stylowych. Są to najczęściej okresy przejściowe, w których przeżywa się forma dawniejsza, nowa zaś nie wykrystalizowała się jeszcze całkowicie. Dojrzała forma stylu w sztuce wymaga współistnienia szeregu innych czynników życia zbiorowego. Mocną podstawę życiową znajduje ona w epokach rządzących się jasno określonym systemem wartości duchowych, w którego ramach sztuka ma wyznaczone wyraźnie miejsce i funkcję. I tak np. w gotyku francuskim XIII wieku sztuka

jest doskonale podporządkowana ideałowi religijnemu i społecznemu, który przenika ją całkowicie. A znów w renesansie włoskim właśnie ideał artystyczny odgrywa rolę przodującą, znajdując się w centrum rządzącego systemu wrartości duchowych i poniekąd też na jego modłę kształtują się inne dziedziny życia zbiorowego. Już więc te dwra przytoczone typowe przykłady dostatecznie usprawiedliwiają fakt, że chcąc wyjaśnić sobie istotę jakiegoś stylu, nie możemy poprzestać na samem tylko badaniu rozwoju formy artystycznej, lecz musimy uwzględnić odpowiadające mu współrzędne przejawy ze wszystkich dziedzin życia i twórczości. Zrozumiane w swej artystycznej, formalnej odrębności, ale jednocześnie ujęte w organicznym splocie z całokształtem przejawów natury religijnej, filozoficznej, politycznej, społecznej, gospodarczej — dzieło sztuki staje się w pełnem tego słowa znaczeniu pomnikiem dziejowym, t. j. w dotykalnej prawdzie swego zjawiska odsłania nam oblicze duchowe człowieka danej epoki.

Czynniki stałe i zmienne w dziele sztuki.

Mimo że zasób i rodzaj form artystycznych, zarówno jak sposób ich wiązania, ulega w poszczególnych stylach zasadniczym zmianom — istnieją w sztuce plastycznej pewne czynniki stałe, które zawsze i wszędzie dochodzą do głosu. Niezmienne to prawa, rządzące powstawaniem formy w architekturze, malarstwie, rzeźbie, przemyśle artystycznym i ornamentyce, w każdym z tych działÓAy wynikają z właściwych mu warunków technicznych (-» Malarstwo, Rrzeźba).

W każdem dziele sztuki przy głębszej analizie stosunkowo łatwo wyodrębnimy poza tern pierwiastki stałe, wynikające niejako z jego organicznej funkcji i pierwiastki okresowo zmienne w zależności od upodobań ludzi poszczególnych stylów. Weźmy pod uwagę architekturę i zanalizujmy pod tym kątem któryś z jej elementów np. portal (tabl. 98). Jeden lub kilka otworów wejściowych — to rzecz nieodzowna w każdej bez wyjątku budowli użytkowej i reprezentacyjnej. Przy ar-chitektonicznem opracowaniu już z samej funkcji otworu wejściowego wynika założenie dwóch słupów pionowych, powiązanych łukiem lub poziomo na nich położoną belką. Dana jest również minimalna skala, uwarunkowana przeciętnym wzrostem człowieka. Jest to niezmienny, surowy schemat. Indywidualna mowa poszczególnych stylów, różnice pomiędzy niemi wyrażają się w odmiennym sposobie wiązania elementów, w proporcjach, w zastosowaniu różnych form konstrukcyjnych i dekoracyjnych (kolumna, filar, pilaster, łuk okrągły, łuk ostry i t. d.). W zależności od stylu zmianom zasadniczym ulega też rola i charakter ornamentu, zarówno jak i sposób opracowania szczegółów dekoracji architektonicznej. Jak bardzo ewolucja stylów uwydatnia się nawet w najdrobniejszym szczególe świadczy wymowny przykład liścia akantu, który tak doniosłą rolę odegrał jako jeden z motywów dekoracji architektonicznej od starożytności aż niemal do czasów ostat-

ty

/;

'TT

Ryc. 83. Ewolucja liścia akantu w sztuce. 1. Naturalna forma liścia. — 2. Sztuka grecka. — Sztuka rzymska. — 4. Renesans. — 5. Ludwik XIII. — 6. Ludwik XIV. — 7. Ludwik XV.

ityc. 84. Przegląd szeregu form ostrołuku i pokrewnych.

"O

fiwszy na grunt podatny w Ile-de-France, stanie się jednym z punktów wyjścia nieskończonego bogactwa form dekoracyjnych, a poniekąd i konstrukcyjnych założeń gotyku, choć przecież styl ten jest jednym z najbardziej samodzielnych (ryc. 84). W jakim stopniu formy już istniejące mogą przemożnie oddziałać na kształtowanie się nowych, śwdadczy również przykład renesansu włoskiego, dla którego kult antyku był jedną z naczelnych idej, a sztuka grecka i rzymska entuzjastycznie studjowanym wzorem. C4dy jednak rzymski łuk Tytusa zestawimy z wczcsnorenesansową fasadą kaplicy Pazzich we Florencji, wzo-

nich. Rycina 83 unaocznia przekształcenia, jakim ulega naturalna forma liścia z chwilą, gdy staje się on motywem artystycznym i zarazem, jak zmienia się jego stylizacja, w zależności od poczucia formy właściwego danej epoce.

Zasada ustawicznych przemian stylów.

Style w dziejach sztuki stanowią jak-gdyby ramy, w których rozwija się bujne życie form. Życiem tern rządzi zasada ustawicznych przemian i stałej odnowy. Formy nie wyżywają się całkowicie w granicach jednego stylu, ani też nie zamierają wraz z jego prze-kwitem. Trwają one nadal, z jednej kultury przenikają w orbitę drugiej, stając się w niej niekiedy zapład-niającą pobudką nowej, własnej twórczości, bądź też źródłem wielkiego prądu odrodzeń-czego. Kolumna świątyni egipskiej, przenie-    ff i,-

siona na grunt Hellady, przeradza się w mocną i doskonałą w swych idealnych proporcjach kolumnę dorycką. A również i inne typy kolumn greckich pochodzeniem swem wiążą się z poprzedniemi okresami rozwoju, same zaś w dalszym ciągu żyją i oddziaływują na sztukę czasów póź- rowaną na formie antycznego łuku niejszych (tabl. 99).    A oto inny triumfalnego

znów przykład: przeszczepiona ze sztu- wszystkiem różnice (ryc. 85). Przy żaki wschodniej forma ostrołuku, natra- stosowaniu tych samych elementów' i po-

0 0 O o 0Ö

US

aa

□D

□a

□a

□□

Ryc. 85. Łuk Tytusa w Rzymie. I wiek po nar. Chr. Kaplica, rodziny Pazzich we Florencji. Pierwsza poł. XV w.

uderzą nas przede-

dobnym nawet sposobie wiązania, od- ność kątów ostrych. Te zasadnicze różni-mienna psychika człowieka renesansu, ce stylów z łatwością możnaby uzasad-w oparciu o inne zresztą zadanie, tłuma- nić różnicą psychiki człowieka i kultury.

,T\

»,

\

....

'60"

Ryc. 86. świątynia grecka i katedra gotycka. Wykres porównawczy (kontur zaczerniony — przekrój

katedry).

Trójfazowość w rozwoju stylu i sztuki.

czy się odmiennemi proporcjami, skalą,

podziałami, rozłożeniem akcentów ryt- w dziejach każdego stylu dadzą się micznych, układem płaszczyzn, zastoso- wyróżnić trzy kolejne fazy rozwojowe, waniem dekoracyj i t. d.

stale i wszędzie się powtarzające:

I. Okres poszukiwania (archaizm,

W przytoczonem zestawieniu przy podobieństwie elementów zasadniczo od- dążność do określenia stylu), mienna jest składnia i miara, a one to przedewszystkiem stanowią ustalenie się stylu), o istocie stylu i różnic pomiędzy niemi.

Tam, gdzie przeciwstawiają się sobie zą manierystycznego przerafinowania dwa światy odmiennej kultury, rasy, re- formy, okres baroku), ligji, języka i obyczaju,¹ różnice stylowe muszą występować szczególnie mocno, wykreślić linją falistą, przyczem okres Jako przykład całkowitej, do najdrób- pierwszy przypadałby na moment wzno-niejszych szczegółów sięgającej przeciw- szenia się fali, okres drugi na jej naj-stawności dwóch stylów posłużyć może wyższe wzniesienie, a okres trzeci na jej porównanie klasycznej świątyni greckiej opadanie. Dzieje pouczają nas o tej porządku doryckiego z katedrą gotycką prawdzie, że pomiędzy poszczególnemi (ryc. 86). Przy użyciu z gruntu odmień- stylami i kulturami, mimo odmiennych nych elemeńtów formalnych odmienny niekiedy pozorów, nigdy nie następuje jest też ich sposób wiązania i proporcje : całkowite zerwanie ciągłości : każde dziś tu dążność do równowagi pomiędzy kie- jest dziedzicem swego wczoraj i runkiem pionowym a poziomym, średnica zkolei kryje ziarno posiewu pod dzień kolumny użyta jako podstawowa miara, jutrzejszy. Stwierdzenie tego faktu wyłączne panowanie kątów prostych — wraz z uwzględnieniem trójfazowości tam dążność wzwyż, zdecydowana prze- w granicach pojedyńczego stylu pozwa-waga kierunku pionowego, ostrołuk la ustalić prawo nieustannego, rytmicz-w konstrukcji i dekoracji oraz wyłącz- nego falowania, które rządzi całokształ-

II. Okres dojrzałości (klasycyzm,

III. Okres przekwitli (poprzedzony fa-

Tak pojęty przebieg stylu dałby się

samo

tem dziejów ludzkości, a w sztuce ujawnia się przedewszystkiem w następstwie stylów.

W ramach pojedyńczego stylu panuje jednolitość wryrazu architektury, rzeźby, malarstwa i sztuki dekoracyjnej, przy-czem każda z tych sztuk musi być jednocześnie posłuszna swym zasadom kształtowania oraz zgodna z wymogami swego materjału i techniki. Wewnętrzny rozwój poszczególnych sztuk odbywa się jednak w sposób nierównomierny i zawsze tak się dzieje, że w danym momencie jedna z nich przoduje, narzucając innym swe założenia i poniekąd dostosowując je do wymagań swego mater jału i techniki. Wówczas mówimy, że danej sztuce przypada prymat techniczny w przebiegu całego stylu lub którejś z jego faz.

Uświadamiając sobie potężny rozwój sztuki zachodnio-europejskiej od czasów wczesno-chrześcijańskich aż do impresjonizmu — stwierdzamy trzy zasadnicze momenty, przyczem przodującą rolę obejmują po sobie kolejno: w średniowieczu architektura — w czasach nowożytnych rzeźba — w czasach najnowszych, poczynając już od baroku, malarstwo. Ów rytm następstwa, podany tu w odniesieniu do całej kultury zachodnio-europejskiej, falami ustawicznych nawrotów wielokrotnie powtarza się w jej ramach, zależnie od zmienności ideałów, nurtujących życie człowieka w poszczególnych pokoleniach. Co jednak ciekawsze : oto zauważone tu prawo trójfazowości rozwo-j u potwierdzają również dzieje sztuki i kultury egipskiej, grecko-rzymskiej, chińskiej, japońskiej.

Architektura jest właściwą sztuką wszelkiego średniowiecza, czy będzie ono greckie, czy też zachodnio-europejskie. Jako sztuka form abstrakcyjnych dąży ona do stworzenia rzeczywistości oderwanej od natury, wyraża ideały ładu i hierarchji, a mocno przemawiając do mas, jest odbiciem ich ducha zrzeszeniowego.

Istotą czasów architektonicznych jest pełna bezwzględnej wiary wola w dążeniu do urzeczywistnienia zakreślonego przez religję ideału szczęśliwej ludzkości. Czasy te, w których przodującą sztuką jest architektura, posiadają oczywiście również swoją rzeźbę i swoje malarstwo. Ale jest to rzeźba nawskróś architektoniczna i takież malarstwo, rozwijające swój styl płaszczyzno wo-konturo-wy, czysto dekoracyjny. Z łatwością możnaby przytoczyć tu szereg przykładów ze sztuki egipskiej, archaiczno-greckiej lub zachodnio-europejskiego średniowiecza.

W czasach panowania rzeźby duch ludzkości na krótki zazwyczaj moment osiąga pełnię równowagi oraz syntezę pomiędzy ideałami ładu i swobody, co w sztuce przejawia się jednością świata przedstawień artystycznych ze światem rzeczywistości. Architektura, rzeźba i malarstwo przepojone są jednolitym duchem plastyki, długi rozwój poczucia cielesności i bryły osiąga teraz swój zenit, piękno natury jednoczy się z pięknem sztuki. Oto harmonijny duch klasycznej epoki Fidjaszowej, oto spokój i dostojeństwo sztuki pełnego renesansu.

Z chwilą osiągnięcia syntezy rychło jednak zaczyna się odwrót, ponowna droga od rzeczywistości do abstrakcji. Następuje rozkład zdobytego poczucia cielesności na rzecz czysto malarskiej zjawiskowości : poprzez barok do impresjonizmu. Niektórym tylko genjalnym jednostkom już w epoce harmonijnej równowagi przyświeca świadomość mającego nastąpić dramatycznego zwTrotu (Skopas, Michał Anioł). Zapanowuje skrajnie naturalistyczny impresjonizm w malarstwie, malarska płynność w rzeźbie i architekturze.

Pomiędzy malarskim okresem prze-kwitu a ponowną fazą architektonicznego pięcia się wzwyż rozpościera się teraz dolina częściowego chaosu, z którego ma się wyłonić nowy ład.

Zasada rytmicznych antytez w rozwoju stylów.

Doszukując się cech prawidłowości w następstwie stylów, dostrzegamy jeszcze jedno zjawisko natury pokrewnej : oto w dziejach odbywra się jakby ustawiczny ruch wahadłowy pomiędzy dwoma wzajemnie się wykluczającemi stanowiskami. Przyczyną, która sprawia, iż niektóre style są względem siebie a n-tytezami, może być z gruntu odmienny sposób ujęcia stosunku sztuki do natury, bądź też z gruntu odmienny sposób widzenia, poczucie formy.

Sztuka niektórych epok i stylów (por. np. antyk grecki i rzymski, renesans, barok, naturalizm, impresjonizm) dąży na-dewszystko do wiernego odtwarzania form naturalnych. Swym zasadom kompozycyjnym każe ona działać niejako w zamaskowaniu, prawdę artystyczną skrywając poza prawdę natury (tabl. 100 i 102). Możliwa jednak jest i wręcz przeciwna orjen-tacja: sztuka innych epok obnaża wewnętrzny mechanizm konstrukcji artystycznej, usiłuje swą wizję świata wytłumaczyć zapomocą nowych elementów formalnych, niepodległych zasadom na-turalistycznym. W stylach takich, jak np. antyk starochrześcijański, styl bizantyński, romanizm, gotyk, ekspresjo-nizm, sztuka, przeciwna wiernemu odtwarzaniu, hołduje zasadzie twórczego przekształcania form naturalnych, nie lękając się nawet ekspresyjnej lub dekoracyjnej deformacji (tabl. 104). Te dwra równouprawnione, choć nawzajem się zwalczające stanowiska w dziele sztuki szczególnie jasno się uwydatniają, jeśli chodzi o ujęcie stosunków przestrzennych. W jednym wypadku obowiązuje prawidłowa perspektywa naturalna, pragnąca dać wierne złudzenie rzeczywistości z uwydatnieniem głębi, światłocienia i t. d. — w drugim zaś wyłączne znaczenie mają kontury i płaszczyzny, układające się w swobodne rytmy dla wydobycia czystej linji kompozycyjnej i niezależnie od naturalnego kształtu przedmiotu (tabl. 102). Te dwa sposoby ujęcia stosunku sztuki do natury — to dwa odmienne światy i różne oblicza duchowe człowieka-artysty. W dziejach sztuki powtarzają się one rytmicznie, przyczem rzadko kiedy i na krótko dochodzi do syntezy.

Spotykamy jeszcze jeden rodzaj rytmicznie powtarzających się antytez, które kształtują oblicza poszczególnych stylów i przeciwstawiają je sobie wzajemnie. Chodzi o okresowo dokonywujące się zasadnicze zmiany widzenia i poczucia formy, które jednak nie są całkowicie identyczne z poprzednio omówionemi przeciwieństwami, za-leżnemi od stosunku do natury. Różnice takie występują np. we wzajemnym stosunku dwóch, bardzo pod tym względem charakterystycznych stylów : renesansu i baroku. Renesans może tu być pojęty do pewnego stopnia jako przykład wszelkiej sztuki typu klasycznego, barok zaś jako symbol wszystkich okresów przekwita-nia. Renesansowemu poczuciu formy o jasno określonych linjach i płaszczyznach i wyrażnem rozgraniczeniu zharmonizowanych ze sobą części w zwartej, architektonicznej budowie — przeciwstawia się barokowy system czysto malarskiego wńdzenia plamami, ze szczegól-nem uwydatnieniem głębi, nieuchwytnością zarysów, płynnością form, świado-mem i konsekwentnem rozprzężeniem wszelkich reguł architektonicznej ścisłości, spotęgowaniem gry świateł i cieniów (tabl. 103). Uogólniając ten wywód, możemy przyjąć, że ewolucja formy w dziejach sztuki odbywa się między dwoma przeciwległemi biegunami, z których jeden to formazwarta, ściśle konstrukcyjna, architektoniczna — drugi zaś forma rozluźniona, niestała, zjawiskowo malarska. Style określa się w zależności od miejsca i stopnia odchylenia, które wyznacza ich stosunek do każdego z tych dwu biegunów.

J. Starzyński.

Bibljografja: W zagadnienie stylów wprowadzają następujące prace w języku polskim : A. Tomkowicz: Style w architekturze kościelnej, Kraków 1923 ; W ł. Wit wic ki: Wiadomości o stylach, Warszawa 1934.

Chcąc głębiej wniknąć w zagadnienie, należy sięgnąć do wielkich podręczników histo-rji, jak R. Hamanna: Historja sztuki (przekład z niemieckiego, Warszawa 1935) oraz oryginalne dzieło zbiorowe uczonych polskich, trzy tomowa Historja Sztuki, wydana przez „Ossolineum“, Lwów 1934.

Przy opracowywaniu niniejszego artykułu szereg myśli nasunęły autorowi publikacje obce, jak przedewszystkiem: A. von Schelte ni a : Die altnordische Kunst; M. Dworak: Kunstgeschichte als Geistesgeschichte; H. Wölfflin: Kunstgeschichtliche Grundbegriffe; P. Ligeti: Der Weg aus dem Chaos; H. F o c i 11 o n : Vie des formes i inne.

Większość wykresów w tekście i w tablicach zaczerpnięto ze znakomitego dzieła angielskiego: S. B. Fletcher: History of architecture.

O zagadnieniu stylu w literaturze por. Z. Łempicki: Drogi i cele współczesnej stylistyki, „Neofilolog“, rok I.

SYSTEMATYKA BIOLOGICZNA.

Jeszcze przed kilkudziesięciu laty nauczanie zoologji i botaniki w szkołach różnego stopnia polegało w znacznej mierze na zapoznawaniu studjującycli z licznemi gatunkami zwierząt i roślin, ich nazwami i opisami, ułożonemi w ściśle określonej kolejności grup systematycznych świata zwierzęcego i roślinnego. Od układu systematycznego tchnęło oschłością i formalizmem, zdawał się on zabijać wszelkie wyobrażenia o świecie organicznym jako o czemś żywem i barwnem i zamieniać go w długie szeregi martwych, porządnie skatalogowanych okazów. Nic też dziwnego, że t. zw. systematyka budziła niechęć nawet wśród wielu biologów, a tu i ówdzie odstraszyła może niejednego wogóle od nauk biologicznych. Winna tu była jednak chyba raczej niefortunna metoda nauczania niż sama istota rzeczy. Spróbujmy przeto rozpatrzeć te sprawy nieco wszechstronniej, a może zrozumiemy lepiej, czem jest dzisiaj systematyka biologiczna.

Systematyka w życiu codziennem.

Grupowanie gatunków zwierzęcych czy roślinnych (—» Gatunek) w większe zespoły na podstawie ich wzajemnego podobieństwa nie zostało „wymyślone“ przez uczonych. Sięga ono niewątpliwie bardzo daleko w zaranie dziejów ludzkości, jak świadczą spotykane we wszystkich bodaj językach wyrazy oznaczające nie poszczególne gatunki zwierząt czy roślin, lecz pojęcia odpowiadające obszerniejszym gru-p o m, łączącym w sobie liczne gatunki uznane z tych czy innych względów za podobne, za mające ze sobą coś wspólnego. Należałyby tu takie np. wyrazy, jak ptak, ryba, grzyb, robak i t. p. Posługujemy się niemi powszechnie i dziś, nawet jeśli nie mamy żadnego wyobrażenia o biologji czy o systematyce biologicznej. Gdy powiadamy, że przeleciał gdzieś jakiś ptak, czy że w stawie plusnęła ryba, to dajemy tern samem świadectwo, że pewne gatunki zwierząt, takie, jak wrona, wróbel, gołąb, zaliczamy do grupy ptaków, a in-

ne, jak szczupak, karp, okoń, do grupy ryb.

Rzecz oczywista, że takie grupowanie, czyli mówiąc inaczej klasyfikowanie, zwierząt i roślin, oparte na potocznej praktyce, jest naogół bardzo niekonsekwentne, chwiejne, a często naiwne i uwzględnia zwykle tylko najbardziej rzucające się w oczy właściwości grupowanych gatunków. Człowiek nieobeznany z botaniką zaliczy bez wahania jabłoń do grupy „drzew¹“ i postawi ją obok sosny czy dębu, a tarninę umieści w grupie „krzaków“, nie zdając sobie sprawy, że owe jabłoń i tarnina są, mimo różnic w wyglądzie zewnętrznym, blisko ze sobą spokrewnione i że w naukowej systematyce botanicznej niema wogóle takich grup, jak „drzewa“ czy „krzaki“. Do „czworonogów“ czy poporostu „zwierząt“ zaliczają ludzie powszechnie nietylko większość ssaków, ale też i znaczną część gadów i płazów, a już w grupie, która w ustach przeciętnego ogółu nosi miano „robaków“, spotykamy mnóstwo najróżnorodniejszych postaci zwierzęcych, zaliczanych przez naukę do grup bardzo od siebie odległych.

Klasyfikacje zwierząt i roślin stosowane w życiu codziennem mogą być bardzo rozmaite, jedne są bardzo nieudolne, inne trafniejsze, zwłaszcza jeśli dokonywują ich ludzie lepiej obeznani ze światem istot żywych i więcej mający z nim do czynienia; często bywają też one wyraźnie dostosowane do jakichś ściśle określonych potrzeb praktycznych, np. łowieckich, rybackich, hodowlanych i t. p. Powstają one jednak zawsze pod wpływem skłonności człowieka do porównywania napotykanych istot i dążenia do łatwiejszego zorjentowania się w ich różnorodności.

Owa dążność do porównywania, zestawiania, segregowania i porządkowania różnych zjawisk otaczającego świata, a w szczególności tworów przyrody, dążność, będąca jedną z właściwości umysłu ludzkiego, leży również u podstawy naukowej systematyki biologicznej. Pierwszy układ czyli system, dotyczący zresztą tylko świata zwierzęcego, o którym posiadamy dokładniejsze wiadomości w dziejach nauki, zawdzięczamy uczonemu i myślicielowi greckiemu Arystotelesowi (384 do 322 przed nar. Chr.). W swych dziełach zoologicznych dzieli on ogół znanych sobie zwierząt na szereg grup, przyczem opiera się zarówno na właściwościach budowy ich ciała, jak i na pewnych przejawach ich życia.

Jakkolwiek system zoologiczny Arystotelesa był bardzo ogólnikowy i mało rozbudowany, to jednak po upływie długiego szeregu wieków stał się punktem wyjściowym w tej dziedzinie dla nauki nowoczesnej. Średniowieczne dzieła przyrodnicze opierają się w sprawach podziału świata zwierzęcego mniej lub więcej ściśle o Arystotelesa. W wiekach późniejszych zaczęto stopniowo nietylko gromadzić coraz więcej danych faktycznych z dziedziny nauk biologicznych, ale też próbowano mniej lub więcej trafnie uzupełniać i rozbudowywać systematykę Arystotelesa. Wszystkie te próby nosiły jednak charakter dość przypadkowy i nie były przeprowadzane konsekwentnie. Nie powinniśmy jednak, mimo wszystko, lekceważyć dorobku naukowego wieku XVI i XVII w dziejach nauk biologicznych ; wówczas to zaczęto wszak stosować przy badaniach lupy i mikroskopy, poznano wiele szczegółów dotyczących budowy i czynności ciała istot żywych, a obok tego rozszerzono wydatnie znajomość zwierząt i roślin kra-

jów odległych, wykorzystując wyniki licznych podróży geograficznych.

Linneusza, rodzaj, rząd, gromada, były już niekiedy stosowane i przez niektórych jego poprzedników, ale on pierwszy ustalił dopiero ich kolejność i zakres.

Drugiem, niezwykle ważnem dziełem Linneusza było wprowadzenie ściśle określonej nomenklatury systematycz-nej, t. j. powszechnie obowiązującego imiennictwa naukowego roślin i zwierząt. Przedtem panowała na tern polu całkowita dowolność, chociaż czyniono tu i ówdzie pewne próby uporządkowania tych spraw. Naogół każdy autor dzieł naukowych używał w stosunku do omawianych przez siebie zwierząt czy roślin takich nazw, jakie uważał za najwłaściwsze ; niektórzy stosowali do tego samego gatunku kilka nazw różnych, inni nie używali wo-góle żadnych nazw określonych, poprzestając na charakterystykach opisowych. Linneusz wprowadził dla każdego gatunku roślinnego czy zwierzęcego określoną nazwę złożoną z dwóch wyrazów, z których drugi oznacza gatunek, a pierwszy rodzaj, do którego ów gatunek należy. W ten sposób np. wilk otrzymał nazwę Canis lupus, a lis Canis vulpes-, jednakowy pierwszy człon nazwy wskazuje, że oba te gatunki należą do jednego rodzaju Canis — pies (pies domowy został nazwany przez Linneusza Canis familiaris i był uważany wówczas za gatunek samodzielny). By uniknąć nieporozumień co do znaczenia nazw systematycznych u różnych ' autorów, wprowadzono później jeszcze zwyczaj stawiania po nazwie nazwiska uczonego, który pierwszy daną nazwę utworzył. Przyjęto również t. zw. prawo pierwszeństwa, w myśl którego za nazwę obowiązującą uznaje się w zasadzie najstarszą z nazw nadanych danemu gatunkowi. Za punkt wyjścia tej

Momentem pierwszorzędnej wagi dla dalszego rozwoju systematyki biologicznej było wprowadzenie do nauki w końcu w. XVII pojęcia gatunku, jako podstawowej jednostki systematycznej (-» Gatunek). W ten sposób została utorowana droga dla dalszego etapu w rozwoju systematyki biologicznej, dokonanego przez Linneusza.

Linneusz, jego systematyka i nomenklatura.

Przyrodnik szwedzki Karol Linneusz (1707—1778) nie był twórcą jakichś wybitnych teoryj na polu biologji, dokonał jednak dzieła o wielkiej doniosłości dzięki niezwykłym, do przesady dochodzącym skłonnościom klasyfika-torskim swego umysłu i nieugiętej konsekwencji w przeprowadzaniu swych poglądów. Pojęcie gatunku, jako podstawowej jednostki w systematyce biologicznej, wzmocnił on przez wypowiedzenie sądu, iż ilość ich jest niezmienna (-> Gatunek) i stała. Nowe gatunki nie powstają w przyrodzie samorzutnie, jako t. z w. w dawnych czasach igraszki natury. W związku z tern nasuwa się wniosek, że zczasem będzie można wszystkie gatunki poznać i uporządkować według określonego układu czyli systemu.

Nie czekając na ostateczne poznanie wszystkich istniejących gatunków, Linneusz zbudował konsekwentny i przejrzysty układ świata roślinnego i zwierzęcego, przyczem podobne gatunki pogrupował w wyższe jednostki, które nazwał rodzajami, podobne rodzaje w rzędy, a te zkolei w gromady.

W ten sposób została wprowadzona ściśle określona zasada nadrzędno-ś c i jednych jednostek systematycznych nad innemi, przypominająca np. nadrzędność poszczególnych jednostek w wojsku, a więc plutonów, kompanij, baonów, stosowanej dotąd w naukach biologicz-pułków i t. d. Terminy użyte przez nych Linneuszowskiej nomenklatury

dwuimiennej czyli b i n o m i n a 1-nej uznano rok 1758, w którym ukazało się 10-e wydanie dzieła Linneusza „Systema naturae“, w niem bowiem przeprowadził uczony szwedzki ostatecznie w sposób konsekwentny swe reformy systematyczne i nomenklato-ryczne.

Jak na czasie było wprowadzenie owych reform Linneusza, świadczy to, że zostały one odrazu prawie bez sprzeciwów przyjęte przez ogół ówczesnych botaników i zoologów. Dodano wprawdzie później szereg nowych stopni jednostek systematycznych do dawnych Linneuszowskich, zmieniono w miarę postępu badań zakres tych czy innych grup,-- zmieniły się wreszcie w sposób zasadniczy zapatrywania na istotę systemu w biologji, a mimo to reformy Linneusza zachowały swą moc obowiązującą do dnia dzisiejszego. Ułatwiły one ogromnie pracę licznym zastępom zoologów i botaników, wprowadziły ład i porządek do poprzedniego chaosu, umożliwiły orjentację w mnogości i różnorodności poznawanych postaci zwierząt i roślin i spowowały ogromny rozkwit t. zw. systematyki opisowej w drugiej połowie XVIII i pierwszej XIX w.

Systemy naturalne i sztuczne, plany budowy.

Wprowadzenie przez Linneusza formalnych podstaw systematyki biologicznej nie rozwiązało jednak istoty zagadnienia, w jaki sposób należy przeprowadzić klasyfikację zwierząt i roślin, jakie grupy należy wśród nich wyróżnić i jak przeprowadzić granice pomiędzy temi grupami. Przystępując do klasyfikacji jakiegoś zespołu gatunków, możemy go wszak podzielić na grupy w sposób rozmaity. Tak np. można ssaki zgrupować według rodzaju uzębienia, według budowy nóg, według ubarwienia, sposobu życia i t. d. ; za każdym razem otrzymamy inny podział systematyczny. W związku z tern zarówno sam Linneusz, jak też już i niektórzy z jego poprzedników, odróżniali t. zw. systemy sztuczne od systemu naturalnego. Pierwsze miały służyć przedewszystkiem do szybkiego orjentowania się w mnogości postaci istot żywych, ułatwiać ich oznaczanie i rozpoznawanie i mogły opierać się na cechach mało istotnych, ale zato rzucających się w oczy. System naturalny natomiast miałby być wyrazem istotnych stosunków zachodzących w przyrodzie. „Istotność*⁴ tę wyobrażano sobie coprawda za czasów; Linneusza w sposób dość mglisty, twierdzono, że cała mnogość postaci świata istot żywych stanowi pewną harmonijną całość, której obraz miałby nam dać właśnie system naturalny. Rzecz prosta, że system taki mógłby być tylko jeden, w przeciwieństwie do wielu możliwych systemów sztucznych.

W związku z rozkwitem badań po-równawczo-anatomicznyeh na przełomie w. XVIII i XIX wyłoniła się sprawa t. zw. planów budowy, wspólnych dla pewnych grup zwierzęcych. O te plany starano się oprzeć system naturalny zwierząt. Najwyraźniej zaznaczyło się to w poglądach systematycznych wybitnego przyrodnika francuskiego Jerzego Cuviera (1769 do 1832), który podzielił cały świat zwierząt na cztery wielkie typy, zgodnie z czterema wyróżnionemi przez siebie planami budowy. Toczono również w owym czasie gorące spory o to, ile planów budowy da się wyróżnić w świecie zwierzęcym, czy jest ich wogóle kilka, czy też tylko jeden.

Należy wreszcie wspomnieć, że począwszy od końca w. XVIII, zaczęto też zwracać coraz więcej uwagi na szczątki istot kopalnych, które żyły w ubiegłych okresach dziejów ziemi, i czynić próby umieszczania ich również w ramach ogólnego systemu świata organicznego.

Teorje transformizmu i ich wpływ na systematykę.

Przewrót, dokonany w połowie wieku XIX w dziedzinie nauk biologicznych przez teorje transforminizmu (-» Ewolucja, Gatunek), wywołał również zasadnicze zmiany w pojmowaniu systematyki zoologicznej i botanicznej. Grupowanie gatunków w wyższe jednostki systematyczne, które dotąd świadczyło tylko o mniej lub więcej trafnie ujętem podobieństwie między temi czy innemi gatunkami, miało obecnie dawać wyraz ich rzeczywistemu pokrewieństwu, t. j. pochodzeniu od wspólnych przodków, od wspólnych grup wyjściowych. Teraz dopiero stało się możliwe ścisłe określenie wymagań, jakim powinien odpowiadać istotny system naturalny: winien on mianowicie odtwarzać drzewo rozwoju rodowego świata organicznego. Na takiem stanowisku stoimy w dziedzinie nauk biologicznych do dnia dzisiejszego, niezależnie od tego, jak sobie wyobrażamy w szczegółach przebieg zmian rozwojowych, którym podlega na przestrzeni swych dziejów świat zwierzęcy i roślinny. Wprawdzie i dziś liczne rzesze przyrodników opisują nowopoznawane gatunki, zajmują się umieszczaniem ich w systemie i zastanawiają się nad cechami charakteryzuj ącemi poszczególne grupy, ale nie jest to już tylko suchy formalizm kla-syfikatorski. Systematyka biologiczna nabrała nowej treści i nowego życia. Grupy, uważane dawniej za jednolite i dobrze ograniczone, okazują się nieraz w świetle nowszych badań złożo-nemi z gatunków o rożnem pochodzeniu rodowem i muszą ulec rozbiciu. Kiedy indziej wykrywa się związki pomiędzy grupami, które dawniej uchodziły za nie mające nic wspólnego ze sobą. Wszystko to wymaga jednak stu-djów możliwie gruntownych i wszechstronnych i w dzisiejszej systematyce nie wystarcza już jedynie wyszukanie możliwie wyraźnych cech odróżniających jedne gatunki, czy wyższe grupy systematyczne od innych, lecz niezbędne jest oparcie się na wszelkich danych zdobytych przez naukę. To też dzi-niejsza systematyka biologiczna uwzględnia coraz szerzej wyniki badań dokonywanych na polu najróżnorodniejszych specjalnych dziedzin nauk biologicznych, a doskonalony ustawicznie i przebudowywany system staje się w coraz większym stopniu nietylko systemem grup i gatunków, lecz zarazem systemem obejmującym wszelkie nasze wiadomości o świecie istot żywych.

T. Jaczewski.

SZCZEPIONKI I SUROWICE. W artykule „Odporność“ (tom III-ci, str. 1046) pisaliśmy, że zarazki chorobotwórcze wprowadzone do organizmu mają cenną własność wytwarzania stanu odporności. Odporność taką, zdobytą niejako własnym wysiłkiem organizmu, nazywamy odpornością czynną. Uczonym udało się zarazki chorobotwórcze tak osłabić lub zmienić, że warunkują one odporność nawet wtenczas, jeśli nie są zdolne do wywołania choroby.

Pierwsze spostrzeżenia w tym kierunku poczynili nie badacze pracujący w ciszy pracowni naukowych. Zawdzięczamy je spostrzegawczości ludu. Pierwszą szczepionkę przed wieloma tysiącami lat stworzyli Chińczycy. Uodporniała ona przeciwko chorobie, która przez wieki była najstraszniejszym, najbardziej nieubłaganym wrogiem ludzkości: przeciwko ospie. Ongiś nie oszczędzała ona nikogo : w czasie wybuchu epidemji nie chorowali jedynie ci, którzy już ospę przebyli. Należało zatem ową ospę wywołać sztucznie, ażeby przyśpieszyć ów stan nabytej odporności. Rzymianie czynili to, zmuszając dzieci zdrowe do przebywania z choremi : okupywali zdobycie odporności za cenę choroby. Chińczycy natomiast czynili to w sposób, przypominający późniejsze metody osłabiania zarazka: strupy ospowe, które zawierają żywe zarazki, były... wędzone. Osłabione w ten sposób zarazki wprowadzano do nosa, a zatem używano drogi, któremi zarazek nieosłabiony dostaje się zwykle do ustroju.

Uodparnianie zapomocą zarazków osłabionych.

Dopiero w końcu XVIII stulecia sprawa szczepień przeciwko ospie zostaje oparta na podstawach ściślejszych przez lekarza angielskiego J e n n e r a. Zauważył on mianowicie, że osoby zajmujące się dojeniem krów mają często na rękach objawy miejscowe; przypominające ospę. Kto jednak miał owe nieszkodliwe dla zdrowia objawy ospy miejscowej, ten później nie zapadał na ospę prawdziwą. Spostrzeżenie to naprowadziło Jennera na myśl, że ospa bydlęca jest osłabioną ospą ludzką i że można zapomocą ospy bydlęcej szczepić przeciwko zjadliwym zarazkom ospy ludzkiej. Pod wpływem zarazka ospy powstają u zwierząt objawy miejscowego zapalenia i ropa, ropa zaś i skóra zakażonego zwierzęcia zawierają miljardy zarazków. Zarazki te jednak, przechodząc przez ustrój zwierzęcia, zatracają częściowo własności chorobotwórcze dla człowieka, nie wywołują też u człowieka ospy, lecz jedynie takie postaci tej choroby, jakie spostrzegał Jenner u osobników odpornych. Zarazek, choć tak osłabiony, jednak uodparnia. Ponieważ zarazek ten został osłabiony przez hodowanie na skórze krowy, nazywamy go wakcyną od łać. vacca — krowa (krowianka).

Badania Jennera zostały wkrótce uznane przez cały świat i w większości państw europejskich wprowadzono przymusowe szczepienia przeciwospo-we. Rozporządzenie z 19. VII. 1919 roku, nakładające przymus szczepień przeciwospowych w Polsce, usunęło ospę całkowicie z naszego kraju.

Badania Jennera nie stałyby się podstawą wielkich akcyj ochronnych, gdyby nie wiekopomne odkrycia P a-s t e u r a (-> Bakteriologowie). Pasteur uczynił pozornie drobne spostrzeżenie: zauważył on mianowicie, że kury zakażone krwią zwierząt padłych na cholerę drobiu nie chorują, jeżeli krew użyta do zastrzyku nie była świeża. Taka stara krew zawiera jednak zarazki, ale zarazki osłabione, które nie wywołują choroby, lecz powodują powstanie odporności. Wiedziony genjal-ną intuicją, Pasteur dokonał jednego z najdonioślejszych odkryć: wynalazł sposób osłabiania chorobotwórczości zarazków. Jest wiele czynników zdolnych do osłabiania życiowego rozmachu ustrojów chorobotwórczych. Warunki niekorzystne dla życia, które tłumią niejako rozmach życiowy bakteryj, mogą osłabiać też ich chorobotwórczość. Tak np. bakterje niebezpieczne dla człowieka i zwierząt rozwijają się najlepiej w temperaturze 37° C. W temperaturach powyżej 40° drobnoustroje, dostosowując się do odmiennych warunków bytowania, tracą częściowo własności chorobotwórcze, zostają niejako ujarzmione. W ten sposób został osłabiony zarazek wąglika, przestał on wywoływać chorobę śmiertelną, powodując jedynie pewne objawy, które pozostawiają odporność. Szczepionka wąglikowa zawiera zatem zarazki wąglika osłabione przez hodowanie ich w nieodpowiednich warunkach, a mianowicie w zbyt wysokiej temperaturze.

Pasteur ujarzmił jeszcze jeden zarazek, który wywoływał chorobę, przebiegającą wyjątkowo dramatycznie, mianowicie zarazek wścieklizny. Zarazek ten posuwa się wzdłuż nerwów, gdy zaś dosięgnie mózgu, wywołuje groźne i charakterystyczne objawy: porażenia lub ową straszną nadwrażliwość, której wyrazem są napady chorobliwego rozdrażnienia (wściekłości), bolesne skurcze przy piciu (wodo-wstręt i t. d.). Zarazek wścieklizny wędruje do mózgu wolno, tygodniami, a nawet miesiącami. Pasteur powiedział sobie, że gdyby można było otrzymać zarazek osłabiony, któryby jednocześnie szybciej dosięgał ośrodków nerwowych, to mógłby on uodpornić komórki wcześniej aniżeli dotrze do nich wolno wędrujący zarazek wścieklizny, t. zw. zarazek uliczny (virus de la rue). Jak jednak uzyskać owo zwiększenie szybkości wędrówek zarazka? Przeszczepiając domózgowo zarazek wścieklizny z królika na królika, udało się Pasteurowi skrócić okres wylęgania choroby: podczas gdy zarazek uliczny zabija zwierzę po 14 dniach, to ów zarazek przeszczepiany, t. zw. virus fixe, czyni to po 6—7 dniach. Samo jednak wcześniejsze dotarcie do ośrodków mózgowych nie mogłoby jeszcze wywołać odporności, lecz co najwyżej wcześniejszy wybuch choroby. Należało więc uprzednio zarazek osłabić. Uczynił to Pasteur zapomocą wysuszania rdzenia zwierząt zakażonych owym zmienionym zarazkiem wścieklizny. Taki „szybkobieżny¹“, ale osłabiony zarazek wygrywa wyścig z zarazkiem bardziej zjadliwym, ale wędrującym wolniej. Szczepionka przeciwko wściekliźnie działa zatem nietylko zapobiegawczo, ale i leczniczo. Zgórą pięćdziesiąt lat przeszło od tego odkrycia, które

Pasteur uczynił w roku 1885. Na całym świecie powstały zakłady, gdzie leczą pokąsanych; wszystkie te zakłady na cześć wielkiego twórcy szczepionki przeciwko wściekliźnie noszą jego nazwisko i nazywają się Zakładami Pasteura. W Polsce szczepionkę przeciw wściekliźnie wytwarza Państwowy Zakład Higjeny w Warszawie i zakłady prof. Bujwida w Krakowie.

Do rzędu szczepionek zawierających zarazki żywe, ale osłabione, należy szczepionka przeciwgruźlicza B i 11 i é, Calmette i Guérin, t. zw. B. C. G. Jest to zarazek gruźlicy bydlęcej, hodowany przez kilkanaście lat na pożywce zawierającej żółć, która osłabia chorobotwórczość drobnoustroju. Osłabione zarazki gruźlicze wywołują sa-mouleczalne procesy gruźlicze, które jednak chronią dziecko przed zakażeniem zjadliwym zarazkiem gruźliczym tak długo, jak długo zarazek osłabiony znajduje się w ustroju (przeciętnie rok). Szczepienia przeciwgruźlicze nie są coprawda przymusowe, jest jednak bardzo wskazane szczepienie dzieci narażonych na zakażenie gruźlicze. Szczepienia takie odbywają się w ten sposób, że niemowlę po urodzeniu otrzymuje do picia kilka łyżeczeczek zawiesiny osłabionych prątków gruźliczych. Zarazki prześlizgują się niejako przez ścianki jelita niemowlęcia i dostają się do gruczołów chłonnych, gdzie umiejscowią ją się i wywołują odczyny ochronne.

Uodpamianie zapomocą zarazków zabitych.

Szczepionki przeciw wąglikowi, wściekliźnie, gruźlicy składają się więc z zarazków żywych, lecz osłabionych. Często jednak odporność ustroju może być uwarunkowana przez sam fakt obecności w nim drobnoustrojów, nawet takich, które są pozbawione wszel-

kich możliwości rozwoju. Niektóre szczepionki — to nic innego, jak trupy bakteryj. Otrzymywanie takich szczepionek jest zatem stosunkowo proste. Należy zarazki wyhodować, zawiesić w rozczynie fizjologicznym soli kuchennej i zabić. Wstrzyknięte do ustroju, wywołują zjawisko odporności czynnej, która chroni od zakażenia zarazkami żywemi. W ten sposób przyrządzamy np. szczepionkę przeciwko durowi brzusznemu i przeciwko cholerze.

Uodparnianie zapomocą produktów drobnoustrojów.

Niektóre drobnoustroje działają na ustrój, do którego przeniknęły, w sposób podobny do walki artylerji, albo jeszcze lepiej, do użycia gazów bojowych. Drobnoustroje wytwarzają w miejscu swego rozwoju jady, które rozchodzą się po organizmie i zatruwają komórki nawet oddalone od miejsca, gdzie znajdują się zarazki. Zadaniem obrony jest wówczas nietyle walka z samym zarazkiem, który jako taki nie jest groźny, ale właśnie z owemi truciznami. Szczepionki przeciwko takim zarazkom składają się zatem nie z zawiesiny drobnoustrojów, ale z ich jadów. Jak jednak uodpornić ustrój jadem, jak zastrzyknąć mu truciznę, n;e zatruwając go przytem? Zagadnienie to było aktualne dla najgroźniejszej choroby wieku dziecięcego, błonicy (dyfterytu). Rodak nasz Dzież-g o w s k i dokonywał prób szczepienia, używając bardzo małych dawek jadu błoniczego. Prób dokonywał na sobie: ciało jego było pokryte bliznami od ran, powstałych naskutek zastrzyków, dobrowolnie znoszonych dla dobra sprawy. Cena odporności uzyskanej w ten sposób była jednak zbyt wielka. Dopiero Behring stworzył metodę, która umożliwiła szczepienia przeciw-

błonicze: dodawał on do jadów bakteryjnych surowicę odpornościową, która truciznę zobojętniała. Mieszanka ta, zwana T. A. (Toksyna-Antytoksyna) posłużyła już do uodparniania wiele setek tysięcy dzieci. Szczepionka ta jednak nie jest najlepsza. Badaczowi francuskiemu Ramonowi udało się wyrwać niejako żądło jadom błoniczym zapomocą niezmiernie prostego zabiegu, bo zapomocą dodatku formolu. Szczepionka taka została nazwana ana-toksyną. Wyniki szczepienia anatok-syną są tak doskonałe, że szczepienia przeciwbłonicze zostały w roku 1936 wprowadzone w Polsce drogą ustawową. Gdzie wystąpi epidemja błonicy, tam będą szczepione wszystkie dzieci od 1—10 roku życia. Na podobnych podstawach, jak szczepionka przeciw-błonicza, przyrządzane są obecnie szczepionki przeciwko zarazkom płonicy (szkarlatyny), przeciwko zakażeniom przyrannym i t. p.

Szczepionki specjalne. Znaczenie szczepień i ich zastosowanie masowe.

Są jednak choroby o zarazku jeszcze nieznanym, którego hodowli zatem uzyskać nie można. W takich razach korzysta się czasami z narządów zakażonego zwierzęcia, które zawierają dane zarazki. Ciekawą drogę obrał polski uczony R. Weigl dla szczepień przeciwko durowi plamistemu. Zarazek du-ru plamistego nie może być hodowany sztucznie, natomiast rozmnaża się w jelicie zakażonej wszy. Otóż Weigl wstrzykuje wszom do odbytnicy mate-rjał zakaźny. Zarazek duru plamistego rozmnaża się w jelitach, które zawierają olbrzymie jego ilości. Należy wtedy wypreparować jelito wszy, zarazek zabić, sporządzić z niego odpowiednią zawiesinę i uzyskać w ten sposób szczepionkę przeciwko durowi plamistemu.

z b a w i o-

t o krew

białych

czerwonych ciałek krwi oraz włóknika.

Pod

Szczepionka przeciwko cholerze jest niezmiernie wrażnym środkiem zwalczania epidemji tej choroby. Gdy stosowanie szczepień podskórnych jest utrudnione, wprowadza się czasami szczepionkę doustnie w postaci pigułek. Metodę tę opracował badacz francuski Besredka. Wyszedł on z założenia, że należy uodporniać tkankę, która służy jako wrota wniknięcia dla drobnoustroju; w przypadkach zatem zakażeń jelitowych, jak dur brzuszny i cholera, gdy zarazek wnika do ustroju drogą jelitową, należy przedewszyst-kiem uodpornić jelita. Podług tego badacza można to uskutecznić, połykając pigułki zawierające wysuszone bakte-rje tyfusu lub cholery. Szczepienia do-jelitowe są naogół mniej skuteczne, niż podskórne.

Najważniejsze szczepionki ochronne stosowane są masowo. Wojsko naprzy-kład szczepione jest przeciwko durowi brzusznemu, a gdy tylko wybuchnie epidemja — szczepi się zapobiegawczo i ludność cywilną. Niezależnie od szczepionek stosowanych masowo istnieją szczepionki przeciwko chorobom rzadszym, nie występującym epidemicznie.

Wynalezienie szczepień ochronnych jest dowodem genjuszu człowieka, który najgroźniejszych swych wrogów, jakiemi są zarazki chorobotwórcze, potrafił ujarzmić i uczynić z nich posłuszne narzędzie do walki z chorobami zakaźnemi.

Surowice.

Zastanówmy się przedewszystkiem, co to jest surowica. Krew ludzka składa się z czerwonych i białych ciałek, zawieszonych w płynie, który nazywamy osoczem (—»Krew). Osocze jest jednak tak długo płynne, jak długo znajduje się w krwiobiegu. Krew, która wypłynęła z naczyń krwionośnych, o ile nie będzie poddana specjal-

szukaj w tomie piątym!

nym zabiegom, krzepnie dzięki wytworzeniu się galaretowatej masy, zwanej włóknikiem. Z owego skrzepu wydziela się wówczas płyn, który właśnie nazywamy surowicą. A zatem surowica jest

Surowica zawiera szereg ciał, które normalnie krążą we krwi. Posiada to olbrzymie znaczenie lecznicze, wpływem szczepienia bowiem wytwarzają się t. zw. ciała odpornościowe (-» Odporność), które mogą zobojętniać jady drobnoustrojów i które często nawet zabijają same drobnoustroje. Wstrzykując zatem zwierzętom zarazki chorobotwórcze lub ich jady, zmuszamy je do wytworzenia ciał odpornościowych, które krążą we krwi i które po wypuszczeniu krwi z naczyń znajdują się w surowicy. Stosowanie surowic jest najważniejszym współczesnym sposobem leczenia chorób zakaźnych. Surowice są najskuteczniejsze, jeżeli mogą działać odtru-wająco, jeżeli zobojętniają jady wytworzone przez drobnoustroje. Niektóre choroby, jak błonica, jak niektóre postaci zakażeń przyrannych, jak do pewnego stopnia szkarlatyna, są wywoływane przez jady bakteryj ; są to poniekąd zatrucia zakaźne. W tych schorzeniach działanie surowic przeciw jadowych sprawia czasami wrażenie cudu. Dziecko chore na błonicę lub płonicę często już w kilka godzin po wstrzyknięciu surowicy przychodzi do siebie. Niestety, surowica działa jedynie wtedy, gdy jady krążą jeszcze we krwi i nie zdążyły zatruć komórek ustroju. Dlatego należy stosować surowicę jak najwcześniej.

Jesteśmy więc dziś w stanie leczyć najgroźniejsze choroby wieku dziecięcego: płonicę i błonicę. Dzięki surowicy przeciwbłoniczej zniknęła groza

dawnych pokoleń: ów dławiec, który dusi dzieci, należy obecnie do rzadkości. Przez wstrzykiwanie odpowiedniej surowicy do kanału mózgowo-rdzeniowego możemy leczyć epidemiczne zapalenie opon mózgowych. Doskonałe wyniki daje surowica przy leczeniu szkarlatyny i czerwonki, przy zgorzeli gazowej i wielu innych chorobach.

Niestety, nie posiadamy surowic leczniczych przeciwko wszystkim chorobom. Nie możemy leczyć zapomocą surowicy ani duru plamistego, ani gruźlicy. Pracownie badawcze na całym świecie pracują usilnie nad zagadnieniem surowic leczniczych i każdy rok przynosi w tej dziedzinie nowe odkrycia.

Leczenie zapomocą surowic natrafia, niestety, na przeszkodę, która utrudnia ich częste stosowanie u jednego i tego samego osobnika. Wszelkie białka obce, a zatem i surowice, wywołują w ustroju odczyny obronne. Otóż w niektórych przypadkach powstanie odczynu obronnego związane jest z wzmożoną wrażliwością, z nadczułością. Dzieci, które otrzymały surowicę, wykazują nieraz objawy chorobowe, znane jako choroba po-surowicza. Objawy tej choroby polegają na zaczerwienieniu występującem w miejscu zastrzyku, na obrzękach, na bólach w stawach, a w rzadkich przypadkach nawet na zamroczeniach i utracie przytomności.

W niektórych przypadkach chorobowych możemy stosować surowicę ozdrowieńców po danej chorobie. Naprzy-kład dzieci, które przebyły odrę, są odporne na całe życie. Surowica tych dzieci nie może coprawda wyleczyć dzieci chorych na odrę, może jednak, w porę zastrzyknięta, uchronić od wybuchu choroby.

Wyrób szczepionek i surowic jest potężną gałęzią przemysłu, która musi się opierać na dobrze pracujących warsztatach naukowych. Trzeba wiedzieć przedewszystkiem, jakie drobnoustroje należy zwalczać, a w tym celu trzeba znać dokładnie gatunki i typy drobnoustrojów występujące na danym terenie. Wyrób surowic i szczepionek posiada pierwszorzędne znaczenie dla obrony kraju, ponieważ epidemje, które częr sto powstają przy wielkich skupieniach ludności, mogą nieraz zaważyć na losach wojny. Rząd polski stworzył w ramach Państwowego Zakładu Hi-gjeny Wytwórnię Surowic i Szczepionek, która zapewnia krajowi całkowitą samowystarczalność w tej dziedzinie.

Chciałbym dodać jeszcze kilka słów o kontroli surowic i szczepionek. Nieumiejętnie przygotowana szczepionka lub surowica może czasami zaszkodzić, a nawet zabić chorego. W Lubece np. po zastosowaniu szczepionki przeciwgruźliczej przeszło 200 dzieci zachorowało na gruźlicę, a przeszło 60 zmarło. Okazało się, że przez omyłkę zastosowano zamiast szczepionki zjadliwą hodowlę prątków gruźliczych. Zagadnienie wartości szczepionek i surowic jest tak ważne, że stało się przedmiotem badań międzynarodowych, prowadzonych pod egidą Komitetu Higjeny Ligi Narodów. W pracach, w których brały udział największe instytuty świata (między innemi Państwowy Zakład Higjeny), zostały opracowane metody badań i ustalone jednostki wzorcowe. Zakład Serologiczny w Kopenhadze rozsyła wszystkim instytutom kontrolnym surowice dla celów porównawczych. W Polsce w Państwowym Zakładzie Higjeny istnieje Oddział Badania Surowic, który bada wszystkie bez wyjątku surowice i szczepionki wytwarzane w kraju i sprowadzane z zagranicy. Produkcja surowic i szczepionek w Polsce stoi zatem na poziomie wymagań nauki współczesnej.

L. Hirszfeld.

R. Nitsch: Surowice i szczepionki, Warszawa 1928. J. Morzycki: Surowice i szczepionki, Warszawa, wyd. „Ars Medici“. C. Nicolle: Narodziny, życie i śmierć chorób zakaźnych, Warszawa, wyd. „Mathesis Polska“.

SZEKSPIROWSKIE TAJEMNICE.

Szekspirowskich tajemnic jest dwie. Jedna z nich to względnie niedawno, przed niecałym wiekiem poruszona sprawa autorstwa sztuk, które po raz pierwszy ukazały się jako zbiorowe wydanie w r. 1623. Tom ten zwany „Foljo z r. 1623“ (od formatu książki, wielkości arkusza) obejmujący 38 sztuk (potem dołączono jeszcze jedną) pojawił się w 7 lat po śmierci Williama Szekspira (Shakespeare’a). William Szekspir urodził się w kwietniu 1564 r. w Stratfordzie (hrabstwo War-wick w środkowej Anglji), od mniej więcej roku 1586 był aktorem, nieco później współwłaścicielem teatru w Londynie. Osiem ostatnich lat swego życia spędził jako zamożny obywatel w swem rodzinnem mieście, usunąwszy się w zacisze prowincji po 20-letnim okresie bogatej twórczości literackiej. Umarł w kwietniu 1616 r., ledwo skończywszy 52 lata, prawdopodobnie na chorobę serca. Pochowany jest w stratfordzkim kościele. Nagrobek zaklina, aby go stamtąd nie ruszano. Za życia wyszło kilkanaście jego sztuk, z tych kilka bezimiennie (są to t. zw. wydanie Quarto, od formatu wielkości pół arkusza). Korzystając z jego wielkiej sławy, chciano przemycić kilka sztuk cudzych pod „jego banderą“. O oszustwie wiedzieli jednak jego przyjaciele, współautorzy i współprzedsiębiorcy teatralni, którzy wydali „Foljo z roku 1623“ i sztuk tych, Szekspirowi stale podsuwanych, nie pomieścili wśród dzieł autentycznych. Przez cały wiek XVII, przez cały wiek XVIII, przez pierwszą połowę wieku XIX nikt nie wysuwał wątpliwości, że autorem dzieł Szekspira był — Szekspir. Poznawano go coraz lepiej, wydawano coraz piękniej i staranniej, grano w teatrach coraz częściej, tłumaczono na coraz to nowe języki, aż poznał go cały świat chrześcijański i część niechrześcijańskiego. I oto w połowie wieku XIX rzucono pytanie, czy taki „mieszczański synek“, jak to kiedyś u nas pogardliwie zwano mieszczan, i to jeszcze z prowincji, choćby nawet syn burmistrza, jak Szekspir, aktor, należący jakoby do pogardzanego stanu za czasów królowej Elżbiety, człowiek bez wykształcenia uniwersyteckiego, mógł napisać tak wspaniałe rzeczy, które przetrwały w swojej żywotności od owego dnia i coraz bardziej wykazywały swoje niespożyte wartości?

Trudno zrozumieć, jak mogła powstać ta wątpliwość. Dokumenty, odnoszące się do szczegółów życia Szekspira, już istniały, świadectwa współczesnych pisarzy i pierwszych wtedy krytyków literackich także, czemuż mamy zaprzeczać autorstwa Szekspira ? Przyczyną mogło tu może być przekonanie, żywione przez cały wiek XIX, że w życiu duchowem przedewszystkiem znaczy nauka. Wiek XIX, wiek nauki, oglądał wielu uczonych, którzy wyszedłszy z warstw najuboższych, niewykształconych, przez zetknięcie się, czasem przypadkowe, z metodą naukową stawali się wielkimi badaczami, przedewszystkiem w zakresie nauk przyrodniczych. Mogło się zatem wytworzyć mniemanie, że tak wielki twórca, jak autor sztuk w „Foljo z roku 1623“, musiał chyba przejść przez przygotowanie naukowe, a wiemy na pewno, że Szekspir go nie posiadał. To też jako pierwszego kandydata na jego miejsce wysunięto największą postać naukową owych czasów, nieco starszego rówieśnika poety, Franciszka Bacona, wielkiego polityka i prawnika, autora szeregu dzieł filozoficznych, twórcę „metody indukcyjnej“. Ale nici, łączące możliwość autorstwa Bacona z dramaturgją Szekspira, są tak wątłe, że wszelka argumentacja rwie się odrazu. Mimo to jednak ten „bakcyl Baconowski“ zarażał historyków literatury i rezultatem tego są setki tomów w tej sprawie, zalegające w tej chwili już zupełnie niepotrzebnie półki w bibljotekach.

Po złożeniu Bacona z należnego Szekspirowi tronu wysunięto jednak innych pretendentów. Teraz już nie naukowca przeciwstawiano aktorowi ze Stratfordu (bo innego pisarza miary Bacona w tej epoce już niema), ale członków arystokracji angielskiej. Tu znowu mniemano, że autor, tak pełen kultury i tak dobrze obeznany z życiem wszystkich warstw, musiał należeć do sfery społecznie najwyższej. Ale i tu sprawa jest niełatwa. Już trzech kandydatów wyszukano, którzy jakoby ze względu na swoje stanowisko nie chcieli obnażać swego istnienia i posługiwali się w swej twórczości literackiej pseudonimem „Shakespeare ’a“, kupiwszy sobie za pieniądze to prawo od żyjącego współcześnie mizernego aktora. Ale pominąwszy już to, że ten motyw ochrony nazwiska jest im podsuwany tylko, bo nic podobnego w życiu żadnego z nich nie spotykamy, pokazuje się, że jeden jest za młody, aby móc pisać wtedy, kiedy się pojawiają sztuki Szekspira (Earl of Rutland), drugi umiera już w roku 1604, a przecież potem pojawiają się nowe wspaniałe rzeczy (Earl of Oxford), trzeci jest jakąś nieciekawą postacią, bardzo mało znaną mimo swego stanowiska w arystokracji (William Stanley, Earl of Derby). I dzisiaj właściwie wszyscy trzej poszli w ślady swego poprzednika Bacona, skreśleni zostali z listy pretendentów do autorstwa dzieł Szekspira, listy zupełnie niepotrzebnej wobec coraz to większej ilości dokumentów, odnoszących się bezpośrednio do życia Szekspira. Bo niema złego, któreby nie wyszło na dobre. Poszukiwania w celu udowodnienia tezy (względnie jej obalenia), że Szekspir jest tylko „maską“ dla kogoś innego, doprowadziły do znacznie lepszego poznania i życia poety i jego epoki. Dzisiaj widzimy dobrze, że Szekspir taki, jakim go znamy, mógł być i na pewno był autorem dzieł, których autorstwa chciano mu odmówić. Tak więc można powiedzieć, że okres sztucznie stworzonej pierwszej tajemnicy szekspirowskiej już się zakończył.

Ale pozostaje tajemnica druga, której trwanie nie skończy się pewnie nigdy. Jest to tajemnica genjuszu. Rzeczywiście czasem niemal rozumie się, że nie chciano wierzyć, aby to mógł napisać ktoś, kto nie stał na samych szczytach społecznych i kulturalnych. Jest to potęga myśli, moc, która wyłania z siebie cały świat i panuje nad czasem i nad przestrzenią. Nie przeszkadza jej działaniu forma zewnętrzna. Tak samo słucha się go po polsku, jak po angielsku. Tak samo przejmuje się nim widz, czy wystawia się go w dekoracjach wspaniałych, czy zupełnie prostych, czy nawet bez dekoracyj, czy w kostjumach historycznych, czy codziennych. Za czasów Szekspira grano takiego „Juljusza Cezara“ w strojach elżbietańskich, we wspaniałych, złotem naszywanych kaftanach, obszernych płaszczach z różnobarwnych aksamitów i w kapeluszach o szerokich krezach ze strusiemi piórami. Ale i wtedy, jak wiemy z wierszy pochwalnych, tak przedstawiona sztuka wyższe wzbudzała zainteresowanie i bardziej zbliżała do ducha Rzymu, do istoty konfliktu między Cezarem a Brutusem, niż wytrzymane w prawdzie archeologicznej i historycznej sztuki na tematy klasyczne Ben Jonsona, największego po Szekspirze dramaturga elżbietańskiego (1573—1637). „Makbet“ w strojach historycznych (a raczej pseudohistorycznych) z wieku XI robi takie same wrażenie, jak grany w mundurach żołnierskich z okresu wielkiej wojny (inscenizacja w Birmingham, 1925). Najpiękniejsze ustępy z „Romea i Julji“ deklamowane czyto we frakach, naszywanych złotym galonem i robronach damskich, jak to się działo na scenie jednego z największych aktorów świata, Garricka, w Londynie XVIII wieku, czy w nowoczesnych strojach wieczorowych na tle parku rezydencji angielskiej (Modrzejewska i wielki aktor angielski świeżej zupełnie przeszłości, J. Forbes-Robertson) rzucają zawsze ten sam przemożny urok na widza. Treść myśli Szekspira jest tak wielka, iż panuje nad każdą formą, w jakiej się do umysłu czytelnika, czy słuchacza dostaje.

Co jest tą treścią? Jeden z wielkich krytyków angielskich (Clutton Brock) określił Szekspira jako „człowieka, który wie“. Chciał przez to wyrazić, że Szekspir rozumiał to, czego my nie rozumiemy w życiu, że przenikał to, co nazywamy „tajemnicą życia“. Każdy z nas ma pęd w duszy do odkrycia tej tajemnicy. W tym celu zbieramy wszędzie doświadczenie. Wszystkie nasze podróże, zwiedzenie galeryj, nasza lektura, nasze znajomości — wszystko to zdąża do tego, aby zaspokoić nasz instynkt poznania, rozszerzyć naszą wiedzę, przybliżyć nas do zrozumienia sensu życia. Szekspir jest krajem, którego zwiedzanie zbliża nas do życia najbardziej, bo w jego dziełach jest więcej doświadczenia, niż u któregokolwiek z innych poetów. Twórczość jego obejmuje komedje, tragedje i t. zw. historje-dramaty z dziejów Anglji. Wędrujemy po weselu życia, po powadze życia, poznajemy podstawy życia duchowego, zawarte w tradycji. Prowadzeni przez poetę, spostrzegamy, że źródło radości życia tryska w nas samych, tylko trzeba umieć się go dokopać ; spostrzegamy całe mnóstwo okrążających nas niebezpieczeństw, których uniknięcie zależy od naszej woli ; w życiu społecznem, zbiorowem, gdzie odpowiedzialność jest inna, niż w postępowaniu jednostek, trzeba się opierać na tradycji, z niej czerpać wzory i ideały. Szekspir nie uznaje przeznaczenia. „Nasz los, kochany Brutusie, leży nie w naszych gwiazdach, ale w nas samych, żeśmy nie dorośli do wielkości“ — mówi Kasjusz do swego przyjaciela, Brutusa, gdy obaj cierpią pod naciskiem moralnym wielkiego Cezara. Szekspir nie uznaje ograniczenia wolnej woli, a tern samem podkreśla pełną odpowiedzialność człowieka za swe czyny. Przez sztuki szekspirowskie przesuwa się niemal dwieście osób, których charaktery oglądamy w czynie; widzimy, jakie działają na nie pobudki, jak przystępują one do czynu, jak się przed nim ociągają, jak działa w nich sumienie i jak wreszcie przychodzi nagroda i kara, przedewszyst-kiem w ich sumieniu. Oglądamy to, czego w życiu codziennem nie jest dane widzieć — cały proces działania ludzkiej woli. Czasem tylko poznajemy te sprawy, gdy czytamy przewód sądowy. Ale wtedy odrzuca nas od poznawania życia ta zbrodnia, o której ciągle mówi się w procesie ; nie możemy zżyć się z człowiekiem, znanym nam od samego początku jako jednostka o słabej woli, która uległa pokusie. W dziełach Szekspira zżywamy się z bohaterami, poznajemy ich bowiem na początku od ich najlepszej strony i dopiero w ciągu sztuki widzimy, jak powoli pod wpływem złych stron bytu, niepohamowanej ambicji, braku umiarkowania we władzy, namiętności miłosnej, doktrynerstwa nie-rozumiejąeego, że życia nie można naginać do teorji, wahania płynącego ze zbytniego badania samego siebie, złych instynktów — jak zazdrość, jak niecierpliwy gniew — te wszystkie dobre zalety duszy kruszeją, niszczeją i pozostawiają człowieka bezbronnym wobec nieuniknionej już wtedy katastrofy.

Szekspir nie zasiada na sąd nad swo-jemi charakterami, nie moralizuje, nie poucza nas, nie mówi : patrzcie — to złe, a to dobre, to szlachetne, a to podłe. Przedstawia nam życie duszy, tak jak je widzimy, zanim wydamy sąd. W rezultacie nie wydajemy też wyroków na bohaterów Szekspira, lecz osądzamy samych siebie. To, co się dzieje w sztukach Szekspira, dzieje się właśnie na tern tajemniczem podłożu, wspólnem nam wszystkim, które zna tylko on, a nie my. Każdy z nas może być Hamletem, gdy rozmyślanie nad sobą odbierze mu odwagę czynu; każdy z nas może być Makbetem, gdy ambicje popchną go do przekroczenia wrodzonej człowiekowi lojalności wobec kogoś, kto los swój złożył w nasze ręce ; każdy z nas może być królem Lirem, kiedy w zbyt rączym gniewie odtrąci mądrą miłość, czy to będzie miłość ojca, czy matki, przyjaciela czy brata, dziecka, czy nauczyciela. A w komedjach mówi o tern samem, ale pokazując sposoby, jak zła w duszy swej uniknąć. Mówi więc o dobroczynnym wpływie natury, o wartości poezji, o wpływie muzyki; wesoło poucza, jak wielką pomoc przynosi w życiu humor, t. j. umiejętność odróżniania rzeczy małych od rzeczy wielkich i traktowania pierwszych jako przedmiotu zabawy, żartu, dowcipu, a drugich jako obowiązku życiowego, którego nie wolno nie spełnić; głośno woła, że stosunki ludzi między sobą budują się nietyle na prawie, ile na miłosierdziu wyższem, niż sprawiedliwość. A w „historjach“, tam, gdzie chodzi o sprawy ogólne, o sprawy władzy i związanej z nią odpowiedzialności, gdzie niema stosunku jednostki do jednostki, ale jest stosunek jednostki do ogółu, uczy nas Szekspir, że prawo, opierające się na fundamentach honoru narodowego i narodowej tradycji, jest sumieniem narodu, społeczeństwa, państwa, że nikt nie może popełnić bezprawia, aby to sumienie nie odezwało się jako głos szerokiej opinji i nie ukarało przestępcy. A do wykonywania prawa trzeba prze-dewszystkiem silnej woli w stosunku do samego siebie. A taką wolę wykazuje ideał władcy u Szekspira, Henryk V.

Wolna wola (w tragedjach), dobra wola (w komedjach), silna wola (w historycznych dramatach) — oto trzy tony etyki szekspirowskiej, a wszystkie są tylko odmianami zasadniczego tonu : wola, która stanowi o godności człowieka. A pojęcie wolnej woli, jako zupełnie przeciwstawne pojęcie losu, stanowi rdzeń etyki chrześcijańskiej. Szekspir jest tak samo najwyższym głosicielem tej etyki, jak tragicy greccy byli głosicielami etyki pogańskiej, helleńskiej.

I w tern może leży ta jego wielka tajemnica wpływu coraz silniejszego, coraz bardziej przenikającego etyczną myśl europejską, mimo, iż twórca tego dzieła spoczywa już od przeszło trzech wieków w skromnym kościółku prowincjonalnym. I prawdą staje się zdanie jego przyjaciela i poety, Ben Jonsona, z długiej elegji na jego cześć w pierw-szem „Foljo z roku 1623“ umieszczonej : „Nie był on z jednego tylko wieku, lecz po wszechczas“.

He was not of an age, buł all time.

A. Tretiak.

R. Dyboski: William Shakespeare, Kraków 1927; Wł. Tarnawski: Szekspir, Lwów 1931.

SZKOLNICTWO. Nazwą „szkolnictwo“ obejmuje się zazwyczaj całokształt tych instytucyj, które służą celom systematycznego nauczania i wychowania w danem państwie; instytucje te mogą być utrzymywane zarówno przez samo państwo, jak i przez inne czynniki, a więc np. przez samorządy, stowarzyszenia religijne, społeczne, osoby prywatne. Charakterystyczną cechą szkolnictwa w Polsce w przeciwstawieniu np. do Anglji jest, iż przedewszystkiem państwo troszczy się o należyte zorganizowanie całokształtu szkolnictwa.

Państwo polskie widzi w szkolnictwie podstawowy, bo świadomy i zorganizowany czynnik, umożliwiający wykonanie zadań państwa w dziedzinie wychowania i kształcenia przyszłych obywateli. Z trzech różnych ustrojów szkolnych, które pozostały na ziemiach polskich po zaborcach, trzeba było w jak najkrótszym czasie stworzyć jeden — polski, dostosowany do celów, zadań i potrzeb Polski zjednoczonej i odrodzonej, który umożliwiłby wychowanie i kształcenie nowych obywateli, orjentujących się w swoich obowiązkach wobec własnego państwa i w swoich prawach. Ustrój ten musiał odpowiadać także naszemu położeniu geograficznemu, wymagającemu do obrony istnienia państwa mas uświadomionych i przygotowanych obywateli ; musiał też odpowiadać stosunkom społecznym, aby wyrównać olbrzymie różnice poziomu kulturalnego i wytworzyć wspólną więź, łączącą wszystkich, ułatwić jednostkom zdolnym bez względu na środowisko, z którego pochodzą, przygotowanie się do podjęcia takiej pracy, do jakiej najlepiej się nadają ze względu na swe uzdolnienia i zamiłowania. Życie gospodarcze żądało również uwzględnienia jego potrzeb i rozbudowania odpowiedniego działu szkolnictwa.

Praca nad stworzeniem nowego ustroju weszła w stadjum realizacji od 1917 roku po utworzeniu polskich władz szkolnych. Przeprowadzano ujednostajnienie szkolnictwa i nadawano mu wspólną, jednolitą dla całej Polski treść programową i organizacyjną, do nadania formy jednak prawa obowiązującego doszło dopiero w r. 1932. Zostały przytem pewne sprawy inaczej ujęte, niż to zrobione było pierwotnie. Wprowadzanie nowego ustroju szkolnego ma być ukończone do 30 czerwca 1938 r., tak, że do tego czasu w życiu spotykamy się i z ustrojem pierwotnym, wygasającym i z nowym, wchodzącym stopniowo w życie od r. szk. 1932/3.

Zorjentowanie się w nowym ustroju ułatwia wykres (ryc. 87), w tekście zaś przy każdym nowym rodzaju szkoły zamieszczono litery, odpowiadające tym, które na wykresie charakteryzują daną szkołę.

Przedszkola i szkoła powszechna.

Jako pierwszą instytucję systematycznego wychowania ustawa przewiduje przedszkola (zwane dawniej ochronkami, ogródkami freblowskiemi). Mają one na celu nie naukę, ale wychowanie fizyczne i psychiczne dzieci, które w domu rodzicielskim nie mają po temu odpowiednich warunków.

Konstytucja już w r. 1921 ustaliła, że „w zakresie szkoły powszechnej nauka jest obowiązkową dla wszystkich obywateli państwa“. Nie znaczy to jednak, aby każde dziecko musiało uczęszczać do publicznej szkoły powszechnej, aby był przymus szkolny, jak np. w Niemczech. Jest więc u nas tylko obowiązek szkolny, a więc obowiązek uczenia się w zakresie programu tej szkoły. Można go jednak wypełniać w powszechnej szkole publicznej, prywatnej lub w domu. Program szkoły powszechnej ma dać „potrzebne ogółowi obywateli jednolite podstawy wychowa-

umożliwić uczniom, o ile to w ich wieku jest dostępne, zrozumienie przedewszystkiem współczesnego życia Polski, |n z uwzględnieniem przeszło-ści, oraz pogłębienie stosunku do państwa. Obowiązek szkolny rozpoczyna się dla dziecka w tym roku kalendarzowym, w którym kończy ono lat siedem. Niewypełnianie przez dziecko obowiązku szkolnego pociąga nałożenie kary na rodziców. Olbrzymia większość rodziców nie mogłaby jednak wypełnić tego podstawowego obowiązku wobec swoich dzieci bez pomocy państwa. To też państwo wspólnie z samorządem terytorjal-nym utrzymuje t. z w. publiczne szkoły powszechne, tworząc ich sieć tak, by dla wszystkich dzieci, które nie spełniają swego obowiązku szkolnego w innej szkole lub w domu, była dostępna szkoła i to możliwie najwyższego stopnia organizacyjnego. Nierównomier-nia i wykształcenia ogólnego oraz na gęstość zaludnienia, pociągająca za przygotowanie społeczno-obywatelskie sobą nierównomierne skupienia dzieci z uwzględnieniem potrzeb życia gospo- w wieku szkolnym a nadto ograniczone si-darczego“ (art. 11 Ustawy z dnia 11 ły dzieci, nie pozwalające na przebywanie marca 1932 r. o ustroju szkolnictwa. Cy- codziennie zbyt długiej drogi do szkoły, taty dalsze w tekście, podane bez odno- powodują, iż w różnych punktach sieci śników, brane są z tejże ustawy). Szkoła szkolnej istnieją publiczne szkoły po-powszechna, tworzy więc wspomnianą wszechne o różnej organizacji, o t. zw. wyżej wspólną więź, łączącą wszystkich różnym stopniu. Im więcej dzieci w szko obywateli, daje im najniezbędniejsze le, tern większa liczba nauczycieli uświadomienie i przygotowanie, wszyst- obszerniejsza treść kie zadatki.

WYKRES USTROJU SZKOLNICTWA

WEDŁUG USTAWY Z DNIA II MARCA t9J2c

fcfe

..........ca

fi

s-

OOKSZTALCANie

[kT] PRZEDSZKOLA, 3 lala ukończone.

_ SZKOŁY POWSZECHNE, ftyj    w danym roku kal.

DOK8ZTAŁCAN1E, wypełnienie obowiązku szkoln. JJJ

0 LICEA dla WYCHOWAWCZYŃ, 16 lat ukończ.

SEMINAR.!A dla WYCHOWAWCZYŃ fc*J ukończonych « danym roku kal.

8TOPNIA LICEALNEGO, rh w danym roku kal.

7 lat ukończonych

. 13 lat

ZAWÓD.

czonyc

16 lat ukoń-

mm ZA W. 8TOPNIA GIMNAZJ 13 lat; określa Minister.

A NIŻSZEGO, danym r ku kal.

PI 8ZKOŁY PRZYSPOSOBIENIA ZAWODOWEGO, nie określa się

ALNKGO, nie uilej

fcT] GIMNAZJA, 12 lat ukończonych.

LICEA, 16 lat ukończonych.

[Tg SZKOŁY WYŻSZE, nie określa się.

ZA W. 8TOPNI czonych w

13 lub 14 lat ukoń-

[2 KURSY PEDAGOGICZNE:, nic określa śię.

[?] PKDAGOOJA, 18 lal ukończonych.

|y LICEA PEDAGOGICZNE, 16 lal ukończonych.

2] SZKOŁY DOKSZTAŁ. ZAW„ 15 lat ukończonych.

|-t SZKOŁY MISTRZÓW I NADZORCÓW,

U nie określs się.

0 PRAKTYKA.

Ryc. 87.

tern

programowa, tern

z których później powsta- wyższy t. zw. stopień. To samo zjawisko nie psychika przyszłego obywatela, świa- przydzielania większej liczby nauczycieli domego swoich obowiązków wobec pań- dla większej liczby uczniów i różnej stwa. Kultura Polski tworzy przewodnią organizacji szkół występuje oczywiście ideę programu szkoły powszechnej i je- nietylko w Polsce, ale i w inych pań-go główną treść. Dąży się przytem w do- stwach, znajdujących się w analogicz-borze materjału nauczania do tego, by nych warunkach ludnościowych, np.

w Niemczech. Przedstawiona na wykresie szkoła III (najwyższego) stopnia —-Piv — jest podstawą naszego ustroju szkolnego. Szkoła każdego stopnia jest zawsze siedmioletnia, bo ten właśnie okres czasu został od początku odrodzenia państwa uznany za niezbędne minimum nauki, w ciągu którego można zawrzeć niezbędne podstawy wykształcenia i dostatecznie rozwinąć oddziaływanie wychowawcze. Województwo śląskie jednak utrzymało lat 8, które obowiązywały dawniej w⁷ całej naszej dzielnicy zachodniej. Nasi sąsiedzi Niemcy jako takie minimum mają lat 8 i obecnie podnoszą je stopniowo do 9 lat, Czechosłowacja — 8, Rumunja — 9, Łotwa — 7, Rosja obecnie 7. Jedynie Litwa ma 4 lata. Z krajów Europy zachodniej, np. Anglja ma 9 lat, Francja — 7 lat i t. d. W roku 1934/5 wre wszystkich szkołach powszechnych uczyło się 4,686.083 uczniów, z tego w publicznych szkołach powszechnych było 4,516.700 uczniów.

Dokształcanie po szkole powszechnej.

Podobnie jak w wielu innych państwach, np. w Niemczech, nie uważa się u nas okresu pobytu dziecka w szkole powszechnej za całokształt tego wychowania i wykształcenia, którego zdobycie państwo powinno ułatwić wszystkim swym przyszłym obywatelom. To też dla tej młodzieży, która po szkole powszechnej nie idzie do żadnej ze szkół, o których będzie mowa poniżej, przewiduje się obowiązkowe dokształcenie (D, Zd), które według ustawy o ustroju szkolnictwa ma trwać do 18 roku życia włącznie. Jego celem ma być „pogłębienie indywidualnego i społeezno-obywatelskie-go wychowania młodzieży oraz rozszerzenie ogólnego wykształcenia w dostosowaniu do potrzeb życia gospodarczego i zawodów, w których młodzież pracuje“. Dokształcanie to ze względu na trudne warunki finansowe realizowane jest obecnie tylko w tym zakresie, w jakim istniało przed ustawą o ustroju, t. j. w stosunku do młodzieży pracującej równocześnie zawodowo, a więc mającej wedle obowiązujących przepisów' pracy co najmniej lat 15. Nie ogarnia więc wcale czternastolatków, jako tego rocznika, który już wyszedł z wdeku obowiązku szkolnego, a jeszcze nie może pracować. Szkoły i kursy dokształcające zawodowe (Zd) mają charakter odmienny od innych szkół, przeważnie odbywają się popołudniu, po pracy zawodowej i nauka w nich trwa 6 do 12 godzin tygodniowo. Program tych szkół obejmuje „niezbędne wiadomości zawodowe teoretyczne i pogłębienie wykształcenia praktycznego, otrzymywanego w warsztacie pracy zarobkowej“. W 1934/35 w 637 szkołach dokształcających zawodowych było 84.134 uczniów.

Potrzeby życia indywidualnego, społecznego i państwowego wymagają całego szeregu jednostek o wyższym poziomie wykształcenia, niż ten, który można osiągnąć w szkole powszechnej i w czasie obowiązkowego dokształcania. To też wszędzie, a więc i w Polsce istnieją szkoły, umożliwiające dalsze kształcenie się, a mianowicie szkoły średnie ogólnokształcące, szkoły zawodowe, zakłady kształcenia nauczycieli, szkoły artystyczne oraz szkoły wyższe.

Szkoły średnie ogólnokształcące.

Szkoła średnia ogólnokształcąca ma w nowym ustroju szkolnym nietylko analogicznie, jak w dawnym, „dać młodzieży podstawy pełnego rozwoju kulturalnego“ a także „przygotować ją do stu-djów w szkołach wyższych“, ale nadto wyraźnie podkreśla się, że winna „przy-gotować ją do czynnego udziału w życiu zorganizowanego w ramach państwowych społeczeństwa“. Podkreślono więc silnie przygotowanie do życia, nie-tylko do studjów w szkołach wyższych. W organizacji szkoły średniej nowy ustrój szkolnictwa wprowadził znaczne zmiany. Przed ustawą ustrojową szkoła średnia była ośmioletnia i dzieliła się, teoretycznie biorąc, na trzyletnie, jednolite programowo, gimnazjum niższe oraz oparte na niem pięcioletnie gimnazjum wyższe, podzielone na wydziały. Szkoła powszechna istniała obok szkoły średniej, nie wiążąc się z nią programowo, a trzy najwyższe jej lata szły równolegle do gimnazjum niższego. Istniało jednak w r. 1931/2 kilkadziesiąt pięcioletnich gimnazjów wyższych, do których wstępowała młodzież po ukończeniu pełnej 7-letniej szkoły powszechnej najwyższego stopnia organizacyjnego. Życie wykazało, iż znaczna część młodzieży, wstępującej do klasy I ośmioletniego gimnazjum lub nawet do klasy IV (a więc początkowej w gimnazjum wyż-szem), nie kończyła swoich studjów, często nie umiała w klasie IV wybrać sobie właściwego kierunku nauki i wchodziła w życie bez jakiegokolwiek zaokrąglonego przygotowania, przeciwnie z poczuciem zawodu i nieosiągnięcia zamierzonego celu. Znaczny procent młodzieży wychodził po klasie VI.

Według nowego ustroju szkolnictwa cały system szkolny opiera się, jak widać z wykresu, na szkole powszechnej. Szkoła średnia ogólnokształcąca (G, L) opiera się pod względem programowym na 6 pierwszych latach szkoły powszechnej III stopnia, jest sześcioletnia, ale składa się z dwóch części: czteroletniego gimnazjum i dwuletniego liceum. Dwie najniższe klasy ośmioletniego gimnazjum przeszły więc do szkoły powszechnej, chwilę wyboru kierunku studjów przesunięto na wiek późniejszy, t. j. po ukończeniu dawnej klasy VI. Pierwsze 4 lata szkoły średniej — nowe gimnazjum — stanowią zamkniętą całość, jednolitą w zasadzie pod względem programowym i zawierającą naukę łaciny. Są przewidziane gimnazja bez łaciny, niewątpliwie jednak będą w niewielkiej liczbie. Gimnazjum obok wykształcenia ogólnego uwzględnia praktyczne potrzeby życia.

Liceum ma się dzielić na wydziały i dawać przedewszystkiem „teoretyczno-naukowe przygotowanie do studjów w szkołach wyższych“.

W roku 1936 współistniały jeszcze oba ustroje szkolne. Z nowego wprowadzono już w życie całe gimnazjum czteroklasowe, którego czwarta klasa rozpoczyna się w tymże roku po raz pierwszy, ze starego kończą się dwie najwyższe klasy VII i VIII, które zastąpi stopniowo w latach następnych nowe liceum. Program gimnazjum zachowuje tę samą ideę przewodnią, którą przyjęto w programie szkoły powszechnej, t. j. kulturę Polski, zapewniając jej głębsze i obszerniejsze poznanie, uwzględnienie związku z życiem praktycznem i gospodarczem a nadto „systematyczne wprowadzenie w kulturę ogólnoludzką w łączności z Polską“ (§ 26 Statutu gimnazjum państwowego).

W roku 1934/35 w 770 szkołach średnich ogólnokształcących pobierało naukę 166.090 uczniów, z tego w szkołach państwowych tylko 90.857 uczniów czyli niespełna 55°/₀. Duża więc część kosztów kształcenia młodzieży w szkole średniej spada bezpośrednio na barki społeczeństwa. Dotyczy to zwłaszcza województw centralnych i wschodnich.

Szkolnictwo zawodowe.

Trzecim działem szkolnictwa jest szkolnictwo zawodowe, które „ma za zadanie przygotowanie wykwalifikowanych zawodowo pracowników dla życia gospodarczego przez teoretyczne i praktyczne kształcenie zawodowe z uwzględnieniem potrzebnego zakresu wykształcenia ogólnego oraz przez wychowanie społeczno-obywatelskie“. Zadanie to niezmiernie doniosłe zarówno dla rozwoju naszego życia społecznego i państwowego, jak i dla jednostek. Dotychczas szkołę zawodową społeczeństwo traktowało jako szkołę dla niezdolnych, dla zdeklasowanych. Ustawa ustrojowa wyraźnie stawia ją narówni ze szkołą ogólnokształcącą. Szkoła zawodowa wymaga bowiem także od swego ucznia uzdolnień, które nie są bynajmniej niższe, ale są inne, bardziej praktyczne, niż te, raczej teoretyczne, których wymaga szkoła średnia ogólnokształcąca. W ramach tych uzdolnień praktycznych istnieją różne stopnie uzdolnień i odpowiednio do nich różne stopnie szkół.

Wobec tego, że pracownicy życia gospodarczego muszą być przygotowani do spełniania w niem funkcyj bardzo różnorodnych, wymagających różnego stopnia uzdolnień i przygotowania zawodowego zarówno teoretycznego, jak i praktycznego, szkolnictwo zawodowe musi być bardzo różnorodne, co pociąga za sobą trudność jego scharakteryzowania pokrótce.

W dotychczasowym ustroju szkolnictwa istniały szkoły dokształcające zawodowe, o których wspomniano już wyżej przy dokształcaniu : 1-, 2-, 3- lub 4-letnie szkoły zawodowe I stopnia, których program opierał się na programie 5 oddziałów szkoły powszechnej, 1-, 2-, 3-lub 4-letnie szkoły II stopnia, oparte na programie 7 oddziałów szkoły powszechnej i 2-, 3- lub S^-letnie szkoły III stopnia — na programie 6 klas dawnego ośmioletniego gimnazjum. Według nowego ustroju szkoły zawodowe dzielą się na: 1) dokształcające, 2) typu zasadniczego, 3) przysposobienia zawodowego.

O szkołach dokształcających zawodowych — Zd — była mowa już powyżej, jako o tych szkołach, które są w zasadzie obowiązkowe dla wszystkich młodocianych pracowników zawodowych do lat 18 włącznie. Szkoły zawodowe typu zasadniczego mają dać przygotowanie do danego zawodu zarówno teoretyczne jak i praktyczne, jednak nie nazbyt ciasne, oparte na ogólnym rozwoju duchowym tak, aby zawodowiec umiał przystosowywać się do zmieniających się ciągle warunków pracy i wymagań życia gospodarczego, był człowiekiem przedsiębiorczym, zdolnym do inicjatywy. Te swoje zadania wspomniane szkoły wypełniają w mniej lub więcej pełny sposób zależnie przedewszystkiem od przygotowania swoich kandydatów. Szkoły te dzielą się na: 1) szkoły stopnia niższego — Zn — zwane np. szkołami rol-niczemi, krawieckiemi, trzyletnie — a dla niektórych zawodów dwuletnie o charakterze wybitnie praktycznym z programem, opartym na programie 4 pierwszych klas szkoły powszechnej III stopnia; 2) czteroletnie gimnazjum — Z g — (tylko jeden typ 3-letni) np. kupieckie, elektryczne, krawieckie i t. p., dające przygotowanie zawodowe praktyczne i teoretyczne oraz w potrzebnym zakresie wykształcenie ogólne, z programem opartym analogicznie, jak gimnazja ogólnokształcące, na programie 6 klas (a w niektórych zawodach 7 Mas) szkoły powszechnej III stopnia, oraz 3) trzyletnie licea zawodowe — Zl — a dla niektórych zawodów dwuletnie, dające przygotowanie zawodowe praktyczne oraz głębsze teoretyczne z uwzględnieniem w odpowiednim zakresie wykształcenia ogólnego, o programie opartym o program gimnazjum ogólnokształcącego.

Obok powyższych szkół są przewidziane w ustawie wspomniane już wyżej, a stanowiące niemal zupełną nowość roczne szkoły przysposobienia zawodowego — Zp — które dają „elementy wiedzy zawodowej dla wprowadzenia w zawód“. Są one dostępne dla absolwentów wszelkich szkół przedewszystkiem ogólnokształcących, a dla niektórych zawodów, jak np. dla rolników są bardzo ważnym typem, gdyż mają dawać podstawowe praktyczne wiadomości młodzieży, pracującej we własnych rolnych gospodarstwach włościańskich.

Powyższy podział charakteryzuje szkoły zawodowe, zależnie od wymaganego przygotowania kandydata na ucznia i od zakresu udzielonego przygotowania zawodowego i ogólnego. Zależnie jednak od dziedzin życia gospodarczego, których potrzebom służy całe szkolnictwo zawodowe (szkoły dokształcające i typu zasadniczego i przysposobienia zawodowego), zostało ono podzielone na 4 wielkie działy, a mianowicie szkolnictwo : 1) przemysłowe, 2) handlowre, 3) rolnicze oraz 4) gospodarstwa domowego.

W tych działach występują omówione wyżej różne stopnie szkół, a nadto ze względu na zmienność życia gospodarczego liczne kursy zawodowe o najróżnorodniejszym czasie trwania, przeznaczone dla osób, specjalizujących się w pewnych tylko działach jakiegoś zawodu. Mogą to być zarówno osoby już pracujące, pragnące przeszkolić się w jakimś dziale pracy, jak i zamierzające dopiero rozpocząć pracę w danym zawodzie. Ten nowy ustrój szkolnictwa zawodowego realizuje się stopniowo, podobnie jak w innych działach szkolnictwa. Ogółem zaś w 1934/5 roku było 857 szkół i kursów zawodowych (bez dokształcających), a w nich 75.871 uczniów. Od roku szkolnego 1935/6 przekształcono 37 szkół na gimnazja zawodowe, otwarto 2 licea rolnicze i 10 szkół przysposobienia rolniczego. Podobnie więc jak w szkolnictwie średniem ogólnokształcącem wobec stopniowej reorganizacji — oba ustroje szkolne istniały obok siebie.

Nowy ustrój silniej podkreśla praktyczną stronę nauczania, wymaga też lepszego niż dotąd zaopatrzenia szkół w pracownie i pomoce naukowe, opracowania nowych programów i podręczników. Jeszcze jeden moment bardzo ważny należy podkreślić w⁷ reformie szkolnictwa zawodowego. Przed ustawą ustrojową absolwenci szkół zawodowych niższych stopni nie mogli studjować w szkołach zawodowych stopni wyższych. Stąd często mówiono, że szkoły te stanowią „ślepe ulice“, z których wydostać się dalej nie można. Istotnie bowiem, każdy typ szkoły zawodowej przygotowywał pracowników⁷ zawodowych do określonych funkcyj w danym zawodzie. Zamknięcie drogi dalszego kształcenia powodowało, iż ten, kogo było stać na kształcenie dłuższe dziecka, kierował je do szkoły ogólnokształcącej, bojąc się wobec dość młodego wieku dziecka możliwej pomyłki przy wyborze już nietyl-ko zawodu, ale niemal stanowiska w zawodzie. Nowy ustrój daje wyjście kompromisowe. Przewiduje bowiem kursy, które odpowiednio uzdolnionym absolwentom różnych szkół zawodowych umożliwiać będą uzupełnianie wykształcenia i przechodzenie do szkół zawodowych stopni wyższych. To samo powtarzało się przy wstępie do szkół wyższych, do których uprawniało jedynie świadectwa dojrzałości szkoły średniej ogólnokształcącej. Ten fakt był niewątpliwie jednym z poważnych powodów' nieufnego stosunku społeczeństwa do szkół zawodowych. Absolwent trzyletniej szkoły technicznej, do której przyjmowano po 6 klasach gimnazjum ośmioletniego, a więc po 9 latach nauki na poziomie gimnazjalnym, nie mógł wstąpić na politechnikę, ale miał tam otwarty dostęp maturzysta ośmioletniego gimnazjum humanistycznego, klasycznego czy matematyczno-przyrodniczego. Nowy ustrój szkolnictwa rozstrzyga tę sprawę na korzyść absolwentów nowych liceów zawodowych. Mają oni przyznany wstęp do szkół wyższych* tak jak absolwenci liceów ogólnokształcących. Do jakich szkół wyższych, na jakie wydziały będą dawały wstęp odpowiednie świadectwa liceów, czy to zawodowych czy ogólnokształcących, zadecyduje minister oświaty po zasięgnięciu opinji szkół akademickich. To otwarcie dla absolwentów liceów zawodowych dostępu do szkół wyższych stanowi jeden z charakterystycznych rysów nowego ustroju szkolnictwa.

Szkoły wyższe.

Szkoły wyższe — A — dzielą się na akademickie i nieakademickie. Szkoły akademickie mają za zadanie „prowadzenie badawczej i twórczej pracy naukowej lub artystycznej, wdrażanie do samodzielnych badań naukowych lub twórczości artystycznej, kształcenie i wychowywanie słuchaczy na świadomych swych obowiązków obywateli Rzeczypospolitej oraz przygotowanie ich do wykonywania zawodów, wymagających naukowego opanowania danej gałęzi wiedzy i samodzielnego sądu o wchodzących w ich zakres zagadnieniach teoretycznych i praktycznych“. (Art. 1 Ustawy z 15. III. 1933 o szkołach akademickich). Tylko te szkoły mają prawo nadawania akademickich stopni naukowych, np. doktora, magistra i t. d. Zorganizowane są na zasadzie wolności nauki i nauczania. Każdy profesor ma więc prawo swobodnego oświetlania i podawania według swego naukowego przekonania i sposobem naukowym wybranych przez niego zagadnień z tej gałęzi wiedzy, w której pracuje. Słuchacz zaś ma prawo wyboru kierunku studjów i dobierania sobie wykładów i zajęć, aczkolwiek ta wolność uczenia się jest zwłaszcza na niektórych wydziałach, np. na prawnym, znacznie ograniczona przez ustalony porządek studjów i zakres egzaminów. Nadto Ustawa o ustroju szkolnictwa wprowadza jeden rodzaj studjum wspólnego dla studentów szkół wyższych (czyli akademickich i nieakademickich), a mianowicie studjum w zakresie obrony technicznej państwa i nauki obywatelstwa oraz sprawności fizycznej. Do r. 1936/37 studjum takie nie zostało jeszcze nigdzie zorganizowane.

Jedną z cech charakterystycznych szkół akademickich jest ich samorząd. Rządzą się one na podstawie swoich własnych statutów, mają swoje sądy, które osądzają sprawy słuchaczów o naruszenie przepisów lub czyny niezgodne z godnością akademika. Szkoły akademickie dzielą się na wydziały, te zaś mogą dzielić się na oddziały. Najważniejsze kierunki studjów akademickich stanowią : teologja i prawo kanoniczne, prawo i nauki polityczne i ekonomiczne, medycyna, farmaceutyka, weterynarja, dentystyka, filozofja (obejmująca nauki humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze), rolnictwo, leśnictwo, ogrodnictwo, komunikacja, inżynierja, miernictwo, architektura, mechanika, elektrotechnika, chemja, górnictwo, hutnictwo, sztuki piękne, nauki handlowe i wychowanie fizyczne. Czas trwania studjów akademickich jest według przepisów różny dla różnych kierunków studjów, najniższe minimum przepisowe stanowi lat 3. Jednak w praktyce studja trwają zwy kle dłużej, niż przewidują przepisy, przeciętnie najwięcej czasu zajmują studja techniczne.

Szkoły nieakademickie mają różnorodną organizację, zależną od celu i zadań każdej poszczególnej szkoły.

Słuchacze szkół wyższych dzielą się na studentów, mających prawo ubiegania się o stopnie naukowe i zawodowe, oraz na wolnych słuchaczów, nie mających tego prawa. Warunki wstępu do szkół wyższych Ustawa o ustroju szkolnictwa określiła dla studentów w sposób jednakowy zarówno dla szkół akademickich, jak i nieakademickich. Oprócz wspomnianych już wyżej odpowiednich

na-

świadectw dojrzałości gimnazjów ośmioletnich, świadectw przyszłych liceów ogólnokształcących i zawodowych przyjmowane będą (z omówionemi poprzednio zastrzeżeniami) odpowiednie świadectwa liceów pedagogicznych i liceów dla wychowawczyń przedszkoli. Dla wolnych słuchaczów niema w Ustawie określonych wymagań co do studjów przed wstąpieniem do szkoły wyższej. W roku 1934/5 było w Polsce 13 szkół akademickich państwowych (5 uniwersytetów: w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie, 2 politechniki : we Lwowie i Warszawie, 1 szkoła rolnicza w Warszawie, 1 weterynaryjna we Lwowie, 1 górnicza w Krakowie, 2 sztuk pięknych w Krakowie i Warszawie i 1 stomatologiczne w Warszawie) i 3 prywatne (1 w Lublinie i 2 w Warszawie). Słuchaczów w 16 szkołach akademickich w tymże roku było 43.920, w 7 szkołach nieakademickich 4151.

Kształcenie nauczycieli.

Kształcenie nauczycieli stanowi w każ-dem szkolnictwie odrębny dział bardzo ważny. I w nim wprowadziła poważne zmiany ustawa o ustroju szkolnictwa. W roku 1934/5 nowy ustrój kształcenia nauczycieli jeszcze nie został wprowadzony w życie. Kandydatki na wychowawczynie przedszkoli nadal kształcą się w trzyletnich seminarjach ochraniar-skich, do których przyjmuje się po ukończeniu szkoły powszechnej siedmioklasowej. Na przyszłość seminarja dla wychowawczyń przedszkoli — Sw — będą 4-letnie i oparte na programie 6 klas szkoły powszechnej najwyżej zorganizowanej, a nadto istnieć będą 2-letnie licea dla wychowawczyń — Lw — oparte na programie 4-letniego gimnazjum ogólnokształcącego. Kandydaci na nauczycieli szkół powszechnych kształcić się będą albo w 3-letnich liceach pedagogicznych — Lp — opartych na programie 4-letniego gimnazjum ogólnokształcącego albo w pozostających nadal 2-letnich pedagogjach — P — które przyjmować będą kandydatów z ukoń-czonem nowem liceum ogólnokształcącem. Kandydaci na nauczycieli szkół średnich ogólnokształcących, podobnie jak dotąd tak i na przyszłość, kształcić się będą w szkołach akademickich i na co najmniej rocznych kursach pedagogicznych.

Szkoły artystyczne.

Osobny dział szkolnictwa, nie objęty nowym ustrojem, stanowią szkoły artystyczne: sztuk plastycznych, muzyczne, tańca artystycznego i dramatyczne. Ustrój ich jest odmienny i nie da się tu często ściśle określić ani poziomu wykształcenia ogólnego, wymaganego od kandydata, ani czasu trwania studjów, uzależnionego przeważnie od uzdolnień ucznia, ani uprawnień absolwentów. W roku 1934/5 było w tych szkołach, w ogromnej większości prywatnych, około 12.000 uczniów.

Z omówionych wyżej dróg normalnego kształcenia szkolnego wiele jednostek z różnorodnych powodów nie może korzystać. Dla nich i dawny i nowy ustrój szkolny przewiduje możliwość uzyskiwania przez złożenie odpowiednich egzaminów tych samych uprawnień, które daje ukończenie szkoły. Oczywiście tyczy się to tych wypadków, w których możliwe jest zdobycie wykształcenia poza szkołą. Pomoc okazują tu różnorodne instytucje oświaty pozaszkolnej.

M. Dzierzbicka.

Literatura: Ustrój i organizacja szkolnictwa w Polsce (ustawy, rozporządzenia, okólniki). Lwów 1934. Oświata i Wychowanie, czasopismo wydawane kładem Min. W. R. i O. P., roczniki od 1933 r. począwszy, a zwłaszcza Nr. 1 z roku 1933. Statystyka szkolnictwa 1934/5. Wyd. Gł. Urz. Stat., Warszawa 1936 r.

ŚREDNIOWIECZE. Termin „wieki średnie“ czyli „średniowiecze“ wprowadził do nauki Niemiec, Krzysztof Cella-rius (Keller), profesor uniwersytetu w Halle w wydanym przez niego wr roku 1680 podręczniku historji p. t. Historia universalis breviter ac perspicue exposita in antiquam et medii aevi ac novam divisa (Historja powszechna krótko i zwięźle przedstawiona i podzielona na starożytną, średniowieczną i nowożytną). Cellarius uważał, iż to średniowiecze obejmuje okres czasu od wstąpienia na tron Konstantyna Wielkiego, t. j. od r. 306 aż do zdobycia Konstantynopola przez Turków, t. j. do roku 1453.

Od czasu pojawienia się podręcznika Cellariusa termin „średniowiecze“ zdobył wprawdzie obywatelstwo w nauce historji, sam jednak podział historji na okresy z uwzględnieniem okresu, nazwanego przez Cellariusa wiekami średnie-mi — nie przestał być przedmiotem dyskusji i polemiki. Kwest jonowano mianowicie i kwestjonuje się jeszcze samą potrzebę i sens odróżnienia tego okresu, kwestjonuje się poza tern i jego ramy czasowe, wyznaczone przez Cellariusa.

Te spory na temat dat otwierających i zamykających średniowiecze trwały właściwie aż do XX-ego wieku, dopiero w naszem stuleciu zaczęto się zastanawiać nad istotą średniowiecza, a więc nie nad jego zewnętrznemi granicami, ale nad jego wewnętrzną treścią. Sprawa ta nasuwała poważne trudności przede-wszystkiem z tego powodu, iż w charakterystyce średniowiecza odgrywały rolę subjektywne oceny i sympatje zarówno wybitnych historyków i filozofów, jak i też ustosunkowanie się do tej epoki pewnych prądów duchowych i całych epok, co niewątpliwie krzywiło perspektywę historyczną.

Historycy i filozofowie kultury, którzy podejmowali śmiałe próby syntezy średniowiecza, upatrywali w niem to, co widzieć chcieli, wyjaskrawiając jako istotne tylko poszczególne z pośród pierwiastków, które się na całość kultury średniowiecza składają. Jak zwykle w takich razach, pokazało się, że ta całość jest zbyt bujna i za bardzo różnoraka, iżby ją można zamykać w jakiejś jednolitej formule. To jedno. Po wtóre zaś stało się też jasne, że ten okres czasu, który powszechnie jako całość zwykło się określać mianem średniowiecza, dzieli się znowu na szereg podokresów, z których każdy ma jednak charakter nieco odmienny. Jakkolwiekbyśmy jednak oceniali bujną niewątpliwie w świetle badań wieku XX-go duchową treść średniowiecza i podkreślali różnicę poszczególnych etapów jego rozwoju, o jednolitości średniowiecznego poglądu na świat stanowi jego charakter teocentrycz-ny (będący wyrazem przeświadczenia, iż ośrodkiem całego świata i tego, co się w nim dzieje — jest Bóg). Pogląd ten skrystalizował się już w formie zupełnie wyraźnej u schyłku ery starożytnej w filozof j i św. Augustyna (354—430), który ma wpływ niezmiernie doniosły na myśl średniowiecza. Jako zasadniczy pierwiastek całej kultury średniowiecznej we wszystkich jej kierunkach i odcieniach uznać wypadnie pewną specyficzną orjentację, pewną swoistą postawę, która wyraża się w tern, iż wszystkie sprawy tego świata rozpatruje się pod kątem widzenia, sub specie, tamtego świata, dzieło zaś stworzenia we wszystkich jego objawach rozpatruje się w stosunku do Stwórcy. Ten stosunek w różnych

jest potężny

okresach czasu i w różnych dziedzinach życia kształtuje się rozmaicie, a to jego kształtowanie się wśród zmagań różnych poglądów stanowi istotną treść duchowych, a w gruncie rzeczy i ziemskich dziejów średniowiecza.

Brzask średniowiecza.

W tern zmaganiu się o treść średniowiecza należy uwzględnić trzy główne pierwiastki.

Głównym i zasadniczym jest kościół chrześcijański, którego nauka i praktyka życia stanowi podstawę kultury średniowiecza. Kościół jest w tym okresie czasu najwyższym autorytetem w sprawach poznawania i postępowania. Duchowieństwo stanowi we wcześniejszym okresie średniowiecza jedyną warstwę reprezentującą kulturę duchową i dlatego też dzięki swej przewadze umysłowej wywiera potężny wpływ na całe społeczeństwo. Autorytet więc kościoła i potężny wpływ wierzeń religijnych wyciska zasadnicze piętno na całej kulturze średniowiecznej.

Drugim pierwiastkiem — doniedaw-na jeszcze w kulturze średniowiecza bardzo niedocenianym wpływ dziedzictwa antyku. Zerwaliśmy dziś bowiem zupełnie z poglądem, który wyszedł jeszcze z kół humanistów, jakoby w okresie t. zw. wędrówki ludów, mniej więcej w czasie między wiekiem IV a VI po Chr., kultura późnoantyczna uległa zupełnemu zniszczeniu. Wykazano dziś bardzo ścisłą łączność kultury wczesnego średniowiecza z kulturą późnego antyku. Odnosi się to np. także i do budowy miast, które powstały w bezpośredniej styczności z istniejące-mi już rzymskiemi osiedlami. Silne wpływy antyku widać na średniowiecznej kulturze materjalnej, gospodarczej a także i literackiej.

Trzecim wreszcie pierwiastkiem jest rodzima tradycja poszczególnych ośrodków o charakterze pierwotnie pogańskim, która sprawia, że inne jest średniowiecze francuskie czy włoskie, inne niemieckie, a jeszcze inne — jak potężne w swoim wyrazie — irlandzkie i islandzkie. O brzegi niejako kultury średniowiecza obijają się, i użyźniają ją nieraz, fale bardziej egzotyczne, a więc przede-wszystkiem kultury arabskiej. Istotne więc dla kultury nowoczesnej pierwiastki (■-» Europy kultura) występują już w początku średniowiecza, nie przenikając się jeszcze zrazu wzajemnie.

Widzimjr to przedewszystkiem na dworze Karola Wielkiego, gdzie kształtuje się kultura średniowieczna i skąd dzięki przewadze kościoła rozchodzi się szeroko poprzez klasztory. Nowa kultura karolińska nie wnikała jednak głębiej w warstwy nowokształtującego się po wielkich dziejowych przewrotach społeczeństwa. Struktura umysłowa i moralna tego społeczeństwa była jeszcze bardzo pierwotna i dopiero powoli dokonywało się zróżniczkowanie społeczne w związku z feudalizmem (-» Feudalizm) i zróżniczkowanie umysłowe dzięki oddziaływaniu kościoła, który niezmordowanie pełnił swoją misję cywilizacyjną. Kościół, głosząc nowe hasła i nową moralność, miał do zwalczania potężne dziedzictwo pogaństwa, jego wierzeń tkwiących w umysłowości ludu i jego przekonań moralnych. Równocześnie z kościołem zaczyna też oddziaływać nowo-kształtujące się państwo, t. j. przedewszystkiem Święte Cesarstwo Rzymskie, którego ustawodawstwo podnosi też poziom moralny społeczeństwa. Kościół dąży do uniezależnienia się od państwa, a walka o władzę między papiestwem i cesarstwem stanowi jeden z głównych motywów dziejów średniowiecza.

W tym wczesnym jednak okresie średniowiecza (po Karolu Wielkim) autorytet kościoła nie był jeszcze tak wielki, a i duchowieństwo samo nie było

jeszcze dostatecznie przysposobione, a zwłaszcza zorganizowane do spełnienia tej roli, jaką kościół wziął na siebie. Przełomowym punktem w rozwoju tak istotnego dla wieków średnich problemu, jakim był stosunek świata do Boga, była reforma życia klasztornego, która wyszła z klasztoru w Cluny z końcem wieku X-ego. Wyszedł stamtąd duch bardzo ścisłej i surowej ascezy i żarliwej pobożności, szukającej łaski zbawienia. Powstawały nowe zakony, jak np. obok benedyktynów kartuzi i cystersi, które tego ducha surowej ascezy jeszcze bardziej rozwijały i pogłębiały, opiera-rając swój pogląd na świat na dualizmie, t. j. na zasadniczem przeciwieństwie między tym a tamtym światem.

Podstawy poglądu na świat.

Nowa organizacja życia zakonnego i klasztornego wzmogła potęgę kościoła i papiestwa tak, że słabe jeszcze w pierwszej połowie wieku XI papiestwo stało się mocarstwem opartem na silnej hie-rarchji. Podstawę poglądu o władzy papieża stanowiło sławne dzieło śwr. Augustyna „Be civitate Dei“ (O państwie Bożem). Na niem opierał się pogląd przeciwstawiający dwa królestwa: królestwo Boże i godne pogardy królestwo z tego świata. Hasło pogardy świata i wspomnienia śmierci stało się zawołaniem XI i XII wieku. Nadzwyczaj silne podniecenia uczucia religijnego doprowadziło do wielkiego triumfu świata duchowego, kościelnego, reprezentowanego przez papiestwo, nad państwem świec-kiem, t. j. cesarstwem, ujawniło się w nauce w formie scholastyki i znalazło potężny wyraz w mistyce. Scholastyka była objawem przeświadczenia, iż nie wystarczy tylko w cud wierzyć, ale że trzeba starać się go ująć przy pomocy zasad rozumu. Metody dowodzenia czerpano z filozof ji starożytnej, przede-wszystkiem z Arystotelesa; w ten sposób — jak to się zwykło określać — fi-lozofja stała się służebnicą teologji. W średniowiecznym poglądzie na świat łączą się wszystkie sprzeczności w jednej wielkiej idei opartej o Boga, łączy się więc i sprzeczność jmnûçdzy wiarą i rozumem. Rozum służy tylko wierze, ażeby ją umocnić.

Ojczyzną scholastyki jest Francja. Do Francji, do Lanfranca w klasztorze Bec w Normandji, do Abelarda do Paryża udawali się ze wszystkich stron Europy uczniowie, by studjować filozo-fję. Wytwarzał się specjalny stan studencki, stan studjujących studentów-włóczęgów, którzy nierzadko zboczywszy z drogi studjów, stawali się igrcami, czyli wesołkami. Powstawał, w przeciwieństwie do dawnego ściśle ograniczonego i uregulowanego sposobu studjów w szkołach klasztornych, system studjów wolny, stanowiący zarodek przyszłych uniwersytetów. Francja zajmuje w tym ruchu stanowisko przodujące.

Jednak scholastyka, mająca już wtedy, a zwłaszcza później tak poważnych przedstawicieli, nie zaspakajała głębokich potrzeb duchowych pobożnej duszy. Tęsknota do zjednoczenia się z Bogiem nie znajdowała zaspokojenia w dowodach scholastyki i szukała bezpośredniej drogi, drogi uczuciowej w formie mistyki (—» Mistyka). Scholastyka stara się uzasadnić, a w każdym razie pojąć istotę Boga na drodze rozumu, mistyka wchłonąć Go na drodze uczucia i kontemplacji. Najpełniejszym aktem zjednoczenia się z Bogiem poprzez kontemplację jest ekstaza. Twórcą średniowiecznej chrześcijańskiej mistyki praktycznej jest także Francuz, św. Bernard z Clairvaux. Najpełniej-niejszym wyrazem tej mistyki jest wizja Chrystusa, oblubieńca duszy. Poprzez poszczególne stopnie miłości i stadja pobożności prowadzi droga do poznania Boga.

szukaj w tomie piątym!

W sztuce, zarówno w poezji jak i w sztuce plastycznej znajduje dualizm, przeciwstawiający ten świat tamtemu światowi, najpełniejszy wyraz przez ale-gorje. Łączy się to w gruncie rzeczy z chrześcijańskim poglądem na istotę kultu i sztuki, których zadaniem jest to, co Boskie, udostępniać zmysłom wr formie obrazowej. To bezpośrednie, pierwotnie symboliczne ujęcie nie bez wpływu pierwiastków odziedziczonych po starożytności zasklepia się powoli w całym szeregu alegorycznych formuł, których trzyma się zarówno poeta, jak i rysownik czy malarz. W architekturze rozwija się sztuka romańska (—> Romańska sztuka) ku szczytom swojej doskonałości.

Rozkwit średniowiecza.

Było to błędem wielu poważnych historyków kultury średniowiecza, że ten pogląd na świat, dominujący we wcze-snem średniowieczu, rozciągali na całą tę epokę, wytwarzając o niej całkiem fałszywy pogląd jako o epoce przesiąkniętej w całości owym dualizmem i opanowanej przez ducha ascezy czy też ekstazy. Tymczasem zarówno w życiu, jak i w ujęciu życia przez filozofję schola-styczną dokonał się, już od końca XII w. począwszy, dosyć charakterystyczny przełom i przewrót. W filozofji znalazł ten przewrót wyraz w nauce największego filozofa świata chrześcijańskiego św. Tomasza z Akwinu (1126—1274)> który, opierając się na nauce Arystotelesa o świecie jako organizmië i na nauce stoików o prawie natury, dał zupełnie inny system poglądu na życie i świat. Miejsce dawnego dualizmu zajmuje w nauce św. Tomasza z Akwinu t. zw. gradua li zm (od łac. gra-dus = stopień). Tomasz z Akwinu przedstawia sobie wszechświat jako szereg stopni. Świat, wedle niego, ułożony, uporządkowany jest w szereg warstw rzeczywistości, albo też w szereg stopni rzeczywistości o charakterze teocentrycz-nym, a więc prowadzącym do Boga. Bo i w tym okresie pełnego rozkwitu średniowiecza dominująca jest owa orjenta-cja w kierunku tamtego świata, ale już bez pogardy, czy też nawet lekceważenia dla tego świata. Ideał ascezy nie jest bynajmniej ideałem całego średniowiecza. Według św. Tomasza wszystkie istoty na ziemi stworzone są na podobieństwo Boskie i dążyć mają do naśladowania Boga, ale w różnych stopniach. Z pośród różnych sfer, czyli stopni rzeczywistości, od materj i bez życia aż do aniołów, każda stanowi pewien stopień, posiadający pewne prawa i zasady. Bynajmniej zaś te stopnie nie oznaczają stopnia lepszo-ści jednego nad drugim, bo każdy jest w swoim rodzaju sobą. Tamten świat znajduje się tylko nad tym światem. Niema w tej nauce pesymistycznego ujęcia tego świata jako czegoś złego czy też gorszego, lecz istnieje, od ciała począwszy, cała skala stopni dóbr, z których każdy jest niejako dobrem w sobie, a etyka wymaga tylko, ażeby każdy żył w porządku swojego stopnia, wedle zasad na nim obowiązujących. Więc król winien być rex iustus, czyli królem sprawiedliwym, bynajmniej zaś nie żąda kościół, aby każdy król zrzucił szaty królewskie i wstąpił do klasztoru. Temu porządkowi kosmicznemu, t. j. stanowiącemu istotę kosmosu świata, owemu ordo św. Tomasza odpowiada pewien porządek moralny i społeczny. W tak uporządkowanym świecie jest także miejsce, i to nawet specjalną czcią otoczone, dla ascezy, która jednak jest tylko jednym z czynników w zakresie moralnego porządku świata. Niema zasadniczego przeciwieństwa pomiędzy światem a Bogiem, umiłowaniem świata a ucieczką od świata, zmysłowością a moralnością, albowiem wszystkie stworzenia wyglądają niby szereg stopni ułożonych w kierunku prowadzącym ku Bogu. W tym to Boskim

porządku świata znajduje swoje miejsce Dominika (um. 1221). Zakony te dąży-każde stworzenie, każda klasa, każdy ły do bezpośredniego zetknięcia się z lu-stan, na który dzieli się społeczeństwo średniowieczne i każdy człowiek. Na tej koncepcji opiera się też cały społeczny pogląd średniowiecza o budowie i hierar-chji stanów społecznych, wzajemnie się uzupełniających, z których każdy spełnia jakąś służbę szczególną, ale wszystkie oddają konieczne usługi całości.

dem i zyskały ogromną popularność, tworząc podwaliny pod świeckie zjednoczenia, które zaczęły powstawać dopiero później w Niderlandach. Z zakonu dominikanów wyszedł św. Tomasz z Akwinu. Św. Franciszek z Asyżu jest właśnie przedstawicielem nowego typu ascezy, która bynajmniej nie gardziła światem i nie uciekała od niego, ale otaczała go gorącem umiłowaniem, wielbiąc w nim wielkość i potęgę Boga. Odczucie przyrody, jej piękna i uroku, tak charakterystyczne dla wzniosłej twórczości św. Franciszka, przejawia się już zresztą u starszych ojców kościoła, którzy pod tym względem pozostawali w bezpośrednim związku z tradycją późnoantyczną.

Brak zrozumienia znaczenia tej tradycji w kulturze średniowiecza stanowił właśnie do początku wieku XX dotkliwą lukę w jej ocenie. I tu w okresie rozkwitu średniowiecza przedstawia się sprawa inaczej niż w czasie jego przedwiośnia, nastrojonego ascetycznie i nieprzychylnie także i do starożytności. Filozofja Arystotelesa zaczyna wpływać w tym okresie czasu już także na naukę o państwie, umacniając pogląd na jego świecki charakter. W szersze warstwy społeczne wnika znajomość licznych motywów świeckiej literatury starożytnej. Najbardziej cenionym i uwielbianym poetą starożytnym jest Wergiljusz, cieszący się w średnich wiekach sławą czarodzieja i niemal świętego.

Wszystkie te objawy świadczą, że charakteryzując kulturę średniowieczną — zwłaszcza tego okresu — jako wyłącznie kościelną, charakteryzuje się ją jednostronnie. Wpływ kościoła na umysłowość i moralność społeczeństw w wiekach

Świat jest niby celowem państwem, wznoszącem się od celów zmysłowo-wege-tatywnych poprzez duchowo-społeczne aż do religijno-pozaświatowych. A tak jak kościół sam ma szereg stanów hierarchicznych, duchownych, mnichów i świeckich — przyczem wśród duchownych rozróżnia znowu cały szereg stopni — tak całe życie społeczne składa się z szeregu stanów, stanowiących jakgdy-by jeden organizm, jedno corpus Christianum. Całe społeczeństwo chrześcijańskie jest organizmem podzielonym na grupy i stany kościelne i pozako-ścielne, organizmem ożywionym myślą o zbawieniu, tak jak jeden organizm stanowią poszczególne pierwiastki w ciele człowieka. To tworzy podstawę owego średniowiecznego uniwersalizmu, a więc poglądu o wzajemnem przenikaniu się całości i części we wszystkich sferach i na wszystkich stopniach życia.

Tak zatem kształtował się w tym okresie filozoficzny pogląd, w życiu jednak dawały się odczuwać silne rozdźwięki o napięciu dramatycznem. Kościół coraz wyraźniej przeciwstawia się w tej epoce cesarstwu, ze swej strony dążącemu do utrzymania prymatu władzy w swych rękach. Objawem reakcji przeciw tej postawie papiestwa — zajętego utrwaleniem swej władzy nad światem — stały się niebawem zakony żebracze, z których zakon franciszkanów, czy- średnich był wybitny, mimo to jednak li braci mniejszych, założony był przez w różnych dziedzinach życia, zwłaszcza św. Franciszka z Asyżu (urn. 1226), dru- od w. XI począwszy, daje się zauważyć gi zaś, dominikanów, założony przez św. coraz bardziej dążność do sekularyzacji,

a więc zeświecczenia. Nastroje z tego świata ujawniają się np. bardzo silnie w bujnej łacińskiej poezji erotycznej, a zwłaszcza w beztroskich pieśniach biesiadnych t. zw. Carmina Burana. W ramach gradualistycznego porządku jest bowiem miejsce i na radość życia. Oczywiście zmieniają się także w różnych okresach i nastroje. Właśnie w poezji wa-gantów, t. j. niedoszłych kleryków, stanowiących coś w rodzaju średniowiecznej cyganerji, przejawia się ta radość życia i wyraża się we wzrastającem poczuciu własnej indywidualności, w zu-pełnem przeciwieństwie do pokory i formuł pokornych charakteryzujących poetów epoki poprzedniej. Wielbią ci wa-ganci i idący w ich ślady poeci i piękność ciała kobiecego, której przecież w tym ogólnym porządku przypada także specjalna wartość. Coraz nowe tony odzywają się w odczuciu przyrody. Sekularyzacja daje się też bardzo wyraźnie odczuć w dziedzinie prawa, które kształtuje się w wiekach średnich, stosunkowo jak na owe czasy, w dużej niezależności od kościoła. Zaczyna się rozwijać nowa świecka etyka, która jest wyrazem nowej kultury, a mianowicie wyrastającej ze stanu rycerskiego kultury dworskiej.

Wyprawy krzyżowe, które były największym triumfem ducha kościelnego i jego potęgi, odegrały w tym procesie wielką rolę. W stosunkach z rycerstwem Wschodu zaczęło przybierać rycerstwo Zachodu zupełnie inny charakter i przejęło się nowemi zasadami i nowemi ideałami także i w dziedzinie etyki. Wyprawy krzyżowe stały się początkiem powstania nowej międzynarodowej warstwy rycerskiej. Poznanie Wschodu wzbogaciło umysły rycerzy nietylko znajomością nowej przyrody i nowej nauki o przyrodzie, ale także znajomością zupełnie nowej literatury i kultury. Kultura Wschodu poprzez Hiszpanję wpłynęła również na kształtowanie się średniowiecznego rycerstwa w ramach francuskiego feudalizmu. W południowych dworach francuskich rozwijała się nowa kultura dworska, nowe wykształcenie świeckie, którego najświetniejszym wyrazem jest średniowieczna miłość" dworska i jej odbicie w liryce trubadurów i minezengerów. Miłosna służba dworska, wzorowana na systemie feudalnym, przejęta została przez szlachtę pół-nocno-francuską, a królowa Eleonora z Poitou, żona Ludwika VII a później Henryka II Angielskiego, stworzyła na dworze swoim wzór nowego życia towarzyskiego, na którego tle od XII wieku rozwinęła się nowa poezja i epika dworska. Ta kultura dworska, która z Francji szerzyła się w całej Europie, wytworzyła system swoistej etyki, nawiązujący do zasad etyki starożytnej ; najwyższą zasadą tej etyki był umiar jako podstawa dworskości (corteisie), a ideałami jej były dzielność, honor i miłość, pojmowane nie jako zmysłowa namiętność, ale jako kult kobiety, wyrażający się w wiernej służbie. Poeci średniowieczni zastanawiali się wiele nad istotą tego uczucia, określanego w języku niemieckim słowem minne. Ta forma życia towarzyskiego działała niewątpliwie łagodząco na formy obejścia i obcowania i czerpała także z poezji starożytnej, zwłaszcza z Owidjusza („Ars Amandi“) swoje wzory. Bynajmniej jednak nie rozwija się ta etyka w przeciwieństwie do etyki katolickiej, bo w ramach porządku gradualistycznego niema miejsca na przeciwieństwo pomiędzy państwem świeckiem a Boskiem.

Potężnym wyrazem tego poglądu na świat jest również styl gotycki (-» Gotycka katedra), którego źródłem jest także Francja i który w swojej najistotniejszej treści daje się zrozumieć też tylko w ramach gradualistycznego poglądu na świat.

„Jesień średniowiecza“.

Uniwersalistyczny system filozoficzny, który znalazł najpełniejszy wyraz w fi-lozofji św. Tomasza, był śmiałą i potężną konstrukcją myśli, operującej pojęciami ogólnemi i przyznający treści tych ogólnych pojęć byt rzeczywisty. Tymczasem w W⁷. XIV wTziął znowu górę kierunek, który już przed św. Tomaszem z Akwinu zaznaczył się w scholastyce, kierunek, zwany nominalizmem, który odmawiał treści pojęć ogólnych bytu realnego, a uznawał tylko rzeczy poszczególne. Kierunek ten rozsadził ramy systemu uniwersalistycznego (-» Idea). Uniwersalna systematyka świata, oparta na systemie tomistycz-nym, zaczęła się rozpadać, kierunek no-minalistyczny — w przeciwieństwie do uniwersalistycznego — ujmował rzeczywistość bardziej indywidualistycznie, a odpowiednikiem tego było także przekonanie o indywidualnej samodzielności poszczególnych części owego kosmicznego i moralnego porządku. Pozostała wprawdzie jeszcze zewnętrzna jedność i całość, polegająca na tern, że poszczególne człony tego organizmu, choć już bardziej autonomiczne, niby to jeszcze uzupełniają się jako części owej wielkiej całości. Zaczynają się jednak powoli walić podstawy dotychczasowego systemu w różnych dziedzinach. W dziedzinie politycznej ulega zupełnej zmianie dotychczasowy stosunek papiestwa do cesarstwa. Prymat papieski przestaje istnieć, a Francja jako najpotężniejsze mocarstwo zyskuje przewagę nad kurją papieską. Wielka walka pomiędzy papiestwem a cesarstwem, która wypełniała poprzednie wieki, rozprasza się w walkę pomiędzy różnemi drobniejszemi już siłami o dochody i o prawa. Biskupi usiłują także w stosunku do papieża zaznaczyć swoje prawa, na wielkich zaś i mniejszych soborach zarówno kardynałowie, jak i niższe duchowieństwo uważa się za równoważnych z papieżem przedstawicieli potęgi kościoła. Budzi się poczucie poszczególnych stanów i warstw, budzi się też coraz większe poczucie osobowości, które dopiero wr epoce odrodzenia staje się dominujące. Dokonywa się przewarstwo-wienie społeczne na tle gospodarczem, ożywia się handel a przez coraz większy rozwój miast zmienia się także i krajobraz. W życiu gospodarczem występują pierwsze przebłyski kapitalizmu. Zaczynają się tworzyć, zwłaszcza w górnictwie pierwsze próby gospodarki o charakterze przemysłowym, a praca zaczyna w duchu kapitalistycznym uchodzić już nie za obowiązek i cnotę, ale za pewną wartość wymienialną za pieniądze. Potrzeby bujnie wzrastających miast poprawiają sytuację stanu chłopskiego, który w końcu epoki zaczyna się, np. w Niemczech, dopominać o swoje prawa i doprowadza nawet do wojen chłopskich. Nowe warstwy społeczne dochodzą do głosu, następuje już nietylko sekularyzacja, ale demokratyzacja wiedzy. Powstają uniwersytety, w miastach i wsiach szkoły świeckie, nietylko duchowne, literatura przybiera charakter bardziej mieszczański i ludowy i zaczyna dbać o zaspokojenie potrzeb coraz szerszych warstw. Dokonywa się proces dostosowywania wielkich i znakomitych utworów literatury do smaku szerokich warstw publiczności.

Zmienia się styl życia i styl sztuki. Ujęcie rzeczywistości staje się coraz bardziej realistyczne. Ten pęd do widzenia wszędzie czegoś konkretnego przejawia się w personifikacji, tak, iż nawet martwe przedmioty, jak domy i okręty, otrzymują swoją nazwę. Miejsce sentymentalnego i owianego duchem służby feudalnej kultu miłości dworskiej zajmuje coraz bardziej wzrastająca zmysłowość także i w sferze erotycznej, wzrasta upodobanie w przedstawieniu piękności ciała zmysłowem używaniu. Życie staje się w tym okresie bardzo bujne i ruchliwe wśród przeciwieństw pomiędzy bólem i radością, powagą i żartem. Jest to epoka namiętna i żądna walki w przeciwieństwie do okresu rozkwitu średniowiecza, który wielbił równowagę. Dlatego też obok wybuchu zmysłowości budzi się też chęć spokoju, który znaleźć można tylko w Bogu i w tamtem życiu, odzywa się znowu hasło memento mori, a namiętność religijna szuka znowu zaspokojenia także i w zbiorowych aktach pokuty, do jakich należy biczow-nictwo. Bynajmniej więc nie doznała zasadniczego podważenia owa orjentacja w kierunku wszechmocy Boskiej. Raczej znowu dawał się odczuć ów dualizm, charakterystyczny dla wczesnego średniowiecza, a jakiś dziwny niepokój znajdował wyraz w nowym stylu życia i sztuki. Jest to owa „jesień średniowiecza“, jak nazywa ten okres znakomity holenderski historyk kultury Jakób Huizinga. Rozkiełznaniu namiętności w polityce i w życiu z jednej strony towarzyszy silne podniecenie uczuć religijnych. Coraz bardziej zanika wszędzie treść wzniosła i istotna, a pozostaje tylko forma i powłoka zewrętrzna, jak np. w idei rycerstwa. Zmienia się treść gotyku i zwycięża w nim coraz bardziej prąd naturalistyczny, a w miarę rozpadania się gradualizmu naturalizm wyzwala się coraz bardziej od związku z idealistycz-nem nastawieniem kościelnego systemu. Tendencja artysty idzie w kierunku biernego naśladowania natury. Przekonanie o zupełnej samodzielności dzieła sztuki znajduje po raz pierwszy wyraz w sztuce Giotta we Włoszech, gdzie sztuka wogóle dosyć zdała się trzymała od idealistycznego ujęcia właściwego średniowieczu.

„Boska Komedja“ Dantego — najpełniejszy wyraz średniowicza.

Najpełniejszą syntezę znajduje duchowa treść średniowiecza w „Boskiej Komedji“ Dantego, której zawartość przepojona jest duchem „wysokiego“ średniowiecza, ale której treść wykazuje już drgnienia nowej, przepojonej gwał-townemi namiętnościami epoki. Dante tkwi korzeniami myśli w uniwersalizmie średniowiecznego poglądu na świat, opartego o filozofję tomistyczną. Był on jednak naturą silnie zmysłową i reagował w sposób poetycki nietylko na swoje wewnętrzne przeżycia, ale i na wielkie zmagania się, zwłaszcza polityczne swojego czasu. W „Boskiej Komedji“ daje on na tle średniowiecznego poglądu na życie i świat wspaniały obraz ówczesnej duchowej rzeczywistości, przechodząc wszystkie skale uczuć od gwałtownych wybuchów gniewu aż do najczulszych drgnień miłości. Daje też Dante olbrzymią galerję postaci, zwłaszcza w opisie piekła potwornych, lub w opisie czyśćca charakterystycznych, już raczej w duchu owego realistycznego ujęcia późniejszego średniowiecza. Jedynie dzięki tomistycznemu poglądowi o wzajemnej współzależności i uniwersalnej harmonji wszystkich części rzeczywistości mógł Dante dać w swojej „Komedji“ taki obraz świata. Każde indywidualne zjawisko znajduje tutaj miejsce jako element owego ogólnego porządku, a filozofja tomistyczną przetapia się w wizję świata, jedną z najdoskonalszych i najwznioślejszych, w jaką pod względem artystycznym kiedykolwiek jakakolwiek filozofja się przetworzyła. Wędrówka po tamtym świecie stanowi ramę opowieści, w której poeta przedstawia poszczególne etapy tego świata w odbiciu świata tamtego. Każdy człowiek jest tu sądzony wedle miejsca, jakie zajmuje w owym porządku świata. Trzy główne systemy tak pojętej rzeczy-

jańskich.

wistości ujmuje Dante w tem przedstawieniu : fizyczny, etyczny i historyczno-polityczny. W system oparty na gra-dualizmie ujmuje całą pełnię rzeczywistości zarówno własnych przeżyć miłosnych, jak i potężnych zmagań politycznych swojego czasu.

Dantego „Boska Komedja“ jest niewątpliwie najpełniejszem wcieleniem ducha średniowiecza zarówno pod względem jego treści, jak i stylu. Jest ona najlepszym komentarzem do zrozumienia tej wielkiej, a tak długo pogardzanej lub fałszywie rozumianej epoki naszych dziejów, której istotny sens i treść był w stanie odkryć i zrozumieć dopiero wiek XX-ty, a właściwie dopiero epoka powojenna. Niema w tem nie dziwnego. Potężny wstrząs, jaki ludzkość przeżyła podczas wojny i po wojnie, zachwiał wiarę w indywidualistyczny kult jednostki, jaki uprawiała epoka przedwojenna i otworzył ludziom oczy na znaczenie zbiorowego wysiłku społecznego. W tych warunkach uniwersalizm średniowieczny — u którego podstaw leży głębokie przeświadczenie, iż zbiorowość czy to społeczna czy też duchowa bierze górę nad wysiłkiem jednostki i wystąpieniem indywidualnem — musi wydawać się bliski i zrozumiały. Przewrót, jakiego dokonała wojna światowa we wszystkich dziedzinach życia, wytwolzył w szerokich masach przeświadczenie o potrzebie bardzo silnej wewnętrznej duchowej spójni łączącej społeczeństwa pod względem duchowym i organizującej je w imię pewnej wspólnej idei. W ideologji faszyzmu odżyła nadto średniowieczna koncepcja podziału społeczeństwa na korporacje, reprezentujące poszczególne stany społeczne, spełniające w imię wspólnego zbiorowego dobra wyznaczone sobie społeczne i gospodarcze zadania w ramach pewnej swoistej hierarchji. Koncepcja gospodarki korporacyjnej, wprowadzona w życie przez faszyzm (—> Faszyzm), nawiązuje zupełnie świadomie do koncepcji cechów średniowiecznych (—> Cechy), będących realnym wyrazem społecznych poglądów średniowiecznego gradualizmu. Czasy współczesne w walce z siłami rozkładają-cemi narody wprowadzają uniwersalisty czną teorję państwa, w którem wszystkie „stany“ pracować winny zgodnie dla wspólnego dobra. Rosyjski myśliciel Bierdjajew określił epokę powojenną jako „nowe średniowiecze“ i zalecił społeczeństwom skupianie się, jak w średniowieczu, wokoło idei i ideałów chrześci-

Z. Łempicki.

Literatura : A. Brückner: Dzieje kultury polskiej, Kraków 1930. E. Por ę-bowicz: Studja do literatury średniowiecznej, Kraków 1905. E. Porębo-wicz: Dante, wyd. II, Warszawa 1922. K. Twardowski: O filozofji średniowiecznej, Lwów 1910. X. K. Michalski: Mistyka i scholastyka u Dantego, 1921. A. Birkenma jer : Prądy społeczne w XI i XII stuleciu, Przegląd Powszechny 1921. X. K. M i c h a 1 s k i : Zachodnie prądy filozoficzne w w. XIV, Przegląd Filozoficzny 1927. J. Ptaśnik: Kultura wieków średnich, I, Życie religijne i społeczne, Warszawa 1925. F. Zweig: Cztery systemy ekonomji, Kraków 1932. „K ultura staropolska“, Kraków 1932. M. Bierdjajew:    Nowe średniowiecze, Warsza

wa 1936.

ŚWIATŁO SPOLARYZOWANE. Do-

niedawna światłem spolaryzowanem posługiwano się wyłącznie w pracowniach fizycznych i chemicznych, m. in. w chemicznych pracowniach cukrowniczych. Obecnie światło spolaryzowane zaczyna grać coraz większą rolę w życiu prak-tycznem: posługuje się niem kino dźwiękowe, radjotelegraf przy przesyłaniu na odległość; nawet fotograf uliczny, gdy chce poprzez szybę dokonać zdjęcia wy

Æ.

Ryc. 88.

dwa pudełka drewniane bardzo płaskie, jeszcze bardziej płaskie niż pudełka od cygar. Przeciągnijmy przez nie jakiś sznur sprężysty, np. sznur kauczukowy. Zapomocą ręki, która trzyma sznur w punkcie 8, wywołujemy na sznurze fale. Wąskość pudełka abcd sprawi to, iż przez pudełko przejdą tylko drgania o kierunku równoległym do długich boków pudełek; inne zostaną stłumione. Pudełko a'b'c'd', umieszczone za pudełkiem pierwszem, przepuści drgania w położeniu pokazanem na ryc. 89, I; jeżeli jednak obrócimy je o 90° (jak to pokazuje ryc. 89, II), fala nie przejdzie naskutek tłumienia.

Postarajmy się zrozumieć rolę obydwu pudełek. Pierwsze abcd, że się tak wyrazimy, wybiera z pomiędzy drgań

polan|*ator

stawy sklepowej, używa filtru polaryzacyjnego.

Musimy zgóry zaznaczyć, że oko nasze nie odróżnia światła spolaryzowanego od światła pospolitego. Możemy więc wykrywać polaryzację tylko zapomocą specjalnych urządzeń optycznych. Damy też tu przedewszystkiem opis doświadczenia zasadniczego, które będzie punktem wyjścia dla wszelkich dalszych rozważań.

Bardzo niedawno wypuszczono na rynek handlowy w Ameryce t. zw. świetlne filtry polaryzacyjne. Filtr taki jest to cienka płytka przezroczysta. Weźmy dwa identyczne filtry prostokątnego kształtu. Dostrzeżemy bardzo łatwo następujące napozór paradoksalne zjawisko. Złóżmy filtry razem, by ich długie boki zbiegały się. Przez taki zespół światło podawnemu będzie przechodzić. Skrzyżujemy teraz płytki, by długie boki były do siebie wzajemnie prostopadłe (ryc. 88). Stwierdzimy, że przez część środkową światło nie przechodzi zupełnie. Doświadczenie, jeżeli się w nie wmyśleć, jest zupełnie paradoksalne i niezrozumiałe. Każda płytka zosobna przepuszcza światło, jest przezroczysta.

Jakim sposobem przyłożenie do siebie dwu ciał przezroczystych może wytworzyć układ nieprzezroczysty? Rozstrzygnięcie tego paradoksu daje nam teorja falowa światła. Bez teorji staje człowiek zupełnie bezradny wobec zjawisk tej ka-tegorji. Tern się też tłumaczy, że choć zjawiska zasadnicze polaryzacji dostrze- OCX żono już w wieku XYII-tym, to jednak ich ujęcie w zrozumiały całokształt stało c się możliwe dopiero w pierwszej połowie wieku XIX-go, gdy genjalny fizyk francuski, Augustyn Fresnel (1788 do 1827), powiązał zjawiska polaryzacji 6© z teorją rozchodzenia się fal.

Uzmysłowimy przebieg doświadczenia, przedstawionego na ryc. 88, uciekając się do analogji mechanicznej. Weźmy

I.

anotwcałor

fale spola-nĄzouane

fale

fvxechoótoa.

I II-

V a'

f ^

fale 5

nytovxme

V\ lotie tûe '•I t pcxechocwa* d’

polon^atof-

anaUxalof-

Ryc. 89.

promień

rs

ntespoL

świoWo

5pc4anjAOwrane4

ciemność

różnych te, które są równoległe do jego długich boków'. Nazwiemy je p o 1 a r y-zatorem, gdyż daje ono falę, której drgania zachodzą w pewnej ściśle określonej płaszczyźnie. Taką falę nazywamy falą spolaryzowaną. Drugie pudełko nazwiemy analizatorem. Gdy analizator jest ustawiony odpowiednie-mi krawędziami równolegle do polary-zatora, fala przechodzi ; gdy natomiast obrócimy analizator o 90°, t. j. skrzyżujemy go z polaryzatorem, spowodujemy zanikanie fali, gdyż nie przejdzie ona przez analizator.

Analog ja pomiędzy opisanem przez nas doświadczeniem mechanieznem a zjawiskami świetlnemi jest zupełna. Światło naturalne, pospolite, niespolary-zow'ane, składa się z fal, których drgania mogą zachodzić w najrozmaitszych

îs

promień.

Ryc. 90.'

płaszczyznach. Na ryc. 90 pokazujemy fale 1 i 2, których drgania zachodzą w płaszczyznach wzajemnie prostopadłych. Na ryc. 90, B litera O oznacza ślad promienia, strzałki schematycznie wskazują płaszczyzny drgań, odpowiadając poprzedniej rycinie (A). W świetle nie-spolaryzowanem mogą być najrozmaitsze kierunki drgań. Ilustruje to schematycznie ryc. 90, C. Natomiast w świetle spo-laryzowanem drgania zachodzą tylko w jednej jedynej płaszczyźnie. Ryc. 91 wskazuje schematycznie różnicę pomiędzy drganiami w promieniu niespolary-zowanym a spolaryzowanym.

Zrozumiemy obecnie łatwro sens zasadniczego doświadczenia z filtrami polaryzacyjnemu Filtr (ryc. 92, I) przepuszcza

,,o

promień

rües|v>kvn|ÄOwom|.

Ryc. 91.

tylko drgania równoległe do długiego boku ac. Pierwszy filtr jest polaryzatorem. Poza pierwszym filtrem biegnie już promień o drganiach zachodzących tylko w jednej płaszczyźnie. Przechodzą one przez analizator umieszczony równolegle, gdyż w tern położeniu przepuszcza on właśnie drgania. Gdy go skrzyżujemy z polaryzatorem (ryc. 92, II), będziemy mieli ciemność, analogicznie do doświadczenia z pudełkami.

Filtry polaryzacyjne wynaleziono dopiero niedawno. Dotychczas używano jako polaryzatorów i analizatorów t. zw. nikoli. Nikol jest to kryształ spatu islandzkiego, t. j. węglanu wapnia CaCO-i, spotykanego w postaci doskonale przezroczystej głównie na Islandji. Spal poddaje się specjalnej, dosyć skomplikowanej obróbce, poczem służy on

li

ni T¹..

jlgpg F*™*⁰

g«fpïT

d‘

Ryc. 92.

o p-

St. Ziemecki.

1027

Światło spolaryzowane.

1028

bądź jako analizator, bądź jako polary-zator. Ze względu na rzadkość pięknych wielkich kryształów spatu islandzkiego, duże nikole są ogromnie drogie; koszt ich przewyższa co najmniej 20-krotnie koszt filtrów polaryzacyjnych. Jest więc rzeczą prawdopodobną, że odkrycie amerykańskie wywoła przewrót w technice laboratoryjnej. Narazie jednak filtry są mniej doskonałe od nikoli i nie we wszystkich przypadkach mogą je zastąpić.

Z pomiędzy zjawisk związanych z polaryzacją światła szczególnie doniosłe znaczenie z punktu widzenia zastosowań, zwłaszcza w chemji, posiada skręcanie płaszczyzny polaryzacji. Polega ono na następującem zjawisku: skrzyżujmy polaryzator i analizator (ryc. 92, II), Przez taki układ światło nie przechodzi, obserwator ma ciemne pole widzenia. Umieśćmy teraz pomiędzy pola-ryzatorem i analizatorem roztwór cukru, np. glukozy (-» Węglowodany). Pole widzenia rozjaśnia się. Aby zpowro-tem otrzymać ciemność, musimy obrócić analizator o pewien kąt. Nazywamy ten kąt kątem skręcenia płaszczyzny polaryzacji. Skręcanie płaszczyzny polaryzacji tak sobie wyobraża-

onat. i

d'

Ir

Ryc. 93.

my (ryc. 93) : Przy wejściu do naczynia, MN, zawierającego ciecz skręcającą, drgania świetlne są, dajmy na to, pionowe (rs na rycinie). Napotykane molekuły powodują obrót, skręcanie płaszczyzny drgań. Tym sposobem płaszczyzna rV drgań wychodzących utworzy z płaszczyzną pionową pewien kąt, powiedzmy 45°. Bok a'&' analizatora nie jest już, oczywiście, prostopadły do rV, lecz tworzy z tym kierunkiem kąt 45°. Wielkość tego kąta zależna jest od grubości warstwy roztworu, własności ciała skręcającego oraz zawartości tego ciała w roztworze. Ciała, skręcające płaszczyznę polaryzacji światła, nazywamy tycznie czynnemi.

Spotykamy w przyrodzie ciała pra-woskrętne, które obracają płaszczyznę drgań zgodnie z ruchem wskazówek zegara, i ciała lewoskrętne, które obracają płaszczyznę w kierunku przeciwnym.

Wielkość kąta skręcenia w danych warunkach jest stałą fizyczną, charakteryzującą ciało badane. Stosowanie tej metody optycznej w badaniach chemicznych posiada ogromną doniosłość. Pracownie analityczne lekarzy, pracownie cukrownicze zawsze posiadają polarymetry, t. j. przyrządy do szybkiego mierzenia kąta skręcania płaszczyzny polaryzacji. Z wielkości tego kąta wnioskuje lekarz o zawartości glukozy w moczu chorego na cukrzycę, cukrownik — o zawartości cukru w sokach eukrowni-czych (-» Cukier). W w. XIX-tym pewne ulepszenia w konstrukcji polarymetrów dały niemieckiemu przemysłowi cukrowniczemu w ciągu jednego tylko roku korzyści miljonowe.

0 zagadnieniach związanych ze światłem wogóle por. art. Atom, Fala, Fotoelektrycz-ność, Kwanty i Promieniowanie.

szamanizm.

Później uległy

TATARZY. Niema chyba drugiego w dziejach wypadku, aby nazwa ludu doznała tak gruntownej rehabilitacji, jak się to stało w odniesieniu do Tatarów. Już samo brzmienie wyrazu Tatar przejmowało ludy Europy w XIII wieku i jeszcze długo potem grozą, nie mniejszą niż takie słowa, jak mór, zaraza, dżuma, pożoga... „Gdzie Tatar przejdzie, tam trawa nie rośnie“ mówiło starodawne polskie przysłowie. Dziś natomiast i już od końca XVIII wieku cieszą się Tatarzy u ludów, które miały sposobność z nimi się spotykać lub współżyć, jak np. w Rosji, jak najlepszą sławą: spokojnych mieszczan, dobrych, uczciwych kupców, pracowitych i trzeźwych robotników. Niema też może drugiej nazwy ludu, z którąby się wiązało tyle nieporozumień i bałamuctw, co z Tatarami. Wyjaśnić dokładnie, jakie ludy oznaczano w ciągu wieków mianem Tatarów, to sprawa zawiła, wymagająca prześledzenia ogromnych połaci Azji i Europy na przestrzeni wielu stuleci.

D wo jacy Tatarzy. Kilka słów o ludach mongolskich.

Istnieją dwa różne okresy w stoso.-waniu nazwy Tatarów przez nich samych i stykające się z nimi ludy. W pierwszym obejmuje ona ludy pochodzenia mongolskiego, natomiast w drugim — tureckiego (-» Turcja).

Nazwą ludów mongolskich określamy dość dużą grupę ludów koczowniczych, zamieszkujących pierwotnie wschodnią część stepowego pasa Azji środkowej, mówiących językami mongolskiemu Języki te stanowią osobną rodzinę, daleko tylko z językami tureckiemi spokrewnioną. Pod względem budowy ciała wykazują koczownicy mongolscy wybitne cechy swej rasy: niski wzrost, krępą budowę, krótką głowę, płaską twarz, wystające kości jarzmowe, skośne oczy, spłaszczony nos, skąpy zarost. Co do sposobu bytowania, daje się zauważyć duże podobieństwo do ludów tureckich : i oni zajmują się przeważnie pasterstwem, niekiedy myślistwem, mieszkają w jurtach i łatwo zmieniają siedziby. Toż samo co do organizacji społecznej : i oni, tak jak ludy tureckie, dzielą się na najrozmaitsze szczepy, do których dziś należą między innemi Bu-rjaci i Kałmucy. Pierwotnie ludy mongolskie, podobnie jak tureckie, wyznawały

w ogromnej większości propagandzie buddyzmu (-» Budda i buddyzm) i tern różnią się zasadniczo od Turków, którzy są przeważnie wyznawcami islamu (—» Islam).

Pierwsze wzmianki o Tatarach.

Po raz pierwszy zjawia się nazwa Tatar, i to dokładnie w tern właśnie brzmieniu, w VIII wieku po Chr. na napisach rytych w kamieniu, w języku starotureckim, znalezionych nad rzeką Orchonem w Mongolji. Oznacza ona tam lud mongolski, mieszkający gdzieś w okolicy jeziora Bajkalskiego. Nieco później spotykamy ją w źródłach chińskich, w zniekształconej postaci Ta-ta. I tam odnosi się ona do koczowników mongolskich. Znajomość tych mongolskich Tatarów ogranicza się jednak tylko do Azji, a nie dociera na Zachód. Europa zaznajamia się z nimi dopiero znacznie później, w następstwie powstania w Azji środkowej olbrzymiego państwa Czingiz-chana. Powstaniu tego państwa, największego, jakie kiedykolwiek w dziejach świata istniało, musimy poświęcić nieco uwagi.

Państwo Czingiz-chana i jego następców.

Ludy mongolskie były i w tem podobne do tureckich, że łatwo poddawały się dyscyplinie wojskowej i ujęte w karby silnej organizacji, tworzyły związki państwowe o niesłychanej sile wybuchowej, ale i niezbyt długotrwałe. Wykorzystując te właściwości ich charakteru narodowego, zdołał Temu-czin, zwany jako władca Czingiz-cha-nem (—» Chanat), zjednoczyć z początkiem XIII wieku plemiona mongolskie i narzucić im nadzwyczajnie silną i sprężystą organizację wojskową. Zrazu tylko w celach łupieży, później już świadomie dla podboju nowych ziem i ludów, przedsiębrał Czingiz nieustannie wielkie wyprawy zdobywcze. Wynikiem ich było państwo, które po rozszerzeniu go przez synów założyciela sięgało od oceanu Spokojnego aż po morze Czarne.

Wedle pojęć mongolskich państwo jest własnością nie władcy, lecz dyna-stji. Zgodnie z tem podzielił Czingiz-chan jeszcze za życia swoje olbrzymie posiadłości między synów, którzy mieli niemi władać, nie zrywając rodzinnej łączności. Najdalej ku zachodowi wysuniętą część otrzymał Dżuczi, a po jego śmierci jego syn Batu. Ten to chan poprowadził hordy mongolskie na dalsze podboje ku zachodowi. Po przekroczeniu zamarzniętej Wołgi podbiły one Rosję, poczem w niepowstrzymanym pędzie zniszczyły Polskę (w r. 1241/2), Węgry i Dalmację, skąd poprzez Bałkany i dolny Dunaj powróciły nad Wołgę.

Nieco później inny potomek Czingi-za, Hulagu, posunął zdobycze ku południowemu zachodowi, w głąb krajów muzułmańskich, gdzie przez zburzenie Bagdadu (1258) położył kres kalifatowi Abbasydów (-» Persja).

Nazwa Tatarów przenosi się na ludy tureckie.

Poszczególne części olbrzymiego pań stwa Czingiza utrzymywały jeszcze przez pewien czas łączność ze sobą, ale niebawem, wskutek waśni rodzinnych, związek ten znacznie się rozluźnił. Do tego przyczyniły się jeszcze różnice warunków geograficznych i odmienny skład etniczny poszczególnych dzielnic. Podczas gdy we wschodniej połaci dziedzictwa Czingizowego przeważał żywioł mongolski, na zachodzie, w państwie Batuchana, które źródła rosyjskie nazywają Złotą Ordą, Mongołowie byli w mniejszości, przewagę zaś stanowiły ludy podbite: tureckie, fińskie, słowiańskie i inne.

Czingiz wprowadził jako oficjalną nazwę swego państwa i ludu wyraz Mongol, który we wschodniej połaci kraju wyparł zupełnie dawną nazwę Tatar. Natomiast w zachodniej części, w której pod względem liczebnym, a zwłaszcza kulturalnym, przeważały ludy tureckie, nazwa Mongol nie przyjęła się. Pozostała tam dawna nazwa Tatar, która jednak, w związku z etnicznym składem państwa Złotej Ordy, przeszła powoli na ludy mówiące językami tureckiemi. Tak więc wyraz, który pierwotnie oznaczał koczowników mongolskich, stał się wskutek szczególnych warunków historycznych nazwą ludów tureckich, wchodzących w' skład państwa Batu-chana. Zachodzi tu więc podobne zjawisko, jak przeniesienie nazwy normańskich Rusów na podbite i zorganizowane przez nich ludy słowiańskie.

Po rozpadnięciu się Złotej Ordy.

Po rozpadnięciu się Złotej Ordy na drobniejsze chanaty zatrzymują poszczególne ludy tureckie, zmieszane w mniejszym lub większym stopniu z mongolskiemi, już na stałe nazwę Tatarów. Dotyczy to między innemi ludności tureckiej chanatu nadwołżańskie-go ze stolicą w Kazaniu, zdobytym w połowie XVI wieku przez Rosję, chanatu astrachańskiego, podbitego w tymże samym czasie, i chanatu krymskiego (-> Chanat). Ludność turecka wszystkich tych obszarów nazywa siebie stale Tatarami i tak też nazywają ją Rosjanie, którzy, dzięki zmiennym kolejom losu, z poddanych tych ludów stali się ich panami.

Ponieważ Tatarzy poszczególnych obszarów wykazują znaczne różnice pod względem języka, obyczajów, kultury, a nawet typu fizycznego, przyzwyczajono się dla dokładniejszego określenia dodawać po ich wspólnej nazwie przymiotnik wyszczególniający. Mówimy więc o Tatarach kazańskich lub wołżańskich, o Tatarach krymskich, Tatarach syberyjskich i t. p. Tu i ówdzie można się spotkać z historycznie nieusprawiedliwionem uogólnianiem nazwy Tatarów na wszystkie ludy tureckie, zamieszkałe w granicach państwa rosyjskiego, a nawet ze zgoła fał-szywem rozszerzaniem jej na wszystkie wogóle ludy tureckie, z wyjątkiem Turków osmańskich (—» Turcy).

W najnowszych czasach, wskutek rozbudzonego nacjonalizmu pojawia się wśród Tatarów dążność do poprawienia omyłki historycznej, jaką niewątpliwie było przeniesienie na nich nazwy Tatar i do przywrócenia prastarej, plemiennej nazwy Türk (= Turek).

Kultura Tatarów. Prądy polityczne.

O kulturze Tatarów tureckich nie będziemy się długo rozwodzić, ponieważ najważniejsze wiadomości znajdzie Czytelnik w artykule Turcy. Trzeba tu tylko dodać, że w organizacji chanatów tatarskich długo jeszcze żyły tradycje urządzeń, wprowadzonych przez Czin-giz-chana i jego bezpośrednich następców. Życie zaś kulturalne tych ludów pozostaje aż do ostatnich czasów pod przemożnym wpływem kultury muzułmańskiej, zaszczepionej wraz z przyjęciem religji islamu. Zwłaszcza Krym, dostawszy się pod zwierzchnictwo tureckie (1475—1771), staje się ważnem ogniskiem życia kulturalnego muzułmańskiego.

Po przejściu Tatarów pod panowanie rosyjskie islam był zrazu głównym czynnikiem chroniącym te ludy przed rusyfikacją. Nieco później dopiero, pod wpływem przenikających z zachodniej Europy prądów politycznych i społecznych, nastąpiło rozbudzenie poczucia odrębności narodowej i kulturalnej. Zwłaszcza po roku 1905 ruch narodowy i niepodległościowy wśród Tatarów rosyjskich poczynił znaczne postępy. Rewolucja bolszewicka przyniosła nacjonalistom tatarskim gorzkie rozczarowanie. Wielu z nich zginęło w walce o swe ideały, wielu schroniło się na emigrację. Liczne rzesze emigrantów tatarskich żyją w rozproszeniu po całym świecie, szczególnie we Francji, Niemczech, Rumunji, Japonji, w drobnej ilości także w Polsce. W większych skupieniach emigranc-kich wychodzą pisma tatarskie, pielęgnujące ideje niepodległych, narodowych państw tatarskich.

Tatarzy a Polska.

W związku z tern, co powiedziano poprzednio, należy rozróżniać w stosunkach polsko-tatarskich dwa etapy : mongolsko-tatarski i turecko-tatarski.

Napady tatarskie w XIII wieku, z których pierwszy otarł się o mury Krakowa, a kres swój znalazł na polach Lignicy (1241), doszły do skutku za sprawą Tatarów mongolskich, jakkolwiek niewątpliwie w skład armji Batu-chana wchodziło prócz koczowników mongolskich także wiele ludów innych, a w tem i stepowcy pochodzenia tureckiego. To pierwsze zetknięcie pozostawiło po sobie jak najgorszą pamięć, która na długo zaciężyła na opinji Polaków o Tatarach, zwłaszcza w tych częściach kraju, które potem nie miały już z Tatarami bliższej styczności.

Drugi etap, stosunki z tureckimi Tatarami, kształtował się rozmaicie, ale już nie tak wyłącznie ujemnie. Zaczął się on od poparcia przez Polskę ambitnych planów wielkiego księcia litewskiego Witołda, który, mieszając się w spory tatarskich pretendentów do państwa Złotej Ordy, chciał przy pomocy popieranego przez siebie chana Tochtamysza uzyskać panowanie nad całą ruską Słowiańszczyzną. Straszliwa klęska wojsk polsko-litewskich nad Worsklą (w roku 1399) rozwiała wszelkie nadzieje w tym kierunku, ale nawiązane z Tatarami stosunki trwają dalej. W bitwie pod Grunwaldem (1410) bierze udział po stronie polskiej garść jeźdźców tatarskich. Do tych też czasów należy odnieść osiedlenie się pierwszych Tatarów na wschodnich kresach ziem polsko-litewskich, którzy tam po dziś dzień mieszkają.

Dalsze dzieje stosunków polsko-tatar-skich dotyczą głównie chanatu krymskiego ( -» Chanat ).

Tatarzy polscy.

Żywą pozostałością naszych stosunków z Tatarami są dwie grupy ludnościowe, mieszkające do dziś dnia na wschodnich kresach Polski: Tatarzy i Karaimi. Początki osiedlenia się obu tych grup należy odnieść prawdopodobnie do drugiej połowy XIV i początków XV wieku. Od tego czasu mieszkają one tam stale, dzieląc z sąsiednią ludnością słowiańską dolę i niedolę.

Tatarzy w Polsce liczą do 6000 dusz i tworzą około dwudziestu skupień w województwach : wileńskiem, nowogrodz-kiem i białostockiem. Niższe warstwy składają się z drobnych rolników i rzemieślników, inteligencja zaś z ziemian, urzędników i pracujących w wolnych zawodach. Tem, co ich wszystkich łączy, jest religja islamu i tradycja wspólnego pochodzenia. Języka swego już przed wiekami zapomnieli, wchodząc w związki małżeńskie z chrześcijankami: Polkami, Rusinkami lub Litwinkami. Mają swoje meczety, w których się modlą po arab-sku, nie rozumiejąc przeważnie słów modlitwy. Ciekawe są ich rękopiśmienne modlitewniki i przekłady koranu na język białoruski lub polski, pisane literami arabskiemi. W dawnej Polsce pełnili Tatarzy głównie służbę wojskową, a za zasługi wojenne otrzymywali godność szlachecką i dobra ziemskie. Tradycja szlachecka jest u nich do dziś dnia bardzo żywa. Istniało kilkaset tatarskich rodów szlacheckich, z których część przyjęła w różnych czasach chrześcijaństwo. Wiele rodów polskich na pn.-wschodnich kresach Polski łączy pokrewieństwo z Tatarami.

W życiu kulturalnem muzułmańskiego Wschodu nie odegrali Tatarzy polscy niemal żadnej roli, a to z powodu braku znajomości języków wschodnich. W ostatnich czasach, zwłaszcza od chwili zorganizowania się w odrębny związek religijny z muftim na czele, daje się zauważyć wśród nich żywszy ruch kulturalny, między innemi wychodzą w Wilnie tatarskie pisma po polsku: „Życie Tatarskie“ i „Rocznik Tatarski“.

Karaimi.

Równocześnie z Tatarami przybyli do Polski Karaimi. Są oni potomkami dawnej ludności tureckiej Krymu nawróconej na religję Mojżeszową. Nieświadomi uważają ich niesłusznie za Żydów,

T. Kowalski.

od tych bowiem różnią się nietylko językiem i pochodzeniem, ale także obyczajami, charakterem, poczęści też reli-gją. Uznają bowiem tylko Stary Testament, a odrzucają bezwzględnie nauki rabinów, zawarte w Talmudzie. Powodem mieszania ich z Żydami jest język hebrajski, używany obok karaimskiego w liturgji i literaturze teologicznej, pismo hebrajskie, którem się posługują, pisząc nawet po turecku (karaimsku), zewnętrzne podobieństwo liturgji, święcenie soboty, zakaz spożywania wieprzowiny i t. p.

W Polsce jest ich dziś zaledwie około tysiąca, skupionych w czterech ośrodkach (Wilno, Troki, Łuck, Halicz). Mówią między sobą językiem karaimskim, należącym do grupy tureckiej, o bardzo starożytnych cechach. Trudnią się przeważnie rolnictwem i ogrodnictwem. Inteligencja wybiera chętnie karjerę urzędniczą lub wolne zawody. Z sąsiadami żyją w najlepszych stosunkach i cieszą się dzięki swej uczciwości dobrą opinją. Posiadają swą własną organizację religijną z hachanem na czele. Literatura karaimska, zwłaszcza religijna, jest wcale znaczna. Najciekawszym jej zabytkiem jest przekład na język karaimski całego Starego Testamentu, zachowany w licznych rękopisach. Dowodem aspiracÿj kulturalnych Karaimów są dwa wydawane przez nich czasopisma, „Myśl Karaimska“ • w Wilnie w języku polskim i Karaj awazy (— Głos karaimski) po karaimsku w Łucku.

Tatarzy a nauka polska.

W zakresie badań naukowych nad przeszłością i teraźniejszością Tatarów położyli uczeni polscy duże zasługi. Wymienić należy przedewszystkiem Józefa Kowalewskiego, przyjaciela Mickiewicza, a 'pod koniec- życia profesora Szkoły Głównej w Warszawie, który przez swój pomnikowy słownik mongolsko-rosyjsko-francuski położył podwaliny pod studja języków mongolskich. Z pośród polskich uniwersytetów jedynie Lwów posiada katedrę obejmującą też mongolistykę, zajętą przez profesora Kotwiczą, jednego z najwybitniejszych znawców ludów stepowych. Inni badacze polscy, zarówno historycy, jak filologowie, pracują nad poznaniem żywiołów wschodnich na ziemiach Polski i nad wyjaśnieniem stosunków historycznych polsko-tatarskich.

Literatura. W języku polskim istnieje tylko parę przystępniejszych opracowań poświęconych sprawie żywiołów tureckich na ziemiach polskich. Są to : J. T a 1 k o Hryncewicz: Muślimowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy (Bibljoteka geograficzna „Orbis“), Kraków 1924 i B. Janusz: Karaici w Polsce (ta sama bibljoteka), Kraków 1927. Oba dziełka nie we wszystkich szczegółach odpowiadają obecnemu stanowi badań naukowych. Bardzo pouczające, ale nie tak przystępne są : W. K o-twicz: O rolę ludów koczowniczych w hi-storji, w pismach IV Zjazdu historyków polskich w Poznaniu, Poznań 1925 i A. Z a-jączkowski: Elementy tureckie na ziemiach polskich, przedruk z II tomu Rocznika Tatarskiego, Zamość 1935.

TATERNICTWO. Taternictwo jest odłamem alpinizmu ( -» Alpy, Turystyka). Taternikiem nazywamy alpinistę czynnego w Tatrach. Terenem alpinizmu są tylko góry wysokie a należą do nich — o ile chodzi o sezon letni — na obszarze Polski i jej pogranicza tylko Tatry Wysokie i niektóre partje Tatr Zachodnich i Bielskich. W zimie także i w innych częściach Karpat możemy napotkać niebezpieczeństwa i trudności krain wysokogórskich.

Rozwojem turystyki w całych Karpatach, ze szczególnem uwzględnieniem Tatr, zajmuje się u nas założone w roku 1873 Polskie Towarzystwo Tatrzańskie i kluby narciar-s k i e zrzeszone w Polskim Związku Narciarskim. Taternicy, w ścisłem tego słowa znaczeniu, grupują się w łonie P. T. T. w zamkniętym K 1 u bi e Wysokogórskim P. T. T.

Zaprawa taternicka.

Do wypraw w góry wysokie trzeba wogóle dobrego zdrowia, w szczególności silnych płuc i serca. Potrzebny prócz tego jest pewien zasób sił mięśniowych, w wyższej jednak mierze jeszcze zręczność i wytrzymałość. Obojętność na przepaści jest wrodzona, względnie daje się wyrobić, z wyjątkiem chorobowych wypadków. Ważniejsze jeszcze niż fizyczne są kwalifikacje moralne: rozsądek, przezorność, odwaga, zimna krew i silna wola są przymiotami, bez których niema dobrego taternika.

Dla zaprawy pożyteczna jest gimnastyka, długie spacery i jazda na nartach. Z techniką wypraw skalnych zapoznać się można dobrze w t. zw. szkółkach wspinania na minjaturowych często skałkach lub ruinach. Pewność w stąpaniu i przyzwyczajenie nerwów do pokonywania poważnych, dłużej trwających trudności i niebezpieczeństw dadzą się wyrobić tylko we właściwym terenie górskim.

Karjerę taternicką trzeba rozpocząć od ogólnego poznania Tatr zwykłemi drogami, a potem dopiero przystąpić do stopniowego zwiedzania szlaków coraz trudniejszych, przyczem z początku powinno się chodzić pod opieką przewodnika lub wprawnego taternika.

Wyekwipowanie.

Odzież taternika musi być lekka, ciepła, w miarę przewiewna, wygodna i trwała. Ubranie normalne składa się z kurtki i spodni. Materjał najlepszy wełniany, średniej grubości, gęsty i łatwy do cerowania. Spodnie do wspinaczek lepsze z prążkowanego welwetu bawełnianego. Kurtki mogą być też z grubego brezentu, natomiast zwykłe wiatrówki przecierają się zbyt szybko na skale. Kamizelki wełniane nosi się pod kurtką w razie zimna. Spodnie krótkie, spinane pod kolanami, bez przesady w długości i szerokości, by nie zaczepiały się na skałach. Siedzenie z podwójnej warstwy materji.

Bielizna zwykła nie nadaje się do turystyki, tylko t. zw. sportowa z porowatych materjałów bawełnianych lub flaneli. Skarpetki podwójne: na nogę cienkie bawełniane, na nich grube wełniane. Na łydkach wełniane kamasze lub owijacze.

Obuwie specjalne z grubej skóry, podkute górskiemi gwoździami, jest wprawdzie dość drogie, lecz wytrzymuje kilka sezonów. Zastąpić je można butami skórzanemi z podeszwą z grubej, silnie karbowanej gumy, wytrzymują-eemi 1—2 sezonów, a znacznie tańszemi. Chodząc w butach podkutych, zabieramy prócz tego meszty z podeszwą sznurkową lub gumową, służące na trudnych przejściach skalnych.

Bardzo ważnym składnikiem ubrania turystycznego jest nieprzemakalny płaszcz, zrobiony z lekkiego materjału (400—600 gr), impregnowanego gumą lub żywicą, zaopatrzony w kaptur i tak szeroki w plecach, ażeby riiożna go wdziać na worek. W ostateczności wystarczy peleryna z płachty namiotowej. Nogi chronimy zapomocą krótkich no-gawic z tego samego materjału.

Strój taterniczek jest z małemi zmianami taki sam jak męski.

Konieczne przybory nosi taternik na ramionach w worku turystycznym, zrobionym z płótna gęstego i impregnowanego. Wewnątrz pożądana jest przegroda na bieliznę, zewnątrz 2—3 kieszenie. Czekan jest przyrządem bardzo wygodnym na piargach i ziemistych ścieżkach, a nieodzowny na stro-

mych trawach i śniegach. Na mniejsze tury wystarcza ciupaga stalowa na mocnern jesionowem stylisku.

Lin używamy bądź to kręconych ma-nillowych i konopnych, bądź plecionych konopnych, zawsze grubości 12 do 13 mm, zwykle w kawałkach 30-me-trowej długości. Należy je często poddawać rewizji i w razie potrzeby zmienić, gdyż przecierają się na skałach. Po zmoknięciu wysuszyć zaraz na słońcu, by nie gniły. Dodatki do liny stanowią : kute haki żelazne z pierścieniem, młotek do ich wbijania i klamry stalowe z zamkiem karabinowym do łączenia liny z pierścieniem haka. Utrzymanie się na zlodowaciałych śniegach, oblodzonych skałach i nadmiernie stromych trawach ułatwiają raki stalowe 8—12 zębne, które przymocowuje się do stopy parcianemi. paskami. W lecie używa się ich w Tatrach tylko wyjątkowo. Na wycieczkach zimowych i wiosennych oddają do podchodzenia duże usługi narty. Istnieją specjalne modele szerokie a tak krótkie, że można je przenosić na plecach przez skały.

Do orjentowania się w terenie służy dobra busola ze świecącą podziałką i aneroid z ruchomą skalą wysokości t. zw. altymetr. Lekka lornetka pożądana.

Jako nóż turystyczny nadaje się wojskowy scyzoryk szwajcarski, zaopatrzony w szydło, śrubownik, otwieracz konserw i korkociąg. Najkonieczniejsze przybory do szycia są nieodzowne, podobnie apteczka, zawierająca plaster angielski, przylepiec, watę, gazę, opaski, środek dezynfekcyjny np. chinozol, aspirynę, kwaśną wodę, leki żołądkowe w pastylkach i łój salicylowy w tubce ; z wiosną ponadto krem przeciwko zapaleniu skóry. Na wiosnę konieczne są żółte okulary.

Namiot i worek do spania zabiera taternik, jeśli ma zamiar obozować.

Prowiant taternika powinien być możliwie lekki, pożywny, urozmaicony i smaczny. Składają się na niego: konserwy rybne i mięsne, wędliny, masło, sery, jaja, chleb ciemny, keksy, suszone jarzyny i owoce, marmolady, zupy w kostkach, makaron, różne kasze, cukier, cukierki, czekolada, orzechy, figi. Unikać pokarmów zbyt korzennych, słonych i słodkich, gdyż pobudzają pragnienie. Klasycznym napojem taternika jest herbata, poza tern mleko, kawa, kakao i czekolada. Woda ze skał granitowych i śniegów, uboga w części mineralne i zimna, jest niezbyt zdrowa i źle gasi pragnienie. Dobrze jest doda-dać do niej nieco soli, cukru, kwasu cytrynowego, pastylek gazujących etc. Alkoholu powinno się na wyprawach górskich używać tylko w najrzadszych wjrpadkach jako lekarstwa.

Do gotowania służą kuchenki alumi-njowe z palnikiem spirytusowym lub składany primus. Uzupełniają ten rynsztunek: manierki do wody i innych napojów, płaskie blaszanki na spirytus, puszki na masło, herbatę, marmoladę, sól, etc., łuski na surowe jaja, łyżka, widelec, łyżeczka i kubek, wszystko z aluminjum. Prowiant umieszcza się w woreczkach płóciennych, gdyż papiery drą się szybko.

Zdaniem lekarzy trwałe obciążenie dorosłego turysty nie powinno przekraczać x/₁₀—:1/₈ wagi ciała. U młodzieży raczej mniej.

Ogólne wskazówki dla wypraw górskich.

By nie forsować serca i płuc, idzie się pod górę powoli — po ścieżce w tempie 300—400 m wzniesienia na godzinę — nie mówiąc przytem i nie paląc. Na miejscach trudniejszych powolniej. Oddychać miarowo i głęboko, stąpać całą stopą, w miarę potrzeby spocząć chwilę, nie siadając. Wdół można schodzić tak szybko, jak wprawa i trudność

szukaj w tomie piątym!

miejsca pozwala. Tempo trzeba stosować do najsłabszego, by nikt nie zostawał wtyle. Jeść w czasie wyprawy 4—5 razy dziennie. Pić w drodze pod górę jak najmniej, przy schodzeniu obficie, przed spaniem nie za dużo. Kłaść się i wstawać wcześnie, spać dostatecznie długo : 7—8 godz. w czasie wyprawy, a jak najwięcej podczas niepogody.

Przy dłuższych marszach występują — zwykle skutkiem wad obuwia — pęcherze i otarcia skóry na stopach. Zwalcza się je, smarując nogi przed wyjściem łojem salicylowym. Pęcherze — po umyciu — przeszywa się wieczorem wygotowaną igłą z nitką i obcina nitkę tak, by nieco wystawała z pęcherza. Otarte miejsca opatruje się jak ranki, np. na noc kompresem z kwaśnej wody. Stosujemy go też na stłuczenia i naciągnięcia.

W razie poważniejszego wypadku dostawia się chorego do najbliższego schroniska własnemi siłami lub z pomocą Pogotowia Ratunkowego, które można zaalarmować z każdego schroniska posiadającego telefon lub z miejscowości turystycznej. W górach wzywa się pomocy, nadając międzynarodowy sygnał ratunkowy. Polega on na powtarzaniu 6 razy na minutę, t. j. co 10 sekund jakiegokolwiek znaku akustycznego lub optycznego. Po sześciu znakach robi się przerwę minutową, poczem rozpoczyna się na nowo, póki nie otrzyma się odpowiedzi, że sygnał dostrzeżono i pomoc zostanie wysłana. Odpowiedź polega na zastosowaniu tej samej zasady z tą różnicą, że daje się tylko 3 znaki na minutę, t. j. w odstępach 20-sekundowych. Wychodząc z domu lub ze schroniska, do którego się ma wrócić, trzeba określić cel i czas trwania wycieczki ; czasu tego bez ważnej przyczyny nie przekraczać.

Towarzysza, który z powodu wypadku lub zasłabnięcia nie może iść dalej, nie można zostawiać samego. Jeśli to jest nieodzowne dla sprowadzenia pomocy (gdy się jest we dwójkę), trzeba go przedtem nakarmić, napoić gorącą herbatą, zabezpieczyć przed deszczem, zimnem, kamieniami i spadnięciem a odchodząc, dobrze znaczyć i zapamiętać drogę, by nie było trudności z odnalezieniem go przez pomoc.

Pokonywanie terenu wysokogórskiego.

Miejsce dające oparcie nodze nazywa się stopniem, takież dla ręki chwytem. Od ilości, dobroci i rozmieszczenia punktów oparcia zależą trudności techniczne danego wyjścia. Miejsce, z którego upadek miałby groźne następstwa, zwie się eksponowanem. Miejsca zarazem trudne i eksponowane są niebezpieczne. Następstwo miejsc możliwie najłatwiejszych do przejścia, podporządkowane pewnemu celowi (wyjście na szczyt daną ścianą, przejście przełęczy), nazywają taternicy drogą. Każda droga stanowi w ten sposób praktyczne rozwiązanie pewnego problemu taternickiego. Drogi bardziej uczęszczane są wydeptane i łatwiejsze do znalezienia, niektóre z nich zostały ponadto oznaczone farbą, w miejscach odpowiednich zrobiono z nich ścieżkę, a często dodano ułatwienia z klamer, łańcuchów i drabin. Ze względu na trudności spotykane na danej drodze auto-rowie opisów zaliczają je do poszczególnych klas. Dla niewprawnych nawet drogi początkowych klas mogą .przedstawiać znaczne trudności.

Przystępując do wspinaczki, przechodzimy naprzód czekającą nas drogę oczami, wypatrując chwytów i stopni. Wspinając się, staramy się mieć jak najwięcej punktów oparcia. Normalnie więc, oparci w trzech punktach, podnosimy jedną rękę lub nogę, aby je umieścić w następnem położeniu. Przyczem trzeba pamiętać, że skała nie jest przy-' rządem gimnastycznym o wypróbowanej wytrzymałości i przed użyciem chwytu

śnieg utrudnia orjentację i utrzymanie się na szlaku, a także i wspinanie się. Jeszcze większe niebezpieczeństwo przedstawia teren pokryty cienką warstewką lodu. Mgła utrudnia orjentację, szczególnie u schyłku dnia, powodując często zbłądzenie.

Zbłądzenie nie jest samo nieszczęściem, staje się jednak czasami początkiem katastrofy u niedoświadczonych. Tracą oni w takich razach głowę i nie umiejąc wyszukać drogi, rzucają się naoślep w krzesanice, gdzie ich czeka zguba, zamiast pozostać na miejscu i wezwać pomocy. Gdy się jest zaskoczonym przez noc w trudnym lub mylnym terenie, należy również zaprzestać dalszej drogi i biwakować w możliwie dogodnem miejscu.

spróbować czy się nie chwieje, a i w dalszym ciągu używać go ostrożnie, unikając ruchów gwałtownych. W wąskich kominach rozpieramy się rękami i nogami, lub nogami i plecami o ściany boczne, względnie dno komina.

Wycieczki wysokogórskie najlepiej przedsiębrać w gronie 2—4 osób. Samotne chodzenie jest znacznie niebezpieczniejsze, w zbyt zaś licznej kompa-nji uczestnicy przeszkadzają często, co powoduje opóźnienia. Wycieczki zbiorowe należy prowadzić odpowiedniemi dla nich szlakami, lub rozbić na mniejsze grupy.

Niebezpieczeństwo grożące w trudnym i eksponowanym terenie starają się taternicy zmniejszyć, ubezpieczając się wzajemnie liną.

Niebezpieczeństwa gór wysokich.

Spadające kamienie mogą bezpośrednio uszkodzić turystę, bądź spowodować zaczepienie lub przecięcie liny. Zjawisko spadania kamieni występuje samorzutnie, szczególnie na ścianach kruchych, w żlebach i rynnach lub jest wywołane przez istoty żywe (kozice, owce, ludzie).

Upadek, w ścisłem tego słowa znaczeniu następuje skutkiem poślizgnięcia się, wyłamania lub ukraszenia się chwytu lub stopnia, kurczu mięśniowego, utraty sił lub nawet omdlenia.

Niepogoda jest w Tatrach zjawiskiem dość częstem, a pociąga szereg ujemnych następstw. Od przemoczenia odzieży trzeba się usilnie chronić. W prze-moczonem bowiem ubraniu, zwłaszcza na wietrze, jest strata ciepła z ciała znacznie większa niż gdyby się było nago. Jeśli się nie ma zwierzchniego odzienia nieprzemakalnego, trzeba wytwarzać ciepło przez intensywny ruch i doprowadzanie pokarmów. W okresie niepogody zdarzają się w górach wysokich nawet w lecie zadymki śnieżne. Obfity

Wycieczki zimowe są skutkiem krótkości dnia, niskiej temperatury, trudnej orjentacji, lawin — naogół niebezpieczniejsze od letnich i wymagają większego wyrobienia taternickiego.

Najczęściej niebezpieczeństwa wynikają z ujemnych właściwości natury ludzkiej. Nieznajomość gór wysokich, brak wyrobienia technicznego i zmysłu orjen-tacyjnego, nieostrożność, lekkomyślność i zuchwalstwo, póki się czuje bezpiecznym, a tracenie głowy i tchórzostwo w obliczu niebezpieczeństwa, oto najczęstsze przyczyny katastrof górskich.

Kultura i etyka taternictwa.

Chociaż jedną z rozkoszy wypraw w góry jest poczucie swobody, to jednak z drugiej strony nie trzeba zapominać, że jest to teren publiczny, na którym swawolić nie wolno.

Na czele obowiązków taternika stoi obowiązek uszanowania pierwotnego charakteru krajobrazu. Nie śmiecić, nie porzucać butelek. Czerepy i puszki blaszane ponadto są często powodem okaleczeń. Nie wyrywać roślin z korzeniami, nie deptać sadzonek. W czasie po-

Z. Klemensiewicz.

suchy ostrożnie z ogniem. Nie mącić ciszy nawoływaniem, śpiewem, strzelaniem. Nie staczać kamieni. Szanować i ochraniać urządzenia służące dobru publicznemu : ścieżki, znakowania, schroniska. W schroniskach zachowywać się jak najdyskretniej. Unikać hałasów rano i wieczorem, nie kłaść się na łóżka w butach i mokrem ubraniu. We wspólnych sypialniach nie prowadzić głośnych rozmów i nie palić tytoniu.

Rannym, chorym, zbłąkanym nieść wszelką możliwą pomoc. Na wycieczce być zgodliwym i wyrozumiałym dla towarzyszy, dbać o własną sprawność i zdrowie, by nie stać się dla nich zawadą. Nie zachęcać ich do przekroczenia granic ostrożności. Nie żądać na każdym kroku pomocy, nie uchylać się od prac zbiorowych.

Literatura: Czasopisma : „Taternik“, „Turysta w Polsce“, „Wierchy“. Podręczniki : Z. Klemensiewicz: Zasady taternictwa. J. Chmielowski i M. Ś wierz: Tatry Wysokie, t. I—IV (przewodnik). Z polskich map Tatr najlepsze są T. Zwolińskiego.

TEATR. Rozpatrując istotę teatru, stajemy przed zagadką i tajemnicą, która nie da zamknąć się w ramy definicji. Operować możemy w tym wypadku raczej porównaniami, które ułatwiają tylko wymianę myśli, lecz nie wyczerpują sensu samej rzeczy. Tak więc Szekspir określił teatr jako instytucję, której przeznaczeniem, „jak dawniej tak i teraz, było i jest służyć niejako za zwierciadło naturze, pokazywać cnocie własne jej rysy, złości żywy jej obraz, a światu i duchowi wieku postać ich i piętno“. Słowa Szekspira zacytował i uzupełnił największy dramaturg polski, Wyspiański, nazywając teatr „labiryntem“.

Teatr można uznać za zwierciadło życia, ale może on być tego życia platońską niejako ideą, czyli jakgdyby wzorem rzeczy. Posuwając się jeszcze dalej, możnaby teatr określić także jako duszę świata, doskonalszą niźli sam świat i nieśmiertelną.

Wszystko, co w teatrze napozór stanowi składnik istotny, w rzeczy samej jest tylko czynnikiem drugorzędnym, nawet zbytecznym. Możemy teatr obedrzeć z jego ram, a więc z budynku, dekoracyj, kostjumów i t. d., możemy nawet pozbawić go czegoś, co wydaje się absolutnie koniecznem, więc słowa lub wszelakiego dźwięku, możemy, odejmując mu jedną cechę po drugiej, sprowadzić go li tylko do samej akcji, do działania, do niemego gestu, i wtedy ten pozornie okaleczony teatr przecież pozostanie teatrem. (Teatr pewnych ludów Azji obchodzi się zupełnie bez dramatu, który zastępuje mimika, taniec i ściśle mechaniczne ewolucje). Na teatr składa się więc przede-wszystkiem akcja, taniec lub gest, któremu bynajmniej nie muszą przypatrywać się widzowie, poniewraż taniec ten albo gest sam dla siebie i w sobie jest już teatrem. „Publicznością“ może być sam wykonawca.

Taniec ów, gest czy skurcz mięśni twarzy jest w założeniu swem udany, nieprawdziwy, zmyślony. Wiemy o tern, a jednak wszystkich uczestniczących w jakimkolwiek teatrze wiąże cicha, sama przez się zrozumiała umowa, polegająca na tern, że owa fikcja stanowi dla nas prawdę, inną, niż rzeczywistość, ale niemniej prawdziwą i rzeczywistą. Teatr polega na działaniu tak jakgdyby praw-dziwem.

Teatr jest instytucją równie starą, jak świat, niezależną, autonomiczną, a przecież zrośniętą z życiem, wspólną wszystkim ludziom. Bez wyobrażeń teatralnych nie moglibyśmy się obejść, posługujemy się bowiem na każdym kroku terminami i pojęciami ściśle teatralne-mi i zarówno mowa potoczna, jak język dziennika czy książki, roi się od słów, jak np. dramat, komiczna figura, maska, rola, prolog, szarża, sufler, farsa i t. d. i t. d. Świadczy to, że w każdej sytuacji porównujemy życie z teatrem, teatr z życiem, traktując te dwie dziedziny jako współrzędne.

Teatr występuje w każdej eeremonji, przy obrzędach weselnych, pogrzebach, uroczystościach, lecz równocześnie stanowi on u każdego pojedyńczego człowieka poniekąd funkcję biologiczną, oczywiście w’ różnym stopniu nasilenia, ale powszechną. Baczniejsza analiza wykaże stanowczo, że niema prawie chwili, w którejby człowiek nie „grał“, nie „udawał“, nie przesadzał, nie zmyślał, nie działał tak jakgdyby, czyli w pewnym sensie, nie uprawiał teatru. Mamy tu do czynienia z instynktem, z popędem, wspólnym wszystkim ludom, pod każdą szerokością geograficzną i w najróżnorodniejszych warunkach klimatycznych czy kulturalnych żyjącym. Najdzikszy szczep Afryki, równie jak naród na najwyższym stopniu cywilizacji ma teatr czy to w postaci prymitywnego tańca dookoła ognia, czy też w formie przedstawień odgrywanych w najwspanialszych budynkach. Niema człowieka, któremu ten instynkt teatralny byłby obcy.

Najlepiej możemy obserwować ów popęd (n. b. nieobcy zwierzętom) u dzieci, których zabawy i rozrywki po brzegi wypełnia teatr. Zapomocą najprymitywniejszych rekwizytów' lub nawet obywając się bez nich zupełnie, (jak teatr chiński, 'indyjski czy szekspirowski), dzieci tworzą teatr, który oparty jest na tej samej wierze w fikcję i na tej samej cichej umowie, jaka stanowi fundament teatru wogóle. Już u dziecka teatr jest ucieczką od życia realnego, ucieczką, która przynosi zadowolenie, stanowi źródło tajemniczej radości.

Związek teatru z religją.

Na drodze do zbadania istoty teatru nie brak przeróżnych hipotez, wśród których jedną z najbardziej charakterystycznych była próba wyjaśnienia teatru wogóle kultem zmarłych. To pewme, że związek teatru z religją jest jak najściślejszej natury. Mrok tajemnicy otacza pierwsze etapy powstawania greckiej tragedji, jednakże tragedja ta wyrasta niewątpliwie bezpośrednio z religji, z kultu Dionizosa (-» Tragedja). Pobieżny przegląd historji powszechnej teatru przekonuje, że wszędzie, w Europie, Azji czy Afryce, podłoże jego zawsze było i jest religijne. Głęboka wiara albo też prymitywny zabobon — zależnie od stopnia rozwoju danego ludu — stoi u kolebki każdego teatru, czy teatrem tym będzie pierwszy genjalny dramat świata, „Oresteja“ Eschylosa, pasyjne widowisko średniowiecza chrześcijańskiego, jasełka, nasz wędrowny „Turoń“, czy wreszcie taniec dzikich dookoła ognia.

Tylko — podobno — dramat starotu-recki wolny jest od pierwiastków religijnych, lecz wyjątek ten raczej potwierdza regułę. Gdzieindziej teatr wyrasta wprost z religji, jest wyrazem kultu, jest sam w sobie nabożeństwem. W Indjach, kraju o wysokiej a zupełnie swoistej, samodzielnej kulturze teatralnej, mitolog ja przypisuje dramatowi pochodzenie bezpośrednio boskie, widowiska zaś indyjskie zarówno doniosłością tematów religijnych, jak i żarem uczucia przypominają objawy zbiorowe, jakie towarzyszyły chrześcijańskim misterjom średniowiecznym. Nieobce są te misterja teatrowi starożytnej Persji, spotkać je można w klasztorach głębokiego Tybetu, gdzie aktorami są mnisi buddyjscy. Idąc dalej na Wschód, pominąć nie wolno np. japońskich tańców ku czci zmarłych, baletu religijnego na Jawie i t. d. Wreszcie, najstarszy chyba teatr świata, bo egip-

ski z czasów XII dynastji (2000—1700 przed Chr.) przekazał nam misterjum religijne o Ozyrysie.

Dzisiaj, po upływie tylu wieków i w związku z rozwojem innych poza tra-gedją czy misterjum form teatru, zatarł się w naszej świadomości związek jego z religją, pozostał jednak w postaci tajemnego, niezbadanego wzruszenia, jakiemu ulega widz, oddając się uczuciom naprzemian grozy i litości. Ze sceny po dawnemu płynie ku nam arystotelesow-ska „katharsis“, oczyszczająca nasze afekty.

Konserwatyzm teatru.

Pierwszym eksperymentatorem w dziedzinie techniki teatralnej był, zdaje się, Heron z Aleksandrji, fizyk i matematyk (II w. przed Chr,), wynalazca kurtyny, pioruna teatralnego i in. efektów, które stosował w swym „eksperymentalnym“ zapewne teatrze marjonetek. Od czasu mędrca z Aleksandrji nie ustają wysiłki przeróżnych artystów czy inżynierów (choćby Leonarda da Vinci), aby wzbogacić aparat sceniczny, zmodernizować urządzenie, uczynić teatr jeszcze bardziej precyzyjnym, rozwiązać najtrudniejsze zadania wystawy. W stosunku do tych usiłowań, równie jak i wobec radykalnych pomysłów reżyserskich teatr zachowuje postawę jak najbardziej konserwatywną. Kościec ostał się nienaruszony. Jest taki sam, jakim był za czasów podaniowego Tespisa, choć smak widowni i reżyserów waha się naprzemian między barokowym przepychem wystawy czy przerostem maszynerji teatrów np. sowieckich a szekspirowską pogardą dla dekoracji i zewnętrznych, wzrokowych wartości, między skrajnym naturalizmem i dokładnością historyczną jakichś np. Meiningeńczy-ków (—» Dekoracja) a prostotą i celowo stylizowanem ubóstwem środków. Duch teatru okazuje się niezależny od ciała.

Teatr nigdzie nie ma swej kolebki, rozwinął się jednakże w Europie i to na gruncie Grecji, choć pewne zdobycze techniczne znalazły swój początek także poza Europą, niezależnie od niej i bez wpływu na nią. Potwierdzałoby to tylko uniwersalność teatru. Tak więc np. scena obrotowa, znana powszechnie pod niemiecką nazwą „Drehbühne“, nieobca była teatrowi japońskiemu, podobnie jak zapadnia czy plastyczne dekoracje. Japoński aktor jest również wynalazcą szminek.

Szczegóły te w niczem nie zmieniają faktu, że myśląc o rozwoju teatru także i w technicznem znaczeniu, kierujemy wzrok w stronę Aten, gdzie bezpośrednio w sąsiedztwie świątyni Dionizosa znajdował się pierwszy teatr, czyli początkowo okrągła platforma, na której odbywał się taniec liturgiczny. Stopniową rozbudowę tego teatru możemy śledzić głównie dzięki zachowanym czy dającym się zrekonstruować budynkom teatralnym w Epidauros, Pergamon, Syrakuzach i t. d. oraz dzięki bogactwu materjału przekazanego na wazach greckich czy też w innych źródłach. Historja rozwoju tej prymitywnej platformy ateńskiej aż do cudów techniki jakiegoś berlińskiego Grosses Schauspielhaus, paryskiego teatru na Place Pigalle lub moskiewskich rewij, gdzie zamiast jednej sceny obrotowej bywa naraz po dwie i trzy nawet, obejmuje niezmiernie wiele ciekawych etapów. To pewna, że jak niema nic nowego pod słońcem, tak samo niema nic nowego pod słońcem reflektorów teatralnych. Ani zapadnie, ani sceny szufladkowe, sceny na kółkach lub szynach, ani nawet efekty świetlne, któremi tak szafuje współczesny reżyser, bynajmniej nie są wynalazkami ostatnich czasów. Przeciwnie, teatr np. baroku, głównie jego mistrzowie, jak Galli-Bibiena, w epoce, gdy elektryczność była nieznana, wyczerpali, jak się zdaje, wszystkie możliwości

techniczne, niekiedy sięgając po efekty, o które nie kusimy się nawet dzisiaj.

A teatr zarówno w najwspanialszych gmachach teraźniejszych, jak w pięciometrowej scence w Hotelu Burgundz-kim, w elżbietańskim Globe Theatre, w skromnych ramach szkolnej sceny jezuickiej czy wreszcie na platformie dio-nizyjskiej, pozostał wiecznie ten sam : na progu sceny, zupełnie jak w „Wyzwoleniu“ Wyspiańskiego, stoi Muza, pytając każdego reformatora „Czy tu potrzebna forma nowa? Czy konieczna?“ Burzycielom dawnego porządku rzeczy wskazuje najbardziej zużyte środki i rekwizyty sceniczne, kończąc na odwiecznem tam-tam, które „jest rzeczą właśnie taką, że się w nią zawsze tłucze jednako“.

Ten sam dostojny, zrównoważony konserwatyzm okazuje teatr wobec prądów literackich i reżyserskich. Nad teatrem przeciągają ustawicznie burze reform ; scena jest terenem nieustannych eksperymentów czy nawet skrajnych zamachów, które grożą obaleniem dotychczasowych form lub zgoła próbują wyjść poza ramy teatru. Zamachy te, jak i próby secesji kończą się raczej porażką, mnogość zaś ich dowodzi nieśmiertelnej siły teatru, jego żywotności. Pozornie zaskorupiała w chińskich jakby konwenansach Komedja Francuska czy najśmielsze próby reformy teatru, jakie obserwować można w teatrach Tairowa, Meyerholda czy Wachtango wa, jak również inne nowe formy teatru, choć tak napozór diametralnie sprzeczne, wrogie sobie nawzajem, przecież w jednym przecinają się punkcie. Tam mianowicie, gdzie autonomiczny, od wszelakich wstrząsów niezależny teatr w myśl Szekspira pokazuje „światu i duchowi wieku postać ich i piętno“...

Teatr jako potężne narzędzie propagandy.

Jak wszystko, co poruszymy, zastanawiając się nad istotą teatru, podobnie i jego wartości „propagandowe“, tak celowo u naszych, zwłaszcza wschodnich sąsiadów eksploatowane — nie dadzą zapisać się na rachunek ostatnich czasów. Przeciwnie, są one jedną z istotnych, wrodzonych cech teatru, które umiano doskonale ocenić w starożytnej Grecji, gdzie zresztą już w połowie V w. przed Chr. zaprowadzono cenzurę teatralną. Tak samo kościół zdawał sobie sprawę z tego, jak potężnie oddziaływuje teatr na masy, nie szczędził więc wysiłków i kosztów przy organizacji gigantycznych widowisk średniowiecznych. Propagandowe walory teatru jako instrumentu pewnej polityki dostrzegł i potrafił wykorzystać mąż stanu tej miary, co Richelieu, w niespełna zaś dwieście lat później Fr. Schiller sprecyzował niezmiernie bystro najdalsze możliwości politycznej, społecznej i obyczajowej roli, jaką teatr może i powinien odegrać. Słowa wielkiego poety brzmią proroczo, gdy półtora wieku temu pisał, że rząd może zapomocą sceny kierować opinją ludu i urabiać ją w sposób dla siebie korzystny. Władza przemawia do poddanych, posługując się neu-tralnemi jakby symbolami, oraz usprawiedliwia zgóry i uprzedza zarzuty, jakie spotkać ją mogą. Co więcej, Schiller, jakby w przewidywaniu pewnych pozy-cyj repertuaru sowieckiego (np. „Mój druh“ Bułgakowa), twierdzi, że zadaniem sceny jest m. in. rzucić inicjatywę w dziedzinie rozwoju przemysłu oraz dać ostrogę wynalazcom. Idąc jeszcze dalej, wyraża Schiller przekonanie, że tam, gdzie zarzucono naukę moralności, gdzie religja spotyka się z niewiarą i potępieniem, gdzie zginęło poczucie prawa, — tam właśnie teatr, jego moralna, wielka misja dziejowa i wychowawcza znajduje pełne zastosowanie.

Wpływ teatru na etykę szerokich mas może być olbrzymi. W teatrze widzimy wyobrażenie jako coś żywego, współcze-

snego nam i uchwytnego. Orzech i cnota, szczęście i upadek, mądrość i głupota ukazują się w tysiącu dostępnych, plastycznych obrazów. Na oczach widza los czy Opatrzność rozwiązuje swe nieod-gadnione zagadki, rozplątuje węzły gordyjskie konfliktów. Serce ludzkie na torturach namiętności spowiada się za wszystkich widzów' ze swych najtajniejszych drgnięć. Giną pozory, kłamstwo, przepada maska, występuje zaś prawda, której bez udziału teatru nie oglądalibyśmy nigdy.

Teatr stanowi — według Schillera — jakgdyby przedłużone ramię sprawiedliwości tego świata. Tysiące zbrodni, które mogłyby ujść bezkarnie, wywleka teatr na światło dzienne i wydaje sąd surowy, rzucając równocześnie snop światła na cnoty, które inaczej spoczywałyby w ukryciu. Silniej jeszcze niż dramat (-» Dramat) działa komedja (-» Komedja). Tam wzruszenie i lęk, tu śmiech osiąga doraźny efekt. Patrząc na scenę, widzimy samych siebie, pokazanych wr tysiącach obcych nam pozornie a jednak wspólnych nam wszystkim konfliktów.

W czasach dzisiejszych te wielkie propagandowe walory teatru umieli wykorzystać przedewszystkiem Niemcy i Rosjanie. Teatr, szczególnie rosyjski przyciągnął do siebie najszersze warstwy ludności, stał się w pełnem tego słowa znaczeniu teatrem masowym i przedstawił w sposób niezwykle sugestywny triumfy rewolucji i proletarjatu, podobnie jak renesansowe „trionfi“ przedstawiały potęgę tyranów tej epoki.

Reżyser.

Teatr winien być rezultatem jednej woli. Im wola ta silniejsza, im bardziej twórcza i świadoma celu, tern wyraźniej w każdem przedstawieniu przejawi się wypadkowa sił, składających się na wykonanie danej sztuki. Każdy zespół aktorski (—> Aktor) to zbiorowisko przeróżnych namiętności, talentów o wybitnych instynktach wirtuozerskich, ludzi niekiedy organizacyjnie niesfornych albo wybujałych artystycznie i zdążających w kierunkach najsprzeczniejszych. Równie jak zespół aktorski, także i dekorator, muzyk, czy np. kierownik działu plastycznego okazują skłonność do wyłamania się z pod rygorów zbiorowej dyscypliny, do solowych popisów. Wreszcie wśród czynników podrzędniejszych, ale niepozbawionych wpływu na całość teatru, pominąć nie wolno strony ściśle technicznej, a więc przeróżnych działów, na których czele stoją znowuż mniej lub więcej ambitne jednostki, czy to kostjumer, fryzjer, czy przedewszystkiem elektrotechnik. Dodajmy do tego niesforną nieraz gromadę statystów. Reżyser musi nadto uwzględnić czynnik w właściwym zakresie decydujący, t. j. autora i jego słuszne żądania lub też nieuzasadnione pretensje. Społeczność tę należy sprzęgnąć i po szeregu prób wyprowadzić pewnego wieczoru do walki z elementem o wiele, wiele trudniejszym do opanowania, t. j. z publicznością. I w tej walce trzeba zwyciężyć.

Twórcza, potężna wola, która skupia cały teatr i nagina do swego celu, nosi miano reżysera. To, co widz ogląda wieczorem, jest właśnie rezultatem tej w’oli, jest wypadkową wszelkich sił, działających w skomplikowanej machinie teatralnej. Reżyser w rozwoju teatru dochodził do władzy zwolna, aby w⁷ reszcie wysunąć się na czoło. Instytucja reżysera, nieznana dawniej w obecnym jej sensie, rozwijała się przedewszystkiem w Niemczech, gdzie śledzić możemy pierwsze etapy władzy reżyserskiej na przykładach teatru np. w⁷ Mannheim lub teatru weimarskiego, pamiętającego re-żyserję Goethego. Książęcy, słynny na cały świat teatr w Meiningen (druga połowa XIX wieku) daje już obraz opa-

1057

Teatr.

1058

nowania zespołu przez reżyserję i gry podporządkowanej idei całości.

Konsekwentna, długa ewolucja przygotowywała grunt i atmosferę dla zjawiska, któremu na imię M. Reinhardt. W osobie Reinhardta, najsłynniejszego, doniedawna w Niemczech działającego reżysera, ogniskuje się cały teatr, całe jego bogactwo i różnorodność wyrazu. Jest to pierwszy reżyser w znaczeniu naprawdę wszechświatowem. Czarodziej teatru, przerzuca się od eksperymentów’ kameralnych do wielkich widowisk na placach publicznych, we wnętrzach kościołów, w cyrkach, ogrodach i t. d. Niema rzeczy w teatrze, któraby mu była obca. Umie operować architekturą, muzyką, baletem, scenami zbiorowemi, równie jak efektami technicznemi. Łączy w sobie talent wielkiego artysty z darem prowadzenia gospodarczej strony teatru. Skupia najwybitniejsze talenty, umiejąc je skoordynować. Zdobywa sławę, jakiej dotychczas żaden reżyser nie osiągnął. Jest przejawem najbardziej przekonywującym woli w teatrze.

Ostatnich kilka dziesiątków lat sprzyja rozwojowi wybitnych indywidualności reżyserskich, jak np. Reinhardt, Anglik Craig, Rosjanin Stanisławskij, obok Stanisławskiego zaś inni rosyjscy reformatorzy teatru, jak Meyerhold, Tairow, Wachtango w i t. d. Ale też w Rosji występuje reżyser ja czasem w formie nadto wybujałej, jako przerost tej wdaśnie jednej „woli“, tym razem tłumiącej wszystko inne, więc zarówno autora, jak indywidualności aktorskie. Zwłaszcza w t. zw. „teatrze ruchu“ Meyerholda aktor stanowi zaledwie tworzywo, prawie bezimienne, pozbawione indywidualnego wyrazu. Podobnie rzecz przedstawia się w teatrze Tairowa oraz w żydowskim teatrze rosyjskim Granowskiego, podczas gdy powstały również w Rosji, hebrajski teatr „Habima“ jest przykładem harmonijnego działania wszystkich sił, nie wyłączając indywidualności aktorskich.

Ta właśnie harmonja i równowaga przeróżnych elementów, poddanych woli reżysera, składa się na całość teatru.

Teatr w Polsce.

Teatr polski dzieli dolę polskiej literatury: jest wartością dla Zachodu nieznaną. Sporadyczne i raczej odosobnione sukcesy sztuk np. Zapolskiej, Przybyszewskiego (w Rosji), zainteresowanie, jakie budzi nasz folklor i taniec, triumfy Modrzejewskiej za oceanem, obok innych drobniejszych szczegółów — to mniej więcej wszystko, co można w tej mierze zanotować. Znikomość tych pozy-cyj nie stoi w żadnym stosunku do istotnych walorów, jakie reprezentuje teatr polski, którego najbardziej charakterystycznym przejawem jest zjawisko o tak wyjątkowej mocy i oryginalności, jak Wyspiański.

Początki teatru w Polsce, jak i na całym Zachodzie, wywodzą się ze średniowiecznych misterjów, przedstawień o charakterze religijnym, do których z biegiem czasu dołączają się dialogi i wtręty bardziej świeckie.

Także i pierwsze fakty z dziedziny teatru artystycznego w Polsce świadczą o naszym stałym, nieprzerwanym związku z kulturą i sztuką zachodnią. Renesansowa „Odprawa posłów greckich“ Kochanowskiego jest właściwie początkiem świadomych prac nad rozwojem teatru polskiego, kontynuowanych wytrwale i z zamiłowaniem na dworze królewskim, zwłaszcza Władysława IV. Goszczą w Krakowie, Warszawie, Wilnie, Gdańsku trupy włoskie, niemieckie, zaglądają tu nawet angielscy komedjanci (podobnie jak w Niemczech „die englischen Komödianten“), przywożąc nam surogat Szekspira, zapędza się nad Wisłę świeżo pod niebem ltalji rozkwitła commedia delVarte i już w latach trzy-dziestyeh XVII wieku mamy pierwszy stały teatr w Warszawie, wyposażony we wszystkie cuda barokowej maszynerji, którego koszt opędzany jest z dochodów wielickich. W teatrze tym obok opery pojawia się tragikomedja pasterska, balet, pantomina, w niespełna zaś trzydzieści lat po paryskiej premjerze odegrano tu „Cyda“ Corneille’a w przepięknym przekładzie Morsztyna. Inicjatywę króla podejmują magnaci, lecz kultura teatralna obca jest szerokim sferom szlacheckim, o czem świadczy choćby słynna anegdota, zapisana przez Paska, który opowiada, jak to szlachta za Jana Kazimierza strzałami z łuków zareagowała na dworskie widowisko. Własnym przemysłem żyje równocześnie farsa rybałtowska, sięgająca swemi tradycjami w czasy średniowiecza, komedja studencka, teatry szkolne jezuitów, później także pijarów, teatynów, bazyljanów, przy czem na przestrzeni dwóch wieków liczba tych teatrów konwiktowych wykazuje 52 pozycje.

Czasy saskie, zwłaszcza Augusta III, przynoszą wzrost zamiłowania do teatru (głównie opera), czego wyrazem jest otwarcie widowni dla publiczności także i mieszczańskiej. Za króla St. Augusta, mecenasa sztuki, mnożą się prywatne sceny magnackie nawet na najdalszych kresach, szczególnie zaś Nieśwież z czasów Franciszki Urszuli Radziwiłłowej stanowi ognisko bujnej działalności teatralnej i literackiej. Symbolem, który charakteryzuje tę epokę, jest arcydzieło smaku — teatr Łazienkowski, powstały z inicjatywy Stanisława Augusta.

W r. 1774 otwierają się podwoje „Sceny Narodowej“ w Warszawie. Ważna to szczególnie data, od której począwszy, karjera teatru u nas nie zna już przerw. Teatr wchodzi w życie, zdobywa prawa. Ojcem tego teatru był autor, dyrektor i aktor Bogusławski, którego pamiętniki dają niezmiernie ciekawy obraz polskich stosunków teatralnych, zwłaszcza pod względem obyczajowym. Zespołów i trup jest coraz więcej, ciągną z miejsca na miejsce, nie opuszczając żadnego sejmu czy większego sejmiku, trybunałów czy „kontraktów“. Pojawia się cały szereg wybitnych autorów, teatr przestaje być zabawą dworską lub magnacką, sztuki zaś takie, jak „Powrót posła“ Niemcewicza lub „Krakowiacy i górale“ Bogusławskiego, spełniają doniosłą misję społeczną i polityczną. W epoce porozbio-rowej rola teatru wzrasta jeszcze, ponieważ wędrowne zespoły, przekraczając kordony, są czynnikiem ogólnopolskim, działającym ponad granicami, a naprze-kór trójzaborowej cenzurze. Dzieła trzech wieszczów znajdują się poza zasięgiem tego teatru, wprowadza je bowiem na scenę dopiero Kraków za dyrekcji Kotarbińskiego, zakwita natomiast komedja Fredry.

W XIX wieku dwa są centra polskiego teatru, Warszawa i Kraków. Pierwsza, przyduszona cenzurą, nie może zdobyć się na żaden poważniejszy krok w zakresie repertuaru, doprowadza zato do świetnego rozwoju talenty aktorskie, znajdujące pole popisu głównie w mieszczańskim repertuarze francuskim Scribe ’a, Dumasa, Sardou, Augie-ra i in. Kraków, kolebka Narzymskich, Bałuckich, Anczyców, ma aspiracje wybiegające daleko poza mieszczańskie sztuki : wprowadza na scenę za dyrekcji Koźmiana np. Arystofanesowskich „Rycerzy“ oraz stopniowo, dzięki coraz większej swobodzie działania, wywalcza dla teatru krakowskiego znaczenie ogólnopolskie.

Z chwilą objęcia dyrekcji przez T. Pawlikowskiego szeroko otwiera się scena podwawelska dla nowych prądów, płynących z Niemiec, Skandynawji, Rosji. Pawlikowski to pierwszy polski reżyser na prawdziwie europejską skalę, człowiek mający pełne zrozumienie za-

St.

Windakiewicz:

równo dla obcego impresjonizmu czy naturalizmu, jak i dla rodzimej twórczości. Okres „Młodej Polski“ niezmiernie jest dla krakowskiego teatru szczęśliwy, zwłaszcza że obok nowych nazwisk wkraczają triumfalnie na deski krakowskiej sceny Mickiewicz, Słowacki, Krasiński. Wielką tradycję Pawlikówskiego i Kotarbińskiego kontynuuje z powodzeniem Solski, lecz rola teatru krakowskiego z chwilą odzyskania niepodległości jest w pewnym sensie skończona.

Życie teatralne w Polsce powojennej koncentruje się prawie wyłącznie w Warszawie ze szkodą prowincji, która niezmiernie rzadko dochodzi do głosu. Sceny stołeczne nie posiadają zróżniczkowanej fizjonomji ani wyraźnie określonych aspiracyj artystycznych. Przy doskonałych aktorach, reżyserach (tu wymienić wypada prawdziwie twórczą indywidualność L. Schillera) i dekoratorach przedstawienia są dobre, nawet niekiedy świetne. Lecz w sumie nie decyduje to jeszcze o teatrze polskim jako takim, nie nadaje mu oblicza, jakie mieć powinien i na jakie go na pewno stać. Przed teatrem polskim stoją jeszcze otworem dalekie możliwości. O ich osiągnięcie kusiła się „Reduta“ Osterwy, jako najważniejsze zadanie stawiając sobie wychowanie przedewszystkiem nowe-ge typu aktora, poddanego długim próbom i prawie klasztornym regułom życia.

Nad poziom dzisiejszy i nad wszystko, czego dokonano dawniej, wyrasta niezmiernie wysoko postać Wyspiańskiego, wieszcza, który posiadał znajomość rzemiosła teatralnego. Teatr, jego atmosfera, kostjum, dekoracja, rekwizyt i t. d. wszystko to jest mu bliskie i doskonale znane. Wchodzi na scenę jako fachowiec, który chce i umie wszystko zmienić, przystosować do swoich potrzeb. Nie lęka się nigdy, rzucając symbole, donie-dawna zawiłe, dziś coraz silniej przemawiające. Sięga po dawne mity i sam stwarza nowe. Zrywając z szablonem, wchodzi do pracowni krawieckiej, dyktuje swe żądania tapicerowi, przewraca do góry nogami cały teatr aż po malar-nię, a zdumionym i osłupiałym aktorom grać każe role, z jakiemi nie spotykali się nigdy przedtem ani w polskim, ani w obcym repertuarze. Ożywia słomianego chochoła i posągi wawelskiej katedry. Antyk wyprowadza w dramat nocy listopadowej, a w mury trojańskie wjeżdża na Lajkoniku. Parami, niczem w Jasełkach, wysuwa postaci „Wesela“, żydowską karczmę szkicuje w konturach na miarę Sofoklesa, króla Piastowi cza ubiera po chłopsku w samodział, kożuch i lniane płótno, stwarzając wTizje, które olśniewają potęgą wyrazu i nowością. Hamleta grać chce w krużgankach wawelskich, projektując równocześnie gigantyczny teatr nad brzegiem Wisły.

Wyspiański wskazał teatrowi naszemu nowe drogi, po których idąc, teatr w Polsce byłby teatrem polskim o własnej, odrębnej formie i treści. Do jego dyspozycji są poza tern prawie jeszcze nietknięte, w każdym zaś razie niewyzy-skane pokłady surowca w postaci ludowego teatru obrzędowego, który dzisiaj (głównie dzięki inicjatywie J. Ciernia-ka) zaczyna zarysowywać się coraz bardziej wyraźnie i dobitnie. (Por. także art. Aktor, Dekoracja, Dramat, Kome-dja, Tragedja i tragizm).

Z. Nowakowski.

Literatura: M. Szyjkowski: Dzieje nowożytnej tragedji polskiej. Typ pseudo-klasyczny, Kraków 1920. Tenże: Dzieje nowożytnej tragedji polskiej. Typ szekspirowski, Kraków 1932. Tenże: Dzieje ko-medji polskiej w zarysie, Warszawa 1921. K. Skibiński: Pamiętnik aktora (1786 do 1858), Warszawa 1912. K. Wł. Wójcicki: Teatr starożytny w Polsce, Warszawa 1841. K. Estreicher: Teatra w Polsce, Kraków 1873, Wł. Bogusławski: Siły i środki naszej sceny, Warszawa 1879.

Teatr ludowy

-i —i Ol

70

1063

Teatr — Technika.

1064

w dawnej Polsce, Kraków 1920. Tenże: Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej, Kraków 1921. Tenże: Teatr Władysława IV, 1633—1648, Kraków 1893. W. Rapacki: Około teatru, 1905. J. L 0-rentowicz:    Dwadzieścia lat teatru,

Warszawa 1930 i 1935. Boy-Żeleński: Flirt z Melpomeną, wieczór 1—10, Kraków-Warszawa 1920—30, Okno na życie, Warszawa, Ludzie i bydlątka, Warszawa. Reflektorem w serce, Warszawa, Romanse cieniów, Warszawa, Perfumy i krew, Warszawa.

Dziełem podstawowem o teatrze w jęz. niemieckim jest M. Gregora: Weltgeschichte des Theaters.

TECHNIKA. Studjując rozwój techniki w ciągu stuleci, widzimy, że podział pracy, tworzenie się warstw społecznych, a nawet cały ustrój społeczny były w ścisłym związku ze stanem techniki. Od czasów przedhistorycznych aż prawie do XIX w. technika polegała na osobistej zręczności i na użyciu narzędzi ręcznych. Stworzyła ona wprawdzie dzieła podziwu godne, jak piramidy, wodociągi rzymskie, architekturę gotyku i renesansu, ale wszystkich tych dzieł dokonano albo przez niewolnictwo i ujarzmienie całych ludów, albo kosztem długotrwałego, niesłychanie ciężkiego wysiłku pewnych grup społecznych. Pożywienie mas było nędzne i niepewne z powodu nieurodzaju, chorób i zaraz. Mieszkania, ubrania, sprzęty domowe dla większości ludzi były nędzne, brudne. Nawet wyższe klasy żyły, z małemi wyjątkami, gorzej niż dziś stan średni, tylko zaś dla nich istniał zapewniony byt, istniała kultura.

Technizacja naszej kultury.

Technika starożytna i średniowieczna operowała wyłącznie zbiorowym wysiłkiem ludzi. W r. 1595 młody inżynier Domenico Fontana rozpoczął pracę nad stawianiem starożytnych obelisków, które od wieków leżały w Rzymie powalone na ziemię. Najcięższy z nich, leżący za zakrystją kościoła św. Piotra, ważył 350 tonn i trzeba było pracy 140 koni i 837 ludzi, aby go podnieść i postawić na placu przed wspomnianym kościołem, gdzie do dziś stoi. Obecnie całą tę pracę podniesienia i przeniesienia takiego ciężaru wykonywa 1 człowiek obsługujący dźwig elektryczny. Ponieważ wysiłek możemy zmierzyć w koniach mechanicznych KM (—»Narzędzia i maszyny), więc stopień technizacji naszej kultury da się ocenić w ilościach KM. Wynosi ona obecnie wyrażona w miljonach KM :

w Stanach Zjedn. . . 704

w Anglji.....1

w Niemczech ....    1

we Francji

A więc tylko te 4 państwa rozporządzają przeszło mil jardem koni mechanicznych. Jeżeli dodamy do tego wszystkie inne kraje, to nie pomylimy się bardzo, szacując mechanizację świata na P/2 miljarda koni. Zważywszy, że 1 KM może wrykonać tyle pracy, co najmniej 6 ludzi, widzimy, że maszyny zastępują dziś muskuły 9 miljardów ludzi! (cała ludność świata wynosi około dwóch miljardów).

Rozpowszechnienie się techniki.

Technika łączy dziś wszystkie kraje, dostarczając wszystkim ludom środków do rozwoju. Samolot i balon, jeszcze przed 15 laty z podziwem oglądane, dziś znane są najodleglejszym narodom. Radja słuchać może każdy na ziemi, kto tylko chce. Samochód stał się środkiem komunikacyjnym w lasach dziewiczych i na pustyni. Nic więc dziwnego, że Ja-ponja wytwarza tańsze rowery i żarówki aniżeli przemysł europejski, a Indje zalewają rynek angielski masową i tanią produkcją materjałów włókienniczych. Nowoczesne środki lecznicze dają

68.000 km 487.000 km

Lotnik

106,5 (Francja) 203,8 (Francja)

się zapomocą metod technicznych sporządzać na wielką skalę w fabrykach, są więc dostępne ludom, które dawniej uważano za niższe pod względem kultury. Niemożliwe są też już zarazy, które w ubiegłych stuleciach przynosiły śmierć i zgubę całym krajom. Promienie Roentgena i żelazobeton, telefon i żelazo, stal szybkotnąca i żarówka elektryczna, alu-minjum i rury bez szwu, maszyny do pisania i rachowania, celuloid i linoleum, akumulatory i porcelana, benzyna i sztuczna soda, śluzy, turbiny, mosty i tysiące innych wytworów techniki istnieją u nas tak samo, jak w najdalszych krajach.

Rozwój środków komunikacyjnych.

Zdumiewający jest postęp szybkości naszych środków komunikacyjnych. Jako przykład wymienimy sposób przeprawy przez Alpy przełęczą św. Gotarda. W r. 1832 przeprawiano się na mułach z szybkością 4 km/godz. W r. 1881 jeździł już zbudowaną drogą pocztyljon z szybkością 9 km/godz. i woził 2 tonny. W r. 1882 zbudowano kolej ze słynnym tunelem, przyczem pociąg ciężarowy o sile nośnej 170 tonn jechał z szybkością 17 km/godz., osobowy o sile nośnej 110 tonn z szybkością 27 km/godz. W r. 1932 po elektryfikacji kolei pociąg ciężarowy wiózł 750 tonn z szybkością 48 km/godz., osobowy 600 tonn z szybkością 64 km/godz. Wskutek rozwoju szybkości świat staje się mniejszy. Na pocz. XIX w. w 100 godz. można było z Paryża czy Berlina przebyć najwyżej 500 km. Dziś w tym samym czasie, korzystając z pośpiesznych parowców, międzynarodowych ekspresów i samolotów, przebyć można 5000 km. Koleje świata miały łączną długość :

Przed 40 laty wyśmiewano tych, którzy zajmowali się lataniem w powietrzu, dziś samoloty stanowią stały środek komunikacyjny (-» Lotnictwo), którego szybkość ciągle rośnie, jak to wynika z następującego zestawienia:

km/godz.

1906 Santos-Dumont . 41,3 (Francja) 1910 Moranc 1913 Prévôt 1920 Sadi Lecointe . . 302,5 (Francja)

1928 Bernardi.....512,7 (Włochy)

1934 Desenzano .... 709,2 (Włochy)

Rozwój różnych dziedzin techniki.

Ogromny rozwój wielkich miast pociągnął za sobą cały szereg różnych dziedzin techniki. Zajrzyjmy do podziemi Nowego Jorku, czego tam niema? Oto mały spis:

„ 1 ) kable elektryczne dla światła i siły ;

2)    kable telefoniczne, do 2400 żył w jednym kablu ; cała sieć tych kabli kosztowała dla N. Jorku 500 milj. dolarów ;

3)    rury wodociągowe do 150 cm średnicy ;

4)    rury gazowe;

5)    rury parowe, prowadzące ciepło z centrali do budynków;

6)    rury pocztowe ze ścieśnionem powietrzem ;

7)    kable telegraficzne;

8)    kanały uliczne;

9)    koleje podziemne o rozległości 225 km, zbudowane kosztem 700 mil jonów dolarów.

W okresie techniki maszynowej uzyskaliśmy gwałtowny wzrost produkcji, o którym z trudem tylko można sobie wyrobić wyobrażenie cyfrowe. W młynarstwie 1 człowiek potrafi zdziałać obecnie tyle, co za czasów Homera 144 ludzi. W starożytnym Rzymie szewc potrzebował 5^2 dnia na 1 parę bucików. 7200 szewców rzymskiego cechu szewskiego wypracowało 7200 par bucików w 5V₂ dnia. Ta sama liczba pracowników w nowoczesnej fabryce obuwia wykona 595.000 par bucików w 5¹/., dnia. Przed 100 laty wypadło w hutnictwie amerykańskiem 25 tonn surówki żelaza na 1 człowieka rocznie. W r. 1929 1 pracownik wydobywał na rok 1710 tonn rudy. W przeróbce bawełny produkcja wzrosła od r. 1769 do r. 1855 jak 1:700.

Czy jednak mimo to wszystko jesteśmy teraz istotnie tyle razy bogatsi niż przedtem? Aby to rozstrzygnąć, trzeba wprzód zastanowić się, jakie skutki pociąga za sobą wprowadzenie maszyny w życiu ekonomicznem poza wspomnianym już wzrostem produkcji. Jest to pytanie może najtrudniejsze do odpowiedzi.

Człowiek i maszyna.

Przyjrzyjmy się uważnie poniżej zamieszczonej tabeli. W trzeciej i czwartej kolumnie uwidoczniona jest różnica między produkcją ręczną a maszynową.

Rok wprowadzenia maszyny

Rodzaj pracy

ręcznie

maszynowo

1830

1923

1924

Przędzalnictwo bawełny..........

Produkcja żelaza na 1 człowieka i 1 dzień (w porównaniu z r. 1780)

Produkcja gwoździ    na    1 człowieka i 1 dzień

„    bucików    „    1

»    węgla

»    papieru    „    1

300 dziewcząt 250 kg

1 dziewczyna 2.500 kg

2,5 kg i pary i tonny 2 m³

250 kg 10 par 4 tonny 20.000 m3 1 godz.

1926

1 koszuli wełnianej . . • .

1 liny konopnej.....

1 rury żelaznej......

Odwózka śmieci w miastach......

1 człowiek

1927

1928

Wytwarzanie flaszek

Drukowanie.....

Dobywanie rudy żelaza

1 bagrownica

Pierwszym wnioskiem, jaki nasuwa pod surową karą. Miasto Bolonja, aby się bezpośrednio z powyższej tabeli, jest, chronić miejski przemysł jedwabniczy, że maszyna wyrzuca ludzi na bruk. Sko- trzymało przez paręset lat w tajemnicy ro przez wprowadzenie maszyn w przę- maszynę do wyrobu nici jedwabnych, dzalnictwie bawełny 1 robotnica może Nietylko robotnicy byli wrogami ma-tyle zrobić, co ręcznie 300 dziewcząt, to szyn. Słynny filozof Montesquieu w pra-skutkiem postępu techn. jest w tym wy- cy o „Znaczeniu prawa¹“ w r. 1748 pi-padku pozbawienie pracy 299 dziewcząt, sze, że „gdyby nie to, że tartaki już To też pierwsze odruchy świata ro- istnieją, nie byłby nigdy za ich wpro-botniczego były wrogie maszynom. Na wadzeniem, gdyż one pozbawiają pracy początku XIX w. tkacze ljońscy spalili bardzo wielką ilość rąk roboczych“, uroczyście krosna Jacquarta. Takich na- A oto co pisze Marx: „Wszyscy po-padów na fabryki, połączonych z ni- ważni przedstawiciele ekonomji politycz-szczeniem maszyn, miała Anglja tak nej zgadzają się na to, że wprowadze-wiele, że w r. 1769 wydano specjalne nie maszyn jest klęską dla robotników“, ustawy, zabraniające niszczenia maszyn („Kapitał“ rozdz. XV).

słowem, jak obliczono w Ameryce, w r. 1928 znalazło pracę w dziedzinach pokrewnych lub związanych z automobilizmem dodatkowo 3,700.000 ludzi! Wielkie fabryki samochodów nietylko nikogo nie pozbawiły więc pracy, ale jeszcze stworzyły zajęcie dla nowej falangi pracowników.

Że tak jest, potwierdzają statystyki wszystkich krajów.

Dodatnie strony techniki.

Może nigdzie tak jaskrawo nie występują te problemy, jak w klasycznym kraju maszyn, t. j. w Ameryce, a tam znowu nigdzie na tak wielką skalę, jak w wielkich fabrykach. Weźmy jako przykład fabryki samochodów Forda. Fabryki te w czasach największego swego rozkwitu produkowały przeszło 160.000 samochodów rocznie, zatrudniając około 120.000 pracowników, przyczem produkcja była prawie wyłącznie maszyn owa. Otóż obliczono, że gdyby Ford nie wprowadził maszyn, ale użył wyłącznie pracy ręcznej, to do fabrykacji 10.000 wozów musiałby zatrudnić 1 miljon ludzi. Łatwo obliczyć, że przez użycie maszyn do wytworzenia 10.000 wozów potrzebował tylko około 7500 ludzi. Moż-naby więc na tej podstawie twierdzić, że przedsiębiorstwa Forda pozbawiły pracy 993.000 ludzi. Jeżeli zważymy, że oprócz Forda istnieją w Ameryce jeszcze inne wielkie fabryki, to ta liczba pozbawionych pracy wzrośnie może do 2 mi-ljonów.

Jak jednak wygląda rzeczywistość?

Prawda, że wszystkie fabryki, używając pracy maszyn, zatrudniają o wiele mniej pracowników, ale z drugiej strony ci, którzy kupują te wszystkie samochody, potrzebują tyle rąk dodatkowych do pracy, że całe legjony pracowników znajdują nowe pole pracy. A więc trzeba przedewszystkiem o wiele więcej szoferów, trzeba budować nowe garaże, wozy się psują, trzeba je naprawiać, trzeba o wiele więcej agentów do sprzedaży wozów, sklepów do sprzedaży części składowych wozów i motorów, trzeba budować lepsze drogi, cały szereg rzemieślników, jak tapicerzy, stolarze, szklarze, lakiernicy i t. p., znajdują zatrudnienie

Wzrost liczby pracowników przemysłowych w tysiącach

Niemcy

Anglja

Francja

Ameryka

Rok 1882

1895

1907

6.396 Rok 1861 8.281 11.256

1881

1901

1921

4.828 Rok 1901 6.373 8.350 8.782

1911

6.400

7.486

O O O O 05 O ^ M OO 05 05 05

*—*    T-*    TH    T-H

5.478

7.039

11.954

14.300

Słyszymy wreszcie często, że maszyna    ca była często poniżająca i ciężka. Przy-

ujarzmia i ogłupia robotnika, który ob-    pomnijmy sobie, jak budowano pirami-

sługując maszynę, traci wszelką inicja-    dy, jak pracowali niewolnicy na galc-

tywę, powtarza wiecznie ten sam mono-    rach, jak czerpano wodę na kopalniach,

tonny ruch. Pytano, jak może rozwijać    Zapewne nikt z pracowników nie ży-

się inteligencja człowieka, który przez    czyłby sobie, aby te czasy wróciły. Je-

całe życie wykonywa główki od szpilek,    żeli zaś chodzi o monotonję pracy, to

I w tych zarzutach jest sporo przesady,    niewątpliwie jest ona duża w pracy

Przedewszystkiem trzeba tu odróżnić    przemysłowej, ale czy praca tkacza ręcz-

wydatek siły muskularnej i intelektual-    nego, który przerzucał czółenko 60 razy

nej. Przed wprowadzeniem maszyn pra-    na minutę, jest mniej jednostajna od

Wartość produkcji Ludność

100

121

146

r-1 rH r-1 Od CO

«005

CO CO CO

1920

1930

pracy robotnicy, której oko czuwa nad 3-ma krosnami mechanicznemi, a której palce związują od czasu do czasu nici przerwane? Prawda, maszyna ma swoje wymagania. Tkacz ręczny mógł zatrzymać czółenko, gdy mu humor po temu przyszedł, tkacz mechaniczny musi bez ustanku śledzić 200 uderzeń czółenka na minutę u 3—5 krosien. I tu cała różnica : mniej wysiłku fizycznego, więcej umysłowego.

Ujemne strony techniki.

To, cośmy dotychczas powiedzieli, powinno nas właściwie uspokoić i przyszłość naszej cywilizacji w różo wem przedstawić świetle. Mimo to jednak, jak ów refren w pieśni, wraca zwątpienie : czy naprawdę wszystko odbywa się tak gładko? Czy może technika w swem szalonem tempie rozwoju nie pozbawia więcej ludzi pracy, aniżeli może zatrudnić przez stworzenie nowych zajęć i zawodów? Bo gdyby tak było, to cały ten postęp pchałby nas, jakby po równi pochyłej, ku jakiejś przeraźliwej klęsce, ku jakiemuś bezustannie wzrastającemu bezrobociu.

Zastanówmy się więc głębiej nad na-szemi czasami. Technika nie wywołała może bezrobocia, najlepszym dowodem tego jest, że w długim okresie jej rozwoju w całym w. XIX, prawie nie było tej klęski społecznej. Ale to wyłączanie starych zawodów wskutek postępu techniki, a wprowadzanie nowych — to nie jest bynajmniej operacja bezbolesna, jakby się to wydawać mogło z poprzednich rozpatrywań. Pierwsze filmy dźwiękowe wyrzuciły na bruk całe masy muzyków, którzy żyją niemal z żebraniny po ulicach. Pierwsze maszyny do składania pozbawiły chleba tysiące ręcznych zecerów. Z pewnością nie było to łatwe i kosztowało dużo czasu i zmartwień, zanim zecerzy nauczyli się pracować na linotypach, a muzycy wyuczyli się innego zawodu, mewszyscy też potrafili dostosować się do zmienionych warunków, wielu ów postęp techniki zmiótł z powierzchni życiji.

Są tacy, którzy mówią : „Trudno, gdzie drzewa rąbią, tam drzazgi lecą“. Dobro i postęp społeczeństwa nie mogą zależeć od tych jednostek, które nie potrafią się dostosować i których los jest przesądzony.

Zdaje się jednak, że kładąc na karb techniki skutki kryzysu i bezrobocia, mieszamy tu różnorodne czynniki, z których wpływ techniki jest tylko jednym wśród wielu innych. Jak ów czarodziej, który wywołał duchy, ale nie może ich się pozbyć, tak i społeczeństwo postępuje ż techniką.

Rozwój produkcji nie idzie w parze ani z liczbą ludzi, ani z ich siłą kupna. W jaki sposób powódź w produkowaniu różnych artykułów wzbiera w Ameryce od r. 1890, to podaje poniższa tabela, której liczby co do wartości ogólnej produkcji przeliczono na dzisiejszy stan dolara, a wartość tę z r. 1890 oznaczono przez 100. Obok podano wzrost ludności (—100 w roku 1890).

1890

1900 1910

168 183

Jest to krzycząca dysproporcja. Ludność wzrosła od 1890 r. o 83%, a ilość wyprodukowanych towarów o 339%, przyczem tempo przyśpieszenia produkcji w każdym dziesiątku lat rośnie i zwłaszcza od r. 1920 staje się wprost zawrotne !

Tak więc obrazem dzisiejszego stanu nie jest bynajmniej harmonja i spokój, dalecy jesteśmy od owych 2 godzin pracy, a 10 godzin zabawy, które nam przepowiadali wielbiciele techniki. Przeciw-

Organizacja).

1073

Technika — Teorja poznania.

1074

nie, wszędzie wre walka, tarcia wewnętrzne, walka między narodami o handel światowy i rynek zbytu, walka między klasami społecznemi o posiadanie i dochód. Arystoteles przepowiedział, że nie będzie potrzeba niewolników, gdy czółenka tkackie będą same chodziły. Dzięki technice jesteśmy już w tern stadjum. Technika stworzyła dla ludzkości nieskończenie lepszy i piękniejszy dom, aniżeli marzyły o tern starożytność i średniowiecze, ale ludzie nie znaleźli jeszcze nowych urządzeń życiowych do użytku tego domu. I już nie zadaniem techników, ale uczonych, polityków, pisarzy, artystów, będzie znaleźć nowe sposoby urządzenia tego domu. (Por. także art.

B. Biegeleisen.

Literatura. W literaturze zagranicznej bardzo dużo pisano na temat znaczenia techniki, w polskiej literaturze trzeba szukać odnośnych artykułów po czasopismach, np.: B. Biegeleisen: Technika maszynowa, jej cywilizacyjne postępy i zadania. Czasopismo Techniczne, Lwów 1904. E. Haus-w a 1 d : Maszyna w życiu gospodarczem. Czasopismo Techniczne, Lwów 1935. M. M a-ślanka:    Społeczne znaczenie maszyny.

Czasopismo Techniczne, Lwów 1935. Dużo ciekawego materjału znajdzie Czytelnik w pracy H. G 1 i w i c a: Podstawy ekonomiki światowej, Warszawa 1935. F. Znanieckiego: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Warszawa—Lwów 1935. F. Burdę c kiego: Życie maszyn, Warszawa—Lwów 1935.

TEORJA POZNANIA. Człowiek jest nienasycony w swej żądzy wiedzy. Chce poznać nietylko rzeczy, rośliny, zwierzęta, z któremi się w życiu spotyka, nietylko procesy zachodzące w otaczającym go świecie, nietylko innych ludzi i wytwory ich pracy (np. dzieła sztuki, techniki i t. p.) i ich wartość, nietylko siebie i swoje stany psychiczne, ale nadto chce wiedzieć, jak poznaje to wszystko i co warte jest jego poznanie. Wyjaśnieniu tej sprawy poświęcona jest osobna nauka filozoficzna, zwana teorją poznania. Czasem nazywamy ją także krytyką poznania, epistemologją — od greckiego

èmovr’ifiri (wiedza) — lub gnoseolo-gją — od greckiego f) yrćoaię (poznanie). Nie należy używać przytem przymiotnika „teorjopoznawczy“, lecz wyłącznie „epistemologiczny“.

Przedmiot badania teorji poznania.

Już samo określenie przedmiotu badania i zadań teorji poznania prowadzi do trudności i do rozbieżności zdań. Jakaż trudność może się tu pojawić? Teorja poznania ma się zajmować poznaniem, powie niejeden bez wahania. Ba, ale tu właśnie początek kłopotów, bo dopóki nie mamy ostatecznych wyników teorji poznania, niewiadomo dobrze, co to jest poznanie (-» Poznanie), niewiadomo więc, jak wybrać z wszystkich „przedmiotów“ właśnie te, które byłyby „poznaniem“. A przecież trzeba to jakoś uczynić, bo inaczej nie można zorganizować żadnego badania naukowego w tej sprawie. Nie wolno nam też założyć zgóry — np. przy pomocy umownej definicji, — że poznanie jest tern lub owem, bo o tern, czem ono jest, ma rozstrzygnąć dopiero samo dociekanie epistemologiczne. Nie należy jednak trudności tej przeceniać. W po-dobnem położeniu do pewnego stopnia znajduje się każda inna nauka. Niema i — jak się zdaje — nie może być żadnej nauki całkiem gotowej, t. zn. takiej, która stanowiłaby wyczerpujący system należycie uzasadnionych i prawdziwych twierdzeń o jej przedmiotach. Każda nauka musi przeto wyznaczać swą dziedzinę badania w sposób przygotowawczy. Dopiero w ciągu jej rozwoju dochodzi się do coraz dokładniejszego określenia tej dziedziny. Przyjąwszy więc i określenie

szukaj w tomie piątym!

dziedziny badania epistemologji jako czysto tymczasowe, można powiedzieć :

Teorja poznania bada przedewszyst-kiem wszelkie takie czynności świadomego podmiotu, w których ten uzyskuje jakąś (trafną lub nietrafną) wiedzę o czemś. Do czynności tych należy np. zarówno widzenie, słyszenie, dotykanie, smakowanie i t. d., czyli spostrzeganie zmysłowe, jak też t. zw. spostrzeganie wewnętrzne i poznawanie cudzych stanów psychicznych, jak wreszcie wszelkie nasze myślenie o czemkolwiek, w którem staramy się dowiedzieć, jakie to coś jest i czy jest wogóle, i wykryć takie lub inne prawa ogólne. Nie należy też pominąć takich czynności poznawczych, jak poznawanie dzieł sztuki, różnego rodzaju wartości np. etycznych, estetycznych i in. Wszystkie te czynności są przez k o-g o ś spełniane i prowadzą do pewnych wyników poznawczych, czyli do gotowej wiedzy, a m. i. do uzyskanego p o-znania. Każde np. twierdzenie matematyczne lub przyrodnicze jest takim wynikiem. Wyniki te, podobnie zresztą jak i same czynności poznawcze, odnoszą się zawsze do czegoś, coś też o niem stwierdzają i orzekają. Do zakresu więc przedmiotów badania epistemologji należy prócz samych czynności : podmiot poznania, wyniki poznawcze i „przedmiot“ poznania, wzięty wyłącznie jako odpowiednik czynności i wyników poznawczych. Wszystkie te elementy należy zbadać, a to znaczy przedewszystkiem opisać je w ich istotnej ogólnej strukturze i funkcjach, tudzież wykryć istotne związki i zależności między niemi.

Wyjaśnienie tych spraw stanowi dopiero pierwszą, choć bardzo ważną i niezbędną fazę dociekań epistemolo-gicznych. Jest ona przygotowaniem i podstawą drugiej fazy, mianowicie t. zw. „krytyki poznania“ w węższem znaczeniu tego wyrazu.

Pragniemy mianowicie nietylko wiedzieć, jak coś poznajemy i co uzyskujemy w poznawaniu, ale nadto chcemy ocenić, jaką wartość posiadają wyniki poznawcze, faktycznie przez nas zdobyte. Chodzi przytem wyłącznie o t. zw. wartości poznawcze, które mogą być jeszcze różne. Jedną z nich, i to może najważniejszą, jest t. zw. objektywność poznania lub inaczej prawdziwość jvyniku poznawczego. Za objektywny uważa się zazwyczaj taki wynik poznawczy, który o pewnym przedmiocie głosi coś takiego właśnie, co mu rzeczywiście przysługuje, jakim on jest sam w sobie, a więc bez względu na to, czy go ktoś poznaje i czy go poznaje w ten lub inny sposób. („Przedmiotem“ w tern znaczeniu może być — ogólnie mówiąc — cokolwiek bądź, byleby poznanie tyczyło się właśnie tego czegoś. Zarówno więc np. jakaś rzecz, jak związek między rzeczami, proces, zdarzenie, a wreszcie np. przedmioty tego rodzaju, jak twory matematyczne, pojęcia i t. d.). Nie-objektywny w takim razie byłby wynik, który głosi coś takiego o przedmiocie, co mu jest zupełnie obce, a jakim on w najlepszym razie jedynie się wydaje i to dlatego, że sposób, w jaki go poznajemy, nadaje mu pewne obce piętno. Wyobraźmy sobie np., że pewien określony zegarek jest zrobiony z pewnego metalu łudząco podobnego do złota, ale nie będącego złotem. Objektywny byłby w tych warunkach wynik poznawczy, wedle którego mater jąłem danego zegarka jest właśnie ów metal, nieobjektywny natomiast wynik, który głosiłby, iż ów zegarek jest ze złota. Można mieć wątpliwości, czy właśnie podane określenie objek-tywności poznania jest całkiem poprawne i czy można się niem z pożytkiem posługiwać w praktyce badawczej teorji poznania. Jakkolwiek jednak pojęlibyśmy „objektywność“ poznania na podstawie systematycznych dociekań w tym kierunku, pewnem jest, że stanowi ona wartość poznawczą. Można przytem odróżniać zupełną objektywność od częściowej. Druga zachodziłaby tam, gdzie pewne wyniki poznawcze, odnoszące się do jednego i tego samego przedmiotu, są objek-tywne tylko co do niektórych cech mu przypisywanych, co do pozostałych zaś nie. Oczywiście wyższą wartość przypiszemy np. pewnej teorji zupełnie objektywnej, niż takiej, która odznaczałaby się tylko częściową ob-jektywnością. Istnieje zasadnicza możliwość, iż pewne wyniki poznawcze określają wszystkie cechy pewnego przedmiotu, lub też tylko niektóre, co do pozostałych zaś nic niewiadomo. W pierwszym wypadku mówilibyśmy o wyczerpujące m, w drugim o mniej lub więcej n i e-wyczerpującem poznaniu danego przedmiotu, otrzymując w ten sposób dwie inne wartości poznawcze. Tak np. poszczególne spostrzeżenie wzrokowe jest z istoty swej nie wyczerpujące, albowiem przedstawia przedmiot zawsze tylko z jednej strony i z zewnątrz. Jaki jest dany przedmiot (np. pewien stół) z „odwrotnej strony“ i „wewnątrz“, to nie jest dane w tein spostrzeżeniu. Jeżeli pewne poznanie jest wyczerpujące, a zarazem objektywne co dó wszystkich przypisywanych przedmiotowi cech i związków pomiędzy niemi, nazywamy je poznaniem „adekwatnem“ (wiernem). Wyniki poznawcze mogą posiadać jeszcze innego rodzaju wartości poznawcze. Mogą one np. być objektywne, ale zarazem nieuzasadnione, a przeto i niepewne, inne natomiast uzasadnione i w następstwie tego pewne. Sposób uzasadnienia może być rozmaity, a w związku z tern można odróżnić stopnie pewności (lub odpowiednio: prawdopodobieństwa) wyników poznawczych. Tak np. ogólne hipotezy przyrodnicze są w mniejszym lub w większym stopniu zawsze niepewne. Natomiast poprawnie udowodnione twierdzenie matematyczne, wynikające ostatecznie z oczywistych aksjomatów, jest pewne (—» Nauka, Rozumowanie).

Często jednak trudno rozpoznać, czy jakieś poznanie faktycznie posiada określoną wartość. Wówczas domagamy się podania t. zw. kryterjum. Kryterjum pewnej wartości poznania nazywamy twierdzenie, które powiada, po jakiej oznace można rozpoznać, iż ta wartość rzeczywiście przysługuje rozważanemu poznaniu. Zakłada się przytem, że oznaka stanowi wystarczający i konieczny warunek przysługiwania wartości. Kryterjum takie jest naturalnie tylko wtedy pożyteczne, jeżeli oznaka da się łatwiej rozpoznać, niż dana wartość.

Zadaniem teorji poznania w drugiej fazie badań jest więc: a) wykryć, jakie wartości poznawcze są wogóle możliwe, i dokładnie je określić, b) ustalić kry ter ja ich występowania, gdzie to potrzebne i możliwe, wreszcie c) przeprowadzić ocenę („krytykę“) wartości wyników poznawczych, które faktycznie uzyskujemy w pewnych warunkach. Ocena ta stanowi ostateczne zadanie dociekań epistemologicznych.

Kierunki i poglądy teorji poznania.

Jak już zaznaczyłem, istnieją w teorji poznania różne kierunki. Można je podzielić na różne grupy w zależności od centralnego zagadnienia, które stanowi punkt wyjścia dla danego poglądu. Omówię tu niektóre z nich.

Sposoby poznawania (źródła poznania).

W związku z zagadnieniem różnych sposobów poznawania, lub, jak niektórzy mówią, różnych źródeł poznania, odróżniamy następujące stanowiska:

a) empiryzm, b) racjonalizm, c) irracjonalizm (w szczególności i n t u i c j o n i z m). Wobec tego, że pierwsze dwa były omówione w innych artykułach ( Doświadczenie, Racjonalizm), ograniczę się tu do podania głównych tez irracjonalizmu.

Irracjonalizm epistemologiczny głosi, że prócz poznania doświadczenio-wego i rozumowego istnieją jeszcze inne sposoby poznawania — poza-rozu-mowe, a więc np. mistyczne objawienie (-» Mistyka), poznawanie uczuciowe (sympatja uczuciowa, w szczególności poznawanie uzyskiwane w akcie miłości), poznawanie instynktowe, intuicyjne (-» Intuicja) i t. p. Co więcej, sądzi on, że 1) co najmniej niektóre jestestwa (np. Bóg, wartości etyczne, estetyczne i inne) dadzą się poznać jedynie w takiem poza- lub ponad-rozu-mowem poznawaniu, 2) że wartość poznawcza takiego poznania jest znacznie wyższa, niż wartość jakiegokolwiek innego poznania, a w szczególności, że tylko ono posiada bezwzględną pewność i doskonałą wierność. Irracjona-liści wypowiadają się też zazwyczaj ostro przeciw poznawaniu pojęciowemu, twierdząc, że pojęcia nietylko utrudniają uzyskanie bezpośredniego poznania rzeczywistości, ale nadto zniekształcają jej obraz.

Szczególną odmianę irracjonalizmu stanowi t. zw. intuicjonizm, który reprezentował m. i. F. W. Schelling (1775—1854), a w naszych czasach H. Bergson (ur. 1859). Wedle Bergsona, najdoskonalszego poznania dostarcza nam t. zw. intuicja, natomiast poznanie rozumowe (intelektualne, jak mówi Bergson) posiada wartość względną i jest dostosowane do wymogów praktycznego działania. U Bergsona występuje jednak szereg pojęć intuicji, nieodróżnionych należycie, trudno przeto powiedzieć, co wedle niego należy przez to rozumieć.

Zagadnienia poznania świata realnego.

W związku z zagadnieniem poznania świata realnego (a w szczególności zewnętrznego) odróżniamy stanowiska: a) realizmu naiwnego, b) realizmu radykalnego, c) realizmu krytycznego, d) krytycyzmu, e) idealizmu. Stoją one w bliskim związku z pewnemi twierdzeniami metafizycznemi, wskutek czego miesza się je nieraz z analogicz-nemi stanowiskami metafizycznemi. (Metafizyka, nauka filozoficzna o istocie bytu).

a)    W myśl t. zw. realizmu naiwnego (-» Realizm) — który jest raczej jednem z teoretycznie możliwych rozwiązań, niż poglądem na ser jo wyznawanym przez teoretyków poznania — nasze spostrzeżenia zmysłowe, w których dane są nam takie lub inne przedmioty otaczającego nas świata, dostarczają nam poznania zupełnie pewnego i pod każdym względem objektywnego. Odpowiednia teza metafizyczna brzmi : istnieje rzeczywiście świat realny, resp. rzeczy, które spostrzegamy, przyczem istnienie to jest zupełnie niezależne od naszych spostrzeżeń i wo-góle od naszych poznań. Zarazem zaś istniejące w świecie rzeczy są pod każdym względem dokładnie takie, ja-kiemi je spostrzegamy. Np. gdy widzę czerwone, okrągłe jabłko, to pod żadnym względem nie mylę się : ono istnieje i jest samo w sobie okrągłe i czerwone.

b)    Szczególną odmianą naiwnego realizmu jest t. zw. „realizm radykalny“, wprowadzony u nas przez warszawskiego filozofa T. Kotarbińskiego (ur. 1889).

Wraz z naiwnym realizmem głosi realizm radykalny, że rzeczy przez nas spostrzegane są barwne, wonne, twarde i t .d.,. różni się natomiast tern od niego, że właściwie nie może twierdzić, że spostrzegamy rzeczy dokładnie takiemi, jakie one same są, albowiem odrzuca on istnienie wszelkich „treści“ spostrzeżeń ; nie może więc powiedzieć, że treści te przedstawiają nam wiernie rzeczy w ich własnych cechach. Także o cechach rzeczy nie jest skłonny wogóle mówić, ponieważ związany jest blisko z t. zw. „reizmem“ (od łacińskiego res = rzecz), pewną metafizyczną teorją, wedle której istnieją jedynie rzeczy, czyli — wedle Kotarbińskiego — ciała rozciągłe i bezwładne, niema zaś nietylko „treści“, ale nawet cech rzeczy, niema stosunków-, procesów i t. d.

c) Wedle realizmu krytycznego poznania nasze (a w szczególności spostrzeżenia zmysłowe), dotyczące przedmiotów świata realnego, są objektywne a) co do tezy o istnieniu tych przedmiotów, b) co do niektórych cech przypisywanych w nich przedmiotom na podstawie doświadczenia. Odróżnia się mianowicie t. zw. pierwszorzędne i drugorzędne jakości. Do pierwszych zalicza się rozciągłość (i wogóle wszelkie własności przestrzenne), nieprzenikliwość i ruch w przestrzeni, do drugich zaś t. zw. jakości zmysłowe, jak barwy, smaki, wonie, jakości dotykowe, słuchowTe i t. d. Otóż poznanie nasze ma być objektywne w odniesieniu do przypisywanych w niem rzeczom jakości pierwszorzędnych, nieobjektywne zaś w odniesieniu do jakości drugorzędnych. Odpowiednia teza metafizyczna brzmi : Istnieje realnie i niezależnie od naszego poznania świat realny, ale przedmioty materjalne, doń należące, są wyposażone jedynie jako-ściami pierwszorzędnemi, nie posiadają natomiast jakości drugorzędnych.

Pogląd realizmu krytycznego, który zresztą występuje jeszcze w różnych odmianach tu pominiętych, zdobył sobie może największą popularność z wszystkich rozważanych w tej grupie poglądów, ponieważ z pewnych względów⁷, których tu nie można rozważać, zgadza się z podstawowemi tendencjami fizyki i innych nauk przyrodniczych. Można powiedzieć, że np. przeważająca większość książek fizykalnych jest pisana w duchu krytycznego realizmu. Tak np. wyniki poszczególnych eksperymentów fizykalnych są zgóry interpretowane w duchu tego realizmu. Mimo to nie udało się dotychczas podać w teorji poznania takiego uzasadnienia krytycznego realizmu, które byłoby wolne od podstawowych błędów logicznych.

d) Krytycyzm (-»Krytycyzm) został stworzony przez I. Kanta (Î724 do 1804) w" jego „Krytyce czystego rozumu“ (1781). Od tego czasu pojawiło się wiele pokrewnych mu poglądów. Teorja poznania Kanta jest do pewnego stopnia syntezą racjonalizmu i empiryzmu (sensualizmu), idealizmu i realizmu. Poznanie jest wedle niego wynikiem współdziałania rozumu i zmysłów, przy-czem — jak twierdzi Kant — nie możemy wprawdzie poznać rzeczy samych w sobie (Ding an sich), ale poznajemy zjawiska (Erscheinungen). Jeśli chodzi o sam proces poznania, to zdaniem Kanta nasze zmysły dostarczają nam w wielkiej ilości wrażeń zmysłowych, które stanowią mater jał poznawczy. Poznanie dochodzi jednak dopiero dzięki temu do skutku, że w tę bezładną masę wrażeń zmysłowych nasz umysł wprowadza pewien ład i porządek, ujmując je w pewne formy. Kant odróżnia dwa rodzaje takich form. Pierwsze — to formy poznania zmysłowego. Są niemi przestrzeń i czas. Umysł nasz ma mianowicie dostarczane mu przez zmysły wrażenia grupować

z punktu widzenia czasu i przestrzeni, lo- ślił mianem inłellectus archetypus; tyl-kalizować je w czasie i przestrzeni. Obok ko taki intellectus archetypus mógłby tych form ujęcia zmysłowego naszych poznać samą istotę rzeczywistości przy wrażeń wprowadza Kant także formy u- pomocy t. zw. intelektualnego wyobra-jęcia rozumowego, czyli t. z w. kategorje, żenią, jak np. substancja, przyczynowość, jedność i t. p. Znaczy to, że mając przez oczywiście zaledwie drobny ułamek zmysły dostarczonych wiele wrażeń, kantowskiego systemu poznawczego, umysł nasz ujmować je może w różne ka- Stanowi on jedną z najtrudniejszych tegorje: w kategorję przyczynowości teoryj epistemologicznych. To też ist-wtedy, kiedy stwierdza, że jedno ze zja- nieje wiele różnych interpretacyj kry-wisk jest przyczyną drugiego; w kate- tycyzmu kantowskiego, co się przeja-gorję jedności wtedy, kiedy stwierdza, wia pod postacią szeregu kierunków że jedno zjawisko jest tern samem, co epistemologicznych, które wszystkie drugie; w kategorję substancji wtedy, uważają się za kontynuatorów myśli kiedy stwierdza, że szereg zjawisk ma kantowskiej. Należą tu zarówno poglą-jedno i to samo podłoże, wtedy więc np., dy t. zw. idealistów niemieckich (J. G. kiedy barwa, kształt, zapach są cechami Fichte, F. W. Schelling, G. W. tego samego przedmiotu. ' Te formy po- Fr. Hegel), jak też i szereg odmian znania wyprzedzają, zdaniem Kanta, t. zw. neokantystów. Wśród nich najwy-wszelkie doświadczenia. Dlatego też bitniejsza jest „szkoła marburska“ (H. nazywa on je apriorycznemi czynnika- Cohen, P. N a t o r p, E. Cassi-mi poznania. Wedle Kanta bez nich rer), która opanowała filozofję nie-nie byłoby możliwe poznanie, które po- miecką pod koniec ub. wieku. Później lega na tern, że materjał dostarczany wpływy neokantyzmu wyraźnie zmala-przez zmysły a posteriori jest ujmowa- ły, a także i wpływy samego Kanta. Miny apriorycznie w te kategorje. Stano- mo to jego „Krytyka czystego rozumu“ wią one zdaniem Kanta specjalną sfe- stanowi początek nowej ery w teorji porę właściwą umysłowości ludzkiej, sfe- znania, a częściowo także w filozofji rę, którą określił Kant mianem trans- wogóle. cendentalnej. Jest to sfera tych czynników poznania, które, będąc od wszel- epistemologicznym w sprawie poznania kiego doświadczenia niezależne, jak świata realnego, który najbardziej mo-np. czas, przyczynowość, jedność, że z wszystkich związany jest z pewną wszelkie poznanie czynią dopiero moż- koncepcją metafizyczną. Jego zasad-liwem. Kant uważał jednak, że dzięki niczą tezą jest twierdzenie, że nie da takiej działalności umysłu i takiemu się wykazać istnienia przedmiotów nie-współdziałaniu czynników a priori poznawanych, a w szczególności nie-i a posteriori umysł nasz może poznać spostrzeganych. Gdybyśmy na chwilę tylko świat zjawisk, nie' może zaś po- przypuścili, że istnieje niezależnie od znać świata rzeczy w sobie, czyli nie naszego poznania świat realny, to trze-może wniknąć w sferę rzeczywistości baby w myśl idealizmu powiedzieć, że transcendentną, t. j. poza nasze doświad- w spostrzeżeniach zmysłowych („ide-czenie wychodzącą. Poznanie takie, ach“) nie poznajemy świata pod ż a d-zdaniem Kanta, byłoby tylko hipote- nym względem (nawet co do ist-tyczną własnością jakiegoś nadzwyczaj- nienia) takim, jakim on jest sam w so-nego, nadludzkiego umysłu, który okre- bie (niezależnie od poznania). Ale w ta-

Przytoczone tu twierdzenia tworzą

e) Idealizm jest tym poglądem

wedle idealizmu

powiada twórca

kim razie nietylko niema rozumnego powodu przyjmować istnienie niezależnego świata rzeczy samych w sobie, ale nadto pojęcie przedmiotu istniejącego niezależnie od poznawania i niepozna-wanego jest obarczone sprzecznością. „Istnieć“ to nic innego, jak „być spostrzeganym“, „esse = percipi“ idealizmu, filozof angielski G. Berkeley (1685—1753). (->Idea).

Istnieje wiele odmian „idealizmu“ i wielu jego wybitnych przedstawicieli. Przed Kantem, prócz Berkeleya, idealistą był G. W. L e i b n i z (1646—1716) a także D. Hume (1711—1776). Po Kancie zaś J. G. F i c h t e (1762—1814) G. W. Fr. Hegel (1770—1831) i in. Wśród współczesnych godzi się wymienić takich uczonych, jak np. E. Husserl (ur. 1859), B. C r o c e (ur. 1859) i in.

Najskrajniejszą, a zarazem może najtrudniejszą do zwalczenia formą idealizmu jest t. zw. solipsyzm. Wedle niego poznać można tylko własne przeżycia świadome, a wobec tego niema racjonalnego powodu do przyjmowania jakiegokolwiek bądź przedmiotu różnego od własnych przeżyć filozofa. To też metafizycznym odpowiednikiem solipsyzmu epistemologicznego jest twierdzenie, że istnieje tylko „ja i moje przeżycia“. Jestem solus ipse. Stąd nazwa.

Przegląd przytoczonych tu stanowisk epistemologicznych nie wyczerpuje oczywiście wszystkich możliwych poglądów, jakie w odniesieniu do podstawowych zagadnień pojawiły się dotychczas w hi-storji filozofji. Sam fakt istnienia tak wielu różnych poglądów na te same sprawy świadczy, że badania episte-mologiczne nie osiągnęły jeszcze tego poziomu, na którym teorja poznania stanowiłaby jednolity system twierdzeń naukowo uzasadnionych. Twórcami tych poglądów były jednak przeważnie najwybitniejsze umysły w hi-storji kultury europejskiej. Zważywszy oba te fakty, należy przypuszczać, że niezadowalający stan dotychczasowych dociekań teorji poznania płynie prze-dewszystkiem z niezmiernej trudności i ze skomplikowania zagadnień poznawczych. Jedynie ogromnie skrupulatne i ostrożnie prowadzone badanie przy zastosowaniu odpowiedniej metody może rokować przezwyciężenie trudności piętrzących się przed nami w obrębie teorji poznania. Dziś jesteśmy jeszcze ogromnie dalecy od chwili ich przełamania. Z faktu tego jednak wysnuwać wniosek, że wogóle nie należy zajmować się zagadnieniami epistemo-logicznemi, lub odnosić się do teorji poznania pogardliwie — jak to czasem się zdarza u pewnych bezkrytycznych uczonych — byłoby w tej chwili postępowaniem co najmniej lekkomyślnem.

R. Ingarden.

TEORJA WZGLĘDNOŚCI. W roku 1905 ukazała się w niemieckiem czasopiśmie nauko wem „Annalen der Physik“ praca młodego, liczącego zaledwie 26 lat uczonego, nieznanego dotychczas nikomu. Tytuł pracy brzmiał: „Przyczynek do elektrodynamiki ciał poruszających się“. Autorem rozprawy był Albert Einstein. Z początku praca ta nie wywołała większego echa. Dopiero w kilka lat później ukazują się pierwsze prace z zagadnieniem tem związane. Następuje zalew rozpraw dotyczących teorji względności. Staje ona w środku zainteresowań naukowych w dziedzinie fizyki teoretycznej. Równocześnie sam Einstein rozwija swą teorję. W r. 1914 ukazują się jego prace dotyczące teorji względności ogólnej, w której po raz pierwszy od czasów Newtona wniesione zostają zupeł-

nie nowe i zasadnicze ideje do próbie* ła obca (np. tarcie) zwolni jej bieg, lub mu grawitacji. Aczkolwiek bardzo wie- też jakaś inna siła obca (popchnięcie) lu uczonych przyczyniło się w wyso- bieg ten przyśpieszy. Innemi słowy : nie kim stopniu do rozwoju tej teorji, prędkość, ale zmiana prędkości aczkolwiek nazwiska Minkowskiego, świadczy o działaniu siły zewnętrznej. Schwarzschilda, Eddingtona, Weyla Wszystko to wydawało się zawsze, wy-i wielu innych związane są ściśle daje się i teraz naiwnie niemal proste, z triumfami tej nauki, to jednak na- Zobaczymy jednak, że tak nie jest. Otö zwisko Einsteina wybija się tutaj nie- wyobraźmy sobie, że fizyk wykonujący zmiernie silnie ponad inne ; zrąb całej doświadczenie w pokoju swym wygła-teorji, zasadnicze jej ideje stworzone dził znakomicie podłogę i z radością zostały pracą myślową jednego czło- stwierdza, że im podłoga i kulka jest

wieka.

Układy inercjalne.

Doświadczony fizyk nie zniechęci się Zdawałoby się, że treść fizykalna te- jednak tak szybko. Pójdzie do sąsied-go prawa jest niezmiernie prosta. Bo niego pokoju (który już nie ma tego cóż ona wyraża? Kulka stojąca na stole obrażającego mechanizmu), i stwierdzi, będzie sobie nadal stała spokojnie, do- że zasada bezwładności odżyła znowu, póki obca siła na nią nie podziała. Kul- I tak wędrując od jednego pokoju do ka, która porusza się ruchem jedno- drugiego, przekona się, że zasada bez-stajnym, będzie się poruszała nadal ru- władności jest w jednym z nich zawsze chein jednostajnym, chyba że jakaś si- spełniona, w drugim nigdy. Dlaczego?

gładsza, tern dłużej potrwa ruch kulki. Już zamierza sformułować swą zasadę Sięgnijmy myślą wstecz. Przypo- bezwładności, gdy oto stała się rzecz mnijmy sobie zasady mechaniki kia- dziwna. Fizyk nasz pracuje przy szczel-sycznej, której uczyliśmy się w szkole, nie zasłoniętych oknach, nie ma żadne-Wspomnijmy o metodach rozumowania go kontaktu ze światem zewnętrznym, i przykładach, wykształconych jeszcze Nie wie, że ktoś obmyślił mechanizm 300 lat temu. Wśród arsenału wiado- wprawiający jego cały pokój w szybki mości wyniesionych ze szkoły średniej ruch obrotowy. Właśnie na podłodze le-przypominamy sobie dziwnie prosty, żała jego kulka. Zgodnie z zasadą bez-a zarazem niejasny przykład. Oto na władności powinna stać tam wieczność długim, bardzo gładkim stole znajduje całą, gdyż nie działa na nią żadna siła się kulka bilardowa. Gdy ją lekko po- zewnętrzna. Jednak nagle i niespodzie-pchniemy, będzie się ona poruszała, i to wanie kulka zaczyna się sama oddalać tern dłużej, tern bardziej zbliżony jest w kierunku ściany. Kiedy zaś pokój jej ruch do jednostajnego, im mniejsze obraca się coraz to szybciej, wszystkie jest tarcie. Cóżby jednak się stało, gdy- ciała swobodne będą się starały odda-by nie było żadnego tarcia pomiędzy lić jak najdalej od osi obrotu (prze-stołem a kulką? Kulka poruszałaby się chodzącej, powiedzmy, przez środek wiecznie. Na tej to właśnie podstawie pokoju). Fizyk nasz odczuje namacal-formułowaliśmy tak zw. zasadę bez- nie, że jakaś siła obca przypiera go do władności, czyli pierwszą zasadę dyna- ściany i z przerażeniem stwierdzi, że miki Newtona : Każde ciało trwa opracowana z takim trudem zasada bez-w spoczynku lub ruchu jed- władności przestaje być nagle prawdzi-nostajnym, a zmienia stan wa i że w jego pokoju przestała obo-swój tylko pod wpływem si- wiązywać, ły z zewnątrz działającej.

Fizyk nasz rozumie przecież, że musi istnieć określona przyczyna, która każe tej samej kulce tak różnie zachowywać się na takiej samej podłodze w dwóch różnych pokojach. Bada dokładnie pokój zewnątrz i wewnątrz i stwierdza, że jeden z nich połączony jest z mechanizmem obracającym, drugi zaś nie. Zrozumie, że obrót pokoju jest odpowiedzialny za tak różne zachowanie się kulek w tych dwóch pokojach. W ten sposób wzniósł się nasz fizyk, a my wraz z nim na wyższy poziom poznania. Nazwijmy pokój nieruchomy, w którym fizyk wykonywał swoje pomiary, w którym badał położenia i prędkości kulki, krótko układem N. Nazwijmy pokój obracający się układem O. Powiemy za naszym fizykiem : zasada bezwładności jest spełniona w układzie N, ale nie jest spełniona w układzie O, obracającym się względem układu N.

Zasada bezwładności słuszna jest więc tylko w odniesieniu do pewnego układu i nie odnosi się do innego układu, obracającego się względem pierwotnego. Wprowadźmy pewien termin naukowy : układ inercjalny. Jest to właśnie ten układ, w którym zasada bezwładności jest spełniona. Czy to samo odnosi się do innych praw fizyki klasycznej? Odpowiedź jest najzupełniej wyraźna : t a k. Prawa fizyki klasycznej odnoszą się tylko do układu inercjalnego. A wiemy już dobrze, że niekażdy układ jest inercjalny. Jeżeli jest nim układ N, to nie będzie nim inny, obracający się względem pierwotnego. Widzimy, że komplikuje się sam problem. Nasuwa się bowiem natychmiast zagadnienie nowe: jak znaleźć ów układ inercjalny? Odpowiedź na to pytanie nie jest bynajmniej taka prosta. Wspomnijmy tutaj tylko, że właśnie teorja względności ogólna dała odpowiedź na to pytanie. Zdawałoby się napozór, że ów zwyczajny pokój fizyka, ów układ N, w którym nikt złośliwy nie zainstalował aparatu obracającego, jest tym układem inercjalnym. Tak jest w przybliżeniu, ale tylko w przybliżeniu. Zważmy bowiem, że ów pokój N jest również układem obracającym się, bo położonym na ziemi odbywającej niezmiennie swój ruch obrotowy naokoło osi. Zasada bezwładności nie może być ściśle spełniona na naszej ziemi, podobnie jak nie jest spełniona w owym obracającym się około osi pokoju O. W wielu wypadkach możemy jednak pominąć ruch obrotowy ziemi, i przynajmniej w pierwszem przybliżeniu, uważać układ związany z ziemią za układ inercjalny.

Przekonaliśmy się, że analiza zasady bezwładności nasuwa cały szereg nowych zagadnień. Wiemy, jakie są prawa fizyki, ale nie wiemy, do jakiego układu prawa te się stosują. Nie stosują się ściśle do układu związanego z ziemią. Ale prawa mechaniki klasycznej brzmią kategorycznie i wysłowione są ściśle. Ich kategoryczność jednak nie jest usprawiedliwiona, skoro nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, do jakiego układu prawa te się stosują, skoro nie potrafimy wyraźnie wskazać : oto ten i ten układ jest układem inercjalnym. Zagadnienie tutaj poruszone nie jest proste. Dopiero teorja względności ogólna wnosi ze sobą rozwiązanie tego problemu. Ograniczyliśmy się jedynie do sformułowania zagadnienia; najpobieżniejsze naszkicowanie jego rozwiązania musiałoby przekroczyć znacznie ramy niniejszego artykułu.

Klasyczna zasada względności.

Załóżmy, aby nie komplikować zbytnio rozumowania, że mamy układ inercjalny, że jest nim np. ów pokój N, albo, że do układu związanego nieruchomo z ziemią stosują się, z wymaganem przez nas przybliżeniem, prawa fizyki

klasycznej. Zapytujemy: czy prawa fi- szonym znacznie wymiarze dzieje się to zyki stosują się również do innego ukła- w wypadku katastrofy kolejowej. Cha-du, poruszającego się względem ziemi? rakter nieinerejalny układu jest wów-Albo innemi słowy: czy w pewnych czas jeszcze wyraźniejszy.

warunkach możemy w pociągach, okrętach, aeroplanach otrzymać również okręcie sunącym po idealnie gładkiej układy inercjalne zrealizowane (jak za- powierzchni morza ruchem doskonale łożyliśmy) na nieruchomej ziemi? Je- jednostajnym. Obowiązują te same pra-dynie doświadczenie może nam dać od- wa, co i na ziemi. Gdy wiatr wzburzy powiedź na nasze pytanie. Zgóry już fale morskie, stwierdzimy wówczas odpowiedzieć możemy, że w każdym razie stępstwo od charakteru inercjalnego nie każdy ruch będzie dozwolony. Wie- naszego układu. Fakt choroby morskiej my już więc, że pociąg zakręcający na jest realnem i bolesnem świadectwem torze, samolot, który wpadł w korko- istnienia tych odstępstw, ciąg, nie będą stanowiły układu iner-

To samo oczywiście dzieje się na

co nieruchoma ziemia.

Rozumiemy więc, że skoro potrafimy

Możemy teraz, uogólniając przykłady cjalnego. Ale pociąg, okręt lub samo- tutaj podane, wznieść się do zrozumie-lot poruszające się ruchem doskonale nie t. zw. zasady względności jednostajnym, stanowią układ inercjal- Galileusza. Zgodnie z zasadą tą ny w tym samym stopniu przybliżenia, wszystkie prawa fizyki przebiegają najzupełniej identycznie w dwóch ukła-Wyobraźmy sobie pociąg poruszają- dach, poruszających się względem sie-cy się ruchem doskonale jednostajnym, bie ruchem jednostajnym. Na ziemi, Musimy więc wyobrazić sobie, że nie- w pociągu, na okręcie obowiązują te sa-tylko nie zatrzymuje się on na żadnych me prawa fizykalne, o ile układy te po-stacjach, ale nadto że porusza się stale ruszają się wględem siebie ruchem do-po linji prostej, nigdzie nie zakręca, nie skonale jednostajnym, zwalnia i nie przyśpiesza swego biegu.

Zasada względności Einsteina.

Czy tak samo przedstawia się spra-

Niema warkotu kół, niema trzęsienia, zrealizować jeden układ inercjalny, W takim pociągu, w tym naszym nowym a więc jeden układ, do którego odnoszą układzie, możemy powtórzyć wszystkie się prawa mechaniki klasycznej, w ta-nasze poprzednie doświadczenia z do- kim razie potrafilibyśmy zrealizować kładnie takim samym wynikiem. Na nieskończenie wiele tych układów. Wy-wygładzonej podłodze wagonu kulka starczy sobie wyobrazić jakikolwiek porusza się po linji prostej, tern dłużej, układ poruszający się względem pier-im mniejsze jest tarcie. Ciała swobodnie wotnego, dla którego obowiązują pra-rzucone spadają pionowo, ruchem jed- wa Newtona, z dowolnie dużą prędko-nostajnie przyśpieszonym względem ścią, byle tylko ruch tych układów był ścian danego wagonu. Cały świat zda- jednostajny. Prawa mechaniki obowią-rzeń w wagonie tak poruszającym się żują w obydwóch. Sformułujmy więc jest nam doskonale znany, jesteśmy wniosek : skoro istnieje jer z nim świetnie obyci. Skoro jednak na- den układ inercjalny, w ta-gle pociąg zatrzyma się, lub nagle ru- kim razie istnieje ich nie-szy, zaczynają się wówczas dziać rze- skończenie wiele, czy nadzwyczajne, nieraz przerażające lub katastrofalne. Przy nagłych zahamowaniach pociągu spadają często walizki na głowy podróżnych ; w powięk- wa z punktu widzenia nowoczesnej teo-

rji względności (albo, jak krótko powiemy, teorji względności) ? Podajemy wprost odpowiedź. Teorja względności Einsteina zachowuje treść fizykalną zasady względności Galileusza. W jakiż więc sposób wybiega teorja ta poza fizykę klasyczną, skoro akceptuje najprostszą zasadę tej właśnie fizyki klasycznej ? Teorja względności zmie-n i a treść praw fizykalnych, spełnionych w układach inercjalnych. Doświadczenie wykazuje wyraźnie, że właśnie teorja względności szczególna ujmuje zjawiska głębiej, poprawniej, że jest w lepszej zgodzie z doświadczeniem, aniżeli fizyka klasyczna. Wyjaśnijmy na jednym bodaj przykładzie ów fakt zmiany praw fizykalnych dokonanych przez teorję względności.

Wyobraźmy sobie, że stoimy nad brzegiem morza i obserwujemy odjeżdżający statek. Na statku tym słynny sportowiec przygotowuje się do nowego spotkania, biegnąc po pokładzie tam i zpowrotem. Fakt ten wydaje się nam tak niesłychanie fascynujący, że zapominając o statku, obserwujemy jedynie, używając najlepszych lornetek, bieg naszego sportowca. Stwierdzamy, że oddala się on stale od nas. Człowiek biegnie szybko, ale statek jeszcze szybciej. Skoro nawet sportowiec biegnie pó pokładzie ku nam, to jednak statek unosi go ze sobą i oddala od nas. Sportowiec oddala się więc od nas stale, ale prędkość, z jaką to czyni, jest to mniejsza, to większa od prędkości statku, zależnie od tego, czy biegnie on na pokładzie okrętu ku nam, czy też od nas. Interesuje nas głównie jego ruch w kierunku od nas. W tym wypadku prędkość jego względem nas, stojących na brzegu, jest większa od prędkości statku i większa od prędkości jego samego względem statku, to znaczy od prędkości jego normalnego wyczynu sportowego. Szybkość biegacza względem nas jest sumą obydwu tych prędkości. Z tego bardzo prostego przykładu wynika ważny wniosek. Wystarczy odrobina fantazji, aby móc wyobrazić sobie prędkość większą od dowolnie danej w przyrodzie. Jeżeli jakikolwiek goniec (np. człowiek, auto, głos, światło) posiada jakąkolwiek prędkość, to w bardzo prosty sposób możemy sobie wyobrazić prędkość jeszcze większą. Wsadzam owego gońca na statek i (obserwując z brzegu) uzyskuję w ten sposób nową prędkość, większą od pierwotnej szybkości gońca. Z tego wynika wniosek : w fizyce klasycznej możemy sobie wyobrazić prędkości dowolnie duże. Podany tutaj przykład zawiera typowe rozumowania klasyczne. Wnioski uzyskane są błędne z punktu widzenia współczesnej teorji względności. Ażeby fakt ten zrozumieć, spróbujmy nasz przykład pogłębić.

Wiemy, że światło biegnie w przestrzeni z olbrzymią prędkością 300.000 km na sekundę. Umieśćmy na naszym statku zamiast człowieka małą latarnię morską, wysyłającą regularnie sygnały. Zdawałoby się, że i tutaj otrzymamy w wyniku, że prędkość światła jest większa lub mniejsza od 300.000 km na sekundę, zależnie od tego, czy sygnały biegną w kierunku ruchu okrętu, czy w przeciwnym. To znaczy, że moglibyśmy uzyskać prędkość większą od prędkości światła. A właśnie teorja względności wykazuje wyraźnie, ż e tak nie jest. Zestawmy dwa sprzeczne ze sobą twierdzenia. Zwolennik fizyki klasycznej twierdzi : prędkości mogą być dowolnie duże. Zwolennik nowej fizyki twierdzi : nie istnieje prędkość większa od prędkości światła. Światło to najszybszy goniec, a jego prędkość stanowi górną, nieprzekraczalną granicę dla wszystkich możliwych prędkości. Co będzie jednak wówczas, jeżeli źródło światła porusza się względem nas? Aby na pytanie to odpowiedzieć, posłużmy się pewną abstrakcją, która nie będzie może zbyt trudna. Wyobraźmy sobie fantastyczny statek, którego prędkość możemy dowolnie zmieniać aż do prędkości równych prędkości światła. Wyobraźmy sobie nadto fantastycznego szybkobiegacza, który może również zmieniać swoje prędkości aż do prędkości równych prędkości światła. Albo jeszcze lepiej : wyobraźmy sobie, że zarówno statek jak i szybkobiegacz zwiększają ustawicznie swoje szybkości, a my z brzegu obserwujemy, co się podczas tego dzieje. Z początku odbywa się wszystko w zupełnym porządku. Dokładnie, jak się tego spodziewaliśmy. Prędkość człowieka względem nas jest sumą prędkości statku i jego samego względem statku. Ale później, gdy prędkość wzrasta, prawo to zaczyna się psuć. Okazuje się poprostu, że ta zasada dodawania prędkości przestaje być prawdziwa. Przekonalibyśmy się wtedy, że nasza zasada o dodawaniu prędkości jest tylko słuszna dla prędkości małych w stosunku do prędkości światła, tracąc sens wszelki dla prędkości tego samego rzędu, co szybkość światła. Gdyby nasz fantastyczny statek i fantastyczny szybkobiegacz posiadali prędkość równą prędkości światła, to my, stojąc na brzegu, nie stwierdzimy, że ów szybkobiegacz ucieka od nas z szybkością dwukrotnie większą od prędkości światła, ale znajdziemy, że prędkość jego względem nas jest dokładnie równa prędkości światła, tej najwyższej granicy, której w żadnym wypadku żadne ciała przekroczyć nie zdołają.

Oczywiście, że nikt tego rodzaju doświadczenia nie wykonał. Cały szereg zjawisk wskazuje jednak najzupełniej wyraźnie, aczkolwiek w sposób pośredni, że taki byłby wynik doświadczenia, gdybyśmy istotnie mogli je wykonać.

Według mechaniki klasycznej szybkości mogą być dowolnie duże, według teorji względności istnieje górna granica owych prędkości, którą jest właśnie prędkość światła.

Prawa teorji względności brzmią paradoksalnie dla kogoś przywykłego do myślenia pojęciami fizyki klasycznej. Ale pamiętajmy o tern, ie doświadczenie, które wydaje zawsze wyrok ostateczny i nieodwołalny, przemawia wyraźnie za teorją względności. Powiedzieliśmy poprzednio i wyjaśniliśmy na przykładzie dodawania prędkości, że treść praw fizykalnych jest inna według fizyki klasycznej, a inna według teorji względności. Różnice te jednak znikają, gdy prędkości są małe w stosunku do światła. Nie mamy żadnej potrzeby stosowania teorji względności w wypadku ruchu najszybszych nawet aeroplanów, pocisków, rakiet, planet. Odstępstwa występują jedynie dla bardzo dużych prędkości, spotykanych w elektrodynamice, poza dziedziną zjawisk opisywanych przez mechanikę klasyczną. I w tej właśnie dziedzinie nauki musimy stosować teorję względności.

Rola teorji względności w nauce.

Odpowiedzmy jeszcze na następujące pytanie. Jakie stanowisko zajmuje teorja względności w nauce współczesnej? Czy istnieją wśród fizyków poważni przeciwnicy tej teorji? Odpowiedź jest najzupełniej wyraźnie przecząca. Można bez przesady powiedzieć, że niema ani jednego poważnego fizyka, który byłby przeciwnikiem teorji względności. Stanowi ona naogół materjał dostatecznie wyjaśniony, posegregowany, pewny, w którym pozostaje już bardzo mało nowego do zrobienia. Dotyczy to prze-dewszystkiem teorji względności małej, czyli szczególnej, o której w najbardziej ogólnych zarysach pisaliśmy

L. Infeld.

określonych

w artykule niniejszym. Większość fizyków wierzy, że teorja względności mała przetrwa długo jeszcze w niezmienionej postaci, że stanowi ona trwały dorobek nauki. Nieco inaczej przedstawia się zagadnienie teorji względności ogólnej, ujmującej zagadnienie grawitacji. Doświadczenia z teorją tą związane stanowią ciągle jeszcze problem niezupełnie wyjaśniony. Aczkolwiek dotychczasowe doświadczenia zdają się przemawiać za teorją względności ogólną, to jednak wymowa ich nie wydaje się fizykom dostatecznie wyraźna i dalszy rozwój może zachwiać lub utrwalić znaczenie naukowe teorji względności ogólnej.

TKANKI. (Tabl. 107—108). W świetle dzisiejszych poglądów wszystkie ustroje żywe, a więc i rośliny i zwierzęta — wykazują wspólność budowy anatomicznej.

Dzięki wynalezieniu mikroskopu i wykorzystaniu go dla celów badawczych w ciągu XIX w., przekonano się, że zarówno organizmy najprostsze, jak i ustroje najbardziej złożone — zbudowane są z podobnych do siebie jednostek składowych (o rozmiarach najczęściej bardzo drobnych), zwanych komórkami (—> Komórka).

W związku z tern cały świat zwierzęcy podzielić możemy na dwie wielkie grupy, dwa jakby podkrólestwa, a mianowicie: a) pierwotniowce (Pro-tozoa), t. j. istoty zwykle mikroskopijnie małe, o ciele zbudowanem przeważnie z jednej pojedyńczej tylko komórki (rzadziej zaś z grupy luźno ze sobą połączonych komórek), i b) tkankowce (Metazoa), zbudowane z większej liczby komórek, różniących się od siebie zarówno budową, jak i czynnością.

Podczas gdy u pierwotniaków jedna, pojedyńcza komórka spełnia wszystkie czynności, niezbędne do utrzymania przy życiu osobnika i zapewnienia ciągłości gatunku — u tkankowców następuje daleko idący podział pracy.

Co nazywamy tkanką?

W najwcześniejszych stadjach rozwoju osobniczego są wszystkie komórki zarodka bardzo do siebie podobne, nieza-wsze jednak są one równowartościowe. Z postępującym rozwojem młodego ustroju komórki uzyskują coraz to nowe cechy i zmieniają swą budowę wewnętrzną, co ogólnie nazywamy różnicowaniem s i ę, czyli dyferencjacją.

To zróżnicowanie może posunąć się tak daleko, że wykształcone w jednym kierunku komórki nie mogą już spełniać czynności komórek innych, doniedawna jeszcze do nich zupełnie podobnych.

Tak więc ugrupowanie komórek, o podobnej budowie, złączone ze sobą w pewne jakby „związki robocze“ dla wykonywania czynności, różnicujące się tern samem w pewnym określonym tylko kierunku, lecz nie mające ściśle oznaczonego rozmieszczenia w ustroju — nazywamy tkanką. Prócz samych komórek, stanowiących — zwłaszcza u młodych zarodków — główną istotę tkanki, wytwarzana bywa przez komórki w mniejszej lub większej ilości t. zw. istota międzykomórko-w a, przyczyniająca się w dużym stopniu do specjalnego charakteru danej tkanki.

Tkanki zwierzęce.

Przeprowadzenie racjonalnego podziału tkanek zwierzęcych należy do mało wdzięcznych zadań współczesnej morfo-logji (-> Morfologia). Główna trudność polega na tern, iż nie możemy go oprzeć na jednolitej podstawie, gdyż w różnej mierze winny być uwzględnione budowa

Tkanki łączne i podporo-stanowią podporę ciała w for-we), 3) tkankę mięsną i 4) nerwową, mie szkieletu wewnętrznego oraz umoż-Niektórzy badacze za samodzielną tkankę liwiają połączenie poszczególnych na-uważają także krew, podczas gdy inni rządów w większe zespoły. Ta gru-zaliczają ją do tkanek łącznych (-» pa tkanek wytwarza intensywnie isto-Krew). Tkankę nabłonkową i łączną tę międzykomórkową czyli podśtawo-spotykamy zarówno w śwłecie zwierzę- wą; istota międzykomórkowa nadaje cym, jak i roślinnym (tkanka okrywają- poszczególnym tkankom konsystencję ca i mechaniczna), tkankę mięsną i ner- stałą lub półpłynną, giętką albo zu-wową tylko u zwierząt. Najmłodsza pełnie sztywną. W związku z tem w rozwoju rodowym tkanek jest tkanka przyjęty jest najpospolitszy podział tej nerwowa, z której zbudowany jest układ grupy na tkankę łączną właściwą, tkan-nerwowy z najdoskonalszym narządem kę chrzęstną i kostną (-> Kościec). Zna-naszego ciała — mózgiem (-» Mózg), my poza tem jeszcze inne podgrupy tkan-Tkanka nabłonkowa, spełnia ki łącznej : tkankę łączną zbitą albo w ustroju rozmaite zadania. Przede- ukształtowaną, która tworzy ścięgna, wszystkiem pokrywa całą powierzchnię wiązadła, podstawy błon śluzowych, ro-ciała (t. zw. nabłonek ochronny albo po- gówkę oka i t. d., oraz tkankę tłuszczo-krywający), dalej — wyścieła wszystkie wą (—» Skóra), powstającą wskutek in-jamy ciała, wydzielając i wchłaniając tensywnego wytwarzania tłuszczu we-pewne substancje o mniejszem lub więk- wnątrz ciała komórek, szem znaczeniu dla procesów życiowych O tkance mięsnej i nerwowej —> Mię-(sekrecja i resorbcja -> Gruczoły), śnie. Nerwy. wreszcie tkanka ta może odbierać podniety i wrażenia z zewnątrz; nazywa-my ją wtedy nabłonkiem zmysłowym.

i czynność, rozwój i właściwości fizyczne nabłonek wielorzędowy. Wytworami i chemiczne danej tkanki. Ogólnie przy- tkanki nabłonkowej są takie substancje, jął się następujący, dość prosty podział jak rogowina (paznokcie, włosy) i chi-tkanek zwierzęcych na cztery grupy na- tyna (-» Skóra). stępujące: 1) tkankę nabłonkową wraz z gruczołową, 2) tkanki łączne (podporo- w e

Tkanki roślinne.

Zróżnicowane

tkanki

występują

Uwzględniając różne zadania, jakie przesuwają np. kurz w drogach odde- spełniają tkanki w życiu roślin, podzie-chowych. Tam, gdzie tkanka nabłonko- lié je możemy na cztery grupy. Do wa styka się z tkanką łączną, oddziela pierwszej zaliczamy, podobnie jak się t. zw. błona podstawowa. Komórki w świecie zwierzęcym, tkanki, chroniące tkanki nabłonkowej mogą tworzyć nie organizm od działania szkodliwych czyn-jedną warstwę, lecz kilka lub kilkana- ników zewnętrznych. Jest to tkanka ście. Przejście od nabłonka jednowar- okrywowa (skórka, korek). Znamy stwowego do wielowarstwowego stanowi następnie tkankę, która nadaje roślinom

Pod względem morfologicznym nabłonek w świecie roślinnym jedynie w obrębie dzieli się na płaski, walcowaty oraz bru- ustrojów o wyższej organizacji. Mszaki kowy lub sześcienny. Wolna powierzch- posiadają tkanki słabo jeszcze zróżnico-nia komórek nabłonkowych może podle- wane ; wyróżnić tam możemy zaledwie gać różnym zmianom. Niekiedy np. ko- komórki o zgrubiałych błonach i komór-mórki posiadają liczne krótsze lub dłuż- ki cienkościenne, a więc brak im całego sze włoski czyli migawki, które dzięki zespołu znanych tkanek, ustawicznemu ruchowi wahadłowemu

zasadniczą,

zwana

P. Słonimski.

odpowiednią moc i sprężystość. Nazywamy ją tkanką mechaniczną, a odpowiednikiem jej w organizmie zwierzęcym jest tkanka podporowa, spełniająca podobną rolę. Wyróżnić możemy dwa rodzaje tkanki mechanicznej : a) z w a r-c i c ę, zbudowaną z komórek żywych, o błonach mniej lub więcej zgrubiałych, ib) twardziel składającą się z komórek przeważnie już martwych. Tu zaliczamy i włókna twardzielowe, spotykane bądź pojedyńczo, bądź też w większych skupieniach.

Ponieważ w ciele roślin odbywa się ustawiczna wędrówka wody i związków organicznych, istnieć muszą i specjalne drogi umożliwiające czynność przewodzenia. Skupienia komórek, przystosowanych swoiście do tego zadania, nazywamy tkanką przewodzącą. Tu należą wiązki naczyniowe, zwane także drewnem, przewodzące wodę z korzenia do liści, oraz wiązki sitkowe, zwane także łykiem, prowadzące wytworzone w ciele rośliny substancje organiczne do korzeni. Zwykle tkanka przewodząca występuje wspólnie, jako wiązki sitkowo-naczyniowe.

Istnieje wreszcie jeszcze ezwarta postać tkanki tworząca główną masę ciała rośliny. Komórki tej tkanki posiadają błony i obdarzone są zdolnością przyswajania. Reprezentują one typ tkanki twórczej, dzięki której roślina nietylko przyswajaj więc wytwarza złożone związki organiczne ż ciał tak prostych, jak dwutlenek węgla i woda, ale także zwiększa ilość swych komórek i rośnie.

Jak z przedstawionego zestawienia budowy tkanek wynika, komórki wchodzące w skład danej tkanki są przystosowane do spełniania określonych czynności. Struktura tkanki związana jest z jej funkcją w ustroju. Tkanki nie pracujące ulegają zanikowi — tkanki pracujące ponad miarę przerostowi. Zbudowane z tkanek narządy są zespołami różnych składników, z których jeden zarówno pod względem morfologicznym, jak i fizjologicznym odgrywa rolę przewodnią, inne są jakby satelitami.

Hodowla tkanek poza ustrojeni.

Czy po śmierci osobnika tkanki jego narządów są zdolne jeszcze do życia? Gdybyśmy po śmierci ustroju wyosobnili jego tkanki i dali im odpowiednie warunki bytu, czy mogłyby one jeszcze wykazywać swoje przejawy życiowe? Oto są pytania, które zaprzątały umysły uczonych już od szeregu lat.

Hodowla tkanek w płynie fizjologicznym.

Przypuszczano początkowo, że roztwór soli kuchennej czyli t. zw. płyn fizjologiczny jest właśnie tern odpowied-niem środowiskiem dla tkanek oderwanych od ciała macierzystego i w tym też płynie próbowano umieszczać narządy i tkanki zwierząt. Okazało się, że serce żaby lub żółwia w tych warunkach wykazuje rytmiczne skurcze w ciągu trzech tygodni. Nawet serce ludzkie jeszcze po dwudziestu czterech godzinach od śmierci może ponownie się kurczyć, jeżeli przezeń przepuszczać płyn fizjologiczny ogrzany do ciepłoty ciała. Przekonano się ponadto, że nietylko oddzielne narządy zachowują swe życie po śmierci ustroju, ale całe zespoły narządów mogą w tych warunkach wypełniać swe czynności. Wyjęte z kota wszystkie narządy brzuszne i piersiowe umieszczono w płynie fizjologicznym. Po przeprowadzeniu sztucznego krążenia krwi i przewietrzania płuc serce ponownie zaczynało bić, ciała spożyte przez kota przed śmiercią ulegały trawieniu, nerki zaś wydzielały mocz. Zjawiska te trwały do dwudziestu czterech godzin. W takich sztucznych środowiskach tkanki zarodkowe mogą się nawet dalej rozwijać. Istotnie, zawiązek serca ropuchy, który jeszcze się nie kurczył, po umieszczeniu go w płynie fizjologicznym rozwija się dalej i serce zaczyna się kurczyć. Oddzielne komórki, białe i czerwone ciałka krwi (żaby lub traszki) mogą żyć w tych warunkach do dziesięciu miesięcy, a rzęski komórek nabłonkowych poruszają się do trzech miesięcy. Wszystkie jednakże wyżej wymienione tkanki czy komórki po dłuż-szem lub krótszem życiu w takiem sztucznem środowisku powoli zamierają i giną. Śmierć ich następuje naskutek braku w środowisku ciał odżywczych oraz nagromadzania się substancyj szkodliwych, wydzielanych przez tkanki w niem żyjące. Płyny fizjologiczne nie są więc odpowiedniem środowiskiem dla tkanek wyjętych z organizmu.

Hodowla tkanek w płynach naturalnych ciała.

Próbowano je zastąpić przez płyny naturalne ciała : limfę lub krew i w nich umieszczano cząstki narządów zwierząt. Próby te dały niezwykłe rezultaty. Okazało się, że w tych warunkach tkanki wycięte żyć mogą nieskończenie długo, pod warunkiem jednakże dodawania do tych płynów pewnych substancyj odżywczych, przemywania ich co pewien czas i przenoszenia do nowego środowisk? odżywczego. Metoda utrzymywania przy życiu w tych warunkach tkanek otrzymała właśnie nazwę hodowli tkanek poza ustrojem. Pierwsze próby takich hodowli robione były przez L. L o e b a już w 1889 roku, ale przyczynili się głównie do jej rozwoju Harrison, Carre 1, Ebeling, i Fischer. Oni to określili dokładnie, jakie warunki są konieczne, aby tkanki oderwane od ciała macierzystego żyły pełnem życiem, t. j. aby wszystkie przejawy życiowe, jak oddychanie, odżywianie, ruch i rozmnażanie, przebiegały normalnie. Warunkami temi są: osocze krwi jako podłoże oraz wyciąg z tkanek zarodkowych jako pożywka.

Doświadczenie Carrela.

Dla założenia więc hodowli tkanek kładzie się na szkiełku kroplę osocza zwierzęcia tego samego lub nawet innego gatunku i do niej dodaje się kroplę wyciągu zarodkowego. Do tej mieszaniny kładzie się cząstkę tkanki. Wtedy osocze krzepnie; szkiełko z taką kroplą kładzie się nad wydrążeniem innego grubszego szkiełka, zalepia się brzegi jego tak, aby hodowla nie wyschła i wstawia do cie-plarki lub też trzyma wt pokoju, zależnie od tego, czy tkanki pochodzą od zwierząt ciepłokrwistych, czy też zmien-nocieplnych. Już po sześciu godzinach od chwili założenia takiej hodowli z tkanki zaczynają występować komórki. Po dwudziestu czterech godzinach dookoła takiej cząsteczki znajdujemy gęsty wieniec komórek a po czterdziestu ośmiu godzinach objętość tkanki nowo-wyrosłej jest dwukrotnie większa niż w chwili założenia hodowli. Hodowla ta rośnie jeszcze przez parę dni, ale coraz słabiej i powoli ginie. Jeżeli jednak po czterdziestu ośmiu godzinach hodowlę otworzyć, odciąć ze wszystkich stron część nowowyrosłych komórek a część pozostałą przemyć i przenieść do nowe-wego środowiska odżywczego, to w hodowli takiej wyrastają nowe komórki i po następnych czterdziestu ośmiu godzinach rozrasta się ona ponownie do rozmiarów poprzednich. Hodując w ten sposób tkankę zarodkową kurczęcia, Car-rel otrzymał zdumiewające wyniki : tkanka ta żyje ciągle od 1912 r. ! Komórki wyrastające w tych warunkach nie wykazują bynajmniej zmniejszonej żywotności i po wielu latach pobierają pokarm zawarty w środowisku ; trawią go, oddychają, poruszają się i rozmnażają tak samo, jak na początku. Jest to wynik

istotnie niezwykły, gdyż wskazuje nam, Ciekawy jest też fakt, że w hodowli że komórki tkankowców mogą żyć i roz- znacznie gorzej rosną komórki zwierząt mnażać się nieskończenie, innemi słowy, starszych aniżeli zwierząt młodych. Naj-że są one nieśmiertelne.

Rozmnażanie się komórek.

Wyciąg z zarodków kurzych posiada zatem niezwykłe własności ożywcze i pobudzające wzrost komórek żyjących poza ustrojem. Bez wyciągu zarodkowego hodowle w krótkim czasie giną. Takież same własności odżywcze posiada również i szpik kostny, szczególnie zaś obficie białe ciałka krwi. W miejscach zranionych u zwierząt gromadzą się w krótkim czasie po zranieniu duże ilości białych ciałek krwi. One to są przyczyną tego intensywnego rozmnażania się komórek w bezpośredniem sąsiedztwie z raną, gdyż dostarczają im ciał odżywczych i pobudzają je do rozmnażania, czego następstwem jest gojenie się rany. W hodowli komórki mogą się rozmnażać nieskończenie. W ustroju dorosłym, przeciwnie, wzrost ustaje. Jakie są tego przyczyny? Hodowla tkanek rzuca na tę kwestję trochę światła. Istotnie, jeżeli w jednej hodowli umieścić dwie tkanki różne, obie one rosną znacznie gorzej aniżeli każda zosobna. Wybierają więc na siebie pewien hamujący wpływ. Prawdopodobnie to samo zachodzi i w ustroju pod wpływem tkanek otaczających. Komórki ustroju dorosłego nie tracą jednakże swej zdolności do rozmnażania i kiedy wpływy tkanek otaczających ustają, jak to np. zdarza się przy ranach lub też w hodowli, rozmnażają się one intensywnie. Tkanki hodować jednak należy zawsze w osoczu zwierząt młodych, gdyż osocze zwierząt starych hamuje ich wzrost. Doświadczenia wykazały, że w osoczu krwi kury trzyletniej komórki hodowane przestają się rozmnażać i giną już po kilku dniach podczas gdy w osoczu kury kilkomie-sięcznej komórki rozmnażają się ciągle.

prawdopodobniej komórki te są już bardzo osłabione w swej sile przez działanie szkodliwych ciał, zawartych we krwi. Starzenie się więc komórek ciała a tern samem i ustroju jest ściśle związane z nagromadzaniem się we krwi pewnych ciał szkodliwych dla komórek. Gdyby udało się nam usuwać regularnie z naszego ciała te szkodliwe substancje, które nagromadzają się z wiekiem, tak jak to robimy w hodowli, przemywając ją co pewien czas, kto wie, czy nie można byłoby znacznie przedłużyć naszego życia.

Znaczenie naukowe hodowli tkanek.

Stosując metodę hodowli wyżej opisaną, udało się hodować rozmaite tkanki zwierzęce i ludzkie, jak tkankę łączną, nabłonki, gruczoły, mięśnie, nerwy, wątrobę, kość, chrząstkę oraz nowotwory ludzi i zwierząt (-» Nowotwory). Cząstki narządów hodowanych nie zachowują swojej budowy, jaką miały w ustroju. Zwykle następuje znaczne rozluźnienie tkanek wchodzących w skład danego narządu. W niektórych tylko przypadkach tkanki zachowują swoją charakterystyczną budowę a nawet i swoje czynności. Cząstki tarczycy np. mogą wydzielać swoją wydzielinę w ciągu roku hodowli. Z chrząstki i kości wyrastają komórki podłużne, wrzecionowate, podobne do tych, jakie wyrastają z wielu innych narządów. Nawet białe ciałka krwi po pewnym okresie życia poza ustrojem przekształcają się na podobne komórki wrzecionowate. Jednakże pomimo zupełnego podobieństwa do siebie, wykazują one znaczne różnice biologiczne. Posiadają one różną siłę wzrostu i różne zapotrzebowanie ciał odżywczych, koniecznych dla życia poza ustrojem. Komórki, wyrastające poza ustrojem, nie znajdując przeszkód dla

szukaj w tomie piątym!

J. Zweibaum.

swego wzrostu, rozszerzają się i rozpłaszczają, szczególnie zaś te, które przylegają do powierzchni szkiełka. Komórki w ustroju są, jak wiadomo, bardzo zbite, ściśnięte przez komórki sąsiednie. Dlatego też w hodowli można doskonale badać ich budowę i to w stanie żywym. Dzięki temu też udało się stwierdzić szereg doniosłych faktów, tyczących się bądź podziału komórki żywej, bądź też budowy i własności ich poszczególnych części. Stwierdzono, że występujące w pro-toplazmie nitki długie lub ziarenka poruszają się w niej dosyć żywo, oraz że wodniczki w niej występujące zmieniają swój kształt, przechodzą w długie kanaliki, a te mogą rozpadać się na mniejsze łub też łączyć się ze sobą. Jądro komórkowe i jąderka podlegają ruchom, zmieniając swoje kształty. Słowem, w żywej komórce wszystko jest w ciągłym ruchu, w ciągłych przemianach. Doskonale udało się prześledzić i nawet otrzymać pięk-kny film kinematograficzny całego przebiegu podziału komórki hodowanej. W żywej komórce widać, jak jądro rozpada się na szereg ziarenek, później, jak z nich powstają krótkie nitki (chromo-zomy), następnie, jak nitki te wędrują do równika komórki a później do jej biegunów, tworząc nowe jądra potomne. Komórka sama dzieli się powoli, ale odrywanie się komórek potomnych od siebie odbywa się z wielkim trudem. Komórki, jeszcze połączone ze sobą cienką nitką, szarpią się, wyciągają, aż w pewnej chwili cienka nitka zostaje silnem szarpnięciem zerwana i obie wolne komórki szybko odsuwają się od siebie. Cały ten proces trwa około dwóch godzin i jest zależny od temperatury.

Widzieliśmy, że komórki, hodowane poza ustrojem (in vitro), rozmnażają się bardzo intensywnie w przeciwieństwie do komórek w ustroju. W dwóch jedynie przypadkach i w ustroju dorosłym komórki mogą się bardzo rozmnażać. Jeden z nich już znamy a jest nim gojenie się ran, w skutkach swych zbawienny dla ustroju. Drugi przypadek tyczy się nowotworów złośliwych, gnębiących coraz bardziej ludzkość. (—> Nowotwory, III, 971).

TŁUSZCZE. Tłuszcze należą do części składowych ustrojów roślinnych i zwierzęcych. Niektóre tłuszcze są ciałami stałemi, jak np. łój, inne — ole-istemi cieczami (oliwa), inne wreszcie stanowią półpłynne masy, jak smalec, masło. Z własności fizycznych tłuszczów wymienić należy nierozpuszczal-ność w wodzie, rozpuszczalność w szeregu rozpuszczalników organicznych (jak benzyna, eter, chloroform i i.), ciężar właściwy niższy od ciężaru właściwego-wody; to też tłuszcze wypływają na powierzchnię wody.

Pod względem chemicznym tłuszcze są estrami kwasów tłuszczowych wyższych, t. j. posiadających więcej niż dziesięć atomów węgla w cząsteczce. (Estrami nazywamy związki kwasów z alkoholami). Pośród tłuszczów rozróżniamy trzy grupy. 1) Tłuszcze proste (właściwe) czyli estry glice-rolowe kwasów tłuszczowych, t. zw. glicerydy. Glicerol jest alkoholem (C₃Hs0₃), zawierającym 3 grupy wodorotlenowe w cząsteczce (alkoholem trójwartościowym). 2) Woski t. j. estry kwasów tłuszczowych i pewnych wyższych alkoholi jednowartościowych, o jednej grupie wodorotlenowej. 3) Lipidy złożone (czyli substancje tłuszczowate), związki kwasów tłuszczowych z substancjami innemi, mianowicie związkami fosfprowemi, cukrami i związkami azo-towemi.

Kwasy tłuszczowe.

Jak wspomniano wyżej, wszystkie tłuszcze są związkami kwasów tłuszczowych. Kwasy tłuszczowe są to substancje organiczne, złożone z węgla, wodoru i tlenu, zawierają grupę karboksylową (COOH), która nadaje im własności kwaśne. W wodzie kwasy tłuszczowe wyższe nie rozpuszczają się, z zasadami tworzą sole, zw. mydłami. Tłuszcze mogą zawierać rozmaite kwasy tłuszczowe ; najczęstszemi składnikami są kwasy : palmitynowy (C₁₆H31l0₂), stearynowy (C₁₈//₃₆0₂), oleinowy (C₁₈H₃₄0₂) i linolowy (C₁₈H₃₂0₂). Wszystkie kwasy wchodzące w skład tłuszczów naturalnych zawierają parzystą liczbę atomów węgla w cząsteczce. Kwasy stearynowTy i palmitynowy należą do związków nasyconych, zawierają największą możliwą (w stosunku do węgla) ilość atomów wodoru ; kwas oleinowy jest nienasycony, zawiera o dwa atomy wodoru mniej, niż kwas stearynowy, który zawiera tę samą liczbę atomów węgla ; jeszcze mniej nasycony jest kwas linolowy, zawierający o cztery atomy wodoru mniej, niż stearynowy. Kwasy nasycone oraz ich glicerydy, t. j. utworzone z nich iłuszcze, są ciałami stałemi ; nienasycone i ich glicerydy — są cieczami. Dlatego tłuszcze zawierające przeważnie kwasy nasycone są ciałami stałemi, zbliżonemi do łoju, podczas gdy duża zawartość kwasów nienasyconych nadaje im charakter olejów (oliwa, oleje lniany, rzepakowy, tran i t. p.). Przez przyłączenie wodoru do kwasów tłuszczowych nienasyconych, wchodzących w skład olejów, można je przeprowadzić w nasycone ; na tem polega metoda techniczna utwardzania (hartowania) tłuszczów, t. j. przetwarzania olejów w bardziej wartościowe tłuszcze stałe przez poddawanie olejów działaniu wodoru w wyższej temperaturze w obecności pyłu niklowego jako katalizatora.

Tłuszcze w przyrodzie.

W przyrodzie tłuszcze występują zawsze w postaci mieszanin. Tak np. oliwa z oliwek zawiera glieerydy kwasu oleinowego i palmitynowego; po ochłodzeniu oliwy wydziela się z niej tłuszcz w postaci białych kryształów, zawierający kwas palmitynowy. W celu scharakteryzowania tłuszczu zarówno analiza środków spożywczych jak i technika posługują się całym szeregiem liczb wyrażających zawartość kwasów tłuszczowych nasyconych i nienasyconych, zawartość wolnych kwasów tłuszczowych i inne cechy chemiczne.

Tłuszcze wytopione i oleje zawierają 100°/o tłuszczu, masło tylko około 85°/0 tłuszczu, mleko krowie pełne (niezbie-rane) — 3,5°/₀, jaja kurze — 9—10°/₀, wołowina do 15°/₀, wieprzowina do 35°/₀, ryby tłuste (śledzie) — 15°/₀, ryby chude (pomuchle, szczupaki, okonie) prawie wcale nie zawierają tłuszczu, mąka z różnych zbóż — 1—1,5°/₀, nasiona oleiste, jak migdały, orzechy, orzechy kokosowe, nasiona słonecznika, lnu, bawełny, mak, owoce oliwki — kilkadziesiąt procent.

Tłuszcze w ustrojach.

Ciała tłuszczowe, należące do wymienionych powyżej trzech grup, spełniają w ustrojach różne funkcje biologiczne. Istotne części składowe substancji żywej stanowią należące do grupy 3-ej lipidy złożone. Substancje te wchodzą w skład wszelkich komórek, szczególnie obficie występują w mózgu i nerwach. Do grupy tej należą związki fosforowe, jak lecytyna i kefalina oraz związki z cukrami, jak kerazyna, cerebron i ner-won. Substancje te znajdujemy w pro-toplazmie, otoczkach, krwinek czerwonych; nie występują one nigdy pospołu z tłuszczami prostemi, które dla czynnej substancji żywej są tylko materja-łami pędnemi.

Tłuszczom towarzyszą substancje nierozpuszczalne w wodzie, ale należące do innych grup chemicznych : węglowodory, alkohole, należące do grupy sterolowej, spokrewnione z witaminem D (-» Witaminy), kwasami żółciowemi oraz hormonami czynności płciowych (-» Hormony).

Woski — związki kwasów tłuszczowych z wyższemi alkoholami jedno war-tościowemi — spełniają w ustrojach rolę specjalną, natury raczej mechanicznej ; służą np. do ochrony przed wodą skóry zwierzęcej, włosów, albo też liści roślin. Ważne woski zwierzęce natłuszczające skórę i nadająee jej odporność wobec wody (np. lanolina) są mieszaninami estrów kwasu palmitynowego i oleinowego z alkoholem, zwanym cholesterolem. Inne woski wytwarza gruczoł kuprowy gęsi i kaczek dla natłuszczania piór. Woskom również zawdzięczają swą, tak groźną dla nas, odporność laseczniki gruźlicy.

Tłuszcze właściwe, t. j. tłuszcze proste, stanowią materjał zapasowy, rezerwę opałową ustrojów. Zmagazynowane są niekiedy w dużych ilościach w postaci kropelek poza samą substancją żywą, w specjalnie dostosowanych do tej funkcji tkankach tłuszczowych. Rośliny wytwarzają tłuszcz z węglowodanów i nagromadzają go w nasionach ; podczas kiełkowania tłuszcz przetwarza się ponownie w węglowodany, stanowiące ma-terjał tkanek roślinnych. Pochodzenie tłuszczów zwierzęcych może być dwojakie : t. zw. tłuszcz endogeniczny wytwarzany zostaje przez ustrój z węglowodanów, tłuszcz egzogeniczny wprowadzony jest do ustroju z pokarmem i posiada niezmienione kwasy tłuszczowe, zawarte w tłuszczu pokarmu. Tak np. do płynnego tłuszczu tkanki tłuszczowej psa, jeżeli się go karmi obficie łojem baranim, dostają się charakterystyczne dla łoju kwasy nasycone; podobnie można do tkanki tłuszczowej barana wprowadzić płynne tłuszcze oleju lnianego. Tak więc tłuszcze w ustroju zwierzęcym lub ludzkim pochodzą bądź z tłuszczów pokarmu, bądź też z węglowodanów, nie tworzą się natomiast z zawartego w pokarmie białka.

Spalenie tłuszczów w organizmie na dwutlenek węgla i wodę dostarcza ciepła w ilości 9,3 Kai. na gram tłuszczu, a więc dwa razy tyle, co spalanie białka lub węglowodanów (—> Przemiana materji). Podczas zupełnego głodu ustrój pokrywa niemal całe swoje zapotrzebowanie energją uzyskaną przez spalanie własnych zasobów tłuszczu (sen zimowy zwierząt). Przy pewnych chorobach (cukrzycy) następuje niezupełne spalanie tłuszczu, powstają przy tern groźne dla ustroju ciała acetonowe.

Znaczenie tłuszczów naturalnych w hi-gjenie odżywiania polega nietylko na ich wartości cieplnej, lecz ponadto na zawartości substancyj towarzyszących, w szczególności witaminów A i B Witaminy). Przyjemny smak świeżego masła nie pochodzi od tłuszczów samych, lecz spowodowany jest zawartością pewnych prostych, znanych dokładnie, substancyj (dwuacetyl). Przez dodanie tych substancyj nadaje się sztucznym margarynom smak zbliżony do smaku masła naturalnego. Tłuszcze spożywcze ulegają po pewnym czasie jełczeniu, po-legającem na wytwarzaniu się z kwasów tłuszczowych pod wpływem tlenu powietrza substancyj o przykrym zapachu lub smaku. Tłuszcze jełczeją tern łatwiej, im mniej dokładnie zostały oczyszczone. Przez staranne wymycie masła można mu nadać trwałość co najwyżej paromiesięczną, tłuszczom wytapianym nawet paroletnią, lecz całkowicie uniemożliwić jełczenia nie można.

Żółte zabarwienie niektórych tłuszczów polega na domieszce węglowodorów i alkoholi karotenoidowych, i pochodzi zawsze z roślin : liści, korzeni (marchew), owoców (pomidory, papryka).

Trawienie tłuszczów.

Trawienie tłuszczów u człowieka dorosłego odbywa się w sposób następujący. W jelicie cienkiem tłuszcze rozkładają się pod działaniem zaczynów (fermentów), wydzielanych przez trzustkę, na kwasy tłuszczowe i glicerynę (-» Trawienie). Kwasy tłuszczowe przenikają przy pomocy wydzielanej przez wątrobę żółci do ścian jelita. W obrębie komórek wyściełających jelito powstaje ponownie tłuszcz, którego kropelki przenikają do naczyń chłonnych jelita, tworząc mlecz. Mlecz spływa poprzez naczynia limfatyczne do żyły głównej i rozchodzi się z krwią po ustroju. W ten sposób kropelki tłuszczu przenikają do komórek, tworzących tkanki tłuszczowe: podskórną jamy brzusznej i dokoła nerek. Masa tkanek tłuszczowych i zawartego w nich tłuszczu waha się u poszczególnych jednostek w bardzo szerokich granicach.

Źródła tłuszczu.

W skład pokarmu ludzkiego powdnien wchodzić tłuszcz w ilości co najmniej 50 g (lepiej nieco więcej) na dobę; przy ciężkiej pracy fizycznej niezbędna jest ilość kilkakrotnie większa. Wielkie ilości tłuszczu potrzebne są również na cele techniczne, to też otrzymanie odpowiednich tłuszczów w wystarczającej ilości stanowi wrażne zadanie gospodarcze.

Głównych ilości tłuszczu w naszych warunkach klimatycznych dostarczają zwierzęta w postaci tłuszczu nabiałowego, zawartego w mleku i przetworach mleczarskich, szczególnie w maśle, oraz w postaci łoju i smalcu zwierząt rzeźnych. Oleje otrzymuje się ponadto z nasion lnu, konopi, rzepaku i słonecznika. Drobne ilości tłuszczu zawarte są wreszcie w ziarnach zbóż i nasion roślin strączkowych. Na północy wielkich ilości tłuszczu (tranu) dostarcza rybołówstwo i połów’ wielorybów. Na południu natomiast uzyskuje się tłuszcze w znacznych ilościach z owoców i nasion oleistych : w krajach śródziemnomorskich oliwa z owoców drzewa oliwkowego stanowi główny tłuszcz spożywczy. Duże nasiona oleiste palm podzwrotnikowych mogłyby pokryć światowe zapotrzebowanie tłuszczu; wr Europie wyrabia się z tych tłuszczów różne rodzaje margaryny.

W naszych warunkach uzyskuje się tłuszcz zwierzęcy przez karmienie krów mlecznych i tuczenie zwierząt (bydła, trzody i drobiu), przeznaczonych na rzeź. Przy tej operacji gospodarczej traci się dużą część całkowitej wartości odżywczej produktów roślinnych rolnictwa dla uzyskania tłuszczu — środka spożywczego o większej wartości kalorycznej na jednostkę wagi. Podczas tuczenia bydła ze stu kilogramów skrobi powstaje najwyżej 20 kg tłuszczu ; 100 kg skrobi przedstawia wartość kaloryczną 41.000 Kai., gdy 20 kg tłuszczu tylko 18.600 Kai. (—» Przemiana materji). Tuczenie zwierząt przedstawia się korzystnie przy zastosowaniu do tego celu materjałów skrobiowych tanich, ubogich w białko, o mniejszej wmrtości jako pożywienie człowieka, jak np. kukurydza lub manjok, lub też tłustych materjałów’ roślinnych, jak wytłoki nasion oleistych, powstałe po wytłoczeniu z nich oleju (makuchy).

Otrzymywanie tłuszczów.

Otrzymywanie tłuszczów, t. j. oddzielanie ich od innych związków chemicznych, występujących wraz z niemi w ustrojach roślinnych i zwierzęcych (-» Białko i Węglowodany) znane jest człowiekowi na wszystkich poziomach kultury. Z nasion i owoców oleistych (rzepak, len, konopie, oliwki i w. i.) wydziela się je przez tłoczenie; tłuszcze zwierzęce otrzymuje się z tkanek tłu-

J. K. Parnas.

szczowych przez wytopienie ; wreszcie z produktów stosunkowo ubogich w tłuszcze, jak wytłoki i kości zwierzęce, wyciąga się tłuszcz przy pomocy rozpuszczalników organicznych, jak benzyna, siarczek węgla i t. p.

Zastosowanie tłuszczów.

Z zastosowań technicznych tłuszczów najważniejszy jest wyrób mydeł. Przy ogrzewaniu tłuszczu z ługiem sodowym lub potasowym (inaczej wodorotlenkiem sodu lub potasu, sodą żrącą lub potażem żrącym) zachodzi rozkład na glicerol i sole sodowe lub potasowe kwasów tłuszczowych, zwane mydłami. Mydła potasowe miękkie (szare mydło), sodowe, przeważnie obecnie używane, są mydłami twardemi. Mydło sodowe można wydzielić z roztworu przez dodanie soli kuchennej (t. zw. wysolenie), poczem je się odcedza i formuje przez prasowanie. Mydła sodowe i potasowe są rozpuszczalne w wodzie, mydła wapniow-ców nie rozpuszczają się ; nierozpuszczalne również mydła cynkowe i ołowiowe stosuje się jako plastry lecznicze.

Mydła sodowe i potasowe posiadają zdolność roztwarzania tłuszczów i utrzymywania w roztworach wodnych drobnych pyłków (w postaci zawiesiny). Na tern polega działanie mydła jako środka czyszczącego przy myciu i praniu. Brud na powierzchni skóry i w bie-liźnie, to warstwy tłuszczów i substan-cyj woskowatych, wydzielanych przez skórę i zlepiających pyłki rozmaitych ciał obcych (kurz). Mydło roztwarza te warstwy, przeprowadzając do roztworu tłuszcze i woski, których woda sama rozpuścić nie może. (Na roztwarzaniu tłuszczów polega także działanie mydeł w procesach trawiennych). Roztwory mydeł mają oddziaływanie słabo zasadowe, co przyczynia się również do roztwarzania substancyj białkowych, zawartych w brudzie.

Zmydlaniem nazywa się rozkład tłuszczów na glicerol i wolne kwasy tłuszczowe. W przewodzie trawiennym rozkład ten odbywa się pod działaniem zaczynów (enzymów) lipolitycznych (lipazy) ; podobne zaczyny znajdujemy również w niektórych nasionach tłustych, np. w nasionach rącznika (Ricinus communis). Zaczyny lipolityczne nasion rącznika służą w przemyśle tłuszczowym do rozkładu tłuszczów celem otrzymania glicerolu i wolnych kwasów tłuszczowych, stosowanych m. i. do wyrobu świec stearynowych i mydła.

Z innych zastosowań technicznych tłuszczów', poza omówdonym wyrobem mydła i świec, wymienimy wyprawianie pewnych gatunków skóry i natłuszczenie skór, oraz wyrób smarów. Otrzymany przy zmydleniu z tłuszczów glicerol ma ważne zastosowania, m. i. do wyrobu środków wybuchowych (nitrogliceryna, dynamit), do hamulców armat szybkostrzelających, do wyrobu wielu barwników.

Odrębną klasę tłuszczów o dużem znaczeniu technicznem stanowią oleje schnące, np. olej lniany. Oleje te łączą się z tlenem powietrza, zestalając się przy-tem. Służą do wyrobu farb olejnych, pokostów' i linoleum.

Literatura : J. K. Parnas: Chemja fizjologiczna, Warszawa 1922, str. 364—420.

TRAGIZM I TRAGEDJA. Słyszymy często i czytamy dość często w dziennikach o jakichś wydarzeniach „tragiczny eh*'. Widzimy czasem, na pewno coraz rzadziej, na afiszach teatralnych rodzaj granego utworu określony mianem „tragedja“. Przedewszystkiem — co znaczy ten wyraz? Jaka jest jego etymologja?

Wyraz tragedja jest pochodzenia greckiego i wywodzi się od rzeczownika rgdyoę, co znaczy kozioł i d)ór} — pieśń. Filologowie klasyczni doszli do przekonania, że słowo to pozostaje w związku z pieśniami winiarzy, przebranych za kozłów, którzy opiewali czyny i cierpienia boga wina, Dionizosa podczas uroczystości dorocznych na jego cześć. Pieśni te, zwane dytyrambami dionizyjskiemi, przybrały zczasem charakter dramatyczny i drogą powolnego rozwoju przekształciły się w tra-gedję grecką w jej ostatecznej formie. Różne teorje filologiczne usiłują zresztą w najrozmaitszy sposób objaśnić powstanie tragedji greckiej i jej smutny, „tragiczny“ charakter.

Różne poglądy na istotę tragizmu.

Etymologja wyrazu „tragedja“ rzuca niewątpliwie pewne światło na pochodzenie rzeczy, w tym wypadku pewnego rodzaju poetyckiego, nie wyjaśnia nam jednak jego istoty. Albowiem sam rodzaj ulegał z biegiem wieków różnym zmianom, zmieniał się także sens wyrazu, przymiotnik zaś „tragiczny“ i rzeczownik „tragizm“ posłużyły na określenie pewnego ujęcia rzeczywistości oraz pewnych cech dla niej znamiennych. Można powiedzieć, że dziś więcej interesuje nas zagadnienie tragizmu czy też tragiczności, aniżeli tragedja jako pewien rodzaj literacki.

W różny sposób usiłowano sobie wyjaśnić i wytłumaczyć istotę tragizmu. Szukano jej najpierw i przedewszystkiem w duszy człowieka czyli w treści jego doznań psychicznych. Szukano jej potem w istocie bytu świata i w ukrytym jakoby sensie rzeczywistości. Wreszcie zdecydowano się szukać odpowiedzi na to pytanie bliżej, znacznie bliżej, w całym szeregu otaczających nas zjawisk i związku pomiędzy niemi. Stąd odróżnić można trzy główne kierunki w rozważaniach nad istotą tragizmu: kierunek psychologiczny, kierunek metafizyczny i kierunek fenomenologiczny.

Wyjaśnienie psychologiczne.

Już Arystoteles zastanawiał się nad tem, czemu to przypisać należy, że przedstawianie rzeczy smutnych — a taką była przecież treść tragedji greckiej — sprawiać nam może przyjemność. Arystoteles w swojej „Poetyce“ dał na to odpowiedź, nad której sensem długo biedzili się filologowie. Napisał on mianowicie, że „tragedja jest naśladowaniem akcji, która zapo-mocą litości i obawy wywołuje wyzwolenie namiętności“. Jest to owa sławna teorja t. zw. kałharsis, której sens sprowadza się ostatecznie do tego, że wzruszenie, jakie wywołuje widowisko tragiczne, powoduje w nas jakgdyby jakieś oczyszczenie przez wyładowanie namiętności, które przeżywamy pod wpływem i w związku z widowiskiem. Zarówno estetyka wieki! XVIII-ego, opierająca się na psychologji, jak estetyka wieku XIX-ego zajmowała się przedewszystkiem analizą — idąc przeważnie szlakiem wskazanym przez Arystotelesa — przeżyć, które wywołuje w nas tragedja. Ale — i to jest właśnie błąd wszelkiego psychologizmu — analiza tego, co przeżywamy, nie jest w stanie wyjaśnić nam istoty tego, co w nas te przeżycia wywołuje. Ci estetycy i psychologowie, zastanawiając się nad treścią naszych przeżyć, zapomnieli się właśnie zapytać, co to jest ów tragizm, ów specjalny rodzaj smutku, przetworzony na treść tragedji.

Teorje metafizyczne.

Wielcy filozofowie-metafizycy wieku XVIII-ego, szukając odpowiedzi na pytanie, czem jest tragizm, znajdowali ją w dociekaniach na temat istoty rzeczywistości. Twierdzili oni, że rzeczywistość ta pełna j.est sprzeczności i roz-dźwięku, że tragiczny jest właściwie los każdego człowieka, który jest jakąś wybitniejszą indywidualnością i chce przeprowadzić swoją wrolę, a nie reali-

1119

Tragizm i tragedja.

1120

zować tylko w ślepem posłuszeństwie jakieś ogólne prawo, które rządzi całym światem i wszystkiemi jego objawami. Tak wyjaśniał istotę tragizmu zarówno Hegel, jak i jego wielki przeciwnik Schopenhauer. W tym duchu stworzył sobie teorję tragizmu i wedle niej pisał dramaty Fryderyk Hebbel. Taki pogląd na świat, zwany przez Hebbla pan-tragizmem, ma oczywiście zabarwienie wybitnie pesymistyczne i jest wynikiem pewnych refleksyj, pewnej spekulacji, pewnej zadumy.

Koncepcja Husserla i Schelera.

Zarówno psychologiczna, jak i metafizyczna teorja tragizmu wykazuje poważne jednostronności. Najprostszą chyba drogą do zdania sobie sprawy z istoty tragizmu jest analizowanie całego szeregu zjawisk i konfliktów, które przedstawia nam tragedja i które w życiu skłonni jesteśmy także określać mianem tragizmu — ażeby zdać sobie sprawę, jakie zjawiska pod tę katego-rję podpadają, czy słusznie używamy i czy nie nadużywamy wyrazu tragiczny. Należy więc analizować i obserwować zarówno takie zjawiska, a więc fenomeny, jak i związane z niemi nasze przeżycia i tą drogą analizy i opisu dojść do uchwycenia istoty tragizmu. Tego rodzaju metodę, która pozostaje w sprzeczności zarówno z psychologicz-no*genetycznem wyjaśnieniem zjawisk, jak i z metafizyczną spekulacją dotyczącą ich istoty, nazwał największy niemiecki filozof XX wieku E. Husserl mianem fenomenologji, a uczeń jego Maks Scheler zastosował tę właśnie metodę do wyjaśnienia zjawiska tragizmu. Podstawową rozprawę Schelera w tym zakresie przyswoił literaturze polskiej równie wybitny uczeń Husserla R. Ingarden, a metodę tę zastosował do twórczości Wyspiańskiego i pogłębił St. Kołaczkowski.

Fenomen tragizmu.

Zdaniem M. Schelera istoty tragizmu nie można wywodzić z rozważań nad istotą świata. Świata bowiem nie można sprowadzić do żadnej ogólnej zasady, więc np. panowania w nim dobra lub zła. Jak trafnie zaznaczył Stanisław Brzozowski, wielki krytyk polski, „tragizm w źródłach swoich, w pochodzeniu swem jest zawsze konkretny, określony, jak życie samo“. W konkretnych tedy przejawach życia szukać należy tragizmu. W świecie zjawisk konkretnych widzimy zupełną niezawisłość od siebie poszczególnych szeregów zjawisk. Jeśli przypadkowo nastąpi przecięcie się bądź to dwóch linij działania, bądź to zderzenie dwóch niewspółmiernych i niepozostających względem siebie w żadnym stosunku sił, wtedy następuje konflikt, który w pewnych warunkach określić możemy jako tragiczny.

Ażeby konflikt ten określić można jako tragiczny, zajść muszą dwa warunki:

1) nieprzewidzialność (w przeciwieństwie do teorji Hegla i Schopenhauera), ponieważ konflikt ten nie jest zgóry uzasadniony ani przez istotę charakterów, ani stosunków, więc każdy jest czemś in-dywidualnem, odrębnem, przyezem nie można nic zgóry obliczyć, ani przewidzieć; 2) konieczność, nieuniknioność tego wyniku, który nastąpił. Należy tu oczywiście odróżnić zwykłą konieczność przyczynową, która zachodzi pomiędzy zjawiskami, z których jedno wynika z drugiego, od właściwej konieczności tragicznej. Ta wyższa konieczność tragiczna nie jest w gruncie rzeczy niczem innem, ale poeta pokazuje nam ją w tra-gedji jako jakąś siłę wyższą, np. w tra-gedji greckiej jako los, jako jakąś fatalną siłę kierującą życiem, jako niby jakąś wyższą siłę ponad przyczynowym biegiem zdarzeń, która w każdem zjawisku tragicznem i w każdej tragedji prowadzi od kolizji do katastrofy. Tragedja

pokazuje nam to przejście jako nie- jedynem możliwem wyjściem! Zada-uchronne i nieuniknione i w przedsta- niem tragedji jest właśnie wywołań ta-wieniu go właśnie w takiem świetle iść ki nastrój. Tragizm dramatu winien musi główny wysiłek artysty tworzącego mieć pewną perspektywiczną głębię, tragedje, by wywołać w nas uczucie tra- a przedstawione zdarzenie powinno być giczności. Ale niekażda kolizja prowa- symbolem nieskończoności i poniekąd dząca do katastrofy, niekażdy konflikt uchylać rąbek tajemnicy świata, zasługuje na nazwę tragicznego w wyżej przytoczonych warunkach. Cechą tragizmu jest smutek, którego istotę stanowi zniszczenie wartości w starciu tych dwóch sił i to wartości wyższej przez niższą, lub też wysokiej wartości moralnej przez samą siebie. Tu każdy tragizm ukazuje się w jakiejś perspektywie odwiecznych zmagań pierwiastków i sił wszechświata.

Różnorodność konfliktów tragicznych.

Tak się przedstawia w głównych zarysach wedle poglądów Schelera istota tragizmu i na tle tej koncepcji wewnętrzna struktura tragedji. Tak jak w życiu, w całej swej bujności występuje nieograniczona mnogość konfliktów, które wedle powyższych wywodów uznać wypadnie za tragiczne, tak i tragedje w różny sposób realizują artystycznie te konflikty, do których materjał czerpią poeci bądź to z konkretnej rzeczywistości, bądź to z fantazji. Tak jak możemy rozróżnić różne stopnie tragiczności, zależnie od intensywności nasilenia tragicznego, tak też rozróżnić możemy różne rodzaje tragizmu w zależności od rodzaju pozostających ze sobą w konflikcie

Tylko ten artysta może być wielkim tragikiem, który odczuwa potęgę i siłę tych wartości, stanowiących istotną treść i sens rzeczywistości, i to sens nie tego właśnie konkretnie przedstawionego zjawiska tragicznego, ale jego wartość symboliczną jako odbicia walczących mocy. To nadaje właśnie tragedji pewien wydźwięk metafizyczny i czyni ją wyrazem najgłębszej treści życia. sił.

Tragedja grecka przedstawia konflikt tragiczny jako nieunikniony, ale bynajmniej niekoniecznie nieprzewidziany. Bohater jej bowiem jest wplątany w sidła jakiegoś fatum, ciążącego bądź to nad nim samym, bądź to nad jego rodem. W tragedjach Szekspira katastrofa, a więc zniszczenie wartości wyższych przez niższe, nie jest bynajmniej wyni-

A zatem treścią tragedji jest zniszczenie wartości wyższej przez niższą, przyczem wielkość tragizmu zależy od cenności tego, co ginie. Im wyższa wartość ginie na-skutek działania niższej, tern tragizm jest większy, tern większe jest wrażenie tragedji. Katastrofa przedstawiająca to zniszczenie winna być nieprzewidziana, a widz do ostatniej chwili powinien być utrzymany w niepewności, czy i z któ- kiem oddziaływania tej jakiejś siły fa-rej strony padnie grom. Autor tragedji talnej, lecz poprostu czemś zupełnie na-posługuje się nieraz t. zw. tragiczną iro- turalnem. Ale naodwrót mamy i w tra-nją, gdy pokazuje nam, jak owa wyższa gedji greckiej przedstawione konflikty wartość bezwiednie i nieświadomie po- tragiczne, jak np. w „Antygonie“ kon-pada w sidła niższej. Nieprzewddzialność flikt między prawem boskiem, za które-katastrofy jest podstawą tragicznego na- go głosem idzie Antygona, a bezpra-pięcia, potęgowanego przez ironję. Ka- wiem, któremu Kreon usiłuje dać formę tastrofa winna być dalej nieunikniona, prawa, konflikt, który mógłby się zna-Bohater powinien być oplątany tak nie- leźć w każdej tragedji nowożytnej, więc rozerwalną siecią, że zagłada jego jest np. u Ibsena. Nie brak jednak także pi-

1123

Tragizm i tragedja — Transplantacja.

1124

ści.

wą treść życia.

sarzy nowożytnych, którzy, jak Calderon lub Słowacki w „Lilii Wenedzie“, przedstawiają katastrofę jako działanie tej właśnie wyższej fatalnej siły, której ulegają Wenedzi mimo liczebnej, fizycznej i duchowej przewagi.

W pewnym okresie w rozwoju dziejów tragedji uważano, iż przedstawiać ona winna tylko dzieje wielkich bohaterów, królów i władców. Dopiero pod koniec XVII w. zrozumiano w Anglji, iż tragiczne konflikty rozgrywać się przecież mogą i muszą wśród wszystkich ludzi. Tak powstała t. zw. tragedja mieszczańska. i niewątpliwie ten tragizm bliskich nam i codziennych .sytuacyj przemawia bardziej do naszego przekonania, niż tragizm konfliktu pomiędzy wielkiemi postaciami dziejów. Zresztą przewarstwowienie społeczne i powstanie kultury burżuazyjnej wytworzyło cały szereg konfliktów właściwych danej epoce, więc np. w epoce liberalnej konflikt pomiędzy człowiekiem interesu a człowiekiem sumienia („Wróg ludu“ Ibsena). Konkretna rzeczywistość życia wyrzuca na jego powicizchnię coraz to nowe problemy i konflikty, odbierając innym coś niecoś z ich przejmującej tre-

Coraz bardziej też w tragedji nowożytnej ujawniło się coś, coby nazwać można uwewnętrznieniem konfliktów tragicznych. Znączy to, że autorzy tra-gedyj nacisk cały kładą raczej na wewnętrzne starcia w duszy jednostki, przedstawiając np., jak Schiller w „Dziewicy Orleańskiej“, walkę pomiędzy poczuciem posłannictwa a uczuciem miłości lub też walkę pomiędzy przewrażliwioną fantazją a siłą rozsądku, jak Goethe w tragedji „Torquatto Tasso“.

Zamiłowanie w tragedji jest nietylko wynikiem indywidualnych upodobań, ale ma swoje źródło głębsze nieraz w prądach duchowych epok. Niewątpliwie wiek XVII był okresem gwałtów-nych konfliktów, silnych wstrząsów, wielkich namiętności i wytworzył atmosferę przychylną dla powstawania i kultu tragedji. Nieinaczej ma się sprawa w drugiej połowie XIX wieku, gdy na-skutek społecznego przewarstwowienia następują silne i wstrząsające konflikty społeczne. Nie brak skądinąd czasów, które jak okres powojenny, szukający raczej spokoju, oznaczają czas dla powstania i kultu tragedji raczej nieprzychylny. Jako głęboki wyraz przeżyć ludzkich indywidualnych i zbiorowrych jest więc tragedja w swym rozwoju i powstaniu najściślej związana z ogólną sytuacją duchową czasu i epoki, chociaż usiłuje przedstawić i pokazać bezczaso-

Z. Łempicki.

Literatura : T. S i n k o : Literatura grecka, t. I, część II, Kraków 1932, M. Sche-1 e r : O zjawisku tragiczności. Tłumaczył R. Ingarden. „Przegląd Warszawski“ 1922; St. Kołaczkowski: Stanisław Wyspiański. Rzecz o tragedjach i tragizmie. Poznań 1922.

TRANSPLANTACJA. Transplantację, czyli przeszczepianie części organizmu, stosuje się często w medycynie. Po znaczniejszych uszkodzeniach zewnętrznych przykrywa się ranę kawałkiem skóry, wyciętym z innej okolicy ciała; gdy zachodzi potrzeba wycięcia kawałka kości, wstawia się w jej miejce odpowiedni wycinek innej kości i t. p. W związku z nader słabo rozwiniętą zdolnością regeneracyjną człowieka (t. j. zdolnością do odradzania części ciała utraconych przez organizm) możność transplan towania części jest bardzo ograniczona, niezawsze bowiem zachodzi trwałe zrastanie się i łączenie tkanek różnego pochodzenia. U zwierząt mamy bez porównania większe możliwości. Tu udaje się nietylko transplantacja kawałków skóry lub kości, ale i przeszczepianie całych kończyn, oka, serca, a nawet udaje się niekiedy złączyć z sobą dwie połowy różnych osobników, które zrastają się w jedną całość. Zależnie od sposobu wykonania odróżniamy trzy rodzaje transplantacji. Transplantację autoplastyczną mamy wtedy, gdy jakiś narząd zostaje przeniesiony w inny punkt ciała tego samego osobnika. Jeśli część transplan-towana pochodzi od innego osobnika tego samego gatunku, mówimy o transplantacji homoioplastycznej. Wreszcie transplantacją heteroplastycz-ną nazywamy przeniesienie części na osobnika innego gatunku, np. z żaby na traszkę. Część przeszczepianą nazywamy transplantatem, osobnika zaś, na którego się przeszczepia — gospodarzem.

Jeśli przeciąć dżdżownicę wpół i zaraz potem zszyć obie połowy zpowrotem, zwykle zrastają się one z sobą i otrzymujemy dżdżownicę całkowitą. Jeśli przytem odwrócić jedną połowę względem drugiej o 180° tak, aby strona grzbietowa jednej przytykała do strony brzusznej drugiej, to i w tym przypadku zrost jest możliwy, wymaga jednak ciekawego i zawiłego przystosowania się organizmu do zmienionych warunków. Istotnie, pień nerwowy dżdżownicy przebiega wzdłuż strony brzusznej robaka, oba zatem wolne końce przeciętego pnia nie stykają się ze sobą i nie mogą zrosnąć się bezpośrednio. Ale pień nerwowy wygina się odpowiednio, oba jego wolne końce odnajdują się wzajem i zachodzi ich trwały zrost. W podobny sposób odnajdują się wzajemnie i łączą się naczynia krwionośne. Ostatecznie, pomimo odwróconego położenia wielu narządów ciała, organizm potrafi przystosować się do tych nowych warunków i w wyniku otrzymujemy całkowitą, normalnie funkcjonującą dżdżownicę.

Rozwój i kierunek komórek transplantowanych.

Nader różnorodnych transplantacyj dokonano na kończynach traszki. Zwłaszcza interesujące wyniki zawdzięczamy metodzie następującej. Odcinamy kończynę i czekamy na rozpoczęcie się procesu regeneracyjnego. Na powierzchni przekroju znajduje się szereg bardzo różnych tkanek i narządów, jak skóra, mięśnie, naczynia krwionośne i t. d. Każdy z tych narządów składa się z komórek o swoistej budowie, komórek, zróżnicowanych w pewnym specjalnym kierunku. Otóż we wszystkich tych tkankach zachodzi stopniowy zanik specjalnych zróżnicowań komórkowych, komórki upraszczają się w swej budowie i stają się w bardzo znacznym stopniu podobne do siebie. Wkońcu w sąsiedztwie przekroju znajdujemy liczną grupę komórek jednakowych ; z ich wyglądu nie można już poznać, z jakiej tkanki która pochodzi. Wszystkie one tworzą t. zw. czop (stożek) regeneracyjny» pokrywający cały przekrój. Gdy na miejscu rany utworzy się czop regeneracyjny, odcinamy go ponownie i przenosimy gdzie indziej. Czop, powstały na miejscu uciętej kończyny przedniej, transplantowany na miejsce również uciętej kończyny tylnej, wytwarza po pewnym czasie nową kończynę, która ma wszelkie cechy kończyny tylnej. Np. posiada 5 palców, gdy przednia kończyna płazów ma ich 4. Podobny wynik otrzymamy w przypadku odwrotnym: czop regeneracyjny tylnej kończyny, przesadzony na miejsce przedniej, wydaje kończynę przednią. Wynik ten jest bardzo ważny, wskazuje on bowiem, że kierunek rozwoju czopa zależy nie od własnych jego komórek, lecz przedewszystkiem od tych wpływów zewnętrznych, jakie oddziaływują nań w ciągu rozwoju, a więc od punktu organizmu, w którym rozwój zachodzi.

Wszystko jedno, gdzie powstał czop: na miejscu przedniej kończyny wyda on kończynę przednią, a na miejscu tylnej tylną. Więcej nawet. Jeśli utniemy traszce ogon u nasady i powstały czop regeneracyjny przeniesiemy na miejsce uciętej kończyny, powstanie z niego kończyna, czop zaś regeneracyjny kończyny na miejscu ogona wytworzy ogon. Wynika z tego, iż poszczególne części organizmu nie są nieodwołalnie przeznaczone do pełnienia jednej tylko jakiejkolwiek czynności. Zależnie od chwilowych potrzeb ustroju mogą one zmieniać swoją budowę i swoje funkcje. Ale inny wynik otrzymamy, gdy trans-plantujemy ezop regeneracyjny nieco później, gdy rozpoczął on już rozwój w określonym kierunku. Wtedy kierunek ten zmienić się nie da, a czop regeneracyjny ogona wytworzy zawsze ogon, niezależnie od tego, gdzie go przesadzimy.

Metoda transplantacji nadaje się również doskonale do badań nad kierunko-wością rozwoju. Ucinamy traszce dłoń, a następnie ucinamy całą przednią kończynę powyżej łokcia. Otrzymany odcinek odwracamy o 180°, aby dawna część odśrodkowa kończyny była zwrócona ku tułowiu zwierzęcia, i przyszywamy go zpowrotem. Kończyna przyrośnie, na jej zaś wolnym końcu, odpowiadającym dawnemu końcowi dośrodkowemu, utworzy się nowa dłoń. Normalna kierunko-wość kończyny została więc odwrócona: dłoń tworzy się w miejscu kończyny, zwykle zwróconem do tułowia. Zatem, zależnie od swego położenia w ustroju, komórki całkowicie zmieniają kierunek swego rozwoju.

Transplantacja oka, serca i innych narządów.

Na szczurach, królikach i traszkach dokonano śmiałej próby transplantacji oka. Wyłuskuje się całą gałkę oczną, przecina się mięśnie oka oraz nerw wzrokowy, potem zaś gałkę wstawia się zpowrotem, lub też przenosi się ją do odpowiednio spreparowanej jamy ocznej innego osobnika. Wkrótce po operacji soczewka oka mętnieje, po pewnym czasie jednak rozjaśnia się znowu. Przecięty nerw wzrokowy zanika, degeneruje zupełnie. Ale w głębokich częściach oka położone są komórki nerwowe, z których wyrastają włókna. Włókna te wydłużają się coraz bardziej, rosną wzdłuż dawnego nerwu wzrokowego i ostatecznie wrastają w mózg. Zostaje przywrócone normalne połączenie oka z mózgiem i od tej chwili zwierzę odzyskuje wzrok.

Na płazach dokonano także transplantacji serca. Młodym kijankom żaby wycinano serce i przenoszono je w jakiekolwiek miejsce ciała innej kijanki. Takie kijanki o dwóch sercach, swrojem i obcem, rozwijają się normalnie i przechodzą zwykłe przeobrażenie. Każde z dwóch serc pulsuje regularnie, przy-czem każde zachowuje własny rytm. Np. jedno z nich może stale uderzać częściej niż drugie. Jeśli przeniesiemy serce kijanki starszej na kijankę młodszą, to transplantât wyprzedza własne serce kijanki w rozwoju, czyli różnica wieku obu serc zostaje zachowana i po transplantacji. Zależnie od sposobu wykonania operacji, transplantât może być w różnym stopniu związany z układem krwionośnym gospodarza. Niekiedy serce nie łączy się z żadnemi naczyniami, lecz pulsuje puste i po pewnym czasie zanika. W innych przypadkach zno-wuż odwrotnie, transplantant pociąga ku sobie wszystkie naczynia krwionośne gospodarza i spełnia całą pracę, a własne serce gospodarza bije puste. Najczęściej jednak oba serca dzielą się naczyniami i każde z nich zawiaduje częścią krwiobiegu. Jeśli przed transplantacją usunąć własne serce gospodarza i w jego miejsce wszczepić obce, otrzy-

Jak widzieliśmy, transplantacja może być dokonywana różnemi sposobami i jej powodzenie zależy w pierwszym rzędzie od stopnia zdolności regenera-cyjnej zwierzęcia. Jako naukowa metoda badania transplantacja w wynikach swoich prowadzi do wniosku, że organizm jest czemś plastycznem, że poszczególne jego części mogą radykalnie zmieniać kierunek rozwoju i różnicowania, gdy wymaga tego interes odtworzenia normalnie funkcjonującej całości.

muje się normalną kijankę, u której obieg krwi odbywa się zupełnie prawidłowo. Podobna transplantacja, serca udała się także na dorosłych osobnikach żab i traszek. Także i szereg innych ważnych narządów może ulec transplantacji u płazów, np. narządy rozrodcze, śledziona.

Zjawisko reindywidualizacji.

Najbardziej niesamowite przykłady transplantacji spotykamy u gąbek morskich i hydry. Wzięto 4—5 hydr i pocięto je nożyczkami na możliwie drobne kawałki. Otrzymaną miazgę zmieszano dokładnie i umieszczono w wodzie. Już po upływie godziny te pomieszane z sobą w najrozmaitszy sposób części zrastają się w jedną nieforemną masę. Następnego dnia cała masa pokrywa się jedną warstwą przezroczystego nabłonka. Zachodzi to w ten sposób, że kawałki nabłonka wychodzą wszystkie z wewnątrz na powierzchnię masy, łącząc się tu w jednolitą tkankę. Następnie odcinki czułków hydry, rozrzucone wszędzie bez ładu i porządku, także wychodzą wszystkie na powierzchnię i łączą się z sobą w grupy, po kilka. Niezależnie od tego wychodzą na powierzchnię i łączą się z sobą w grupy kawałki podeszew. Wreszcie z każdej takiej grupy czułków zaczyna stopniowo wyrastać główka oraz górna część łodyżki hydry, z grup zaś części dolnych wyrastają podeszwy. Ostatecznie cała masa rozpada się na szereg odcinków, przyczem jedna główka łączy się z jedną podeszwą w całkowitą hydrę. Liczba powstających hydr nie stoi w żadnym związku z liczbą osobników, użytych do doświadczenia, a zarazem liczba tworzących się główek jest niezależna od liczby powstających podeszew. Gdy nie starczy główek do wszystkich podeszew, tworzy się odpowiednia liczba główek dodatkowych, gdy główek jest za dużo, narastają nowe podeszwy, a zawsze masa centralna rozpada się wkońcu na szereg całkowitych, normalnych hydr. Wynik taki otrzymamy, gdy zmieszamy z sobą wszystkie kawałki. Grupy czułków oraz odcinki podeszwy stanowią jakby ośrodki, dokoła których skupiają się inne części. Ich obecność powoduje, że cała masa rozpada się na fragmenty. Ale można postąpić inaczej. Bierzemy znowuż 4—5 hydr, odcinamy wszystkim zarówno główki, jak podeszwy, i dopiero resztę ciała krajemy na kawałki i mieszamy z sobą. I tym razem następuje trwały zrost wszystkich części oraz występowanie nabłonka. na powierzchnię. W wyniku zaś takiego eksperymentu otrzymujemy jedną olbrzymią hydrę, najzupełniej normalnie ukształtowaną! Kilka odrębnych, niezależnych osobników stopiło się w jedną całość, przekształciło się w nowego jednolitego osobnika. Zjawiskom tego rodzaju nadano miano zjawisk r e i n d y-widualizacji. Analogiczny przypadek widzimy u gąbek. Gąbkę można przetrzeć przez gęste sito jedwabne, rozdzielając jej organizm na poszczególne komórki lub niewielkie grupy komórkowe. Otrzymana miazga także zaczyna organizować się, komórki jednakowe odnajdują się wzajemnie, tworząc zwięzłe tkanki, i ostatecznie z miazgi powstaje na nowo kilka malutkich gą-beczek, które rozwijają się w normalne gąbki.

J. Dembowski.

TRAWIENIE. Komórki zwierzęcia wyższego żyją (-» Komórka) kosztem przeróbki chemicznej cukru, aminokwasów i tłuszczu, które pobierają z krwi (—» Białko, Odżywianie, Przemiana materji, Tłuszcze, Węglowodany) ; mate-rjały doprowadzone przez krew pochodzą z pokarmu ; pokarm składa się z tkanek obcych, a te składają się z białka, węglowodanów i tłuszczów. Trawienie roztwarza pokarm i zamienia go w proste, rozpuszczalne ciała, które następnie przez procesy wessania (resorbcji) przechodzą do krwi i limfy. Przewód pokarmowy jest wyścielony tkankami, wy-specjalizowanemi dla funkcji trawienia i wessania.

Droga doprowadzenia pokarmu do żołądka.

Trawienie u człowieka zaczyna się od połknięcia pokarmu zżutego, t. zn. rozdrobnionego i przesiąkniętego śliną. Ślina wytworzona jest przez trzy ślinianki (-» Gruczoły) i zawiera śluz; zwilża ona pokarm, nadaje mu śliskość, umożliwia utworzenie kęsa i przełknięcie go. Podczas połykania oddech jest odruchowo wstrzymany, krtań unosi się ku górze, szpara głosowa jest zamknięta i nakryta przez przyciśniętą nagłośnię: urządzenie

Ryc. 94. Zarysy żołądka wypełnionego według zdjęcia Roentgenowskiego, przy użyciu papki bizmutowej. — przełyk, T — trzon, O — miejsce odźwiernika. oznacza miejsce pępka, linje kreskowane oznaczone strzałkami — słup pacierzowy.

to chrom tchawicę przed dostaniem się do niej pokarmu. Ślina posiada u ro-ślinożerców i u człowieka także i funkcję chemiczną : zawiera mianowicie a m y-lazę ślinową (albo ptyalinę), to jest ferment (zaczyn) rozkładający skrobię. Zwierzęta drapieżne nie wydzielają tego zaczynu w ślinie, gdyż nie potrzebują go, pokarm ich bowiem nie zawiera skrobi. Ponieważ przemiany chemiczne w ciągu trawienia odbywają się pod działaniem zaczynów, przeto objaśnimy już na amylazie ślinowej istotę tych czynników. Ugotujmy trochę mączki skrobiowej z wodą; otrzymamy płynny klajster, który z odrobiną jodyny zabarwi się na kolor ciemnoniebieski. Zmieszajmy ze śliną nieco klajstru (bez jodu ! ) ; jeżeli mieszaninę pozostawimy przez kilka minut w temperaturze ciała, skrobia zniknie: po dodaniu jodu nie będzie już zabarwienia błękitnego, a za-pomocą stosownych odczynników stwierdzimy obecność cukrów. Zaczyn zawarty w ślinie jest ściśle określonem ciałem, w którego obecności skrobia, a więc inne, również ściśle określone ciało, rozkłada się na prostsze składniki. Wystarczy jednak zagotować ślinę, albo dodać trochę mocnego kwasu, ażeby zaczyn zniszczyć: ślina zagotowana nie wywołuje rozkładu skrobi. Na inne węglowodany, na białka i na tłuszcze zaczyn ślinowy zupełnie nie działa.

Kęs połknięty dostaje się do przełyku i ?: tą chwilą ustaje wpływ woli, a zaczyna działać automatyzm ruchów przewodu pokarmowego; dopiero akt oddawania kału, na przeciwnym końcu przewodu, będzie znów poddany woli. Automatyzm ruchów przewodu pokarmowego jest sterowany przez nerwowe układy trzewiowe, niezależnie od wpływu świadomości; automatyzm ten polega na tern, że mięśnie gładkie, tworzące ściany (przełyku) kurczą się powyżej kęsa, a wiotczeją po-

OVV—7—

SK-

— OS

niżej, wskutek tego kęs przesuwa się ku żołądkowi. Pokarmy albo napoje nie wpadają zatem do żołądka, lecz są transportowane czynnie, aczkolwiek nieświadomie; dzięki temu urządzeniu można jeść i pić w każdej pozycji ciała.

-p

■V

z-i—

fi.

"\y

WR---

Ryc. 95. Schemat przewodu pokarmowego człowieka. P — ujście przełyku do żołądka (Ż), O — odżwier-nik, D -— dwunastnica, Je — jelito czcze, I — jelito biodrowe, OW — okrężnica (kiszka gruba) wstępująca, OS — okrężnica zstępująca, SK — kiszka ślepa, WR — wyrostek robaczkowy. Od — odbytnica.

Praca żołądka.

Żołądek ludzki jest worem kurczliwym, o pojemności do dwu litrów; ściany tego woru składają się z mięśni gładkich, a wnętrze jest wyścielone błoną śluzową. Rozróżniamy część wpustową, do której wpada przełyk, trzon żołądka i część dolną odźwiernikową, prowadzącą do jelita cienkiego. W śluzówce trzonu żołądka mieszczą się bardzo liczne gruczoły trawienne i ich ujścia. Różne ko-morki tych gruczołów wydzielają składniki soku żołądkowego, zawierającego około 0,5°/o kwasu solnego i zaczyn pepsynę, który trawi białko. Pokarm gromadzi się w żołądku, gdzie układa się w warstwy tak, że ostatnie łyki znajdują się w środku masy wypełniającej żołądek i najpóźniej stykają się z jego ścianami i ich wydzielinami. Wór mięśniowy żołądka wykonuje ruchy polegające na tern, że od góry ku dołowi przebiega okrężne przewężenie, tak, jakgdybyśmy wypełniony miękką masą worek ujęli u góry między palec wskazujący i kciuk i przesuwali rękę ku dołowi. Przez takie ruchy przebiegające w żołądku od części wpustowej do części odźwiernikowej, komunikującej się z jelitem, miesza się miazga pokarmowa ; przytem małe porcje miazgi przechodzą do jelita przez otwierający się okresowo odźwiernik. Napoje mogą przepłynąć przez żołądek do jelita nawet wtedy, jeżeli żołądek jest wypełniony, a mianowicie przez rynienkę, utworzoną przez skurcz ścian.

Głównym zaczynem żołądkowym jest pepsyna, działająca wraz z kwasem solnym. Pod wpływem pepsyny i kwasu solnego białka rozpadają k'¹ na rozpuszczalne albumozy: jest to pierwszy akt strawienia białka. Sernik, białko mleka, ścina się pod wpływem wytwarzanego w żołądku zaczynu podpuszczki w ser; dopiero produkty trawienia sernika przez pepsynę przechodzą do jelita. Pokarm zostaje w żołądku od kilkunastu minut do wielu godzin, zależnie od ilości i rodzaju pokarmu; ulega przytem nieustannej przeróbce przez działanie zaczynów i ruchy żołądka. Kiedy pokarm opuści żołądek, wydzielanie śluzu spłókuje jego powierzchnię z resztek miazgi.

Zawartość kwasu solnego w soku żołądkowym przeciwdziała sprawom gnilnym: na początku procesów trawien-

nych ustrój niszczy przez działanie kwa- nika tryska do jelita cienkiego płynna su solnego wiele drobnoustrojów za war- lub półpłynna miazga, poczem odźwier-tych w pokarmie. Działanie odkażające nik zamyka się. i przeciwgnilne kwasu solnego chroni ustrój o zdrowym żołądku przed licz-nemi chorobami zakaźnemi, m. i. przed tyfusem i cholerą.

:

.A'.

»i;

4 1».

ż-

■i:

In

Od czego zależy wydzielanie soku żołądkowego? Wydzielanie śliny rozpoczyna się już przed spożyciem pokarmu, pod wpływem wrażeń wzrokowych, węchowych, a nawet samego wspomnienia pokarmu; to jest oddawna i powszechnie wiadome, i wyrażone w zwrocie :

< —SL -MP

„idzie ślinka“. Ale to samo odnosi się i do wydzielania soku żołądkowego : widok lub woń pokarmu, przypomnienie pokarmu przez wrażenia wzrokowe i słuchowe wywołują i u psa i u człowieka

wydzielanie soku; pokarm przełknięty Ryc 80 ^ podluinr prIei ^    cien.

— żyła, L — naczynie mleczowe środkowe, SL —

zastaje W żołądku JUZ przygotowany sok kiego, przedstawiający kosmki jelitowe i warstwy żołądkowy, który rozpoczyna trawienie. £zynne' N ~ nabłonek kosmkow, t — tętnica, Dalsze wydzielanie soku odbywa sie    naczyń mleczowych. Jeden z kosników (pra-

*    ₁    •    • i • i wy) jest narysowany tak, ażeby uwidocznić naczynia

automatycznie, produkty trawienia biał- limfatyczne (chłonne), przez które wsysają się tłu-

ka działają jako bodźce dla gruczołów urwfônoS p«ez îS’re'ïtV-ajVlîrïûkryrSÔ* trawiennych i podtrzymują wydzielanie kwasy i ciała mineralne. S — śluzówka jelitowa,

.    . i -n    i e i    P — podsluzówka, MP — mięśniówka poprzeczna,

soku żołądkowego dopoty, dopokl W ZO- MD — mięśniówka podłużna, K — t. zw. krypta'

łądku zalega jeszcze pokarm. Używką    Lieberkuehna.

Trawienie w jelicie cienkiem.

najsilniej pobudzającą wydzielanie soku

dają się z dwu warstw mięśniowych, złożonych z mięśni gładkich podłużnycli w zewnętrznej, okrężnych w wewnętrz-Od strony jelita żołądek jest zakoń- nej warstwie i dwu splotów nerwowych, czony odźwiernikiem, tęgim pier- mianowicie splotu Auerbacha, sterują-ścieniem mięsnym, który otwiera się cego ruchami mięśni jelitowych, i splo-okresowo za każdym razem, kiedy prze- tu Meisnera, zaopatrującego błonę ślu-wężenie woru mięśniowego zbliża się do zową jelita. Błona śluzowa, wyściełająca niego; po każdem otworzeniu odźwier- jelito od wewnątrz, jest pokryta gęsto

żołądkowego jest wyciąg mięsny (rosół) ; w jclicie cienkiem odbywa się główny niekorzystnie działają na wydzielanie akt trawienia ; wessania i tu panuje soku żołądkowego duże ilości tłuszczu. juz zupełna, uniezależniona od wpływu Przykre wrażenia wstrzymują wydziela- świadomości, autonomja. Jelito człowie-nie soku żołądkowego: u psa, u ktorego ka przedstawia się jako rura długości na widok pokarmu sok żołądkowy pły- około sześciu m. 0 średnicy, w stanie nie obficie, widok kota wywoła natych- zwiotczałym, około trzech cm; górna miastowe ustanie wydzielania ; u czło- część, zwana dwunastnicą, łączy wieka działają podobnie przykre wraże- się z 0dźwiernikiem. Ściany jelita skłania, ale również i praea umysłowa.

Praca jelit.

kosmkami jelitowemi; strukturę po- się działania trawiennego na białka sa-wierzchniową jelita porównamy najlepiej mych gruczołów, z aksamitem. Kosmki jelitowe są wła-

Fermenty grupy erepsynowej rozkła-ściwemi narządami wchłaniającemi pro- dają na aminokwasy białko nadtrawione dukty trawienia ; mieszczą się w nich

przez pepsynę. Jeżeli wyobrazimy so-naczynia krwionośne, naczynia limfa- bie białko jako długi łańcuch, utworzo-tyczne oraz włókna mięsne, dzięki któ- ny przez połączone ze sobą reszty amino-rym kosmki wykonują nieustanne ru- kwasów (-> Białko), to pepsyna rozry-chy. Jelito cienkie człowieka posiada wa tę długą cząsteczkę na kilka odcin-około czterech miljonów kosmków; po- ków łańcucha, trypsyna prowadzi ten wierzchnia jelita jest przez nie powięk- podział jeszcze dalej, fermenty erepsy-szona mniej więcej dziesięciokrotnie, nowe natomiast odrywają z tych krót-W obrębie jelita działają zaczyny do- szych łańcuchów jedną cząsteczkę amino-starczone przez dwm wielkie gruczoły kwasów' po drugiej, jakby poszczególne trawienne, trzustkę i wątrobę, ogniwa, aż do zupełnego rozkładu, ujścia bowiem przewodów, przez które

Rozkład węglowodanów odbywa się soki tych gruczołów spływają do jelita, pod działaniem amylazy trzust-znajdują się w dwunastnicy. Poza tem kowej, działającej zasadniczo zupeł-śluzówka jelita zawiera bardzo liczne nie podobnie, jak ślinowa; produktem małe gruczoły trawienne.    rozkładu jest cukier słodowy. Fermenty

Trzustka dostarcza zaczynów trawien- jelitowe rozkładają prostsze cukry zło-nych, które ostatecznie trawią białka, żonę (-^ Cukier, Węglowodany), np. węglowodany i tłuszcze i przetwarzają kier trzcinowy i cukier mlekowy, je w ciała, które ulegają wessaniu przez składniki najprostsze, to jest cukier gro-ściany jelita. Fermenty trzustkowe, któ- nowy, owocowy, galaktozę; bez tego re trawią białko, nazywają się t r y p s y- kładu cukry nie mogą być wessane. n ą oraz erepsyną. Trypsyna działa w płynach obojętnych albo słabo za- dleniu przez lipazę trzustkową sadowych i prowadzi dalej rozkład, za- (-» Tłuszcze). W procesie tym współ-początkowany w żołądku przez pepsynę, działa żółć. Bez żółci krople tłuszczu Na działanie trypsyny wpływa czynnik, zlewałyby się, lipaza nie mogłaby na wytworzony również przez trzustkę, nie działać; żółć rozbija tłuszcze w naj-a magazynowany w błonie śluzowej je- delikatniejsze kropelki, podobne do lita : enterokinaza. Enterokinaza kropelek zawartych w mleku i udo-zamienia trypsynę w trypsynę czynną, Stępnia je działaniu lipazy. Utworzone która może strawić, również białko ro- kwasy tłuszczowa łączą się luźnie z pew-dzime, nie napoczęte przez działanie nemi składnikami żółci i przenikają pepsyny. Niektóre gruczoły wydzielają z niemi do kosmków jelitowych, gdzie soki nieczynne, które dopiero na miej- na nowo powstają z nich tłuszcze; kro-scu działania stają się czynnemi wsku- pelki tłuszczu dostają się następnie do tek zmieszania z innemi ciałami. Pro- naczyń limfatycznych i jako mlecz pepsyna, wydzielona przez gruczoły dna spływają do krwi żyły czczej górnej żołądka, staje się pepsyną czynną do- Serce i układ krążenia). piero pod wpływem kwasu solnego ; trypsyna nabiera zdolności trawienia kłada zatem główne części składowe pobiałka rodzimego po luźnem połączeniu karmu na składniki budulcowe: białka się z enterokinazą. W ten sposób unika na aminokwasy, wielocukry na cukry

cu-

na

roz-

Trawienie tłuszczów polega na zmy-

Działanie fermentów trawiennych roz-

szukaj w tomie piątym!

proste, tłuszcze na kwasy tłuszczowe i glicerol. Z tych podstawowych budulców tylko cukry i aminokwasy przechodzą do krwi, przepływającej przez kosm-ki jelitowe; krew ta spływa do żyły wrotnej, prowadzącej do wątroby, i wszystko, co krew z przewodu trawiennego pobrała, jest poddane kontroli wątroby, która niektóre ciała zatrzymuje, magazynuje, zmienia i następnie oddaje krwi, zależnie od potrzeb ustroju. W żołądku niema wchłaniania; niektóre ciała zostają wchłonięte w dwunastnicy tak szybko, że w jelicie cienkiem nie można ich obecności stwierdzić. Do tych ciał należy alkohol. Wchłanianie nie jest bynajmniej sprawrą dyfuzji w znaczeniu fizykalnem : komórki kosmków jelitowych czynnie, przy nakładzie pracy wsysają z przewodu pokarmowego i transportują do naczyń krwionośnych lub liinfy produkty trawienia. Proces ten odbywa się tak zupełnie, że z treści jelitowej może zupełnie zniknąć cukier gronowy i przejść do krwi, która to właśnie ciało zawiera w sporem stężeniu (1 g na litr).

Wydzielanie soku trzustkowego jest regulowane przez ciekawy mechanizm, którego spostrzeżenie naprowadziło na odkrycie hormonów wogóle (—> Hormony). W chwili, kiedy kwaśna miazga pokarmowa tryśnie z odźwiernika na śluzówkę dwunastnicy, wtedy w śluzówce powstaje ciało nazwane sekrety-n ą, które z krwią płynie do trzustki i powoduje natychmiast wydzielanie soku' trzustkowego.

Praca kiszki grubej.

Ruchy jelita cienkiego podlegają wspomnianemu powyżej prawu ogólnemu: bodziec mechaniczny w jakimś punkcie (np. ucisk mechaniczny) powoduje skurcz powyżej, zwiotczenie poniżej tego miejsca i wskutek tego przesunięcie ciała drażniącego ku dołowi. Miazga pokarmowa, przerobiona, rozcieńczona przez wodę soków trawiennych, pozbawiona składników już wessanych, dostaje się do kiszki grubej, gdzie zalega dosyć długo, normalnie dobę, albo dłużej. W kiszce grubej odbywa się żywa fermentacja przez bakterje (—» Bakterje) kiszkowe; fermentacja ta przetwarza te części pokarmu, które nie uległy bądźto strawieniu, bądź też wessaniu. Procesy fermentacyjne i wessanie wody zamieniają miazgę pokarmową w kał; przez wchło-nienie wody w kiszce objętość miazgi trawiennej zmniejsza się do jednej dziesiętnej pierwotnej objętości. Śeiany kiszki grubej wydzielają do kału niektóre sole mineralne krwi : fosforan wapniowy i sole żelazowe. Kał składa się ostatecznie, jeżeli pochodzi z pokarmu zupełnie strawnego (mąki białej, mięsa, jaj, nabiału) z przefermentowa-nych resztek soków trawiennych, złu-szczonych komórek przewodu, bakteryj, fosforanu wapniowego i siarczku żelaza. Jeżeli pokarm pochodzi z pokarmu niezupełnie strawnego, to objętość jego jest większa, zawiera wtedy masy niestra-wionego, choć przefermentowanego błonnika: tak u roślinożerców i u człowieka przy pokarmie roślinnym nieroztworzo-nym. Kał zbiera się i zalega w rozszerzeniu kiszki stolcowej, skąd wypycha go akt oddawania kału, wywołany aktem woli.

W skład pokarmu roślinnego wchodzą błonnik i pokrewne roślinne materjały niestrawne. Zwierzęta wyższe i człowiek nie wytwarzają zaczynów trawiących błonnik. Błonnik ulega tylko fermentacji, przyczem powstaje metan (CH₄, „gaz ziemny“, „gaz błotny“), główny składnik gazów kiszkowych. Zawartość błonnika w pokarmie jest rzeczą bardzo ważną, gdyż nadaje odchodom pewną objętość i działa przez ucisk jako bodziec na ruchy kiszki grubej.

1141

Trawienie.

1142

Zwierzęta roślinożerne spożywają pokarm (trawa, liście), w którym mało jest części odżywczych, a wiele niestrawnego błonnika ; ażeby wydobyć części odżywcze, zamknięte w niestrawnej masie, mają roślinożerce specjalne urządzenia, w których spożyty pokarm długo zalega i fermentuje ; u przeżuwaczów służą do tego pierwsze żołądki (żwacz, czepiec i księgi), u nieprzeżuwaczów (koń i królik) olbrzymia kiszka ślepa, która np. u konia mieści nawet więcej niż sto litrów treści. Fermentacja rozluźnia błonnik i rozkłada część składników użytecznych, wprawdzie bez korzyści dla zwierzęcia, ale inną ich część udostępnia strawieniu i wessaniu.

Ruchy przewodu pokarmowego.

Kilka słów poświęcimy jeszcze ruchom przewodu pokarmowego. Podaliśmy już powyżej prawo, któremu podlegają ruchy jelita. Ruch ten nazywamy r uchem robaczkowym (perystalty-ką) jelita. Wiemy też, na czem polegają podobne ruchy żołądka. Ruchy te posuwają pokarm zawsze tylko w kierunku od jamy ustnej ku odbytnicy; ruchów przeciwnych niema. Poza tern istnieją ruchy wahadłowe jelita, wywołane przez mięśnie podłużne; odcinek jelita rozpada się na mniejsze odcinki przez utworzone przewężenia, odcinki te następnie znowu się zlewają. Ruchy te mają znaczenie dla wymieszania pokarmu i przyczyniają się do lepszego wchłaniania, ale nie przesuwają pokarmu. Wymioty nie polegają na ruchach samego żołądka, lecz na ucisku przez mięśnie brzuszne i przeponę na trzon zwiotczały, przy zamkniętym odźwierniku i otwartym wpuście. Wymioty stanowią akt ochronny, usuwający doraźnie ciała szkodliwe, które dostały się z pokarmem do przewodu, a nie przekroczyły jeszcze żołądka.

Rola leukocytów w procesie trawienia.

Przewód pokarmowy zawiera na całej rozciągłości swoich ścian tkanki lim-fatyczne, których krwinki białe (leukocyty) współdziałają z właściwym procesem trawiennym. Krwinki białe są uzbrojone w zaczyny trawienne, zapo-mocą których mogą trawić cząstki pokarmu. Leukocyty trawią białko zapo-mocą katepsyny, zaczynu odmiennego od pepsyny i trypsyny; zaczyn ten dostaje się z obumarłych krwinek białych także do przewodu pokarmowego i działa tam w odpowiednich warunkach.

Odmiany procesu trawiennego w świecie zwierząt.

W świecie zwierzęcym spotykamy różne odmiany procesu trawiennego, zasadniczo podobnego do powyżej opisanego. U ptaków (np. u kur lub gołębi), potężny żołądek mięśniowy odgrywa doniosłą rolę w rozdrabnianiu pokarmu ziarnistego. U mięsożerców, żywiących się pokarmem kompletnie strawnym, spotykamy jelito krótsze i o silniejszej warstwie mięśniowej ; u roślinożerców jelito dłuższe, bardziej wiotkie, o większej powierzchni chłonącej ; u zwierząt niższych trzustka i wątroba tworzą jeden narząd; u jeszcze niższych niemal całą funkcję trawienia i wessania obejmują ruehome komórki fagocytowe, podobne do krwinek białych u zwierząt wyższych. Robaki pasożytnicze, np. glisty żyjące w kiszkach zwierzęcych nie posiadają wogóle przewodu pokarmowego, tylko wchłaniają przez powierzchnię zewnętrzną swego ciała produkty trawienia swego żywiciela. Jak dalece względnem jest rozróżnienie między trawieniem wewnętrznem a zewnętrznem, objaśni następujący przykład. Rozgwiazda wprowadza zazwyczaj zdobycz do żołądka przez gębę położoną w środku ciała ; jeżeli jednak upoluje ślimaka, którego z muszli wydobyć nie może,

łania fermentów.

podda-

przykłada gębę do wylotu muszli, wypukła żołądek, wsuwa go do jej wnętrza, wydziela soki, trawi zdobycz w jej własnej muszli i wsysa produkty trawienia.

Z dziejów badań nad trawieniem.

Fizjolog ja trawienia zaczyna się w wieku XVII od doświadczeń de Graafa, który stwierdził u psa wydzielanie soku trzustkowego przez sztuczną przetokę ; w wieku XVIII Réaumur obserwował własności soku żołądkowego, który dobywał w ten sposób, że oswojonemu krogulcowi dawał połknąć kawałeczki gąbki, które nasiąkały sokiem żołądkowym; oddane przez krogulca gąbki dostarczały próbek soku, który, jak Rća-mur stwierdził, rozpuszczał mięso. W tym samym czasie Spalanzani wykonywał wspaniałe doświadczenia na sobie samym, połykając przymocowane na nitce woreczki płócienne z próbkami pokarmu, które następnie wydobywał i obserwował zmiany, które dokonały się w żołądku. W pierwszej połowie wieku XIX lekarz amerykański Beaumont opisał koleje przemian pokarmu w żołądku i wydzielanie się soku na podstawie obserwacji na człowieku, który wskutek wypadku z bronią miał dziurę — przetokę — w żołądku ; wnętrze żołądka było w ten sposób udostępnione dla badań. W drugiej połowie wieku XIX Pawłów rozwinął metodę wykonywania (w drodze operacyj chirurgicznych) przetok żołądkowych i jelitowych u psów i udostępnił wszystkie odcinki przewodu trawiennego dla obserwacyj fizjologicznych. W końcu wieku XIX Can-n o n zastosował papkę zawierającą sole bizmutowe do badań nad ruchami przewodu pokarmowego. Oglądając lub fotografując cienie, które rzuca nieprzepuszczalny wTskutek tego dodatku dla promieni Roentgena pokarm przy prześwietleniu temi promieniami, można śledzić przechodzenie pokarmu przez przewód pokarmowy, a zarazem ruchy przewodu.

Istotę chemiczną poszczególnych procesów trawiennych można było wyjaśnić dopiero po zbadaniu w wieku XIX budowy składników pokarmu i istoty dzia-

J. K. Parnas.

Piśmiennictwo: Dla dokładniejszego poznania przedmiotu można przeczytać artykuł o trawieniu J. Modrakowskiego w Podręczniku fizjologji, wyd. przez A. Becka, Lwów 1924.

TURCY. W życiu codziennem, mówiąc o Turkach mamy na myśli — jeżeli idzie o przeszłość nych sułtana, rezydującego w Stambule, mówiących po turecku i wyznających islam (-> Islam), z którymi toczyliśmy wojny ; jeżeli zaś idzie o teraźniejszość — obywateli republiki tureckiej ze stolicą w Angorze (Ankara), o których czytamy w dziennikach, że się w błyska-wicznem tempie europeizują.

Turcy i ludy tureckie.

Nauka jednak mówi nam, że prócz tych Turków w ściślejszem znaczeniu, zwanych także osmańskimi (później zobaczymy, dlaczego), żyje jeszcze wiele innych, pokrewnych im ludów tureckich, posługujących się bardzo zbliżonemi językami i wykazujących w swej kulturze wiele cech wspólnych.

Ilu jest Turków i gdzie ich szukać.

Chociaż niezbyt liczne, bo niewiele nad 30 miljonów głów liczące, ludy tureckie rozsiadły się na olbrzymiej przestrzeni, głównie w Azji, a to. od tundry nad oceanem Lodowatym północnym począwszy, poprzez Syberję i Turkiestan ku granicom Chin, zaś poprzez Iran, w znacznej części turecki, ku Azji Mniejszej. Na teren Europy zachodzą ludy tureckie w obszarach nadwołżań-skich i nadczarnomorskich, tudzież na półwyspie Bałkańskim, dosięgając nawet wschodnich kresów Polski (-» Tałarzy). Takie niezwykłe rozprzestrzenienie zawdzięczają ludy tureckie życiu koczowniczemu i licznym wędrówykom. Z swej praojczyzny w głębi Azji centralnej parli koczownicy tureccy, w poszukiwaniu nowych pastwisk i siedzib, głównie na zachód, idąc dwoma szlakami : północnym, poprzez obszary stepowe na północ od morza Kaspijskiego i Czarnego, i południowym, poprzez pomost Iranu ku Azji Mniejszej, a stamtąd dalej na Bałkany. Jedna tylko fala wędrowna odpłynęła w przeciwnym kierunku, na północny wschód i, oddzielona od głównej masy tureckiej obcemi ludami syberyjskie-mi, wykształciła się w odrębnych warunkach w naród Jakutów, znacznie różny od innych ludów tureckich.

Nieco o kulturze ludów tureckich.

Zupełnie pewne wiadomości historyczne o ludach tureckich zaczynają płynąć dopiero od YI wieku po Chr. Wiadomości dawniejsze, przeważnie ze źródeł chińskich pochodzące, mówią nam tylko ogólnie o różnych ludach stepowych, trudnych do określenia pod względem przynależności rasowej i językowej. Dla ochrony przed temi ludami, niepokoją-cemi obszary cywilizowane, w tern zapewne i przed Turkami, wznieśli Chińczycy na kilka wieków przed Chr. swój mur chiński.

Koczownicy tureccy, dzielący się na liczne plemiona i łączący się w coraz to inne związki szczepowe, przedstawiają pod względem kultury dość jednolity obraz. Zajmują się przeważnie pasterstwem, mieszkają w przenośnych dom-kach (jurtach) lub namiotach, zależnie od klimatu, są uzdolnieni do rzemiosł, zwłaszcza kowalstwa i tkactwa (—» Dywan), odznaczają się karnością wojskową i wybitnym zmysłem organizacyjnym, wreszcie łatwo zmieniają tryb życia z koczowniczego na osiadły. Ten to zmysł organizacyjny pozwolił im na tworzenie wielkich państw, jakie kilkakrotnie spotykamy na obszarach Azji środkowej w ciągu wieków; on też tłumaczy nam fakt, że Turcy dostarczali najlepszych wojsk różnym władcom wschodnim i że oni występują jako założyciele najdzielniejszych dynastyj na całym obszarze Azji Przedniej.

Własna kultura koczowników tureckich nie stała zbyt wysoko, zato posiadali oni zdolność przyswajania sobie kultur ościennych ludów osiadłych : chińskiej, irańskiej, chrześcijańskiej, muzułmańskiej.

Pierwotną ich religją był, jak się zdaje, szamanizm, który jeszcze dziś spotykamy u niektórych plemion tureckich na Syberji, ale już bardzo wcześnie zaczęli ulegać wpływom innych wyższych religij : buddyzmu, manicheizmu, chrześcijaństwa i islamu. Dziś ogromna większość ludów tureckich wyznaje islam.

Jeszcze doniedawna istniała w nauce historji skłonność do przedstawiania ludów koczowniczych wogóle, a tureckich w szczególności, jako niszczycieli, wrogich wszelkiej kulturze. Jednakowoż głębsze wniknięcie w dzieje Azji i Europy wschodniej wykazało, że pogląd ten jest w dużej mierze niesłuszny. Ludy koczownicze odegrały w historji kultury ważną rolę przez organizowanie wielkich, choć nietrwałych związków państwowych i przez ułatwianie wymiany zdobyczy kulturalnych na ogromnych przestrzeniach.

Ludy tureckie, znane pod najrozmait-szemi, niekiedy zmieniającemi się w ciągu wieków nazwami, jak Jakuci, Kirgizi, Uzbekowie, Turkmeni, różni Tatarzy (-» Tatarzy), Baszkirowie, Czuwasze, Turcy osmańscy i i., mówią językami tureckiemi blisko z sobą spokrewnione-mi, z wyjątkiem jakuckiego i czuwa-skiego, które to języki wykazują dużo cech odrębnych. Obecnie mniej więcej połowa wszystkich ludów tureckich żyje w obrębie Rosji sowieckiej, a dopiero druga połowa w granicach dzisiejszej republiki tureckiej , w Persji i na Bałkanach.

Państwa tureckie.

Jeszcze przed pojawieniem się islamu zdołali Turcy zorganizować w Azji środkowej potężne państwa. Podbój Azji Przedniej przez Arabów powstrzymał na pewien czas napór turecki. Jednakowoż, gdy tylko olbrzymie państwo kalifów arabskich zaczęło słabnąć, natychmiast odżyła państwowotwórcza działalność ludów tureckich. Najpotężniejsze dyna-stje, jakie pojawiły się na gruzach kalifatu arabskiego, były pochodzenia tureckiego. Taką była rządząca w Iranie dynastja Gaznewidów, która około roku 1000 utorowała islamowi drogę do Indy j. Turkiem był sławny z okresu wojen krzyżowych Saladyn, zdobywca Jerozolimy i założyciel dynastji Ejjubidów. Turecka dynastja Seldżukidów zorganizowała w XI stuleciu olbrzymie państwo, sięgające od granic Turkiestanu chińskiego aż po Bosfor, wyparła Bizantyj-czyków ze znacznej części ich posiadłości w Azji Mniejszej i stworzyła warunki powstania największego państwa tureckiego w ostatnich stuleciach, sułtanatu osmańskiego (otomańskiego).

Powstanie i rozwój sułtanatu osmańskiego.

Państwo to, które niebawem stało się groźnem niebezpieczeństwem dla całej chrześcijańskiej Europy, powstało pod koniec XIII wieku w północno-zachodnim zakątku Azji Mniejszej z nader małych początków. Wkrótce jednak, dzięki ambicji i osobistym zdolnościom pierwszych swych władców z dynastji osmańskiej , zwanej tak od swego założyciela Osmana, zdołało powiększyć swój obszar przez wchłonięcie drobniejszych państewek tureckich w Anatolji (= Azji Mniejszej) zachodniej i przez zdobycze na europejskim brzegu morza Marmara. Umocniwszy się na obu brzegach cieśniny Dardanelskiej, zaczęło państwo osmańskie rosnąć jak lawina. Bitwa na Kosowem polu (1389), na polach Warny (1444) i zdobycie Konstantynopola (1453) stanowią główne etapy podboju Bałkanów i umocnienia się Turków nad dolnym Dunajem. Równocześnie odbywają się podboje na północy, wschodzie i południu. Zajęto całą Anatolję i Armenję, zhołdowano chanat krymski (—» Chanat i Tatarzy), podbito później Syrję i Egipt, wreszcie Mezopo-tamję, półwysep Arabski i niemal całą Afrykę północną. Pierwsza połowa XVI wieku, t. j. okres panowania Selima I (1512—1520) i Sulejmana Wspaniałego (1520—1566), stanowi szczytowy punkt potęgi tureckiej, z którą wmwczas żadne państwo europejskie mierzyć się nie mogło. Jeszcze raz skupiła się pod wspól-nemi rządami znaczna część krajów dawnego kalifatu arabskiego, pomnożona o olbrzymie obszary europejskie. Sułtan turecki stał się faktycznie najpotężniejszym władcą Wschodu, chociaż nie posiadał znaczenia religijnego dawnego kalifa.

Zmierzch potęgi tureckiej.

Olbrzymie państwo, zdobyte mieczem, nie mogło się długo utrzymać. Administracja niezmiernych obszarów, zamieszkanych przez najrozmaitsze ludy, wrogo wobec zaborcy usposobione, okazała się nadzwyczajnie trudna. Dalekie i kosztowne wyprawy wyczerpały kraj ekonomicznie. Do tego dołączyły się jeszcze intrygi dworskie i powierzanie wysokich stanowisk ludziom nieodpowiednim. To też już w XVII wieku pojawiły się oznaki upadku.

Wyprawa wiedeńska w r. 1683, w której po stronie świata chrześcijańskiego tak ważną rolę odegrała Polska, była ostatnim aktem w dziejach wielkich wypraw zdobywczych tureckich. Odtąd potęga turecka zaczyna szybko upadać, zwłaszcza odkąd na widowni zjawiła się coraz bardziej potężniejąca Rosja, której interesy nad morzem Czarnem i nad Dunaj.em krzyżują się z tureckiemi. Dyplomacja rosyjska zaczyna wygrywać przeciw Turcji uciemiężone ludy,, szczególnie Słowian bałkańskich. Wiek XVIII przynosi już zupełnie wyraźne znamiona wewnętrznego rozkładu. Równocześnie zjawia się wśród patrjotów tureckich świadomość, że wobec postępów Zachodu na wszystkich polach ich własne, przestarzałe metody wojowania i rządzenia już nie wystarczają. Rozpoczynają się próby modernizacji armji, administracji, skarbowości i szkolnictwa, a na-dewszystko wprowadzenia konstytucji w miejsce dotychczasowego absolutyzmu. Próby te jednak natrafiają na silny opór czynników konserwatywnych, zwłaszcza zacofanego duchowieństwa i kół dworskich.

Nieustanne walki wewnętrzne, nieszczęśliwe wojny, trudności finansowe i intrygi dyplomatów doprowadzają Turcję w XIX wieku do stanu „chorego człowieka“, jak się o niej wyrażano. Wolnomyślne jednostki, zmuszone przez despotyczne rządy do emigracji, przebywają głównie we Francji i Szwaj car j i, skąd potajemnie przeszczepiają do Turcji nowe hasła społeczne i polityczne, które mimo tępienia ich przez rząd znajdują coraz więcej zwolenników.

Nareszcie z początkiem XIX wieku sytuacja dojrzewa do ostatecznego rozwiązania. Bezkrwawa rewolucja, wzniecona przez patrjotycznie nastrojone koła oficerskie, przynosi upragnioną konstytucję i zupełnie odmienne ugrupowanie sił wewnętrznych w Turcji. W polityce zagranicznej wiąże się Turcja ściśle z Niemcami, którzy narzucają się jej jako reorganizatorowie armji i administracji. W wojnie światowej stają Turcy po stronie państw centralnych i walczą dzielnie na swoich licznych frontach przeciw Rosji, Francji i Anglji.

Turcja powojenna.

Przegrana państw centralnych przynosi Turcji niemal całkowitą zagładę. Układ sewrski (1920) oznacza jej podział między zwycięzców, z wyjątkiem maleńkiego, niezdolnego do życia skrawka. W tym tragicznym momencie zdarza się jednak coś, czego dyplomaci zachodni przewidzieć nie zdołali. Pognębiony do ostatecznych granic naród zrywa się pod wodzą obecnego prezydenta, Mustafy Kemala, do zbrojnego oporu. W niesłychanie trudnych warunkach, otrzymawszy tylko nieznaczną pomoc Sowietów, pokonywują powstańcy tureccy regularną armję grecką, która, poparta przez Anglję, wtargnęła w głąb Anato-lji, pustosząc kraj. Wślad za świetnem zwycięstwem idzie powodzenie dyplomatyczne. Traktat w Lozannie (1923) przynosi Turcji zupełną niezawisłość, uznanie granic obszaru etnograficznego i uwolnienie od ciężkich zobowiązań wobec państw zachodnich, t. zw. kapitula-cyj, przyjętych przez dawne rządy suł-tańskie.

Młode państwo przybiera formę republikańską z jednoizbowym parlamentem. Na czele republiki staje wybrany prezydentem Mustafa Kemal (który ostatnio przybrał nazwisko Atatürk), wódz narodu w walkach o niepodległość. Sprawuje on rządy dyktatorskie i z niesłychaną energją dąży do wzmocnienia i zeuropeizowania kraju. Wszystkie jego reformy cechuje zupełny brak przywiązania do tradycji. Najwybitniejszy dotychczas w życiu zbiorowem czynnik, religja islamu, został całkowicie usunięty i zastąpiony przez kult państwa narodowego. Celem zbliżenia Turcji do cywilizacji zachodniej wprowadzono reformę stroju (przymus noszenia europejskiego nakrycia głowy zamiast dawniej używanego fezu) i daleko donioślejszą reformę pisma, zastępując alfabet arabski' łacińskim. Na polu ekonomicznem stara się Mustafa Kemal o uniezależnienie Turcji od kapitałów zagranicznych i samowystarczalność kraju pod względem rolniczym i przemysłowym. W polityce zagranicznej dąży Turcja powojenna do zapewnienia sobie nienaruszalności granic i zupełnej swobody w regulowaniu swych spraw wewnętrznych.

Kultura Turków osmańskich.

Turków zamieszkujących dzisiejszą Republikę Turecką przyzwyczajono się nazywać, w odróżnieniu od innych ludów tureckich, Turkami osmańskimi, od dynastji osmańskiej, pod której rządami przez długie wieki pozostawali. W współczesnej ich kulturze zarysowują się wyraźnie trzy czynniki. Przedewszystkiem dawna kultura koczowniczych przodków, wykształcona przed wiekami na stepach Azji środkowej, żywa jeszcze dziś u wieśniaka tureckiego i uzewnętrzniająca się w jego sposobie mieszkania i życia, wierzeniach, opowiadaniach i pieśniach ludowych. Powtóre, kultura muzułmańska, przejęta przez Turków po nawróceniu na islam i przez wieki, aż do najnowszych czasów, gorliwie pielęgnowana i rozwijana. Wspaniałe meczety, mauzolea, fontanny i inne zabytki sztuki, cała literatura, tak naukowa, jak piękna, ubiegłych stuleci, wszystkie poglądy, zwyczaje i upodobania warstw wykształconych aż do okresu ostatnich reform są wynikiem tego potężnego czynnika kulturalnego. Wreszcie kultura zachodnio-europejska, rozpowszechniana poprzednio przez postępową prasę i literaturę najbardziej wykształconych warstw, obecnie zaś krzewiona oficjalnie przez szkołę i narzucana starszemu społeczeństwu na drodze ustawodawczej pod grozą surowych kar.

Jeśli zważymy, że dzisiejsi Turcy są tylko w nieznacznym stopniu potomkami dawnych przybyszów z Azji środkowej, a główna ich część pochodzi od dawnych, poturczonych mieszkańców Anatol j i i krajów bałkańskich, zrozumiemy, że w ich kulturze musi się kryć jeszcze dużo innych pierwiastków, odziedziczonych po podbitych ludach. I tak w administracji cywilnej i wojskowej żyły jeszcze bardzo długo tradycje bizantyńskie, które nauka powoli wykrywa.

Wszystkie te tak bardzo różnorodne pierwiastki ulegają powolnej asymilacji, której proces bynajmniej się jeszcze nie skończył. Jaki wynik da gwałtowne przeszczepienie na grunt turecki gotowych instytucyj europejskich, tak charakterystyczne dla ostatniego okresu, przyszłość dopiero pokaże.

Turcja i Polska.

Z Turkami osmańskimi zetknęli się Polacy bezpośrednio dopiero w XV wieku. Jako państwo chrześcijańskie, ku wschodowi wysunięte, uważała Polska za swój obowiązek wystąpić zbrojnie przeciw zagrażającej światu chrześcijańskiemu potędze tureckiej. Nieszczęśliwa wyprawa warneńska w r. 1444 zapoczątkowała okres bądź wojennych starć, bądź niepewnych układów, nacechowany wzajemną niechęcią i nieufnością. Trwa on do końca XVII wieku, a udział Polski w odsieczy wiedeńskiej w r. 1683 jest jednym z ostatnich jego epizodów.

Wystąpienie na widowni potężnej Rosji, zagrażającej zarówno Polsce, jak Turcji, przynosi zasadniczą zmianę nastrojów i coraz lepsze stosunki. Rozbiorów Polski Turcja oficjalnie nie uznała. W czasie walk o niepodległość przywiązywaliśmy do Turcji duże nadzieje, tam też kierowała się w dość

1153

Turcy — Turystyka.

1154

znacznej części nasza emigracja (np. Mickiewicz, Bem, Czajkowski, Langiewicz).

Po odzyskaniu niepodległości Polska starała się odrazu nawiązać stosunki z Turcją, tworząc poselstwo najpierw w Konstantynopolu przy rządzie sułtana, a potem w Angorze przy rządzie republikańskim, podniesione przed kilku laty do godności ambasady.

Obecnie nauka polska poświęca Turcji i ludom tureckim dość dużo uwagi. Na czterech uniwersytetach polskich (w Krakowie, Lwowie, Warszawie i Wilnie) jest wykładany język osinań-sko-turecki, tudzież pojawia się spora ilość prac poświęconych zagadnieniom tureckim. To naukowe zainteresowanie stanowi bodaj najsilniejszy związek łączący obecnie świat turecki z Polską.

T. Kowalski.

Literatura. W języku polskim nie ukazała się jeszcze żadna książka, któraby informowała przystępnie, wszechstronnie i prawdziwie o historji i kulturze ludów tureckich. Brak też historji dawnej Turcji i przedstawienia całokształtu stosunków polsko-tureckich. Korzystniej przedstawia się sprawa, gdy idzie o czasy nowsze. Można tu wymienić : W. Konopczyński: Polska a Turcja 1683—1792, Warszawa 1936; A. Lewak: Dzieje emigracji polskiej w Turcji, Warszawa 1935; T. Kowalski: Turcja powojenna, Lwów 1925 ; Z. V et ul ani: Turcja (Sprawozdania ekonomiczne urzędów zagranicznych R. P.), Warszawa 1928.

TURYSTYKA. Turystyka jest już dziś pojęciem znanem powszechnie, bynajmniej jednak nie jednoznacznem. Każdy, kto wybiera się na wycieczkę popularną do Paryża lub Wiednia — jest niewątpliwie turystą. Amundsen docierający do bieguna Południowego, czy Lindbergh przelatujący samotnie ponad Atlantykiem również zaliczani są w poczet turystów. Oba przykłady czemś się jednak różnią. Współcześnie pojęta turystyka obejmuje tak szeroki zakres zjawisk i przejawów życia ludzkiego, że w słowie tein często zaciera się i gubi głęboka różnica pomiędzy podróżnym a podróżnikiem, wyjazdem dla przyjemności a wycieczką sportową, ekspedycją odkrywczą i wyprawą. W dzisiejszej, modnej bardzo i silnie reklamowanej, turystyce należy wyraźnie odróżniać dwa prądy, dwa kierunki rozwojowe, chociaż chwilami w metodach pokrewne i zachodzące na siebie, w charakterze jednak i znaczeniu krańcowo przeciwne. Różnice najlepiej podkreśla podział na turystykę bierną i czynnną. Podział ten przeprowadzony jest ze względu na ustosunkowanie się samego turysty do uprawianej przez niego turystyki. Stosowany jest również podział na turystykę zwykłą i sportową. Oba kierunki w większości krajów Europy są już dobrze rozwnięte i posiadają swych licznych zwolenników. Wspólną cechą obu kierunków — cechą odróżniającą turystykę od zwykłej podróży w celach np. handlowych, rodzinnych i t. p. — jest charakter podróży przyjemnościowy i poznawczy.

Turystyka zwykła (bierna).

Uprawianie turystyki wyraża się w odbywaniu t. zw. wycieczek. Uczestnik wycieczki jest turystą — celem wycieczki jest jakiś określony Objekt turystyczny. Objekty turystyczne mogą być różne : wytworzone przez człowieka, jak np, miasta, budowle, pomniki, muzea, zabytki historyczne, zamki, kościoły i t. d. oraz naturalne, jak różne typy krajobrazu: morza, góry, jeziora, wodospady i t. p. Każda wycieczka odbywa się zapomocą jakiegoś sposobu przenoszenia się z miejsca na miejsce. Rozróżnia się więc wycieczki piesze, konne, samochodowe, kolejowe, rowerowe. Rozwój turystyki biernej, nie wymagającej od turysty osobistego wysiłku sportowego, uzależniony jest z jednej strony od dobrej organizacji środków komunikacyjnych, z drugiej zaś od ułatwień i udostępnień ciekawszych objektów turystycznych. Ułatwianie jest hasłem turystyki biernej. Turysta musi odbyć wycieczkę w warunkach najwygodniejszych, najłatwiejszych, z najmniejszym wysiłkiem osobistym, w atmosferze spokoju, beztroski, przyjemności i wypoczynku. Warunkiem jedynym i wystarczającym do uprawiania turystyki biernej są odpowiednie środki pieniężne. Przy takich założeniach turystyka bierna, rozwinięta dzięki popularyzacji i udostępnianiu do rozmiarów ruchu społecznego, staje się z jednej strony poważnem zagadnieniem socjologji i ekonomji, z drugiej problemem polityki państwowej zarówno wewnętrznej, jak i zagranicznej.

Hasło udostępniania i propagowania masowej turystyki biernej, forsowane w wielu krajach — szczególnie posiadających liczne i ciekawe objekty turystyczne — prowadzi do rozwoju całego szeregu dziedzin życia społecznego, związanych bezpośrednio z zakresem i rozmiarami turystyki, przedewszyst-kiem — ze względu na potrzebę ułatwień — wszlkiego rodzaju k o m uni-k a c y j (stan dróg jezdnych, liczba li-nij kolejowych, autobusowych, lotniczych). Ogromne znaczenie ma też dla rozwoju turystyki postawienie na właściwym poziomie hotelarstwa, restau-racyj i cukierni, dobrze zaopatrzonych muzeów, wystaw, poczty i telegrafu, miejsc i lokali rozrywkowych — w miastach oraz miejsc wypoczynkowych, schronisk, ścieżek, znaczonych tras, kolejek zębatych i linowych — w terenach otwartych i trudno dostępnych. Turysta musi znaleźć warunki najdogodniejsze, wygodę, i bezpieczeństwo, dużo wrażeń i przyjemności. Maksy muni zadowolenia przy minimum wysiłku osobistego — charakteryzuje istotę turystyki biernej. Jej znaczenie kulturalne, ekonomiczne i polityczne niezawsze i nie wszędzie jest dostatecznie rozumiane i doceniane.

Turystyka jako ruch społeczny w swym rozwoju prowadzi również do powstawania szeregu związków i insty-tucyj, które mają na celu bądź to obronę interesów samego turysty, bądź też dostarczenie mu wszelkiego rodzaju ułatwień w zorganizowaniu i przeprowadzeniu wycieczki. Powstawanie towarzystw i zrzeszeń turystycznych datuje się oddawna. W okresie powojennym dzięki propagandzie i popularyzacji we wszystkich krajach wzrasta ruch turystyczny i liczba związków.

Z najważniejszych towarzystw w Polsce, powstałych jeszcze w czasach przedwojennych, mamy Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Polski Związek Narciarski i t. d. Wszystkie te instytucje skupiają się w Związku Towarzystw Turystycznych. Zadaniem wszystkich tego rodzaju zrzeszeń jest łączenie i gromadzenie turystów, organizowanie zbiorowych wycieczek, wydawanie i opracowywanie przewodników drukowanych, kreślenie map turystycznych, trasowanie i znakowanie ścieżek, starania o ulgi taryfowe i t. p., wreszcie kształcenie wykwalifikowanych przewodników. Jednocześnie powstają instytucje prywatne lub państwowe, mające na celu załatwianie turyście wszelkich formalności i spraw administracyjnych związanych z odbyciem wycieczki. T. zw. biura podróży układają plany wycieczek, dostarczają tłumaczy i przewodników, zamawiają miejsca w wagonach i hotelach, posiłki

obecnie drogą szeregu

w restauracjach i kawiarniach, polecają rozrywki i widowiska, sprzedają bilety okrętowe i kolejowe, wyrabiają paszporty zagraniczne, wizy, propagują turystykę i reklamują ciekawsze ob-jekty turystyczne. Turysta po wpłaceniu odpowiedniej sumy o resztę nie potrzebuje się martwić. Dobrze zorganizowane biura podróży znajdują się we wszystkich prawie krajach cywilizowanych. Niektóre działają na terenie międzynarodowym. Najstarszem biurem międzynarodowem jest Cook, (założony w 1843 r.) olbrzymia instytucja, obejmująca siecią turystycznych udogodnień cały prawie świat. W Polsee mamy prócz tego Orbis i Francopol. Dzięki biurom podróży ruch turystyczny na całym świecie skierowany jest na odpowiednio wyznaczone, mniejsze lub większe szlaki turystyczne.

Szlaki turystyczne lądowe, morskie i rzeczne, górskie i nizinne« biegną nietylko przez kraje cywilizowane i ważniejsze ośrodki kulturalne Europy, ale również przez kraje egzotyczne innych części świata, gdzie jednak przez dążenie do podniesienia poziomu cywilizacyjnego następuje gwałtowna europeizacja i szybkie zacieranie prawdziwego egzotyzmu.

Przez swój rozległy wpływ na inne dziedziny życia turystyka staje się również zagadnieniem polityki państwo-

we,].

Z punktu widzenia interesów państwa musimy rozróżniać : własny ruch turystyczny wewnątrz własnego kraju, napływ do kraju turystów obcych i ekspansję własnych turystów zagranicę. W chwili obecnej, w dobie kryzysu ekonomicznego, w okresie niestałości walut, każde państwo w swej gospodarce musi dążyć do jak najbardziej korzystnego dla siebie uregulowania wzajemnego stosunku trzech wymienionych grup turystycznych, z których każda inaczej wpływa na równowagę budżetu. Te np. państwa Europy, które dotychczas bogaciły się dzięki napływowi turystów bogatych, podróżujących luksusowo, których ściągała największa liczba powszechnie znanych (dzięki dobrej reklamie) objektów turystycznych, gdzie ruch turystyczny jest podstawą egzystencji wielu mieszkańców, (jak np. Szwajcarja lub Włochy)

ustępstw i udogodnień starają się podtrzymać napływowy ruch turystyczny. Kryzys ekonomiczny wywołuje dążenie w kierunku spopularyzowania turystyki, zdemokratyzowania, odebrania jej cech drogiego luksusu przez stworzenie tańszego, ale zato masowego ruchu. Powstaje nowe hasło: turystyka nietylko dla wybranych, turystyka dla wszystkich.

Ze względu na wpływ turystyki na równowagę budżetu, na rozwój handlu, przemysłu, komunikacji, hotelarstwa i wielu innych mniejszych dziedzin życia społecznego, każde państwo dąży do ożywienia własnego ruchu wewnątrz kraju, przyciągnięcia turystów obcych i zahamowania odpływu własnych. Wyrazem takiej polityki są nawewnątrz wszelkiego rodzaju ulgi w taryfach przejazdowych, ulgi podatkowe umożliwiające rozwój objektów turystycznych i nazewnątrz różne ograniczenia paszportowe, celne i dewizowe. W Polsce sprawami turystyki związanemi z interesem państwa zajmuje się Wydział Turystyki Ministerstwa Komunikacji. Rozwój ruchu turystycznego uzależniony jest od współdziałania czynników państwowych i społecznych. Ruch ten w życiu każdego społeczeństwa staje się poważnym czynnikiem kulturalnym i ekonomicznym. Jednostce uprawiającej turystykę przynosi szereg nowych wartości poznawczych i przyjemny odpoczynek.

Turystyka sportowa (czynna).

własnych braków i słabości. Do spor-Przeciwstawieniem turystyki biernej, tów przestrzeni zaliczamy odpowiednio dążącej do osiągnięcia jak największej P°j§te lotnictwo, żeglarstwo, narciar-sumy ułatwień, jest turystyka czynna, stwo, alpinizm i taternictwo, kajakar-sportowa. Sport jest podstawą i naj- stwo i t. p. Wszystkie te sporty wchodzą w skład racjonalnie pojętej tury-

ważniejszą częścią składową tej turystyki (-> Sport). Głównym elementem styki czynnej. Tak zrozumiana tury-sportu jest ruch, w znaczeniu fizycz- styka, poza dostarczeniem przyjemno-nem pokonywanie przestrzeni i czasu. ści i kształceniem, staje się poważnym Ruch jest stanem czynnym, wymaga czynnikiem wychowawczym, wysiłku osobistego. Zarówno przebie- Przeciwstawia ułatwieniom turystyki gnięcie stu metrów, jak i prowadzenie biernej^ pokonywanie osobiste szeregu wyścigowej maszyny jest wysiłkiem trudności, wymaga przygotowania spor-psycho-fizycznym. Składają się na nie- towego, podnosi stan zdrowia i dzięki go napięcie woli oraz praca intelektu, pierwiastkowi niebezpieczeń-nerwów i mięśni. Udział inteligencji s t w a rozwija szereg takich cech cha-w sporcie, czyli t. zw. taktyka, jest rakteru, które decydują o aktywnej bardzo zależny od rodzaju sportu — postawie jednostki wobec życia. Bezpo-mniejszy na bieżni niż w challenge’u. średnie obcowanie z przyrodą, pierwia-Bieg, skok lub rzut jest jednak dopie- stek niepewności, zaskoczenia, przygo-ro wtedy sportowy, jeśli przy możliwie da, zwalczanie strachu, wysiłek fizycz-małym, ekonomicznym wysiłku »y — oto najważniejsze elementy tury-daje możliwie duży efekt. Przez wysi- styki czynnej występujące, w różnym łek ekonomiczny rozumiemy taki, tylko stopniu natężenia, zarówno w którym wyeliminowano wszystkie w spływie kajakowym, rajdzie narciar-ruchy niepotrzebne, zbędne (przyru- skim czy pieszej wycieczce górskiej, chy), a ruchy pozostałe skierowano na Jak i w najtrudniejszych sportowo wy-określony wynik. Opracowana na pod- prawach odkrywczych w kraje jeszcze stawie doświadczenia i fizjologji, c e- niezbadane. Dlatego też turystyka czyn-1 o w a ekonomja ruchów prowadzi do na jeszcze dziś jest w stanie odnaleźć powstania techniki sportowej, urok przygody i pierwotności nietylko Opanowanie techniki sportowej, przy- w puszczach Konga czy na lodowcach stosowanie organizmu do ruchów celo- Grenlandji, ale i na rozlewiskach Pry-wych, racjonalnych i tern samem este- Peci lub graniach gór Czywczyńskich. tycznych daje nam trening albo Turystyka czynna, poszukująca obcowa-zaprawa sportowa. Systema- »ia z naturą pierwotną, często przeciw-tyczna zaprawa prowadzi do tego, że stawia się i wpada w konflikt z ideolo-przy minimum wysiłku otrzymuje się wszelkiego udostępnienia turystyki maksymum efektu. Wtedy czyn staje biernej. Wyrazem haseł turystyki czyn-się wyczynem. Maksymalny, krań- »ej są dążenia do ochrony przyrody cowy wysiłek sportowy staje się r e- (LiSa Ochrony Przyrody) oraz tworze-kordem.    »le parków narodowych, rezerwatów

Olbrzymi zakres turystyki sportowej

Rozróżniamy sporty boiskowe i s p o r- i t. p. ty przestrzeni. Charakterystyczną cechą sportów przestrzeni jest zwalczanie dzieli się na szereg dobrze rozwiniętych przeszkód terenowych, trudności klima- samodzielnych gałęzi. Mamy różne od-tycznych, przeciwności naturalnych lub miany turystyki lądowej (nizinna, gór-

ska i wysokogórska), wodnej (morska cia. (Andy, Himalaje). Na całość tech-i rzeczna) i powietrznej. Każda z tych niki alpinistycznej składa się 1) umie-grup dzieli się na mniejsze zależnie od jętność posuwania się w dowolnym tere-sposobiu posuwania się w terenie, stąd nie górskim i skalnym, zaśnieżonym i za mamy turystykę pieszą, kołową, nar- lodzonym, a więc chodzenie po usyp i. ciarską, samolotową, balonową i t. d.

skach i głazach, wspinanie się po stro-

W Polsce rozwinęła się swoista odmia-

Dwie organizacje taternickie : Sekcja

ski Klub Wysokogórski oddawna odczu-

Najwyższym wyrazem turystyki czyn- mych skałach, ścianą lub granią, chodze-nej, wymagającym pełnego przygoto- nie po zboczach zaśnieżonych, po lo-wania naukowego i sportowego, są po- dawcach, jazda na nartach, sztuka ase-dróże odkrywcze do krajów jeszcze kuracji -— zabezpieczania się liną, rąba-nieznanych i niezbadanych bliżej. Za- nia stopni w lodzie, wbijania haków zwyczaj celem takich podróży są t. zw. i zjazdów na linie i 2) asymilacja, przy-białe plamy na mapach. Białe pla- zwyczajanie organizmu do wpływów wy-my rozciągają się jeszcze w miejscach sokości, niskiego ciśnienia, braku tlenu, objętych pustyniami bezwodnemi, tro- nadmiaru promieni ultrafioletowych, pikalnemi puszezami, w krajach polar- Oprócz techniki alpinistycznej olbrzy-nych i w łańcuchach najwyższych gór. mią rolę w zdobywaniu gór odgrywa Pełna eksploracja naukowo-sportowa ekwipunek: odpowiedni strój, lekki białych plam wymaga prócz przygoto- i ciepły, namioty, worki do spania (śpi-wania, umiejętności stosowania wszel- wory), liny, czekany, haki, okulary, ma-kiego rodzaju techniki posuwania się ski tlenowe i przeciwwiatrowe i t. d. w terenie dowolnym. W tych warunkach wycieczka turystyczna staje się na alpinizmu — taternictwo (-» wyprawą albo ekspedycją. Wśród tego Taternictwo). rodzaju wypraw wysuwają się na czoło wysokim stopniem trudności wyprą- Turystyczna i Koło Wysokogórskie wy polarne i wysokogór- (przy P. T. T.) złączone obecnie w Pol-s k i e.

K. Narkiewicz-Jodko.

Turystyka wysokogórska rozwija się wały potrzebę ekspansji nazewnątrz. w samodzielną gałąź, alpinizm (-> Rok 1931 i 1932 przynosi dwie wypra-Alpy, I, str. 119). Alpinizm, zapocząt- wy w Alpy. W roku 1933/34 pierwsza kowany przez Anglików, objął wszyst- polska wyprawa alpinistyczno-naukowa kie bardziej ekspansywne narody Eu- w Andy rozpoczyna kolejkę ekspedycyj ropy. Zależnie od charakteru gór roz- odkrywczych w egzotyk. Lata następne różniamy alpinizm czysto skalny, przynoszą wyprawy na Szpicbergen, akrobatyczny (Tatry, Dolomi- w Atlas Wysoki i na Kaukaz. Polskie taty), lodowcowy (Alpy, Kaukaz) ternictwo czysto sportowe i akrobatycz-i wreszcie wysokościowy, którego ne przekształca się w alpinizm odkryw-wyrazem są wyprawy w egzotyczne, czy. Przynosząc pierwszorzędny dorobek najwyższe góry świata, gdzie zwalcza- naukowo-sportowy, staje się jednoczenie wpływów wysokości jest jedną śnie poważnym czynnikiem propagando-z najtrudniejszych części przedsięwzię- wym.

UBEZPIECZENIA. Ubezpieczenia odgrywają wybitną rolę w gospodarce społecznej dzięki temu, że zwracają ubezpieczonym straty materjalne ponoszone przez nich wskutek wypadków losowych. Wypadki te mogą być najrozmaitsze zarówno co do ich formy, jak i co do rozmiarów strat, jakie pociągają za sobą: wysłane wodą towary mogą zatonąć wraz z okrętem ; pożar może zniszczyć fabrykę; grad może pozbawić rolnika oczekiwanych plonów ; zaraza może zdziesiątkować bydło ; włamywacz może rozbić i okraść kasę; nieuczciwy kasjer może zdefraudować powierzone mu pieniądze; bankrutujący kupiec może narazić na straty swoich wierzycieli ; choroba lub nieszczęśliwy wypadek mogą pozbawić pracownika zdolności zarobkowania, albo nawet spowodować jego śmierć, pozbawiając ^ozostałą rodzinę żywiciela.

Wszystkie te wypadki mogą, ale nie muszą się zdarzyć, o ile zaś zajdą, mogą wywołać stratę nie dającą się pokryć z dochodów bieżących, ani nawet z najbardziej skrupulatnie gromadzonych oszczędności jednostki.

Istota ubezpieczenia nie wymaga, aby środki na pokrycie spowodowanej wypadkiem losowym straty były dostarczane wyłącznie przez grupę osób bezpośrednio tym wypadkiem zagrożonych. Jak to zobaczymy niżej, w ubezpieczeniach społecznych środków tych obowiązani są dostarczać nietylko ubezpieczeni pracownicy, ale i ich pracodawcy oraz skarb państwa. Wobec tego możemy w następujący sposób określić pojęcie ubezpieczę nia: Ubezpieczenie jest to zapewnienie sobie środków na zaspokojenie przyszłej, niewiadomej i przypadkowej potrzeby drogą rozłożenia jej na większą ilość gospodarstw (określenie P. Moldenhauera).

Na Kongresie Międzynarodowym Matematyków Ubezpieczeniowych w 1906 roku w Berlinie duże uznanie zyskała podana przez sekretarza Kongresu, prof. Manesa, następująca definicja ubezpieczenia: „Przez ubezpieczenie rozumieć należy urządzenia gospodarcze, oparte na wzajemności i mające na celu pokrywanie przypadkowych, dających się ocenić potrzeb majątkowych“.

Składka ubezpieczeniowa, ubezpieczony i ubezpieczyciel.

Ubezpieczenie opiera się na założeniu, że stosunkowo wielka strata, poniesiona przez jednostkę, łatwo może być pokryta nieznacznemi składka-m i odpowiednio licznej grupy osób zrzeszonych. Jeżeli każda z tysiąca, dajmy na to, osób posiada po jednym domu wartości 100.000 zł., to spowodowana przez pożar strata takiego domu byłaby dla jego właściciela bardzo dotkliwa. Ale, jeżeli każdy z właścicieli wniesie do wspólnej kasy składkę w wysokości 100 zł., to otrzymana tą drogą suma wystarczy na pokrycie całkowitej straty poszkodowanego.

Wysokość składki określa się przez zastosowanie teorji prawdopodobieństwa. Przez matematyczne prawdopodobieństwo wypadku rozumiemy stosunek liczby wypadków danego rodzaju do ogólnej liczby wszystkich możliwych podobnego rodzaju wypadków. Tak np. obserwacje wskazują, że ze 100.000 osób zdrowych w wieku lat 20 umiera w ciągu następnego roku 919; a więc prawdopodobieństwo śmierci człowieka dwudziestoletniego równa się

TiiVü ’ 30.000 = zł. 30.

00>

TjöVöVü- Ale matematyka Ubezpieczeniowa opiera się na wynikach masowych obserwacyj, wobec czego musi być stosowana do wielkiej liczby ob-jektów. Pomimo że wiemy, iż prawdopodobieństwo śmierci 20-letniego człowieka równa się 9,19°/₀₀, to nic to nie pomoże przedsiębiorcy, który zawarłby ubezpieczenie na 1 rok z 10 osobami tego wieku, bo może się zdarzyć, że przeżyją wszystkie, a może też umrzeć z nich trzy lub pięć. Tylko wśród możliwie wielkiej grupy osób 20-let-nich można oczekiwać wyników odpowiadających tablicom śmiertelności i odpowiednio do tego ustanawiać składkę ubezpieczeniową.

Prawdopodobieństwo szkody otrzymujemy z opracowanych na podstawie długoletnich doświadczeń przez różne towarzystwa ubezpieczeniowe tablic statystycznych dla wypadków ogniowych, gradowych, życiowych i t. p. Będące w użyciu tablice śmiertelności zebrane były na podstawie doświadczeń poszczególnych wielkich towarzystw, jak: Gotajskie, Lipskie i t. p., albo też na podstawie współpracy wielu towarzystw, jak np. tablice 23 towarzystw niemieckich, lub 60 towarzystw angielskich.

Składkę ubezpieczeniową otrzymuje się, mnożąc sumę ubezpieczeniową przez prawdopodobieństwo szkody; tak np., jeżeli współczynnik możliwości pożaru równa się jqW’ to składka za ubezpieczenie majątku wartości 30.000 zł. wyniesie

Otrzymaną w sposób powyższy składkę nazywamy premją netto; określa ona wysokość składki, jaką powinien opłacać ubezpieczony, aby pokryć mogącą wyniknąć stratę. Do tego dochodzą dodatki na koszty administracji i ewentualnie na pokrycie ryzyka i zysku ubezpieczyciela. Zwiększoną o te dodatki premję netto nazywamy premją brutto.

Osoba, lub instytucja pobierająca składki ubezpieczeniowe, nazywa się ubezpieczycielem; osoba opłacająca składki — ubezpieczającym; osoba, na rzecz której ubezpieczenie zostało zawarte — ubezpieczonym. Ubezpieczający i ubezpieczony mogą być jedną i tą samą osobą.

Reasekuracja.

Ubezpieczyciel, który przyjął do ubezpieczenia 900 domów wartości po 10.000 zł. każdy, nie może przyjąć dodatkowo na swoje wyłączne ryzyko ubezpieczenia jednego domu wartości 1,000.000 zł., gdyż, w razie całkowitego spalenia się tego właśnie domu, wszystkie pobrane składki ubezpieczeniowe wystarczyłyby na pokrycie zaledwie Vioo jego wartości : przyjmując, że prawdopodobieństwo pożaru domów wszelkiego rodzaju wynosi 1°/ składka za 900 domów po 10.000 zł. każdy wyniesie 10 zł. • 900 = 9000 zł., a składka za jeden dom wartości 1,000.000 zł. — 1000 zł. • 1 — 1000 zł., czyli razem ubezpieczyciel otrzyma tytułem składek 9000 zł. + 1000 zł. - --10.000 zł., a w razie pożaru omawianego domu będzie musiał wypłacić odszkodowanie w wysokości 1,000.000 zł.

Nawet najbardziej bogate towarzystwa ubezpieczeniowe nie mogą narażać się na tak wielkie ryzyko. Ale tutaj przychodzi z pomocą reasekuracja, która polega na tern, że ubezpieczyciel, przyjmując do ubezpieczenia objekt choćby największej nawet wartości, zatrzymuje sobie z pobranej składki tylko część, np. Vio, resztę zaś odstępuje innemu, lub szeregowi innych ubezpieczycieli, którzy wzamian biorą na siebie obowiązek pokrycia wynikłej z wypadku losowego szkody w stosunku do otrzymanych składek. W ten sposób, dzięki reasekuracji, właściciel objektu choćby największej

1167

Ubezpieczenia.

1168

nawet wartości (np. wielkiego okrętu naładowanego cennemi towarami) ma możność ubezpieczenia go w pełnej wartości drogą zawarcia umowy z jednym tylko ubezpieczycielem, który odpowiada wobec niego za całkowitą sumę ubezpieczeniową, ale osobiście ponosi ryzyko całego ubezpieczenia tylko w tym stosunku, w jakim zatrzymał sobie składkę ubezpieczeniową.

Zasadniczy podział ubezpieczeń.

Według objektów ubezpieczenia rozróżniamy: 1) ubezpieczenia osobowe (życiowe, wypadkowe, emerytalne, inwalidzkie i chorobowe), 2) ubezpieczenia majątkowe (transportowe, ogniowe, gradowe i t. p.), 3) ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (za nieszczęśliwi wypadki sportowe, samochodowe i t. p.). Najważniejszy jednak i najbardziej zasadniczy jest podział ubezpieczeń na : prywatne i społeczne. Do pierwszej ka-tegorji zalicza się ubezpieczenia indywidualne ; charakterystyczną ich cechą jest zasada równoważności opłat i otrzymywanych za nie świadczeń, przyczem nie odgrywa tu roli forma przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego : może ono być zarówno prywatne, lub akcyjne, jak i samorządowe lub państwowe.

Natomiast w ubezpieczeniu społecz-nem, gdzie chodzi o zaspokojenie potrzeb nie indywidualnych, lecz zbiorowych, lub ogólnych, ubezpieczeni pociągani są do opłat tylko częściowo: opłaty te odpowiadają nie indywidualnym ryzykom, lecz tylko zdolności płatniczej ubezpieczonych. To też nie są one wymierzane podług płci, wieku i stanu zdrowia, a tylko podług zarobków i klas uposażenia, przyczem nie sami ubezpieczeni ponoszą ich ciężary, ale i inne sfery biorą w tern udział, mianowicie — pracodawcy i państwo. W ubezpieczalniach od nieszczęśliwych wypadków przy pracy cały ciężar opłat ponoszą pracodawcy.

Dotychczasowy rozwój wskazuje, że dla ubezpieczeń społecznych najodpowiedniejszą formą jest organizacja państwowa, oparta na przymusie. Bez tego przymusu tylko wyjątki klasy robotniczej korzystałyby z dobrodziejstw ubezpieczenia, i to tylko z warstw najwyższych, podczas gdy ci, którzy najbardziej potrzebują opieki, najmniej zarabiający, starzy, słabi i chorzy, byliby ubezpieczenia pozbawieni, gdyż brak im środków finansowych i siły moralnej, aby mogli ubezpieczać się dobrowolnie. Przymus ubezpieczeniowy jest też niezbędny w stosunku do pracodawców, aby uczestniczyli w opłacie składek ubezpieczeniowych za swych pracowników, którzy nie są w stanie pokrywać całkowitego kosztu ubezpieczenia ze swych skromnych zarobków.

Gospodarcze i społeczne znaczenie ubezpieczenia.

Gospodarcze znaczenie ubezpieczenia polega przedewszystkiem na tern, że zapobiega ono ruinie gospodarstwa prywatnego. Druga korzyść gospodarcza ubezpieczenia polega na tern, że ośmiela ono i potęguje przedsiębiorczość prywatną i w ten sposób wzmacnia siły wytwórcze narodu. W krajach, gdzie ubezpieczenia są znacznie rozbudowane, wywierają one też duży wpływ na rynek pieniężny, dzięki swym kapitałom rezerwowym, lokowanym w papierach państwowych, bankach, hipotekach, nieruchomościach i t. p.

Społeczne znaczenie ubezpieczenia polega przedewszystkiem na tern, że przeciwdziała ono obniżaniu się poziomu życiowego ubezpieczonych dzięki temu, że pokrywa im straty ponoszone wskutek wypadków losowych. Głównym powodem wprowadzenia ubezpieczeń społecznych było właśnie to, że bez nich rodzina pracownicza wpadała w nędzę, gdy żywiciel jej umierał, lub tracił możność za-

robkowania wskutek choroby, inwalidz- lub przedwczesnej niezdolności do pracy twa, nieszczęśliwego wypadku lub braku (inwalidztwa), pracy.

Rozwój ubezpieczeń.

Za przykładem Niemiec na polu ubezpieczenia społecznego na wypadek cho roby poszła w r. 1888 Austrja, a wkrót-

W rozwoju ubezpieczeń można rozróżnić cztery okresy: 1) starożytny, ce potem cały szereg innych krajów, w którym znajdujemy tylko znikome za- Natomiast w dziedzinie obowiązkowych czątki ubezpieczeń i prymitywne ich ubezpieczeń na wypadek starości lub in-formy; 2) czasy rozwoju ubezpieczeń walidztwa przykład Niemiec długo pomorskich aż do powstania współczesnych zostawał odosobniony. Dopiero w r. 1906 przedsiębiorstw ubezpieczeniowych (od na drogę tę weszła Austrja, za nią 1300 do 1700 r.) ; 3) okres rozwoju to- w 1910 — Francja, w 1911 — Anglja warzystw ubezpieczeniowych w ważniej- i t- d. Obowiązkowe ubezpieczenie na szych działach ubezpieczenia (wiek wypadek braku pracy pierwsza wpro-XVIII) i 4) rozkwit całokształtu ubez- wadziła u siebie Anglja w 1911 r. pieczeń (od początku XIX w.) i powstanie ubezpieczeń społecznych.

Obok rozwijających się starych gałęzi ubezpieczeniowych widzimy w XIX w. podległości zastało bardzo niejednolity wielką ilość nowych, wśród których stopień rozwoju ubezpieczeń społecznych pierwsze miejsce zajmują ubezpieczenia w poszczególnych swych dzielnicach, od nieszczęśliwych wypadków. Powstaje Każde bowiem z trzech państw zabor-całkiem nowa gałąź, doniosłego znaczę- czych stało na innym szczeblu rozwoju nia — ubezpieczenia od odpowiedzialno- społecznego. Wobec tego rozwój ubezpie-ści cywilnej ; rozwój sportu, komunika- czeń społecznych w Polsce musiał pójść cji samochodowej i samolotowej znako- w dwóch kierunkach: 1) objęcia ubez-micie sprzyja rozkwitowi tej gałęzi, pieczeniem obszarów, dotąd ubezpiecze-Każdy postęp techniczny, każde udo- nia tego pozbawionych i 2) ujednostaj-skonalenie komunikacji, każda zmiana nienia systemów, istniejących w poszcze-stosunków społecznych stawia ubezpie- gólnych dzielnicach, czeniu nowe zadania.

Ubezpieczenia społeczne w Polsce.

Państwo polskie po odzyskaniu nie-

Pierwszą reformą zasadniczego znaczenia było wprowadzenie ubezpieczenia na wypadek choroby. Na podstawie usta-Nie wchodząc w intencje, jakie miał wy z dnia 19 maja 1920 r. zorganizo-Bismarck, twórca niemieckich ubezpie- wano 243 powiatowe kasy chorych, któ-czeń społecznych, trzeba stwierdzić, że re miały wykonywać to ubezpieczenie, wprowadzone przezeń w r. 1883 obo- Ponieważ wkrótce okazało się, że kasy wiązkowe ubezpieczenie na wypadek cho- te były jednostkami zbyt małemi i za roby miało doniosły wpływ na społeczne słabemi finansowo, aby mogły wywią-ustawodawstwo ubezpieczeniowe w ca- zywać się z ustawowych obowiązków, łym szeregu innych krajów. Niemcom z dniem 1. I. 1934 r. przekształcono je również przypada zasługa wprowadzenia na 67 ubezpieczalni społecznych, które, po raz pierwszy w r. 1884 obowiązko- obok wykonywania ubezpieczenia chórowego ubezpieczenia od wypadków przy bowego, mają za zadanie spełnianie sze-Wreszcie w r. 1889 Niemcy regu czynności dla innych rodzajów

Rozwój ubezpieczeń społecznych.

pracy.

pierwsze wprowadziły u siebie obowiąz- ubezpieczeń.

kowe ubezpieczenie na wypadek starości Ustawa z dnia 30. I. 1924 r. wprowa-

szukaj w tomie piątym!

Z. Kmita.

dziła jednolite ubezpieczenie od wypadków przy pracy na obszarze województw centralnych, południowych, wschodnich i Śląska Cieszyńskiego.

Polska była jednem z pierwszych państw na kontynencie europejskim, które wprowadziły u siebie obowiązkowe ubezpieczenie robotników na wypadek braku pracy. Ustawa sejmowa z dnia 18. VII. 1924 r. obejmuje obowiązkiem zabezpieczenia na wypadek braku pracy robotników, a Ustawa z dnia 26. X. 1925 r. rozciągnęła obowiązek takiego zabezpieczenia również i na pracowników umysłowych.

W ten sposób zaspokojone zostały najpilniejsze potrzeby ubezpieczeniowe, gdyż cały .obszar Polski posiadał już w 1925 r. pełne ubezpieczenia: 1) na wypadek choroby i macierzyństwa, 2) na wypadek braku pracy i 3) od nieszczęśliwych wypadków przy pracy.

Dekret z dnia 24. XI. 1927 r. wprowadza od dnia 1 stycznia 1928 r. ujednostajnione na całym obszarze państwa ubezpieczenie emerytalne pracowników umysłowych. Ten sam dekret zreformował gruntownie ubezpieczenie na wypadek braku pracy pracowników umysłowych oraz zalecił wykonywanie obu tych rodzajów ubezpieczeń jednej instytucji.

Dalsze długotrwałe prace nad realizacją programu ubezpieczeń społecznych w Polsce znalazły swój ostateczny wyraz w „Ustawie o ubezpieczeniu spo-łecznem“ z dnia 28. III. 1933 r., która wprowadziła ubezpieczenie emerytalne robotników w dzielnicach dotychczas tego ubezpieczenia pozbawionych oraz przeprowadziła gruntowną reformę ubezpieczenia chorobowego, emerytalnego i wypadkowego w pozostałych dzielnicach Polski.

Tak zwana ustawa scaleniowa z dnia 28. III. 1933 r. jest pierwszym polskim kodeksem ubezpieczeń społecznych. Dzięki niej unifikacja polityki społecznej w tej dziedzinie stała się faktem dokonanym, wyjąwszy ostatnie pozostałości ustawodawstwa dzielnicowego na Górnym Śląsku (ubezpieczenie chorobowe, inwalidzkie i górnicze) oraz pozostawione narazie na uboczu ubezpieczenie emerytalne pracowników rolnych w dzielnicy zachodniej.

Od 1 stycznia 1935 r. wszystkie rodzaje ubezpieczeń społecznych w Polsce wykonywane są przez ubezpieczalnie społeczne i Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Ubezpieczalnie wykonują całokształt ubezpieczenia chorobowego i ponadto mają za zadanie spełnianie szeregu czynności podstawowych dla pozostałych rodzajów ubezpieczenia społecznego (pobieranie składek, ewidencja, bezpośredni kontakt z ubezpieczonym i pracodawcą).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wykonuje wszystkie pozostałe rodzaje ubezpieczenia (emerytalne, wypadkowe i na wypadek braku pracy) oraz koordynuje i nadzoruje ubezpieczalnie społeczne w zakresie ich czynności.

Literatura. J. Łazowski: Wstęp do nauki o ubezpieczeniach. Warszawa 1934. Polityka społeczna Państwa Polskiego w latach 1918—1935. Warszawa 1935 (wyd. Min. Opieki Społecznej).

UCHO. (Tab. barwna II).

Budowa ucha.

Ucho ludzkie ma budowę bardzo zawiłą, tak że mówiąc tu o niej, będziemy musieli ograniczyć się do rzeczy najważniejszych. Wyróżniamy przedewszyst-kiem ucho zewnętrzne, środkowe i wewnętrzne. Na ucho zewnętrzne składa się małżowina uszna i przewód słuchowy, zamknięty błoną bębenkową.

Błona bębenkowa ma kształt lejka wgiętego do wnętrza głowy. Skóra prze-

wodu słuchowego zaopatrzona jest w po- budowy nosi nazwę błędnika czyli jedyńczo stojące włoski i wydziela żół- 1 a b ir y n t u. Od ucha środkowego la-tawą masę, zwaną woskowiną. Urządzę- birynt oddzielony jest wspomnianą już nie to utrudnia dostanie się do wnętrza ścianą kostną, w której znajdują się dwa ucha drobnym przedmiotom, między in- okienka, jedno znane nam już okienko nemi owadom.

owalne i drugie zarosłe błoną, zwane Poza błoną bębenkową, wewnątrz cza- okienkiem okrągłe m.

Ucho wewnętrzne wypełnione jest cic-

szki, zaczyna się ucho środkowe. Jest to jama wypełniona powietrzem i wy- czą (limfą). W labiryncie wyróżnić ścielona błoną. Środkiem tej jamy bie- można trzy części : przedsionek, gną trzy kosteczki złączone ze sobą przewody półkoliste i śli-w sposób trwały. Pierwsza z nich, przy- mak. Przedsionek, do którego dostaćby legająca bezpośrednio do błony bębenko- się można z ucha środkowego przez wej, nazywa się młoteczkiem, dru- okienko owalne, zawiera dwa połączone ga kowadełkiem, a trzecia s t r z e- ze sobą pęcherzyki, wypełnione, jak i on, m i o n k i e m (ryc. 97). Stopka strze- cieczą (endolimfą) a noszące łacińskie nazwy utriculus i sacculus.

. Część drugą stanowią trzy przewody półkoliste, przebiegające w płaszczyznach ustawionych do siebie pod kątem prostym. Wewnątrz przewodów znajdujemy rurki błoniaste, które łączą się z pęcherzykiem utriculus i są również wypełnione cieczą. Każdy z przewodów półkolistych posiada w jednem miejscu rozszerzenie, zwane ampułką.

Trzecią część labiryntu tworzy t. zw. ślimak (cochlea). Spotykamy tu wąski

-C

Ryc. 97. Układ kosteczek słuchowych w uchu środ-

kowem (strofa lewa) a — kowadełko, b — strze- przewód, okręcający się spiralnie około

mionko, c — młoteczek.    ,    ,    .    n    i i

kostnego trzonu. Z trzonu wychodzą mionka dotyka już przeciwległej ściany dwie błony, łączące go z przeciwległą ścia-ucha środkowego, dzielącej ją od ucha ną przewodu a ustawione do siebie uko-wewnętrznego, a mianowicie t. zw. śnie. Wychodząc z trzonu razem, oddala-okienka owalnego w tej ścianie, ją się one od siebie w miarę zbliżania się do którego ram przymocowane jest ono do przeciwległej ściany. Dolna błona

zapomocą błony.

dolimfą. W jego wnętrzu, na błonie pod-

nosi nazwę błony podstawowej, Z ucha środkowego prowadzi do ja- a wierzchnia błony Reissncra. my gardłowej przewód zwany trąbką Obydwie te błony, łącznie z zewnętrzną Eustachjusza. Trąbką tą może po- ścianą ślimaka, tworzą korytarz o trój-wietrze od zewnątrz, t. j. przez jamę kątnym przekroju, okręcający się spi-gardłową, dostawać się do jamy ucha ralnie wewnątrz ślimaka, zwany prze-środkowego, wskutek czego ciśnienie po- wodem ślimaka (ductus cochle-wietrzne na błonę bębenkową z obu stron aris). Przewód ten jest wypełniony en-staje się równe.

Ucho ludzkie jest siedliskiem nie jed-

Ucho w e w n ę t r z n e tkwi całe w wy- stawowej, znajduje się t. zw. organ drążeniu, znajdującem się w kości skro- C o r t i e g o. niowej. Ta część ucha wskutek zawiłej

Tl.

nerw słuchowy,

nego zmysłu, lecz dwóch : zmysłu słuchu i zmysłu równowagi. Trzeba zatem w budowie ucha odróżnić to, co należy do każdego z tych zmysłów, by móc zająć się niemi oddzielnie.

Zmysł słuchu.

Organ zmysłu słuchu.

Z licznych badań wynika, iż z wymienionych przez nas poprzednio części ucha środkowego (labiryntu) jedynie ślimak pozostaje w związku z odbieraniem wrażeń słuchowych, podczas gdy zarówno utriculus i sacculus, jak też przewody półkoliste, nie biorą w tern żadnego udziału; są to jedynie organy zmysłu równowagi.

Istotną częścią składową ślimaka jest wspomniany już organ Cortiego, umieszczony na błonie podstawowej. Przekrój jego przedstawia ryc. 98.

f.UJ.

Ryc. 98. Narząd Cortiego : n f w — filarki wewnętrzne, i z — filarki zewnętrzne.

Widzimy tam ustawione na błonie podstawowej komórki, zwane filarkami Cortiego, nachylone do siebie ukośnie tak, iż tworzą rodzaj tunelu ; po obu ich stronach znajdują się szeregi t. zw. komórek słuchowych, zaopatrzonych w rodzaj jakgdyby rzęs skierowanych ku górze. Tuż nad temi komórkami znajduje się cieniutka błon-ka, zwana błonką nakrywkową, dotykająca rzęs komórek słuchowych. W samej błonie podstawowej znajdujemy szereg wł ó k i e n równolegle do siebie ułożonych, rozpiętych jakgdyby struny wpoprzek błony; liczba ich wynosi około 20 tysięcy. Włókna te zmieniają swą długość w miarę, jak zmniejsza się wymiar poprzeczny błony podstawowej. Do organu Cortiego przenikają wdókienka nerwu słuchowe-g o, którego jedna gałąź, oddzielając się od pnia nerwowego biegnącego z mózgu, wchodzi do ślimaka.

Jak funkcjonuje zmysł słuchu?

Podany powyżej opis pozwoli nam teraz zrozumieć działanie aparatu słuchowego. Fale głosowe, biegnąc od źródła głosu powietrzem, dochodzą do przewodu słuchowego. Jest spór, czy bierze w tern jakiś istotny udział muszla uszna. W każdym razie udział ten, jeżeli istnieje, jest niewielki. Odnosi się to jednak tylko do człowieka, gdyż u wielu zwierząt muszla uszna jest ruchoma ,i może przez odpowiednie nastawienie ułatwiać docieranie fal głosowych do przewodu usznego. Przewodem usznym docierają fale do błony bębenkowej, wprawiając ją w drgania. Drgania te przenoszą się za pośrednictwem kosteczek na błonę okienka owalnego, przechodzą stąd na limfę błędnika i docierają na tej drodze do błony podstawowej ślimaka i do organu Cortiego, umieszczonego na tej błonie. Według jednej z hipotez, włoski komórek słuchowych potrącają przytem o błonkę nakrywkową, co daje podrażnienie, przenoszące się na włókna nerwu słuchowego, któremi biegnie do odpowiednich ośrodków w mózgu (-» Mózg, Nerwy).

Jednakowoż sposób, w który podnieta słuchowa przenosi się ostatecznie na włókna nerwrowe, nie został do tej pory należycie zbadany i istnieją tylko pewne hipotezy w tym kierunku. Jedna z tych hipotez zakłada, iż działanie ślimaka podobne jest do działania telefonu. Rolę błony telefonicznej odgrywałaby tu błona podstawówka. Fale głosowe wprawiałyby ją całą w drgania, których częstość odpowiadałaby częstości drgań fal głosowych; drgania te byłyby powodem podrażnienia włókien nerwowych.

Inna jest teorja rezonatorów. Teorja ta przyjmuje, iż fale głosowe, dochodząc do błony podstawowej, nie wprawiają jej całej w drganie, lecz tylko pewną jej część dostrojoną do częstości drgania fali. Według Helm-holtza, wspomniane już przez nas poprzednio włókna, tkwiące w błonie podstawowej, byłyby właśnie takiemi strunami, nastrojonemi na tony o różnej wysokości. Inni badacze dopatrują się takich rezonatorów w innych częściach ślimaka. Ale są to jeszcze rzeczy sporne.

Rodzaje głosów i ich stosunek do podniet.

Głos jest pewnem przeżyciem psy-chicznem i jako taki jest przedmiotem badań psychologicznych. Głosy można dzielić z jednej strony na proste i złożone, a z drugiej na szmery i dźwięki. Dźwięki proste nazywamy tonami.

Ażeby w naszej świadomości powstało wrażenie szmeru albo tonu, musi istnieć t. zw. źródło głosu. Takiem źródłem jest przedmiot, wykonujący drgania o pewnej częstości (struna, dzwonek, bęben i t. p.). Drgania te udzielają się otaczającemu środowdsku, najczęściej powietrzu, wytwarzając w niem fale, zwane falami głosowemi. Fale takie, jak wiemy, docierają do ucha, i są bodźcem wywołującym przeżycia słuchowe. (Szerzej o tonach i o wrażliwości ucha ludzkiego Dźwięk, II, str. 105).

Gama muzyczna.

Swoisty rodzaj przeżyć słuchowych stanowią przeżycia muzyczne. Zawdzięczamy je muzyce, której tworzywem są tony i złożone z nich dźwięki. Z ich następstwa powstają melodje, ze współbrzmienia — akordy. Jakość jednych i drugich zależy od gamy, mieszczącej w sobie materjał dźwiękowy danego utworu sztuki muzycznej (-» Harmonja, Muzyka). Ilość gam jest bardzo wielka. Są one różne u rozmaitych narodów i szczepów ; były też różne w rozmaitj'ch epokach historycznych. Różnią się między sobą tak ilością tonów, jak i stosunkiem wysokości między następującemi po sobie kolejno, tonami, czyli wielkością utworzonych przez nie interwałów (—» Harmonja).

W gamie 8-tonowej kolejne tony albo stopnie nazywają się z łacińska : pryma, sekunda, tercja, kwarta, kwinta, seksta, septyma i oktawa. Te same nazwy oznaczają zarazem wielkość interwału zawartego między prymą (a więc pierwszym albo najniższym tonem) a innemi kolej-nemi tonami gamy. W gamie majorowej (-» Harmonja) stosunek wysokości między następującemi po sobie tonami jest taki, że sekunda ma ö/₈ drgań prymy, tercja ⁵/₄, kwarta ⁴/₃, kwinta ³/₂, seksta ⁵/₃, septyma ¹⁵/₈, wreszcie oktawa ²/x. Jeżeli zatem prymie odpowiadają 24 drgania na sekundę, to częstokroć drgań odpowiadająca dalszym tonom gamy będzie wynosiła :

24 27 30 32 36 40 45 48 drgań/sek.

Różnice wysokości między poszcze-gólnemi tonami nie są równe. Między tercją i kwartą oraz między septymą i oktawą mieści się interwał półton u ; wysokość innych tonów sąsiednich różni się od siebie o interwał całego tonu.

Gama kończy się na oktawie, której częstość drgań jest dwukrotnością prymy. Od oktawy można gamę powtórzyć, zachowując nadal te same stosunki między kolej nemi tonami, co w pierwszej (niższej) oktawie.

Gama minorowa różni się od majorowej tern, że półtony znajdują się między sekundą a tercją oraz kwintą a sek-stą ; wysokość innych tonów sąsiadujących z sobą różni się o interwał całego tonu.

na nas

Dotychczas nie udało się wyjaśnić należycie, dlaczego gama majorowa i minorowa składają się z takich właśnie interwałów. Nie zachodzi tu prawdopodobnie żadna bezwzględna konieczność, bo obok tych dwu , gam, mających największe znaczenie w europejskiej sztuce muzycznej, istnieją gamy utworzone z innych, lub inaczej ułożonych interwałów. Być może, iż podstawą budowy wspomnianych gam ośmiotonowych jest możność tworzenia z nich dobrze brzmiących melodyj i akordów. W akordzie zestawiane są tony, należące do tej samej gamy, przyczem niektórym interwałom daje się pierwszeństwo przed innemi ze względu na stopień zadowolenia, jakie współbrzmienie odpowiednich tonów daje uchu. Tak np. pryma z tercją, pryma i kwarta, oraz pryma i kwinta dają dwudźwięki miłe dla ucha, natomiast pryma i sekunda, a tak samo pryma i septyma nieprzyjemne. Skąd się to bierze? Jedna z teoryj twierdzi, iż dobre współbrzmienie tonów wymaga, ażeby nie przychodziło do większych ko-lizyj między odpowiadającemi im tonami gómemi. Otóż łatwo przekonać się, iż np. między prymą i oktawą zachodzi bardzo duża zgouność tonów górnych, gdyż nawet sama oktawa jest jednym z górnych tonów prymy. Mniejszy nieco, lecz także wyraźny stosunek zgodności zachodzi między prymą i kwintą, prymą i tercją i t. d. Jest to jednak tylko jedna z hipotez. Niektórzy twierdzą, iż pryma i oktawa, pryma i kwinta i t. d. „zlewają się“, „stapiają się“ ze sobą niezależnie od udziału w tern tonów górnych, czyli że zgodność między niemi zachodziłaby także wtedy, gdyby pryma, oktawa i t. d. brzmiały równocześnie jako tony całkiem czyste. Niewątpliwie między prymą i oktawą zachodzi jakieś podobieństwo, objawiające się np. w tem, iż równoczesne ich odzywranie się robi takie wrażenie, jakby odzywał

się jeden tylko ton. Podobieństwa zachodzące między innemi tonami skali są już mniejsze i wykazują różne stopnie.

Mowa ludzka.

Mowę ludzką pojąć można jako pewnego rodzaju mieszaninę tonów i szmerów, przyczem samogłoski zbliżają się do tonów, a spółgłoski mają raczej charakter szmerów. Przeprowadzono bardzo dużą ilość badań, dotyczących istoty samogłosek, a więc starano się ustalić, na jakiej podstawie dany dźwięk brzmi jak i, a nie jak u i t. d. Nasuwające się odrazu przypuszczenie, że wchodzi tu w grę wysokość tonu, że więc np. do wymawiania u posługujemy się tonem niskim, a do wymawiania i tonem wysokim, napotyka na tę trudność, iż możemy śpiewać te same samogłoski w tonach wysokich i niskich. Łatwo jednak przekonać się, iż zachodzi tu duże ograniczenie. Zaśpiewać u w tonie bardzo wysokim jest właściwie tak samo niemożliwe, jak i w tonie bardzo niskim. Istnieje więc niewątpliwie pewne związanie między brzmieniem samogłoski i wysokością tonu. Według jednej z hipotez, która zdaje się mieć największe szanse prawdopodobieństwa, każdej samogłosce odpowiadają tony o określonej wysokości, zwane for mantami. For-manty te powstają przez odpowiednie ułożenie narządu głosowego niezależnie (w pewnych granicach) od wysokości tonu, w którym usiłujemy wymówić daną samogłoskę. (Por. także -> Dźwięk, II, str. 109).

Zmysł równowagi.

Organ zmysłu równowagi.

Mówiliśmy już poprzednio, iż organem zmysłu równowagi są obydwa woreczki błoniaste : utriculus i sacculus oraz trzy przewody półkoliste. Zarówno wewnątrz obydwu woreczków, jak też w ampułkach wszystkich trzech przewodów, znajdujemy urządzenia wyglądem

St. Baley.

1181

Ucho — Ukraina.

1182

swoim dość do siebie zbliżone. Mianowicie spotykamy tam zgrubienia ściany, które w ampułkach noszą nazwę grzebieni (crista), a w woreczkach plamek (macula). Grzebienie te, względnie plamki, zaopatrzone są w rodzaj pendzelków oblepionych śluzem. Różnica polega głównie na tern, iż w śluzie pendzelków wyrastających z plamek zawieszone są drobne kryształy wapienne, zwane oto-litami (kamyczkami usznemi). Zarówno do grzebieni, jak do plamek dochodzą włókna należące do odgałęzień nerwu słuchowego.

Jak funkcjonuje zmysł równowagi?

Działanie zmysłu równowagi ujawnia się w chwili zaczynania się ruchów, obejmujących cały organizm, zmiany prędkości tych ruchów, lub wreszcie przy zmianie położenia głowy w stosunku do reszty ciała. Najłatwiej zrozumieć można działanie wchodzących tu w grę mechanizmów na przykładzie ruchu obrotowego ciała dookoła osi podłużnej (np. przy kręceniu się wkółko). Ciecz wypełniająca przewody półkoliste zostaje wtedy wprawiona w wir, który drażni włoski pendzelków umieszczonych w ampułkach. To podrażnienie pendzelków przenosi się na włókienka nerwowe. Gdy po pewnej ilości obrotów zatrzymamy się, ciecz na podstawie bezwładności wiruje jeszcze dalej i tern się tłumaczy, że powstające w tej sytuacji wrażenie zawrotu głowy utrzymuje się przez czas jakiś jeszcze po zatrzymaniu się.

Jest rzeczą zrozumiałą, że nagłe ruchy ciała doprowadzić mogą do nacisku oto-litów na pendzelki plamek, co również stanowić będzie podnietę dla dochodzących tamże włókien nerwowych. Wrażenia, jakich np. doznajemy zjeżdżając windą, zwłaszcza w chwili, gdy winda rusza, albo się zatrzymuje, a dalej wrażenia doznawane wtedy, gdy samolot opada nadół „w próżnię“, pochodzą od tego właśnie zmysłu.

Ułożenie przewodów półkolistych w trzech do siebie prostopadłych płaszczyznach jest, zdaje się, związane ze zdolnością orjentacji co do położenia głowy przy zamkniętych oczach w odniesieniu do głównych kierunków przestrzennych. Że tak jest w istocie, za tern przemawia fakt, iż zwierzęta, którym zniszczono jeden z przewodów półkolistych, zajmują przymusowo pewną pozycję.

Funkcjonowanie błędnika niezawsze dochodzi do naszej świadomości pod formą odpowiednich wrażeń. Najczęściej dzieje się tak, iż działanie odpowiednich bodźców na błędnik wywołuje odruchy, które regulują pozycję naszego ciała przez napięcie jednych mięśni, a zwolnienie drugich bez udziału świadomości. Ciekawym przykładem odruchu labiryntowego jest oczopląs, polegający na swoistych skokach gałki ocznej, które możemy obserwować przy obrocie ciała dookoła osi pionowej, a także podczas ruchu prostolinijnego, gdy dana osoba usiłuje podczas ruchu oglądać przedmioty nieruchome (pasażer, oglądający krajobraz przez okno jadącego pociągu).

Wobec bliskiego sąsiedztwa, w którem pozostają organ słuchu i organ równowagi, jest rzeczą zrozumiałą, że zaburzenia obu zmysłów idą często w parze. A więc u głuchoniemych spotykamy zaburzenia zmysłu równowagi. Nie doznają oni zawrotów głowy przy obracaniu się, a dostawszy się pod wodę, tracą poczucie położenia ciała i z tego powodu łatwo toną.

UKRAINA. Gdy sięgniesz do karty geograficznej, niejedną „ukrainę“ tam znajdziesz. Wyraz to wszechsłowiański, występujący u Chorwatów (Kraina koło Banialuki), nieobcy i Polakom (Krajna nad Notecią) czy Rusinom (Ukraina), niegdyś w formie przymiotnikowej,

później dopiero jako rzeczownik. Wszyst- r. 1905. Dziesięcioletni zaś okres względ-ko to ziemie graniczne, rubieżne, bro- nej swobody, od roku 1905 do początku niące Chorwatów przed Turkami, Polan wielkiej wojny, nie wystarczał na poważ-przed Pomorzanami, Ruś i Moskwę przed niejszy rozwój poczucia odrębności et-Tatarami. „Ukrainy“ takie i u innych nicznej wśród ludności wiejskiej — plemion spotykamy. Wszystkie „mar- miejska bowiem była rosyjska, polska lub chje“ średniowiecza niemieckiego są nie- żydowska.

pierwsi bodaj „Ukraińcy“.

mi a legendarni prawie germańscy Mar- Proces ten natomiast postąpił znacz-komanowie (t. j. ludzie z marchji) to nie silniej na obszarze ówczesnej Austrji,

t. j. w Galicji. Tłumaczy się to większe-

Rewolucja rosyjska w 1917 roku była

narodowemi wojskami rosyjskiemi (t. z w.

Nasza Ukraina jest także zwyczajową mi swobodami, które, walcząc o swoje nazwą regjonalną, nadawaną w różnych prawa, Polacy i dla Rusinów zdobywali, czasach różnym obszarom Rusi południowej. Nazwa jej pojawia się u nas po raz dla Ukrainy próbą dojrzałości politycz-pierwszy w Volumina legum. Używano nej. W tym kierunku zmierzali naro-jej zwłaszcza od czasów Chmielnickiego dowcy. Wola niepodległości nie opano-dla województwa bracławskiego i kijów- wała jednak jeszcze wtedy większości na-skiego oraz dla oderwanych traktatem rodu ; duże jego części poparły rządy so-andruszowskim (1667) od Korony ziem. wieckie, masa zaś chłopska pozostała Nazwę tę wyparła zczasem narzucona obojętna na zmiany polityczne, zadawa-przez Moskwę nazwa „Małorosja“. Stara łając się zniszczeniem wielkiej własności jednak nazwa Ukrainy pozostała w uży- ziemskiej, w dużej części polskiej. Nadto ciu wśród ruskiego ludu, w jego dumach narodowcy zaangażowali się nietyl-i legendach oraz wśród licznego polskie- ko w wojnę z bolszewikami, czy też go ziemiaństwa „ukraińskiego“.

Zespół tych czynników skazał całą walnie bez udziału zresztą i literatury kę o niepodległość Ukrainy na niepowo-polskiej (Bohdan Zaleski i t. zw. szkoła dzenie mimo pomocy niemieckiej w roku ukraińska), zdążające powoli ku po- 1918 i późniejszej pomocy polskiej w ro wstaniu nowej narodowości, mianującej ku 1920. Stała się ona w rezultacie so-się zczasem ukraińską i odrzucającej wiecką republiką, nominalnie samodziel-związki z Moskwą. Ta dla siebie zmo- ną, a od roku 1924 wcieloną do Związku nopolizowała prastare nazwy „Ruś“, Socjalistycznych Republik Rad. Dziś i „ruski“, a Białorusinów czy Rusinów jest ona jedną — choć najludniejszą — uważała za część jeno narodu rosyjskie- z jedenastu sowieckich republik związko-go, ich zaś języki za narzecza mowy ro- wych. Prawa językowe ludności są obec-syjskiej.

Podejmuje tę nazwę odrodzenie pi- białymi), ale i w wojnę z Polską o Lwów. śmiennictwa ruskiego w połowie XIX w.,

Tej wielkiej dziedziny ruskiej pierwot-

nie przez rząd sowiecki uznawane, nato-Wszakże proces tworzenia się nowej miast wszelkie aspiracje narodowościowe narodowości, opartej na własnym języku i kulturalne, zmierzające do podkreśle-i kozackiej tradycji historycznej, nie nia odrębności etnicznej, są bezwzględnie szedł ani szybko, ani gładko i do dzisiaj tępione. Istnieć dziś ma tylko jeden na-jeszcze nie jest skończony. Proces ten ród sowiecki, posługujący się jedynie utrudniała Moskwa ostremi zarządzenia- w różnych obszarach różnemi językami, mi administracyjnemi, sięgającemi aż do zakazu drukowania książek wr „narzeczu ną siedzibą jest jednak tylko północno-małoruskiem“, zakazu ciążącego aż do zachodnia część kraju. Na południu na-

J. Wąsowicz.

tomiast i na wschodzie wyparli Rusini w ciągu wieków koczujące tu najróżniejsze plemiona turecko-tatarskie, co więcej sięgnęli też daleko poza granice Ukrainy, zasiedlając zwartą masą Kubań, a wysuwając głębokie ramiona ku Wołdze i morzu Kaspijskiemu. Równolegle zaś z Wielkorusem rozrzucili po Azji liczne swe placówki, sięgające do Pacyfiku. Pierwszorzędny materjał koloniza-torski !

Ukraina (452 tys. km²) nie jest dziś już krajem stepowym; step utrzymał się wyłącznie w rezerwatach a wszędzie ustąpił polom rolnym. Wszakże i dawniej nie była Ukraina krajem wyłącznie stepowym. Wyróżniamy w niej trzy wielkie równoleżnikowe strefy naturalne. To obszar leśny na północy, obejmujący część Polesia, w środku kraju rozległy pas la-sostepu, gdzie las dochował się do dzisiaj przedewszystkiem w dolinach rzek, i właściwą strefę stepową, dziś już zaoraną. To dawne „dzikie pola“. Człowiek (32 milj. głów) obsiadł najgęściej i od-dawna strefę lasostepu, a zasiedla dopiero odniedawna „dzikie pola'“. Bagna poleskie oczywiście nigdy nie sprzyjały tworzeniu się wielkich skupisk ludności. Odrębnym wreszcie obszarem skupienia człowieka jest gęstwa stworzona w XIX i XX wieku koło bogatych złoży węgla kamiennego i potężnego okręgu przemysłowego oraz oddawna znanych żup solnych w okręgu donieckim we wschodniej części kraju.

Ale Ukraina to nietylko czarnoziemny rolniczy kraj, „mlekiem i miodem płynący¹“. Ukraina daje nietylko % sowieckiej produkcji pszenicy i żyta a prawie połowę jęczmienia, czy 90% cukru, ona daje % sowieckiej produkcji węgla, połowę stali, % surówki i t. d. Nic” dziwnego, że czerwone arm je tak uporczywie walczyły w czasie wojny o taki śpichrz.

Dalekie są jeszcze mimo piatiletek od rozbudowy syberyjskie złoża węgla, czy rudy żelazne Uralu, wątpliwa sprawa produkcji rolniczej na dalekim stepie kirgiskim, czy syberyjskim. Tu wszystko jest gotowe, bliskie. Bez Ukrainy zostaje Moskwa zepchnięta do lasów na północy, pozbawiona dostępu do morza Czarnego. Oto wielkie problemy polityczne i gospodarcze najbliższej przyszłości !

Rozmieszczenie Rusinów, czyli — jak dziś się zwą — Ukraińców wykracza poza granice Ukrainy. Znajdziemy ich i w innych republikach sowieckich, w Polsce, Czechosłowacji i Rumunji. Wcale poważna jest ich emigracja w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie (-» Ludność Polski).

UPRAWNE ROŚLINY. Rośliny uprawne są to te rośliny, nad któremi człowiek roztacza stałą opiekę w tym celu, aby je następnie zużytkować. Rośliny uprawne dostarczają bezpośrednio pokarmu dla ludzi i zwierząt domowych oraz surowców do przerobu na pokarmy i na inne potrzeby człowieka. Stanowią one podstawę dla różnorodnych gałęzi przemysłu.

Przeważna część roślin uprawnych jest wytworem długotrwałych prac hodowlanych i uszlachetniających. Z ma-łemi wyjątkami są one znane ludzkości od tysięcy lat. Zmiany, jakim ulegały rośliny uprawne w ciągu tego czasu, polegają na stałem zwiększaniu ich użyteczności i wydajności oraz na aklimatyzacji.

Pod względem użyteczności na czoło wysuwają się, poza drzewami i krzewami owocowemi, rośliny jednoroczne. Wiele z pośród roślin uprawnych pochodzi od roślin stepowych i półpu-stynnych, w związku z czem ich owoce zawierają mało wody, a przez to wiele substancyj pożywnych, co zwiększa ich wartość, a jednocześnie ułatwia przechowywanie i transport.

Największa liczba roślin uprawnych pochodzi z Azji, mniej z Europy i Afryki, a najmniej z Australji i Oceanji.

Rośliny uprawne dzielą się na tropikalne i pozatropikalne. Rośliny tropikalne nie znoszą mrozu i uprawa ich nie wykracza poza zasiąg izotermy + 20° C. Należą do nich z pośród bardziej znanych : ryż, batat, manjok, palma sagowa, trzcina cukrowa, banan, ananas, bawełna, juta, sizal, kawa, herbata i inne. Niektóre rośliny tropikalne, o krótkim okresie wegetacji, jak bawełna lub ryż, mogą być uprawiane w najcieplejszych okolicach strefy umiarkowanej.

Zbliżone do roślin tropikalnych rośliny subtropikalne, jak cytryny, pomarańcze, oliwki — znoszą nawet okresy przymrozków.

Rośliny pozatropikalne zadowalają się mniejszą ilością ciepła i wiele z nich znosi ostre i długotrwałe zimy. Do roślin pozatropikalnych należą wszystkie rośliny strefy umiarkowanej, a zwłaszcza jej części chłodniejszej.

Dzięki aklimatyzacji pewne rośliny tropikalne, względnie subtropikalne, wchodzą jako uprawne do obszarów o klimacie umiarkowanym. Do takich roślin należy np. kukurydza, donie-dawna siewana jedynie w krajach południowych, a w Polsce na Podolu, obecnie zaś rozpowszechniająca się coraz bardziej na północ; spotyka się ją nawet na Wileńszczyźnie.

Z punktu widzenia życia gospodarczego Polski największe znaczenie mają oczywiście pozatropikalne roślir uprawne.

Od czego zależy produkcja roślin uprawnych.

Produkcja roślin uprawnych zależy od różnych czynników, a przedewszystkiem od klimatu, gleby, warunków ekonomicznych oraz od starań i zabiegów, których umiejętne stosowanie pozwala na wykorzystanie czynników przyrodniczych wpływających na wzrost i rozwój roślin.

Z klimatem wiąże się przede-wszystkiem długość okresu wegetacyjnego roślin uprawnych.

Rośliny uprawne muszą być tak dobierane w różnych okolicach kraju, a szerzej biorąc, w różnych miejscach kuli ziemskiej, aby czas ich rozwoju był krótszy od długości ciepłej pory roku. Wyjątek pod tym względem stanowią t. zw. rośliny ozime, których okres wegetacji zaczyna się w jednym roku, a kończy w następnym, oraz nieliczne trwałe rośliny uprawne. Chodzi tu zarówno o ilość dni potrzebnych dla rozwoju danej rośliny, jak i o sumę ciepła. Stąd też nawet na terenie naszego kraju pewne rośliny, jak np. tytoń, winorośl, a nawet pewne gatunki pszenic lub buraki cukrowe, nie mogą być siewane na dalekiej północy . O wiele jaskrawiej występuje to zagadnienie w krajach o krańcowych warunkach cieplnych.

Drugim czynnikiem klimatycznym jest wilgotność wiążąca się z odpowiednią ilością opadów i ich rozkładem w czasie oraz poziomem wody w glebie Melioracje rolne).

Gleba zapewnia roślinom uprawnym środowisko fizyczne i chemiczne, do którego się je odpowiednio dobiera (-> Gleba).

Poza przyrodą decydujący wpływ na dobór roślin uprawnych wywierają w a-runki ekonomiczne, a przede-wszystkiem odległość gospodarstw produkujących te rośliny od rynków zbytu i zapotrzebowanie na różne produkty roślinne.

Warunki te powodują, że wpobliżu miast produkuje się warzywa, dalej zaś od miast inne rośliny opłacające dłuższy transport, pewne zaś ośrodki przemysłu rolnego skupiają dokoła siebie produkcję roślin nadających się do przerobu.

Podział roślin uprawnych.

waż ma krotki okres wegetacyjny. Jest siewany na dalekiej północy do 70° szer. geogr. oraz wysoko w górach (w Alpach do wysokości 1900 m nad poziomem morza, na Kaukazie do 2700 m, a w Tybecie do 4700 m). Jęczmień wymaga gleby żyznej i pulchnej. Owies jest mało wymagający pod względem glebowym, lubi wilgotny klimat. Wreszcie grykę sieje się na lekkich ziemiach, proso i kukurydzę na cięższych. Wszystkie te trzy rośliny nie znoszą przymrozków.

Wysokość plonów roślin zbożowych

Wszystkie uprawiane u nas rośliny, poza ogrodowemi (—> Ogrodnictwo) i le-śnemi (~>Las), zarówno teorja, jak i praktyka rolnicza dzieli na kilka grup, kierując się przy tem nietyle systematyką botaniczną, ile ich wspólnemi cechami w zakresie uprawy i użytkowania. Tak więc pośród roślin uprawnych rozróżniamy rośliny: zbożowe, okopowre, strączkowe, pastewne i przemysłowe.

Rośliny zbożowe.

Plony z jednego ha w q wyniosły w 1930 r. :

Żyto

8,2 „

Nazwa kraju

Pszenica Jęczmień

Owies

Polska . . . . Niemcy . * . Belgja . . . . Rosja . . . .

O* K K C

oq^e»

ri H 1Ô

OJ OJ

O¹ is * *

W zachodnich dzielnicach Polski wy-

Do roślin zbożowych zalicza się rośliny przeważnie należące do rodziny traw, z 1 ha w różnych krajach jest bardzo uprawiane głównie dla ich owocu, zwa- niejednolita, nego ziarniakiem, zawierającego dużą ilość skrobi i białka. Są to żyto, pszenica, jęczmień, owies, kukurydza, proso oraz gryka, która należy do rodziny rdestowatych. Żyto, pszenica i jęczmień są u-prawiane jako rośliny ozime i jare, a pozostałe wyłącznie jako jare.

Rośliny zbożowe są użytkowane w róż-

Pod względem wielkości obsiewu z po- sokość plonów niejednokrotnie zbliża się śród roślin zbożowych pierwsze miejsce do wysokości plonów w Niemczech, na ziemiach polskich zajmuje żyto, które ponadto jest siewane w bardzo du- norodny sposób. Żyto jest typowem zbo-żych ilościach w Rosji i Niemczech, żem chlebowem. Ziarno żytnie miele się W produkcji światowej wśród zbóż przo- na mąkę, służącą do wypiekania chleba. duje pszenica, zajmująca ogromne prze- Ponadto jest ono używane jako pasza strzenie zwłaszcza w Rumunji, na Wę- dla koni i do pędzenia spirytusu. Sło-grzeeh, w Stanach Zjednoczonych Ame- ma żytnia służy jako ściółka i pasza ryki, Kanadzie i Australji.    dla zwierząt, do krycia dachów, wyro-

Rośliny zbożowe mają niejednakowe bu mat i t. p. wymagania względem gleby i klimatu. Z ziarna pszenicy otrzymuje się mą-Żyto nie wymaga zbyt ciepłego klimatu, kę w różnych gatunkach, kaszę i otręby, rośnie na całym obszarze Polski i w kra- które służą jako pasza dla zwierząt dojach bardziej na północ położonych, za- mowych (analogicznie otręby żytnie), dowala się przytem lekkiemi glebami. Słoma pszenna ma podobne zastosowa-Pszenica potrzebuje dla swego rozwoju nie, jak żytnia. Z ziarna jęczmienia wy-więcej ciepła oraz żyznej gleby. Udaje rabia się różnej grubości kasze, w nie-się na ciężkich gruntach. Jęczmień których zaś krajach, np. w Szwecji, posiada dużą łatwość przystosowywania Norwegji, krajach północnej Afryki, się do warunków klimatycznych, ponie- mąkę na chleb, ponadto ziarna jęczmie-

głównie ryż i pszenicę, ma stosunkowo

nia używa się do wyrobu piwa oraz kuje głównie pszenicę; 4) południowo-jako paszy. Owies stanowi przedewszyst- amerykański, w którego skład wchodzą kiem paszę dla koni, oprócz tego w nie- argentyńskie pampasy, posiada różno-których krajach jada się kaszę owsianą rodne bogactwa zbożowe — pszenicę, oraz wyrabia się piwo owsiane. Słoma owies i kukurydzę; 5) australijski, jęczmienna i owsiana służą jako pasza, prawie wyłącznie pszeniczny; 6) indyj-Gryka i proso są przerabiane na kaszę, ski, produkujący wprawdzie dużo zbóż, kukurydza zaś na kaszę i mąkę.

Obszar zajęty pod uprawę zbóż wy- mniejsze znaczenie eksportowe ze wzglę-nosi około 4-ech miljonów km². Tereny du na wielkie wewnętrzne spożycie.

Pierwsze miejsce z pośród zbóż w han-

Zboże jest niejednokrotnie magazyno-

Krajami importującemi zboża ze

zajęte pod poszczególne rośliny zbożowe nie są oczywiście równomiernie rozmie- dlu międzynarodowym zajmuje pszeni-szczone na kuli ziemskiej. W związku ca, dalsze kukurydza, ryż i jęczmień, z tern jedne okolice na ziemi cierpią Żyto w handlu międzynarodowym po-na brak zbóż, inne zaś posiadają ich siada mniejsze znaczenie, za wiele. Te ostatnie noszą niekiedy nazwę spichlerzów zbożowych i mogą nad- wane w wielkich elewatorach, zaopatrzo-miar zbóż eksportować tam, gdzie ich nych w urządzenia potrzebne do czy-brakuje. Największe śpichlerze zbożowe szczenią, suszenia, konserwowania, łado-świata są następujące: 1) środkowo- wania i t. p. europejski, dostarczający przedewszyst-kiem żyta; 2) pontyjski, obejmujący względu na wielkie zaludnienie są przede-Ukrainę, Rumunję i Bułgarję, dostar- wrszystkiem: Anglja, Belgja i Niemcy; czający głównie pszenicy; 3) północno- należy jednak zaznaczyć, że od czasu woj-amerykański, na który składa się pół- ny światowej sprawa eksportu i importu nocna część Stanów Zjednoczonych oraz samowystarczalności zbożowej róż-Ameryki i południowa Kanada, produ- nych państw ulega wielkim wahaniom.

Zbiór roślin zbożowych w miljonach q w 1930 r. przedstawia się następująco:

Nazwa kraju

Pszenica

Żyto

Jęczmień

Owies

Kukurydza

Argentyna .........

Rumunja.........

Niemcy...........

Australja i Nowa Zelandja .

15,8

65,3

16,8

33,1

194,1

184,1

117,9

59,0

28,5

32,2

31,2

207,2

57,8

102,1

50,2

11,8

47,2

24,5

80,6

26,0

216,0

740,9

79,2

11,7

76,7

55,9

41,7

Rośliny okopowe.

jest okopywanie.

Rośliny okopowe mają wielkie znacze-Rośliny okopowe interesują rolnika ze nie w odżywianiu zarówno ludzi, jak względu na swe części podziemne. Za- i zwierząt domowych. Dla ludzi szcze-licza się do nich rośliny należące do golnie ważne są ziemniaki, zwane ina-różnych rodzin botanicznych. Jak sama czej kartoflami, pyrkami, i t. p., któ-nazwa wskazuje, są to rośliny, przy któ- rych łodyga podziemna, znana w bota-rych podstawową czynnością uprawową nice pod nazwą bulwy, jest zwana powszechnie „chlebem ubogich“. Główną

1198

Uprawne rośliny.

1194

masę pokarmów zawartych w bulwie ziemniaka stanowi skrobia.

Dla przemysłu ziemniaki stanowią ważny surowiec. Przerabia się je, poddając skrobię w nich zawartą procesom fermentacyjnym, na spirytus i syrop, lub oddziela mechanicznie od innych części składowych zawartą w bulwie skrobię, otrzymując mączkę ziemniaczaną.

Buraki uprawia się dla spożywania przez ludzi, spasania przez zwierzęta lub przerobu. Ludzie jedzą buraki t. zw. ćwikłowe. Buraki pastewne daje się jako paszę t. zw. objętościową zwierzętom domowym. Buraki cukrowe, jak sama nazwa wskazuje, służą do wyrobu cukru (-» Cukier).

Z innych roślin okopowych stanowiących surowce dla przemysłu występuje jeszcze cykor ja. Korzenie cykorji po wysuszeniu i odpowiedniej dalszej przeróbce są używane jako domieszka do kawy. Wymagania cykorji od gleby i klimatu są podobne jak buraków.

Wreszcie szereg innych roślin okopowych uprawna się na paszę dla zwierząt domowych, względnie na pożywienie dla ludzi. Należą do nich: marchew pastewna, kapusta pastewna, brukiew i inne. Rośliny okopowe w handlu międzynarodowym nie mają większego znaczenia.

Rośliny strączkowe.

Rośliny strączkowe pod względem botanicznym należą do rodziny motylkowych. Są to różne grochy, peluszka, wyki, łubiny, bobik i t. p.

Rośliny strączkowe są siewane dla celów konsumcyjnych, pastewnych i nawozowych.

Uprawa roślin strączkowych na zielony nawóz stosowana była od niepamiętnych czasów. W nowszych czasach szerokie użycie łubinów na piaskach brandenburskich w ogromnym stopniu przyczyniło się do ich użyźnienia i postawienia rolnictwa na niezwykle wysokim stopniu kultury.

Przyorywanie łubinów i innych roślin motylkowych przysparza glebie próchnicy oraz wzbogaca ją w związki azotowe.

Rośliny strączkowe, używane na paszę i do jedzenia, zawdzięczają swą wartość głównie zawartości dużych ilości białka.

Pod względem przemysłowym rośliny strączkowe dotychczas nie mają znaczenia.

Rośliny strączkowe zostawiają glebę w doskonałej strukturze mechanicznej i dlatego są znakomitym przedplonem dla innych roślin.

Do najbardziej pospolitych roślin strączkowych jadanych przez ludzi należy zaliczyć różne odmiany grochu i fasoli, spożywanych w różnym stanie dojrzałości. W ostatnich czasach zjawiła się na polskim rynku nowa roślina strączkowa, znana dobrze na dalekim wschodzie, a mianowicie soja. Soja jest rośliną niezwykle cenną, ze względu na wielkie ilości białka i tłuszczu jadalnego, znajdującego się w nasionach, może być przytem jadana zarówno przez ludzi, jak i przez zwierzęta.

Podstawowemi pastewnemi roślinami strączkowemi są : wyki, peluszka i bobik, dawane bydłu w postaci pasz zielonych, siana, śruty czyli zmielonych ziarn lub wreszcie t. zw. kiszonek czyli pasz sfermentowanych. Ponadto ziarna łubinu używa się na paszę dla koni (po uprzed-niem odgoryczeniu) i dla ryb.

Ze względu na dużą zawartość białka rośliny strączkowe nadają się wybitnie jako pożywienie dla młodych organizmów, zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych.

Rośliny pastewne.

Rośliny pastewne obejmują głównie rodzinę trawr i motylkowych. Zgodnie z nazwą są one uprawiane jako pasza dla zwierząt domowych. Uprawia się je w polu, na łąkach i pastwiskach.

kie.

miast,

zapoczątkowanym

Z pośród roślin pastewnych motylkowych sieje się najczęściej różnego rodzaju koniczyny, seradele, lucernę i esparcetę. Wszystkie te rośliny zawdzięczają swą wartość pastewną dużej ilości białka i możności spasania ich w świeżym stanie.

Rośliny przemysłowe.

Rośliny przemysłowe obejmują szereg rodzin botanicznych. Należą do nich krzyżowe, jak: rzepak, rzepik i gorczyca ; lnowate — len ; konopiowate — kono-nie i chmiel ; makowate — mak, wreszcie psiankowate — tytoń i inne.

Rośliny przemysłowe dostarczają surowca do dalszej przeróbki w zakładach przemysłowych, leżących z reguły poza gospodarstwem rolnem. Stosowanie nazwy „przemysłowe“ wyłącznie do tej grupy roślin jest o tyle nieścisłe, że jak to było poprzednio wspomniane, również wiele innych roślin uprawnych stanowi surowiec fabryczny.

Pierwsze dwie grupy roślin przemysłowych mają wielkie znaczenie w zakresie pokrycia zapotrzebowania kraju na tkaniny, powrozy, nici, olej jadalny i techniczny, a przytem dostarczają nadzwyczaj cennego produktu, będącego odpadkiem przy wybijaniu oleju, a mianowicie t. zw. kuchów czyli kołaczy służących jako pasza.

Z omawianych roślin rzepak jest rośliną ozimą siewaną na dobrych gruntach, wymagającą starannej uprawy. Najlepiej udaje się na t. zw. ugorze, t. j. polu, na którem cały rok nic nie siano, lecz które było cały ten czas bardzo starannie i głęboko uprawiane. Gorczyca, zawierająca olejki ostre i palące, jest używana do wyrobu musztardy oraz dla celów leczniczych.

Mak wymaga dobrej ziemi. Poza swą wartością, jako roślina oleista mak drobnoziarnisty jest jadany bezpośrednio jako potrawa, a z niedojrzałych makówek wyrabia się opjum.

Len ma wielkie znaczenie jako konkurent bawełny (-> Len).

Konopie walczą z zagraniczną jutą i sizalem i dostarczają włókien służących do wyrobu worków i sznurów różnej grubości. Są one uprawiane głównie w krajach południowej Europy.

Chmiel jest rośliną trwałą. Dostarcza surowca do wyrobu piwa. Głównym celem uprawy chmielu jest otrzymanie kwiatostanów słupkowych, które wydzielają aromatyczną substancję żywiczną; substancja ta występuje w postaci żółtego proszku (lupulina), który nadaje piwu szczególny smak i zapach.

Zaznaczyć należy, że zarówno konopie, jak i chmiel są roślinami dwupiennemi i że dla rolnictwa mają znaczehie jedynie ich osobniki żeńskie.

Główne ośrodki uprawy chmielu znajdują się w Anglji, Niemczech, Czechosłowacji, Francji oraz w Polsce (Wołyń, Lubelskie i Poznańskie).

W. Miśkiewicz.

URBANISTYKA. Urbanistyka (z łac. urbs = miasto) jest to gałąź wiedzy, której przedmiotem jest budowa miast i osiedli. Urbanistyka stara się ustalić warunki, jakim powinno odpowiadać dobrze zbudowane miasto i osiedle ludz

Urbanistyka jest to wiedza stosunkowo młoda, bo chociaż na przestrzeni wieków nieraz spotykamy się z teoretycznemi i praktycznemi pracami, dotyczącemi budowy miast (np. prace Leonarda da Vinci), to jednak naukowe i ścisłe ich ujęcie datuje się dopiero od drugiej połowy XIX w.

Łączy się to ściśle z niesłychanym wzrostem

w tym okresie a spowodowanym rozwojem przemysłu mechanicznego i intensywną rozbudową sieci dróg żelaznych. Do miast, do tej „ziemi obiecanej“, ściągają liczne rzesze ludności wiejskiej, łaknącej lepszych zarobków i dążącej do znośniejszych warunków bytowania. Powstają zupełnie nowe miasta, istniejące zaś ośrodki rozbudowują się na wielką skalę. Przy tej budowie popełniono szereg kardynalnych błędów, wznosząc całe dzielnice zabudowane źle, brzydko i niehigjenicznie. Zaprzepaszczono nieraz nietylko okazję stworzenia wartości trwałych i pożytecznych, ale i przyłożono rękę do zniszczenia wartościowego dorobku epok minionych.

Obecnie też staje przed nami palące zagadnienie, jak, nie bacząc na piętrzące się trudności, dostosować źle zabudowane miasta do dzisiejszych wymagań. Miasta te wyglądają z punktu widzenia wymagań dzisiejszych tak fatalnie, że właściwie należałoby wiele z nich bądź kompletnie zlikwidować, bądź gruntownie przebudować, nie cofając się przed najradykalniej szemi krokami, jakim jest np. burzenie całych dzielnic. Życzenie nie da się jednak wpełni zrealizować ze względów natury materjalnej.

A jednak ludzie nieraz próbowali przebudowywać całe miasta, nie bacząc na poniesione wydatki. Przykładem ^takiej próby była gigantyczna przebudowa Paryża, rozpoczęta za czasów Napoleona III przez prefekta Paryża barona Haussmanna (1809—1891), a trwająca właściwie jeszcze do dzisiaj.

Przed reformą Haussmanna Paryż był zbiorowiskiem chaotycznych, ciasnych, krzywych uliczek, obudowanych staremi domostwami. Powodowany troską o bezpieczeństwo, piękno i dobrobyt stolicy Francji, Ilaussmann bez wahania postanowił zburzać całe kompleksy domów i wytyczać na ich miejsce szerokie, przestronne aleje i bulwary. Ofiarą owej radykalnej operacji padał nieraz i cenny zabytek historyczny, nieraz wybuchała burza protestów ze strony doraźnie poszkodowanych obywateli — władze pozostały jednak nieugięte i konsekwentnie przeprowadzały powzięte zamierzenia. Dzieło Haussmanna mimo szeregu obecnie skonstatowanych błędów jest imponujące i jemu właśnie zawdzięcza Paryż swą wspaniałą przestronną panoramę.

Pomijając jednak sprawę poniesionych wydatków, na które mógł sobie pozwolić tak wyjątkowo bogaty kraj, jakim jest Francja, stwierdzić należy, że dzisiejsza wiedza nasza o budowie miast rzadko kiedy zaleca stosowanie tak radykalnych posunięć. Urbanistyka stwierdza, że rzadko kiedy rezultaty tej metody są proporcjonalne do poniesionych wydatków. Przyczyną tego jest niesłychanie szybki rozwój techniki współczesnej. To, co obecnie wydaje się nam ostatnim jej krzykiem, za niespełna lat kilkanaście będzie gruchotem i zawalidrogą. Raz rozpoczętą przebudowę miasta należałoby kontynuować w nieskończoność. W rezultacie otrzymalibyśmy rzecz niedoskonałą, twór niedociągnięty. Przecież nawet ten tak radykalnie przebudowany Paryż jest już dla nas miastem nieodpowiednio zabudowane!

To też dzisiejsza wiedza o budowie miast wychodzi z zupełnie innych założeń : miasta istniejącego nie należy radykalnie przebudowywać — należy jedynie je sanować, usuwając części wyjątkowo źle zabudowane, zachowując jednakże objekty wartościowe bądź pod względem historycznym, bądź pod względem artystycznym. O wiele większą zaś uwagę zwraca nowoczesna urbanistyka na budowę nowych dzielnic i celowe zorganizowanie miasta jako całości. Wychodząc z tych założeń, dzieli ona w pierwszym rzędzie miasto na strefy, to znaczy zgóry przeznacza pewne dzielnice na takie lub inne cele, zgóry więc np. wyznacza, gdzie będzie dzielnica przemysłowa, gdzie handlowa, gdzie mieszkaniowa i t. d. Bada się przytem jednocześnie możliwości przeprowadzenia

jak najdogodniejszej komunikacji po- liczne międzynarodowe kongresy, przy między poszczególnemi dzielnicami.

wyższych uczelniach powstają katedry

Teoretyczne dociekania idą już w pa-

krakowskie.

zabudowa bloków budowla-

Postulat ten jest też koniecznością ze

Praca współczesnego urbanisty byłaby „budowy miast“, niekompletna, gdyby przy przeprowadzaniu regulacji istniejącego mia- rze z praktyczną realizacją. Wokół sze-sta nie pomyślał o jego „płucach“, to regu miast Europy i Ameryki powstają znaczy o zarezerwowaniu jak najwńęk- wzorowo pomyślane i umiejętnie zabudo-szych przestrzeni niezabudowanych, wane zupełnie nowe miasta-satelity. Nie przestrzeni „zielonych“. Ten postulat brak też prób budowy zupełnie nowych wywalczył sobie palmę pierwszeństwa we miast, np. budowa miast na gruntach wszelkich pracach urbanistycznych, osuszonych bagien Pontyjskich we Wło-„Jak najwięcej zieleni“ — jest hasłem szech. Ujawniają się dwie tendencje dzisiejszej urbanistyki. Wychodząc z te- rozwojowe i badawcze powojennej urba-go założenia, wiele miast zburzyło stare nistyki. Pierwsza tendencja — to próby mury średniowieczne i na odzyskanych powiązania prawidłowego rozwoju mia-terenach założyło parki. Klasycznym te- sta z prawidłowym rozwojem całego za-go przykładem są słynne u nas „planty“ piecza miasta. Miasto jako żywy organizm jest niemożliwe do racjonalnego W konsekwencji rozwoju urbanistyki regulowania bez uregulowania jego bliż-europejskiej ujawniły się już dość daw- szych i dalszych okolic. Jako „miasto“ no tendencje odśrodkowe w rozbudowie urbanista traktuje więc przestrzeń, obję-miast. Inicjatorzy tego kierunku wycho- tą kilkudziesięciokilometrowym promie-dzili z założenia, że dzielnice mieszkalne niem i odpowiednio ją planuje. Prze-należy zakładać jak najdalej od hałaśli- strzeń ta zwie się r e g j o n e m. Planowego, zakurzonego miasta; należy je za- wanie tej olbrzymiej przestrzeni zwie kładać nawet w promieniu kilkunastoki- się planowaniem regjonal-lometrowym, łącząc je z ośrodkiem zapo- nem. Planowanie takie odbywa się pod mocą sprawnie działającej trakcji me- kierunkiem nietylko władz komunalnych, chanicznej, np. tramwaju elektrycznego, lecz i państwowych. Drugą tendencją, autobusów, czy kolei podziemnej. Nie jaką ujawnia dzisiejsza urbanistyka, jest bez znaczenia przy rozpowszechnianiu troska o jak najlepsze ukształtowanie tej koncepcji były wysokie ceny gruntów bloku budowlanego, stanowiącego zasad-w najbliższem sąsiedztwie ośrodka, niczy element składowy każdego miasta. Pierwsza na drogę budowania takich od- Wiąże się to z systemem zabudowy ległych osiedli weszła Anglja, gdzie te miast. Po wielu próbach i badaniach urnowe dzielnice nosiły nazwę miast-ogro- baniści dochodzą do wniosku, że jedynie dów. Kierunek ten po pewnych prze- racjonalna i higjeniczna jest luźna kształceniach zyskał sobie obecnie prawo powszechnego obywatelstwa. Te po- n y c h. wstające, stosunkowo odległe, nowe jakby miasta, grupujące się wokół istnieją- względu na przystosowanie miast i osie-cego ośrodka — noszą nazwę miast-sa- dli do obrony podczas wojny gazowej.

telitów.

Tern różni się „obronność“ miast dzisiej-Czasy powojenne — to czasy wielkiego szych od obronności skupionych, ciasno zainteresowania urbanistyką. Pojawia zbudowanych miast średniowiecznych, się bogata literatura poświęcona zagad- Dawniej dla obronności skupiano, dzisiaj nieniom urbanistycznym, odbywają się dąży się do rozproszenia.

1201

Urbanistyka — Uwaga.

1202

Toł-

Wynalazki takie, jak samochód i aeroplan, dosłownie zrewolucjonizowały nasze dotychczasowe pojęcia i prawidła o budowie miast pod względem komunikacyjnym ; Paryż naprzykład został przez samochody dosłownie „zakorkowany“. Z troski o dostosowanie istniejących miast do potrzeb trakcji samochodowej powstały liczne półśrodki praktyczne oraz jeszcze liczniejsze projekty radykalnej przebudowy miast w zastosowaniu do tych potrzeb. Do prób pierwszego rodzaju należy np. budowanie ulic w dwóch poziomach, przerzucanie wiaduktów dla pieszych, budowa jezdni dwupoziomowych i t. d. Do projektów drugiego rodzaju zaliczyć np. należy pozornie rewolucyjny, ale w istocie skrajnie konserwatywny projekt nowej przebudowy Paryża, sporządzony przez słynnego pioniera i propagatora nowej architektury Le Corbusiera — t. zw. „plan Voisina“.

Rozważania nasze naprowadzają na myśl, czy przepadkiem ten nieograniczony rozwój miast nie powinien ulec zahamowaniu, czy zamiast rozbudowywać i przystosowywać istniejące miasta, nie powinniśmy budować miast zupełnie nowych, miast obliczonych na określony przeciąg czasu, miast, które jak każdy twór ludzki rodziłyby się, trwały i umierały. Godzi się nadmienić, że miasta takie wyglądałyby zupełnie inaczej niż dzisiejsze. Przy ukształtowaniu ich odegrałaby pierwszorzędną rolę urbanistyka pojęta już jako wiedza zupełnie ścisła, praca zaś urbanisty stałaby się prawdziwą twórczością.

Dzieje urbanistyki w Polsce są krótkie i dotychczas dość niewesołe. Zagadnieniami urbanistycznemi mogliśmy się zająć na serjo dopiero po uzyskaniu niepodległości. Kraj nasz zastaliśmy zrujnowany, miasta, szczególnie w zaborze rosyjskim, fatalnie zabudowane. Szerszemu przeprowadzeniu prac teoretycznych i praktycznych z dziedziny urbanistyki stał w pierwszym rzędzie brak funduszów, no i brak odpowiednich fachowców. Z ważniejszych prac urbanistycznych wyliczyć należy nowy plan regulacyjny stolicy i budowa samego miasta Gdyni (nie portu), które zresztą nasuwają szereg poważnych zastrzeżeń.

Ostatnio zauważyć się dają wysiłki, zmierzające ku poprawie, szereg warsztatów pracy pracuje już racjonalnie i twórczo — w pierwszym rzędzie nadmienić należy wzorową pracę biur regjo-nalnych.

Wysiłki te wychodzą z grupy ludzi, pracujących ofiarnie i bezinteresownie, a zgrupowanych w Polskiem Towarzystwie Urbanisty cznem.

H. Oderfeld i H. Rutkowski.

Literatura: Szereg zagadnień urbanistycznych został krytycznie oświetlony na łamach miesięcznika „Dom, mieszkanie, osiedle“, wyd. Polskiego Towarzystwa Reformy Mieszkaniowej. Odniedawna ukazuje się biuletyn urbanistyczny Polskiego Towarzystwa Urbanistycznego. Poza temi perjo-dykami wymienić należy pracę prof. wińskiego p. n. „Urbanistyka“ (dotychczas ukazał się t. I) oraz pracę prof. Drekslera:    „O zabudowie miast

i osiedli“.

UWAGA. Jeżeli porównamy wzajemnie: bramkarza w chwili, gdy podczas gry w football ktoś rzuca piłkę w kierunku bramki, turystę, idącego wąską kładką ponad strumieniem, urzędnika bankowego, zliczającego długą kolumnę pozycyj liczbowych, uczonego, zastanawiającego się nad zawi-łem zagadnieniem, i wreszcie ucznia, usiłującego nauczyć się trudnej lekcji, to okaże się, iż mimo tylu różnic zachodzi między wszystkiemi temi osobami jedno podobieństwo ; u nich wszystkich możemy mianowicie skonstatować stan uwagi. Co zatem znaczy „uważać“ ?

szukaj w tomie piątym!

Gdy bramkarz uważa na to, co się dzie- micznym mięśniom twarzy, co nadaje je z piłką, cała jego świadomość sku- jej charakterystyczny wyraz stanu pia się niejako na tym właśnie przed- uwagi. Podobnie gdy nauczyciel w kla-miocie. Wszystkie jego myśli, wszyst- sie zwraca się do uczniów z apelem: kie wyobrażenia krążą około tej jednej —uważajcie Ha to, co zaraz posłyszycie — rzeczy, podczas gdy wszystko inne, co wtedy wytwarza się w umysłach uez-nie jest z nią związane, usuwa się na niów pewne przygotowanie, polegające drugi plan i jakgdyby przestaje zupeł- na usuwaniu ze świadomości obcych trenie istnieć dla uważającego. Bramkarz, ści i przysposabianiu się do czynności który tak dobrze widzi każdy ruch pił- psychicznych, potrzebnych do przyswa-ki, jest w tej samej chwili jakgdyby jania tego, co ma się zjawić. Z powyż-zupełnie ślepy na ruch samolotu szybu- szych względów uwaga określona bywa jącego nad boiskiem.

także jako gotowość do pracy umy-

Rodzaje i typy uwagi; badania doświadczalne.

Istnieją różne rodzaje uwagi. I tak na jednych, które w ten sposób dostają dzielić można uwagę w zależności od się w ognisko świadomości, inne zmysłu, który głównie bierze w niej pozostawia jakgdyby w cieniu, albo — udział, na wzrokową, słucho-jak to się mówi — na o b w o d z i e jej w ą i t. d. Można dalej odróżniać uwa-pola. W tern znaczeniu określają nie- gę zewnętrzną, skierowaną na którzy uwagę jako koncentrację przedmioty z otoczenia, od uwagi świadomości na pewnym przedmiocie.

Robi to wrażenie, jakgdyby człowiek słowej. Prof. Wit wieki określa uwagę ja-miał do dyspozycji tylko pewną ogra- ko „chwilową dyspozycję do spostrzeżeń“, niczoną ilość energji psychicznej, której nie starczy na równoczesne, jasne uświadomienie sobie nieograniczonej liczby przedmiotów. Koncentrując się

w e-

Sytuację zachodzącą podczas uważa-

wnętrznej, zwróconej na to, co się dzieje w samej świadomości.

Ważne jest odróżnienie uwagi m i-nia można rozpatrzeć jeszcze z innego mowolnej i dowolnej. Kieru-punktu widzenia. Stan psychiczny nek naszej uwagi zależy w pewnych uważającego charakteryzuje się nietyl- granicach od naszej woli. Uważam na ko tern, iż spostrzeżenia i wyobrażenia to, na co postanowiłem uważać, związane z przedmiotem uwagi dążą do Jednakowoż wtedy, kiedy uwagą naszą uzyskania możliwie największej jasno- specjalnie nie kierujemy, sama ona ści; istnieje ponadto gotowość do no- przenosi się według pewnych praw nowych spostrzeżeń, sądów oraz in- z jednego przedmiotu na drugi. Mówi-nych aktów psychicznych, jak również my wtedy o uwadze mimowolnej. Jest czynności fizycznych skierowanych na cały szereg czynników, które nią kie-ów przedmiot. Uważny bramkarz ma rują. Pierwszym z nich jest inten-oczy utkwione na odległość, z której s y w n o ś ć podniety. Im silniejsza jest może być rzucona piłka, tak by jak podnieta działająca na naszą psychikę, najłatwiej i najszybciej mógł dostrzec tern łatwiej zwróci uwagę w danym jej przyszły ruch, a ręce są gotowe kierunku. Z czynnika tego korzysta podnieść się w kierunku przypuszczał- w dużym stopniu reklama (jaskrawe nego ruchu. W związku z tern odpo- światła, jaskrawe i duże afisze wiednie mięśnie ciała wchodzą w stan i t. d.). Drugim czynnikiem jest naprężenia. Udziela się ono także mi- nowość, niezwykłość. Murzyn

zwraca uwagę wśród białych, tak samo jak biały wśród murzynów swą niezwykłością w danem otoczeniu. Pokrewny jest czynnik zmiany. Każdy z nas przyzwyczaił się do urządzenia we własnem mieszkaniu i nie zwraca już nań uwagi, wystarczy jednak, ażeby ktoś w naszej nieobecności zmienił coś w ustawieniu mebli czy w zawieszeniu obrazów na ścianie, abyśmy to natychmiast spostrzegli. Specjalną formą zmiany jest ruch, który jest bodźcem uwagi dobrze znanym. Jak jednak uwagę zwraca na siebie to, co odbiega od naszych nawyków, tak z drugiej strony można uwagę przyzwyczaić do tego, by kierowała się stale na pewne przedmioty. Dzieje się tak np. przy wykonywaniu pewnych zawodów. Botanik mimo-woli zwraca uwagę na rośliny, inżynier na mosty, szewc na buty i t. d.

Ważną rolę przy kierowaniu uwagą odgrywają uczucia i pragnienia. To, co nam się podoba, przykuwa ją do siebie, to co jest niemiłe, łatwo ją od siebie odpycha. Tam, gdzie uwaga jest kierowana czynnikami uczuciowemi o charakterze trwalszym i głębszym, mówimy o zainteresowańiu.

U dziecka przeważa uwaga mimowolna. Opanowanie procesu uważania przez wolę dokonuje się dopiero z wiekiem i nie bywa nigdy zupełne, nawet u człowieka dorosłego.

Mówiliśmy poprzednio o rodzajach uwagi. Rodzaj taki może zmieniać się u tego samego człowieka zależnie od okoliczności. Natomiast mówiąc o typie uwagi, mamy na myśli coś, co w tym zakresie charateryzuje człowieka w sposób trwały, różniąc go od innych. Jako przykład posłużyć może wyróżnienie płynnego i unieruchomionego typu uwagi. Człowiek należący do typu pierwszego stara się odrazu ogarnąć świadomością jak największą całość; uwaga jego ślizga się niejako po szerszym terenie, chwytając z tego powodu często różne szczegóły niedokładnie. Osoby typu unieruchomionego chwytają uwagą mniejsze pole, zatrzymują się na niem dłużej, ale ujmują je zato dokładniej.

Do badania różnych właściwości uwagi, do ustalenia jej rodzajów i typów, psychologja posługuje się często metodami doświadczalnemi, stosując przyrządy i testy.

Przyrządem stosowanym często do doświadczalnego badania uwagi jest tachistoskop.

MH 1'lf PiMI

--* i«

Ryc. 99. Tachistoskop.

Tachistoskop pozwala odsłonić pewien obraz lub napis przez czas bardzo krótki (np. Vioo sekundy) a dający się dokładnie zmierzyć. Przy pomocy ta-chistoskopu mierzymy t. zw. p o j e-m n o ś ć albo zakres uwagi wzrokowej. Eksponujemy karton, na którym znajduje się szereg liter, czy też słów, względnie figurek geometrycznych różnego rodzaju, żądając od osoby badanej, ażeby starała się zau-

ważyć podczas ekspozycji jak najwię- możliwie jak najprędzej, a równocze-cej szczegółów. Im więcej elementów śnie jak najstaranniej wykreślał pozostanie zauważonych, tern większy kolei pewne litery, np. „m“ i „s“ przez oczywiście będzie zakres uwagi.

pewien określony czas, np. przez trzy

Często stosowany do badania uwagi minuty. Im więcej liter wykreśli bada-bywa t. zw. test Bourdona. Badany ma ny w oznaczonym czasie, tent szybsze przed sobą arkusz wypełniony szerega- oczywiście jest jego tempo uwagi, mi liter, tak jak to uwidocznia ryci- Im mniej robi błędów, tern większa na 100, i otrzymuje zlecenie, ażeby jest jej dokładność.

rjrfenuzpfzonru^aurtyiyzawÿiezwoaw/wzoÿtawaneÿfueoeiyizuo 2    ononszsunruseuesaoewnrnmawzesnzwrnreuamswosourawsazr

wasweanwsmnzmrwanrazrzswnnuiwuswouomuwaeonrmeoune 4    zomwnuesrozasuawsumzurzanrsozeezrosnomnoarmiizeseream

rimirswzmzewswoumreanazozowesruasaenowmsezoaesonmeii 6    mzaouasrszmruzmeniwouazmwnoruzawnuwnanomwsrnreusen

nwzsrosreuoueszezunmueosnwrmunzeamzeanuazwereaurwom

s................. ownoaszmowrmamreswormzazrwaswnwnsunsmuaurniansozeo

wamrwazwsrenemonuaeumwsnuzsomzaoeuazosoesaoanwowm

Ryc. 100. Test Bourdona.

Podzielność uwagi bada się mienia, lecz także zapamiętania. Ła-w ten sposób, iż każe się wykonywać two przekonać się o tern, iż można dwie czynności równocześnie, np. wy- przeczytać dany tekst nawet większą kreśląc litery w teście Bourdona, ilość razy i niczego sobie z niego nie a równocześnie słuchać pewnego opo- zapamiętać, o ile uwaga była przytem wiadania tak, aby móc później z niego rozproszona. Z tego względu tak duże zdać sprawę.

Znaczenie uwagi.

Zagadnienie wyćwiczalności uwagi.

Wobec ważności uwagi nasuwa się

znaczenie dla zapamiętania ma zainteresowanie, bo ono właśnie skłania uwagę do odpowiedniego wysiłku. Uwaga staje się też podstawą t. zw. aper-Przytoczone na samym wstępie przy- c e p c j i. To, co jest przedmiotem kłady świadczą o tern, jak doniosła jest uwagi, nabierając wyrazistości, zosta-rola uwagi. Wymienione tam czynności je zaraz jakoś rozpoznane, oznaczone nie mogłyby dokonywać się prawidło- i sklasyfikowane, i w ten sposób po-wo, gdyby uwaga nie mogła zdobyć się wiązane z materjałem naszych dawna odpowiedni stopień koncentracji niejszych doświadczeń i przeżyć. Na i nie posiadała należytej trwałości. Jest tern-właśnie polega apercepcja. ona nieodzownym warunkiem powodzenia wszelkiej pracy umysłowej, zagadnienie jej ćwiczenia. Sytuacja Udział jej w niej jest tak pokaźny, że przedstawia się tu zupełnie podobnie, niektórzy psychologowie utożsamiają jak przy pamięci (-» Pamięć). Istnie-nawet uwagę z inteligencją. Jest ona ją liczne podręczniki, które zalecają nietylko podstawą należytego zrozu- ćwiczenie uwagi w ten sposób, iż dany

1209

Uwaga — Uzbrojenie.

1210

osobnik ma przez pewien czas skierowywać uwagę na pewną kategorję przedmiotów, np. na wygląd osób, z któremi razem jedzie w tramwaju. Zakłada się przy tern, iż w ten sposób ulegnie wyćwiczeniu zdolność uwagi „wogóle“. Jest to jednak mało prawdopodobne. Uwagę można wyćwiczyć, ale raczej w tern znaczeniu, iż przyzwyczai się ona do stałego skierowania się na pewien rodzaj przedmiotów. Można np. przyzwyczaić siebie do zwracania uwagi na wygląd twarzy, ale przez to nie powiększy się odrazu zdolność zauważania np. budynków czy też mostów.

Pośrednio dodatni wpływ na uwagę może mieć wzmocnienie woli. Silna wola bowiem potrafi utrzymać uwagę w napięciu podczas pracy i wtedy, gdy praca ta, chociaż celowa, nie jest interesująca sama przez się. Najlepszym jednak środkiem uruchomienia uwagi jest wzbudzenie zainteresowania.

St. Baley.

UZBROJENIE. Wojna światowa 1914 do 1918 r., kiedy całe narody stanowiły niejako arm je, kiedy każdy obywatel był wciągnięty bezpośrednio lub pośrednio do współdziałania z wojskiem, przekonała najlepiej, iż nietylko ilość walczących decyduje dziś o zwycięstwie, ale i przygotowanie techniczne kraju, niezbędne do zaopatrzenia wojska walczącego w sprzęt uzbrojenia.

Uzbrojenie armji jest dziedziną niezmiernie ważną. Uzbrojenie zaś to nietylko sprzęt uzbrojeniowy, niezbędny do zaopatrzenia weń armji, ale cały kompleks zagadnień organizacyjnych, technicznych i t. d., dotyczących wyrobu tego sprzętu.

Sprzęt uzbrojeniowy.

Sprzęt uzbrojeniowy to wszelka broń zaczepna i obronna do walki wręcz, na

odległość i t. d. Oczywiście przy dzisiejszym stanie techniki na plan pierwszy wysuwa się broń palna (działa, broń towarzysząca piechoty, broń małokalibrowa i t. d.). Potęgę ognia można powiększyć bardzo znacznie prżez zmechanizowanie broni, to też wojska dzisiejsze rozporządzają wielką ilością broni maszynowej, a więc karabinami maszyno-wemi, armatkami szybkostrzelnemi i t. d. Połączenie ruchliwości, szybkostrzelności przy jednoczesnem zabezpieczeniu pancerzem własnego Strzelca widzimy w samochodach pancernych i czołgach. Najnowsze bronie współczesne — to lotnictwo (-» Lotnictwo) oraz broń gazowa (—» Gazy bojowe).

Wprowadzenie na pole walki broni nowej konstrukcji, o nowej zasadzie działania, wpływa zawsze demoralizująco na przeciwnika. Wprowadzenie przez Niemców w czasie wojny światowej gazów bojowych, albo przez aljantów czołgów były tego najlepszym przykładem. To też kierownictwo sił zbrojnych stara się zawsze o to, aby każda niemal zdobycz na polu postępu znajdowała natychmiast zastosowanie w technice wojennej. Mimo jednak ciągłego postępu w uzbrojeniu upływa zazwyczaj sporo czasu, zanim nawet najlepszy pomysł konstrukcyjny uzyska powszechne uznanie; tłumaczy się to wielką ostrożnością i nieufnością, z jaką odnoszą śię zwykle użytkowcy broni do wszystkich inowa-cyj. Jest to o tyle słuszne, że częstokroć broń o skądinąd dobrej konstrukcji nie wytrzymuje próby życia: jest albo zbyt skomplikowana, albo łatwo zanieczyszczająca się, jest za słaba, łatwo ulega zniszczeniu i t. d. Czasem jednak zachodzą na tern polu i przykre pomyłki. Do wygrania wojny 1871 r. pomogło np. Prusakom zastosowanie armat Kruppa o lufach ze stali, wprowadzenie ich jednak do uzbrojenia Prus należało zawdzięczać jedynie niezwykłemu upo-

Koszt wyrobu w złotych:

(1 kg) ponad 10

13,5

60

80—100 100—200 250—275 3,5—4,0

5—6

5—9.

rowi Kruppa i jego żelaznej konsekwencji w propagowaniu tych dział. Krupp proponował przed rokiem 1871 nabycie tych dział Francji, zbagatelizowano tam jednak tę propozycję. Również i Niemcy w wojnie światowej nie doceniali wartości konstrukcji 75-mi-limetrowej armaty francuskiej, która okazała się działem bardzo dobrem. Niektóre natomiast inne wynalazki, jak karabin maszynowy Maxima, niezwykle szybko przyjęły się w uzbrojeniu wszystkich niemal wojsk.

Szybki postęp w dziedzinie uzbrojenia ma jednak i niekorzystne strony, zmusza mianowicie do zrezygnowania z tworzenia dużych zapasów broni na wypadek wojny — co było bowiem wczoraj jeszcze postępem, dziś jest anachronizmem Zapas broni na wypadek wojny należy tworzyć, przedewszystkiem jednak chodzi o przygotowanie zawczasu środków produkcji: warsztatów, personelu i niezbędnych materjałów.

Dokładność wykonania broni.

Najważniejszem zagadnieniem przy konstrukcji broni jest osiągnięcie ma-ksymum dokładności, dokładność bowiem wpływa bardzo znacznie na celność i pozwala na zamianę części broni.

T. zw. zamienność części ma bardzo duże znaczenie praktyczne przy naprawie broni lub zamianie części uszkodzonych, wymaga jednak niezmiernie precyzyjnej obróbki, co może wykonać tylko maszyna. Np. Colt, wynalazca amerykański, już w połowie zeszłego stulecia szeroko stosował maszyny przy wyrobie broni małokalibrowej. Zasada zamienności została wyzyskana w 100°/o przez Niemcy podczas wojny śwdatowej ; wyrób części karabinu został wówczas podzielony pomiędzy znaczną liczbę fabryk, następnie wszystkie je przesyłano do kilku fabryk, gdzie odbywał się montaż całości. Produkcja taka możliwa była jedynie dzięki przestrzeganiu dużej dokładności przy wyrobie części składowych. Uwydatnia się tu w pełni korzyść stosowania sprawdzianów (-» Narzędzia i maszyny, t. III, str. 839). Jest to jednak jednocześnie i bardzo kosztowne, komplet bowiem sprawdzianów dla karabinu ręcznego wynosi 540 sztuk, dla karabinu maszynowego — 830 szt., dla 122-mm haubicy — 1910 szt. Dokładności żądane obecnie są bardzo znaczne i sięgają w niektórych szczegółach, np. dla nabojów karabinowych, od 0,126 mm do 0,025 mm, dla karabinów maszynowych — od 0,05 do 0,01 mm.

Koszt wykonania sprzętu uzbrojeniowego.

Tak precyzyjny sprzęt wojskowy musi być oczywiście wykonany z najlepszych, a więc i z kosztownych materja-łów. Pociąga to za sobą wysokie koszty sprzętu. Poniżej przytaczamy porównanie kosztu wyrobu sprzętu uzbrojeniowego oraz niektórych wyrobów przemysłowych w odniesieniu do jednego kilograma (dane zaczerpnięte z książki prof. St. Płużańskiego: Zasady mobilizacji przemysłu na potrzeby obrony państwa) :

Pociski armatnie Naboje karabinowe Broń ręczna Działa

Silnik lotniczy Broń maszynowa Lokomotywy Silnik spalin. (Diesla) Obrabiarki do metali

W związku też z temi ogromnemi kosztami dąży się obecnie do powiększenia okresu przydatności służby sprzętu. Armata np. może oddać do zupełnej niezdatności lufy zaledwie kilkaset strzałów, a biorąc pod uwagę, że czas trwania wystrzału wynosi ułamek sekundy, możemy z łatwością obliczyć, że „życie

ló tys. tonn 200 milj. szt. 100 tys. szt.

7    tys. szt. 1500 szt.

8    milj. szt.

mający

czynne“ lufy trwa maksymum kilka sekund. Warto więc popracować nad tern, aby przedłużyć życie lufy chociażby o sekundę. Tak krótki okres życia pochodzi stąd, że lufa jest silnikiem o potężnej mocy.

Masowość wyrobu broni.

Ważną cechą wyrobu sprzętu uzbrojenia jest jego masowość. W czasie wojny światowej wojska walczące liczyły mil jony żołnierzy, zapotrzebowanie więc na sprzęt było ogromne. Same tylko Niemcy np. wykonały w czasie wojny około dziesięciu mil jonów karabinów i pistoletów. Pocisków armatnich do 75-mm armaty wykonano we Francji podczas wojny nieco ponad dwieście miljonów ; w jednej bitwie pod Ypres Anglicy zużyli ponad 4 milj. pocisków różnych kalibrów.

Wydajność zakładów uzbrojeniowych i fabryk przystosowanych we Francji wynosiła w końcowym okresie wojny światowej w ciągu miesiąca:

Proch

Naboje karabinowe Karabiny ręczne Ciężkie karabiny maszynowe Działa

Pociski artyleryjskie

Przy tej produkcji było zatrudnionych 400.000 robotników.

Tak znaczne nasilenie wydajności osiągnąć można było jedynie tylko dzięki pomocy przemysłu prywatnego.

Przemysł uzbrojeniowy.

Pierwotnie wyrób uzbrojenia oparty był całkowicie na pracy rzemieślników, obecnie istnieje wielki przemysł uzbrojeniowy, swoje usługi olbrzymie fabryki, maszyny i t. d. W niektórych krajach przemysł ten znajduje się całkowicie w rękach państwa, w innych powstał i rozwinął się potężny przemysł uzbrojeniowy prywatny, produkujący sprzęt uzbrojeniowy na wywóz do innych państw lub dla państwa, na terenie którego istnieje. Do takich zakładów należą więc : Schneider-Creuzot we Francji, Krupp w Niemczech, Bofors w Szwecji, Vickers w Anglji, Du Pont w St. Zjedn. A. P. i t. d.

Obecne wojny stwarzają jakby w kraju walczącym dwie arm je : walczącą w polu, oraz armję robotników przygotowującą na tyłach sprzęt, ubranie, pożywienie i t. d. dla walczących. Ta druga armja ilościowo znacznie przekracza pierwszą, dochodząc do stosunku dwóch robotników na jednego żołnierza.

Czynnik ludzki w fabrykacji sprzętu uzbrojeniowego ma więc niezwykle ważne znaczenie, zwłaszcza dziś, w epoce szybkiego postępu techniki. Konieczne jest więc tworzenie kadr wykwalifikowanych rzemieślników i robotników, a przedewszystkiem techników uzbrojeniowych. Przed wojną światową pojęcie inżyniera uzbrój eniowca nie istniało, obecnie każde państwo stara się stworzyć szeregi takich inżynierów. Zadanie ich w czasie pokoju polega na przygotowaniu przemysłu na wypadek wojny, badaniu broni istniejącej, ulepszaniu jej, i projektowaniu nowych konstrukcyj. Śledzić oni również muszą za postępem w obranej dziedzinie uzbrojeniowej.

Mobilizacja przemysłu prywatnego.

Przed wojną światową do zaspokajania potrzeb uzbrojeniowych wojska wystarczały specjalne wytwórnie uzbrojeniowe, rządowe albo prywatne; pierwsze już jednak miesiące wielkiej wojny wykazały niezbicie, że zapotrzebowania armij przekraczały znacznie ich zdolności produkcyjne — powstała więc potrzeba zmobilizowania przemysłu prywatnego do potrzeb obrony kraju. W ten sposób do czysto technicznego zagadnienia zaopatrzenia wojska w sprzęt uzbrojenia dołączyły się zagadnienia organizacyjne nastawienia przemysłu prywatnego

na wyrabianie przedmiotów uzbrojenia. Uprzemysłowienie państwa jest drogą ku obronie kraju przed nieprzyjaciółmi.

Przemysł prywatny w okresie wojny musi więc być jak najprędzej zmobilizowany na usługi sił zbrojnych. Wiąże się z tem bardzo poważne zagadnienie możliwie szybkiego przestawienia fabryk prywatnych z produkcji pokojowej na wojenną. Wojna światowa pozwoliła stwierdzić niezbicie, że na uruchomienie produkcji wojennej w fabrykach prywatnych trzeba zużyć zwykle kilka miesięcy, przyczem nawet po uruchomieniu nie można spodziewać się osiągnięcia pełnej i pełnowartościowej produkcji natychmiast, lecz jedynie po pewnym czasie. Wszystkie państwa starają się wszelkiemi siłami o to, aby ten okres nastawiania się na nową produkcję zmniejszyć do minimum. Wszystko to wymaga gruntownego opracowania przemysłowego planu mobilizacyjnego w czasie pokoju, bo w czasie woj-ny jest już na to za późno.

Surowce.

Dla wielu krajów zagadnienie zaopatrzenia się w surowce jest niezwykle poważne, zwłaszcza wówczas, gdy własnych jest niewiele, albo i zgoła brak. W czasie pokojowym sprawę tę reguluje wymiana międzynarodowa, w okresie woj-ny może nastąpić odcięcie dróg dowozowych surowca, co musi pociągnąć za sobą unieruchomienie uzbrojeniowego przemysłu przetwórczego. Zaopatrzenie się w surowce musi nastąpić zawczasu.

Polityka surowcowa dążyć więc musi do uniezależnienia się pod tym względem od zagranicy. W tym celu należy dążyć do powiększenia wydobycia surowców krajowych, do zastąpienia surowców sprowadzanych surowcami kra-jowemi przez opracowanie metod produkcji surowców zastępczych, mogących

w pełni zastąpić surowce zagraniczne. W wypadku niemożności zastąpienia surowca obcego własnym należy zawczasu zgromadzić zapasy tego surowca.

Polska jako kraj biedny wr niektóre surowce niezbędne w czasie wojny musi zwracać na to zagadnienie specjalną uwagę.

Broń palna.

Uzbrojenie wojska składa się z najrozmaitszego rodzaju sprzętu uzbrojeniowego. Na pierwszy plan wysuwa się wszelka broń palna. Działanie jej oparte jest na przekazaniu pociskowi części energji potencjalnej prochu, dzięki czemu uzyskuje on t. zw. szybkość początkową. Działanie broni palnej od chwili jej wynalezienia w zasadzie nie zmieniło się. Z punktu widzenia technicznego broń palna jest silnikiem, przekształcającym energję chemiczną prochu na energję lotu pocisku (część energji zostaje stracona w postaci strat na odrzut, nagrzewanie lufy i t. d.). Od każdego silnika broń palna znacznie się różni głównie b. dużem działaniem dynamicz-nem : ciśnienie rozwijane przez gazy prochowe w lufie dochodzi do 4000 atm. dla karabinu i do 3000 atm. dla armaty, przyczem czas przebiegu pocisku przez lufę mierzy się ułamkiem sekundy. Ponieważ czas działania jest tak krótki, a energja oddana pociskowi jest tak znaczna, więc moc ustroju, t. j. praca na sekundę jest bardzo znaczna.

Konstrukcja techniczna broni palnej jest konstrukcją o charakterze zupełnie specjalnym, broni palnej stawia się bowiem cały szereg bardzo poważnych wymagań.

Bardzo istotnem takiem wymaganiem jest więc natychmiastowość skutecznego użycia broni palnej przy możliwie najznaczniejszem nasileniu skutecznego ognia. Broń może więc nieraz czekać bezużytecznie na użycie nawet kilkadziesiąt lat, lecz w razie potrzeby musi być gotowa do natychmiastowego rozwinięcia całej potęgi ognia. Dlatego najtęższe głowy w każdym kraju pracują nad skróceniem czasu przygotowania broni do użytku; decydują tu obecnie nieraz ułamki sekundy.

Projektując nową konstrukcję broni palnej, musimy pogodzić ze sobą szereg nieraz sprzecznych żądań, jak np. : skuteczność działania pojedyńczego strzału, ciężar pocisku, jego kształt, celność broni, jej donośność, szybkostrzelność, następnie szereg wymagań użytkowości — jak mały ciężar broni, nieznaczny odrzut, możliwość wygodnego transportu i t. d. Niezawodność w działaniu oraz ruchliwość broni są też bardzo ważnemi czynnikami. Broń musi odznaczać się prostotą, zawierać jak najmniej składowych części, być dobrze zabezpieczona od kurzu, tego wroga mechanizmów wogóle. W parze wreszcie idą wymagania handlowe — koszt wykonania możliwie najniższy, zwłaszcza jeżeli zważy się na olbrzymie ilości sprzętu niezbędnego do wykonania w czasie wojny.

Działa.

Ze względu na wymagania taktyczne broń palna w ostatniem stuleciu, a zwłaszcza po wojnie światowej, uległa bardzo znacznemu zróżniczkowaniu. Dotyczy to również sprzętu artyleryjskiego.

Obecnie wszystkie działa dzielimy według krzywizny toru opisywanego przez wystrzelony z nich pocisk na:

a)    armaty — działa o płaskim torze, o lufie długiej ;

b)    haubice — działa o torze stromym, kąt podniesienia lufy jest tu większy aniżeli w armacie ; lufa średniej długości ;

c)    moździerze — działa o torze bardzo stromym ; lufa zwykle bardzo krótka.

Podział ten zresztą jest już przestarzały, zwłaszcza jeżeli chodzi o haubice i armaty.

Według przeznaczenia taktycznego dzielimy działa na : działka piechoty, górskie, lekkie, cieżkie, wreszcie najcięższe o kalibrze, dochodzącym nawet do 520 mm.

W związku z ogromnym rozwojem lotnictwa specjalnie dużo uwagi poświęca się obecnie działom przeciwlotniczym. Obszerną dziedzinę artylerji stanowią poza tern działa nadbrzeżne i okrętowe o dużych kalibrach (300—420 mm) i donośnościach (—» Okręt).

Najliczniej w uzbrojeniu każdego państwa reprezentowane są działa lekkie. Fachowcy różnią się między sobą w poglądach na to, jaka wielkość kalibru jest najbardziej celowa.

Wojna światowa wpłynęła w znacznym stopniu na rozwój konstrukcji artylerji i na jej ilość, dzięki czemu wzrósł też jej udział procentowy w stosunku do oddziałów innych rodzajów⁷ broni. W wielu bitwach brały udział tysiące dział, przyczem wystrzelono z nich mi-Ijony pocisków.

Znacznie też wzrosła i szybkość początkowa pocisku (normalnie 400 do 500 m/sek.), dochodząc w przeciwlotniczych do 1000 m/sek. Dzięki temu wzrosła też donośność broni (chociaż możliwości w tym kierunku są jeszcze bardzo znaczne). Takie wykorzystanie działa staje się możliwe przez zastosowanie lepszych stali stopowych do wyrobu lufy oraz ulepszenia techniki wykonywania dział. Również pomyślnie zostały rozwiązane kwestje odrzutu działa przez zastosowanie oporopowrotnika. Zwiększono też, bardzo ważne z punktu widzenia taktycznego, pole ostrzału działa, odgrywające doniosłą rolę w działach przeciwlotniczych.

Niezwykle ważnem zagadnieniem współczesnej techniki wojskowej jest motoryzacja artylerji. Dzięki temu czynnikowi staje się artylerja znacznie ruchliwsza, co z punktu widzenia taktycznego jest wielką zaletą. Istnieją już obecnie całe dywizje zupełnie zmotoryzowane.

S. Żukowski.

Broń małokalibrowa.

Ewolucja karabinu, podstawowej broni piechoty, jest w zasadzie zbliżona do ewolucji działa — karabiny dawnej daty były bardzo ciężkie i nieporęczne, kaliber wahał się w granicach od 15 do 17 mm; obecnie używane karabiny mają kaliber 7—8 mm przy szybkości początkowej 600—900 m/sek.

Współczesne karabiny ręczne tworzą dwie zasadnicze grupy:

1)    karabiny ręczne powtarzalne. Po każdym strzale strzelec w celu przygotowania jego do następnego strzału musi wykonać kilka ruchów ręką. Ładować je należy po 5—6 strzałach;

2)    karabiny ręczne samopowtarzalne — oddają strzał za każdorazowem naciśnięciem spustu. Ładowanie tych karabinów odbywa się samoczynnie z magazynów. Ich skuteczna donośność wynosi około 500 m, teoretyczna do 2 do 3 km.

Niesłychanie ważne dla broni małokalibrowej było stworzenie karabinu maszynowego. W wojnie światowej był on już w powszechnem użyciu i spowodował zmianę taktyki zastosowania broni małokalibrowej.

Karabiny maszynowe uległy zczasem podziałowi na 3 grupy:

1)    ręczne karabiny maszynowe (rkm) o budowie zewnętrznej podobnej do zwykłych, lecz mogące oddawać do 50 strzałów, serją lub pojedyńczo;

2)    lekkie karabiny maszynowe (lkm) ;

3)    ciężkie karabiny maszynowe (ckm), na mocnej podstawie, a więc nadające się do strzelań nawet na sporej odległości, gdyż wzmocniona podstawa zmniejsza znacznie rozrzut pocisków. Szybko-strzelność obu ostatnich grup dochodzi do 600 strzałów na minutę.

Poza tern istnieją najrozmaitsze specjalne karabiny maszynowe: do czołgów, przeciwczołgowe, lotnicze, przeciwlotnicze i t. d.

Broń towarzysząca piechocie.

Broń płaskotorowa — karabin ręczny i maszynowy — nie jest zdatna do wykonania wszystkich zadań bojowych ; w szczególności dotyczy to ostrzału głębokich okopów, gniazd karabinów maszynowych i wogóle wszystkich takich umocnień, które mogą być osiągnięte jedynie pociskiem spadającym pod dużym kątem. Na odległościach przekraczających kilkaset metrów od linij własnych oddziałów zadanie to może pomyślnie rozwiązywać własna artylerja, przy krótszych odległościach zachodzi » jednak możliwość rażenia własnych oddziałów naskutek rozrzutu pocisków. Na odległościach bardzo krótkich, nie przekraczających siły rzutu ramienia, piechur może posługiwać się granatem ręcznym, pozostaje więc spora luka pozbawiona wsparcia ogniowego. Przydatna tu jest broń o stromych torach, o donośności od paruset metrów do kilku kilometrów, strzelająca przy ustawieniu lufy pod kątem (około 45°). Otrzymała ona nazwę broni towarzyszącej piechocie. Są to granatniki, gar-łacze, moździerze.

Omówione tu działy nie wyczerpują oczywiście całości ; są to niejako fragmentami z dziedziny sprzętu uzbrojenia. Pozwalają one jednak orjentować się w trudnościach powstających przy zaopatrzeniu sił zbrojnych w sprzęt uzbrojeniowy.

Dlatego też należyte zorganizowanie produkcji uzbrojeniowej jest jedną z najważniejszych trosk, związanych z obronnością państwa.

Literatura. Płużański S.: Zasady mobilizacji przemysłu na potrzeby obrony państwa. Warszawa 1930. G r y z i e w i c z S. : Problem zaopatrzenia surowcowego ze stanowiska interesów obronv państwa.Warszawa 1928.

WAWEL. (Tabl. 108—111). Wawel posiada dla Polaków szczególne znaczenie.

Przypadło mu bowiem w udziale najwyższe stanowisko siedziby królewskiej, podniósł nadto jego urok kult religijny złączony z katedrą stojącą na wzgórzu, w której pochowano szczątki patrona Polski św. Stanisława. Zcza-sem obok grobu św. Stanisława obrali sobie spoczynek królowie polscy, których tam leży czternastu, a gdy nie stało królów, naród tu chował swych wodzów duchowych.

Wcześnie, bo już w XIII w. oplotły wzgórze Wawelu podania. Do powszechnie znanych należą podania o smoku, co mieścił się w „Smoczej Jamie“ i o Krakusie, który go zabił, o Wandzie, która wolała śmierć niż małżeństwo z księciem niemieckim. Podaniami owemi zajęła się nasza literatura; Kochanowski, Krasicki, Wężyk, Słowacki, Krasiński, Norwid, Wyspiański czerpali z nich natchnienie. Także i wawelskie wypadki historyczne, jak np. dzieje Barbary Radziwiłłówny lub Samuela Zborowskiego, weszły do literatury polskiej. Wzgórze, jego dzieje i pomniki zainteresowały także artystów i tematy związane z Wawelem często spotyka się w naszej sztuce.

Wawel jako świętość narodową porównują do góry Syjonu, jako siedzibę królów do wzgórza Palatynu, jako zbiorowisko sztuki do Akropolu. I słusznie, bo dla Polaków jest każdem z nich.

Dzieje Wawelu.

Podobnych do Wawelu wapiennych wzgórz w okolicach Krakowa znajduje się wiele. Nazwa Wawelu, która raczej winna brzmieć Wąwel, oznacza dół, jaskinię. Jaskinia taka znajduje się tam rzeczywiście. Obszerną tę grotę, „Smoczą Jamę“, wypłókało przed wiekami morze, a człowiek zapewne wcześnie zamieszkał w niej, w okresie paleolitycznym i neolitycznym. Dzieje Wawelu zaczynają się jednakże właściwie dopiero w X-em stuleciu. Historycy domyślają się, iż dogodne położenie wzgórza, oblanego wodami Wisły i bagien, utrudniających dostęp nieprzyjacielowi, sprawiło, iż pierwsi władcy okolicy obrali sobie Wawel na siedzibę. Stanął wówczas na wzgórzu jakiś drewniany dwór, być może na kamiennem podmurowaniu, otoczony palisadami i wałami ziemnemi. Wśród bagien u stóp Wawelu, na wynioślejszych miejscach poczęła się rozwijać osada, z której zcza-sem powstał Kraków.

Do Krakowa wcześniej niźli gdziekolwiek w Polsce zaczęło' przenikać z Zachodu chrześcijaństwo, a wraz z obcymi kupcami zjawili się i pierwsi misjonarze. Za ich staraniem zbudowano na Wawelu zapewne w IX lub X wieku niewielki okrągły kościół św. Adaukta i Feliksa, będący najstarszą świątynią polską.

Od czasów Bolesława Chrobrego został Wawel siedzibą królewską. Chrobry rozbudował drewniany zamek, dodając mu murowane wieże i wzmacniając wały, a także wzniósł z pomocą saskich budowniczych pierwszą na Wawelu katedrę w stylu romańskim. W ciągu wieku XI-ego utrwaliło się znaczenie Wawelu jako miejsca zamieszkania króla. Kiedy św. Stanisława pochowano w dziesięć lat po śmierci w katedrze wawelskiej (1089 r.), kościół stał się miejscem pielgrzymek i zyskał sławę świętości. Równocześnie Władysław Herman wybudował na wzgórzu nową katedrę, bo owa z czasów Chrobrego popadła w ruinę. Była to również budowla romańska z kilku wieżami, z której do dziś pozostałością w katedrze jest krypta św. Leonarda. Obok katedry Hermana znajdowała się bibljoteka, pierwsza na ziemiach polskich, w której prócz książek treści religijnej przechowywano również i dzieła autorów starożytnych. Związana była z bibljoteką szkoła katedralna, odgrywająca w czasach przed Uniwersytetem Jagiellońskim ważną rolę w Polsce.

W r. 1138 zamek krakowski dzięki testamentowi Bolesława Krzywoustego nabrał szczególnego znaczenia, wyznaczony bowiem został przez króla na siedzibę księcia-senjora, panującego nad innymi książętami Polski dzielnicowej. Posiadł Wawel w tym czasie charakter warownej twierdzy i dlatego też Tatarzy, którzy trzykrotnie niepokoili miasto, nie zdobyli go. Na zamku, zwłaszcza za czasów Bolesława Wstydliwego i jego żony św. Kingi, rozpoczęło się również życie dworskie i pomnożyły się urzędy. Za czasów Wacława II czeskiego zajęły Kraków wojska czeskie i miastem władali starostowie czescy.

Ze zdobyciem w r. 1302 zamku przez Łokietka otwarły się przed Wawelem trzy wieki jego świetności. Uwieńczeniem wysiłków króla nad zjednoczeniem ziem polskich była jego koronacja dokonana w Krakowie w r. 1320. Odtąd katedra krakowska stała się miejscem koronacyjnem królów polskich.

Starą siedzibę Piastów postanowił Kazimierz Wielki z gruntu przebudować. Kraków, stolica królestwa, nabrał znamion wielkiego miasta, a Wawel nie mógł pozostać wtyle za rozwojem stolicy. Król-budowniczy zajął się w ciągu swego panowania gorliwie przebudową zaniku i katedry w stylu gotyckim, oraz należytem ufortyfikowaniem wzgórza. Równocześnie zakwitło na Wawelu życie dworskie, dla którego pokojowe czasy szczególnie się nadawały. W karnawale r. 1363 na ślub wnuki Kazimierza Wielkiego zjechało do Krakowa czterech monarchów: Karol IV, cesarz rzymski i król czeski, Ludwik, król węgierski, Waldemar IV, król duński i Piotr, król cypryjski. Kazimierz podejmował gości nader uroczyście, a wspaniałe zabawy ciągnęły się przeszło dwadzieścia dni.

Za panowania Kazimierza zaszły na zamku wawelskim dwa akty wielkiej doniosłości. Kazimierz Wielki ustanowił na Wawelu sąd najwyższy, uniezależniając w ten sposób Polskę od sądu w Magdeburgu, oraz założył w r. 1364 uniwersytet, początkowo mieszczący się na zamku. Następca Kazimierza, Ludwik Węgierski, przebywał rzadko w Krakowie. Dopiero z wstąpieniem na tron córki Ludwika Jadwigi zyskał Wawel stałą panią zamku.

W XIV i XV wieku ustaliła się ostatecznie rola katedry krakowskiej jako głównego obok Gniezna kościoła polskiego. Podniosły te role uroczyste koronacje i pogrzeby królów. Od czasu, kiedy w r. 1411 Jagiełło złożył u grobu św. Stanisława proporce krzyżackie, zdobyte pod Grunwaldem, zaczęto w katedrze składać zwycięskie trofea wojenne.

Życie rodzinne dynastji Jagiellonów rozkwitło na dobre za czasów Kazimierza Jagiellończyka i żony jego Elżbiety. Wiek XV-ty upłynął na Wawelu spokojnie i był drugim wiekiem jego rozkwitu. Po nim miał przyjść trzeci, złączony przedewszystkiem z Zygmuntem I.

Wstąpił on na tron po dwóch swych braciach, Olbrachcie i Aleksandrze.

Byt polityczny Polski był wówczas ustalony, wojny toczyły się zdała od stolicy, w mieście zaś kwitnął dobrobyt, tak iż król mógł wrodzony sobie zmysł wykwintności, wykształcony w podróżach po środkowej Europie, obrócić na urządzenie swej rezydencji. Zygmunt, który ze sztuką włoską zetknął się na Węgrzech, postanowił Wawel przebudować w duchu renesansu włoskiego (-» Renesans). Zaraz po wstąpieniu na tron rozpoczął gruntowną przebudowę zamku Kazimierza Wielkiego na renesansowy pałac włoski z obszernym dziedzińcem arkadowym pośrodku. Do dzieła tego powołał budowniczych włoskich z Florencji, Franciszka Florentczyka i Bartłomieja Berecci. Równocześnie wzniósł obok katedry grobową kaplicę, zdobną naj-piękniejszemi ornamentami odkuwane-mi w kamieniu, ową szeroko znaną w świecie kaplicę Zygmuntowską.

Budowle Zygmuntowskie przemieniły zupełnie charakter Wawelu. Ogromny pałac, kosztownie urządzony, pełen dzieł sztuki, skupił w sobie świetny dwór, odkąd zwłaszcza przyjechała do Polski druga żona Zygmunta, Włoszka Bona Sforza.

Królowa Bona, obdarzona wielkim rozumem, przebiegłością i wykształceniem, przyczyniła się bardzo do podniesienia poziomu życia dworskiego. Często wówczas mówiono na dworze językiem włoskim. Dwór interesował się literaturą i przedstawieniami teatralnemu Od czasu do czasu urządzano na Wawelu wspaniałe festyny i turnieje. Okres czterdziestoletniego panowania Zygmunta to niewątpliwie najświetniejsze czasy życia dworskiego na Wawelu. Już za czasów Zygmunta Augusta, któremu Wawel zawdzięcza wspaniałą serję gobelinów, to życie dworskie podupadło, król bowiem mało przemieszkiwał w Krakowie. I za Batorego życie dworskie biegło cicho, król zaś, zajęty wojnami i porządkowaniem państwa, nie posiadał licznego i świetnego dworu.

Wiek XVII-ty był stuleciem opuszczenia Wawelu. Zygmunt III przeniósł stolicę do Warszawy i niechętnie przemieszkiwał w Krakowie. Za królów elekcyjnych utrwalił się zwyczaj, iż katedra wawelska była ich miejscem koronacyjnem i cmentarzem, a na zamku pozostał skarbiec koronny i archiwum oraz sąd magdeburski.

W tych warunkach, gdy świetność z czasów Jagiellonów dość nagle się skończyła, pałac wawelski, choć niezamieszkały i opuszczony, nie popadł jednak w ruinę. Nawet podczas wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza i zajęcia Krakowa przez wrogów nie zrabowano siedziby królewskiej. Gorzej wyszła katedra, której zdobywcy nie uszanowali i wywieźli z niej wiele kosztowności.

Właściwe nieszczęścia spadły na Wawel dopiero z początkiem wieku XVIII-go. W r. 1702 zajęły Kraków wojska szwedzkie i wprowadziwszy się na Wawel, założyły na pokojach zamkowych szpital. Od ogni palonych przez chorych żołnierzy na kamiennych posadzkach zajęła się wówczas rezydencja Zygmuntowską i przez tydzień cały gorzała. Poszły w ruinę owe „wyśmienite pokoje, galanterje i staro-świetczyzny niewymownie piękne“. Zwaliły się dachy i kominy, powiększając zniszczenie. W całym kraju pożar Wawelu wywołał żywą reakcję i powszechny żal. Ale kraj był biedny, skarb pusty i ledwo starczyło pieniędzy na powierzchowną restaurację pałacu. Pożar z r. 1702 położył koniec świetności Wawelu. Wzgórze stało się twierdzą, w której podczas konfederacji barskiej konfederaci bronili się przeciw Moskalom przez dwa miesiące.

Stanisław August zamyślał odnowić Wawel i częściowo nawet tego dokonał, tak że podczas chwilowego pobytu w Krakowie w r. 1787 mógł w nim zamieszkać.

Nadeszły tymczasem smutne czasy rozbioru i w r. 1794 zajęli Kraków Prusacy. Oficerowie i żołnierze pruscy, zakwaterowawszy się na rok w zamku, mieli dość czasu, by zrabować urządzenie pałacu, które w nim oszczędził pożar i które uzupełnił Stanisław August. Prusacy wywozili systematycznie rzeczy do Wrocławia. Wtedy też włamali się do skarbca koronnego, zrabowali insygnja królów polskich i wywieźli je do Berlina, gdzie je zczasem przetopili. Po wyjściu Prusaków z miasta na Wawelu nie pozostało już wiele z pałacu Zygmuntowskiego. Stały tylko mury i Austrjacy, zająwszy Kraków, obudowali krużganki podwórca, zamieniając pałac na koszary dla wojska. Wiek XIX-ty nie zobaczył już śladu z dawnej świetności pałacu wawelskiego. Pozostała jedynie na wzgórzu katedra.

Wiek XIX stał się mimo to stuleciem swoistej świetności Wawelu. W narodzie polskim zbudziło się silne przywiązanie do wzgórza, powstał, rzec można, jego kult. Wyrazem tego kultu stał się obyczaj chowania na Wawelu szczątków bohaterów narodowych. Zapoczątkował ów zwyczaj pogrzeb Kościuszki i księcia Józefa, później Mickiewicza, a uroczystości związane z temi żałobnemi obchodami wywarły niesłychany wpływ na społeczeństwo, zwracając równocześnie jego oczy na Wawel. Nigdy nie posiadło wzgórze takiego, jak wówczas, znaczenia. Wawel znalazł wtedy swoich piewców, a jego zabytki i dzieje swych historyków. To też gdy z początkiem bieżącego stulecia wojska au-strjackie opuściły pałac królewski, energicznie zabrano się do jego restauracji. Okazało się, że siedziba Zygmuntów w lepszym jest mimo wszystko stanie niż przypuszczano. Odnalazły się odrzwia, posadzki, dawne stropy i cenne malowidła ścienne, odkryto kolumnady krużganków, przywracając pałacowi charakter renesansowy. Zwycięska wojna z Rosją w 1920 r. pozwoliła nam odzyskać niejeden cenny zabytek, wywieziony w swoim czasie do Warszawy, a stamtąd zabrany do Rosji. Wróciła na Wawel przede wszystkiem ser ja arasów (—> Arasy). W latach ostatnich urządzono pałac królewski na nowo, a w r. 1927 zjechał na Wawel Prezydent Rzeczypospolitej i zamieszkał w pałacu królewskim. W r. 1927 pochowano w podziemiach katedry Julju-sza Słowackiego, a w r. 1935 Józefa Piłsudskiego.

Budowle wawelskie.

Katedra i pałac królewski stoją na wschodniej połowie wzgórza niedaleko siebie. Dwie te budowle są najcenniej-szemi na Wawelu zabytkami architektury. Na zachodniej części Wawelu od strony Wisły znajdują się stare domy kapituły oraz austrjackie budynki poszpitalne. Całość wzgórza, posiadająca malowniczy i interesujący charakter, ufortyfikowana jest murami ceglanemi i bastjonami z XVIII-ego i XIX-ego wieku.

Katedra to kamienna budowla gotycka z czasów Łokietka i Kazimierza Wielkiego. W planie przedstawia się katedra jako duży trzynawowy kościół, z nawą poprzeczną i kaplicami po bokach. W sylwecie katedry odgrywają ważną rolę trzy wieże. Na jednej z nich wisi słynny dzwon zwany „Zygmuntem“. Wnętrze katedry zapełnione jest ołtarzami i pomnikami. Na środku widać wielki baldachim, wzniesiony nad grobem św. Stanisława, • a w nawach rozmieszczone są pomniki, przypominające postacie dawnych polskich

K. Estreicher.

władców. Obok nich wiele miejsca zajmują grobowce biskupów, kanoników i rycerzy. Dla odwiedzającego katedrę Polaka jest ona wielkiem muzeum przeszłości narodowej, dla obcego przybysza zbiorem dzieł sztuki, równym najsłynniejszym w świecie. Z pośród kaplic najbardziej znana jest kaplica Zygmuntowska, wzniesiona na planie kwadratu i nakryta kopułą zewnątrz pozłacaną ; wewnątrz zdobią kaplicę renesansowe groteski, odkuwane w kamieniu oraz pomniki grobowe dwóch Zygmuntów. Do katedry przytyka skarbiec, w którym zgromadziły się cenne aparaty i sprzęty kościelne, sprawiane ofiarnością królów, biskupów, możnych panów.

Dzisiaj, kiedy restauracja pałacu wawelskiego, stojącego opodal katedry, jest już w znacznej mierze dokonana, piękno renesansowej siedziby Jagiellonów olśniewa i zdumiewa powszechnie. Wśród królewskich siedzib Europy zamek wawelski stoi niewątpliwie w rzędzie najwspanialszych. W jego architekturze środowiska włoskie odegrały rolę decydującą. Na wzór pałaców florenckich zbudował Franciszek Florentczyk wielki podwórzec, zamknięty skrzydłami pałacu. Dokoła owego podwórca biegną krużganki, wsparte na kolumnach. Kolumny parteru i pierwszego piętra dźwigają łuki arkad, kolumny drugiego piętra podpierają belkowania dachu. Architekt włoski osiągnął w podwórcu nadzwyczajny efekt lekkości i swobody konstrukcyjnej wraz z pełną harmonją proporcyj, tak cenioną w czasach renesansu. Za krużgankami dziedzińca znajdują się sale pałacowe. Jedynie skrzydło od południa posiada charakter dekoracyjny. Dzisiejsze urządzenie wnętrz pałacu, poza niektóremi portalami, stropami, malowaniami i gobelinami, jest nowe. Uczyniono Wawel mieszkalny, aby móc go oddać na rezydencję Prezydentowi Rzeczypospolitej, kierując się jednakże przy urządzaniu zasadą, ażeby wnętrzom nadać charakter renesansu. To też meble i obrazy są stare. Między obrazami znajduje się szereg portretów królewskich. Osobliwej ozdoby dodają salom rozwieszone gobeliny. Na parterze pałacu mieści się w salach gotyckich skarbiec koronny, który tutaj miał zawsze swoje pomieszczenie. Do skarbca koronnego wróciły dzisiaj różne cenne przedmioty, odzyskane z Rosji. Wróciły doń chorągwie polskie, przedewszystkiem zaś udało się odzyskać „Szczerbiec¹“, który, zrabowany przez Prusaków, dostał się ostatecznie do Petersburga.

Niesposób zamknąć opisu wzgórza, nie wspomniawszy o innych budowlach na Wawelu. Niegdyś było ich znacznie więcej, lecz w XIX wieku uległy one zburzeniu. W domach poszpitalnych na zachodniej połowie wzgórza mieści się cenne „Muzeum Etnograficzne“. Obok baszt, jakie się jeszcze zachowały ze średniowiecznych fortyfikacyj, znajduje się wejście do Smoczej Jamy oraz rozciąga się obszerny taras z przepięknym widokiem na Wisłę i Kraków.

Codziennie tłumy osób przewijają się przez wzgórze, pragnąc poznać jego dzieje i zabytki. Liczne wycieczki młodzieży, turyści, żądni wrażeń, cudzoziemcy, ciekawi przeszłości, nabożne pielgrzymki chłopskie, artyści studju-jący dzieła sztuki — słowem, ludzie rozmaitych stanów, zawodów i wieku krążą w porze południowej po Wawelu, napełniając go gwarem życia. Stał się Wawel w ten sposób nietylko miejscem świętem, pamiątkowem, arty-stycznem, ale i miejscem nauki.

Literatura o Wawelu jest nader obfita zarówno dawna, jak nowa. Wymienić wypada w pierwszym rzędzie monografię S. Windakie wieża: Dzieje Wawelu, Kraków 1925, w której Czytelnik znajdzie starszą bibljografję. Katedrę na Wawelu opracowali L. Łętowski (Kat. na W., Kraków 1859) i T. Wojciechowski (Kościół katedr, w Krak., Kraków 1900). Zamku na Wawelu dotyczą znakomite prace A. Szyszk i-B o h u s z a, zamieszczone w „Rocznikach Krakowskich“ t. XVIII, XIX, XXIII, monograf ja S t. Tomkowi-cza: Wawel, Kraków 1905 oraz rozprawa S. S. Komornickiego w „Przeglądzie Historji Sztuki“ (1929). Nowszą literaturę przedmiotu znajdzie czytelnik u W. Te r-leckiego: Zamek Królewski na Wawelu, Kraków 1933 i w K. Estreichera: Wawel, Kraków 1935.

WERSAL. (Tabl. I, 1 b i 68, IV 112 do 116). Słowo Wersal wyzwala w nas wizję najświetniejszego dworu Europy. W rzeczywistości jest to gigantycznych rozmiarów pałac wraz z wspaniałym parkiem, do stóp którego w pokorze przylgnęło miasto całe — dawna rezydencja królów Francji. Niewiele jest miejsc na świecie w którychby atmosfera dawno minionego życia i kultury przetrwała w sposób tak istotny, tak.bezpośrednio uchwytny. Aż dziw, że można tu przyjechać zwyczajnie koleją z Gare St. Lazare w Paryżu...

Na miejscu dzisiejszego Wersalu wznosił się niegdyś niewielki pałacyk myśliwski, wybudowany przez Ludwika XIII w pierwszej połowie XVII stulecia. Jego następca, Ludwik XIV szczególnie upodobał sobie to miejsce i postanowił przekształcić skromny pawilon myśliwski we wspaniałą rezydencję monarszą, w której epoka i styl, noszący imię tego władcy, znalazły swój najświetniejszy wyraz. W roku 1668 nadworny architekt Ludwika XIV Louis Le Vau rozpoczął monumentalną rozbudowę rezydencji, a plany jego dalej rozwinął drugi znakomity architekt tej epoki, Jules Hardouin-Man-sard, który objął kierownictwo robót w 1679 roku. Główny zrąb rezydencji wersalskiej kształtuje się w ciągu dwudziestolecia 1668—88, ale dalsze jej upiększanie i narastanie trwa niemalże do końca XVIII stulecia. Dobrze sobie uprzytomnijmy teraz dziejowe znaczenie tego momentu, w którym Wersal powstawał.

Francja Ludwika XIV — ośrodek życia politycznego i kulturalnego Europy.

W ciągu długoletnich rządów Ludwika XIV (1643—1715) Francja dochodzi do szczytu potęgi. Jej wojska odnoszą szereg znakomitych zwycięstw w wojnach z Hiszpanją, Holandją i Niemcami. Monarcha sprawuje rządy absolutne, otoczony blaskiem najwyższego majestatu. Dochodzi niemalże do ubóstwienia władzy. Tak jak w polityce Francja nadaje ton, tak samo w sprawach kultury i sztuki, mody i gustu zdobywa ona teraz ogólnoeuropejski prymat. Pod dyktando Paryża i na modłę francuską kształtuje się życie dworskie w całej Europie z właściwym mu skomplikowanym cefemo-njałem i etykietą, ustala się typ człowieka ówczesnej arystokratyczno-wład-czej elity. Znamionująca go wyniosłość, a skłonność do stylizacji wyraźnie uwydatnia się np. w stroju, który zmierza do efektownego przekształcenia i jakby spotęgowania postaci ludzkiej w jej zewnętrznym wyrazie. Taki jest sens owych wspaniałych żabotów, owych peruk, które burzliwemi falami loków spływają na ramiona, lub obcasów tak wysokich, że zdają się odrywać człowieka od ziemi i wynosić go ponad innych śmiertelnych. Rzecz oczywista, że w zastosowaniu tych zewnętrznych akcesorjów wspaniałości panowała ścisła hierarchja, której szczytem wyniesionym pod niebiosa była osoba monarchy (por. charakterystyczny pod tym względem portret Ludwika XIV, malowany przez H. Ri-gaud, I, tabl. 1 b.).

Na polu sztuki Francja za Ludwika XIV roztacza blask ogromny i posiada od czasów gotyku niepamiętną moc oddziaływania na inne narody. W dobie pełnego średniowiecza Francja to głównie wpłynęła na ukształtowanie się naczelnego typu ówczesnej kultury — rycerza Chrystusowego. Z niej również wyszła niebotyczna architektura i plastyka katedr, później zaś, już raczej w XIV i XV stuleciu, z niej się poczęły nowe formy wykwintu i romantycznego życia dworskiego wraz z nowym ideałem piękności kobiecej, ucieleśnianym w postaciach Madonny. Dawszy światu tak wiele nowych wartości, w ciągu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku zko-lei Francja popada w większą zależność od innych. Mimo oporu i utrzymywania się przez czas jakiś tradycji późno-gotyckiej, wpływ przemożny wywiera na nią renesans a później i barok włoski, istnieje również dość silne oddziaływanie sztuki niderlandzkiej. W miarę jednak jak za Ludwików XIII i XIV krzepnie nowa forma monarchji francuskiej i ustala się jej potęga na-zewnątrz, możemy również i w sztuce zauważyć coraz mocniejszy pęd ku samodzielności i to narówni we wszystkich dziedzinach. Ten samorodny rozwój za Ludwika XIV, zgodnie z ogólnym kierunkiem jego rządów, ujęty został w zwartą więź organizacyjną. Powstaje system akademij (—» Akadem ja), mający na celu uprawę poszczególnych dziedzin sztuki i nauki. W tym zakresie znalazł król niestrudzonego współpracownika w . osobie swego ministra Col-berta. Władza państwowa wyznacza teraz konkretne zadania sztuce — ma ona dążyć do wytworzenia własnego stylu monumentalnego, któryby stał się godnym wyrazicielem wspaniałości i potęgi państwa pod rządami wielkiego monarchy. Styl taki musi być samodzielny i oryginalny, jakkolwiek powinien umiejętnie korzystać z cudzych doświadczeń. W tym celu należy pracować nad ustaleniem kryterjów a przedewszystkiem ugruntować szkolnictwo artystyczne. Temu celowi służyć miały akademje teraz powstające, a więc jeśli chodzi o sztuki plastyczne, Akadem ja Architektury, Akadem ja Francuska w Paryżu oraz Akadem ja Królewska Malarstwa i Rzeźby. Od tej chwili surowa doktryna klasycyzmu, w literaturze znacząca się nazwiskami Corneille ’a, Racine’a i Molière a, obejmuje w swe władanie również i sztuki plastyczne. Obok króla i Colberta, jako ich główny doradca artystyczny, staje malarz i uniwersalny dekorator Charles Le Brun, a za nim cała plejada bardziej lub mniej głośnych nazwisk na polu architektury, malarstwa i rzeźby, skupionych w zespołowych pracach dla uświetnienia wielkiej epoki i nadania jej pomnikowego wyrazu. Temu ożywionemu ruchowi w plastyce sekunduje wspaniały rozkwit przemysłu artystycznego, powstają liczne manufaktury gobelinów, mebli, porcelany i t. d., a doskonali w swym kunszcie i rękodziele złotnicy, cyzelatorzy, tkacze, stolarze ściśle współpracują z przedstawicielami innych działów sztuki.

Styl Ludwika XIV.

Styl Ludwika XIV we Francji jest czasowym odpowiednikiem pełnego i późnego baroku (-» Barok) we Włoszech. Mimo niektórych pokrewieństw różni się jednak odeń w sposób zasadniczy, a nawet nosi odrębne miano klasycyzmu (—» Klasycyzm). Mając to samo co i barok włoski dążenie do monumentalności i chęć ogarniania jednolitą kompozycją plastyczpą jak największych mas przestrzennych, klasycyzm francu-

szukaj w łomie piątym!

władca Ludwik XVI

wraz

ski różni się odeń o wiele większym spokojem i surowością. Styl ten posiada w najwyższym stopniu rozwiniętą zaletę jednolitości, która w harmonijny sposób łączy wszystkie działy sztuki w służbie jednej idei nadrzędnej. Posiada on również niezwykłą majestatyczność w oparciu o doskonałe poczucie porządku i miary, skąd wynika powaga i dostojeństwo kompozycji, przy stosowaniu ogromnej, niekiedy wprost gigantycznej skali. Wystarczy wspomnieć kolosalność pełną umiaru takiego arcydzieła, jak wschodnia kolumnada Luwru (arch. Claude Perrault) lub też wymiary niektórych budowli: fasada pałacu wersalskiego od strony parku ma 670 metrów długości, a Galerja Zwierciadlana tamże 73 metry. Styl Ludwika XIV jest prze-dewszystkiem stylem architektury pałacowej, nosi on piętno wybitnie świeckie, jakkolwiek w głoszonym przez siebie kulcie absolutnej monarchji przybiera niekiedy wręcz sakralne formy obrzędowe. Nazewnątrz budowle tego stylu cechuje powaga i surowa monumentalność, nawewnątrz zaś wspaniałość oraz niezrównane bogactwo i pomysłowość dekoracji, zawsze jednak stosowanej z umiarem, dystynkcją i wdziękiem. Budowle stylu Ludwika XIV zawsze są pomyślane w ścisłym związku z otoczeniem, tworzą one określone zespoły urbanistyczne, a kompozycja ich wiąże się z odpowied-niem ukształtowaniem placów, przede-wszystkiem zaś z założeniami parko-wemi.

Pałac i ogród wersalski.

A teraz zwróćmy się znów bezpośrednio do pałacu wersalskiego, do dzieła, które samo w sobie jest symbolem epoki, a zarazem stanowi najdoskonalsze wcielenie stylu Ludwika XIV.

Trzy potężne arterje ulic promieniście zbiegają się ku dziedzińcowi pałacowemu, który ukształtowany w formie t. zw. „cour d'honneur“, gotów jest na przyjęcie tłumów, nadciągających tu z hołdem i czołobitnością. Dziedziniec a raczej szereg dziedzińców, będący jakby przedsionkiem tej monarszej świątyni, rozbudowany jest pomiędzy głównym korpusem pałacu a poprzecznie biegnące-mi skrzydłami. Środkowa oś głównej ar-terji komunikacyjnej przecina pałac i znaczy wyraźnie kierunek hołdowniczego pochodu poddanych. Cel ich, ostatnie miejsce wyjątkowo dostępne dla tłumu przybyszów, to w stosunku do pozostałych dziedzińców najwęższy dziedziniec marmurowy, słynna „Cour de marbre“. Tu w miejscu przez swe zwężenie i szczególne opracowanie wyodrębnionem ni-czem absyda, na pierwszem piętrze w samem sercu pałacu widnieje balkon sypialni królewskiej. Na nim to w dnie wyjątkowo uroczyste władca ukazywał się ludowi. Z tego balkonu w roku 1715 po zgonie Ludwika XIV herold oznajmił ludowi żałobną formułę „Le roi Louis XIV est mort“ (król Ludwik XIV umarł), by po chwili powrócić z nową wieścią, tym razem radosną : „Vive le rai Louis XV“ (Niech żyje król Ludwik XV). Z tego samego balkonu w roku rewolucji 1789 musiał się ukazać wzburzonemu tłumowi mieszkańców Paryża nieszczęsny

z małżonką Marją Antoniną, by przyrzec im swój niezwłoczny powrót do Paryża...

Dopuszczeni do wnętrza pałacu, które utrzymane w swym dawnym wyglądzie i charakterze, mieści obecnie Muzeum Narodowe Wersalu, ze szczególnem uczuciem onieśmielenia zwiedzamy t. zw. apartamenty królewskie. Pośród nich zwłaszcza t. zw. Galerja Zwierciadlana oraz przyległe do niej: Salon Wojny i Salon Pokoju, stanowią najwyższy wyraz stylu Ludwika XIV w zakresie dekoracji wnętrza. Tu szczyt swój osiągnęła sztuka dekoratorska Le Bruna, który wystąpił w otoczeniu najwybitniejszych rzeźbiarzy takich, jak Cappieri, Coyse-vox i inni. Galerja Zwierciadlana bogactwem i wykwintem swej dekoracji przewyższa wszystko, co jest w tym zakresie na świecie. Ma ona 17 wielkich okien, zamkniętych u góry półkolistemi arkadami; naprzeciw okien ściana jest ujęta w identycznego kształtu arkady całkowicie wyłożone zwierciadłami i odbijające światło. Osiągnięto tu przedziwny zespół dekoracyjny różnorodnych form i mate-rjałów, oparty na połączeniu zwierciadeł z zielonawro-szarym marmurem, bron-zem, złoceniami i bielą stiuków; efekt uzupełniają alegoryczne malowidła na sklepieniu. W dwóch przyległych salonach ta sama zasada dekoracyjna rozwinięta jest w dalszym ciągu z jeszcze większem spotęgowaniem barwności i przesunięciem mocniejszych akcentów na alegoryczne płaskorzeźby symbolizujące wielkość rządów Ludwika XIV. Z pośród innych komnat przyległych wyróżnia się zwłaszcza sypialnia królewska, której wspaniała dekoracja ze znaczną przewagą złoceń może być uznana niejako za wzór dojrzałego, w pełni rozwiniętego stylu.

Pałac wersalski ma niejako dwa oblicza. Jedną o wiele surowszą i bardziej reprezentacyjną fasadą od strony dziedzińców, zwraca się on ku miastu, druga zaś prostsza, choć niemniej bogata i monumentalna, a w swym układzie rytmicznym bardzo urozmaicona, rozciąga się od strony parku.

Ta część pałacu występuje w jak najściślejszym związku z kompozycją parku, która jest arcydziełem wielkiego ar-tysty-ogrodnika André Le Nôtre’a. Ge-njusz tego artysty polega na wykreśleniu całego systemu alej i perspektyw, które zbiegają się ku pałacowi, jednocześnie pogmatwane labirynty ścieżek bawią wędrowca niespodziankami i nieskończoną rozmaitością widoków, jakie nastręcza zieleń roślinności w zestawie

niach z bielą rzeźb oraz żywiołem wody. Gwałtownie tryskające strumienie fontann, wodospady, baseny — oto różne formy, zapomocą których woda, wciągnięta w kompozycję parku, staje się jej niemalże głównym, ożywiającym akcentem. Styl ogrodu, jaki stworzył Le Nôtre za rządów Ludwika XIV, znalazł niezwykłe szerokie zastosowanie, powodując wielką ilość naśladownictw .(-> Ogrodnictwo). Ogród czy park w tem ujęciu jest jak najściślej związany z architekturą pałacu — środkowa oś przecinająca budowlę wyznacza zarazem główną aleję parku. Natura w arcytworach swej roślinności występuje tu ujarzmiona, podporządkowana myśli człowieka, który z całą świadomością niekiedy gwałci jej prawa, narzucając drzewom kształty kuliste czy też piramidalne w alejach, bądź wreszcie wystrzygując z krzaków zwarte ściany. Kunsztowna kompozycja strumieni wodnych występuje w związku z szeroko pośród zieleni roz-rzuconemi arcydziełami rzeźby ogrodowej. W parku wersalskim w tym zakresie podziwiamy prace znakomitego rzeźbiarza Fr. Girardona, który jest twórcą słynnych kąpieli Apollina i nimf. Rysunków do fontann lub grup rzeźby ogrodowej dostarczali i inni artyści nadworni.

Styl Ludwika XIV niezawsze trwał w tym stanie dostojeństwa i surowej powagi, w jakim nam go ukazuje wielki pałac wersalski. Pod koniec życia monarchy widać już znużenie patetycznemi formami, przebija tęsknota za czemś lżejszem i swobodniejszem. Z takich nastrojów pod koniec XVII stulecia w obrębie ogrodów wersalskich urodził się pałacyk wypoczynkowy, zwany Grand Trianon. Tu król u schyłku swych rządów najchętniej przebywał. Lin ja rozwojowa architektury francuskiej za panowania Ludwika XV pójdzie dalej w kierunku rokoka, będącego wcieleniem wdzięku i elegancji, wesołej, rozigranej

J. Starzyński.

dekoracyjności. W Wersalu pomnikiem czasów Ludwika XV jest pałacyk Petit Trianon, zbudowany w 1766 roku przez architekta Gabriela. W dziele tem rokokowa gracja widoczna jest w połączeniu z umiarem i spokojem, który zdaje się już zwiastować ponowny nawrót klasy -cystycznej fali za Ludwika XVI i w dobie wielkiej rewolucji. Ogrody przyległe do Petit Trianon mają charakter już zgoła odmienny od poprzednich kreacyj Le Nôtre ’a. Jest to już forma ogrodu naturalnego, w którym roślinność krzewi się dziko i swobodnie. W tem roman-tycznem otoczeniu za czasów Marji Antoniny powstaje sztuczna wioska z dom-kami, młynami i gospodarstwem dla zabawy — symbol czasów i warstwy skazanej na zagładę, szukającej zapomnienia w sentymentalnej sielankowości i łudzącej się fikcją powrotu do natury.

Najwięksi malarze tej epoki.

Ludwik XIV i jego najbliżsi współpracownicy stworzyli wielką sztukę oficjalną i reprezentacyjną, podporządkowaną celom monarchji i państwa. Nie znaczy to jednak, by w poczynaniach sztuki dworskiej wyczerpywało się całe życie artystyczne ówczesnej Francji. Atmosfera ta, bardzo przychylna jeśli chodzi o rozwój architektury i rzeźby, jakkolwiek niewszystkie jej kierunki w sobie mieszcząca, była np. wręcz zabójcza dla głębiej pojętego malarstwa. Potrzeby dworu w tym względzie zaspokajało puste i bombastyczne malarstwo Le Bruna. Stronił od dworu największy malarz francuskiego klasycyzmu Nicolas Poussin (1594—1665), którego sztuka, w swych dążeniach bliska zresztą stylowi Ludwika XIV, najpiękniej dojrzewała w promieniach Italji, gdzie i sam artysta czuł się najlepiej zdała od intryg dworskich. Podobnie w ramach sztuki dworskiej nie było miejsca dla rozwijającego się wówczas we Francji malarstwa realistyczno-rodzajowego scen z życia ludu oraz pełnego ekspresji malarstwa religijnego. A i późniejsze nastroje zwiewnego, kończącego się rokoka w malarstwie najpełniej wypowie nie żaden z renomowanych nadwornych dekoratorów, ale skromnie, na uboczu żyjący największy poeta pendzla, Antoine Watteau (1684—1721).

WĘGIEL. (Tablica 117—120). Węgiel jest to ciało stałe, bez zapachu i smaku, nie topi się; ulatnia się powyżej 3600° C, rozpuszcza się w stopionym metalu, np. żelazie. Z tlenem łączy się energicznie, również odbiera tlen innym związkom. Jego działanie odtleniające zwie się redukcją. Jest on ważną częścią składową wszystkich ciał organicznych, a więc i kopalin takich, jak nafta, węgiel brunatny i kamienny, torf. Jako pierwiastek występuje w przyrodzie pod postacią diamentu i grafitu.

Węgiel kostny i węgiel drzewny pochodzi z prażenia surowca bez dostępu powietrza, to jest t. zw. suchej dystylacji, i stosuje się do odbarwiania i do pochłaniania szkodliwych gazów lub niepotrzebnych składników. Z powodu właściwości absorbowania składników organicznych, znajdowanych w zwykłej wodzie, węgiel drzewny jest powszechnie używm-ny w filtrach wodociągowych.

Węgiel aktywny jest to węgiel w wysokim stopniu chemicznie czysty, specjalnie spreparowany. Poza la-boratorjum stosowany jest przede-wszystkieni w rafinerjach cukru i nafty oraz w maskach przeciwgazowych, jako zabezpieczenie przed większością gazów bojowych.

Węgiel brunatny jest to minerał, pochodzący z formacji trzeciorzędowej, a więc młody węgiel kamien-

ny, który powstał głównie przez bu- sji. W Polsce istnieją pokłady węgla twienie roślin błotnistych i rzadkich t. zw. blanowickiego, we wschodniej drzew wysokopiennych pod warstwą Małopolsce, w Kieleckiem, koło Płocka, piasku i gliny. Najlepsza jego odmiana Częstochowy, Zawiercia i na Podkar-zwie się lignitem (od łacińskiego paeiu. lignum = drzewo,). Węgiel brunatny nadaje się do palenia najlepiej w for- w kopalniach płytkich, t. zw. odkryw-mie brykietów.

Węgiel brunatny wydobywa się albo

kach, to jest przez usunięcie pokrywa-

Znaczne pokłady węgla brunatnego jącej go warstwy ziemi, czyli nadkła-znajdują się w Niemczech na północy du, bądź też w kopalniach głębokich.

i w Saksonji, w Czechosłowacji, w Au-strji i na Węgrzech, w Jugosławji i Ro- siło w 1000 t:

Wydobycie węgla brunatnego wyno-

1913

1922

1929

1932

1934

Niemcy

Czechosłowacja

Węgry

Austrja

Jugosławja

Rosja

Polska

Kula ziemska

129.389    182.794    232.423

87.233

23.017

5.954

2.621

2.994

2.936

221

137.179

18.942

6.183

3.136

3.587

1.909 219 174.456

22.555

7.044

3.525

5.242

2.800 74 122.647

15.910

5.931

3.103

4.431

4.400 33 170.556 137.246

15.258

6.199

2.855

3.908

8.000 26 187.471

Węgiel kamienny.

Węgiel kamienny jest to minerał ze śladami organizmów roślinnych, koloru ciemnobronzowego do czarnego, o szklistym lub tłustym połysku, który powstał w formacji węglowej, t. zw. karbonie, z błotnistych roślin i morszczyn pierwotnej budowy, butwiejących w czasie zmiennej kolei podnoszenia się i opadania poziomu morza, ułożony w formie rozległych, do 15 m grubych pokładów naprzemian z warstwami iłu, piasku i kamienia (skały).

Przy spalaniu węgiel kamienny wydaje z siebie od 4500 do 9200 jednostek ciepła (kaloryj) i rozpada się głównie na dwutlenek węgla, azot i popiół. Przy niedostatecznym dostępie tlenu palący się węgiel wydziela trujący tlenek węgla, czyli czad. Najczystszym węglem kamiennym, jest antracyt, który zawiera do 95°/₀ węgla. Polska go nie posiada; obfituje weń Anglja,

Zagłębie Donieckie w Rosji oraz Stany Zjednoczone A. P. Antracyt nie kopci przy paleniu i zostawia mało popiołu, dlatego nadaje się w szczególności na opał domowy, kolejowy i okrętowy. Jest to węgiel chudy, w odróżnieniu od pozostałych odmian w różnym stopniu tłustych, wydzielających kopeć (sadze) i gaz, jednem słowem, zawierających dużo części lotnych i wskutek tego palących się długim płomieniem.

Węgiel chudy przy prażeniu bez dostępu powietrza daje mało gazów i rozsypuje się na proszek, dlatego nie nadaje się do gazowni i fabrykacji koksu. Węgiel tłusty wydziela dużo gazu świetlnego i pozostawia gąbczaste, szarawe kawały o metalistym połysku, zwane koksem. Liczne węgle tłuste nadają się szczególnie do fabrykacji gazu — w tym wypadku nazywa się je węglem gazowy m.

Pod względem wartości cieplnej węgle polskie wahają się pomiędzy 4800

770.404

2,293.622

1,324.228

66.577

134.157

4,588.988

a 7800 kal. Pod względem wartości opałowej stoją one niżej od węgli z północnego zagłębia francuskiego i szeregu zagłębi angielskich, a także z Westfa-lji. Węgle polskie są to węgle przeważnie gazowe lub gazowo-pło-mienne, słabo spiekające się, dające koks niższego gatunku lub wręcz nie koksujące.

Zasoby węgla kamiennego na kuli ziemskiej nie są jeszcze dostatecznie zbadane. Poniższe zestawienie podaje szacunek zasobów, znajdujących się w głębokościach do 2000 m pod powierzchnią ziemi, w miljonach tonn :

Europa . .

Ameryka

Ązja .    .    .

Afryka .    .

Oceanja . .

Kula ziemska

Dokładnie stwierdzone zasoby na całym świecie wynoszą jedynie 321.273 miljony tonn, z tego na Europę przypada 254.450 miljonów, przyczem na pierwszem miejscu stoi Anglja, potem Niemcy, Polska zaś znajduje się na trzeciem miejscu.

Co do zasobów węgla w Polsce istnieje pewna rozbieżność obliczeń. Obliczenia, uwzględniające pokłady do do 1000 m głębokości, podają je w wysokości od 62 do 69 miljardów tonn, z czego około 73,5°/₀ przypada na Górny Śląsk, 3,5°/₀ na zagłębie dąbrowskie i 23°/₀ na krakowskie. W porównaniu z zagranicznemi zagłębiami położenie pokładów w Polsce jest naogół gorsze pod względem komunikacyjnym (znaczna odległość od portów), a lepsze co do charakteru złóż, głównie wskutek grubości pokładów i czystości minerału. Wartość węgla obniża się naogół w kierunku z zachodu na wschód. Wpływa na to wzrost zawartości wody, popiołu i części lotnych.

Zagłębie polskie składa się z polskiego Górnego Śląska i przylegających doń połaci Śląska Cieszyńskiego, województwa kieleckiego (Dąbrowa) i krakowskiego. Na Śląsku obszar eksploatowany dzieli się zazwyczaj na trzy grupy : t. zw. Górnego Siodła i Niecki Bytomskiej, Rybnicką i Środkowej Niecki. Zagłębie dąbrowskie eksploatuje naogół dalszy ciąg Górnego Siodła i Środkowej Niecki. Pierwsze wiadomości o wydobywaniu węgla pochodzą z końca XVIII wieku z Górnego Śląska, wkrótce potem zaczęto wydobywać go także w okolicach Dąbrowy i Sosnowca. Decydujące znaczenie dla rozwoju górnictwa miało jednak dopiero rozpowszechnienie maszyny parowej, w szczególności kolei żelaznych w połowie XIX wieku.

Kopalnictwo węglowe.

Węgiel kamienny wydobywa się w rzadkich już dziś odkrywkach, przeważnie zaś w kopalniach głębokich (ryc. 101). Budowanie kopalni poprzedzają wiercenia próbne, prowadzone analogicznym systemem, jak przy poszukiwaniach nafty. Po stwierdzeniu odpowiednich pokładów minerału buduje się zazwyczaj opodal otworu wiertniczego szyb główny pionowy, a na zboczach gór niekiedy poziomy, zazwyczaj pochylony ku pokładom, zwany sztolnią. Pod ziemią, idąc od szybu głównego, przekopuje się poziomo długie chodniki, zwane także przecznicami (tabl. 117 a). W miejscach, gdzie przecznice krzyżują się z pokładami, bije się w minerale chodniki poziome, skośne wgórę, t. zw. pochylnie, lub skośne wdół, czyli upadowe. W szybie głównym umieszcza się windę (tabl. 117 b), którą zjeżdżają pod ziemię, wzgl. wracają na powierzchnię górnicy i wagony. Puste wagony docierają na szynach, ułożo-

y kolejowe węgla

.1 = szyb

2    = hala maszun wyciągowych

3    = lina wyciągowa

4    =* wieża wyciągowa

5    — klaiki wyciągowe

6    — pomost

7    = sortownia

8    =* wagon

9    = pokłady

n    n    n    I 7    ¹⁰    =    chodniki

U    LI    U    I    11    =    podszybie

-1    12    =    przecznica

12

10

10

10

Ryc. 101. Przekrój kopalni.

nych w chodnikach, do miejsca wydobycia, t. zw. przodku. Wydobycie węgla przez górnika, zwane o d b u d o-w ą, odbywa się obecnie wyłącznie przy pomocy maszyn, młotków pneumatycznych (tabl. 118 a), któremi wierci się otwór w pokładzie i podkłada nabój, aby po strzela-n i u wybrać urobek, lub też m a-szyn wrębowych, które podcinają całe połacie pokładu, kruszącego się przy obsuwaniu w kawałki. Wskutek wypróżnienia pokładów często obsuwa się powierzchnia ziemi i rysują się lub zapadają domy w osiedlach (szkody górnicze). Aby temu zapobiec wypróżnione przestrzenie wypełnia się podsadzką (tabl. 118 b), t. j. kamieniami, lub zamula się przez wpłókiwa-nie piasku silnym strumieniem wody pod ziemię (podsadzka płyn-n a).

Oprócz szybu głównego każda kopalnia posiada szyby wentylacyj-n e, nieraz osobny szyb dla zjazdu robotników, a przy szybie głównym halę maszyn, która obsługuje windę, wentylację oraz wszystkie instalacje komunikacyjne, znajdujące się pod ziemią. Wagoniki z węglem, wydobyte z pod ziemi, dostają się na wywrotnicę, t. zw. bęben, która zrzuca węgiel w sortowni (tabl. 119 a) na rzeszota o różnej rozwartości otworów, dzielące kawałki węgla według wielkości, czyli na sortymenty, a to dlatego, że do opału domowego żąda się przeważnie sortymentów grubych (kęsów, kostki i orzecha), przemysł zużywa średnie i drobne (orzech, groszek i grysik), a np. elektrownie i koksownie wyłącznie miał. Po przejściu przez rzeszota kawałki węgla przesuwają się na taśmach żelaznych i podczas tego robotnicy wybierają z nich ręcznie kamienie i węgiel przerośnięty skałą (tabl. 119 b). Ponieważ drobne sortymenty zawierają często domieszkę piasku i kamienia, więc w sortowniach znajdują się nieraz płóczki, w których przy pomocy płynącej wody oddziela się mechanicznie ziarna, wzgl. miał węglowy od domieszki. Przesortowany węgiel zsuwa się automatycznie z taśmy do podstawionego wagonu (tabl. 120 a). Po zestawieniu pociągu składającego się przeciętnie z 45 wagonów 15-tonnowych, lokomotywa zabiera węgiel na stację przeznaczenia. Jeśli węgiel przeznaczony jest na wywóz morzem, wówczas wagony podjeżdżają w porcie pod specjalne krany, które przeładowują ładunek na podstawiony od strony morza okręt (tabl. 120 b).

Brykietowanie węgla.

Ponieważ naogół zapotrzebowanie na miał było mniejsze niż zaofiarowanie, więc próbowano temu zaradzić przez brykietowanie. Polega ono na prasowaniu płókanego miału węglowego pod działaniem gorąca i pod ciśnieniem około 150 atm. Środkiem wiążącym jest twarda smoła (pak). Na polskim Górnym Śląsku produkcja brykietów istnieje od 30 lat i wynosiła w latach 1929—1934 ponad 200 tys. t rocznie. W Polsce hrykiety idą niemal wyłącznie na zapotrzebowanie kolei żelaznych, gdyż w odróżnieniu od krajów zachodniej Europy w opale domowym nie mają niemal zastosowania. Sprzedawane są w formie cegieł, wagi dochodzącej do 10 kg, oraz jajek.

Brykietowanie oddało szczególnie wielkie usługi w węglu brunatnym. Z powodu kruchości jest on w znacznych ilościach przerabiany na brykiety, które przyjęły się szczególnie w Niemczech, jako opał domowy.

Koks.

Węgiel kamienny odgrywa podobnie, jak nafta, bardzo poważną rolę w przemyśle chemicznym, jako surowiec produktów mających zastosowanie niemal we wszystkich dziedzinach potrzeb ludzkich. Produkty uboczne uzyskuje się w drodze prażenia węgla kamiennego, czyli suchej dystylacji, w koksowniach i gazowniach. Prażony bez dostępu powietrza, daje on pozostałość zwaną koksem, który nie jest niczem innem, jak węglem kamiennym pozbawionym części lotnych. Koks używany jest jako opał w centralnem ogrzewaniu domostw, w suszarniach wszelkiego rodzaju, ale dominującą rolę odgrywa w hutnictwie przy topieniu metali. Tylko węgiel spiekający się daje dobry koks hutniczy, twardy, porowaty. Węgiel gazowy, powyżej 30°/o części lotnych spieka się słabiej i daje koks gazowniczy. Węgiel polski (górnośląski) nadaje się nieszczególnie do fabrykacji koksu hutniczego i dlatego importujemy pewne ilości koksu hutniczego z Czechosłowacji. W r. 1934 rozpoczęto w hutach pierwsze próby z podgrzewaczami systemu inż. Dawidowskiego, które podnoszą temperaturę w piecu hutniczym i tern samem usuwają częściowo braki koksu polskiego.

Koks hutniczy zawiera do 90°/o czystego węgla, podnadto wodór, tlen, azot, wodę i popiół; przy spalaniu powinien wydawać około 7300 kal., a wartość jego jest tern większa, im mniej pozostawia popiołu i wody. Szczególnie niepożądanym składnikiem jest siarka (którą bardzo trudno jest zredukować przy prażeniu węgla) dlatego, że łączy się z żelazem. Węgiel drzewny zawiera daleko mniej siarki, stąd dzisiaj jeszcze spotyka się żelazo wytapiane na węglu drzewnym (w Szwecji).

Gospodarka koksowni nastawiona jest na wytworzenie jak najlepszego koksu przy jak największej ilości produktów ubocznych, gazowni zaś — na wytworzenie jak najwięcej gazu, o dużem cieple spalania, lecz proces przetwórczy w obu fabrykach jest niemal jednakowy.

Koksowanie węgla kamiennego wykonywano dawniej na wzór zwęglania drzewa, to jest w otwartych miele-rzach. Wkrótce jednak miejsce ich zajęły zamknięte piece murowane, mianowicie piece ulowe, które weszły w użycie najpierw w Anglji. Nowa epoka rozwoju koksownictwa rozpoczęła się z wynalezieniem koksowni dystylacyjnej, gdyż umożliwiło to wyzyskanie części ulatniających się, jako produktów ubocznych. Już w r. 1865 Knab i Carvès we Francji próbowali wydzielić z gazów koksowniczych smołę i amon jak, lecz dopiero w r. 1883 Niemcy Otto i Hoffmann skonstruowali piec régénéra t o r o w y, który zdecydował o przyszłości przemysłu koksowego. Piec ten składa się z baterji komór i z podgrzewaczy. Komory ogrzewane są systemem kanałów, w których spala się gaz, powstający przy koksowaniu. W rezultacie daje to wyższą temperaturę koksowania, sięgającą 1200 kal. i większą wydajność gazu. Początkowo wydzielano smołę przez oziębianie gazu, a przepuszczając go przez wodę — także amon jak. W roku 1887 w płóczkach olejowych Brunck’a zaczęto wymywać benzol.

Do koksowania używa się miału węgla kamiennego, płókanego celem usunięcia domieszek pirytu, łupku ilastego i innych skał, przyczem dla poprawienia jakości koksu lub gazu miesza się nieraz różne rodzaje węgla. Przeciętnie ze 100 t miału otrzymuje się 75 t koksu. Miał zbiera się do zasobników, umieszczonych na specjalnej maszynie, następnie zsypuje się go do głębokiej rynny, odpowiadającej rozmiarami komorom pieca, tu ubija się go w dość zwartą masę ciężkiemi żelaznemi stemplami. Z tak przygotowanym materja-łem ustawiona na szynach maszyna podjeżdża pod wolną komorę i wtłacza do niej ubitą masę, poczem zamyka komorę. Węgiel praży się w niej bez dostępu powietrza, a ulatniające się gazy odprowadzane są rurami celem przeróbki. Po 16 do 30 godzinach podjeżdża pod daną komorę ta sama maszyna i wytłacza stęporem koks „dojrzały“, który spada po drugiej stronie baterji na obszerną platformę. Koks ma wygląd rozżarzonych do czerwoności gra-niastosłupków. Platforma podjeżdża natychmiast na szynach pod natrysk, gdzie gasi się koks zimną wodą. Poczem odbywa się sortowanie i ładowanie, podobnie jak przy w^ęglu.

Światowa produkcja koksu w koksowniach w roku 1929 osiągnęła 144.929 tys. tonn, spadła jednak do 102.784 tys. t w roku 1934. Produkcja Polski wynosiła 1858 tys. t w r. 1929, a 1333 tys. t w roku 1934.

Produkty uboczne węgla kamiennego.

Smoła: Surowe gazy, uzyskane w opisanym procesie koksowania, wpuszcza się do chłodzącego odbieralnika, gdzie główna ilość smoły zgęszcza się, a reszta pozostaje w stanie lotnym. Z gazu, obfitującego w parę wodną, skrapla się odrazu znaczna ilość w o-dy amonjakalnej, która wraz ze smołą spływa do dużego zbiornika, gdzie się rozdzielają. Smoła jest to czarna, lepka ciecz o bardzo ostrej woni. Używa się jej do fabrykacji brykietów, papy i sadzy używanej do barwienia a także do konserwowania budynków, impregnowania drzewa oraz przy budowie dróg.

szukaj w tomie piątym!

41

éwiat 1 Życie. — IV.

Siarczan amonu: Woda amo- Gaz świetlny: Postęp techniki njakalna przechodzi przez aparaty, dążącej do jak najdalej idącego wyzy-w których przy pomocy pary wodnej skania produktów ubocznych węgla wydziela z siebie a m o n j a k. Reszta naprowadził na używanie gazów, po-amonjaku, który pozostał w gazach wstających przy gazowaniu, nietylko w formie lotnej wraz z amon jakiem do spalania pod kotłami w koksowni, pochodzącym z aparatów, przepuszcza w przyległych kopalniach, elektrow-się przez kotły, t. zw. nasytniki, z roz- niach lub hutach, lecz także do oświe-tworem kwasu siarkowego. W nich tlenia. Początkowo gaz świetlny pro-amonjak łączy się z kwasem siarko- dukowały gazownie, w miarę jed-wyin w siarczan amonu i pod postacią nak udoskonaleń dystylacyjnych rów-soli odprowadza się go do przeróbki nież koksownie zaczęły dostarczać go uszlachetniającej. Siarczan amonu słu- w szerokich rozmiarach. Oświetlenie ży jako sztuczny nawóz. Amonjak jest gazowe wynaleziono w Anglji. W ro-połączeniem azotu z wodorem, łatwo ku 1792 Murdoch zastosował gaz do lotny, wydaje gaz bezbarwny o ostrej oświetlenia swego domu i warsztatu, woni; ma zastosowanie przy fabrykacji W roku 1813 zaprowadzono gazowe sody, sztucznego lodu, w farbiarstwie, oświetlenie ulic w Londynie, w r. 1856 z niego wyrabiane są sole amonowe. w Krakowie i Warszawie. Zapowiadali e n z o 1 : Gazy, po wyjściu z na- jącemu się świetnie rozwojowi oświe-sytnika, wprowadza się do płóczek, tlenia gazowego przeciwstawiła się w których zapomocą olejów płóczko- w początku XX wieku elektryczność, wych bieżących w przeciwprądzie po- Dla uzyskania dobrego gazu świetl-zbawia się go par benzolu, a to w moż- nego części lotne powstające przy ga-liwie niskiej temperaturze. Benzol zowaniu węgla kamiennego w retor-zmieszany w ten sposób z olejem prze- t a c h przepuszcza się przez chłodniki, chodzi do aparatów, w których pod płóczki amonjakalne i naftalinowe oraz działaniem ciepła i pary wodnej oddy- suche oczyszczenie. Gotowy gaz dostaje stylowuje się od oleju. Olej pozbawio- się do zegara, mierzącego wytwórczość, ny benzolu wraca zpowrotem do płócz- a następnie do zbiornika, „gazo m e-ki. Gazy zawierają jeszcze siarko- t r u“, skąd rozprowadza się go na wodór i niewielkie ilości cyjan- znaczne nieraz odległości po domo-wodoru, po których wydzieleniu stwach przez starannie uszczelnione ru-otrzymuje się gaz świetlny.

ry. Świecenie płomienia gazowego po-

i kauczuku. Pod działaniem kwasu azo

towego powstaje zeń nitrobenzol, żółta ciecz, o zapachu gorzkich migdał-ków. Z nitrobenzolu przez zastąpienie węglowe daje acetylen, który tlenu wodorem wyrabia się anilinę, otrzymuje się łatwo z węglika wapnia służącą do wytwarzania szeregu barw- wskutek działania wody. Oświetlenie ników. Z aniliny robi się dalej także acetylenowe rozpowszechniło się znacz-środki przeciwgorączkowe, jak fena- nie w latach 1895—1905 w miejscowo-cetynę.

Benzol jest to węglowodór aroma- wstaje przez żarzenie cząstek węgla, tyczny i wyjściowy produkt dla bardzo które w wysokiej temperaturze wydzie-licznych środków chemicznych. Stosu- łają się w palniku przez rozkład węglo-je się go jako rozpuszczalnik np. żywic wodorów. Doskonałość swą światło gazowe osiągnęło około 1885 r. po wynalezieniu żarówki Auera.

Najładniejsze i najobfitsze światło ściach pozbawionych central gazowych.

rok

54

QOO)CO V

Tf* <M CC <N

46

32

27

17 11 12 12

20

<N r-t

16

18

13 12 11    10

1325 1080

Acetylen stosowany jest z powodzeniem także przy spawaniu metali.

Zużycie węgla.

Gospodarcze wyzyskanie węgla mineralnego stawia jeszcze pierwsze kroki. Szczególnie w Polsce bezpośrednie spalanie węgla stanowi regułę, przez co marnuje się produkty uboczne. W różnych krajach istnieją specjalne instytuty, które badają naukowo jak najdalej idące wyzyskanie węgla dla celów cieplnych i chemicznych. Po wojnie 1914—1918 r. zaczęto stosować metodę uwodorniania (-» Nafta), także do pyłu węgla kamiennego i brunatnego pod nazwą płynnego paliwa.

Węgiel spotkał się w początkach XX wieku ze wzrastaj ącem znaczeniem innych źródeł energji pędnej i świetlnej, jak siły wodnej, elektryczności i nafty, w nierównie mniejszym stopniu wiatru, a ostatnio mówi się o wyzyskaniu energetycznem ruchu mórz przy odpływie i przypływie. W krajach cywilizowanych konkurencja ta daje się coraz silniej odczuwać. Państwa nie posiadające własnego węgla dążą do uniezależnienia się od zagranicy. Obliczono, że zużycie energji hydro-elektrycznej we Włoszech odpowiada zużyciu 9 miljonów tonn węgla. W Szwajcarji elektryfikacja objęła koleje żelazne i jest w pełni oparta na sile wodnej. W roku 1913 udział węgla w wytwarzaniu energji zużywanej w Stanach Zjednoczonych A. P. wynosił 84°/₀, a w roku 1927 spadł na 64°/₀. W r. 1914 zaledwie 3,4°/₀ statków było pędzone olejem mineralnym, w roku 1927 udział ten przekroczył 40°/o. W Niemczech elektrownie zużywają więcej węgla brunatnego niż kamiennego. W Polsce węgiel nie spotyka się jeszcze z temi problemami, natomiast musi liczyć się z konkurencją drzewa we wschodnich połaciach kraju oraz na wsi z torfem.

Zużycie węgla kamienne-g o osiągnęło u nas 31,5 miljonów tonn w r. 1929, a zaledwo 20 miljonów w roku 1935, spadło więc znacznie w czasie kryzysu. Ponad połowę zużywał przemysł, resztę komunikacja z kolejami żelaznemi na czele oraz opał domowy (około ll°/o). W latach 1930—1933 spożycie węgla w Polsce wynosiło przeciętnie 657 kg na głowę ludności, podczas gdy w Anglji — 3861 kg, a w Czechosłowacji 1458 kg. Możliwości rozwojowe węgla kamiennego w Polsce są więc jeszcze bardzo znaczne.

światowe wydobycie węgla kamiennego.

Światowe wydobycie węgla ilustruje następujące zestawienie wydobycia w miljonach tonn:

Anglja.......

Niemcy.......

Zagłębie Saary ....

Francja .......

Polska.......

Rosja........

Belgja .    ......

Czechosłowacja ....

Holandja......

Hiszpan ja......

Stany Zjednoczone A. P.

Kanada .......

Japonja .......

W roku 1929 ponad 358 miljonów tonn znajdowało się w światowym obrocie międzynarodowym, a 285 miljonów na międzynarodowym rynku europejskim.

daj czynnikiem rozwoju tego portu. Odrodzonej Polsce przypadło w ca- WieJkie górnośląskie przedsiębiostwa łości zagłębie dąbrowskie i krakow- węglowe, jak „Robur , „Skarboferme skie, natomiast */. kopalń górnośląskich ¹ ..Progress posiadają w Gdym wła-pozostała przy Rzeszy Niemieckiej. ™e u r z ą d z e n i a p r z e ł a d u n k o-Zdolność produkcyjna naszego górnic- w e. a „Robur nawet własne statki dla twa węglowego jest zaledwie w poło- transportu węgla do krajów skandy-wie wyzyskana, przyczem na Śląsk newskich.    T. Borkowski.

Polski przemysł węglowy.

przypada 73»/. wydobycia na Dąbro- P i | m i e a n i c t w o: Polski świat wę-wę 20,5 /₀, na Krakow 6,5 /„. Poniżej głowy nie posiada własnego organu, szereg zestawiliśmy najistotniejsze dane o poi- opracowań z zakresu węgla publikuje mięskiem górnictwie węglowem za r. 1933 : sięcznik „Przegląd Górniczo-Hutniczy“, wy-

wydobycie 27 miljonów tonn,    da™ny w Katowicach- Dotychczas nie po-

zbvt w krain 15 milionów    tonn    siadamy monografji polskiej, obejmującej

^    mi jonow    tonn,    całokształt zagadnień węglowych. Rozpo-

eksport 10 miljonow tonn,    częta    publikacja monograficzna Stowarzy-

wartość wywozu 960 miljonów zł, szenia Polskich Inżynierów Górniczych zatrudnionych 76 tys. robotników, i Hutniczych obejmuje tylko górnictwo, odkrywek 16,    Piśmiennictwo światowe z zakresu węgla

kopalń czynnych 59,    jest bardzo obszerne. Zręczne zestawienie

wydajność na robotniko-    problemów gospodarki węglowej znajduje się

j ■ ' i    -i ton    i    w „Handbuch der Kohl en Wirtschaft“, wy-

dniówkę 1589    kg.    da^anym przcz K ßorchardta w Beriinie,

Nadwyżkę wydobycia nad spożyciem w r. 1926. Najbogatszy materjał statystycz-rynku wewnętrznego kopalnie polskie nY dotyczący rynku daje rokrocznie „Jah-eksportowały początkowo głównie do resbericht des Reichskohlverbandes“, któ-Niemiec, Austrji i Czechosłowacji, rym częściowo poshagiwaliśmy się w tym

Z chwilą gdy Niemcy w r. 1924 zamknęły granice dla naszego węgla, zaczęto szukać nowych rynków zbytu, i to drogą morską. Pierwszy transport wyruszył z Gdańska d. 27 maja 1925 r. do szwedzkiego portu Norrköping, (-» Cukier) jest jednym z licznych wę-a dnia 15 lipca 1925, po wypowiedze- glowodanów czyli cukrowców ro-niu nam wojny celnej przez Niemcy, ślinnych i zwierzęcych; liczne podobne drugi ładunek z Gdyni do Rygi. Obec- ciała wchodzą również w skład pożywienie eksport drogą morską nia. Sok winogronowy zawiera glukozę, stanowi około 80°/o ogólnego wywozu czyli cukier gronowy ; śliwki i inne owo-węgla. Rozwój eksportu węgla drogą ce fruktozę; w mleku znajduje się lakto-morską przyśpieszył w r. 1926 długo- za, słód zawiera maltozę. Cukier grono-trwały generalny strajk angielskich wy znajduje się także w krwi człowieka górników. Węgiel polski zdobył sobie zdrowego, a u chorych na cukrzycę znaj-stanowisko na wszystkich niemal ryn- duje się i w moczu. Są to wszystko cia-kach europejskich, dotarł nawet do ła słodkie i rozpuszczalne w wodzie, do Afryki i Południowej Ameryki.

Tonnaż węglowy stanowi ponad 90°/₀ ła, które ani nie są rozpuszczalne w wo-obrotu eksportowego portu gdyńskiego dzie, ani nie są słodkie, ale które przez i jest tern samem najważniejszym bo- proste działania chemiczne można za-

artykule. Tygodnikiem najbogatszym w treści jest „Colliery Guardian“, wychodzący w Londynie oraz „Glückauf“ w Essen.

WĘGLOWODANY. Zwykły cukier

węglowodanów należą jednak także i cia-

są

mienić w cukry słodkie i rozpuszczalne. Takiem ciałem jest skrobia mąki zbożowej i bulwy ziemniaczanej, glikogen zawarty w mięśniach i wątrobie, celuloza tkanek roślinnych, chityna pancerzy skorupiaków i owadów. Zarówno celuloza, jak skrobia i glikogen rozkładają się na cukier gronowy przy gotowaniu z kwasem solnym.

Nazwa węglowodanów, dziś zastąpiona przez nazwę cukrowce, pochodzi stąd, że są one złożone z węgla, wodoru i tlenu, przyczem stosunek ilościowy wodoru do tlenu jest u większości (ale nie u wszystkich) taki jak w wodzie: dwa atomy wodoru na jeden tlenu. Wzór chemiczny glukozy albo fruktozy wyraża się przez: C₆H₁₂0₆. Cukrowce można podzielić na następujące grupy:

1.    Cukrowce proste, których ani przez gotowanie z rozcieńczonym kwasem, ani przez rozkład trawienny (-» Trawienie) nie można już rozłożyć na cukrowrce prostsze.

2.    Cukrowce złożone niższe : ciała słodkie i rozpuszczalne, podobne do cukrowców prostych, a rozkładające się na cukrowce proste przy gotowaniu z kwasem rozcieńczonym.

3.    Cukrowce złożone wyższe, czyli koloidy cukrów⁷cowe (—» Koloidy), ciała trudno rozpuszczalne, jak skrobia, albo nierozpuszczalne jak celuloza. Ciała te rozkładają się przy gotowaniu z kwasem na cukrowce niższe, a ostatecznie na cukrowce proste — cukrowce proste

zatem budulcem cukrowców złożonych.

Charakter chemiczny cukrowców.

Wszystkie związki organiczne (-* Chemja), do których należą i cukrowce, zawierają jako najważniejszy składnik węgiel. Atomy węgla mogą łączyć się ze sobą w łańcuchy węglowe, stanowiące jakgdyby szkielety cząsteczek, z któremi połączone są inne pierwiastki wchodzące w ich skład. Istnieje olbrzymia liczba związków organicznych, z których stosunkowo najprostsze i najwcześniej zbadane są związki z wodorem, t. zw. węglowodory.

Wszystkie związki organiczne możemy rozpatrywać jako pochodne węglowodorów, w których pewne atomy wodoru zastąpione zostały przez inne atomy, lub grupy atomów. Tak np. alkohol etylowy (CH₃CH₂OH) jest związkiem pochodnym węglowodoru etanu (CH₃CH₃), w którym miejsce jednego atomu wodoru (H) zajmuje grupa wodorotlenowa (OH) ; kwas octowy (CH₃COOH) możemy również uważać za etan, w którym 2 atomy wodoru zastąpione zostały przez atom tlenu (O), a jeden przez grupę wodorotlenową (OH). Z cukrowców glukoza, fruktoza i galaktoza — t. zw. heksozy — są pochodnemi węglowodoru heksanu, węglowodoru o 6 atomach węgla w cząsteczce (C₆H₁₄) ; pentozy (jak arabinoza z gumy arabskiej, rybo-za z jąder komórkowych, ksyloza ze słomy) wywodzą się z peut a n u (C₅H₁₂), zawierającego 5 atomów węgla. Oba te węglowodory są składnikami na-turalnemi eteru naftowego (-» Nafta). Zarówno w heksanie, jak i w pentanie — a tern samem w pochodzących z nich cukrowcach — atomy węgla tworzą łańcuch prosty (nierozgałęziony) ; heksan posiada następujący wzór budowy :

1    2    3    4    5    6

1) CH₃ • CH₂ • CH₂ • CH₂ • CH₂ • CH₃.

Od tego węglowodoru macierzystego wywodzi się glukoza w ten sposób, że przy każdym atomie węgla — od 2 do 6 — jeden atom wodoru jest zastąpiony przez grupę wodorotlenową (OH), charakterystyczną dla alkoholi ; nagromadzenie większej liczby wodorotlenów alkoholowych w cząsteczce nadaje ciałom organicznym smak słodki. Przy węglu

0-0

0.0

O-o

2*

OH

HO

skiero-

Nr. 1 dwa atomy wodoru zostały zastąpione przez grupy wodorotlenowe, skutkiem czego wytwurzyła się t. zw. uwodniona grupa aldehydowa — CH (OH)₂. Obeeność grupy aldehydowej nadaje ciałom własności odtleniające, dlatego glukoza odtlenia sole miedziowe lub bizmutu i na tej podstawie wykrywa się w badaniach lekarskich jej obecność w moczu. Wyprowadzony w powyższy sposób wzór glukozy ma postać następującą :

Jest to jednak nietrwała forma glukozy, istniejąca tylko w roztwórach wodnych. Dwie grupy wodorotlenowe przy jednym atomie węgla stanowią układ bardzo nietrwały, uwodniona grupa aldehydowa traci bardzo łatwo cząsteczkę wody, przechodząc w zwykłą grupę aldehydową — CHO.

Trwała forma glukozy powstaje również przez odwodnienie, odbywa się ono jednak w tym wypadku inaczej : "woda wydziela się z grup wodorotlenowych, połączonych z 1-ym i 5-ym atomem węgla, skutkiem czego powstaje sześcio-ezłonowy układ pierścieniowy z 5 atomów węgla i 1 atomu tlenu. Wzór glukozy trwałej przedstawia ryc. 102, przy-ezem numeracja atomów węgla odpowiada numeracji wzorów (1) i (2). Atom węgla Nr. 6 pozostaje poza pierścieniem.

Własności cukrowców nie można zrozumieć bez uwzględnienia właściwej im zmienności cząsteczki, wywołanej ruchliwością i przemiennością atomów wodoru i grup wodorotlenowych, połączonych z atomami węgla 1 i 2. CukrowTce proste zachowują się dlatego tak, jakgdyby składały się z kilku rodzajów cząsteczek, łatwo się wzajemnie przekształcających.

Najciekawszą własnością fizyczną cukrów jest — występująca zresztą bardzo często wśród związków organicznych, — zdolność skręcania płaszczyzny polaryzacji światła (-* Światło spolaryzowane).

OH

¹C

Nr—k

⁶CHz.0H

Ryc. 102 przedstawia obraz cząsteczki glukozy; przez atomy węgla 1 do 5 i atom tlenu łączący we-gle 1 i 5 należy wyobrazić sobie sześciobok, wany ku nam bokami grubo wykreflonemi ; nad tą płaszczyzną leżą atomy, których wiązania z pierścieniem zaznaczone są grubemi kreskami, pod nią atomy, których wiązania zaznaczono cienkiemi alko kreskowanemi linjami.

Płaszczyzna drgań światła spolaryzowanego przechodzącego przez pewne ciała, ulega obrotowi bądź w kierunku wskazówki zegara (w prawo) bądź w kierunku przeciwnym (w lewo). Ciała, posiadające te własności, nazywają się optycznie czynnemi. Rozróżniamy wśród nich prawroskrętne oraz lewo-skrętne, w zależności od kierunku skręcenia płaszczyzny polaryzacji.

Przyczynę optycznej czynności wyjaśniła stereochemja, czyli nauka o przestrzennej budowie związków chemicznych. W myśl tych poglądów 4 wartościowości atomu węgla, t. j. jakgdyby wiązania, przy pomocy których atom ten łączy się z innemi atomami, tworzą figurę w kształcie czworościanu, w środku którego znajduje się atom węgla (C), a nnroża zajmują atomy lub grupy atomów, związane z węglem.

Jeśli atom ten połączony jest z 4 r ó ż-n e m i atomami lub grupami atomów (które oznaczymy literami X, Y, Z, T), to możliwe są 2 różne ugrupowania przestrzenne, pozostające w stosunku takim, jak przedmiot i jego odbicie w lustrze,

Cj

WZ

lub ręka prawa i lewa, lecz nie dające się nałożyć na siebie.

Związki, których cząsteczki zawierają taki — t. zw. asymetryczny — atom węgla, są optycznie czynne, istnieją przy-tem w 2 odmianach, odpowiadających dwu możliwym ugrupowaniom przestrzennym; skręcenie płaszczyzny polaryzacji zachodzi dla obu odmian w tym samym stopniu, lecz w przeciwnych kierunkach. Odmiany takie, różniące się od siebie wyłącznie kierunkiem skręcania płaszczyzny polaryzacji, nazywamy antypodami optycznemi. Mieszanina równych ilości antypodów jest optycznie nieczynna, nie skręca płaszczyzny polaryzacji, ponieważ działanie antypodów znosi się wzajemnie.

Od zwykłego heksanu wywodzi się wiele cukrów aldehydowych, o budowie dokładnie odpowiadającej wzorowi (2) ; wymieniliśmy z nich tylko glukozę i ga-laktozę. W cząsteczce glukozy (ryc. 102)

X(

Ti zw

Ryc. 103. Kulki czarne w środku narysowanego perspektywicznie czworościanu przedstawiają węgiel, kulki w narożach czworościanu cztery różne związane z nim atomy albo grupy atomów. Zauważmy, że obydwie figury są różne a zarazem symetryczne, jak ręka prawa wobec lewej. Ażeby przejść w podstawie czworościanu prawego od kulki Y przez Z do T poruszamy się w kierunku wskazówki zegara ; w czworościanie lewym w kierunku przeciwnym.

wszystkie atomy węgla, wchodzące w skład pierścienia (Nr. 1—5) są atomami niesymetrycznemi. Cały szereg innych cukrów zbudowany jest zupełnie podobnie do glukozy, różni się od niej jedynie innem rozmieszczeniem atomów wodoru i grup wodorotlenowych (położonych powyżej lub poniżej płaszczyzny pierścienia) przy poszczególnych atomach węgla. Różne przestawienia pozycji wodorów i wodorotlenów mogą dać 32 kombinacje, odpowiadające rozmaitym cukrom. Nazwy cukrów zasadniczych są następujące: glukoza, galaktoza, mano-za, idoza, altroza, guloza, alloza, taloza, razem ośm cukrów ; każdy z nich istnieje ze względu na rozmieszczenie H i O na węglach Nr. 2 do 5 w dwu odmianach symetrycznych, mających się do siebie jak ręka prawa do lewej ; są to odmiany prawe i lewe, np. glukoza lewa i glukoza prawa. Z tych odmian wywodzą się po dwie odmiany łatwo przemienne, np. glukoza alfa i glukoza beta ; te odmiany różnią się między sobą rozmieszczeniem przestrzennem na węglu Nr. 1. Razem mamy więc 32 odmiany. Galaktoza różni się od glukozy tern tylko, że przy węglu Nr. 3 pozycje wodoru i wodorotlenu są przestawione ; takie przestawienie dokonuje się w gruczole sutkowym, w którym doprowadzona przez krew glukoza przemienia się w galaktozę, potrzebną do wyrobienia laktozy, cukru mlekowego.

Ciała organiczne, zarówno te, z których składają się organizmy przyrody żywej, jak i te, które człowiek w drodze syntezy wytworzył, różnią się między sobą przedewszystkiem składem, t. j. rodzajem i liczbą atomów, z których zbudowane są cząsteczki. Tak np. różnią się między sobą składem poszczególne kwasy tłuszczowe, w których utworzone są różne tłuszcze (—» Tłuszcze) i aminokwasy, z których zbudowane są białka (—> Białko, Odżywianie). Ciała organiczne mogą, przy jednakowym składzie, różnić się między sobą budową, t. j. sposobem powiązania atomów między sobą. W cukrowcach natura zrealizowała wielką różnorodność ciał o jednakowym składzie i jednakowej budowie, różniących się między sobą tylko rozmaiłem rozmieszczeniem tych samych atomów przestrzeni.

Nauka o niesymetrji cząsteczkowej ciał organicznych zaczyna się od prac (1860) wielkiego Pasteura nad kwasem winowym ; pojęcie węgla niesymetrycznego stwarzają później Le Bel i Van’t Hoff (1874). Zastosowanie stereochemji do chemji cukrowców jest dziełem wielkiego chemika Emila F i-s c h e r a (t 1919) ; dopełnił ją w ostatnich dwu dziesięcioleciach przez udowodnienie budowy pierścieniowej cukrowców głównie angielski chemik H a w o r L h. Chemja cukrowców jest jednym z najwspanialej rozbudowanych działów chemji : cudownie prosta i śmiała logika rozumowań stereochemicznych Fischera, ich dalszy rozwój oraz potwierdzenie doświadczalne wniosków, tworzą z niej jeden z najchlubniejszych działów nauk ścisłych.

Wszystkie organizmy są zbudowane prawie wyłącznie z ciał niesymetrycznych. Ciała zawierające węgle niesymetryczne występują w ustrojach zawsze tylko w jednej odmianie, której antypoda jest dla ustroju ciałem zupełnie ob-cem, nieużytecznem, jak rękawica z ręki prawej dla ręki lewej. Każdy ferment jest dostosowany swoiście tylko do jednej z odmian optycznie czynnych danego ciała, jak klucz do zamku. Z pomiędzy składników organizmów główne grupy, t. j. białkowa i węglowodanowa, ze wszystkiemi swemi pochodnemi, obejmują ciała niesymetrycznie zbudowane i optycznie czynne.

Cukrowce proste.

Z pomiędzy cukrowców prostych zasługuje na szczególną uwagę glukoza naturalna, zawarta w soku winogronowym ; jest ona również najważniejszym cukrowcem prostym ustroju zwierzęcego.

W procesach trawiennych skrobia rozkłada się na glukozę ; glukoza krąży z krwią, która w jednym litrze zawiera jeden gram glukozy. Wątroba i mięśnie wytwarzają z glukozy g 1 i k o g e n, cukrowiec złożony wyższy, zapasowy ustroju zwierzęcego; z nadmiaru powstają tłuszcze (-» Tłuszcze). Jeżeli krew jest przecukrzona, to glukoza uchodzi do moczu, mamy wtedy cukromocz chorych na cukrzycę. Cukier owocowy (fruktoza, le-wuloza) jest cukrem bardzo łatwo przyswajalnym, wątroba przetwarza go w glikogen i w kwas mlekowy. Gęste roztwory glukozy tworzą t. zw. syrop kartoflany, wyrabiany ze skrobi przez gotowanie z kwasem siarkowym, a służący do wyrobu cukierków, sztucznego miodu, słodzenia fabrycznych wyrobów cukierniczych, soków i likierów.

Oprócz cukrowców prostych istnieją w przyrodzie liczne związki, w których cząsteczka cukrowca prostego, albo złożonego niższego, jest związana z ciałami innego rodzaju. Wymienimy tu grupę estrów cukrowcowych, t. j. związków cukrów z kwasami, do których należą ciała garbnikowe oraz bardzo liczną grupę glukozydów, do których należą barwni-ki kwiatowe czyli antocjany (-» Kwiaty) i bardzo wiele innych glukozydów o doniosłem znaczeniu leczniczem. Kwasy nukleinowe, które są składnikami jąder komórkowych (-» Komórka), są również połączeniami o charakterze glukozydów; w postaci glukozydów znajduje się w marzannie barwierskiej (rubia' tinctoria) czerwony barwnik alizaryna, a w urzecie (isatis) albo indygowcu (in-digofera) indygo, najważniejszy barwnik niebieski.

Do cukrowców prostych należą pento-zy. Najważniejsza jest ryboza, stanowiąca ośrodek roślinnego kwasu nukleinowego, istotnego składnika materji jądrowej świata roślinnego i ważnych ciał wyciągowych mięśnia oraz desoksyrybo-

za, która w jądrach komórek zwierzęcych niem rozłożeniu ich pozakomórkowem na odgrywa tę samą rolę, co ryboza w ko- cukrowce proste. Laktoza jest głównym morkach roślinnych. Desoksyryboza ma cukrem pokarmowym młodego ssaka skład wyrażony przez wzór C₅H₁₀O₄. (i niemowlęcia), jeżeli jednak ten eu-Ksyloza tworzy ksylany, zawarte z sło- kier wstrzyknąć podskórnie, to wydzieli mie i w drewnie, ksyloketoza zjawia się się w moczu jako ciało zupełnie bezuży-w moczu osób chorych na zaburzenia teczne. Jelito człowieka dorosłego, nie-przemiany materji, zw. pentozurją.

przyzwyczajonego do pokarmu mleez-

Przez rozkład sacharozy powstaje bar-

pszczelnego.

Laktoza (wyrabiana z serwatki) służy ców prostych otrzymuje się alkohole cu- do słodzenia ; maltoza, która znajduje się krowcowe : z glukozy powstaje np. sorbit w słodzie, t. j. w skiełkowanych nasio-(C₆H₁₄0₆)

składnikiem jagód jarzębiny. Sorbit działaniem słodu innych mater jałach wyrabia się dziś sztucznie z glukozy, skrobiastych, jest głównym materjałem i sprzedaje pod nazwą „sjonon“ jako pośrednim przemysłów fermentacyjnych, środek słodzący o słodyczy równej słody- zarówno gorzelnictwa jak piwowarstwa, czy glukozy, a nieszkodliwy dla chorych w których scukrzenie słodowe materja-na cukrzycę. Glukoza ma słodycz o po- łów skrobiastych (ziemniaków lub kuku-łowę słabszą niż sacharoza, fruktoza jest rydzy w gorzelnictwie, jęczmienia w pi-od sacharozy słodsza. Środki sztuczne wowarstwie) poprzedza zawsze wła-słodząee, jak sacharyna i dulcyna, kilka- ściwą fermentację przez drożdże, set razy słodsze od sacharozy, nie mają z cukrowcami nic wspólnego i są jako dowanym z dwu cząsteczek glukozy, jest składniki pożywienia bezwartościowe.

Ciałem blisko spokrewnionem z cu- nego, nie zawiera zaczynów rozkładają-krowcami jest kwas glukoronowy, który cych cukier mlekowy ; u takich ludzi cu-powstaje w ustroju człowieka z glukozy, kier mlekowy działa jako środek prze-a wiążąc się z ciałami jadowitemi i lęka- czy szczający, mi, unieszkodliwia te jady. Innem blisko spokrewnionem z cukrami ciałem jest dzo słodka mieszanina glukozy i frukto-kwas askorbinowy, czyli witamin C (-» zy, t. zw. cukier inwertowany czyli in-Witaminy) ; kwas askorbinowy wyrabia wert; jest to główny składnik miodu się dziś w drodze syntezy z ksylozy.

Przez przyłączenie wodoru do cukrow-który jest naturalnym nach jęczmienia, albo w rozłożonych pod

Bardzo ciekawym dwucukrowcem, zbu-

trehaloza, typowy cukier grzybów, zawarty np. obficie w drożdżach. Cukier ten wchodzi w charakterze alkoholu w skład wosku laseczników gruźliczych, w których jest połączony z szczególnym Kwasem ftionowym, tworząc z nim wosk; wosk ten nadaje tym bakterjom odporność, która czyni je dla człowieka szczególnie groźnemi.

Cukrowce złożone niższe.

Wielocukrowce wyższe.

Wielocukrowce wyższe stanowią

Liczne cukrowce złożone niższe są słodkie i rozpuszczalne, podobnie jak sacharoza. Ich różnorodność polega na tern, że są złożone z różnych cukrowców prostych, które mogą być związane między sobą w rozmaity sposób. Z dwu cząsteczek glukozy składa się maltoza, z cząsteczki fruktozy i glukozy składa się sacharoza, z cząsteczki galaktozy i glukozy składa się laktoza. Zarówno ustrój zwie- w świecie roślinnym w olbrzymich ilo-rzęcia wyższego, jak i drożdże zużytko- ściach materjał zapasowy (skrobia) i bu-wują te dwucukry dopiero po poprzed- dulcowy (celuloza) ; w świecie zwierzę-

cym stanowią, z nielicznemi wyjątkami, tylko mater jały zapasowe. Wielocu-krowce wyższe są zbudowane bądź to wyłącznie z glukozy, bądź też z fruktozy, manozy, galaktozy, z pentoz (arabinozy i ksylozy).

Skrobia (krochmal, mączka) znajduje się przedewszystkiem w zielonych częściach roślin, w których powstaje jako pierwszy uchwytny produkt przyswajania (-» Przyswajanie). Z liści przenosi się do korzeni, kłączków, nasion, bulw, w których stanowi materjał zapasowy. Ziarna zboża zawierają jej 50 do 70°/₀, bulwy ziemniaka — 12 do 20°/o. Skrobia znajduje się w materjałach roślinnych w postaci mikroskopowych ziarenek różnej wielkości i o różnej postaci: między wielkiemi, owalnemi, muszelkowatemi skorupkami skrobi ziemniaczanej, mniej-szemi i równiejszemi ziarnami pszennej, kańciastemi, popękanemi ziarenkami skrobi kukurydzianej i najdrobniejszym pyłem skrobi ryżowej istnieją różnice, które pozwalają pod mikroskopem rozpoznać pochodzenie skrobi. Skrobię samą rozpoznaje się po silnem niebie-skiem zabarwieniu, które przybiera po dodaniu drobnych ilości jodu. W zimnej wodzie skrobia nie rozpuszcza się i na tern polega wyrób mączki skrobiowej : z roztartej miazgi ziemniaczanej zimna woda wypłókuje ziarenka skrobiowe i daje mleczko, z którego osadza się prawie czysta skrobia. Jeżeli skrobię gotować z wodą, to powstaje kleik (klajster) — lepka masa albo ciecz, znana zarówno z różnych przypraw kuchennych, jak i z zastosowania jako klajster introligatorski.

Przez działanie enzymów trawiennych — śliny, soku trzustkowego — (-> Trawienie), enzymów zawartych w słodzie, albo też pod wpływem ogrzewania z kwasem skrobia zamienia się, poprzez produkty pośrednie — skrobię rozpuszczalną i dekstryny — w maltozę, a ostatecznie przez inne enzymy, w cukier gronowy.

Skrobia jest głównym ma-terjałem odżywczym człowieka i zwierząt roślinożernych (-» Odżywianie, Przemiana mate-rji, Tłuszcze). Dekstryny otrzymanej przez prażenie skrobi używa się do klejenia (np. znaczków pocztowych), formowania proszków w pastylki, ogółem do tych samych celów, co gumy arabskiej. Poza tern skrobia służy do apretu-ry tkanin i do nadawania bieliznie sztywności, białości i połysku. Połysk pieczywa wywołuje się również przez skrobię albo dekstrynę.

G 1 i k o g e n czyli skrobia zwierzęca jest mater jąłem zapasowym ustrojów zwierzęcych i grzybów. Podobnie jak skrobia składa się z glukozy. Glukoza pochodząca z trawienia skrobi zamienia się w wątrobie w glikogen ; w mięśniach, w sercu i w innych tkankach również znajduje się glikogen. Glikogen zawarty w mięśniach jest mater jąłem pędnym, którego przeobrażenie w kwas mlekowy i spalanie dostarcza energji dla czynności mięśniowej ; glikogen mięśniowy nie może się przeobrazić w cukier, lecz tylko w kwas mlekowy. Glikogen wątrobowy natomiast jest materjałem zapasowym, z którego uzupełnia się, poprzez przeniesioną przez krew glukozę, zużyty glikogen mięśni oraz innych tkanek. Nad powstawaniem i rozkładem glikogenu panują dwa hormony (-» Hormony), mianowicie adrenalina jako czynnik rozkładu i insulina jako czynnik syntezy.

Celuloza, stanowiąca główną część znajdującego się na ziemi materjału organicznego, jest cukrowcem złożonym wyższym ; jest ona podstawowym materjałem budulcowym rośliny. Niemal czystą celulozą jest wata bawełniana, albo bibuła do sączenia. W roślinach występuje celuloza bądź to wspólnie z ligniną w drewnie i słomie, bądź też ze związkami pektynowemi w lnie, konopiach, bawełnie i z t. zw. ciałami katynowemi w korku. Celuloza jest nierozpuszczalna w wodzie, krótkie działanie mocnych kwasów i zasad zmienia postać włókienek celulozy, ale jeszcze ich nie rozkłada. Przez działanie na papier mocnego kwasu siarkowego otrzymujemy t. zw. ainyloid, znany w postaci papieru pergaminowego i „fibry“. Przez działanie mocnego ługu merceryzuje się włókna bawełniane, z natury skręcone, t. j. wyciąga i prostuje, nadając im połysk i wygląd jedwabiu.

Jeżeli skrobia jest głównym materja-łem odżywczym ludzkości, to celuloza w postaci włókien lnu, konopi, rafji, a przedewszystkiem bawełny stanowi główny materjał odzieżowy. W ostatnich dziesięcioleciach stała się celuloza materjałem do wyrobu sztucznego jedwabiu i pokrewnych mater jałów (-» Jedwab sztuczny). W skład papieru (-» Papier), podobnie jak i papy-rusu, również wchodzi celuloza.

W przeciwstawieniu do skrobi celuloza jest materjałem dla zwierzęcia wyższego niestrawnym (-» Trawienie). W przewodzie pokarmowym ulega fermentacji metanowej, z utworzeniem metanu i kwasów tłuszczowych niższych. Fermentacja metanowa i wodorowa celulozy odbywa się na olbrzymią miarę w przyrodzie, a więc w glebie, w bagnach, w mule wód; jest to najważniejszy (obok spalania organizmów roślinnych i zwierzęcych przy oddychaniu) proces, utrzymujący równowagę między przyswajaniem a rozkładem substancji organicznej.

Z aminocukrów, t. j. cukrowców prostych, w których jeden z wodorotle-nów jest zastąpiony przez grupę aminową (NH₂) wywodzą się składniki śluzu (mucyny) i chrząstek, oraz chi-tyna, mater jał pokryw i szkieletów zewnętrznych zwierząt członkonogich, i tkanki grzybów, w których zastępuje celulozę.

Jako bardzo ważne wielocukrowce wymienimy jeszcze gumę arabską, gumy śliwowe i czereśniowe, śluz roślinny, tragant z roślin motylkowatych, saponiny z korzenia mydlnicy, dające roztwory podobne do mydlanycłi i związki pektynowe. Związki pektynowe to owe ciała, które sprawiają, że rozgotowane porzeczki, skórki pomarańczowe (część biała) albo buraki cukrowe ścinają się po wystudzeniu w galaretę. Pektyny otrzymane bądźto w ten sposób, bądź też wyrabiane fabrycznie z wysłodków buraczanych, stanowią mater jał nadający właściwą konsystencję galaretom, marmoladom i podobnym potrawom.

W ostatnich dziesięcioleciach zwrócono baczną uwagę na wielocukrowce zawarte w osłonkach bakteryj chorobotwórczych.

Rola węglowodanów w przyrodzie.

Węglowodany są pierwszym produktem przyswojenia (-» Przyswajanie) w roślinie, a więc źródłem węgla zawartego w niezliczonych związkach organicznych, z których składają się rośliny, zwierzęta i drobnoustroje. Jako wielocukry stanowią materjały ' zapasowe i budulec roślin, którego ilość góruje potężnie nad wszystkiemi innemi materjami organicznemi na powierzchni ziemi: szata roślinna ziemi składa się przeważnie z węglowodanów, i węglowodany były głównem źródłem kopalin węglowych i węglowodorowych. Węglowodany wchodzą w skład mater ji jądrowej komórek roślinnych i zwierzęcych, w skład niezliczonych glukozydów i estrów (połączeniami cu-krowemi są barwniki kwiatowe). W roślinie i w ustroju zwierzęcym powstają z nich tłuszcze; roślina może tłuszcze

J. K. Parnas.

przerobić w węglowodany, zwierzę tego nie może, może natomiast utworzyć węglowodany z białka ; ze 100 g białka przetworzonego powstaje pośrednio 58 g glukozy.

Dla ustroju zwierzęcego węglowodany są najłatwiej przyswajalnemi i pod względem ilościowym najważniejszemi pokarmami : laktoza w pożywieniu oseska, skrobia w pożywieniu zwierzęcia roślinożernego i człowieka. Główną część masy organizmu zwierzęcego stanowią — poza wodą (w przeciwstawieniu do roślin) nie węglowodany, ale białka ; lecz węglow odany wchodzą w skład jąder komórkowych, stanowią materjał zapasowy, krążą jako bezpośredni materjał odżywczy w krwi. Komórki naszego ustroju żyją właściwie w rozcieńczonym, słonym roztworze cukru gronowego. Cukrowce wchodzą w skład materji chrząstkowej, w skład mucyny śluzowej, w skład wielu ciał uczestniczących w przemianach dokonujących się w tkance nerwowej i mięśniowej ; przeobrażenia cukrowców są bezpośredniem źródłem energji wyzwalanej w czynności mięśni ; równowagę cukrową w ustroju utrzymuje cały bardzo złożony zespół funkcyj.

Bardzo liczne środki lecznicze należą do połączeń cukrowców, w których rozmaitego rodzaju ciała — określa się je jako aglukony — dopiero w połączeniu z cukrowcem są czynnym lekiem. Tak jest np. w lekach sercowych, naparstnicy, strofantynie i wielu innych.

Człowiek opanował materjały węglowodanowe wcześnie i opanowanie to rozwinął w miarę postępu swoich umiejętności. Etapy tego rozwoju to przemysły piekarskie i fermentacyjne, tkactwo bawełniane, lniane, konopne, wyrób papieru, poczęści i barwienie, wyrób celulozy, skrobi, bawełny strzelniczej, sztucznych jedwabi i mas plastycznych.

Obszerniejsze wiadomości o węglowodanach można znaleźć w podręcznikach che-mji organicznej, przedewszystkiem jednak w obszernej, doskonałej monografji W. Włostowskiej: Chemja węglowodanów, Warszawa 1933. Dla rozwoju chc-mji węglowodanów zasłużyli się między badaczami polskimi, ś. p. prof. W. S y-n i e w sk i, z żyjących prof. L. Marchlewski w Krakowie, prof. K. Smoleński w Warszawie, Zofja Grużew-s k a w Paryżu.

WĘGBY.

Kraj i ludzie.

Węgry współczesne, o 93.073 km², obejmujące kraj u podnóży Alp między Dunajem i Drawą oraz wielką nizinę węgierską, są jedynie częścią Węgier historycznych. Otoczone w przeważnej części łukiem Karpat, biegnącym od Dunaju do Dunaju, oraz krańcami Alp, posiadały Węgry historyczne granice naturalne o tyle dogodne, że odgradzały je wyraźnie od sąsiadów, ale nie uniemożliwiały im kontaktu z resztą Europy. Górę te, opadając do wnętrza kraju, przechodzą w wielką nizinę, stanowiącą pierwotnie ośrodek zarówno polityczny, jak i ekonomiczny zamkniętych niemi obszarów. Nizinne centrum kraju żywiło swemi płodami rolnicze-mi obszary górskie, dostarczające mu wzamian swych bogactw naturalnych, od kruszcu do soli i drzewa. To uzupełnianie się gór i dolin było podstawą gospodarczej samowystarczalności Węgier. Stosownie do rzeźby powierzchni kraju prawie wszystkie wody zmierzają koncentrycznie do środka kraju, przeciętego potężną arterją Dunaju. Sieć wodna, wiążąca jakgdyby tysiącem nici obramione górami ziemie, umacniała jeszcze jedność geograficzną historycznych Węgier. Te warunki geograficzne przesądziły o tern, że na obszarach tych w przeszłości powstało jedno państwo

5°/₀, a wreszcie

i że nawet po okresie rozbicia w XVI i XVII wieku złączyły się one znowu w jeden organizm państwowy. Warunki te zadecydowały też o kierunku ekspansji politycznej państwa węgierskiego w przeszłości. Poza krótkotrwa-łemi przejściowemi okresami nie okazywało ono silniejszych tendeneyj do rozszerzania się poza Karpaty czy w głąb Alp ; stale natomiast objawiała się tendencja do ekspansji przez otwartą między Alpami a górami sied-miogrodzkiemi wielką bramę ku południowi w stronę Adrjatyku.

Węgry współczesne, powstałe po rozbiciu {—> Wielka wojna) Węgier historycznych w traktacie pokojowym w Trianon, noszą też charakter większego znacznie państwa, pozbawionego wielu podstaw, na których się pierwotnie rozwijało. Kraj o 8 milj. 898 tysiącach mieszk. (w r. 1934), o przeciętnej gęstości zaludnienia 95,6 na km², skupia prawie ¹/₈ swej ludności w stolicy, dysponującej koncentrycznie zbiegają-cemi się połączeniami kolejowemi przy jednoczesnem odcięciu przez nowe granice prawie wszystkich połączeń poprzecznych, biegnących u stóp gór. Przeprowadzono te granice w ten sposób, że znaczna część etnograficznego terytorjum węgierskiego pozostała poza niemi. Węgry nie posiadają dziś (poza Niemcami) poważniejszych mniejszości narodowych. W r. 1930 Węgrzy stanowili 92°/₀ ludności Węgier, Niemcy 5,5°/₀, Słowacy l,l°/₀, reszta (l,4°/₀) przypadała na inne narodowości. Wyznaniowe mają na Węgrzech przewagę rzymsko-katolicy — 65°/₀, po nich najliczniejsi są kalwini — 21⁰/₀, dalej luteranie — 6°/₀, Żydzi grecko-katolicy — 2,25 °/.₀. Postanowienia traktatu w Trianon pozostawiły natomiast poza granicami Węgier 3,328.000 Węgrów (wedle spisu z roku 1910), a więc 33°/₀ wszystkich Węgrów, którzy znaleźli się w największej liczbie w granicach Rumunji, następnie Czechosłowacji, w mniejszej — w Jugo-sławji, a w bardzo niewielkiej w Au-strji.

Pod względem rasowym są Węgrzy ludem pochodzenia fińsko-ugryjskiego (jęz. węgierski należy również do gru-Py języków ugro-fińskich). Lud ten wchłonął wiele żywiołów tureckich i tatarskich oraz zmieszał się bardzo silnie z sąsiedniemi ludami indo-europejskie-mi, przedewszystkiem słowiańskiego pochodzenia, następnie z żywiołem niemieckim i w małej części romańskim. W ciągu wielowiekowej ewolucji stracili też Węgrzy prawie zupełnie cechy dawnej rasy i upodobnili się do typu indo-europejskiego. Węgrzy cieszą się opinją rasy dorodnej, o wspaniałych nieraz typach męskich i subtelnej piękności kobiet. W charakterze i usposobieniu zachowali jednak wiele cech wschodnich : porywczość i zapał graniczą nieraz z flegmatycznością i rezygnacją. Cechuje ich obok szlachetnej dumy narodowej otwartość, skłonność do szczerej przyjaźni, świetny humor i ochota do zabaw, żywe zainteresowanie sprawami publicznemi i żyłka do politykowania, przy dużej nieraz rozbieżności poglądów i ostrości przeciwieństw. Gorąca miłość ojczyzny łączy się z wielkiemi cnotami żołnierskiemi, stwierdzanemi przez wieki na polach bitew.

Stosunki gospodarcze.

Życiu gospodarczemu Węgier nadaje charakter rolnictwo ; ono to było od wieków i jest do dzisiaj tradycyjnem, narodowem zajęciem Węgrów, wyciska-jącem niezbite piętno na ich charakterze, stosunkach politycznych i społecznych. Ogromne przestrzenie doskonałej ziemi ornej, dostarczającej pszenicy, wielkie stosunkowo obszary łąk i pastwisk, a bardzo mało lasów, kierują

Węgry ku produkcji zbożowej i hodowlanej (dobre konie, bydło rogate, nierogacizna). Bardzo poważnym czynnikiem produkcji rolnej jest hodowla winorośli, słynne w całym świecie są wina to-kajskie, obok nich zaś wina z okolicy jeziora Balaton. Pomimo rozpoczętej ponownie reformy rolnej i znacznych postępów parcelacji są też do dziś Węgry krajem posiadającym jeszcze ogromne latyfundja, liczące po kilka, nierzadko kilkanaście tysięcy morgów. Natomiast tradycyjne swe górnicze bogactwa utraciły Węgry po wielkiej wojnie i posiadają dzisiaj tylko bardzo skromne kopalnie węgla kamiennego koło Fées, nieco znaczniejsze kopalnie węgla brunatnego koło Salgótarjan i wreszcie aluminjum. Przemysł węgierski, którego głównem centrum jest Budapeszt, zależny jest więc od dowozu surowców z zagranicy. Na tle tych stosunków rozwija się też polityka ekonomiczna Węgier, zmierzająca w ostatnich latach do ulokowania eksportu zbożowego i hodowlanego Węgier w krajach importujących te produkty, a politycznie zaprzyjaźnionych (Wło chy, Austrja) i uzyskanie tą drogą środków na dowóz wyrobów przemysłowych, surowców potrzebnych dla przemysłu oraz drzewa i soli.

Dzieje Węgier.

Czasy Arpadów.

Węgrzy przybyli w końcu IX wieku ze wschodniej Europy na ziemie zamknięte łukiem Karpat, podzieleni na szereg szczepów. Szczep M e g y e r lub Magyar, pod wodzą A r p a d a, narzucił swą władzę i nazwę innym szczepom ; szczep ten, osiedliwszy się na ziemi dawnej Pannonji, przesyconej tradycjami kultury rzymskiej i chrześcijaństwa, przesądził przez to przyszłość tworzącego się państwa węgierskiego. Okres ekspansji zewnętrznej, wyładowującej się w wyprawach po łupy do Europy zachodniej, trwał u Węgrów bardzo krótko. Wstrzymani w nich przez rosnące w siły państwo niemieckie, zmienili wnet swój koczowniczy charakter i stali się ludem osiadłym, rolniczym, przyjmując chrześcijaństwo w obrządku łacińskim i organizując swe państwo wedle wzorów zachodnich, frankońskich. Zmianę tę przeprowadził ostatecznie św. Stefan (997—1038), właściwy sprawca uchrześcijanienia Węgier, oraz organizator i istotny twórca państwa węgierskiego. Uzyskana w r. 1001 korona królewska stwierdzała nazewnątrz istotną niezależność tego królestwa, której Węgry broniły stale skutecznie wobec cesarstwa. W ten sposób Węgrzy, tak różni swem pochodzeniem od ludów zachodniej i środkowej Europy, nietylko związali się z grapą narodów żyjących kulturą łacińską, ale stali się w Europie południowo-wschodniej najdalej wysuniętym posterunkiem tej kultury wobec kultury greckiej, reprezentowanej tam przez element słowiański, a potem wołoski, a następnie wobec kultury islamu, reprezentowanej przez Turków. Pod tym względem odegrali oni tu rolę analogiczną, jak Polska na wschodzie Europy.

Dalsze rządy królów z rodu Arpa-dów utrwaliły prymat Węgrów w łuku Karpat, a na przełomie XI i XII wieku otworzyły im drogę do Adrjatyku skutkiem pozyskania przez św. Władysława Chorwacji, zajmującej odtąd odrębne stanowisko prawno-państwowe. Czasy ostatnich Arpadów (wygasłych w r. 1301) zaznaczają się szybkim rozwojem gospodarczym skutkiem postępów kolonizacji ( w znacznej części żywiołami niewęgierskiemi : słowiańskim, wołoskim i niemieckim) i wyzyskania bogactw naturalnych kraju. Rozwój gospodarczy prowadził za sobą szybkie rozczłonkowywanie się społeczeństwa

Władysława (1490—1516)

na stany, wśród których bardzo wcześnie wywalczyła sobie pierwsze miejsce szlachta i wyodrębniająca się z niej szybko potężna warstwa magnatów. Król Andrzej II zmuszony był wydać w r. 1222 wielki przywilej dla szlachty (Złota Bulla), czyniący z niej trzon narodu i państwa i dający początek parlamentaryzmowi, w którego dziejach zajęły Węgry miejsce obok Anglji.

Węgry mocarstwem.

Oparte o siły gospodarcze i społeczne, weszły Węgry w XIV i XV wieku w okres mocarstwowej potęgi, której twórcami byli królowie z rodu neapoli-tańskich Andegawenów. W szczególności Ludwik Wielki (1342—1382), który zapewnił sobie i swej dynastji także koronę polską po wymarciu Piastów, rozbudował tę potęgę, zdobywając dla Węgier zwierzchnictwo nad są-siedniemi państwami wołoskierni i po-łudniowo-słowiańskiemi oraz zdobywając na Wenecji Dalmację. Potęgę mocarstwową Węgier podkopywać zaczął w XV w. wzrost potęgi tureckiej, której daremnie starały się Węgry stawić czoło przez unję personalną z Polską za Władysława I, poległego pod Warną (1444). Po świetnych rządach króla narodowego Ma cieja Korwina, i jego dwu słabych jagiellońskich następców,

i Ludwika II (1516—1526), ulegają Węgry katastrofie wobec wzmożonej za sułtana Solimana ekspansji tureckiej.

Rozbicie Węgier w XVI 1 XVII vr.

Nietyle klęska zadana Węgrom pod Mohaczem (1526) przez Turków, ile rozbicie wewnętrzne, jakie nastąpiło po śmierci poległego w niej króla Ludwika II, stało się grobem wielkości i jedności Węgier. Wojna domowa pomiędzy Ferdynandem Habsburskim a Janem Zapolyą i ich zwolennikami wprowadziła dalsze interwencje Turków, którzy wreszcie w r. 1541 opanowali Budę ze środkową częścią kraju i wcielili ją do państwa tureckiego. Królestwo węgierskie pod berłem Habsburgów ograniczyło się do zachodnio-północnej części Węgier, podczas gdy wschodnia ich część wraz z Siedmiogrodem utworzyła odrębne księstwo Siedmiogrodzkie o charakterze węgierskim, ale zależne od Turcji. Półtorawiekowemu rozbiciu Węgier towarzyszyło ogromne zniszczenie, zwłaszcza etnograficznie węgierskich obszarów i podcięcie przewagi żywiołu węgierskiego. Kiedy po zwycięstwie Jana III pod Wiedniem (1683 r.) Habsburgowie odebrali Turkom Węgry, jednocząc je wreszcie pod swem panowaniem, obszary te zaludniać zaczęto kolonistami obcymi, zmieniając ich charakter etnograficzny. Wtedy np. dostali się koloniści niemieccy do Węgier południowych.

Odrodzenie narodowe Węgier.

Wiek XVIII zaznaczył się przewagą germanizmu nad podnoszącemi się zwolna gospodarczo i politycznie Węgrami, które mimo to zdołały obronić swą niezależność i odrębność państwową i przeciwstawić się dążeniom centralistycznym i absolutystycznym Józefa II. Dopiero pierwsza połowa XIX wieku przyniosła najpierw odrodzenie języka i literatury węgierskiej, a za nią i polityczne odrodzenie Węgier. Głosiciel tego odrodzenia Stefan hr. Szechćnyi zmierzał do przekształcenia stanowrych Węgier w nowoczesne państwo konstytucyjne. Przeprowadzenie tej zmiany w konstytucji kwietniowej 1848 r., uchwalonej przez sejm węgierski drogą pokojową, nie powiodło się skutkiem oporu austrjackich sfer wojskowych i dworskich i doprowadziło do „wojny o wolność Węgier“ 1848/49, w której Węgrzy, kierowani przez Ludwika Kossutha, ulegli wkońcu przewadze połączonych wojsk austrjackich i rosyjskich. Liczny udział Polaków w tej wojnie po stronie węgierskiej (Bem, Dembiński), i obawa, że zwycięstwo Węgrów może przyczynić się do wzniecenia powstania w Polsce, był jednym z powodów interwencji rosyjskiej.

Panowanie absolutyzmu i germanizacji nad Węgrami było jednak krótkotrwałe. Po klęskach zadanych przez Francję i Prusy musiał Franciszek Józef I (1848—1916) zdecydować się na ugodę z Węgrami (1867 r.), która zapewniała im pełnię odrębności państwowej z własnym rządem i parlamentem ; sprawy uznane za wspólne z Au-strją (wojsko i polityka zagraniczna) załatwiane były na stopie zupełnej z nią równorzędności. Ugoda ta otwarła przed Węgrami prawie pięćdziesięcioletni, bo trwający aż do wielkiej wojny okres niewidzianej dawno pomyślności i rozwoju zarówno politycznego, jak gospodarczego i kulturalnego.

Pokój w Trianon.

Wielka wojna przyniosła Węgrom wraz z przegraną państw centralnych katastrofę polityczną, przypominającą wiek XVI. Obezwładnione przez krótkotrwałe rządy komunistyczne, musiały Węgry przyjąć po ich obaleniu ciężkie warunki pokoju podpisanego w Trianon w r. 1920, w którym przeprowadzono rozbiór historycznych Węgier. Ze znacznego państwa, liczącego wraz z Chorwacją 325.000 km² i blisko 21,000.000 mieszk., stały się Węgry państwem małem, pozbawionem granic naturalnych i dawnych podstaw życia gospodarczego, tracąc 71,5°/₀ swego te-rytorjum i 63,5°/₀ swej ludności. Zmniejszone Węgry wróciły jednak do dawnych form życia politycznego i mo-narchicznej formy rządów. Wobec trudności zewnętrznych i wewnętrznych, uniemożliwiających powrót dyna-stji habsburskiej, władzę naczelną w państwie wykonuje regent, którym został admirał Mikołaj Horthy. Okres powojenny poza pracami nad zagojeniem ran, spowodowanych przez skutki wojny i rewolucji, skupił naród węgierski w pracy na polu kultury, w której rozwoju widzą Węgry jeden z głównych warunków odzyskania utraconej świetności. Żywe też są w całem społeczeństwie węgierskiem prądy i nastroje odzyskania poniesionych strat i dążenia do odbudowania dawnych historycznych Węgier.

Kultura Węgier.

Rozwój kultury węgierskiej wykazuje wiele analogij do rozwoju kultury polskiej. Zarówno materjalna, jak umysłowa kultura węgierska wyrastała na podłożu kultury łacińskiej, a w wielu okresach pod szczególnie silnym wpływem pobliskich Włoch. Społecznie jest kultura węgierska kulturą szlachecką, do której podciągały się i którą żyły warstwy inne. Jest to kultura społeczeństwa rolników i żołnierzy ze wszyst-kiemi jej dodatniemi i ujemnemi cechami.

Literatura i język węgierski przebyły pierwszy swój okres rozkwitu u schyłku XV oraz w XVI wieku, drugi znacznie świetniejszy od początku XIX wieku. Pierwsza połowa XIX w. przyniosła Węgrom trzech wieszczów (Michał Vörösmarty, Jan Arâny i Aleksander Petöfi, Poezja Petöfi'ego, największego do dziś liryka węgierskiego, przez długi czas nadawała charakter twórczości literackiej Węgier. Wiek XX przyniósł nowy, odmienny zupełnie talent A n-drzeja Ady'eg o. Druga połowa XIX wieku przyniosła znakomity rozwój powieści węgierskiej, dała Węgrom Maurycego J ó k a i 'a, odtwarzającego w najznakomitszej swej

powieści („Poruszymy z posad zie- blijne malarstwo (Munkacsy) no-mię) znakomicie walkę o duchowe si także to piętno. Obok malarstwa to-odrodzenie Węgier w pierwszej po- rowała jeszcze kulturze węgierskiej łowię XIX wieku, mistrza humoru drogę ku sławie muzyka, prawdziwka i satyry Kolom a na Mikszâtha, sztuka narodowa dla rozkochanego a wreszcie Gârdonyi’ego i Her- w niej Węgra. Od Franciszka c z e g a. Dramaty historyczne Hercze- Liszta, który w Rapsodji Węgier-ga i ludowe Gârdonyi’ego postawiły skiej zaklął duszę narodu, przez twór-też u szczytu twórczość dramatyczną cę opery węgierskiej E r k e 1 a, skrzyp-węgierską, powieści ich stały się zna- ka i kompozytora Huba y a, ciągnie komitem odzwierciedleniem społeczeń- się długi łańcuch muzyków⁷, aż do licz-stwa węgierskiego u przełomu XIX nych kompozytorów operetkowych, pa-i XX w. i jego kultury. Publiczność nujących niemal w tej dziedzinie nad obca zna wszakże twórczość dramatyez- twórczością europejską, ną węgierską z innej zupełnie strony.

Węgrzy są wielkimi zwolennikami tea- dzo poważne stanowisko w kulturze eu-tru. Życie teatralne wre bujnie w stoli- ropejskiej. Z pośród szkół wyższych na cy, tętno jego udziela się także mia- Węgrzech na czoło wybija się uniwer-stom prowincjonalnym. Towarzyszy te- sytet w Budapeszcie (istniejący od ro-mu rozwój twórczości dramatycznej, ku 1635), zaliczany dziś do najznako-dbałej o poziom literacki, mogącej wy- mitszych wszechnic europejskich, walczyć sobie miejsce nietylko na Węgrzech, ale i zagranicą, dzięki pomysło- woju prasy, dorównują Węgry naj-wości akcji, doskonałości dialogu, traf- ruchliwszym w tej mierze wielkim inności obserwacji, a przedewszystkiem rodom europejskim. Przed wojną wy-znajomości techniki teatru. Wielu pisa- chodziło na Węgrzech blisko 1800 dzien-rzy tego typu zdobyło sobie światową ników i czasopism, dziś w zmniejszo-sławę (Molnâr, Lengyel, Ga- nych do ¹/₃ Węgrach wychodzi ich blisko 1300, rozchodzących się pocztą (po-Sztuki plastyczne na Węgrzech roz- za doręczanemi bezpośrednio egzem-winęły się bujnie u schyłku średniowie- plarzami) w 100 miljonach egzempla-cza i w początkach XVI w., kiedy Węgry rzy rocznie. Gdy w r. 1913 ukazało się zapełniły się wspaniałemi pomnikami na Węgrzech 2049 dzieł, cyfra ta w ro-Największego zaś rozkwitu, ku 1934 dosięgła 3920 dzieł, w czem */4 podobnie jak wr Polsce, doczekały się stanowiła literatura piękna, a przeszło w XIX w., w szczególności w drugiej ²U dzieła naukowe. Dowodzi to wiel-jego połowie, kiedy bogate państwo wę- kiej energji, z jaką obecnie Węgrzy gierskie otwarło drogę rozwojowi ar- pielęgnują swą kulturę umysłową oraz chitektury (Y b 1 i jego szkoła) oraz wysokiego poziomu tej kultury, roz-rzeźby (wspaniałe pomniki Fadru- wijającej się mimo niepowodzeń poli-stza i Zali). Wyższy od rzeźby po- tycznych, ziom osiągnęło znane też szeroko malarstwo węgierskie XIX w. o wybitnem piętnie narodowem, przedewszystkiem obecnie żywą i tradycyjną sympatję na zaś wspaniałe malarstwo historyczne Węgrzech. Wzmaga ją w niemałej mie-(Szekely, Lot z a kiem potężny Benczur), choć i bi-

Nauka węgierska zdobyła sobie bar-

Na polu czytelnictwa, a z niem i roz-

b o r).

renesansu.

Polska i Węgry.

Polska i Polacy mieli zawsze i mają

przedewszyst- rze fakt, że wspólna przeszłość dziejowa polsko-węgierska związana jest

szukaj w tomie piątym!

Świst i Życie. — IV.

42

z okresami świetności Węgier, a w niemałej mierze także udział Polaków w walkach 1848/49, któremu towarzyszą wspomnienia akcji węgierskiej na rzecz powstania listopadowego i styczniowego. Akcja polityków węgierskich na rzecz niepodległości Polski w czasie wielkiej wojny w całym narodzie znajdowała jak najżyczliwsze echo. Zwycięska rozprawa Polski z najazdem bolszewickim w r. 1920 wzmogła nastroje życzliwości dla Polski wśród społeczeństwa, widzącego w bolszewizmie jeden z głównych powodów swej ostatniej katastrofy. Znaczna część żywiołów politycznych węgierskich widzi w silnej Polsce państwo, mogące nietylko zasłonić Węgry przed nowemi ciosami, ale otworzyć im drogę porozumienia z in-nemi państwami. Wiele wpływowych ugrupowań politycznych uważa trwałe i bliskie stosunki z Polską za jeden z najżywotniejszych interesów Węgier.

J. Dąbrowski.

WIARA. Z wiarą w przyszłość, z wiarą w życie trzeba iść — to zachęta, którą często słyszymy. Bo życie bez takiej wiary staje się beznadziejnie jałowe, lub jest co najwyżej bezmyślnem przepychaniem dnia za dniem. Ludzie, którzy tej wiary nie mają, nic nie zamierzają, niczego nie oczekują i nie wiedzą właściwie, poco żyją. Tylko wiara w przyszłość może wypełnić bujną i mocną treścią życie pojedyńczego człowieka i życie zorganizowanych grup ludzkich. Bo wiara w tern znaczeniu to ufne przeświadczenie, że się czegoś w życiu dokona, — że człowiek staje w życiu wobec różnych, mniejszych lub większych, przewidzianych lub nieprzewidzianych zadań, z któremi trzeba się zmierzyć i które jakoś trzeba będzie porządnie rozwiązać. Ta wiara w przyszłość, w zwykłych warunkach, a może nawet zawsze, jest postawą rozsądną i usprawiedliwioną, ale nigdy z całą dokładnością uzasadnić się nie da. Bo przyszłość tylko wtedy można z zupełną ścisłością przewidzieć, kiedy zależy ona od znanych, określonych praw. Życie zaś po-jedyńczego człowieka, a tern bardziej — całych grup ludzkich, zawiera w sobie zbyt wiele niewiadomych, żeby je można było z całą dokładnością wyznaczyć i zgóry obliczyć. Dlatego też mówimy, że potrzebna jest wiara w przyszłość, a nie — wiedza o przyszłości, bo ta ostatnia, jeśli chodzi o życie ludzkie, po-prostu jest niemożliwa.

Wiara w omawianem wyżej znaczeniu jest to pewna, uczuciowa głównie postawa, dotycząca nieznanej dokładnie przyszłości, choć przejawiają się w niej i jakieś pragnienia oraz dość niewyraźne postanowienia. Ale takie znaczenie terminu „wiara“ jest raczej znaczeniem ubocznem, częściej używa się tego terminu na oznaczenie pewnych przekonań — i wiara w tern właśnie znaczeniu, wiara przekonaniowa, będzie przedmiotem tego artykułu.

wiała i wiedza.

Quod intelligimus debemus rationi, quod credimus auctoritati (to, co rozumiemy, zawdzięczamy rozumowi ; to, w co wierzymy — autorytetowi) — w ten sposób, .krótko i zwięźle, scharakteryzował św. Augustyn (345—430) różnicę zasadniczą między wiedzą i wiarą.

Wiemy coś wtedy, kiedyśmy daną rzecz w odpowiedni sposób poznali. Wiem, że teraz, kiedy to piszę, jest dzień i jest pogoda, bo widzę, że słońce świeci i niebo jest bezchmurne. Wiem, że w tej chwili uwagę mam skupioną na opracowywanym temacie, bo to sobie wyraźnie uświadamiam. Wiem, że w geo-metrji Euklidesowej suma kątów w trójkącie płaskim równa jest dwum kątom prostym, bo umiem tego dowieść. Wiem, że część jest mniejsza od całości, bo to jest dla mnie oczywiste. Krótko mówiąc, wiemy to: 1) co stwierdziliśmy doświadczalnie, lub 2) co uzasadniliśmy przy pomocy rozumowania, jak np. twierdzenia geometrji, lub 3) co jest dla nas oczywiste, jak np. pewniki geometrji.

Ale niewszystkie przekonania w ten sposób zdobywamy.

Opowiadał mi Iksiński, że wczoraj, grając w szachy z Zetowskim, dał mu kolejno trzy razy mata. Ja przy tej grze nie byłem i rozgrywek nie widziałem, ale jestem przekonany, że tak było, bo Iksiński nigdy nie kłamie i poza tern doskonale gra w szachy. Jestem przekonany, że tak było, ale nie wiem, że tak było, bo sam tego nie sprawdziłem; w tym wypadku tylko wierzę, że tak było, ufając świadectwu Iksińskiego. Albo inny jeszcze przykład. Niewiadomski poznał niedawno Akowskiego i od-razu zaczął go darzyć bezwzględnem zaufaniem. Ja, wiedząc skądinąd, że Akowski wcale nie zasługuje na takie zaufanie, idę do Niewiadomskiego i ostrzegam go, przedstawiając mu odpowiednie dowody. Niewiadomski jednak nie chce mnie słuchać i dalej uporczywie trwa w przekonaniu, że Akow'ski jest czysty jak kryształ, choć Akowskiego zna tylko powierzchownie i moich dowodów rozumnie odeprzeć nie umie. Powiemy o Niewiadomskim, że wierzy w solidność czy szlachetność Akowskiego pod wpływem jakichś irracjonalnych motywów — w tych swoich przekonaniach kieruje się może sercem, ale na pewno nie kieruje się rozumem, bo o Akowskim prawie nic nie wie. Te proste przykłady w dostateczny sposób ilustrują nam różnicę między wiarą a wiedzą.

Wiarą w odróżnieniu od wiedzy nazywamy przekonania przyjęte na podstawie cudzego świadectwa lub też ze względu na jakieś irracjonalne motywy.

Dla krótkości i większej jasności wywodów rozróżniać będziemy nadal terminologicznie wiarę autorytatywną (pierwszy przykład) i wiarę uczuciową (przykład drugi).

Wiara uczuciowa z natury rzeczy jest niezależna od żadnych racjonalnych uzasadnień. Inaczej przedstawia się sprawa z wiarą autorytatywną. Wiara autorytatywna jest o tyle przekonaniem ro-zumnern i rozsądnem, o ile odpowiednio, porządnie sprawdzimy, że dane świadectwa są wiarogodne; bez takiego sprawdzenia wiara autorytatywna jest popro-stu łatwowiernością i może się zdarzyć, żę będzie zbiorem zupełnie fałszywych przekonań. Trudno np. wierzyć Horacemu, że wierzy sam w swą słynną sentencję : Dulce et decorum est pro patria mo-ri (słodko i zaszczytnie jest umrzeć dla ojczyzny), kiedy się pamięta o jego mało chwalebnej rejteradzie w bitwie pod Filippi — wystarczy zresztą wczytać się uważnie w dalszy ciąg tej samej strofy, której to wzniosłe zdanie jest początkiem. Można to zdanie uznać, kiedy się samodzielnie jego treść przeżyje, lub kiedy się je usłyszy z ust innego, zasługującego na większe zaufanie człowieka ; dodatkowo, składając hołd talentowi Horacego, można wtedy przyznać tylko tyle, że udało się poecie piękną treść w piękny wyrazić sposób — i tylko tyle.

Wiara religijna.

Pojęcie wiary nabiera specjalnej ważności ze względu na rolę, jaką odgrywa wiara we wszystkich prądach i organizacjach religijnych. Każda religja ujmuje jakoś stosunek wzajemny Boga i człowieka. Ten stosunek wyznaczony jest w formie pewnych obrzędów, ale wj^raża się też zawsze i w pewnych teoretycznych przekonaniach, obowiązujących — lub co najmniej wyznawanych przez członków danego prądu religijnego. Wiedza ludzka na temat stosunku Boga i człowieka jest bardzo ograniczona, dlatego też przekonania religijne są w olbrzymiej swej części wyrazem wiary, nie wiedzy. Wiara ta w większości kierunków religijnych jest wiarą autorytatywną, chociaż niektóre nowsze prądy religijne przedstawiają swoje przekonania teoretyczne i w formie wiary uczuciowej (modernizm, protestantyzm liberalny). Dla ilustracji opiszę dokładniej, jak pojmowana jest wiara w kościele katolickim.

W kościele katolickim źródłem wiary jest Pismo św. Starego i Nowego Testamentu i t. zw. tradycja. Pismo św. jest dokumentem zawierającym prawdy objawione ludzkości przez Boga. Wszystkie wyznania protestanckie uważają Pismo św. za jedyny wyraz Objawienia Bożego. Dla katolików uzupełnieniem Pisma św. jest jeszcze tradycja. Chrystus Pan sam nic nie napisał i kazał uczniom swoim tylko nauczać, wcale nie nakazując, żeby tę naukę spisali. Uczniowie Chrystusa Pana zgodnie z otrzymanym rozkazem nauczali i organizowali kościół, a tylko niektórzy z nich pisali (tak powstało Pismo św. Nowego Testamentu). Dlatego też nauki objawionej należy szukać nietylko w Piśmie św., lecz i w tradycji, t. j. w rozwija-jącem się życiu kościoła, w jego obrzędach i w ogólnie wyznawanych przekonaniach ; szczególnie ważne pod tym względem są pierwsze wieki chrześcijaństwa, okres t. zw. ojców kościoła (ostatnim ojcem kościoła na Zachodzie jest św. Izydor — t 636, na Wschodzie św. Jan Damasceński — f około 749).

Objawienie Boże, obowiązujące wszystkich katolików, skończyło się ze śmiercią apostołów ; kościół nowych objawień, -obowiązujących wszystkich katolików, już potem nie otrzymuje, ale kościół jest jedynym autorytatywnym interpretatorem Objawienia. Pismo św. — którego ostatnie księgi są napisane pod koniec pierwszego wieku ery chrześcijańskiej, a najstarsze przed kilku tysiącami lat — nie jest dokumentem łatwym do zrozumienia. Jeszcze trudniej jest rozpoznać Objawienie Boże w tradycji. Władzę autorytatywnego i nieomylnego określania tego, jakie prawdy są objawione przez Boga, mają tylko papieże i sobory powszechne wraz z papieżem (nieomylni są też zbiorowo wszyscy biskupi w zgodnem nauczaniu prawd religijnych). Dzięki tym coraz nowym interpretacjom, zawsze zgodnym z po-przedniemi, nauka katolicka ustawicznie się rozwija, chociaż samo Objawienie jest już oddawna zamknięte.

Katolik jest obowiązany wierzyć w to wszystko, co kościół do wierzenia podaje, jako: 1) objawione wprost przez Boga (fides divina et catholica), lub też 2) z prawdami wprost objawionemi w ścisłym pozostające związku logicznym (fides ecclesiastica). Katolik wierzy w te prawdy nie dlatego, że są one dla niego oczywiste, lub że dadzą się one czysto rozumowo czy doświadczalnie uzasadnić — uznaje je ze względu na to, że są przez Boga objawione i przez kościół do wierzenia podane. Wiara katolicka jest to wiara autorytatywna. Wystarczy rozumowo stwierdzić istnienie Boga i fakt historyczny Objawienia (praeambula fidei), co stanowi jeszcze przedmioty wiedzy, żeby uznać prawdy objawione, które, jako zawarte w Objawieniu, są już przedmiotem wiary. Poza tern zadaniem nauki (teologji) jest dokładne badanie źródeł Objawienia, systematyczne porządkowanie zbioru prawd objawionych, dedukcyjne ich rozwijanie i wykazywanie wzajemnej ich zgodności i niesprzeczności z prawdami czysto naukowemi.

Wiara katolicka wprowadza wierzącego intelektualnie, a przez pewne praktyki religijne, zgodnie z wiarą wykony-

dla

w e-

wane (sakramenty), i egzystencjalnie w świat nadprzyrodzony (niedostępny badaniom i wysiłkom naturalnym) ; człowiek wierzący uznaje prawdy, których bez Objawienia poznaćby nie mógł i ulega bezpośredniemu działaniu Boga w formie t. zw. Łaski Bożej. Ze względu na tę swą nadprzyrodzoną rolę wiara katolicka jest funkcją współdziałania człowieka z Bogiem, wysiłki naturalne samego człowieka tu nie wystarczą.

Sobór watykański (1870) w ten sposób wyjaśnia pojęcie wiary katolickiej : Kościół katolicki wyznaje, że ta wiara, która jest początkiem zbawienia ludzkiego, jest cnotą nadprzyrodzoną, przez którą, dzięki natchnieniu i pomocy Boga, wierzymy, że te rzeczy, które są przez Boga objawione, są p r a w d z iwe wnętrznej rzeczy tych prawdy, dostrzeżonej naturalnem światłem rozumu, lecz ze względu na powagę samego Boga objawiającego, który ani mylić się, ani nas w błąd wprowadzić nie może. W tern określeniu mówTi się, że wiara jest p o-c z ą t k i e m zbawienia ludzkiego — bo kościół katolicki naucza, że sama wiara do zbawienia nie wystarcza, chociaż jest warunkiem koniecznym ; trzeba żyć zgodnie z wiarą, żeby być zbawionym. To, naturalne zresztą, ujęcie sprawy jest tak mocno podkreślane przez kościół katolicki dlatego, że w luteranizmie na podstawię pewnych tekstów' Pisma śwr. kładzie się zbyt wielki nacisk na wiarę jako środek zbawienia, a mniej się uwzględnia potrzebę zgodnego z wiarą życia. Pojmuje się przytem w luteranizmie wiarę nietylko jako zbiór pewnych przekonań, lecz zarazem jako ufność w zasługi Chrystusa Pana i jako nadzieję, że Bóg nam przebaczy wszystkie nasze przewinienia. Według nauki katolickiej wiara bez uczynków jest martwa — nie daje życia nadprzyrodzonego.

Dla dokładności trzeba jeszcze zaznaczyć, że wyraz „wiara“ w terminologji katolickiej ma podwójne, związane i wzajemnie od siebie zależne znaczenie ; znaczy tyle, co 1) akt psychiczny uznawania pewnych prawd (wiara subjektyw-na) i 2) zbiór, cząstkowy lub całkowity, prawd religijnych, w które się wierzy (wiara objektywna). Dlatego też mówi się o mocnej czy chwiejnej wierze (wiara subjektywna) i o zgodności wiary z nauką (wiara objektywna).

W wierzeniach prymitywnych pojmuje się zwykle Boga na wzór człowieka, obdarzając Go tylko większą od przeciętnej mocą i doskonałością (antropo-morfizm). W kościele katolickim ten zwykły antropomorfizm usunięty jest przez t. zw. teorję analogji. Wszystkie prawdy o Bogu, objawione i w naturalny sposób poznane, są formułowane w pojęciach wytwarzanych na podstawie doświadczalnej znajomości świata. Kiedy mówię, że Bóg jest sprawiedliwy, to przenoszę na Boga pojęcie sprawiedliwości, które sobie urobiłem na podstawce obserwacji stosunków między ludźmi, uzupełnionej odpowiedniemi rozważaniami. Gdybym to pojęcie sprawiedliwości, w ten sposób urobione, przeniósł bez żadnej zmiany na Boga, to przypisywałbym Bogu pewną cechę ludzką i powstałaby odrazu cząstkowa antropo-morfizacja Boga. Według nauki katolickiej tak postępować nie można. To pojęcie ludzkiej sprawiedliwości tak trzeba zmienić, żeby ono odpowiadało nieskończonej istocie Boga. Przy takiem postępowaniu 1) unika się antropomor-fizmu, 2) Bóg nie jest dla nas istotą całkowicie nieznaną (unika się agnosty-cyzmu), 3) nigdy nie możemy Boga dokładnie poznać — dopóki żyjemy tu na ziemi, Bóg pozostaje dla nas zawsze, mimo Objawienia, jakgdyby we mgle ukryty i dystansem majestatu oddalony.

Psychologja wiary.

Dokładne badania na temat psycholo-gji wiary nie są jeszcze przeprowadzone, ale nawet dotychczasowe niemeto-dyczne obserwacje dają pewne wyjaśnienia tego problemu.

Wiara w przyszłość, o której we wstępie pisałem, jest postawą, w której główną rolę odgrywa wola — a raczej pragnienia i uczucia. Człowiek pragnie coś w życiu zdziałać i myśl o przyszłości, nieżawsze jasna i wyraźna, przesycona jest uczuciami dodatniemi (poczucie siły, energji, uczucie radości życia). Rola umysłu jest tu drugorzędna. Pewne rozważania ogólne mogą być co najwyżej procesami przygotowawczemi do tej wiary w przyszłość; planowe zaś myślenie o przyszłości jest następstwem wiary w przyszłość, jeżeli ta postawa jest szczera i ma być owocna.

Inna zupełnie jest rola umysłu, jeżeli chodzi o wiarę przekonaniową. Wiara przekonaniowa jest aktem umysłu, bo przekonanie może uyć prawdziwe lub fałszywe, a rozróżnianie prawdy i fałszu jest przedmiotem pracy umysłu. Ale, wr przeciwstawieniu do wiedzy, akt wiary jest zawsze mocniej zabarwiony uczuciowo. Wiara uczuciowa jest wynikiem motywów wyłącznie uczuciowych. Wia ra autorytatywna jest coprawda, mniej zależna od motywów uczuciowych, opiera się zasadniczo na podstawach racjonalnych, ale jest przecież wynikiem zaufania do dającego świadectwo, a zaufanie nigdy nie jest wolne od dość mocnego tła uczuciowego. W szczególności momenty uczuciowe są bardzo mocne w wierze religijnej. Trudno uznawać autorytet Boga zupełnie obojętnie; albo się autorytet Boga uznaje i wtedy zupełnie samorzutnie powstają w człowieku uczucia czci i miłości dla Boga, albo się Go wcale nie uznaje.

Obok czynników uczuciowych poważny udział w akcie wiary ma wola. W akcie wiary umysł nie jest zmuszony do przyjęcia danej prawdy ani jej oczywistością, ani siłą wywodów czysto rozumowych. Dla umysłu prawda wiary pozostaje niejako nazewnątrz ; czynnikiem decydującym przyjęcie i uznanie danej prawdy jest tutaj mniej lub więcej wyraźnie przeżyty akt woli, — trzeba dojrzeć w tern, w co się ma wierzyć, jakieś dobro, dopiero potem się wierzy. Jeżeli zdajemy sobie sprawę z udziału woli w akcie wiary, to dosyć łatwo rozumiemy te wielkie różnice dostrzegane w wierzeniach różnych ludzi, chociaż nie występują one w takiej rozpiętości w dziedzinach ścisłego poznania.

W wierzeniach religijnych te czynniki uczuciowo-woluntatywne o tyle jeszcze są wzmocnione, że same przedmioty wiary religijnej działają mocno na stronę uczuciową człowieka i na wolę. Szczere przekonania religijne kształtują przecież całą życiową postawę człowieka wierzącego. Kiedy człowiek jest szczerze religijny, mocniej kocha i dąży w życiu do wyraźnych celów.

Pod względem intuicyjnym przedmioty wiary są naogół mniej przejrzyste niż przedmioty w naturalny sposób poznawane. Ale ze względu na czynniki uczuciowe i udział wroli w akcie wiary przekonania, będące wiarą, są zwykle dużo mocniejsze niż przekonania naukowe. Dlatego też o wiele częściej ludzie oddawali życie dla wiary, niż dla przekonań naukowych.

Życiowe znaczenie wiary.

W języku potocznym zaciera się różnica między wiarą a wiedzą; często mówi się „wiem“ kiedy należałoby powiedzieć „wierzę“ — i odwrotnie. Wskutek tego potocznego mieszania trzeba pewnej refleksji, żeby sobie uświadomić rolę wiary w naszem życiu.

Życie jest zbyt krótkie i energja umysłowa człowieka jest za słaba nato, żeby wszystko poznać, a życie stawia nas ciągle wobec takich zadań, że trzebaby bardzo wiele wiedzieć, żeby je należycie rozwiązać ; trzeba więc wiele rzeczy przyjmować poprostu na wiarę.

Żeby zrozumieć dobrze teraźniejszość, trzeba umieć patrzeć na nią historycznie, bo współczesne warunki kulturalne i cywilizacyjne nie wyskoczyły z głowy, nam czy naszym ojcom i dziadom, jak deus ex machina, narastały one życiem wieków poprzednich. Żeby jednak patrzeć na teraźniejszość historycznie, trzeba wierzyć historykom, bo sami źródłowo całej obchodzącej nas przeszłości poznać nie możemy. Żeby życie przeżyć owocnie, trzeba mieć jakiś pogląd na świat, jakieś przekonanie o całości świata, a tego znowu na drodze ścisłego tylko poznania osiągnąć nie możemy; zbyt słabe są nasze siły umysłowe wobec tak rozległych zadań. Wreszcie trzeba sobie dać odpowiedź na to najważniejsze i zasadnicze pytanie : poco człowiek żyje na ziemi ? — Na to pytanie odpowiedź zadowalającą możemy znaleźć tylko w wierze religijnej.

Można się przepchać bezmyślnie przez życie, nawet w nic nie wierząc; mocno i świadomie przeżyje je tylko taki człowiek, który nie boi się uznać tego, w co rozsądnie wierzyć można i należy. I wszyscy bojowi czciciele czystego rozumu muszą przyznać, jeżeli mają odwagę spojrzeć szczerze na sytuację, że nawet walczyć z wiarą można tylko w imię jakiejś innej wiary. Czyste poznanie i nauka będzie zawsze tylko fragmentem — choć bardzo ważnym i może naj-wznioślej ludzkim fragmentem — życia umysłowego człowieka. Jednakże wiara w przyszłość o tyle rozwinie się w mocny, planowy i owocny czyn życiowy, o ile oprze się na rozsądnej, krytycznej wierze przekonaniowej.

X. J. Salamucha.

Literatura: Ks. dr. Fr. Sawicki: Dlaczego wierzę, Poznań 1935 ; J. H. Newman: Przyświadczenia wiary, w przekładzie i z przedmową Stanisława Brzozowskiego, Lwów 1915 ; Ks. dr. Franciszek Barda: Wiedza i wiara, Zarys dziejów i zasad ich stosunku, Głosy na czasie 25, Poznań 1910; Ks. Adolf Tymczak: Nauka św. Augustyna o wierze, Studjum patrystyczno-dogmatyczne, Przemyśl 1933 ; Ks. dr. Józef Donat T. J., Wolność nauki, Obraz nowoczesnego życia umysłowego, z 3-go wydania niem. przełożył ks. dr.. Władj^sław Rosłan, Kraków 1930.

WIELKA BRYTANJA. (Tabl. 121 do 122).

Warunki geograficzne.

Wielka Brytanja największe państwo świata.

Wielka Brytanja jest terytorjalnie i pod względem ilości mieszkańców — największem państwem świata. Z tego powodu nie może być rozpatrywana na ciasnej — bądź co bądź — płaszczyźnie państwa europejskiego. Odpowiednie-mi ramami dla państwa wielkobrytyj-skiego są ramy, jakie daje cała kula ziemska.

Imperjum brytyjskie jest to państwo światowe, państwo nad państwami. Kraje i posiadłości brytyjskie obejmują wszystkie oceany i wszystkie kontynenty. Z zamieszkałej bowiem powierzchni naszego globu przypada na państwo brytyjskie zgórą ¹/₄, z zaludnienia ziemi także około */₄. Prócz kraju macierzystego Wielka Brytanja składa się z 6 dominjów, 59 kolonij i 9 mandatów. Na 36 milj. km², które pozostają pod kontrolą Wielkiej Brytanji, składa się 16°/₀ powierzchni Azji, 24°/₀ Australji, 27°/₀ Afryki, 32°/0 Ameryki, a tylko 1 °/₀ Europy. Do pań-

stwa brytyjskiego przynależy blisko

Pomaga realizacji idei wielkiego pań-500 milj. ludzi, używających zgórą stw'a język angielski, używany nietylko 450 różnych języków, a ile jest odmiennych ras, kultur i religij !

Wielka Brytanja ma stosunki i kon- środek porozumiewania się zarówno takty z wszystkiemi krajami świata, z rządzącymi, jak i między sobą.

Łącznikiem fizycznym, podtrzymującym dalekie tereny brytyjskie jest ocean,

przez Anglików, ale uważany i przez podległe ludy za jedyny i najłatwiejszy

a problemy brytyjskie są problemami światowemi.

Wyspy brytyjskie na krawędzi Europy.

Imperjum brytyjskie jest najwięk- który jednoczy wszystko. Drugim ele-szym eksperymentem ludzkości na polu mentem łączącym są niezmierzone bo-organizacji państwowej, przewyższają- gactwa dalekich krajów i wielka poten-cym wszystko, co dotychczas w tym kie- cjahia możliwość rozwoju gospodarcze-runku zostało dokonane. Trzy wieki wy- go, tylko w związku z potęgą angielską, trwałych wysiłków narodu angielskiego, budy, należące do imperjum brytyjskie-począwszy od unji Anglji i Szkocji w r. go rozumieją to i cenią sobie bezpieczeń-1603, a skończywszy na wielkiej woj- stwo i możliwość pokojowego rozwoju, nie, złożyły się na taką potęgę.

Imperjum brytyjskie rozbite jest pomiędzy wszystkie kontynenty świata. Dwie większe wyspy — Wielka Bry-Posiadłości brytyjskie nie są skoncentro- tanja oraz Irlandja — i wiele mniej-wane — za wyjątkiem Australji — na szych tworzą archipelag brytyjski, jednym lądzie, lecz są rozproszone po Archipelag ten leży na podwodnym co-wszystkich kontynentach i morzach. Do kole kontynentalnym Europy, który to tego są to kraje o różnej organizacji po- cokół dopiero na zachód od Irlandji litycznej, od najbardziej demokratycz- urywa się nagle i zapada w głębię oce-nej do rządów absolutnych. Ta różno- aniczną na 3000 m. Wyspy b r y-rodność form rządzenia idzie w parze tyjskie są tedy i geologie z-z różnorodnością stosunku owych po- nie i geograficznie dalszym siadłości do kraju macierzystego : są to ciągiem Europy, albo posiadłości bezpośrednie, albo pań- Archipelag brytyjski nie jest wielki stwa pod protektoratem Anglji, albo (312.000 km²) i ustępuje co do zajmo-wreszcie obszary mandatowe.    wanej powierzchni wielu państwom

Obie wielkie wyspy mają ten sam

(lowlands, highlands), stwarzając wiele

Pierwszorzędnym czynnikiem stwa- Europy, nie wyłączając Polski. Jego rzającym i podtrzymującym to olbrzy- przeważnie południkowa rozciągłość mie państwo jest wola narodu angiel- jest jednak pierwszorzędnego znacze-skiego, który umiał w ciągu wieków kon- nia geograficznego, archipelag ten bo-sekw'entnie realizować ideę państwra ko- wiem zamyka morze Północne od za-lonjalnego. Dziś 70 miljonów białych chodu, nadając mu wybitne cechy mo-Anglików, którzy poza Europą mieszka- rza pobocznego, przylądowego. ją w Kanadzie, Afryce Południowej Australji i Nowej Zelandji, rządzi 360 krajobrazowy charakter. Mieszają się miljonami różnych ludówr w Indjach, tam ciągle ze sobą niziny i wyżyny a 50 miljonami czarnych w Afryce.

Nazewnątrz idea wspólnego państwa kontrastów oraz indywidualności lo-przejawia się w przywiązaniu do korony, kalnych. Tu i ówdzie niziny łączą się jako jedynym formalnym i legalnym fak- razem i dają rozległe krainy nizinne, cie, wspólnym każdej części imperjum. jak nizina Angielska, Szkocka, Irlandz-

ka. Także wyżyny osiągają miejscami większe przestrzenie. Rzadko kiedy sterczą ponad nie wynioślejsze szczyty, a brak zupełnie gór pokrytych wiecznym śniegiem. Najwyższa bowiem z nich, Ben Nevis w północnej Szkocji, ma zaledwie 1343 m. Przeciwieństwa i różnice wysokościowe są raczej wyrazem odporności skał i zniszczenia denudacyjnego, aniżeli wyrazem jakichś utajonych struktur geologicznych.

Wybrzeża wysp są odbiciem tej urozmaiconej topografji lądowej. Gdzie wyższe partje lądu wkraczają w morze, mamy półwyspy i wyspy, gdzie niższe, tam widzimy głęboko wciskające się w ląd zatoki. Stąd płynie duże urozmaicenie w poziomym planie wysp, wielka długość wybrzeży (1 km na każde 80 km² powierzchni) i mała, maksymalna, odległość od morza (w Wielkiej Brytanji 120 km, a w Ir-landji tylko 90 km). Ponieważ zaś większość wyżyn rozlokowana jest po zachodniej stronie wysp, podczas gdy niziny raczej zajmują wschód, przeto istnieje, zwłaszcza w Wielkiej Brytanji, kontrast między wschodniemi i za-chodniemi wybrzeżami. Wyspy brytyjskie, a przedewszystkiem Wielka Brytan ja, podniesione wyżej na zachodzie niż na wschodzie, przeciwstawiają się i opierają na swych zachodnich wybrzeżach wpływom oceanu, podczas gdy swą wschodnią stroną zbliżają się, a nawet upodobniają do pobliskiego kontynentu.

Nizina Angielska — kolebka imperjum brytyjskiego.

Najważniejszą krainą Wielkiej Brytanji jest nizina Angielska. Zajmuje ona na południowym wschodzie przeszło ¹/3 część powierzchni wyspy. Osłonięta na zachodzie przez wyżyny Kornwalji i Wa-lji, a na północy rozdarta na dwie części przez wysuwające się na południe góry Pennińskie, — jest nizina Angielska najważniejszym regjonem Wielkiej Brytanji, a nawet wysp brytyjskich. Jest to historyczna i tradycyjna Angl ja, angielski kraj macierzysty, obszar, w którym powstał język angielski i skąd rozszedł się na cały świat, a z nim tradycje, zwyczaje i kultura angielska. Na tej najżyźniejszej i najlepszy klimat posiadającej nizinie, w której północnej części leżą pierwszorzędne pola węglowe przy równo-czesnem bogactwie rud żelaznych, mieszka rdzeń ludności angielskiej. Wyraża się on nietylko w wysokiej cyfrze 35 milj. ludzi i w wielkiem zagęszczeniu, lecz także w wielkim i stałym przyroście tej ludności.

Na tej nizinie leży również L o n-d y n, wspomniany po raz pierwszy w r. 970 jako miasto handlowe. Tern ■samem punkt ciężkości życia politycznego i gospodarczego niziny Angielskiej przenosi się ku jej południowo-wschodniemu odcinkowi. Londyn, me-tropolja i główne ognisko życia, które od 1000 lat nie posiada na nizinie żadnej konkurencji, w którem zbiegają się od wieków wszystkie geograficzne i historyczne drogi Anglji, — swem położeniem zbliża się niejako do kontynentu. Ten fakt, że stolica Anglji powstała raczej na peryferjach niziny Angielskiej niż w jej środku i to na peryferjach bliskich Europie, nie mógł pozostać bez wpływu zarówno na wewnętrzne, jak i na zewnętrzne życie Anglji. Nie było również bez znaczenia, że Londyn był równocześnie pierwszym portem Anglji, bezpiecznie schowanym w lejkowatem ujściu Tamizy.

Otaczające nizinę Angielską od zachodu i od północy wyżyny nie zachęcały do osiedlania się. Były bowiem puste, pokryte pastwiskami lub rządkiem! lasami i miały niewiele żyznej ziemi. Tu właśnie, zwłaszcza w izolowanych górzystych okolicach Walji, zachowała dawna ludność celtycka dość długo swą niepodległość. Dopiero w XIII w. opór Walijczyków został złamany, Anglicy, wciskając się w głąb Walji wschodniemi dolinami i wybrzeżami, obsadzili kraj wojskowo, budując zamki i miasta. Brak naturalnej stolicy i ogniska organizacyjnego, a także dogodnych połączeń z północą i z południem sprawił, że Wal ja nie tworzyła właściwie nigdy jednolitego państwa i łatwo ulegała Anglji. Dawna ludność walijska zachowała się tylko na zachodzie wyżyny w ilości ćwierć miljona głów i tu posiada słabe centra swojej prastarej kultury. ³/₄ ludności kraju skupia się w południowo-wschodniej części Walji na bogatych polach węglowych koło miasta Cardiff.

Podstawy samodzielności Szkocji.

Inna, o wiele mniejsza nizina odegrała wybitną rolę w historycznym rozwoju Wielkiej Brytanji. Była nią nizina Szkocka. Owa niewielka nizina, położona między wyżynami szkockie-mi, a łącząca dwa morza, zajmuje wprawdzie zaledwie */₆ część Szkocji, ale skupia ⁹/₁₀ ludności. Gdy wyżyny szkockie na północy i na południu stanowią dość trudne do przebycia i na-ogół słabo zaludnione obszary, nizina Szkocka wywiera dzięki swemu położeniu centralnemu wpływ przyciągający, łączący. Do żyznej gleby, która tu występuje w większej ilości, dołączają się bogactwa mineralne, zwłaszcza węgiel na zachodzie.

Szkocja, odgrodzona wyżyną południową od Anglji, mając z dwóch stron swobodny dostęp do morza, mogła przez długie wieki przeciwstawiać się Anglji, a zindywidualizowana dzięki specjalnym warunkom geograficznym, miała swoją literaturę, religję, politykę zagraniczną i własne interesy gospodarcze. Wytworzyła też swoje własne centra kulturalne, Edynburg i Glasgow.

Odrębności Irlandji.

Irlandja, druga co do wielkości wyspa brytyjska, leży na najdalszym zachodzie Europy, nad otwartym oceanem. W tern izolowanem położeniu Irlandja wytworzyła i zachowała nietkniętą przez długie wieki swoją odrębną kulturę celtycką, tern bardziej, że nie uległa podbojom ze strony Rzymu, a przez długie wieki uchroniła się od podbojów ze strony Anglji. Lekko pagórkowata nizina Irlandzka, która zalega środek wyspy, nie wznosząc się nigdzie powyżej 100 m n. p. m., posiada glebę zatorfioną i mało żyzną, a klimat szczególnie wilgotny. Pozbawiona jest przytem pożytecznych minerałów. Nie pociągała przeto Anglików.

To też pierwsza próba podboju Irlandji przez Anglję, sięgająca wieków średnich, nie powiodła się, a element angielski został szybko zaabsorbowany przez żywioł irlandzH, zachowując swoją odrębność narodową tylko po miastach.

Dopiero systematycznie prowadzona kolonizacja rolnicza podjęta ze Szkocji pod koniec XVI w., a oparta na pobudkach wyznaniowych, okazała się silniejsza, zwłaszcza w prowincji Ulster i wpobliżu uprzemysłowionego później Belfastu; doprowadziła też do rozbicia jednolitej dotąd Irlandji na celtyckie i katolickie Wolne Państwo Irlandzkie oraz na przeważnie protestancki (56°/₀ ogółu mieszkańców) i angielski Ulster. Te dwie Irlandje, jedna rolnicza ze stolicą Dublinem, a druga przemysłowa ze stolicą w Belfaście, oddzielone od siebie granicą celną, — ciążą jednak w naturalny sposób ku sobie. Irlandja jest bowiem geograficzną całością, a wszelki jej podział jest nienaturalny i sztuczny. Dlatego też Irlandczycy chcą go obalić, a nawet wogóle oderwać wyspę od Wielkiej Brytanji.

Warunki przyrodzone i praca ludzka.

Klimat wysp brytyjskich bywa uważany za typowy klimat oceaniczny, w tym wypadku za klimat atlantycki. Na klimat ten pierwszorzędny wpływ wywiera ciepłe przez cały rok morze. Wpływ ten wyraża się w osłabieniu wszystkich wahań temperatury powietrza, w ciepłych naogół i wilgotnych zimach, w chłodnych, o silnem zachmurzeniu latach, w wysokiej wilgotności powietrza, w bogatych opadach, w stale Wysokiem zachmurzeniu nieba, ale równocześnie w wielkiej ruchliwości, nawet burzliwości powietrza, gdyż wpo-bliżu wysp ścierają się bezustanku zimne prądy powietrzne z ciepłemi. Od strony otwartego oceanu jest wpływ morza — co jasne — silniejszy niż od strony kontynentu.

Klimatowi oceanicznemu odpowiada specjalna roślinność, która w swoim pierwotnym typie składa się z torfowych i krzaczastych pustaci i z lasów, przeważających na wschodzie. Gdy lasy te zczasem zostały wytępione, zjawiły się, obok pustaci i uprawnych pól, łąk i pastwisk, sztucznie sadzone w parkach drzewa.

Ciepłe morza graniczą z morzami zimnemi na północy. Te zaś kryją w swych wodach tak wielkie bogactwo ryb, iż 60.000 ludzi zajmuje się przez cały rok rybołówstwem.

W warunkach nakreślonych powyżej nigdy nie było w Anglji ziemi uprawnej do zbytku. Z tego powodu oczy Anglików zwracały się ku krajom sąsiednim, w stronę Francji, której żyzne niziny przypominały krajobraz angielski, to w stronę Szkocji i Irlandji. Przeludnieniu ludnością rolniczą zapobiegły jednak, począwszy od XVII stulecia, kolonje. Przy stałym wzroście ludności kraj nie mógł sobie rolniczo wystarczać i już dawno zaczął sprowadzać zboża i inne środki żywności z zagranicy. Gdy zaś nastąpiło uprzemysłowienie kraju i wieś zaczęła się wyludniać, Anglja skazana była w znacznej mierze na przywóz. W XIX stuleciu ceny na zboże były z powodu importu tak niskie, że uprawa zbóż przestała się opłacać. Rolnicy przeszli na gospodarkę hodowlaną, kraj zaś podzielił się pod względem gospodarezo-krajobrazowym na rolniczy (przeważnie na wschodzie) i pasterski (przeważnie na zachodzie i północy). Zanikać też zaczął typ drobnego rolnika i posiadacza gruntu, a utrzymał się typ wielkiego właściciela i fermera, dzierżawiącego grunty i traktującego gospodarstwo jako warsztat zarobkowy. Tylko Irlandja zachowała jeszcze system małej własności.

Obecnie w Wielkiej Brytanji tylko połowa ziemi znajduje się pod uprawą, a kraj, nawet przy intensywnem wyzyskaniu najuboższej ziemi i przy jeszcze większym niż dotąd rozwoju rybołówstwa, mógłby wyżywić (przy obecnej stopie życiowej) zaledwie połowę swej ludności. Wielka Bry-tanja zatem rolniczo sobie nie wystarcza.

W tern położeniu ratuje ją przemysł, a następnie handel światowy. Na terenie Anglji rozpoczęła się wielka rewolucja przemysłowa, która zmieniła świat w ciągu ostatnich stuleci. Wywołał ową rewolucję węgiel oraz użycie siły mechanicznej w przemyśle. Przemysł powstał w Wielkiej Brytanji na węglu i wiąże się, zwłaszcza w pierwszym okresie swojego rozwoju, bezpośrednio z węglem. Ponieważ główne obszary węglowe leżą na północny-zachód od linji łączącej zatokę Severn z zatoką Wash, przeto tam również leży centralna kraina przemysłowa Anglji, ważna zarówno dla gospodarczej, jak i wojskowej siły państwa wielkobrytyjskiego.

Węgiel był w Anglji eksploatowany już w XVII wieku. Dziś Wielka Brytanja produkuje najwięcej węgla w Europie (1934 — 225 milj.. tonn), a zapasy węgla są oceniane na 140 miljardów tonn. Węgiel nietylko służy przemysłowi, komunikacji i konsumcji domowej, ale jest przedewszystkiem ważnym artykułem eksportowym, pożądanym w wielu krajach. Wzamian za ten artykuł otrzymuje Anglja żywność i surowce.

Węglowi zawdzięcza Anglja nadzwyczajny rozwój swego przemysłu tkackiego. Zrazu był to przemysł lniany i wełniany, zaopatrujący się w surowce w kraju, dziś jest to przemysł światowy, przerabiający surowce tkaninowe: bawełnę, wełnę, jedwab, jutę, nieomal z całego świata w ilości największej na ziemi. Nie dziw, że przemysł ten pracuje w ³/₄ dla eksportu (w roku 1934 — 24°/₀ wartości wywozu), głównie do kolonij angielskich.

Obok przemysłu tkackiego rozwijać się zaczął na miarę światową przemysł hutniczy i maszynowy żelazny, koncentrując się w kilku obszarach w związku z występowaniem węgla. Od XVII do końca XIX wieku przemysł ten zajmował pierwsze miejsce w świecie. Kiedy jednak angielskie rudy żelazne zubożały i kiedy trzeba było je sprowadzać z zagranicy, a z drugiej strony, kiedy wzmogła się produkcja Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Francji i Rosji, przemysł żelazny przestał się rozwijać tak intensywnie. Mimo to przemysł żelazny Anglji może się wykazać, obok przemysłu tkackiego, największą pozycją wywozową (1934 — 18°/₀ wartości wywozu).

W parze ze wzrostem przemysłu idą ogromne obroty handlowe (w r. 1928 — 78 miljardów zł, w kryzysowym roku 1934 — 29 miljardów złotych, Polska 1934 — 2 miljardy zł), które są największe na ziemi. Maksymum jednak potęgi handlowej Wielkiej Brytanji należy już do przeszłości (1870—1880). Coraz bardziej bowiem, daje się odczuwać w handlu światowym konkurencja Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Ja-ponji.

Położenie geograficzne — jeden z głównych czynników potęgi Anglji.

Co oprócz natury kraju i charakteru narodu wpłynęło na rozwój potęgi angielskiej? Niewątpliwie przyczyniło się do tego szczęśliwe położenie wysp i udział Anglji w handlu światowym.

Wyspy brytyjskie leżą bardzo blisko zachodnich wybrzeży Europy, oddzielone od niej przez niezbyt rozległe i głębokie morza. Znajdują się one w środku wybrzeża Europy, a na połowie drogi między morzem Śródziem-nem i morzami północnemi. Leżą naprzeciw wielkiej bramy nizin, która rozpościera się na kontynencie europejskim między górami średniemi Europy zachodniej a górami skandynawskiemu Uchodzą też poniekąd za przedłużenie tych nizin w stronę oceanu Atlantyckiego. Przez wyspy brytyjskie i przez ową bramę nizinową wdzierają się wpływy oceanu w głąb Europy. Położenie przy tej bramie nizinnej a przy cieśninie łączącej dwa morza (Kanał i morze Północne) ma ogromne znaczenie gospodarcze i polityczne. Tu bowiem zbiegają się wszystkie ważniejsze drogi lądowe i morskie kontynentu i tylko tu wyróść mogła taka potęga światowa, jaką jest Wielka Brytanja.

Nieomal do końca XVI w. Anglja

jest tylko jednem z państw europejskich. Życie gospodarcze na wyspach obraca się w ciasnych ramach ówczesnej Europy, a udział w handlu europejskim jest bardzo mały. Anglja leży bowiem podówczas na krańcach ówczesnego świata, na granicy cywilizacji i nie wywiera większego wpływu na rozwój wypadków.

Ten stan rzeczy uległ zasadniczej zmianie z chwilą dokonywania się wielkich odkryć geograficznych. Położenie Anglji z krawędziowego stało się nagle centralnem. Anglja znalazła się na drodze z Europy do nowoodkrytych krajów. Gdy zaś dzięki odkryciom i szczęśliwie prowadzonym wojnom kolon jalnym i innym (w okresie 1688 do 1815 na 126 lat 64 lata były wojenne) coraz więcej krajów wchodziło w zależność od Wielkiej Brytanji, nie dziw, że Wielka Brytan ja znalazła się niebawem w centrum półkuli lądowej, a równocześnie w centrum zamieszkałego świata. Położenie geograficzne wysp brytyjskich okazało się niezwykle szczęśliwe. Dało bowiem podwaliny pod rozwój potęgi morskiej Anglji. Dzięki swemu, wyspiarskiemu położeniu Anglicy nietylko stali się pierwszym narodem morskim na ziemi, ale, rozbudowując stale swoją flotę handlową i wojenną, opanowali wszystkie ważniejsze drogi morskie, na swoje okręty zaś ściągnęli większą część ruchu towarowego świata. Do wzrostu floty handlowej przyczynił się przedewszystkiem rozwój wielkiego przemysłu angielskiego oraz wzrastający z dniem każdym udział Anglji w handlu światowym.

Angielska flota handlowa, która w r. 1840 miała pojemności 2,7 milj. tonn netto, obecnie liczy wraz z domi-njami 20,6 milj. tonn, co stanowi 32°/0 tonnażu światowej floty handlowej (w r. 1914 — 42°/₀).

Dzięki tej przewadze flota angielska przewozi blisko ²/₃ towarów, biorących udział w handlu zagranicznym, zarabiając na tern rocznie do 100 milj. funtów, nie licząc zysków pośrednich.

W parze z rozrostem floty handlowej idzie rozbudowa floty wojennej. W tej dziedzinie jednak Wielka Bry-tanja dała się już ubiec Stanom Zjednoczonym. Poważnym zaś na tern polu konkurentem okazuje się Japonja. Również na polu lotnictwa, które na-równi z flotą staje się ważnym czynnikiem w utrzymywaniu kontaktu z rozległem imperjum, pozostaje Wielka Brytanja nieco wtyle. To też. zmierza Wielka Brytanja obecnie do stworzenia, obok istniejących już stałych połączeń lotniczych : Malta-Indje, Kair-Capetown, nowych światowych połączeń z Kanadą, Austral ją, a przez biegun północny z oceanem Spokojnym i i.

Frontem do Europy czy do Ameryki?

Stosunek Wielkiej Brytanji do reszty świata da się podzielić na stosunek a) do Europy, b) do imperjum brytyjskiego, i c) do reszty świata, wśród którego najważniejszą częścią są St. Zjednoczone.

Wyrazem tych relacyj Wielkiej Brytanji jest przedewszystkiem handel zagraniczny. Otóż z 1700 milj. funtów szter., które w roku 1930 składały się na przywóz i wywóz Wielkiej Brytanji, 650 milj. f. przypadało na Europę, 570 milj. na imperjum brytyjskie, a 480 na resztę świata. Wynika z tego, że tylko Va handlu zagranicznego Wielkiej Brytanji zwraca się. do Europy. Ciekawą również jest rzeczą, iż w r. 1934 tylko 36°/₀ korespondencji (listów, przesyłek pocztowych) szło do Europy. Z Wielkiej Brytanji wyjeżdża o wiele więcej ludzi do portów nieeuropejskich niż przyjeżdża stamtąd. Także z Europy otrzymuje Wielka Brytanja więcej pasażerów niż daje Europie.

To wszystko świadczy najlepiej o tem, iż punkt ciężkości zainteresowań gospodarczych, a nawet politycznych Wielkiej Brytanji przesunął się poza Europę. Także w rzeczach kultury coraz częściej i energiczniej dochodzi do głosu ilościowo silniejsze i młodsze społeczeństwo an-gielsko-amerykańskie. Że zaś reprezentuje ono i terytorjalnie i gospodarczo pierwszorzędną potęgę, przeto Anglja coraz częściej zaczyna spoglądać na zachód.

Wielka Brytanja przeżyła już swój wspaniały rozkwit polityczny i gospodarczy. Wiek XIX był wiekiem Wielkiej Brytanji. Obecnie coraz częściej do głosu w świecie anglosaskim dochodzą Stany Zjednoczone, gdzie mieszka blisko 100 miljonów Anglików. Społeczeństwo angielskie w Europie będzie musiało w najbliższej przyszłości dać odpowiedź na pytanie, czy chce pozostać nadal w tradycyjnym związku z Europą, czy też odwróci się od Europy ku reszcie świata, ale już w oparciu o drugą potęgę światową angielską, Stany Zjednoczone.

St. Pawłowski.

Kultura.

Termin „Wielka Brytanja“ na oznaczenie państwa angielskiego pojawia się po raz pierwszy w proklamacji króla Jakóba I w r. 1604. Jakób I, syn Marji Stuart, jest pierwszym z królów angielskich, który rządzi bezpośrednio wszystkiemi temi krajami, jakie zwykliśmy łączyć z pojęciem Anglji europejskiej, a więc: samą Anglją, Szkocją, Irlandją i wyspami leżącemi w ich najbliższem sąsiedztwie. Ta nowa nazwa, stworzona w duchu wieku XVII, duchu baroku, który lubował się w wielkości, miała przez słowo : „wielka“ uwidocznić sąsiadom z kontynentu fakt potęgi nowego państwa, przez słowo zaś „Brytanja“ nawiązywała do najdawniejszej, znanej wtedy tradycji kulturalnej, do Brytanów, zajmujących te wyspy przed okresem chrześcijaństwa, plemienia, które jakoby miało pochodzić od Brutusa, potomka Tro-jańczyka Eneasza. Kiedy w sto lat później groził powrót na tron szkocki wygnanej, a już katolickiej dynastji Stuartów, Anglja zmieniła w r. 1707 unję personalną ze Szkocją na unję państwową. Wzamian za ustępstwa ekonomiczne Szkocja zrzekła się odrębnego rządu i parlamentu (zachowując niezależność wyznaniową i sądową) i zgodziła się na powołanie na wspólny tron Niemca, elektora hanowerskiego, Jerzego I, potomka Stuartów po ką-dzieli. Unja z r. 1707 ustaliła nazwę państwa 'angielskiego na The United Kingdom of Great Britain (Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanji).

Powstanie narodu angielskiego.

Naród angielski powstaje względnie późno dopiero bowiem w XIII wieku budzi się angielskie poczucie narodowe ; wiek XV jako okres walk zewnętrznych o supremację we Francji (wojna stuletnia) i walk domowych (wojna Dwóch Róż) jest zupełnie stracony dla rozwoju narodu. Dojrzewanie rozpoczyna się dopiero w początkach w. XVI, przyczem przeszkadzają mu częściowo niepokoje na tle wyznania. Dopiero po osłabieniu pierwszego wielkiego przeciwnika, Hiszpanji (klęska Wielkiej Armady w r. 1588) wzrasta tempo dojrzewania — jest to sławny ze swojej literatury i rozmachu w budownictwie okres królowej Elżbiety (1559—1603). Rozbudzone teraz potężne uczucie narodowe zaczyna tak kształtować całe życie, że ostatnie pokolenie w. XVII stanowi pierwsze zupełnie dojrzałe pokolenie narodu angielskiego.

To późne tworzenie się narodu angielskiego wynika z faktu, że Anglja właściwa (i południowo-wschodnia część

Szkocji) były aż po wiek XII nawiedzane coraz to nową falą odmiennych rasowo przybyszów, którzy kolejno zlewali się z miejscową ludnością. Nie wchodzimy tu już w historję warstw mieszkańców przed przybyciem plemion celtyckich (—> Celtowie). Na najstarszych kulturalnie celtyckich Brytanów, chrześcijan, którzy przez trzy wieki (43—410 po Chr.) stykali się z cywilizacją Rzymu, stanowiąc jego prowincję gęsto usianą osadami woj-skowemi, nasunęli się w wiekach V do YI Germanie z okolic dzisiejszej Fryzji i Danji. Wchłonęli oni, zwłaszcza na północy i zachodzie Anglji, sporą ilość krwi celtyckiej, narzucili jednak podbitej ludności swój język do tego stopnia, że jedynie nieliczne nazwy miejscowości i rzek pozostały jako ślady brytyjskiej kultury. Na tę warstwę napłynęli w w. IX i X Norwegowie i Dano wie i osiedlili się po krwawych walkach we wschodniej i środkowej Anglji. Ci nowi przybysze kultury własnej nie posiadali i byli poganami. Bez zastrzeżeń przyjęli kulturę staroangielską i chrześcijaństwo. W języku zostawili ślad w postaci zapożyczeń na najbardziej proste czynności i przedmioty pierwszej potrzeby — dowód ich niższej kultury.

Kiedy te trzy warstwy przemieszały się z sobą zupełnie na przestrzeni sześciu wieków, napływa ostatnia, wysoce kulturalna fala sfrancuziałych Germanów. Sąsiedzi z poza kanału, Normanowie, opanowują pod wodzą swego księcia Wilhelma Zdobywcy w ciągu kilku lat od bitwy pod Hastings (1066) całą Anglję, aż po dzisiejszą Szkocję, która wtedy zrywa związki z Anglją (aż właśnie po panowanie Jakóba I). Stanowią oni przez pewien czas odrębną warstwę arystokratyczną, ściśle oddzieloną od podbitej ludności używanym przez siebie wyłącznie językiem francuskim (w którym istnieje wcale spora literatura anglonormandzka). Ale powoli zaczynają się zlewać te dwie warstwy, przez małżeństwa zarówno wielkich panów z dawną arystokracją anglosaską, jak osadników wiejskich i miejskich z miejscową ludnością. I już w drugiej połowie w. XIII spotykamy się ze zjawiskiem nowego języka, języka angielskiego, będącego mieszaniną „narzecza“ germańskiego z romańskim, języka używanego widać powszechnie, skoro kancelarja królewska wydaje w nim proklamacje (od r. 1258). Do zupełnego zaś zlania się w całość narodową przyczynia się fakt strasznej zarazy, która w drugiej połowie w. XIV zmniejszyła niemal do połowy ludność Anglji. Do niezmiernie przerzedzonej inteligencji duchownej i arystokracji urzędniczej dostają się już teraz bez trudu ludzie z warstw niższych, o krwi przeważnie germańskiej, opanowując przedewszystkiem szkolnictwo. A od niego zależy przecież w wielkiej mierze typ narodowego poczucia.

Tworzenie się charakteru narodowego Anglików.

Kto wie, czy długowieczne istnienie obok siebie dwóch warstw odmiennych kulturą, choć bliskich sobie rasowem pochodzeniem, nie jest najważniejszą przyczyną poczucia hierar-c h j i, które tak charakteryzuje kulturę angielską, tern więcej, że warstwa wyższa nie była tak bardzo wyłączna i dopuszczała do swego grona członków warstwy podbitej. Poczucie hie-rarchji jest źródłem poszanowania prawa w Anglji, wykonywania przepisów, posłuchu dla wyroków sądowych i dla wszelkich władz, łącznie z królem. Poczucie hierarchji jest też przyczyną ustalenia się podziału społeczeństwa na klasy: niższą, średnią niższą, średnią wyższą i wyższą, przyczem ideałem każdego Anglika jest przejście do klasy wyższej. Nie ma to dążenie cech do-robkiewiczowstwa, gdyż klasy są zawsze otwarte dla nowych ludzi, którzy pracą, energją, uczciwością, czy myślą potrafią wybić się nad swoje otoczenie — przyjęci zaś do wyższej klasy, są tam odrazu uważani za równych.

Działa bowiem tutaj druga cecha, wyniesiona z okresu stawania się narodu : demokratyczność. Jest rzeczą niezmiernie ważną, że Avarstwie zdobywców narzuciła warstwa podbita swój język, bo w swojej budowie, w składzie i słownictwie, dotyczącem czynnego życia, język angielski jest germański. Arystokracja zatem została przepojona elementami z ludu, tak że nie było miejsca i czasu na wytworzenie się arystokracji czy szlachty rodowej. Do dziś przecież tytuł lorda nie jest tytułem z powodu tylko urodzenia, ale zawiera w sobie obowiązek (dziedzicznego) doradcy krôleAvskiego w wyższej izbie prawodawczej. Co roku powołuje król do Izby Lordów kilku obywateli, zasłużonych przez swoją pracę polityczną, społeczną, przez działalność naukową, artystyczną, bez względu na ich pochodzenie, ehoćby z t. zw. proletarjatu. Demokratyczność ta już w średnich wiekach obciążyła troską o dobro państwa wszystkie warstwy. Wprawdzie uważana za kamień węgielny swobód politycznych Anglika, sławna Magna Charta Libertatum z r. 1215 poręcza je tylko dla baronów, ale w pięćdziesiąt lat później zbiera się parlament, w którym zasiadają przedstawiciele miast i wysłannicy wolnej ludności hrabstw. Odtąd parlament nie przestaje działać w Anglji, dając wzory wszystkim innym narodom, które znacznie później osiągają stan demo-kratyzmu ( —» Parlamentaryzm ).

Bardzo ważną cechą jest potrzeba sprawiedliwości, która przejawia się w wiekach średnich dążeniem do szybkiego i niezależnego wymiaru sprawiedliwości. Niemal każde panowanie przynosi tu zmiany, a wszystkie cechy dzisiejszego sądownictwa (sądy wyłącznie przysięgłych, instytucje sędziów pokoju, t. zw. sesje objazdowe pod kierunkiem wysoko wykształconych sędziów z londyńskiego sądu apelacyjnego) wywodzą się z początków średniowiecznych. Magna Charta zapewniła baronom sąd ich przez samych siebie (pares), stąd do dzisiaj Izba Lordów jest jedyną instancją w kryminalnych sprawach jej członków, ale zarazem najwyższą instancją apelacyjną dla wszystkich obywateli, co zapewnia wysoką bezstronność sądów. Anglja opiera się na dawnem prawie krajo-wem, nie przyjęła prawa rzymskiego. Nie posiada spisanego kodeksu (z wyjątkiem niektórych gałęzi) i wyroki powołują się na „precedensy“, t. j. podobne wypadki już osądzone, czasem nawet na wiek XIII czy XIV. W ten sposób sądownictwo, choć walczy z pew-nemi trudnościami, jest bardziej zbliżone do życia, niż w państwach, które wciąż muszą dostosowywać do niego i zmieniać spisane, gotowe kodeksy.

Przejawia się w tym szczególe zamiłowanie Anglika do tradycji. Z tym rysem zaś łączy się ukochanie „prowincji“, najbliższej swojej okolicy. Można powiedzieć, że Anglik przywiązany jest do swej ojczyzny tylko poprzez m i-łość swej prowincji. Odrębność grup osadniczych germańskich (Jutowie w Kent, Anglowie we wschodniej i środkowej, Sasi w zachodniej i południowej połaci, kraju) zachowała się długo, jak to widać z dialektów, w których spisane są dzieła literackie w średniowieczu, a przywiązanie do najbliższej okolicy wzrosło jeszcze przez to, że ludność anglosaska, odsunięta po podboju przez Normanów

ca

przez dwa wieki od rządu państwem jako całością, posiada dość znaczne uprawnienia w samorządzie lokalnym. Normanowie zmienili typ administracji, ale te ich nowe hrabstwa (county) miały identyczne granice z dawnemi, mocno trzymającemi się we wspólnocie życia anglosaskiemi shires. Ta tradycja samorządu, która uchroniła Anglików przed utratą ich germańskiej kultury na rzecz francuskiej, anglonormandz-kiej, przetrwała do dzisiaj i jest przyczyną świetnie funkcjonującej administracji lokalnej, do której należą tak ważne sprawy, jak szkolnictwo, policja, zdrowie publiczne, drogi, opieka nad ubogimi i nad pracą. Można też łatwo zrozumieć, jak świetną szkołą dla mężów stanu jest tak silnie rozwinięty samorząd: prawie wszyscy wielcy politycy angielscy przeszli przez pracę w radach powiatowych i miejskich.

Naród angielski dojrzewa w w. XVII.

Te najważniejsze cechy angielskiego charakteru narodowego, które rozstrzygają o układzie stosunków w Wielkiej Brytanji, osiągnęły swój ostateczny punkt rozwoju właśnie w w. XVII. Wiek ten wypełnia bowiem walka z zakusami absolutystycznemi : z jednej strony dynastji Stuartów (1603—1689), z drugiej ich przeciwnika, dyktatora Oliwera Cromwella. Absolutyzm zaś jest zaprzeczeniem wszystkich tych wymienionych w poprzednim ustępie cech : nie uznaje prawdziwej hierar-chji opartej na zasłudze, nie dopuszcza do demokratycznej troski wszystkich o wspólne dobro, niszczy prawdziwe poczucie sprawiedliwości i chce usunąć wszelki lokalny samorząd. To też i jedna i druga strona poniosły klęskę. Karol I został ścięty wyrokiem sądu parlamentarnego (1649), ale Cromwellow-ska republika (1649—1660), która była rządzona specjalnie napisaną koństytucją, The Instrument of Government (jedyną pisaną konstytucją, bo ustrój angielski opiera się tylko na szeregu poszczególnych aktów parlamentu), rozpadła się w dwa lata po jego śmierci (1658). Mimo to jednak, gdy katolik Jakób II próbował znowu wprowadzić rządy absolutne, zmuszono go do abdykacji. Tak zw. wielka rewolucja z r. 1689, w czasie której nie zginął ani jeden człowiek, była ostatecznem zwycięstwem demokratycznego ducha w Anglji. Umowa zawarta z królem Williamem III (The Declaration- of Rights) zapewniała wyłączny udział w ustawodawstwie przedstawicielstwu narodowemu, zostawiając królowi prawo „veta“, z którego jednak żaden z królów do dziś nie korzystał. Władzę sprawuje odtąd gabinet ministrów, którego początki pojawiają się za Karola II, wytwarzany zawsze z parlamentarnej większości.

Podobnie i zasadniczy układ sił politycznych w Anglji powstał w w. XVII. Z przygodnych bowiem partyj politycznych, opowiadających się bądź za królem, bądź za demokratycznym dyktatorem, wyrosły potem owe dwie partje, które pod różnemi nazwami przetrwały do dzisiaj. Odrazu już na początku w. XVIII straciły one charakter dwóch kontrastowo przeciwstawnych sobie ugrupowań. Zarówno bowiem torysi i whigowie (w. XVIII), jak konserwatyści i liberałowie (w. XIX), jak t. zw. unjoniści (part ja narodowa) i par-tja pracy (w. XX) — ta ostatnia będą-dość daleką kuzynką socjalizmu europejskiego — nie różnili się i nic różnią wcale co do rozumienia potrzeby reform i co do narodowego programu polityki zagranicznej i kolonjalnej. Różnicę programu stanowi raczej tylko zakres zamierzonych reform i tempo, t. j. szybkość, z jaką te reformy miałyby bvć przeprowadzone. Programy, nawet naj-

szukaj w tomie piątym!

43

bardziej radykalne, są w Anglji pomyślane zawsze nie jako rzeczy konieczne, ale tylko jako rzeczy możliwe, co do których wartości trzeba robić kolejne doświadczenia. Stąd bez względu, która partja jest u władzy, zasadnicza linja polityki angielskiej, uprawianej przez zawodowych polityków o długiej kar jerze poprzedniej, posiada stałą ciągłość.

Cromwell zniósł był także Izbę Lordów, ale świadomość koniecznej hierar-chji w ciałach ustawodawczych sprawiła natychmiastowy jej powrót i przetrwanie tej jedynej w swoim rodzaju instytucji. I ona uległa pewnym ograniczeniom już z końcem XVII w., a w miarę uzyskiwania uprawnień parlamentarnych przez coraz szersze warstwy, traciła na znaczeniu. Dużą rolę odegrał tu The Parliament Act z r. 1911, który wogóle kładzie podwaliny pod nowy system parlamentarny: Izba Lordów może przez swoje „veto“ tylko odroczyć na dwa lata wykonanie uchwały Izby Gmin, lecz nie może zupełnie jej przekreślić. Mimo to w ważnych chwilach opinja publiczna liczy się z głosem tego poważnego ciała doradczego.

Sprawa wyznania w Anglji.

Walka, jaką toczył Cromwell z Karolem I, a potem cały niemal ogół kraju z Jakóbem II, miała także podłoże religijne. Było to starcie się protestantyzmu z katolicyzmem, które w rezultacie skończyło się nierozegraną w formie osiągnięcia tolerancji religijnej i na dłuższy okres czasu upadkiem myśli religijnej i wiary w społeczeństwie angielskiem. Reformacja w Anglji miała od samego początku (1531) charakter nieustalony, a t. zw. 39 artykułów (z r. 1571), podstawa oficjalnego kościoła anglikańskiego, są czemś pośred-niem między nauką kościoła rzymskiego, z którego anglikanizm w swem poczuciu hierarchji zachował ustrój epi-skopalny, a protestantyzmem niemieckim, za którym odrzucił artykuły wiary związane z katolickiem ujmowaniem istoty dobrego uczynku i t. p. To nieustalone stanowisko spowodowało odra-zu rozpad anglikanizmu na szereg sekt i prądów, zmierzających w przeciwne strony. Nadopiiar zamieszania, miasta, przedewszystkiem Londyn, przyjęły wyznanie kalwińskie (kalwinów przezwano tu ośmieszającą nazwą „pury-tanów“). Purytanie w myśl skrajnie pojętych zasad demokratyczności dążyli do zupełnego rozluźnienia jedności kościelnej, do zniesienia hierarchji ; skraj-nemi partjami wśród purytanów była grupa independentów (każda gmina tworzy swój własny kościół) i kwakrzy („the Friends“), wśród których niema nawet oficjalnych duchownych. Zamęt i napięcie walki, związanej zresztą z obawami o polityczny byt Anglji, wywołuje najdalej idący w nietolerancji The Test Act z r. 1673, który nakazuje wszystkim biorącym udział czynny w życiu pań-stwowem (urzędnikom, posłom i t. d.) złożenie przysięgi na wyznanie oficjalne ; zaraz po nim idą krwawe prześladowania katolików (1675). Ale to już ostatni wyskok religijnej nienawiści, który przywiódł duszę angielską do przytomności. Za Williama III tolerancja religijna staje się faktem, choć teoretycznie przepisy przeciw innowiercom istnieją. Od tego okresu nikt nie doznaje w Anglji przeszkód w wykonywaniu swych praktyk religijnych i prowadzeniu propagandy wyznaniowej. Anglik, dojrzawszy w w. XVII, zrozumiał, że największą wartość w życiu jednostki, której pełne prawa przecież szanuje, stanowi jej życie duchowe i religijne.

Myśl angielska w w. XVII.

Równolegle z temi przemianami dojrzewa umysł angielski jako zdobywca wiedzy. Myśl angielska wyrabia sobie

nia

własną metodę badania, jest to t. z w. metoda indukcyjna, zapoczątkowana przez Fr. Bacona (1561—1626). Medycyna i wiedza przyrodnicza już wysoko stojące niegdyś w wiekach średnich, mają swój nowy wielki okres: W. Harvey ogłasza w roku 1628 swoje prawo krążenia krwi ; R. B o y 1 e (1626 — 1691) a przede wszystkiem Izaak Newton (1642—1727) stwarzają podstawy nowoczesnej fizyki. Kiedy we Francji powstaje — niezaprzecze-nie najwyższa — instytucja typu humanistycznego, Akadem ja Francuska (1635), w Anglji powstaje (1662) pierwsze i najpoważniejsze do dziś naukowe ciało wiedzy przyrodniczej, The Royal Society. (Wiek XVII doprowadza także do pierwszego sformułowania nowożytnej myśli filozoficznej angielskiej w dziełach J.Locke’a (1632—1704), którą — naturalnie z zastrzeżeniami, jakie zawsze muszą towarzyszyć uogólnieniu — moż-naby określić jako myśl „zdrowego rozsądku“ (common sense). Myśliciele angielscy interesują się przedewszystkiem teorją poznania (epistemologją), sposobami i drogami rozumowania, równocześnie jednak starają się, aby filozofja miała skutki praktyczne, była kierowniczką moralną życia. Wśród szczegółów charakterystycznych dla tego nastawienia można wspomnieć przykładowo o istnieniu na angielskich uniwersytetach katedr „filozofji moralnej“. To nastawienie przejawia się u samego początku łańcucha nowożytnej myśli angielskiej : Locke, autor „Szkicu o ludzkiem rozumieniu“ (1690), jest także autorem bardzo ważnych „Myśli o wychowaniu“ (1693) i „Szkicu o tolerancji“ (1667).

Ideał wychowawczy: gentleman.

Celem wychowania według dziełka Locke’a jest doprowadzenie wychowanka do ideału gentlemana (-* Gentleman). Pojawienie się tego ideału jest dowodem dojrzenia duszy angielskiej. Wprowadzenie go w życie zapewnia spokojną ewolucję w życiu społecznem i państwowem, bez wstrząsów, grożących zniszczeniem materjalnem czy moral-nem, jakie Anglicy oglądali w okresie 1642—1689. Pojawienie się ideału wychowawczego było tern konieczniejsze, że równocześnie społeczeństwo angielskie zaczyna się przemieniać z wyłącznie ziemiańskiego na wyłącznie miejskie. Na-razie przewodzi jako centrum wszelkiej myśli politycznej i kulturalnej Londyn i równoważy przez cały wiek XVIII wpływy warstwy ziemiańskiej — w wieku XIX miasta, zarówno stolica, jak miasta prowincjonalne, stają się wyłącznie decydującym czynnikiem w państwie. Mieszczaństwo jednak i w poczuciu hierarchji i w poczuciu tradycji przejmuje ideał dawniejszy, ideał warstwy, której miejsce ma zająć, ideał „człowieka dobrze urodzonego“, który tę swoją dobrą krew' umiał przejawić w dobrych obyczajach (manners), który zarazem w tych dobrych obyczajach zawarł swoiste cechy narodowe angielskie. Ważną pracę przy rozszerzaniu się tego ideału wykonały sławne t. z w. „moralne czasopisma“ (moral papers), wydawane przez R. Steele ’aiJ. Addison a na początku w. XVIII, zwłaszcza „The Spectator’“ (1711—1713).

Imperjalizm angielski.

Do w. XVII Anglja jest niewielkim kraikiem europejskim — od w. XVII rozpoczyna się podbój innych kontynentów i oceanów, zaczyna się tworzyć wszechświatowe imperjum brytyjskie (—> lmperjalizm), wielkie dzieło wysiłku i genjuszu angielskiego.

Równocześnie powstaje środek, który służyć do spełnienia tego dzieła. Oli-wer Cromwell tworzy zadatki wielkiej floty angielskiej, właściwym zaś jej twórcą, który wyszkolił metody dzia

43*

łania marynarki angielskiej, jest wła- nia mieszkańców. Niektóre z nich dorośnie ów wygnany Jakób II ; długie bowiem lata, w okresie kiedy był następcą tronu, spędził na stanowisku kierownika admiralicji. Rozwój zatem floty przypada właśnie na początki kolonizacji (—» Ameryka Północna i Kolonje).

sły wpełni do uznania ich za równorzędne z samą Wielką Brytanją. W październiku 1926 powstaje nowe zjawisko polityczne : demokratyczne imperjum. Od tej chwili rząd centralny Wielkiej Brytanji przestał być władzą naczelną nad szeregiem kolonij zamieszkałych i rządzonych przez ludność pochodzenia .europejskiego ; uzyskały one pełną samodzielność i są związane tylko un ją personalną. Wielka Brytan ja, Wolne Państwo Irlandzkie (bez półn. części Ulste-ru, który jest nadal „dominjum“ zależ-nem od rządu londyńskiego), Unja Południowej Afryki, Zjednocz. Stany Australji, N. Zelandja, Zjednocz. Stany Kanady i Newfoundland tworzą razem „Brytyjską Rzeczpospolitą Naro-rodów“ (The British Commonwealth of Nations). Każda z tych części ma swój własny ustrój, swą własną monetę, wojsko, względnie milicję, politykę zagra-

Początki dają jej awanturnicy w typie Waltera Raleigha (Virginia w Ameryce 1584) ; potem pierwsze większe kolonje zakładają kolejno w Ameryce emigranci z powodów religijnych : pury-tanie (Massachusetts, New Hampshire), katolicy (Maryland), kwakrzy (Pennsylvania). Wszędzie jest to inicjatywa prywatna. Tak samo prywatnem przedsiębiorstwem jest Kompanja Wschodnio-Indyjska, która od r. 1600 zaczyna swą działalność w Azji. Wiek XVII jest też świadkiem opanowania ważnych stacyj handlowych w Indjach Zachodnich (Jamajka 1655 i inne wcześniej i później,

cieli w Lidze Narodów), nawet własne kolonje; łączy je tylko osoba króla (którego w danej części reprezentuje „gubernator generalny“) i konferencje imperjalne, na które przyjeżdżają pre-mjerowie gabinetów, będący w rzeczywistości prezydentami owych krajów. Na tych konferencjach ustalane są wspólne linje polityki imperjalnej, handlowej, emigracyjnej i t. p. To demokratyczne imperjum odgrywa dziś w świecie rolę zasadniczego regulatora spraw związanych z istnieniem i rozwojem, z ideałami i interesami kultury rasy białej.

Wiek XIX, wiek reform i techniki.

Ta niezwykła koncepcja „Rzeczpospolitej Narodów“, nie mająca żadnego wzoru w dotychczasowej historji, jest wynikiem pracy myśli angielskiej w w. XIX, w którym wszystko zdąża do tego, aby przez reformy wewnętrz-

Św. Helena 1651) ; w w. XVIII uzyskują Anglicy Gibraltar (1704) i Maltę niczną (posłów, konsulów, przedstawi-(1800), w Ameryce Kanadę, Nową Eundlandję, w Azji Ind je, Cejlon, pod koniec wieku zaczynają kolonizować Au-stralję. W w. XIX przychodzi kolej na ląd „czarny“ ; po zajęciu Kapsztadu (1795) idzie Natal (1824), Egipt, Sudan, Transvaal, Oranja, obszary środ-kowo-południowe, które dla Anglji zdobywa znowu prywatna energja wielkiego imperjalisty, Cecila Rhodesa. Wreszcie po wielkiej wojnie dostają się w ręce angielskie prawie wszystkie kolonje niemieckie w Afryce i na Oceanji (gdzie Anglja również czyni duże podboje w ciągu w. XIX — tak np. zajmuje w 1841 bogatą Nową Zelandję). Cały ten obszar imperjum dzieli się na rozmaite co do swej zależności od rządu Wielkiej Brytanji typy administracyjne: dominja, kolonje koronne, mandaty, protektoraty i t. d., przytem każdy, dosłownie, kraj ma inny system samorządu, zależnie od politycznego wyrobie-

raz

ne i rozwój techniki postawić Anglję na stałe na czele państw europejskich. Kolejno odpadli już bowiem rywale polityczni : Hiszpan ja nie podniosła się już nigdy od czasu klęski Wielkiej Armady, Holandja została odsunięta nabok przez rozbudowę floty angielskiej, Francja została pokonana przez klęskę Napoleona. Na Niemcy, rozrastające się dopiero w w. XIX na wielką potęgę polityczną, przyszła kolej starcia się z Anglją w w. XX, zakończonego również klęską i tego rywala Wielkiej Brytanji.

Reformy są przeprowadzane na wszystkich polach i wszędzie u podłoża istnieje ten sam demokratyczny i gentlemański pierwiastek uszanowania godności i praw jednostek aż do najdalszych granic. Zaczyna się od reformy stosunków wyznaniowych (emancypacja katolików 1829) i usunięcia niewolnictwa na obszarze brytyjskiego imper jum, jak również skasowania przymusowego osadnictwa (deportacji) ; potem reformy parlamentarne nadają coraz szersze prawa wyborcze ludności aż do udzielenia pełnych praw wszystkim obywatelom bez różnicy majątku i płci (1831, 1866, 1911, 1928) ; towarzyszą im reformy samorządu (od r. 1835), reformy opieki nad robotnikiem dojrzałym i małoletnim, reformy szkolnictwa (przymus szkolny od roku 1870, oświata pozaszkolna). Na polu administracji kolonjami przychodzą pierwsze reformy po buncie w Kanadzie (od r. 1842), potem ważne pod wieloma względami jest przejęcie zarządu Indjami od Kompanji Wschodnio-Indyjskiej w r. 1857 (po bardzo krwawym buncie wojsk tubylczych) ; po wojnie boerskiej pojawia się po pierwszy myśl federacyjna, z rezultatem „Rzeczpospolitej Narodów“.

Równocześnie idzie w parze rozwój techniki. Nad całem życiem przemysło-wem zapanowuje maszyna, najpierw parowa, potem elektryczna, przynosząc z początku ciężki kryzys gospodarczy. Ale około połowy wieku kryzys mija i lata 1850—1880 są okresem wielkiej prosperity (zamożności). Anglja już wcześniej pokrywa się siecią wspaniałych dróg, potem w połowie wieku siecią linij kolejowych (będących do dziś przedsiębiorstwami prywatnemi) ; początek w. XX to rozwój automobili-zmu, a obecnie samolot staje się łącznikiem komunikacyjnym między częściami imper jum (budowa bazy lotniczej w Singapore). Przemysł stalowy, włókienniczy, okrętowy, maszynowy osiągają przez dłuższy czas najwyższy w Europie poziom, dopiero ku końcowi w. XIX zaczynają stawać do rywalizacji Niemcy. To też prosperity zaczyna opadać i pierwsze pokolenie XX w. musiało bardzo obniżyć skalę życiową po wojnie; obecnie jednak widać już początek powolnego powrotu do wielkiej zamożności.

Kultura życia codziennego.

Skombinowane przemiany w zakresie techniki, zamożności i demokratycz-ności sprowadziły też pewne zmiany w zakresie kultury życia codziennego. Kultura ta ma naturalnie swoje specyficzne tendencje — jest to kultura towarzyska o charakterze jednak nie salonu, ale domu rodzinnego (home), w przeciwstawieniu np. do francuskiej, która jest kulturą wyłącznie salonową, lub niemieckiej, która jest tylko domową. Anglik traktuje dom jako salon, a życiu towarzyskiemu pozadomo-wemu stara się nadać cechy życia domowego. Z jednej strony zatem zachowuje pewną ilość ustalonych ceremo-nij w pożyciu codziennem, jak np. owo przebieranie się do obiadu lub spędzanie razem chwil po obiedzie w the drawing room ; tutaj można także wspo-

ranieć trochę cerem on jalny st osunek .syna do ojca w rodzinie angielskiej, coś niby podwładnego do zwierzchnika (a znalazło to wyraz w potocznej nazwie na ojca: governor). Z drugiej strony tutaj ma swoje źródło sław.na instytucja klubów. Klub nie jest tylko miejscem zebrań na dyskusje, ale jest to zwykle bardzo duży prywatny hotel z własną restauracją, biblioteką, czytelnią, gdzie' każdy członek może zamieszkać każdej chwili, jak u siebie w domu, gdzie przyjmuje znajomych z miasta (zamiast u siebie), gdzie zawsze znajdzie partnerów do gry w karty czy bilard. Jest to życie domowe rozszerzone na koło znajomych, dobieranych bardzo skrupulatnie.

czy rzemiosła, propagując taką czy inną modę ubrania, taką czy inną roślinę ogrodową lub sposób ogrzewania pałacu i t. d., a publiczność, która go naśladuje, zdaje sobie sprawę, że król robi to dla dobra ogółu. Wpływ dworu sięga jednak i do kultury moralnej w życiu domowem. Wiek XIX oglądał bardzo charakterystyczną przemianę obyczajów od wielkiej swobody za czasów wesołego Jerzego IV do surowej pruderji za czasów bardzo wymagającej królowej Wiktorji i do rozluźnienia sztywności domowo-salonowej za bardziej demokratycznie nastrojonych królów XX wieku, Edwarda VII, Jerzego V, Edwarda VIII, który jako następca tronu był najbardziej demokratycznym księciem Walji od czasów Henryka V.

Ta demokratyczność miała jednak

ne zubożenie i rozwój techniki. Tak np. kluby stały się zbyt wielkim ciężarem wobec bardzo wysokich składek, a rozwój automobilizmu uczynił dla członków pozamiejskich (a tych była przeważna ilość) zbędnem istnienie tych domowych hotelów, skoro każdy o każdej porze może wrócić swoim wozem do własnego domu. Życie domowe pod wpływem zubożenia straciło cechy zewnętrzne salonu (przebieranie się do obiadu prawie zupełnie np. wyszło z użycia). Mimo to zasadnicza linja

W związku z tym typem kultury życia codziennego znajdują się i dalsze szczegóły, znane powszechnie i po- inne jeszcze przyczyny; pewną rolę wszechnie stanowiące przedmiot lek- odegrała naturalnie wojna, potem ogól-kich drwin na kontynencie. Do nich należy np. zamiłowanie do wiadomości z życia domowego warstw wyższych (high life). Gazety podają wszystkie zaręczyny, śluby i przyjęcia z opisem tualet i listą gości, urodziny wśród arystokracji i chrzty, nie mówiąc naturalnie o pogrzebach i testamentach.

Tu też trzeba wymienić owo specjalnie angielskie traktowanie dworu królewskiego jako wzorca (standardu) dla kultury życia codziennego. I w jednym i w drugim wypadku jednak działa • poczucie hierarchji. Warstwa wyższa kultury została i życie domowe, pozba-jest zawsze ideałem Anglika, a król wionę konkurencji klubów, zaczyna jako najwyższy członek „towarzystwa“ wytwarzać nowy typ kultury życia co-jest zarazem „pierwszym“ ojcem swo- dziennego, dostępny dla nowych warstw, jego „domu“ królewskiego. (Minister- dopuszczonych do kulturalnej wspól-stwo Spraw Wewnętrznych, które wy- ności przez demokratyczne nastawienie rosło z kancelarji królewskiej, do dzi- dworu i ogółu, typ, o którym można siaj nosi nazwę The Home Office), śmiało powiedzieć, że jako zbudowany Król angielski chętnie korzysta z tego na grzeczności i wzajemnem zaufaniu nastawienia ludności, aby dopomóc będzie godnym następcą dotychczaso-bezpośrednio jakiejś gałęzi przemysłu wego typu domowo-salonowego.

Sztuka angielska.

się wspaniale od czasów poety i rysownika W. Blake’a (f 1829) po dzisiej-

W zakresie sztuk plastycznych i muzyki nie osiągnęli Anglicy tego niezwy- szych wielkich ilustratorów A. Rac k-

kle wysokiego poziomu, jak w zakresie wiedzy ścisłej i nauk technicznych.

Do architektury wnieśli tylko subtelnej obserwacji życia i satyrycz-oryginalny dodatek do gotyku w for- ne&° humoru \ ten dział sztuki osiągnął mie szerokich prostokątnych słupów szczyt w twórczości W. Hogartha

(f 1764), autora powszechnie znanych seryj o „modnem małżeństwie“ i o „postępach rozpustnika“.

Wreszcie w związku z umiłowaniem własnego domu, home, rozwinęła się szeroko sztuka dekoracyjna i sztuka stosowana. Twórcą tej ostatniej w no-woczesnem znaczeniu jest teoretyk sztuki J. Ruski n, praktycznie zaś wprowadził ją w życie angielskie W. Morris (f 1894), malarz i poeta, który pierwszy zajął się wyrobem artystycznych tkanin, tapet, kafli, mebli, założył pierwszą artystyczną drukarnię. Jego działalność stała się bodźcem dla innych narodów europejskich, u których zresztą w niejednym wypadku sztuka stosowana osiągnęła stopień wyższy niż w Anglji.

hama i E. Dulaca — tu też nale-

żą sławne „angielskie sztychy“, pełne

zewnętrznych, t. zw. styl perpendyku-larny (w. XIY), który się na kontynencie nie przyjął. Na polu rzeźby nie mają ani jednego głośniejszego nazwiska, w muzyce, po krótkim okresie rozkwitu pieśni lirycznej w czasach królowej Elżbiety i Jakóba I, mogą się poszczycić tylko nazwiskiem H.

Purcella (f 1695), twórcy poważnej muzyki kościelnej. Być może, że brak zarówno rzeźby, jak muzyki, należy przypisać mocnemu wpływowi pu-rytanizmu w w. XVII w miastach, który potępiał radość zarówno z powodu pięknej linji ciała, jak i podniecającego działania muzyki świeckiej.

Jedynie malarstwo ma szereg wybitnych przedstawicieli, choć rozwinęło się późno, dopiero w w. XVIII.

Literatura angielska.

Jeżeli jednak nie przewudzą Anglicy w sztukach plastycznych, a teńi mniej

Główne gałęzie, gdzie artyści angielscy osiągnęli wielkie rezultaty, odpowiadają dobrze szczegółom angielskiej psychiki : zamiłowaniu do przyrody, poczuciu indywidualności, mistycyzmo- w muzyce, to wzamian zato zajmują

wi — są to : krajobraz rodzajowy (II.

Constable, f 1837),/krajobraz nastrojowy (akwarele J. W. Turnera, f 1851) i portret (J. Reynolds, Shelley, Scott, Dickens, są t 1792, Th. Gainsborough, f 1788, powszechnie znane i przychodzą bez G. Romney, t 1802). Znana jest trudu na myśl, gdy się mówi o litera-też szkoła „prerafaelitów“ (np. D. G. turze świata. Literatura angielska, Rossetti, 1828—1882), która chcia- w przeciwieństwie do literatur romań-ła realizm szczegółów połączyć z mi- skich, zwłaszcza francuskiej, jest nie-stycznym nastrojem treści.    równa jest w niej dużo arcydzieł,

W związku z malarstwem trzeba wy- ale względnie mało przeciętnie do-mienić dział sztuki, doskonale odpowia- brych dzieł sztuki.^ Wynika to z indy-dający angielskiemu poczuciu humoru widualizmu Anglików, którzy nie znoszą i równocześnie mistycyzmowi; jest to reguł i nie uznają ćwiczenia się dłuż-dział ilustracji książek, który rozwija szego w zawodzie literackim. Przeważ-

bardzo wysokie miejsce w literaturze. Nazwiska, jak Shakespeare, Defoe, Swift, Milton, Byron,

na część angielskich autorów zabłysła jako pierwszorzędne talenty bardzo młodo — tak np. Byron wydał swego „Childe Harolda“ w 24-tym roku życia, Keats umarł, mając lat 25, Shelley utonął w 30-tym r. życia, Szekspira pierwsze utwory pochodzą z 25-go roku, Dickens podbił świat „Pickwickiem“ w 24-ym roku, Pope olśnił swoich czytelników techniką wiersza w 18-ym, Chatterton, genjalny odtwórca średniowiecza w XVIII w., skończył śmiercią samobójczą, zaledwie skończywszy lat 17 — a ta lista nie jest wcale ostateczna. W psychice autora angielskiego przeważa pęd do oryginalności, do swobody wypowiedzenia się nad potrzebą ćwiczenia i doskonałością formy, stąd często określa się literaturę angielską jako romantyczną. Najważniejszą jednak jej cechą jest stworzenie szeregu odmian literackich. Już w średniowieczu Geoffrey Chaucer (f 1400) stwarza na własną rękę opowieść ramową w swoich „Opowieściach Kan-tuaryjskich“, zawierając w niej rozle-glejszy obraz życia niż analogiczny co do formy, nieco wcześniejszy „Deka-meron“ Boccaccia. U samego początku renesansu Tomasz Morus (kanonizowany w 1935 r. w trzechsetną rocznicę swej męczeńskiej śmierci za wiarę) pisze w 1516 swoją „Utopję“, która stała się wzorem dla wszystkich powieści obrazujących idealne życie w przyszłości. W okresie krótkotrwałego renesansu (wstrzymanego w rozwoju przez religijne spory) w końcu w. XVI powstaje zupełnie oryginalna komedja Szekspira (-» Szekspirowskie tajemnice), licząca szereg odcieni i potężna jego tragedja, stanowiąca wzór dla całej twórczości dramatycznej w w. XIX. Powstaje też wtedy fantastyczny poemat „O królowej wróżek“ E. Spensera (t 1599), który jest świadectwem angielskiej wyobraźni, lubującej się raczej w obrazach słownych, pozwalających każdemu czytelnikowi tworzyć własne indywidualne obrazy, niż w przedstawieniach plastycznych, złożonych z wyraźnych barw i kształtów (malarstwo, rzeźba). Wiek XVII ogląda powstanie wielkiej epopei religijnej, ..Raju utraconego“

J. Miltona (1667), która jest wyrazem równocześnie indywidualizmu angielskiego (w postaci Szatana), jak i idei pracy organicznej, płynącej z poświęcenia (w postaci Chrystusa). Tuż po niej w r. 1678 ukazuje się J. B u-n y a n a powieść „Wędrówka pielgrzyma“, alegorja przedstawiająca walkę człowieka z pokusami w drodze do swego zbawienia.

Wogóle prawie wszystkie gatunki powieści znajdują swój początek w literaturze angielskiej. Tak więc powieść awanturnicza rozpoczyna się od „Robinsona Crusoe“ D. Def oe’go (1719) ; powieść satyryczna (z tezą ogólną) od „Podróży Gulliwera“ J. Swifta (1726); powieść psychologiczna od „Pameli“ S. R i-chardsona (1742), który komponując swe powieści w formie listów i pamiętników, wprowadza analizę i autoanalizę psychologiczną bohaterów ; powieść sentymentalną zaczyna W. Sterne („Tristram Shandy“, 1760), powieść „gotycką“, panującą wszechwładnie nad Europą w końcu w. XVIII, pełną grozy, duchów, zjaw, tajemniczych postaci, tworzy TI. W a 1 p o 1 e („Zamek Otranto“, 1765). Podstawą wielkiej powieści obyczajowej XIX w. są powieści Jane Austen (f 1817), W. Scott zaś kładzie fundamenty pod nowożytny romans historyczny swoim „Waver-leyem“ (1814), za którym ciągnie się cały łańcuch jego powszechnie znanych romansów ; na gruncie angielskim też przeobraża się romans historyczny w powieść historyczną, której celem jest

obraz kultury minionej przeszłości szką liryzmu i wreszcie jego „Don Juan“ (W. Thackeray: „Henry Esmond“, epopeja satyryczna, obfitująca 1852). Wreszcie K. Dickens (1812 w szereg dygresyj o przeróżnych odcie-do 1870) stwarza wielką powieść, którą- niach uczuciowych i nastrojowych. Na by można nazwać społeczną, jak- dużą uwagę zasługuje essay romantycz-kolwiek nie jest to powieść z tezą — ny angielski, będący przekształceniem tej bowiem prawie w literaturze angiel- essay’u francuskiego, zawierającego reskiej niema. Na samym końcu wieku fleksje, na utwór liryczny w prozie, XIX i na początku naszego budują no- oświetlający subjektywnie pewne zagad-wożytną powieść psychologiczną H. J a- nienia życiowe. Ostatnią formą jest d y-m e s (1843—1916) i J. Conrad (Ko- skusyjna komedja G. B. Sha-rzeniowski, 1857—1924), jeden Amery- w a, która wywarła duży wpływ na kanin, drugi Polak, ale obaj stale mie- twórczość kontynentalną w zakresie

szkający w Anglji. Trzeba też dodać, sztuk teatralnych, że jakkolwiek może powieść re.gjo-n a 1 n a, opisująca życie prowincji, nie

A. Tretiak.

WIELKA WOJNA (1914—1918).

powstała w Anglji, rozwinęła się tu jed- wielka wojna (1914—1918 r.) odbiega nak bardzo szeroko w drugiej połowie po(j każdym względem od wszystkich wieku XIX, dając często doskonałe rze- rozpraw orężnych na przestrzeni wie-czy (Th. Hardy opisuje Wessex, ków. Bywały wprawdzie wojny dłuższe, Sh. Kaye Smith — Sussex, D. H. ałe nie‘ było wojny tak krwawej, tak L a w r e n c e — górniczą północ, Ma- niszczycielskiej, prowadzonej na lądzie, ry W ebb — pogranicze Walji, A. morzu i w powietrzu, któraby w wyniku B e n n e t — okrąg przemysłu ceramicz- swym nietyłko przeobraziła ukształtowanego, Hugh Walpole — Devon i t. d.).

nie polityczne nieomal wszystkich części świata, ale dokonała tak doniosłych Jeżeli chodzi o inne działy literatury,    zmian    w    dziedzinie ustrojów państwo-

to angielska twórczość dała jeszcze ory-    wych,    w    życiu społecznem    i gospodar-

czem.

Po raz pierwszy od rozbiorów Polski

ginalne formy w XVII w., a mianowicie komedję obyczajową (W.

Congreve i i.), a na pocz. w. XVIII stanęli do walki między sobą jej trój-wspominane wyżej moral papers A d- rozbiorcy i aczkolwiek sprawa polska d i s o n a, które stały się dla całego wie- nie znalazła się wśród oficjalnych celów ku oświecenia idealną formą szerzenia wojny światowej, narzuciła się ona siłą kultury w całej Europie (sama zaś idea    faktu    w czasie jej trwania    i wysunęła

„moralnego czasopisma“ wypłynęła z an-    na plan    pierwszy dzięki    aktywnemu

gielskiego zaufania do opinji publicznej, wystąpieniu militarnemu polskich lewy powiadającej się w dziennikarstwie, gjonów. Z punktu widzenia polskiego które, pierwsze w świecie, rozwinęło się wielka wojna stała się ową „wojną lu-szeroko i osiągnęło najwyższy poziom), dów“, która rozluźnić miała obręcz za-Niemniejszą rolę jako forma kompozy- ciskającą się dokoła Polski, cji odegrały Byrona (1788—1824) „Wę- Przebieg wojny światowej usunął li-drówki Childe Harolda“ jako rodzaj nję demarkacyjną między wojskiem

pamiętnika z podróży, dalej jego powieści poetyckie krót- procentowemu zwiększeniu udziału jej

w szeregach walczących, ale z powodu nastawienia całokształtu życia społecz-

ludnością cywilną, nietyłko dzięki

kie utwory epickie z tematem fantastycznej przygody i dużą domie-

nego i gospodarczego przedewszystkiem na zaspokojenie wymagań wojennych, zmuszając w ten sposób całe społeczeństwa do współdziałania i do ponoszenia największych ofiar na rzecz zwycięstwa.

Geneza -wielkiej wojny.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu wielkiej wojny był mord na osobach następcy tronu austrjackiego i jego małżonki, dokonany przez irredentę serbską na gruncie Austro-Węgier, za poparciem serbskich czynników oficjalnych, czy nieoficjalnych, przy cichem błogosławieństwie Petersburga.

Rozdźwięki austrjacko-serbskie powstały na tle antagonizmu politycznego i ekonomicznego, które naskutek wydarzeń ostatniego dziesięciolecia przed wojną pogłębiały się coraz bardziej. Antagonizm polityczny odnieść należy przedewszystkiem do dokonanej jeszcze w roku 1878 przez Austro-Węgry okupacji Bośni i Hercegowiny, t. j. dwóch pro-wincyj o ludności serbskiej, okupacji, która w r. 1908 zamieniona została na formalną aneksję. Ustawiczne krzyżowanie się aspiracyj naddunajskiej mo-narchji z wpływami Rosji i jej polityką bałkańską (—» Bałkany, kocioł Europy) przyczyniało się do pogłębiania animo-zyj politycznych austrjacko-serbskich. Antagonizm gospodarczy przypisać należy przedewszystkiem sprzeczności interesów dwóch organizmów rolniczych, jakiemi były Węgry i Serbja, oraz przeciwdziałaniu Austro-Węgier dążeniom serbskim do uzyskania portu morskiego.

Antagonizmy te, dostatecznie silne, by wywołać konflikt między temi dwoma państwami, nie byłyby same przez się doprowadziły do wojny o europejskim zasięgu, gdyby w stosunkach pomiędzy mocarstwami nie nagromadziły się z biegiem czasu antagonizmy o daleko silniejszem napięciu. Na pierwszem miejscu postawić należy antagonizm niemiecko-angielski. Anglja, dzierżąca od wieków prymat na morzach (—» Kolonie, W. Brytanja), dążyła wszelkiemi środkami do utrzymania tej hegemonji, polityka zaś Niemiec zmierzała w sposób widoczny do wydarcia jej tego prymatu. Obawy angielskie były tern silniejsze, że podejmowane kilkakrotnie przez Anglję próby doprowadzenia do jakiegoś kompromisu w sprawie zbrojeń morskich, rozbiły się o nieustępliwe stanowisko Niemiec. Przeciągnięcie Rosji, która od czasów wojen napoleońskich uprawiała politykę proniemiecką, w orbitę interesów Francji ożywionej pragnieniem odwetu na Niemczech za pogrom z roku 1870/1871 stanowiło niezaprzeczoną groźbę dla Rzeszy Niemieckiej ; równie groźne było zbliżenie Francji do polityki angielskiej, dzięki łączności pomiędzy interesami Anglji i Francji, jaką zainicjował król angielski Edward VII. Rzesza Niemiecka czuła się osaczona od wschodu i zachodu i wskutek tego zacieśniła sojusz militarny z Austro-Węgrami. Na tle tych wielkich antagonizmów zaostrzyły się w sposób niezmiernie drażliwy stosunki polityczne pomiędzy monarchją naddunajską a Rosją, których interesy polityczne oddawiendawna ścierały się na półwyspie Bałkańskim.

W tych warunkach konflikt między Austro-Węgrami a Serbją musiał wciągnąć automatycznie w wir wypadków z jednej strony Rosję jako obrończynię Serbji, a z drugiej strony Rzeszę Niemiecką jako sojusznika Austrji. Wojna zaś między Niemcami a Rosją musiała pociągnąć za sobą nieuchronnie przyłączenie się Francji. Wątpliwem było tylko stanowisko z jednej strony Wielkiej Brytanji, a z drugiej Włoch. Polityka niemiecko-austrjaeka łudziła się przez czas dłuższy, że Wielka Brytanja, nie-złączona formalnym sojuszem .militarnym z Francją, zachowa neutralność i że

na

na

na

na

w su-

dla zastąpienia zużytych materja-

neutralne pozostaną również Włochy, które w chwili wybuchu wojny związane były formalnym traktatem trój przymierza z Rzeszą Niemiecką i Austro-Węgrami. Jeżeli stało się inaczej, jeżeli zwłaszcza został przełamany pacyfizm społeczeństwa angielskiego, należy to przypisać bezwzględnej a krótkowzrocznej polityce niemieckiej, która pragnąc zadać cios decydujący Francji, pogwałciła poręczoną przez Anglję neutralność Belgji i Luksemburga. Znacznie późniejsze, dopiero w maju 1915 dokonane, opowiedzenie się Włoch po stronie państw zachodnich było już wtórnem następstwem układu sił militarnych i utajonego antagonizmu pomiędzy aspiracjami włoskiemi, zmierzającemi do uzyskania ziem włoskich będących pod władaniem Austrji, a polityką austrjac-ką, która w tym celu właśnie związała się z Włochami, by uniemożliwić urzeczywistnienie tych aspiracyj. 6 sierpnia 1914 r., t. j. w dniu, w którym Wielka Brytanja wypowiedziała wojnę Niemcom, polityka europejska weszła w nową fazę — w fazę wojny.

Równocześnie z krokami woj ennemi toczyła się w dalszym ciągu kampanja dyplomatyczna, zmierzająca do pozyskania sojuszników w rozgrywce wojennej. Kampanja ta została zgóry przesądzona niekorzyść państw centralnych, do których obozu przeszły jedynie Turcja i Bułgarja, podczas gdy po stronie koalicji opowiedziały się 23 państwa, wypowiadając wojnę państwom centralnym; z grona tych państw Japon ja, Włochy, Rumun ja, Grecja i Stany Zjednoczone wzięły czynny udział w rozgrywce wojennej.

Rzut oka na operacje wojenne.

Działania wojenne toczyły się równocześnie na trzech frontach Europy z sobą niepołączonych. Przebieg walk jednym froncie oddziaływał jednak wydarzenia na frontach innych, odciągając lub wiążąc siły wojenne. Armje państw centralnych, Niemiec i Austro-Węgier, pozostawały ze sobą w łączności, państwa zachodnie zaś przez cały czas wojny bezskutecznie usiłowały nawiązać kontakt z siłami rosyjskiemi. Szansa zwycięstwa polegała w chwili wybuchu wojny na zaskoczeniu przeciwnika. Niemcy, dysponujące armją przodującą pod względem przygotowania wojennego, zwartości organizacji i doskonałości wyposażenia, uchwyciły inicjatywę, pragnąc tempem swych działań zaskoczyć wojska francuskie i złamać je przed nadejściem posiłków angielskich. Po ciężkich walkach, które groziły zajęciem Paryża, nastąpiło niespodziewane zwycięstwo Francji nad Marną dnia 5 września 1914, i przekreśliło w zupełności plany niemieckie usunięcia Francji z placu boju. „Cud nad Marną“ zmienił odrazu obraz gry wojennej na froncie zachodnim i zakończył tu dynamikę wojny. Rozpoczęła się walka pozycyjna, walka na „zużycie“, na wyniszczenie nieprzyjacielskich sił ludzkich i sprzętu wojennego, zakrojona na długi okres czasu, w którym Niemcy tracą swe korzystniejsze stanowisko. W walkach tych decydowała raczej sprawność działania mas, aniżeli męstwo indywidualne. Wysunął się czoło problem uzbrojenia, zmontowania i utrzymania sprawności wielkiego przemysłu wojennego, zaopatrzenie go rowce

łów wojennych, jako też zagadnienia ekonomiczne wyżywienia wojska i ludności cywilnej, które w Niemczech stało się coraz dotkliwsze wobec osłabienia produkcji w kraju i zahamowania dowozu przez blokadę. Sytuacja taka ciągnęła się bez poważniejszych zmian aż do końca wojny, kiedy szalę zwycięstwa przechyliło na stronę państw zachodnich wkroczenie świeżych sił amerykań-

nej

wchodzących

skich i zużycie sił państw centralnych. Inaczej zupełnie ukształtowała się sytuacja na froncie wschodnim.

Niespodziewana, bardzo silna ofensywa rosyjska na Prusy Wschodnie skłoniła dowództwo niemieckie do przerzucenia na front wschodni części sił z frontu zachodniego. Wynikiem tej akcji, kierowanej przez generała Hindenburga i szefa jego sztabu Ludendorffa, był pogrom wojsk rosyjskich (zwycięstwo pod Tannenbergiem, 27—30 września 1914). Wrażenia tego zwycięstwa nie mogły zatrzeć nawet poważne sukcesy rosyjskie na froncie austro-węgierskim.

Niepowodzenie austrjackiej ofensywy w Serbji w r. 1914 opóźniło, lecz nie powstrzymało wystąpienia Bułgarj i po stronie państw centralnych. Doniosłym sukcesem Austro-Węgier i Niemiec było pozyskanie Turcji, które zamknęło państwom zachodnim dostęp do morza Czarnego i Egejskiego, zagroziło Anglji w Egipcie a kryło też niebezpieczeństwo dywersji na tyłach Rosji w Kaukazie, zwłaszcza wobec nieudanej próby zbombardowania Dardaneli przez państwa zachodnie.

Rok 1915 był szczytowym okresem powodzenia łącznych działań militarnych Niemiec i Austro-Węgier, pomimo przejścia Włoch w maju tegoż roku do obozu państw zachodnich. Przełamanie frontu rosyjskiego między Tarnowem a Gorlicami zmusiło armje rosyjskie do ewakuacji Galicji, do opuszczenia ziem daw-Rzeczy pospolite j, w skład imperjum rosyjskiego. Wycofanie się wojsk rosyjskich z ziem polskich było likwidacją stosunku rosyjskiego zaborcy do Polski. Armje państw centralnych nie rozgromiły wprawdzie w zupełności wojsk rosyjskich, ale posunęły się głęboko na wTschód. Jesienią tegoż roku wystąpienie Bułgarji w charakterze sprzymierzeńca Niemiec, Austro-Węgier i Turcji przypieczętowało losy

Serbji. Ofensywa, podjęta z trzech stron, skończyła się zupełnem rozbiciem armji serbskiej.

Rok 1916 cechowała dążność do sforsowania rozstrzygnięć na polu walki, głównie ze strony państw centralnych, którym bezwzględnie stosowana blokada, obejmująca jako kontrabandę nietylko sprzęt wojenny, ale i środki spożywcze, zagroziła wyczerpaniem, zwłaszcza, że zawiodły rachuby na uzupełnienie braków mater jałowych i ludzkich w nowo zajętych terenach na wschodzie.

Sukcesy armji rosyjskiej Brusiłowa skłoniły Rumunję do wystąpienia przeciw Austro-Węgrom. Energiczna akcja sił niemieckich i austro-węgierskich pod naczelnem dowództwem generała Ma-ckensena, która powstrzymała ofensywę Brusiłowa, zlikwidowała następnie w przeciągu dni 20 epizod rumuński, znosząc siły rumuńskie i zajmując kraj. Stratę tę pokryły mocarstwa zachodnie przez przeciągnięcie na swoją stronę Grecji.

Na tle wydarzeń roku 1915 i 1916 nabrała specjalnej wagi sprawa Polski, na której ziemiach rozgrywały się przeważnie operacje wojenne na froncie wschodnim. Restytucja niepodległej Polski stała się przedmiotem przetargów pomiędzy okupantami, a w następstwie podkładem rokowań z Rosją o pokój odrębny. Wreszcie miraż odbudowy Polski zaważyć miał jako atut dla zapełniania luk w szeregach niemieckich świeżemi siłami polskiego rekruta. Szczytowym punktem tej gry był akt mo-eerstw centralnych z dnia 5 listopada 1916 r., proklamujący utworzenie państwa polskiego jako monarchji konstytucyjnej i dziedzicznej, bez wytyczenia jednak jej granic. Nieszczere postępowanie państw centralnych nie pociągnęło polskiego społeczeństwa. W dalszym rozwoju wypadków zeszły z placu boju polskie legjony, wobec rozbieżności celów państw centralnych i twórcy legjonów, Józefa Piłsudskiego (-» Leg jony). Aktem 5 listopada 1916 stała się jednak niepodległość Polski kwestją międzynarodową, gdyż została oficjalnie postawiona przez jedną ze stron wojujących. Doznała ona następnie specjalnego nasilenia przez orędzie Wilsona (22 stycznia 1917).

Mimo sukcesów tery tor jalnych Niemiec, rozpoczął się już w roku 1916 zwrot na niekorzyść państw centralnych. Zawiodła akcja przerwania blokady podjęta przez flotę niemiecką pobitą w bitwie morskiej na Skagerraku. (-> Bitwa jutlandzka). Ostatnią próbą w tym kierunku miało być ze strony Niemiec rozszerzenie walki łodziami pod-wodnemi również na okręty handlowe państw neutralnych; celem tej akcji miało być zablokowanie nieprzyjacielskich wybrzeży. Krok ten w rezultacie swym nie osiągnął zamierzonego celu, ale sprowokował udział w wojnie Stanów Zjednoczonych Ameryki po stronie państw zachodnich.

Wybuch rewolucji rosyjskiej w 1917 roku i dezorganizacja armji rosyjskiej przyniosły chwilową ulgę państwom centralnym. Mimo to jednak społeczeństwa zachodnie przezwyciężyły w sobie wszelkie oznaki znużenia wojną i zniechęcenia. Objawem tego było dojście do władzy we Francji Jerzego Clemenceau, „starego tygrysa“, namiętnego rzecznika tendencyj „rewanżu“.

W roku 1918 niespodzianie dobiegł kresu wielki dramat dziejowy. Pierwsza faza okresu końcowego wojny — to odrębny pokój niemiecko-bolszewicki, zawarty w Brześciu 3 marca 1918 r. Pokój zawarty przez Niemcy dnia 3 lutego 1918 z powołanymi przez nich do Brześcia przedstawicielami Ukrainy, t. zw. „pokój chlebowy“, nie spełnił pokładanych nadziei aprowizaeyjnych, a z powodu przyznania aktem tym Ukrainie polskiej ziemi chełmskiej wywołał gorący protest całej Polski. Aktem tym potargały państwa centralne wszelkie nici porozumienia z polskiem społeczeństwem.

W rachubach obu bloków mocarstwowych wysunął się na czoło czynnik amerykański. Państwa zachodnie w oczekiwaniu czynnej interwencji amerykańskiej przybrały postawę wyczekującą na froncie zachodnim, a podjęły ofensywę na tyłach państw centralnych na półwyspie Bałkańskim. Niemcy natomiast sprzęgły wszystkie siły do gigantycznego wysiłku na froncie zachodnim pod naczelną wodzą Hindenburga, by wywalczyć zwycięstwo decydujące przed wkroczeniem wojsk amerykańskich ; piąta ofensywa austrjacka miała jednocześnie za zadanie złamać opór przeciwnika włoskiego. Ataki niemieckie, trwające od marca do lipca roku 1918, zmierzały z jednej strony do zajęcia wybrzeża francuskiego, a z drugiej do zdobycia Paryża. Wojska niemieckie posunęły się w krwawych walkach naprzód i dotarły do linji Marny. Powstrzymał wojska niemieckie silny odpór armij koalicji pod jednolitem kierownictwem znakomitego wodza francuskiego Focha. Po ataku na Reims załamała się ofensywa niemiecka, zaraz zaś 18 lipca rozpoczęła się gwałtowna kontrofensywa wojsk sprzymierzonych. Zachwiał się front niemiecki. Przez sierpień i wrzesień wycofały się wojska niemieckie z Francji i Belgji pod coraz to silniejszem parciem wojsk koalicyjnych, które zasilały ustawicznie napływające świeże siły amerykańskie. Klęska floty niemieckiej, kapitulacja Bułgarji (26 września), pogrom Turcji, rozprzężenie wojsk austrjackich na froncie włoskim, rozpad monarehji austrjacko-węgierskiej, wyczerpanie wewnętrzne Niemiec dopełniły miary niepowodzeń, które doprowadziły do kapitulacji Niemiec. Przypieczętowało ją zawarte dnia 11 listopada 1918 r. zawieszenie broni.

Działania wojenne na terenach pozaeuropejskich nie wpływały w przeważnej części na przebieg walki na frontach europejskich. Celem ich było przede-wszystkiem pozbawienie Niemiec kolonij, z wyjątkiem wydarzeń w Małej Azji, Sy-rji, Arabji i Palestynie, które pozostawały w związku z akcją państw zachodnich przeciw Turcji. Walki bywały przeważnie likwidowane szybko wobec beznadziejności załóg niemieckich, odciętych od niemieckiej macierzy, z wyjątkiem Afryki Wschodniej, gdzie umiejętnie prowadzona partyzantka sił niemieckich trwała do roku 1917.

Europa po wojnie.

Po zawieszeniu broni jednolity front państw sprzymierzonych, scementowany grozą wojenną, zaczął wykazywać pewne pęknięcia. Poczynały występować kolizje interesów i dążeń poszczególnych członków koalicji. Ujawniała się rozbieżność między idealistycznie doktryner-skiem nastawieniem prezydenta Wilsona, którego 14 punktów stanowdło podstawę zawieszenia broni — a praktycz-nem rozwiązaniem kwestji pokojowych preliminarjów mężów stanu starej Europy. Zaakcentowały się sprzeczności pomiędzy stanowiskiem Francji, którą reprezentował Clemenceau, a Anglją reprezentowaną przez Lloyd George ’a. Francja bowiem dążyła do zupełnego rozbicia Niemiec, Anglja zaś pragnęła raczej oszczędzać niegroźnego już dla niej przeciwnika, widząc w nim ewentualną przeciwwagę dla zbytniego, niepożądanego wzrostu Francji. Oba te państwa były jednak zgodne w hamowaniu przerostu apetytów Włoch. Rozgrywki te odbiły się też na kwestji ustalenia granic Polski, chociaż sama jej odbudowa była bezspor-nem życzeniem Wielkiej Czwórki — t. j. czterech mocarstw, które zadecydowały o obliczu Europy powojennej. Ameryka stanęła na stanowisku przyznania państwu polskiemu jedynie obszarów etnicznie polskich z włączeniem Gdańska, wprawdzie etnograficznie niepolskiego, w imię konieczności gospodarczych państwa nadwiślańskiego. Kwestjonowały natomiast Stany Zjednoczone przyłączenie Wilna i Galicji Wschodniej. Francja popierała natomiast pretensje Polski do tych ziem zarówno z powodu wiekowych tradycyj sympatji polsko-francuskiej, jak w imię własnego interesu: zastąpienia dawnego sprzymierzeńca rosyjskiego na tyłach Niemiec silną Polską. Przeciwstawiała się temu stanowisku Anglja, w której interesie nie leżało istnienie wielkiej, sprzymierzonej z Francją Polski o własnych celach politycznych i gospodarczych. Dlatego też utrudniała Anglja oddanie Polsce zarówno Galicji Wschodniej, jak i Wilna. Wpływy angielskie zaważyły też w pewnym stopniu na decyzji utworzenia Wolnego Miasta Gdańska i na decyzji w sprawie Górnego Śląska. Anglja dążyła wogóle do tworzenia i popierania małych państw t. zw. buforowych, które zwłaszcza nad Bałtykiem osłabiały Rosję i dawały Anglji łatwy i pewny dostęp do targów rosyjskich. Tą też tendencją tłumaczy się może popieranie przez Angl ję aspiracyj ukraińskich do Galicji Wschodniej i litewskich do Wilna. Ukraińcy i Litwini rozwinęli ponadto bardzo ożywioną i ruchliwą propagandę na rzecz tych swych aspiracyj, przyczem niemałą pomoc znaleźli i w propagandzie czeskiej.

Polem uzgodnienia tych różnic stała się konferencja pokojowa otwarta 18.1. 1919 r. w Paryżu z udziałem jedynie państw zwycięskich, określonych jako państwa sprzymierzone i stowarzyszone (w liczbie ich znalazła się też Polska), z wykluczeniem państw zwyciężonych, które miały jedynie podpisać i przyjąć uchwalone preliminarja pokojowe. Tego rodzaju jednostronnej konferencji pokojowej nie znały dotychczas dzieje.

Wojna została zakończona pięcioma traktatami pokojowemi, podpisanemi w latach 1919—1921. Pierwszy układ pokojowy t. zw. traktat wersalski podpisały Niemcy (28 czerwca 1919) w sali zwierciadlanej pałacu w Wersalu. Au-strja podpisała układ pokojowy 10. IX 1919 w St. Germain, • Bułgarja 27. XII 1919 w Neuilly; Węgry 1. VI 1920 w Trianon; Turcja 11. V 1920 w Sèvres ; układ w Sèvres zmodyfikowany potem został układem lozańskim.

Niemcy utraciły szóstą część swego europejskiego terytorjum (70.500 km), z czego na rzecz Francji przeszło 20°/₀, Polski przeszło 65°/,₀, Danji przeszło 5°/₀, Belgji przeszło 1 °/₀, Litwy przeszło 3°/₀, Czech 0,5°/₀ i Wolnego Miasta Gdańska przeszło 2°/₀, oraz cały swój zasięg kolonjalny pozaeuropejski, rozdzielony w formie mandatów, podlegających kontroli Ligi Narodów¹', pomiędzy Anglję, Francję, Belgję i Japonję. Rozstrzygnięcie niektórych kwestyj te-rytorjalnych pozostało w zawieszeniu, w uzależnieniu od wyników plebiscytów (Górny Śląsk, pojezierze Mazurskie i część Warmji, Eupen-Malmedy, płn. Szlezwik i zagłębie Saary). Traktat wersalski uregulował granice zachodnie Polski i utworzył Wolne Miasto Gdańsk, pozostawił natomiast otwarte granice od wschodu, unormowane dopiero po wojnie bolszewickiej traktatem ryskim (18 marca 1921). Traktat wersalski, ustaliwszy winę Niemiec w rozpętaniu wielkiej wojny, nałożył na nie obowiązek t. zw. reparacyj, t. j. wynagrodzenia materjalnych szkód wyrządzonych w czasie okupacji tery-torjów francuskich i belgijskich. Suma należności z tego tytułu nie została określona i miała być ustalona dopiero później. Poza tern nałożył traktat wersalski na Rzeszę Niemiecką cały szereg ograniczeń natury militarnej. Rękojmią wypełnienia warunków ze strony Niemiec miała być okupacja ziem nad-reńskich przez załogi państw zwycięskich, obliczona na lat piętnaście.

Na podstawie traktatu w St. Germain nastąpił rozbiór Austrji, która utraciła przeważną część swych terytorjów na rzecz Czechosłowacji, Serbji, Włoch, Polski i Rumunji. Chcąc udaremnić politykę t. zw. Anschlussu, to jest przyłączenie się Rzeczpospolitej Austrjackiej do Niemiec, uzależniła, koalicja przyłączenie Austrji do innego państwa od zgody Ligi Narodów.

Traktat w Trianon ograniczył Węgry jedynie do niziny węgierskiej, pozostałą część ich terytorjów przydzielając na rzecz Rumunji, Jugosławii i Czechosłowacji. Traktat w Neuilly pozbawił Bułgarję części posiadłości na korzyść Serbji i Grecji, traktat zaś w Sèvres, który okroił Turcję tylko do Konstantynopola z okręgiem i do Azji Mniejszej bez Smyrny, nie wszedł w życie i uległ korekturze (“ raktat w Lozannie, lipiec 1923) na korzyść Turcji po zwycięskiej jej walce z Grecją.

Cały szereg niezmiernie doniosłych problemów, nie unormowanych ostatecznie w ramach traktatów, wywołał w Europie powojennej długotrwały okres niepewności. Po załatwieniu plebiscytów (z wyjątkiem Saary), przyszła kolej na niezmiernie skomplikowaną sprawę reparacyj wojennych, określonych konwencją londyńską (1921 r.) na ogólną sumę 132 mil jardy marek, których płatności zostały zredukowane przez t. zw. plan Dawesa (1924 r.) ; wobec załamania gospodarczego Niemiec suma ta uległa ponownemu rozpatrzeniu i redukcji przez t. zw. plan Younga (łuty 1930). Wkońcu inicjatywa Stanów Zjednoczonych. zanulowrała resztę długu Rzeszy Niemieckiej z tytułu re-

twa narodowo socjalistycznego wzmogły się usiłowania zmierzające do uwolnienia Rzeszy Niemieckiej z pod klauzul militarnych traktatu wersalskiego. Po zawarciu układu morskiego z An-glją, Niemcy zanulowały jednostronnie wszelkie inne ograniczenia militarne, w marcu zaś 1936-ego roku wojska niemieckie zajęły lewy brzeg Renu zdemili-taryzowany na podstawie traktatu wersalskiego.

paracyj, tak że w ostatecznym rezultacie suma zapłacona przez Niemcy wynosiła wedle ich własnych obliczeń 11,2 miljardów marek niemieckich. Ponieważ państwa koalicji, które w czasie wojny zadłużyły się na olbrzymie sumy w Stanach Zjednoczonych, spłacanie tych długów uzależniały od uzyskania sum reparacyjnych od Rzeszy Niemieckiej, przeto inicjatywa prezydenta Stanów Zjednoczonych Hoovera spowodowała, że faktycznemu zaanulowaniu uległy nietylko pozostałe zobowiązania repa-racyjne, ale także zobowiązania kredytowe państw Ententy wobec Stanów Zjednoczonych.

Już bardzo prędko po wojnie ze strony Anglji wystąpiła coraz wyraźniejsza chęć pogodzenia się z Niemcami i wciągnięcia ich na nowo do zgodnej współpracy z państwami zachodniemi. Francja, zrazu oporna wobec tej koncepcji, weszła ostatecznie na drogę wskazywaną przez Anglję. Wielką rolę w tej zmianie francuskiej polityki zagranicznej odegrał wybitny polityk fran-• euski, wielokrotny premjer i minister spraw zagranicznych Arystydes Briand. Polityka pojednania z Niemcami znalazła swój najwybitniejszy wyraz w traktatach lokarneńskich (październik 1925), na mocy których Rzesza Niemiecka poręczyła nienaruszalność granic z Francją i Bel g ją.

Skutki polityczne traktatu lokarneń-skiego były ogromne : Niemcy wstąpiły do Ligi Narodów (skąd usunęły się znowu po objęciu władzy przez narodowych socjalistów), w r. 1930 nastąpiła przedterminowa ewakuacja Nadrenji. Po plebiscycie w zagłębiu Saary (styczeń 1935), w którym znaczna większość mieszkańców oświadczyła się za powrotem do Rzeszy, opuściły Saarę załogi państw sprzymierzonych i ziemie te stały się znów częścią Niemiec. Po dojściu do władzy w Niemczech stronnic

Skutki wojny.

Wojna nie skończyła się takim pogromem Niemiec, jakiby odpowiadał ostatecznemu zwycięstwu wojennemu państw sprzymierzonych. Zakończyła się ona kompromisem. Najpoważniejszym jej skutkiem jest jednak nie ponowne połączenie z Francją Alzacji i Lotaryngji, nie odebranie Niemcom ich kolonij, floty i chwilowa zresztą redukcja ich zbrojeń, ani też nawet częściowe zaspokojenie państwowych lub narodowych aspiracyj Czechów, Serbów i Włochów, ale przedewszystkiem wprowadzenie Polski jako wielkiego tworu państwowego w samem sercu Europy. W ten sposób bowiem zostały zlikwidowane rozbiory Polski, które zachwiały równowagą europejską w wieku XVIII. Nowe państwo polskie, o przeszło 30-miljonowej ludności, z dostępem do morza, stało się poważnym czynnikiem polityki europejskiej. Doniosłym wynikiem wojny było powstanie Ligi Narodów (—» Liga Narodów), jakkolwiek inicjatywa prezydenta Wilsona uległa wypaczeniu z samego początku wskutek stanowiska Kongresu amerykańskiego, który sprzeciwił się wstąpieniu Stanów Zjednoczonych do tego pierwszego związku państw.

Kilkunastoletni okres dziejów Europy po wojnie należy niewątpliwie do najburzliwszych i najdramatyczniej-szych okresów historji. Liga Narodów przyczyniła się w pewnej mierze do zła-

wych.

Walka

Dziennik

godzenia przeciwieństw, nie zdołała jednak zdobyć dostatecznego autorytetu dla wyrównania konfliktów i uśmierzenia napięć politycznych.

Stosunki gospodarcze całego świata, które pozostają w ścisłej zależności od stosunków politycznych, znajdują się od czasu wojny w stanie długotrwałego przesilenia. Cechują je daleko idące ograniczenia międzynarodowej wymiany towarowej i ruchów migracyjnych (zapoczątkowane przez Stany Zjednoczone Ameryki), próby zrealizowania haseł samowystarczalności gospodarczej poszczególnych organizmów państwowych, zaburzenia w rozdziale złota, chaos w stosunkach walutowych i dewizowych, poderwanie zasad kredytu międzynarodowego, wreszcie zaostrzenie się przeciwieństw socjalnych za sprawą agitacji komunistycznej t. zw. Trzeciej Międzynarodówki. Do najgroźniejszych zjawisk ekonomicznych należy stan bezrobocia olbrzymich mas, nie znajdujących zatrudnienia w skurczonych warsztatach pracy nietylko w Europie, ale i w Stanach Zjednoczonych. Podejmowane niejednokrotnie próby zlikwidowania antagonizmów politycznych (konferencje rozbrojeniowe, konferencje morskie), jako też uporządkowania stosunków gospodarczych (konferencje gospodarcze) zawiodły w zupełności. Bilans usiłowań w tym kierunku zamyka się w r. 1936 niebywałem spotęgowaniem zbrojeń największych mocarstw militarnych świata z Rzeszą Niemiecką na czele oraz dalszem zahamowaniem międzynarodowych stosunków gospodarczych przez zastosowanie ograniczeń dewizowych w najostrzejszej formie i skierowanie międzynarodowego obrotu towarowego w ciasne łożyska układów kompensacyjnych i kontyngerito-

Z. Krzemicka.

Literatura : J. Dąbrowski: Wielka Wojna , 1914—1918, Warszawa 1936; H. Mościcki -J. Cynarski: Historja XX wieku, Warszawa 1934; F. Foch: Pamiętniki, Warszawa 1930; B. Mussolini: Pamiętniki z czasów wojny, Warszawa 1929; M. Kukieł: Wybuch wojny światowej (Przegląd Współczesny 1934) ; Wł. Gluck: Sarajewo, Warszawa 1935; St. Kutrzeba: Polska Odrodzona, Warszawa 1935 ; W. Lipiński: zbrojna o niepodległość Polski, Warszawa 1935. Traktat Wersalski Ustaw 1920.

WIERSZ. Wiersz (łac. versus od ver-tere przewracać, wracać) jest odcinkiem mowy, w którym pod względem pewnych jej cech wraca budowa odcinka poprzedniego, albo odpowiadającego mu, albo też gdy po nim następuje wyżej określony odpowiednik. Pojęcie „wiersz¹“ ma więc właściwie sens dopiero w liczbie mnogiej, to też naogół rozważania niniejsze będą dotyczyły „wierszy“ t. j. mowy rozczłonkowanej na wiersze, w specjalny sposób zorganizowanej, „mowy wierszowanej“ lub „mowy wiązanej“, zgodnie z tradycyj-nem wyrażeniem łacińskiem (oratio vincta).

Zwyczaj nakazuje zresztą używania i w tern zbiorowem znaczeniu słowa „wiersz“, np. „wiersz ukazuje się literaturze polskiej już w XIV w.“. Najczęściej jednak nie będzie tu chodziło o konkretny zespół wierszy, lecz o scharakteryzowanie właściwości np. mowy wiązanej polskiej lub mowy wiązanej Kochanowskiego, rozpatrywanej od strony swej specyficznej organizacji formalnej, czyli o zagadnienie, jak te wiersze są zrobione, że są wierszami — stąd odpowiednikiem tego oderwanego znaczenia słowa „wiersz“ będzie wzięta z łaciny wersyfikacja (dosłownie: robienie wierszy, wierszowanie).

44

szukaj w tomie piątym!

âwiat i Życie. — IV;

Rytmiczność.

A więc, jak wynika z naszych pierwszych słów, wiersz, czyli utwór w mowie wiązanej, składa się z odcinków stanowiących względem siebie łańcuch odpowiedników, podobnych do siebie pod jakiemiś względami, jakby współmiernych między sobą. W tych odcinkach, czyli w pojedyńczych wierszach, wracają, w sposób narzucający się odbiorcy, pewne właściwości, odnoszące się nie do jej strony znaczeniowej, lecz do strony dźwiękowej i artykułacyjnej, odczuwalnej (zwłaszcza, choć nie jedynie) przy recytacji utworu, rzeczywistej albo wyobrażalnej ; utwór bowiem wierszowany nie jest stworzony jedynie dla przekazania nam swej zawartości (jak np. szybko przebiegana oczyma powieść) słowami-symbolami znaczeń, lecz jako dzieło sztuki, wyzyskujące wszechstronnie swój materjał — słowo. Te właściwości specjalne wiersza w każdym razie muszą być dość wyraziste, by nie ujść uwadze odbiorcy, zajętego poza tern stroną znaczeniową utworu; licząc się z ograniczoną pamięcią wrażeniową człowieka, występować one muszą w niezbyt wielkich od siebie odstępach, i w momentach oczekiwanych, a więc regularnie; zresztą jest to warunkiem podobieństwa, któreśmy założyli jako zasadnicze w definicji wiersza.

Takie regularne powtarzanie się w określonym porządku, w oczekiwanej kolejności zjawisk jednej kategorji po zjawiskach drugiej nazywamy rytmem. To, co określamy tern słowem, odnajdujemy nietylko w mowie wiązanej, lecz także w pracy ludzkiej, zwłaszcza mechanicznej, w działaniu maszyn, od tykania zegara poczynając; wszelkie zaś maszyny wyprzedza przyroda, dając nam wzory rytmu, od bicia naszego serca i pulsu zaczynając: chód człowieka, galop konia, spadanie kropel, zwłaszcza majestatyczna i nieustanna działalność morza, jego przypływy i odpływy, uderzanie fal o brzegi, rozlegające się regularnie wśród słabszego poszumu wód. Gdy słuchamy, wydaje się nam, że niektóre uderzenia, występujące regularnie wśród innych, są mocniejsze: jest to t. zw. „dziewiąta fala“. W ten sposób wprowadzamy jeszcze jeden, prócz odpływania i przypływania fali, element szeregu rytmicznego, dzielący go jakby na równe odcinki. Jeśli zaś nawet jest to złudzenie, to bardzo charakterystyczne dla przyrodzonej nam dążności do wprowadzenia ładu w podpadający pod obserwację świat; ładem w zjawiskach występujących jedno po drugiem („w czasie“) jest rytm; odnaleźć go można w pewnym stopniu w zjawiskach meteorologicznych, w zmianie pór roku, a także w zjawiskach historycznych, w kolejności zwycięstw i klęsk, w zjawiskach gospodarczych, w następowaniu kryzysu po latach pomyślnej kon-junktury. Każda przerwa w regularności szeregu rytmicznego wydaje się nam przykrym chaosem, z którego staramy się wyjść, odgadując nowy, rodzący się porządek zmienności.

Zatrzymaliśmy się poprzednio dłużej na przykładzie morza, gdyż rytm jego ruchów być może stoi w związku z pochodzeniem samego greckiego wyrazu ëv&iuôç (od £)é(o płynę). Grecy, mając wciąż morze przed oczami, potrafili swym wiernym instynktem estetycznym odczuć pokrewieństwo ładu w jego życiu z ładem, który stanowi warunek działalności artystycznej ; to też według mitu greckiego córka Pontu (morza) Sidon stała się wynalazczynią pierwszej pieśni. Nie potrzeba zaś przypominać o bliskim związku pieśni, pra-rodzicielki zarówno muzyki, jak i poezji (—> Liryka), z tańcem; wszystkie te trzy „sztuki muzyczne“, których mate-rjałem są zjawiska następujące po sobie, przebiegające w czasie (dźwięki, słowa, ruchy), związane są w najistotniejszej swej budowie z różnemi formami i schematami rytmu : ich zasadą konstrukcyjną jest rytm.

Wiersz — metrum — metryka.

Obserwując strumień powracających regularnie zjawisk, t. j. jakikolwiek szereg rytmiczny, możemy wydzielić i zanotować graficznie w formie schematu powtarzający się układ, jakby miarę rytmu; tak samo możemy wydzielić i zanotować graficznie powtarzający się układ, gdy mamy do czynienia z mową wiązaną. Czytając więc „Pana Tadeusza“, z łatwością zauważymy, że powtarzającym się układem jest wiersz złożony z 13-tu sylab, w którym po 7-ej sylabie kończy się zawsze słowo (ta przerwa między wy razowa to średniówka), a na końcu występuje zgodność dźwiękowa z sąsiadem (rym), zaczynając od przedostatniej, zawsze akcentowanej samogłoski. Na zapytanie więc, co do zasady miary, czyli z grecka po łacinie, metrum języka w „Panu Tadeuszu“, odpowiemy: metrum tego poematu jest zwykły polski trzynasto-zgłoskowiec, parzysto rymowany. W tym wypadku metrum jest jednoznaczne z wierszem, a raczej z jego budową zewnętrzną, powtarzającą się niezależnie od znaczenia i brzmienia składających go w każdym pojedyńczym wypadku wyrazów, z jego budową metryczną. W innych wypadkach budowa metryczna utworu wierszowanego jest bardziej złożona, obejmuje stale powtarzającą się kombinację wierszy, czyli strofę, w innych znów podstawą rytmiczną, czyli wspólną miarą wierszy jest jakaś cząstka wiersza, stale powtarzająca się część składowa. Tak było np. w wersyfikacji starożytnych Greków i Rzymian, skąd pochodzi termin metrum ; dlatego też niektórzy zachowują nazwę wiersza metrycznego, czyli miarowego dla wierszy, które dadzą się rozczłonkować na mniejsze regularne cząstki, czyli stopy analogiczne do taktów w muzyce. Że jednak to rozczłonkowanie, jak zobaczymy, jest często złudzeniem, a i bez niego pojęcie miary w mowie wiązanej jest niezbędne i od niej nie-oddzielne, będziemy mówili o metrum, badając budowę każdego rodzaju wiersza, choćby jego podstawą była tylko stała ilość sylab uważanych za jednostki równe w powtarzalnym odcinku (wiersz sylabiczny) albo stała ilość akcentów wyrazowych (wiersz akcentowy albo czysto toniczny). W tej czy innej postaci zawsze odnajdziemy jakąś wspólną miarę, która pozwoli nam mówić o wierszu jako o realizacji rytmu w mowie, tak jak realizacją jego w ruchach jest taniec, a w dźwiękach muzyka.

Chodzi zaś o to ponad wszystko, ażeby poczucie istnienia metrum, jakby metronomu nieustannie uderzającego podczas wykonywania skomplikowanej melodji, nie zanikało w czytelniku. Jak to się dzieje nawet przy taktowych odstępstwach od metrum, może wskazać analogja z obserwacją zmiennego rytmicznie światła latarni morskiej : przesłonięty przez dym parowca pojedyń-czy wybłysk nie niszczy jeszcze poczucia ogólnej rytmiczności zjawiska. Tak i w poezji przeczytane już wiersze rozkołysały w odpowiedni sposób czytelnika, który potrafi dać sobie radę z trudniejszym, mniej regularnym ustępem, otrzymawszy odpowiedni impuls metryczny. Reguły, których przestrzeganie jest niezbędne dla zachowania tego impulsu nazywamy metryką.

Metryka jest częścią nauki o wierszu, ale najważniejszą, stąd używana jest czasem jako nazwa całości, obejmującej nietylko bliżej z nią związaną strofikę, ale także sprawy współ-

lub

dźwięczności i melodyki. W tem szerszeni znaczeniu metryka (inaczej wersyfikacja) lub prozodja (choć ta ostatnia powinna raczej oznaczać naukę o właściwościach mowy, specjalnie ilo-czasu i akcentu zgłosek), jest działem eufonologji, czyli tej części poetyki, która traktuje o formie dźwiękowej mowy ukształtowanej artystycznie.

Systematy wersyfikacyjne.

Z pośród właściwości mowy niektóre tylko, zależnie od natury danego języka i panującego zwyczaju (niekiedy w grę wchodzi upodobanie poety), podlegają uporządkowaniu w schemat metryczny, przy składaniu wierszy. Odpowiednio wyróżniamy rozmaite systema-ty wersyfikacyjne; literatury europejskie dadzą nam przykłady następujących :

1. Wiersz iloczasowy starożytnych Greków i Rzymian, którzy rozróżniali w swej mowie długie i krótkie zgłoski. Regularność rozstawienia jednych i drugich jest podstawą budowy wiersza, którego schemat da się zwykle podzielić na jednakowe grupy, stopy, analogicznie do taktów w muzyce, umownie równe co do trwania, t. j. zawierające jednakową ilość najmniejszych jednostek trwania (chrónoi, viorne). Rozmaite stopy noszą osobne nazwy: jamb, t. j. krótka i długa, trochej — długa i krótka, daktyl — długa i dwie krótkie i t. d. Tak jak w takcie muzycznym dwie ósemki mogą zastąpić jedną ćwierciówkę, tak i tu w niektórych wypadkach można było zastępować długą zgłoskę przez dwie krótkie, i odwrotnie : równoważnikiem daktyla był więc s p o n d e j, złożony z dwóch długich. Odpowiadające sobie wiersze mogły zatem nie mieć tej samej ilości sylab, natomiast powinny były zawierać tę samą ilość małych jednostek trwania. Akcent wyrazowy, odmienny w swej naturze od akcentu polskiego i wielu innych języków nowożytnych, w budowie wiersza nie grał roli, choć każda stopa .posiadała, podobnie jak takt muzyczny, swój przycisk, umiejscowiony zwykle na długiej zgłosce, niezależnej zupełnie od akcentu wyrazowego. Graficznie wyobrażamy schemat metryczny wiersza iloczasowe-go, oznaczając długą zgłoskę znakiem - , a krótką w ; schemat więc w oznacza daktyl. Zdarzające się współbrzmienia początków i końców wyrazów nie odgrywają roli'w metryce iloczasowej.

2. Wierz sylabiczny (np. francuski) traktuje wszystkie zgłoski jako równe co do długości, nie bierze też pod uwagę przycisków wyrazowych. Odpowiadające sobie wiersze zawierają tę samą liczbę sylab i to już wystarcza, żeby były uważane za współrytmiczne, jeśli są krótkie (zwykle do ośmiu zgłosek). Dłuższe wiersze są zwykle rozczłonkowane regularnie na dwa lub więcej szeregi wyrazów, zawierające określoną ilość sylab ; stały przedział międzywyrazowy między temi szeregami nazywamy średniówką. Jest ona czynnikiem metrycznym bardzo istotnym i powinna być jasno odróżniana od podziałów logicznych i składniowych mowy ujętej w wiersz. Ponieważ zaznaczenie końca szeregu metrycznego jest niezbędne dla jego wyodrębnienia, rym, czyli końcowe współbrzmienie, odgrywa bardzo ważną rolę w wierszu sylabicznym. Dla znakowania jego wystarczają cyfry oznaczające ilość sylab w wierszu lub w jego stałych członach, tak więc trzynastozgłoskowiec polski może być ściślej oznaczony przez 7 + 6.

3. Wiersz akcentowy czysto to nic z ny (np. poezji ludowej narodów germańskich), zawiera stałą ilość zgłosek akcentowanych ; zgłoski nieakcentowane ani swą ilością, ani rozstawieniem między akcento-wanemi nie zmieniają metrum, dla którego charakterystyki wystarcza powiedzieć: 3, 4- czy 6-akcentowiec. I w tym wierszu współbrzmienia wyodrębniające wiersz grają dużą rolę, bądź w formie rymu, bądź w formie aliteracyj (współbrzmień początkowych), jak w poezji starogermańskiej.

4. Wiersz sylabo-toniczny (np. doniedawna panujący wyłącznie w rosyjskiej poezji artystycznej), polega na tern, że wiersz ma stałą ilość zgłosek, jak i wiersz sylabiczny, ale prócz tego akcenty wyrazowe są uporządkowane i mogą przypadać tylko na zgóry w schemacie wiersza przewidziane miejsca. Schemat ten najczęściej daje się pociąć na cząstki (niezależnie od przedziałów międzywyrazowych), zawierające jedną akcentowaną zgłoskę i towarzyszące mu w określonym porządku jedną lub dwie nieakcentowane. Cząstki te przez analogję do takiego samego uszeregowania długich i krótkich zgłosek w wierszu iloczasowym są określane nazwami stóp antycznych i znakowane w podobny sposób, lub właściwiej, przez stawianie akcentów nad jednako-wemi co do długości zgłoskami. Oto np. schemat czterostopowego jambu:

------- - (-);

znak w nawiasie wskazuje na możliwość zakończenia wiersza dziewiątą sylabą, nieakcentowaną, dodatkową w stosunku do czterech jambów (hyperkatalekty-ka). Rym jest równie rozpowszechniony, jak w innych wierszach nowożytnych, ale rola jego w metryce jest mniej zasadnicza.

Dzieje wersyfikacji polskiej ukazują następowanie po sobie a wreszcie współżycie rozmaitych systemów weryfikacyjnych. Wiersz sylabiczny panuje wyłącznie w poezji staropolskiej. W dobie romantyzmu wchodzi do poezji polskiej wiersz sylabo-toniczny („Słowiczku mój, a leć, a piej“ — przykład wiersza jambicznego) ; wiersz sylabiczny wciąż ilościowo przeważa, ale akcent odgrywa w nim coraz większą rolę, ustalając się przed średniówką i w końcu wiersza. Spotykamy też liczne próby naśladowania wiersza starożytnych, z tem jednak, że (podobnie jak to się dzieje w innych literaturach nowożytnych) miejsce długiej sylaby zastępuje sylaba akcentowana („Powieść Wajde-loty“ u Mickiewicza). W naszem stuleciu wreszcie Kasprowicz wprowadza wiersz akcentowy, odrzucając równo-zgłoskowość i znajduje licznych naśladowców w najnowszej poezji powojennej.

Oto zwrotka z „Księgi Ubogich“, pierwsza, w której poeta konsekwentnie uprawia wiersz czystotoniczny :

Kurz osiadł na jasionach,

Na brzozach liść się czerwieni —

O smutna godzino rozłąki,

O smutku, cicha jesieni !

Rym.

Rola rymu jest tem ważniejsza, im budowa wiersza jest uboższa w inne elementy powtarzalności ; często — w wierszu sylabicznym — zaznacza on odrębność danego szeregu słów jako wiersza, poza tem jest najistotniejszym czynnikiem określającym budowę zwrotki. Ta właśnie metryczna rola rymu wyróżnia go z pośród innych współbrzmień, (rymów wewnętrznych i t.'d.) używanych celowo, ale nie regularnie w wierszu.

Rymem nazywamy zgodność brzmienia zakończeń dwu lub więcej wierszy, zaczynając od ostatniej akcentowanej samogłoski. Pod względem ilości sylab — łącznie z ostatnią akcentowaną wiersza — bywa on w języku polskim jedno-zgłoskowy męski (zakończenie oksy-toniczne czyli z akcentem na ostatniej zgłosce, w języku polskim możliwe tylko w wyrazie jednozgłoskowym), dwu-zgłoskowy żeński (zakończenie par-oksytoniczne, czyli akcent na przedostatniej, tak jak normalnie w wielo-zgłoskowych wyrazach polskich. W innych językach bywa rym i trzyzgłosko-wy, daktyliczny, zakończenie proparo-ksytoniczne (t. j. akcent na trzeciej zgłosce od końca). Jeśli zgodność a raczej identyczność dźwięków sięga poza ostatnią akcentowaną samogłoskę wstecz, rym taki nazywamy „bogatym“ (np. letnie : fletnie). Był on poszukiwany przez niektóre szkoły poetyckie, wydaje się też niezbędny przy rymie męskim, zakończonym samogłoską, gdyż bez tego byłaby zbyt uboga ilość elementów współbrzmienia. Wartość estetyczna rymów zależy od tego, czy rymy są pospolite, t. j. mechanicznie ze sobą łączone słowa, które nie sprawiają czytelnikowi efektu niespodzianki, czy też rzadkie, wytworne, wyszukane, łączące wyrazy nigdy dotąd ze sobą nie kojarzone. Wśród pospolitych najobszerniejszą, najprymitywniejszą i najdostępniejszą lichym ryinotwórcom grupą są rymy gramatyczne, t. j. zawdzięczające swe współbrzmienie całkowicie i wyłącznie tożsamości końcówek gramatycznych (np. kochałem: zabrałem). Między rzadkiemi wyróżnić należy rymy egzotyczne, gdzie jako współbrzmienia są wysunięte słowa obce, niezupełnie przyswojone a ze zręcznie pokonaną trudnością wciągnięte do tekstń polskiego i zrymowane ze słowami ro-dzimemi. Zakres użycia tych rymów jest ograniczony, a z drugiej strony użycie rymów zwykłych jest niekiedy wskazane, zależnie od charakteru danego utworu.

Rym w tradycyjnem pojęciu jest ścisły dla ucha (a często także dla oka, gdy polega na tożsamości liter, co nie jest bez znaczenia psychologicznego ; niekiedy, zwłaszcza w epoce klasycyzmu francuskiego, także i u nas, ścisłość dla oka była bodaj przekładana nad ścisłość dla ucha). Niezawsze jednak tak bywało i bywa. W prymitywach polskiej poezji średniowiecznej i ludowej można spotkać często rym nieścisły, różniący się częścią elementów zakończenia, od akcentowanej począwszy. Od lat dwudziestu w poezji artystycznej Polski rym taki stosowany jest szeroko i świadomie. Jest to reakcja przeciw zbanalizo-waniu się ograniczonej ilości par rymowych a także poszukiwanie chwiejnej, urozmaiconej równowagi między momentami utożsamiaj ącemi rymu a momentami odróżniającemi — dążność zresztą odwieczna; dlatego też rymy homonimiczne, t. j. rymowanie słów jednobrzmiących (choćby różniących się znaczeniem w każdym z dwóch danych wypadków (np. rzeczownik świecą i czasownik świecą) były uważane zawsze za usterkę. W rymach umyślnie nieścisłych (potocznie zwanych asonan-sami) momentem tożsamości mogą pozostawać elementy samogłoskowe (właściwy asonans) lubi współgłoskowe (konsonans) lub część jednych i drugich. Od rymów w zamierzeniu nieścisłych (zabaw : trawach), wysuwających dysonans jako świadomy środek artystyczny, odróżnić trzeba rymy przybliżone, starające się przemycić niewielkie zresztą niezgodności współbrzmienia (np. granit : piramid) oraz rymy zwyczaj owo-ścisłe (np. słońce : gorące), które wskutek długiej tradycji zostały w na-szem poczuciu zaopatrzone w znak równania.

Strofika.

Dopóki przedmiotem badania jest utwór w mowie wiązanej, którego każdy wiersz da się sprowadzić do tego samego schematu metrycznego, sprawa urzeczywistnienia powtarzalności w nim, takiej czy innej, jest stosunkowo nie-

trudna. Jeśli nawet wiersze są różne, cyjnych, zwłaszcza gdy są wszystkie pa-ale wchodzą w ściśle powtarzające się rzyste lub nieparzyste. Tak u nas bez kombinacje-strofy, rzecz się kompliku- trudu kojarzą się trzynastozgłoskowiec je ze względu na wielką rozmaitość i jedenastozgłoskowiec, a z niemi tra-tych możliwych kombinacyj wierszy za- dycyjnie, choć nie tak gładko, ośmio-równo izometrycznych (t. j. tej zgłoskowiec. W wersyfikacji francu-samej budowy) jak i heterom e- skiej podobnie bardzo popularnym od-trycznych (t. j. różnej budowy me- powiednikiem „wolnych jambów“ są trycznej), strof różniących się ilością połączenia dwunasto-dziesięcio-i ośmio-składających je wierszy, ich jakością, zgłoskowca, które rzeczywiście mają rozłożeniem w zwrotce (jeśli heterome- skłonność do rozkładu akcentów na tryczne), rodzajem i kolejnością rymów miejscach parzystych. Rym, łączący i ilością ich powtórzeń (w wierszach ry- dwa odmienne wiersze, jest ważnym mowanych), wreszcie obecnością lub środkiem ich zbliżenia, a przynajmniej brakiem refrenu, t. j. powtórzenia wskazania na tę intencję poety. Stąd w określonem miejscu, zwykle w koń- rola rymu, a więc i konieczność jego cu każdej strofy, tych samych słów, wyrazistości, tern mocniej występująca, wierszy lub całych większych części im mniej sama budowa wiersza daje składowych zwrotki. Badania nad tem oparcia do uświadamiania współrytmicz-stanowią cały dział metryki — s t r o- ności, t. j. im uboższe są elementy me-f i k ę, do której należą także zamknię- tryczne, dające się uchwycić czynniki te układy, nie powtarzające się wpraw- powtarzalności. Niekiedy ich sprecyzowa-dzie w granicach jednego utworu, lecz nie jest niemożliwością i budowa wier-zato stanowiące ścisłą formę całych sza, jego rytmiczność pozostaje tajemni-licznych utworów, powtarzającą się ści- cą poety, pod którego urokiem się znaj-śle w ciągu wieków u wielu poetów dujemy.

Wiersz a proza.

Kiedy jednak uroku tego niema, mu-czternastu wierszy o czterech lub pię- sjmy przedstawione nam jako wiersz ciu rymach).    utwory uważać za odcinki prozy rymo-

Inaczej jest ze współrytmicznością wanej, czasem słabo lub nawet zupełnie odmiennych budową wierszy, nie wcho- nierymowanej, pozbawione wszelkiego dzących do regularnie powtarzających rytmu. Obnaża się dowolność — tam, się całości. Kluczem tu mogą być podo- gdzie powinniśmy wyczuć urzeczywist-bieństwa częściowe, układ z tych sa- nienie prawa, przynoszące nam rozkosz mych elementów, więc w wersyfikacji estetyczną. Intencja pisarza, byśmy te tonicznej ta sama podstawa układu odcinki prozy uważali za wiersze, za-akcentów (stopa), tylko w zmiennej znaczone formą graficzną, nie wystar-ilości (np. wolne jamby poezji rosyj- Cza. Z drugiej strony znamy prozę ryt-skiej), wchodzącej w kolejne wiersze, miczną (Biblja, Krasiński, Słowacki, lub w wersyfikacji sylabicznej iden- Żeromski), której ukształtowanie ze-tyczność pewnych wyraźnie zaznaczo- wnętrzne odczuwamy jako celowo este-nych cząstek wiersza. Częste jest w wer- tyczne, poddane pewnym, choć trudno syfikacjach sylabicznych łączenie naj- uchwytnym prawom. Musimy więc za-bardziej popularnych, więc odrazu roz- dać sobie pytanie jaka jest granica poznawanych jako wiersze nawet poje- między prozą a wierszem. Jak we dyńczo, bez kontekstu, wierszy trądy- wszystkich dziedzinach humanistyki,

(z nich na pierwszem miejscu należy przytoczyć formę sonetu, kombinacji

Znaczenie artystyczne wiersza.

zarysowanie takiej ostrej granicy jest niem słowa. Czytając prozę nawet ryt-niemożliwością, jej miejsce zajmuje ra- miczną, nigdy nie odczuwamy potrzeby czej szersze pasmo tworów przejścio- uzupełnienia jej toku jakiemś nieznaczą-wych, granicznych. Przy określaniu cem słowem, jakąś sylabą dla rytmu, co istoty wiersza napotykamy wielką trud- przecież tak często zdarza się przy czy-ność w określeniu minimum warunków taniu niedość gładkich wierszy lub li-odróżniających go od prozy. Dogodniej chym poetom przy pisaniu utworów., będzie za punkt wyjścia wziąć jego formy typowe, odznaczające się maksymalnie precyzyjnem ukształtowaniem i naj- Nasuwa się jeszcze jedno pytanie: wyraźniej odległe od potocznej, pro- p0C0 Są pisane wiersze? Poco ludzie tru-zaicznej, obcej celom artystycznym mo- ^zą aby dopasować swoją mowę do wy. Stwierdzimy wówczas, że zasadni- zadanych sobie schematów metrycz-czą cechą mowy wiązanej (t. j. związa- nyCh? Odpowiedź musimy przenieść na nej, zniewolonej uprzednio założone- płaszczyznę historyczną. Wiersz jest mi warunkami, dlatego wewnętrzna starszy od prozy i jest pierwszą formą sprzeczność wyrażenia „wiersz wolny ) literatury jako „utrwalonej mowy“, jest jakby już zgóry gotowy schemat Nietylko pieśni liryczne i opowiadają-metrycżny, który narzuca się zarówno poecie przy tworzeniu wiersza, jak

w mo-

ce (epickie), ale i poematy pouczające oraz krótkie gnomy, zawierające owo-i czytelnikowi wiersz ten czytającemu, ce doświadczenia i rozmyślań — zanim schemat niezależny od realnie istnieją- zostały utrwalone na piśmie, otrzymały cych w danym fragmencie mowy wią- ostateczną formę w pamięci i przekazy -zanej rozczłonkowań logiczno-syntak- wane były z pokolenia w pokolenie, tycznych i przycisków znaczeniowych. Tradycja literacka, która powstała tą Potok obciążonych znaczeniem dźwięków drogą, a czasami i chęć wyzyskania wlewa się jakby w gotowe, uprzednio mnemonicznych (pamięciowych) zalet zbudowane, regularne koryto; np. wiersza w czasach, gdy książka była ś r e d n i ó w k a jest faktem metrycz- rzadka, pobudzała do ujmowania nym, jest stała, jeśli jest, a n i e z a- Wę wiązaną tematów nie mających leż na od podziałów logiez- w naszem pojęciu nic wspólnego z poe-ny eh. Wiersz pozostaje wierszem, do- zją t. zw. „poezja dydaktyczna¹“, rozpo-póki — przy najśmielszych nawet od- wszechniona zwłaszcza w okresie helle-stępstwach od schematu — odczuwamy nistycznym oraz za przykładem Ale-przymus odnoszenia, przyrównywania ksandrji w Rzymie i za czasów renesan-jego realnej postaci do pewnej idealnej su, obejmowała rolnictwo i astronomję, normy, którą nazywamy metrum, jeśli grę w szachy i wykład całego systema-więc czytanie lub słuchanie wiersza od- tu filozoficznego. Dopiero w XVIII w. bywa się na tle pewnej świadomości poezja dydaktyczna zaczyna umierać, rytmicznej. W przeciwstawieniu do te- Nie o całe stulecie przeżyła ją poezja go łatwo zauważyć, że rytm prozy epicka, aczkolwiek obecnie gdzie nie-(rytm, więc powtarzalność pewnych gdzie, a i u nas też, można obserwować zjawisk, jednak w tym wypadku dale- próby jej wskrzeszenia. Nawet drobne ka i nieobowiązująca) wynika z jej roz- utwory wierszowane coraz rzadziej po-członkowania treściowego, z rozkładu dejmują się rozwinięcia myśli, dających jej akcentów logicznych, jest więc zja- się wyłożyć prozą, mimo niewątpliwe wiskiem wtórnem, związanem ze znaczę- zalety wiersza dla sformułowania lapi-

darnego, t. j. zwięzłego i mającego trwa- i hist. Ak. Urn. (Praca wielkiego historycz-łość napisu na kamieniu (od łac. lapis — nego znaczenia w rozwoju badań nad wier-kamień), właściwe „mowie ostatecznie szem). M. Rowiński: Uwagi o wersyfikacji polskiej jako przyczynek do metryki porównawczej. Warszawa 1891. (Niezastąpiony dotąd pod względem jasności i zwię-.    złości wykład częściowo przestarzałych po-

zorganizowanej nie dającej się przekształcić“, jaką jest wiersz.

Nic natomiast nie zapowiada zaniku

wiersza

w liryce. Rozpowszechnione glądów). K. W óy ciek i: Forma dźwięko-dziś użycie „wiersza wolnego“, który wa prozy i wiersza polskiego. Warszawa często nie jest zupełnie wierszem, jest 1912. (Najbardziej kompletny wykład tylko przejściową modą, tak jak przed wszystkich zagadnień związanych z przed-trzydziestu laty „vers libre“ (wiersz miotem, korzystać jednak z tej książki na-wolny), we Francji, od którego po- le?y ostrożnie, gdyż obok słusznych poglą-wrócono do wersyfikacji tradycyj- £ów, znajduje się tu wiele błędnych). J.

nej. Moda ta jest naturalnym odru-    Łos: Wiersze polskm w ,ch    dziejowym roz-

,    ’’ ,    , .    .    .    ,    wolu. Warszawa 1920. U.    lomaszew-

chem przeciw skostnieniu    i    zbana-    skJij: poetyka. Rozdział o    wierszu. Z naj-

lizowaniu się utartych form.    W    wierszu    nowszej polskiej literatury    przedmiotu za-

no 1936.

WISŁA. Wisła jest nietylko najwięk-

Przyczyna tego tkwi nietylko w tern,

w’ 99°/₀ politycz-

Wielkość i „zaborczość“ Wisły.

Wielkość rzeki wyraża jej długość

powinny być zestawione dostateczne wa- sługują na uwagę studja Podhorskicgo-runki, by świadomość rytmiczna mogła Okołowa i F. Siedleckiego pokonać stawiane jej trudności i potrą- w „Skamandrze“. K. W. Z a wodzi ń-fiła zbudować z trudnego i sprzecznego skiego: Zarys wersyfikacji polskiej. Wil-materjału artystycznie zorganizowaną jedność, znajdując rozkosz w trudności i skomplikowaniu nowej formy, całość ta jednak nie powinna przestać być wierszem. Stanowi on bowiem naj- szą rzeką Polski, Wisła jest rzeką pol-pierwszą formę niezbędnego w niej ele- ską, jest Polski najwymowniejszą tre-mentu muzycznego (-» Liryka). Mowa ścią i symbolem, wiązana jest „uniezwyklona“, zdeformowana, niewspółmierna z mową po- że obszar dorzecza Wisły jest — potoczną. Rozumiemy ją, ale treść docho- wiedzmy dokładnie dzi do naszej świadomości jakby po- nie, a niewiele mniej i etnograficznie pol-przez łoskot bębna i dymy kadzideł kim obszarem, ale i w tern, że Wisła szamana, poprzez akompanjament mu- dzięki swym osobliwym hydrograficz-zyki obrzędowej. Zestawienia słów za- nym związkom jest wskazaną przez przy-tracają charakter dowolności, przypad- rodę najważniejszą arterją komunikacyj-kowości a ubierają się w szatę koniecz- ną nietylko jej dorzecza, ale całego ob-ności, w kształt formuły sakralnej, nie- szaru Rzeczypospolitej Polskiej, nawet zmiennej i nietykalnej. Wzruszenie, ² czasów największego jej rozkwitu, które jest treścią utworu, staje się czemś odmiennem od swego życiowego odpowiednika, gdy jest przez poetę zawarte w wiersz, nie bez podstawy od- i rozmiar jej dorzecza. Wisła ma około

dawna zwany „mową bogów“.

1000 km (1067) długości, a dorzecze jej

K. W. Zawodtiński. blisko 200.000 km² (198.510 km²).

Literatura. M. Kawczyński: Porów-

badania nad rytmem i rytmami, dorównujących lub przewyższających Kraków 1886 i 1889. Pamiętnik wydz. fil. Wisłę co do długości, ale tylko 48 rzek

Na kuli ziemskiej jest okrągło 70 rzek

nawcze

o większem niż Wisła dorzeczu. Te cyfry dowodzą, że Wisła jest rzeką o wyjątkowej wartości. W jakim stopniu jest Wisła rzeką wyjątkową, okaże porównanie z jej „rówieśnikami“, Łabą, Renem i Dniestrem.

IjPjlg

Jff.

Na 1 km dług. Długość Pow. dorzecza rzeki przypada dorzecza

km

km 2

1067    200.000

1165    146.000

1320    157.000

1340    70.000

185 km2 124 km2 119 km2 52 km²

Największego zapadliska rycina nie wskazuje; to morze Śródziemne. Inne zapadliska powitały nazewnątrz gór łańcuchowych np. basen Gaskoński pod Pirenejami, lub długi rów Podkarpacki, albo wewnątrz łuków górskich, np. nizi-

Wisła Łaba Ren Dniestr

Wszystkie rzeki Europy bez wyjątku mają stosunek długości do powierzchni mniej niż Wisła korzystny.

Dalsze zestawienia wykazują, że stosunek długości Wisły do powierzchni dorzecza — ściślej mówiąc, długości rzeki do promienia koła o powierzchni dorzecza — jest jedynie i wyłącznie dla Amazonki nieco korzystniejszy.

Wisła jest pośród wszystkich rzek jej strefy geograficznej i klimatycznej najbardziej zaborcza, jest najbardziej przy-nętną rzeką dla swego terytorjalnego otoczenia... jest rzeką o najwyższych państwowotwórczycli właściwościach.

Zarys architektury Europy.

W Europie zachowały się trzy szczątki najstarszych śladów wyłaniania się lądów z Pra-Oceanu : To masyw Fenno-Skandji, Ukraiński i Czeski (ryc. 104). W bezfniernych odstępach czasu poczęły się potem wypiętrzać wielkie systemy gór łańcuchowych. Ten proces powtórzył się trzy razy. Z najstarszych gór tu i ówdzie śladów nie zostało. Tak tylko nieliczne poszlaki wielkiego górotworu, łączącego masyw Ukraiński ze wschodnią Fenno-Skandją pozwoliły naszym uczonym (Czesław Kuźniar) odtworzyć widmo Wału Scytyjskiego, strażującego w podziemiach na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej Polskiej.

Na zachód od Wału Scytyjskiego do Atlantyku zachowały się resztki trzech

| Start motywy krystaliczne: A Fennoskański, B Czeski, C Ukraiński.

I Góry starożytne: OHaledońskie, E Wał Scytyjski 1111 Góry średniowieczne: F Waryscyjsko-Armorykańskie, Gl Me seta hiszpańska, [HMGóry młode    Hjądra    ** mh^ch‘

Stare mało ruchome płyty wypukłe

Stare mało ruchome wklęsłości z grubą pokrywą warstw najmłodszych. 11!! Młode zapadliska

Ryc. 104. Architektura Europy.

owych górotwórczych okresów. To góry Kaledońskie na wyspach Brytyjskich i w Norwegji, to młodsze od nich góry Armorykańsko - Waryscyjskie, których przeżytki stanowią nadszarpane góry średnie Anglji, Francji, Niemiec i Polski — wyżyna Małopolska, to wreszcie świeże jeszcze w swej śmiałej, górskiej postaci młode łańcuchy Alp, Karpat, Pirenejów, Apeninu, Bałkanu, a poprzez Jaiłę krymską Kaukazu.

We wszystkich młodych łańcuchach tkwią średniowieczne jądra poprzedniego okresu górotwórczego.

Równocześnie niektóre części Europy ledwie drgały, to wdół, to do góry. W przestrzenie obniżające się wlewały się ciągle nowe morza.

Powstawaniu najmłodszych gór łańcuchowych towarzyszyły wielkie zapadliska.

na Lombardzka lub Węgierska. Inne jeszcze zapadliska powtarzają odwieczne procesy rozbijania ciągłości „średniowiecznych“ gór łańcuchowych ; przykładem rów burgundzko-górnoreński.

Nie odrazu Wisła powstała.

Najstarsza Wisła nie była podobna do dzisiejszej. Wszak miała swe źródła na najstarszym polskim lądzie, u stóp wyniosłych szczytów dzisiejszej Łysicy. Stamtąd płynęły rzeki na wsze strony, wszak i na miejscu Karpat szumiały fale morza. Potok spływający ku północy był tedy pra-pra-Wisłą ! (-» Góry i Budowa geologiczna w artykule „Polska“).

Wystarczy przytoczyć ten jeden fakt dla uprzytomnienia długiej i zawiłej drogi rozwojowej współczesnej Wisły. Mijają mil jonowych lat okresy. Europa jest już podobna do dzisiejszej. Piętrzą się już Tatry i Karpaty. U ich stóp .rozciąga się potężny, wieleset metrów grubą warstwą żwirów zasypany rów Podkarpacki. Niż północny faluje... Ileż razy tak się te fale układają, że na miejscu Bałtyku rozpościera się ląd. Wisła pokonała już wszelkie trudności i wali prostą drogą poprzez miejsce dzisiejszej Warszawy i Mławy po dnie Bałtyku, przecina południową Szwecję i wpada poprzez rów Kattegatu wprost do Atlantyku.

Znowu mijają wieki lat tysięcy. Ogromna część Europy, pogrzebana pod setki metrów grubą czaszą lodów (—> Lód). Czasza lodowa urywa się ścianą wspinającą się miejscami na brzeg karpacki. Na froncie lodu powstają olbrzymie jeziora-zastoiska, których liczne po eałej Polsce zachowały się ślady.

Podczas każdego dłuższego postoju lodu spływają wzdłuż niego powodziowe wody... rozliczne i przeróżne, a chwilowe Prawisły. Czasami taka lodowcowa Prawisła się rozwidlała. Gdy lód stał na linji Kraków-Lwów, jedne wody płynęły na zachód przez płaskie działy ślą-skie do Morawy i Dunaju, inne przez bramę przemyską do Dniestru.

Powstały wtedy i inne wielkie doliny, dla których w dzisiejszym krajobrazie brak „autora“. Taką anonimową doliną jest np. padół łączący Polesie z Wisłą na linji Puławy-Brześć.

Najpotężniejsze jednak węzłowisko dolin lodowcowych powstało tam, gdzie Polska miała sobie wybrać swą późną, ale ostateczną stolicę. Dolina ta poczyna się koło Połocka nad Dzisną, poprzez Wilno dąży doliną Mereczanki, obchodząc wierzchowiny Sokółki i kieruje się dwiema drogami na Łomżę i na Białystok do Warszawy. Dolina ta biegnie dalej na Łęczycę i Koło przez Berlin do Atlantyku. Geologiczną chwilkę później ta wielka Prawisła przesunęła się do stóp pojezierza Bałtyckiego i połączywszy się z doliną Drwęcy, dąży przez Toruń, Bydgoszcz, dolinę Noteci, a jej przedłużeniem kieruje się także do Atlantyku.

Nareszcie lody cofnęły się zupełnie. Choć jednak barykada lodowa znikła, pozostała po lodach barykada zwałów glin, żwirów i głazów, osadzonych przez długi postój lodowca. Podwyższona temi utworami lodowcowemi, dziedzina nadbałtycka nadała wodom bezpośrednio do morza wpływającym większy spadek i spotęgowaną siłę żłobienia. Jeden z potoków, żłobiąc i cofając swe źródło ku południowi, sięgnął do onej ostatniej toruńsko-bydgoskiej Prawisły i porwał jej wody do Bałtyku.

Polska Wisła była gotowa.

Wisła „śmiała“.

Jak dziś Gdańsk z Gdynią, tak za czasów dawnej Polski rywalizował Gdańsk z Elblągiem. Przedmiotem sporu była woda, której w Wiśle nigdy dosyć nie było. Niezawsze gdy dwóch się kłóci, trzeci korzysta. Aby tak było, musi się trzeci, w tym przypadku Polska, na rze-

czy rozumieć... i chcieć korzystać. Panowie polscy tymczasem, chociaż może i na rzeczy się rozumieli, wolę mieli tylko psocić. Stanisław Kostka na skargę elblą-żan na brak wody kazał w głowie delty wyrąbać las, a ku Nogatowi od Wisły wrykonać przekop w miejscu, w którem nurt główny uderzał o prawy brzeg. Stało się to w r. 1554. Skutki były straszne.

wszystkie cząstkowe i przemijające „Prawisły“ w dzisiejszą Wisłę polską ; przebijając się przez niziny i wyżyny, zasypując doły podkarpackie, a wżerając się w młode łańcuchy karpackie, sięgnęła swemi źródłami w głąb starych, a nawet wpoprzek starych jąder tatrzańskich.

Całe długie dzieje Wisły są jej śmiałości wielkim dokumentem.

Podczas gdy wszystkie rzeki europejskie, niżowe czy górskie, mieszczą się w obrębie jednego lub dwu składowych części, powiedzmy pięter architektury europejskiej, Wisła wraz z Renem a w pewnym sensie z Dunajem, przetkały całą strukturę europejskiego lądu (ryc. 104).

Na sto lat przed psotą Kostki było w delcie Wisły 10 katastrof powodziowych, po jego przekopie liczba powodzi się potroiła, a przewaga spustoszeń dokonała się nad Nogatem, na elbląskim obszarze.

Profile podłużne Wisły i jej sieci wodnej.

Rzeka, płynąc wdół, w odcinkach silniejszego spadku, a unosząc ze sobą ma-terjał skalny, produkt żłobienia, osadza go w miejscach mniejszego spadku. Tym sposobem rzeka dąży do umniejszenia i do wyrównania spadku, a profil rzeki przyjąć musi zczasem kształt t. z w. krzywej erozyjnej, której cechą jest to, że spadek każdego odcinka rzeki jest mniejszy od spadku sąsiedniego odcinka wyższego, a większy od spadku w sąsiednim odcinku dolnym.

Ponieważ wszystkie rzeki wykonują podobną pracę, przeto wszystkie dopływy, choćby z wielkim spadkiem w górach wypływały, przystosowują swój spadek ujściowy do spadku rzeki głównej w miejscu ujścia dopływu. To przystosowanie się spadku dopływów do spadku rzeki głównej jest przyczyną wysokiej wartości sieci rzek nietylko dla komunikacji wodnej, ale i dla rozbudowy dróg lądowych.

Ryc. 105 ilustruje ten doniosły proces przystosowania się profilów podłużnych

Jaka rada? Panowie polscy, psotnicy, nie byli zgoła naiwni. Na rzeczy znali się dobrze, a uchwała komisji sejmowej z r. 1613, b)r tak uregulować wrody w delcie Wisły, by odpływ Nogatu (ramię Elbląga) do Leniwki (ramię Gdańska), pozostawał w stosunku jak 1:2, stanowi pierwszorzędny dokument ówczesnej polskiej wiedzy hydrograficznej.

Ale trzy wieki polskich a później pruskich wysiłków minęło, zanim mądra rada została wykonana... nie przez człowieka! Zrozumiano nareszcie, że polska uchwała sejmowa da się zrealizować tylko przez skrócenie Wisły gdańskiej, bo spowodowane tem spotęgowanie jej spadku odprowadzi większą część wód nierozdzielonej Wisły do Gdańska. Tymczasem, gdy liczne projekty rozbijały się o koszty robót, w nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1840 roku potęga spiętrzonych zatorem lodowym wód przerwała wydmy nadbrzeżne między Bąsakiem a Krakowem (gdańskim), skracając bieg Wisły gdańskiej o 15 km. Wisła swą straszną psotą naprawiła małą psotę wojewody chełmińskiego z przed trzech wieków.

Wincenty Pol nazwał to nowe ujście Wisły: Wisłą Śmiałą.

Nietylko jednak w delcie była Wisła sieci wodnej w dorzeczu Wisły. Rysunek śmiała), cały swój bieg utorowała sobie ten zdradza również niektóre objawy, Wisła swą niszczącą na prawo i lewo związane z długą i zawiłą historją rozwo-śmiałością. Pracą wytrwałą zjednoczyła ju Wisły i jej dorzecza.

_ ÄS-

»___'

a’ \

-+\

i j§

-----------Æs»._    ——

4nkm

m---m~

~*T—

<00

~ar--<oT

Ryc. 105. Profile podłużne Wisły i dopływów.

Widzimy w nim przeto, że wszystkie dopływy Wisły, mimo wielkich różnic czasu pracy, odwiecznej dla dopływów wyżyny Małopolskiej, a znacznie krótszej dla rzek karpackich — już swe profile do profilu macierzy-Wisły dobrze przystosowały. Wyjątek natomiast rażący stanowią krótkie, niżowe dopływy podmorskie, spadające szumnym biegiem do leniwych tu już fal Wisły.

Jakiż tu oczywisty dowód na zupełną świeżość przełomu Wisły przez pojezierze bałtyckie, jaka tu demonstracja wiel-kiego prawa pracy, której skutek jest iloczynem czasu i siły. Wielkie wody Wisły dokonały w tym samym okresie czasu znacznie większą pracę, niż nikłe wody pomorskich rzeczek.

Ozy istnieje bieg górny, średni i dolny rzek?

Rozważanie profilów podłużnych sieci wód wiślanych nasuwa też pewne uwagi na temat pospolitego podziału biegu rzeki na część górną, średnią i dolną. Trudno się czegoś podobnego dopatrzeć w profilu Wisły.

Długość Różnica biegu wysokości Spadek km    ni    o/( 0

Do ujścia Przemszy 139,1    898,2    6,45

Do ujścia Sanu Do Puław Do ujścia Bugu Do ujścia Brdy Do ujścia do morza 168,6

W tych cyfrach przeciwstawia się tylko silny spadek Wisełki całemu biegowi Wisły z różnicami nie przekraczającemi z odcinka do odcinka ponad kilka cm spadku na 1 km biegu. W takich różnicach trudno szukać podstaw do podziału biegu Wisły na trzy tradycyjne części : górny, średni i dolny.

Natomiast ten najgórniejszy odcinek Wisły (Wisełka) ma podobnie, jak każda rzeka karpacka, biegi „tradycyjne“ świetnie rozwinięte.

00

Spadek rzek w⁰/

Wisełka

Dunajec

San

od źródeł

do Brynicy . . . 24,00 do Strumienia . . 2,58 do Przemszy . . 0,30

od źródeł

do Nowego Targu 19,10 do Łososiny . . . 2,84 0,78

od źródeł

do Osławy .... 3,66 do Przemyśla . . 0,80 do ujścia

0,33

Tylko krótkie, pojedyńcze rzeki mają Rzeka złożona z dwu, czy więcej składo-rozwinięty bieg górny, średni i dolny, wych części, niegdyś rzek samodziel-

szukaj w tomie piątym!

do ujścia

Wisłą

Odrą

Niemnem

Podczas gdy powodzie Niemna i wszystkich na wschód od niego położonych rzek, aż do Jeniseju w Syberji, są wyłącznie dziełem tajania śniegu i przypadają na wiosnę, Wisła z Dniestrem ma podobnie, jak wszystkie rzeki płn.-zach. stoku Europy, powodzie wiosenne i letnie.

nych, musi wykazywać w miejscu połączenia się części składowych zakłócenie spadku.

Jeśli w profilu Wisły te zakłócenia spadku są nieznaczne, to tłumaczy się to łatwością przystosowania się spadków w miękkim naogół materjale skalnym podłoża, albo jak w przykładzie przełomu od Sandomierza do Puław, odwiecz-nością tego odcinka.

Stosunki odpływu.

Tak jak dokumentem geologicznych dziejów ziemi polskiej, jest też Wisła najwymowniejszym wyrazem współczesnej przyrody Polski.

Wiatry, czy cisze, mgły, deszcze i śniegi, mrozy, szarugi czy skwary letnie ; lasy, role czy pustkowia ; skały, gleby zwięzłe, czy przepuszczalne, piaski i wydmy; każdy wreszcie szczegół rzeźby powierzchni, słowem suma wszystkich krajobrazów w czasie i przestrzeni polskiej składają się na proces odpływu Wisły i jej dopływów.

Przykład wpływu układu sieci wodnej. Skawa i Raba mają źródła w naj-bliższem sąsiedztwie — ujścia ich jednak do Wisły są odległe 100 km — nigdy więc fala powodzi tych dwu rzek nie schodzi się równocześnie w Wiśle. Z innej przyczyny nie schodzą się równocześnie w Wiśle fale powodzi Wisłoki i Sanu — wszak Wisłoka płynie prostą, a San długą, krętą drogą. Natomiast silny spadek, więc szybki spływ krótkich rzek wyżyny Małopolskiej, a wolny spływ długich rzek, jak Pilica, Bzura i Wieprz, sprawia, że ich wody równocześnie wypełniają łożysko powodziowe Wisły, tak że z napłynięciem fal wód karpackich, powódź na wielkiej przestrzeni występuje niemal równocześnie.

Fala powodziowa przebywa też częstokroć przestrzeń 400 km od Krakowa do Warszawy w przeciągu jednej doby. Co za straszna niespodzianka!

Dopiero napływ wód Bugu z bagniste-mi i jeziomemi wodami dorzecza Narwi wywiera, podobnie jak San, ale potężniej łagodzący wpływ na wodostany Wisły, którą zamienia w pełni na rzekę niżową.

Najsilniejszym hamulcem w rozwoju powodzi wód Wisły jest jednak nierów-noczesny okres tajania śniegu. Groźnym przykładem tego wpływu jest sąsiedni Niemen.

Mimo wszystko i powodzie Wisły wyrastają grubo ponad normę zachodnioeuropejską. Przykładem sąsiednia Odra.

Podczas najwyższej wody odpływa:

z całego dorzecza z 1 km2 dorzecza

10.000 m³/sek 51 litrów na sek 3.200 m³/sek 26 litrów na sek 6.500 m³/sek 67 litrów na sek

O powodzi Wisły rozstrzygają prze-dewszystkiem jej górskie, karpackie dopływy.

Najwyższą wodą przepływa w Wisełce około 800 m³/sek, Wisłą pod Krakowem 2140 m³/sek, niżej Dunajca 4470 m³/sek, a niżej Sanu 7650 m³/sek, a więc przeszło trzy czwarte ilości spływającej Wisłą podczas najwyższej powodzi do morza. A przecież obszar dorzecza Wisły do ujścia Sanu wynosi zaledwie ¹/₄ część całości !

Podczas najwyższej wody spływa z 1 km² dorzecza Dunajca blisko 600 1/sek, z dorzecza Wisłoki około 400 1, z dorzecza Sanu nieco nad 200 1, a z dorzecza niżowej Przemszy niespełna 100 1/sek.

Powódź letnia w proc. zimowej

98

83

49

137

Kraków Warszawa Delta Wisły 64 Delta Niemna 51 Brda Dunajec

Powodzie Wisły należą niestety do zja- całej Wiśle powyżej Torunia, są dziełem wisk zbyt pospolitych. Od początku XIX dawnej Polski, zaprzepaszczone przez

1,32

2,54

0,36

<P

Dębica

10 km

Konstytucją wydaną przez sejm piotrkowski w r. 1447 uregulowano po raz pierwszy sprawę żeglugi na rzekach polskich. Konstytucję tę ponawiano potem wody średniej i rozszerzano ją wielokrotnie, okazując wysokie zrozumienie dla pożytku uporządkowanych i zabezpieczonych rzek. Najcudowniejsze, najstarsze i najtrwalsze roboty wodne wykonano nad Wisłą t. zw. pruską. Wszakże wszystkie, jakiekolwiek inne roboty wodne i groble zabezpieczające od powodzi, wykonane na

Tak więc wody gór, wody Tatr, powodują największe spustoszenia dla człowieka współczesnego, ale zarazem dają też Wiśle, wprowadzając w jej zasięg tak nieproporcjonalnie rozległe obszary powierzchni ziemi, największą moc, dzięki której mogła ona spełnić swoją rolę geologiczną.

Te górskie wody, niosąc tern straszniejsze, bo niespodzianie od czasu do czasu nieszczęścia, są dla polskiej ziemi trwałem dobrodziejstwem.

Podczas gdy źródłem nieszczęść związanych z wodami karpackiemi jest prze-dewszystkiem silny spadek tych wód, spotęgowany dewastacją lasów, hamujących szybki odpływ — przyczyną dobrodziejstw, które na kraj te górskie wody sprowadzają, leży nietylko w obfitszych i trwalszych źródłach rzek górskich. Ważniejszy jest fakt, że proces tajania śniegu, trwający na niżu dnie, ledwie tygodnie, w górach przedłuża się na długi okres miesięcy, a niemniej ważny jest i drugi fakt, że okres deszczów letnich, właściwy całej Polsce, w górach jest szczególniej silnie rozwinięty. Podczas gdy jednak wielkie zasoby wód letnich, spływających zwolna w wodach niżowych, ulegają silnemu parowaniu, znacznie większe zasoby wód górskich są skuteczniej przed parowaniem chronione i niższą temperaturą i szybkim odpływem.

Polska cierpi od powodzi, ale dzięki górom Wisła ma pod Warszawą i aż do morza wodę.

0,72 2,39 0,30

wieku przypada okrągło co trzeci rok powódź. Lata: 1813, 1839, 1844, 1867, 1884, 1893, 1903, 1908, 1913, 1925 i 1934 przyniosły katastrofę powodziową. Straty wynikłe z powodzi w ciągu 30-lecia 1884—1914 oszacowano na obszarze samych województw południowych na blisko półtora miljarda złotych.

O rozmiarach i grozie powodzi daje niejakie pojęcie jednostronna, ale dobitna mowa mapy zalewu naskutek powodzi Wisły w lipcu 1934 (ryc. 106).

Sandom

Tarnobrzeg

SN.Ko

° Tarnów

Czchów.

Ryc. 106. Zakreskowano obszar zalany podczas letniej powodzi w r. 1934 nad górną Wisłą (wg Lewa-kowskiego).

Roboty wodne. Komunikacja.

z siecią rzeczną.

państwa rozbiorowe podczas długoletniej szorzędnych miejscowości w związku okupacji.

Dzisiejsza zdziczała, więcej szkody, niż

Tak samo było w dawnej Polsce. Z liczby 76 miejsc o znaczeniu admini-

Na 31 miast, liczących nad 20.000 pożytku przynosząca Wisła jest dziełem mieszkańców w dorzeczu Wisły, 21 jest niedbalstwa i niechęci rosyjskiej i au- nadrzecznych, z osad pozarzecznych tej strjackiej administracji, których zło- klasy, z wyjątkiem Lwowa, Chełma wrogie dziedzictwo naprawić jest rze- i Siedlec, wszystkie należą do utworów czą odrodzonej Polski, dotychczas, zorganizowanej woli ludzkiej, osad prze-niestety, ponad siły i zasoby nasze, mysłowych (Pruszków, Żyrardów) lub A jednak dziedzictwo złego, niezatamo- komunikacyjno-kolejowych. wane, z każdym rokiem groźniejszem się stać musi.

Dzisiejsze wody Polski są pod wzglę- tracyjnem 53 były związane z siecią dem komunikacyjnym zupełnie martwe, wód Wisły. Jest znamienne, że ze staro-Cały obrót towarowy na rzekach poi- polskich ośrodków administracyjnych, skich, poza spławrem surowego drzewa, położonych w pobliżu działów wodnych, wynosi zaledwie 3% polskich obrotów tylko wyjątki zachowały swe znaczenie morskich, a tylko 1 °/₀ polskich obrotów polityczno-gospodarcze do dnia dzisiej-kolejowych. Obrót towarów na rzekach szego ; dla miast natomiast nadrzecznych przekracza w Niemczech 30% obrotu ko- czas i życie przynosiły wprawdzie także lejowego. Oto jakie niesłychane zadania ruinę, czasami zupełną — wystarczy i zobowiązania względem Wisły czekają wspomnieć choćby Wiślicę, Kazimierz,

Polskę współczesną!

Rola historyczna Wisły.

Taka, jaka jest, Wisła odegrała, jak wszystkie rzeki, przewodnia rolę w ży- cych jest jednak zjawiskiem powszech-ciu człowieka. Wraz z siecią swych do- nym- Wisła w swej roli dziejowej poza pływów wytyczyła Wisła drogi i ośrodki tą normalną funkcją inne spełniła i wy-gospodarcze i państwowe w ciągu wieko- jątkowe.

wego procesu osiedlenia i opanowania Wspomniany na wstępie stosunek po-ziemi polskiej.    wierzchni dorzecza do długości rzeki,

Fakt, że Wisła i jej dopływy, niemal w przypadku Wisły tak bardzo wyjątko-bez wyjątku (Pilica!), nie stanowiły wy, łączy się jeszcze z innym stosunkiem w niepodległej, dawnej Polsce granicy przyrodzonym, który na dziejach Polski państwowej, ani dzielnicowej, jest ja- szczególne wycisnął piętno, skrawym dowodem, że państwowy naród miał świadomość wartości rzeki, ja- w przedostatniej fazie rozwojowej Wiko osi krystalizacyjnej, dla utworów sła, zbierając wody tającego lodowca eu-politycznych, dzielnic i państwa.

Daleko silniejszy udział rzek w syste- północy, pozostawiła po sobie szereg mie państwowych i wewnętrzno-admini- olbrzymich, zmiennych koryt rzecz-stracyjnych granic odrodzonej Polski nych, spływających równoleżnikowo od jest natomiast świadectwem i dziedzic- wschodu ku zachodowi do Atlantyku, twem gwałtu rozbiorów.

Drugą stronę stosunku Wisły do Pola- Warszawą, Warszawa 30 m nad Pozna-ka ilustruje fakt rozmieszczenia pierw- niem, Poznań 40 m nad Berlinem. Te

Stężycę, lub Czersk — ogromna wszakże większość tych miast zachowała, a nawet rozwinęła swą rolę w życiu narodu. Stosunek osadnictwa do wód płyną-

Z dziejów geologicznych wynika, że

ropejskiego, a cofając się wraz z nim ku

Brześć nad Bugiem leży 30 m nad

stosunki są pozostałością dawnego odpływu wód. Z chwilą, gdy lodowce zupełnie się cofnęły, a potoki lodowcowe, przebijając się przez Bałtyckie pojezierze, rozbiły ostatnią Prawisłę na trzy samodzielne rzeki: Łabę, Odrę i Wisłę, jest oczywiste, że każda z tych nowych rzek zachowała dopływy tylko od wschodu, tylko z prawego brzegu.

Powstałą w tym procesie asymetrję dorzeczy niżu europejskiego ilustrują cyfry.

47

XVIII w.).

Skrzydło prawe dorzeczy w °/₀ og. powierzchni :

Sekwana Moza Ren Wezera Łaba 78    50    51    68    59

Odra Wisła Niemien Dźwina Dniepr

74    73    66    50

W cyfrach tych występują dwa typy rzek. Jeden z nich wiedzie na prawo, ku wschodowi, tak przedewszystkiem z jednej strony Sekwana, z drugiej Odra i Wisła ; drugi typ : Moza i Ren, Dźwina i Dniepr, wiodą równie dobrze ku wschodowi, jak ku zachodowi — kierunku zdecydowanego nie mają.

Inaczej Wezera, Łaba, Odra, Wisła i Niemen. Społeczeństwa dzierżące ich dorzecza miały kierunek ekspansji wskazany niedwuznacznie. Najwyższe kwalifikacje dla tej tendencji były rozwinięte w dorzeczu Wisły. Niedość bowiem olbrzymiej przewagi powierzchni prawego skrzydła dorzecza, w tym samym kierunku działają i prą myśl polską ku wschodowi płaskie działy wodne. Niedość bowiem, że cały obszar niżu, żłobiony przez krawędziowe wody lodowcowe, jest wo-góle działów wodnych pozbawiony, w dorzeczu Wisły, prócz tego czynnika geologicznego, działa w tym samym kierunku zapadłość podkarpacka.

Do licznych naturalnych węzłów komunikacyjnych niżowych: Narew—Niemen, Niemen—Dniepr, Bug—Prypeć, przychodzi jeszcze walna linja San—

Dniestr. Płaskie te działy pobudziły już polską myśl komunikacyjną do budowy kanałów przed katastrofą rozbiorów, dział Przemyśl—Sambor stał się przedmiotem projektu kanałowego kpt. arty-lerji Beauplana już w połowie XVII w.

„Rzeki, małe czy duże, niosą szczęście i nieszczęście, władają nad zdrowiem, pożywieniem, dobrem i życiem człowieka, a władają dłużej od Augustów i Ludwików, lepiej od Trajanów, nieugięciej i srożej od Neronów i tylu innych małych panków, którzy swą władzę od Boga chcieliby wywodzić“. (Gatterer,

E. Romer.

Literatura : Monograf ja Wisły. Wyd. P. T. Kraj. 1920/21. Z 19 zeszytów wyszło sześć: Nr. 2. Rozwadowski, Nazwa Wisły. Nr. 5. Domaniewski, Fauna ornitologiczna. Nr. 9. Kutrzeba, Żeglarstwo. Nr. 10. Mata-kiewicz, Regulacja. Nr. 11. Kutrzeba, Ilisto-rja gospodarcza. Nr. 15. Borowy, Wisła w poezji; Romer: Wisła. „Kosmos“ 1902, str. 67—120 ; St. Szymborski: Wisła, przewodnik dla turystów wodnych. Lwów-Warszawa 1935.

WITAMINY. Między przemianą mater ji ustroju zwierzęcego a ustroju rośliny zielonej istnieje zasadnicza różnica. Ustrój rośliny wytwarza wszystkie związki organiczne, z których się składa, czerpiąc z otoczenia dwutlenek węgla, wodę oraz substancje mineralne (—» Odżywianie roślin) ; ustrój zwierzęcy posiada natomiast zdolności syntetyczne ograniczone. Ażeby móc wytworzyć swoje części składowe, ustrój zwierzęcy przyswaja gotowe związki organiczne, białka, węglowodany i tłuszcze; czerpie je bądźto z roślin, które je wytworzyły (roślinożerce !), bądź też (mięsożercę!) z tkanek roślinożer-ców. Zdolności syntetyczne ustroju zwierzęcego objawiają się w tern, że przerabia on białka obce w białka własne (—► Białko) ; że przerabia białka

szukaj w tomie piątym!

45

Świat i Życie. — IV.

w cukier, a cukier w tłuszcz Prze- rzyn liściastych, rzepy i kapusty. Na miana muterji). Ograniczenie zdolności dalekim Wschodzie panuje choroba be-syntetycznych ujawnia się w tem, że ri-beri, czyli zapalenie wielu nerwów, ustrój zwierzęcy nie może wytworzyć która występuje po dłuższem wyłąez-niektórych części składowych (amino- nem żywieniu się ryżem łuszczonym, kwasów) białka i że odmiany białka t. j. uwolnionym od kiełka i zewnętrz-pozbawione tych części składowych nych warstw ziarn; chorobę tę można (tyrozyny, tryptofanu, lizyny) są b i ał- uleczyć, można jej zapobiec przez karli a m i niedoborowemi, z któ- mienie pełnem niełuszczonem ziarnem rych ustrój zwierzęcy białka własne- ryżowem lub otrębami ryżowemi, przez go wyrobić nie może. Te części składo- dodanie do pokarmu grochu lub fasoli, we ustroju zwierzęcego, które muszą świeżego mięsa lub ryby. Podczas wiel-pochodzić — bezpośrednio lub pośred- kiej wojny występowała w Danji, nio — z ustrojów roślinnych, nazywa- Niemczech, Japonji szczególna choroba my składnikami ściśle egzoge- oczu (kseroftalmja) u dzieci, które n i c z n e m i. Tryptofan, lizyna i tyro- w sierocińcach karmiono mlekiem zbie-zyna są składnikami ściśle egzogenicz- ranem, t. j. pozbawionem tłuszczu ma-nemi, a nieodzownemi ustroju zwierzę- ślanego, a tłuszczu dostarczano im

cego.

zowne.

w postaci margaryny. Wreszcie choro-Już po ustaleniu zasad nauki o prze- bą z niedoboru żywnościowego jest mianie materji i odżywianiu (-» Odży- krzywica, czyli choroba angielska, cha-wianie i Przemiana materji) przeko- rakterystyczne schorzenie z upośledzo-nano się, że nie można utrzymać zwie- nego zwapnienia kości u dzieci, pozba-rząt przy życiu na pokarmie złożonym wionych tłuszczów doborowych (świe-z chemicznie czystych bia- żego masła lub tranu) i pozbawionych łek, cukrów i tłuszczów, oraz ciał mine- słońca; stwierdzono przytem, że albo ralnych. Oprócz wymienionych powy- naświetlanie światłem słonecznem lub żej części‘ustrój zwierzęcy potrzebuje lampy kwarcowej, albo dodanie do po-pewnych innych substancyj, stanowią- żywienia tłuszczów doborowych zapo-cych widocznie składniki ustroju zwie- biega krzywicy i leczy dotknięte nią rzęcego ściśle egzogeniczne, a nieod- jednostki. Wreszcie chorobą z niedoboru żywnościowego jest pelagra, która

pożywienia wskazywały również pewne choroby, które najwyraźniej pozostawały w związku z niedoborem żywnościowym, przy zupełnie dostatecznej zawartości w pożywieniu białka, cu- doboru żywnościowego i dla wykrycia krów i tłuszczu. Znany oddawna szkor- tych ciał, których brak jest ich powo-but czyli gnilec występuje u ludzi, dem, przyczyniło się stwierdzenie, że którzy w zamkniętych twierdzach, wię- podobne choroby można wywołać zieniach, na wyprawach albo długich u zwierząt przez karmienie ich pokar-żeglugach byli pozbawieni świeżego mem tym samym, który wywołuje te pokarmu; wiadomem było oddawna, że zachorzenia u ludzi. Eksperymentalne można tej chorobie zapobiec i wyle- beri-beri wywołuje się u kur albo go-czyć ją przez podawanie świeżych łębi przez podawanie wyłączne ryżu łu-cytryn lub pomarańcz, świeżych ja- szczonego ; eksperymentalny gnilec

Na istnienie takich części składowych występuje u ludności żywiącej się wyłącznie kukurydzą, a polega na zapaleniu skóry, występującem z nastaniem ciepłej pory roku.

Do zrozumienia istoty chorób z nie-

u morskiej świnki — przez podawanie wyłączne suchej paszy i ziarna; eksperymentalną krzywicę u młodych psów lub szczurów — przez wyłączenie tłuszczów doborowych; u białych szczurów i u psów eksperymentalną pela-grę — przez wyłączne podawanie kukurydzy. Badania eksperymentalne, prowadzone w różnych krajach w bardzo wielkim stylu począwszy od roku 1912, pozwoliły ustalić, w jakich materjałach spożywczych są zawarte te czynniki egzogeniczne a nieodzowne, i jakie sposoby przeróbki pokarmu te ciała niweczą ; w ten sposób stworzono nową i bardzo ważną dziedzinę higjeny odżywiania. Badania eksperymentalne połączone z chemicznemi umożliwiły poszukiwanie i wykrycie w stanie czystym tych właśnie ciał egzogenicznych, to jest witaminów.

Dla ciał chemicznych egzogenicznych — poza białkiem! — nieodzownych dla ustroju zwierzęcego, ale potrzebnych tylko w bardzo małych ilościach, przyjęto nazwę witaminów (Kazimierz Funk, 1911) ; nazywa się je także czynnikami dodatkowe mi odżywiania. Choroby wynikające z braku witaminów nazywamy awitaminozami. Należy zauważyć, że witaminy są potrzebne w pożywieniu w ilościach bardzo małych, wynoszących dla człowieka na dobę miligramy albo centygramy. (Mówimy: witamin A, C, D, E, ale witamina Bx i 13₂. Pozostaje to w związku z terminologją chemiczną: Bj i B₂ są to ciała o charakterze zasad).

Witamin C.

Ciało, którego brak wywołuje gnilec, wyodrębnił w r. 1933 węgierski biochemik Szent Györgyi z papryki. Jest to ciało zbliżone do cukrów prostych ; sporządza się je dziś w drodze syntezy z cukru ksylozy, który można otrzymać ze słomy. Witamin C nazywa się kwasem askorbinowym.

Materjałami szczególnie bogatemi w kwas askorbinowy i wskutek tego znakomicie zapobiegającemi gnilcowi są następujące: świeża zielona papryka, cytryny i pomarańcze, wszelkie zielone jarzyny liściaste, szczególnie liście kapusty i rzeżuchy, ziemniaki. Mięso i mleko zawierają kwas askorbinowy tylko wtedy, jeżeli zwierzęta spożywają paszę zawierającą go; nie można liczyć na zawartość witaminu C w mleku krów karmionych suchą paszą i makuchami. Kwas askorbinowy niszczeje przy długiem gotowaniu, a nawet przy krótkiem zagotowaniu przy oddziaływaniu zasadowem. Konserwy-puszkowe i suche nie zawierają witaminu C. W naszych warunkach — i dla całej płn. Europy i Azji — ziemniaki oraz kiszona kapusta spełniają rolę czynnika chroniącego przed gnilcem w długim okresie zimowym. Gnilec osesków nazywa się chorobą Barlowa : przed chorobą tą chroni mleko matki ; w mleku gotowa-nem witaminu C prawie zupełnie niema. Dzięki temu, że kwas askorbinowy jest dzisiaj stosunkowo tanim lekiem, istnieje możliwość uchronienia przed chorobą Barlowa osesków, jeżeli muszą być karmione mlekiem gotowanem. Spożywanie cytryn i pomarańcz jest w zimie cennym dodatkiem do ochrony przeciwgnilcowej.

Witamina B.

Witamina B stanowi grupę co najmniej dwu ciał, które występują obficie w nasionach zbożowych i w drożdżach, w ziarnie ryżowem i pszennem w warstwach zewnętrznych, odpadających jako otręby przy wymiale mąki białej. Witamina i witamina B₂ występują przeważnie razem ; kukurydza zawiera niewiele witaminy B₂. Brak witaminy B₂ w połączeniu z niedoborowym charakterem białek kukurydzianych wywołuje pelagrę (w północnych Włoszech, Rumunji, w południowych stanach Ameryki Północnej). Witamina B₂ jest identyczną z barwnikiem flawiną, który nadaje blado-żół-ty kolor serwatce, białku jaja kurzego, rosołom; flawinę z serwatki (lactofla-winę C₁₇ f/₂₀ 0₆ N₄) otrzymał już w drodze syntezy P. Karrer, chemik szwajcarski.

Witamina B₇ (antyneurytyczna) jest również związkiem azotowym, rozpuszczalnym w wodzie i w alkoholu ; wzór chemiczny prawdopodobnie C₁₂ H₁₇ Ox N₄ S. Witamina Bx jest zawarta obficie w mąkach grubszego wy-miału, w kaszach, w nasionach roślin motylkowatych ; materjałem dopełniającym zawartość witaminy Bx w pożywieniu są drożdże. Należy bezwzględnie pamiętać o tern, że mąki pszenne, szczególnie białe, nie zawierają witaminy Bx, i że ludzie żywiący się przez dłuższy czas sucharami z takiej mąki są narażeni na chorobę beri-beri. Witaminę Bx otrzymał w drodze syntezy w r. 1936 chemik amerykański Williams.

Witaminy tłuszczowe.

Witaminy A, D oraz E stanowią grupę witaminów t. zw. tłuszczowych, nierozpuszczalnych w wodzie, a rozpuszczalnych w tłuszczach, i towarzyszących w. naturze tłuszczom.

Witamin A.

Witamin A pozostaje w ścisłym związku z karotenami. Karoteny jest to grupa żółtych lub pomarańczowych węglowodorów i alkoholi, które powstają wyłącznie w roślinie zielonej ; barwę tych ciał zna każdy z pożółkłych liści, z marchwi, pomidorów i z żółtych tłuszczów zwierzęcych, jak tranu, masła wiosennego, żółtka jaja. Karoten z marchwi jest węglowodorem o wzorze C₄₀ Hso. Jeżeli cząsteczka karotenu rozpadnie się na dwie połowy, łącząc się jednocześnie z wodorem i tlenem, powstaje bezbarwny witamin A (C₂₀H₃₀O). Żółte barwniki tłuszczowe są zatem ciałami, z których może powstać witamin A ; przetworzenie to leży w ramach zdolności syntetycznych ustroju zwierzęcego. Z karotenu ustrój zwierzęcy wytwarza witamin A i magazynuje go szczególnie w wątrobie; dlatego też wątroba zwierzęca jest przedniem źródłem witaminu A.

Brak witaminu A powoduje u młodych zwierząt ustanie wzrostu i zespół objawów, który jest wyrazem szczególnej podatności na zakażenia ; objawia się to szczególnie we wspomnianych poprzednio zachorzeniach oczu. Przed brakiem witaminu A chronią zielone jarzyny liściaste oraz tłuszcze zwierzęce żółte, jak masło, żółtko jaja kurzego; szczególnie cennym środkiem pomocniczym jest tran rybi. Nie można liczyć na obecność witaminu A w tłuszczach przerobionych fabrycznie, bielonych lub utrwalanych.

Witamin D.

Witamin D przeciwkrzywiczy należy do grupy ciał objętych nćzwą sterolów ; do tej grupy ciał należą liczne związki o doniosłem znaczeniu biologicznem, a więc : kwasy żółciowe, hormony płciowe (—» Hormony), ciała z grupy naparstnicy. Badania nad pochodzeniem krzywicy wykazały — w latach 1918—1922 — że można chorobie tej zapobiec przez podawanie pewnych tłuszczów, w szczególności tranu rybiego; albo też, przy podawaniu tłuszczów nić chroniących przed krzywicą, przez naświetlanie dzieci — lub zwierząt doświadczalnych — światłem słonecznem lub lampą kwarcową. Tłuszczom towarzyszy ciało, które pod działaniem naświetlania promieniami poza-fiołkowemi przechodzi w witamin D, a mianowicie ergosterol (Ci8II4aOH),

J. K. Varnas.

Ponieważ nauka

który pod działaniem naświetlania przechodzi w ciało czynne kalciferol (C2T H₄₁ OH). Ergosterol jest rozpowszechniony w grzybach, do naszego pożywienia dostaje się z tłuszczami zwierzę-cemi i z drożdżami zawartemi w pieczywie. Karciferol sprawia, że w kościach osadzają się fosforany wapniowe; miligram kalciferolu wystarcza na złożenie w szkielecie kilku mil jonów miligramów fosforanu wapniowego. Ażeby ustrój dziecięcy zaopatrzyć w kalciferol, na to wystarcza naogół zwykłe pożywienie, zawierające doborowe tłuszcze (masło, żółtko), jeżeli tylko dzieci mają dosyć słońca lub — w zastępstwie — naświetlań lampą kwarcową. Jako czynnik chroniący służy bądźto tran rybi, bądź też naświetlone drożdże, wreszcie preparaty czystego kalciferolu.

Ergosterol odgrywa — podobnie jak wobec witaminu A karoten — rolę pro-w i t a m i n u ; dla przetworzenia go jednak w witamin B potrzebny jest czynnik zewnętrzny, naświetlenie promieniami pozafiołkowemi. Podawanie nadmiernych ilości witaminu D jest niebezpieczne, ponieważ powoduje uszkodzenia tętnic.

Witamin E.

Witamin E, zawarty szczególnie obficie w kiełkach pszenicy, określa się jako witamin płodnośćiowy ; brak jego powoduje u szczurów zupełny zanik płodności — obydwu płci. Zdaje się, że obecność lub brak tego ciała w pokarmie gąsienicz-ki pszczoły decyduje o tern, czy rozwinie się ona w królową, czy też w robotnicę.

W naszych warunkach kwest ja witamin nie jest tak ważna, jak w innych krajach, w których szerokie warstwy ludności odżywiają się produktami ro-ślinnemi i mięsnemi przerobionemi fabrycznie (konserwami). Pomimo to muszą o tej kwestji myśleć ci, którzy są odpowiedzialni za odżywianie dzieci i dorosłych w takich zakładach, któ-ryeh mieszkańcy nie mają swobody w wyborze pokarmu. Dla młodzieży wystarczy wytyczna, streszczona przez kapitana Cook’a, słynnego żeglarza i odr krywcę, w następujących słowach :

„Rzadko lądowaliśmy w takich miejscach, w których człowiek lub przyroda nie dostarczali nam jakichś posiłków odświeżających, bądźto pochodzenia zwierzęcego, bądź też roślinnego. Było zawsze moją pierwszą troską, ażeby się o nie postarać, i to wszelkiemi środkami ; i zmuszałem załogę do korzystania ze świeżego pożywienia zarówno własnym przykładem, jak i rozkazem. Korzyści z tego były jednak tak jasne, że wkrótce nie trzeba było już stosować ani jednego, ani drugiego“.

O witaminach może zbyt wiele się dziś mówi, temat jest w modzie. Starać się należy o taki dobór pokarmu, w którym byłoby dosyć produktów pełnego ziarna zbożowego, dosyć jarzyn liściastych, surowej sałaty, owoców, nabiału; nie unikać światła słonecznego — a będziemy dostatecznie zaopatrzeni w witaminy.

Piśmiennictwo, o witaminach i innych czynnikach egzoge-nicznych a nieodzownych odżywiania rozwinęła się szczególnie w ostatniem dziesięcioleciu, przeto nie można znaleźć informacy.j aktualnych w książkach dawniejszych. Wskazujemy tylko na artykuł Parnasa i Mozo-łowskiego w D i e t y c e (Warszawa 1933), gdzie czytelnik znajdzie więcej wiadomości, tablice zawartości witaminów w różnych pokarmach, i niektóre wskazówki bibljogra-ficzne.

WŁOCHY.

Kraj i ludzie.

Nie było widocznie tak dobrze z jednolitością etnograficzną i z uświadomieniem narodowem mieszkańców półwyspu Apenińskiego, kiedy — mimo istnienia przez tyle wieków wielkiego

imperjum rzymskiego — czasy następne przyniosły zupełne rozbicie polityczne półwyspu. Dopiero wiek XIX przywrócił wynikającą z geografji jedność kraju i narodu. Jedność ta, czerpiąc siły z soków bardzo starych, etrusko-italskich, znalazła swój wyraz w państwie jednolitem, którego zwartość była predysponowana, jak w rzadko któ-rem państwie Europy, przez warunki geograficzne.

szych posiadłości kolonjalnych — co boleśnie zraniło ambicję młodego państwa — jednak przez udział w wojnie z Austrją Włochy otrzymały (w roku 1919—1920) południowy Tyrol, Gorycję, Gradyskę, Triest, Istrję, Zarę i wyspy Lagostę i Pelagosę, wreszcie w r. 1924 przez zamach Fiume. Pozostały poza granicami zjednoczonych Włoch odstąpione swego czasu Francji wyspa Korsyka oraz Nizza i Sabaudja, napoły niezależne włoskie Monaco i włoska Malta, która znajduje się w ręku Anglji. Wielka wojna zmieniła sytuację nad morzem Śródziemnem na korzyść Włoch o tyle, że w miejsce Au-stro-Węgier znalazła się nad Adrjaty-kiem słabsza od Austro-Węgier Jugo-sławja, choć z- drugiej strony wzrosła nad tern morzem potęga Francji i Anglji, zarówno dzięki zwycięskiej wojnie, jak i dzięki mandatom w Syrji i Palestynie. Odrodziła się również niespodziewanie stara Turcja.

Wiochy mocarstwem i naj ważniej szem państwem śródziemnomorskiem.

Bardzo wcześnie zaspokojone zostały ambicje kolonjalne młodych Włoch.

W roku 1880 Włochy posiadły Assab nad morzem Czerwonem, w roku 1885 Massawę i Erytreę, wreszcie w r. 1891 Somalję. Rozpad i klęska Turcji przyniosły im w r. 1912 Trypolitanję i Cy-renajkę, a przedewszystkiem t. zw. Do-dekanezos t. j. czternaście wysp we wschodniej części morza Egejskiego z wyspą Rodos na czele. Wyspy te zo- Tendencje polityczne Włoch powo-stały w r. 1923 w traktacie w Lozannie jennych przeciwstawiały się zrazu Fran-odstąpione Włochom przez Turcję pod cji i szły w kierunku półwyspu Bałkań-warunkiem, że po piętnastu latach od- skiego. W celu okrążenia Jugosławji będzie się na Rodos plebiscyt co do Włochy zyskały decydujące wpływy przynależności państwowej owych w uległej im Albanji, mają też duży wysp. Natomiast wyspy Licyjskie (pra- głos w Austrji i Węgrzech. Symbolem wie niezaludnione, położone u połud- zaciążenia przez Włochy nad Jugosła-niowych wybrzeży Małej Azji) są do- wją jest nietylko posiadanie Istrji, Fiu-tąd sporne z Turcją.    me> Żary i niektórych wysp dalmatyń-

Taki był stan posiadania królestwa skich, lecz przedewszystkiem zamknię-włoskiego przed wielką wojną. Króle- cie morza Adrjatyckiego w cieśninie stwo to składało się wówczas z kraju Otranto (75 km) przez opanowanie wy-macierzystego o powierzchni 287.000 sepki Saseno w zatoce \ ftlony ; coraz km² i (r. 1911) 34 milj. mieszkańców bardziej dążą też Włochy do tego, aby

oraz z kolonij mających 1,6 milj. km2 i 1,4 milj. mieszkańców.

Większe zmiany w stanie posiadania przyniosła dopiero wielka wojna nych Włochy ujawniły silne tendencje i okres powojenny. W traktatach koń- kolonjalne, ani na chwilę nie rezygnu-czących wielką wojnę nie zostały jąc ze swych w tym kierunku aspira-wprawdzie zrealizowane przez wielkie cyj. W tej dziedzinie najważniejszem mocarstwa aspiracje Włoch do dal- zdarzeniem było odstąpienie Włochom

z morza Adrjatyckiego zrobić morze zamknięte (t. zw. mare nostrum).

Oprócz tych tendencyj kontynental-

przez Francję w roku 1935 niewielkiego skrawka Afryki Środkowej dla zaokrąglenia południowych granic Li-bji, dalej kilku wysepek w cieśninie Bab el Mandeb oraz części pakietu ak-cyj kolei Dżibuti—Addis-Abbeba. To wszystko zachęciło Włochy wobec przychylnej zrazu postawy Anglji do podjęcia wojny z Abisynją. Na drodze wojennej pozyskały Włochy dla siebie w krótkim czasie terytorja ogromne, które ugruntowały ich mocarstwowe stanowisko w Europie i wytknęły nowe kierunki ekspansji włoskiej, zwracając je ku południowo-wschodniej części morza Śródziemnego i ku oceanowi Indyjskiemu.

Kraj macierzysty włoski nie był nigdy wielki. Składa się on z półwyspu i wysp i zajmuje powierzchnię 313.000 km². W roku 1921 liczył 39 milj. mieszkańców, co dawało gęstość zaludnienia 125 ludzi na km², podczas gdy w roku 1936 miał już 44 milj. mieszkańców, co daje aż 142 ludzi na km². Włochy zatem bez kolonij przewyższają co do liczby mieszkańców Francję, a dorównują Wielkiej Brytanji, ustępują zaś w Europie tylko Rosji sowieckiej i Niemcom. Wnosząc z gęstości zaludnienia, należy je zaliczyć do krajów europejskich gęsto zaludnionych, nawet przeludnionych.

Zwycięstwo wojsk włoskich w Abisynji przyniosło Włochom około 1,200.000 km² i około 12 miljonów ludności. To też posiadłości kolonjalne włoskie, które dotąd wynosiły 2,471.535 km² i 2,4 miljony mieszkańców, mają obecnie 3,592.000 km² i 14,5 milj. mieszkańców. Przez powiększenie swoich posiadłości kolonjalnych prawie o 50°/o i przez siedmiokrotne pomnożenie swojej ludności stanęły Włochy co do powierzchni na trzeciem miejscu wśród państw kolo-njalnych Europy, idąc przed Holandją, Portugal ją i Belgją, a co do zaludnie-nia na miejscu czwartem, idąc przed Portugal ją i Belgją. W stosunku do ludności Włoch ludność kolonij włoskich stanowi obecnie 34,5°/₀ a powiększyła się o 32°/₀. Do tego Abisynja ma ze-wszystkich kolonij włoskich największe znaczenie, a to zarówno ze względu na możliwości osiedleńcze, jak i ze względu na przyszłe tereny uprawy owoców, krzewu bawełnianego i kawowego oraz możliwości eksploatacji nafty, węgla i złota. Ważna jest także Abisynja przez swoje położenie nad oceanem Indyjskim, a przy wejściu do morza Czerwonego, które to wejście Włochy opanowują dzisiaj wspólnie z Wielką Brytanją.

Ustępują Abisynji co do wielkości i znaczenia inne kolon je włoskie, a więc Libja, t. j. Trypolitanja i Cyrenajka razem wzięte, wprawdzie bardzo szczęśliwie położone w środku południowego wybrzeża morza Śródziemnego a naprzeciw Sycylji, ale przeważnie puste, oraz Dodekanez, który ma wielkie znaczenie handlowe i polityczne w stosunku do pobliskich krajów Lewantu, lecz jest posiadłością małą.

Zarówno więc co do terytorjum, jak i co do liczby mieszkańców zajmują dziś Włochy pierwsze miejsce wśród krajów Europy południowej. Ze swą blisko 60-miljonową ludnością mogą się przeciwstawić każdemu z państw śródziemnomorskich zosobna, a nawet poniekąd ich koalicji. Trudniej im jednak będzie konkurować czy stawić czoło wielkim mocarstwom kolonjalnym, Anglji i Francji, chociaż i w stosunku do tych państw stanowisko Włoch uległo poważnemu wzmocnieniu.

Wyjątkowe położenie geograficzne Włoch..

Półwysep Apeniński leży w środku morza Śródziemnego, pomiędzy jego głębokiemi basenami zachodniemi i wschodniemi. W postaci długiego na 900 km mola, wysuwa się w morze, przybierając kierunek pn. zach.—pd. wsch., taki sam, jaki mają przeciwległe wybrzeża półwyspu Bałkańskiego i morze Adrjatyekie. Dość duże wyspy, jak Korsyka i Sardyn ja, albo towarzyszą półwyspowi, ąlbo stanowią jego przedłużenie, jak Sycylja. Z obu stron półwyspu wciskają się zaś odnogi morza Śródziemnego dość daleko w głąb kontynentu. Są to morze Adrjatyekie na wschodzie i morze Liguryjskie na zachodzie. Przyczyniają się przez to do wyodrębnienia bardziej kontynentalnej i północnej części Włoch, położonej między Apeninem a Alpami i do lepszego związania jej z półwyspem.

Związki półwyspu z morzem wybijają się na plan pierwszy. Z powodu podłużnego kształtu niewiele jest na nim punktów, któreby były dalej odsunięte od morza. Półwysep Apeniński jest przeto najbardziej śródziemnomorskim półwyspem i krajem Europy południowej ; 80°/o półwyspu znajduje się w odległości mniejszej niż 100 km od morza. Granice morskie (6660 km) mają stanowczą przewagę nad granicami lądo-wemi (2078 km). Blisko ¹/₆ całej ludności Włoch skupia się na wąskim (do 5 km) pasie przybrzeżnym, dzięki czemu gęstość zaludnienia w owym pasie osiąga wartość około 300 ludzi na km². W tern zjawisku występuje zasadnicza inoiskość półwyspu w całej pełni.

Morze jest bliskie i morze jest wszędzie; wpływa na klimat i na działalność ludzką.

Półwysep — to wielki pomost, którym z jednej strony idą wpływy lądu w stronę morza, a z drugiej strony przedzierają się do wnętrza Europy wpływy morza Śródziemnego.

O ustosunkowaniu się Włoch do morza decydują następujące momenty. Przedewszystkiem półwysep wysuwa się w morze Śródziemne, jakby przekątnia jakaś, biegnąca w kierunku z pn. zach. na pd. wsch., przez co orjentuje odra-zu wszelkie ruchy ludności raczej w stronę wschodniej części morza Śródziemnego niż zachodniej. Ta orjentacja jest poparta tern, iż w tym samym kierunku biegną obok siebie drogi lądowe i morskie. Jedynie cypel Kalabryj-ski i Sycylja skręcają ku południowemu zachodowi i ku Afryce i wraz z Korsyką i Sardynją zwracają się ku zachodniej części morza Śródziemnego.

Lecz związki półwyspu z zachodem i z półwyspem Pirenejskim były zawsze słabe. O wiele silniejsze były i są nawiązania za pośrednictwem Sycylji z pobliską Afryką (Tunezją), posiadającą dobre porty i dosyć żyzne nadmorskie niziny. Również ważne i ścisłe są związki z półwyspem Bałkańskim, który uchodził zawsze za przedsionek Bliskiego Wschodu. Potem idą wyspy wschodniej części morza Śródziemnego i kraje nadmorskie Le want u, — od wieków doskonałe rynki dla przemysłowych artykułów włoskich, w wiekach średnich zaś źródła towarów wschodnich.

Mimo więc, że główne porty i krainy zachodnie półwyspu były zwrócone twarzą ku zachodowi, — to jednak zarówno w starożytności, jak w wiekach średnich, a nawet w czasach najnowszych tendencje gospodarcze i polityczne Włoch zwracają się więcej ku południowi i wschodowi, a więc idą raczej w kierunku wyznaczonym przez naturę półwyspu. Tu na południe od Sycylji drogi Italji przecinają się z wielką drogą międzynarodową, która z zachodniej Europy przez Gibraltar i kanał Sueski wiedzie do Indyj. Droga ta znajduje się, jak wiadomo, w ręku Anglji. Skrzyżowanie się zatem interesów Włoch, tego najbardziej śródziemnomorskiego kraju, który ciągnie się przez blisko 10° szer. geogr. w głąb

tego morza, z interesami Anglji — jest kościoła katolickiego ; tu bujnie rozwijać się zaczyna nowe zjednoczone państwo włoskie.

niełatwe do uniknięcia.

Mimo odgrodzenia Włoch od Europy Alpami związek półwyspu z kontynentem był i jest silniejszy niż związek półwyspu Pirenejskiego z Europą. Do tego półwysep Apeniński jest doczepiony do zachodniej części Europy w samym jej środku. Wysoki wał alpejski jest bowiem przystępniejszy w wielu punktach jako system górski od Pirenejów. Liczne drogi prowadzą nietylko przez niezbyt wysokie przełęcze, ale i przez łagodne przejścia między Alpami a górami Dynarskiemi lubi wzdłuż wybrzeża morza Śródziemnego. Stąd wymiana wpływów kulturalnych gospodarczych i politycznych Włoch z Europą nigdy nie była trudna. Włochy zawsze utrzymywały związki z Europą zachodnią i środkową. W niejako przejściowej strefie Włoch północnych, o naturze raczej kontynentalnej niż półwyspowej, powstały liczne wpływowe miasta włoskie (Turyn, Medjolan, Wenecja, Bolonja, Genua ii.), znane centra życia gospodarczego i politycznego i ważne ogniska włoskiej ekspansji gospodarczej i politycznej.

Tak więc rozwój Włoch mógł się odbywać dzięki szczęśliwemu położeniu z dużą 'swobodą, przedewszystkiem w kierunku morza Śródziemnego. Alpy osłaniały Włochy zawsze od północy i rozwój w tym kierunku poniekąd hamowały, ale nie były nigdy przeszkodą trudną do przebycia.

Szczęśliwe położenie sprzyjało niewątpliwie temu, że półwysep stał się krajem przejściowym między Europą zachodnią a pobliską Afryką i Wschodem. Był w historji ważnym pomostem kulturalnym i podstawą panowania nietylko na morzu Śródziemnem, ale i nad ówczesnym światem. Tu powstało potężne imperjum rzymskie, tu obrała sobie odwieczną siedzibę głowa

Siły, jakie daje kraj i jakie reprezentuje ludność.

Oprócz położenia geograficznego, wyróżniającego półwysep Apeniński od innych połaci i krain śródziemnomorskich, wchodzą w rachubę jeszcze inne czynniki, zarówno geograficzne, jak i ludzkie.

Oto Alpy oddzielają wprawdzie kraj od reszty Europy, utrudniają w znacznym stopniu skomunikowanie się z nią i są obszarem gospodarczo mniej ważnym i słabo zaludnionym, ale równocześnie są murem obronnym Włoch, naturalną ich twierdzą na całej swej rozciągłości przed inwazją nieprzyjacielską. Równocześnie są poniekąd terenem tężyzny fizycznej młodego pokolenia Włochów. Odniedawna stały się zaś Alpy głównym dostarczycielem energji elektrycznej. Nie można wreszcie zapominać, iż Alpy chronią półwysep przed zimnemi prądami powietrznemi, idące-mi od północy, i decydują o szczęśliwym klimacie Włoch. Słowem, Alpy podkreślają bardzo silnie charakter półwyspowy Włoch.

Zaraz u stóp Alp rozpościera się nizina Padańska, złote jabłko Włoch, bez której nie możnaby sobie wyobrazić pomyślności i wielkości tego kraju. Nietylko bowiem leżą tu najżyźniejsze ziemie, nietylko produkuje się tu największe ilości zbóż i innych środków żywności, przez co nizina Padańska wzrasta do roli głównego śpichlerza Italji, ale tu znajduje się główny rezerwuar ludzki Włoch współczesnych. Tu bowiem skupia się blisko 50°/„ ogółu ludności. Tu więc leżą główne centra gospodarczej aktywności ludzkiej, wyrażającej się zarówno w intensywnie roz-wijającem się rolnictwie, jak w szyb-

szukaj w tomie piątym!

kim rozwoju przemysłu. Dzięki tanim siłom wodnym stopy Alp i Apeninu okalających nizinę są dziś pierwszorzędnym obszarem przemysłowym Włoch. Mimo swego peryferycznego położenia, jest nizina Padańska najważniejszą i pierwszą krainą włoską.

Nie mogą się z nią mierzyć krainy drobniejsze i rozrzucone na półwyspie. W strukturze bowiem półwyspu zaznacza się— raczej ujemnie niż dodatnio — młody system górski Apeninu. Wprawdzie jest on rozbity na wielkie płyty i bryły i poprzedzielany zapadłościami, wzdłuż których występują wulkaniczne utwory, wprawdzie jest on ruiną gór, wypełnia jednak ²/₃ półwyspu i jest jego głównym kośćcem ; Apenin dzieli ponadto, wąski bądź co bądź, półwysep na część wschodnią i zachodnią, utrudniając w niejednem miejscu skomunikowanie się obu stron półwyspu; na Apeninie zatrzymują się poniekąd i łączą błogosławione wpływy klimatyczne morza Śródziemnego ; górotwór ten jest wreszcie strefą zmniejszonej działalności gospodarczej człowieka, bo znany jest z dużych obszarów pustaci. Rola Apeninu nie może być więc określona jako łącząca lub gospodarczo ważna. Ratują sytuację krainy podgórskie i nadbrzeżne, niekiedy nizinne i przez rzeki przecięte, oraz długie i w dobre zatoki zaopatrzone wybrzeża; w krainach tych i na wybrzeżach rozwinęły się ogniska kultury i energji politycznej półwyspu. Wpływy owych ognisk rozpostarły się następnie na cały półwysep i na północną jego część, krzyżując się tu z wpływami kontynentu. Do obecnego rozwoju tych krain i podtrzymania ich roli we współczesnych Włoszech przyczyniło się dość znaczne bogactwo pożytecznych minerałów (rud żelaza i miedzi, rtęci, wapieni, marmurów i t. p.) oraz zasobność w siły wodne podgórskich krain Apeninu (głównie po jego stronie zachodniej).

Rola krain peryferycznych przypada poniekąd wyspom, głównie zaś Sycylji. Sycylja była zawsze magazynem żywnościowym półwyspu (w zakresie zboża i owoców).

Główną siłą kraju jest jednak ludność. W starożytności niewątpliwy to amalgamat ras i ludów, różniących się między sobą pochodzeniem i kulturą (Italów, Etrusków, Greków, Gallów, Germanów i i.). A jednak dziś jest to naród zwarty, posługujący się, mimo istnienia licznych dialektów, jednym językiem i wyznający jedną religję.

Ludność Włoch reprezentuje wielką siłę realną. Jest to społeczeństwo zdrowe, o dużej sile rozrodczej, (przyrost naturalny ludności Włoch waha się w latach 1930—1934 między 380.000 a 520.000 ludzi rocznie), i już przez to samo wykazuje duże tendencje ekspansywne, skłonność do ruchu i do takich przemian natury gospodarczej i politycznej, któreby mu tę ekspansję umożliwiały. A przecież przed wielką wojną ludność włoska była dziesiątkowana malarją i innemi chorobami (w r. 1885 zmarło 21.000 na malarję) oraz posiadała największą emigrację w Europie (w latach 1901—1910 — 600.000 ludzi średnio rocznie, w roku 1913 — 872.598). Obecnie przebywa zagranicą co najmniej 10 miljonów Włochów, z czego 8 miljonów w Ameryce. Po wielkiej wojnie emigracja włoska zmniejszyła się w sposób całkiem widoczny i skierowała się głównie do krajów europejskich, ale mimo to jest znaczna (w r. 1934 opuściło Włochy 142.000 ludzi). Emigranci włoscy, podobnie jak Polacy, chętnie wracają do kraju z zarobionym groszem lub przysyłają rodzinom swoje zarobki, co powoduje napływ gotówki do kraju i podniesienie ekonomiczne niektórych okolic.

Mimo to zagadnienie przeludnienia Włoch jest zagadnieniem pierwszorzędnej doniosłości. Skłania ono rząd faszystowski z jednej strony do wielkich dzieł meljoracyjnych na żuławach Rawenny i starożytnego Lacjum, do forsowania kolonizacji wewnętrznej i podnoszenia stanu kultury rolnej, z drugiej zaś strony do rozglądania się wokół półwyspu za nowemi terenami koloni-zacyjnemi i do wielkiej polityki kolo-njalnej.

Kierunki gospodarczego i politycznego rozwoju Włoch.

Jak widzimy, już nadmiar ludności wytyka główne kierunki gospodarczego i politycznego rozwoju Włoch. Jeszcze w połowie XIX wieku był to, jak się wyraził Lamartine, „kraj umarłych“, kraj chłopów, rzemieślników i drobnych kupców. W pół wieku potem nastąpiła tak gwałtowna przemiana, że mało jest przykładów podobnej przemiany w Europie. W dostosowywaniu się do warunków naturalnych i do potrzeb społeczeństwa nowożytnego zaczęło powoli powstawać silne państwo, a po wielkiej wojnie — mocarstwo.

Uśpiona widocznie dotychczas aktywność narodowa zakwitła w całej pełni. Ku zdumieniu tych wszystkich, którzy znali Włochy przedwojenne, naród włoski — niewątpliwie pod wpływem faszyzmu — wykazał duże zdolności organizacyjne i wielki zapał twórczy. Jednocząc w sobie sławną przeszłość historyczną z przyszłością, uległ głębokim przemianom i porwał się znowu na wielkie dzieła kultury i polityki. Duże kontrasty kulturalne, jakie od wieków istniały między Włochami południowe-mi a północnemi, zaczynają się zacierać, a Włochy nabierają jednolitej patyny kulturalnej. W rozwoju rolnictwa zaznacza się postęp niebywały, co się wyraża nietylko we wspaniałych wynikach meljoracji (blisko 2 milj. ha bierni zmeliorowanej i pozyskanej pod pług), nietylko w intensywnej kulturze roślin przemysłowych, w większem niż dotąd używaniu nawozów sztucznych, w ulepszaniu hodowli, ale przedewszyst-kiem w znakomitych wynikach dobrze zorganizowanej akcji za obsiewem zbóż (battaglia del grano), co się wyraziło w tern, że powierzchnia pszenicy wzrosła o 25°/₀, a wydajność pól z 10 na 15 q z ha. Nastąpiła szybka motoryzacja rolnictwa (w r. 1930 było w użyciu 20.000 motorowych pługów) i wzrost produkcji w każdej dziedzinie. Równolegle rozwija się i ulepsza ogrodnictwo. Dziś Włochy stają na szóstem miejscu w produkcji pszenicy, a na siódmem (zaraz po Polsce) w producji buraka cukrowego, rozporządzają dużemi ilościami bydła rogatego (7 milj. sztuk, Polska 9) i owiec (10 milj. sztuk), są drugim krajem wina, a trzecim krajem jedwabiu naturalnego na ziemi.

Włochy posiadają na północy wysoko rozwinięty przemysł włókienniczy i samochodowy, który je stawia w Europie na piątem miejscu (po Anglji, Francji, Niemczech, Związku Sow.). Niewątpliwie zaś pierwsze miejsce w Europie należy im się w zakresie wyzyskania sił wodnych przez zakłady wodno-elektryczne. Dodajmy do tego nadzwyczajny rozwój lotnictwa, floty handlowej i wojennej Włoch, i co z tern wszystkiem idzie w parze, rozrost obrotów handlowych i stosunków gospodarczych z całym światem, a zrozumiemy, jak bardzo podniosło się znaczenie Włoch w gospodarce światowej. Obecnie uważa się Włochy za jedno z głównych mocarstw Europy i stawia się je obok Anglji, Francji i Niemiec. Obroty handlu zagranicznego Włoch są w ostatnich latach największe po Anglji, Niemczech i Francji.

W parze z tym nadzwyczajnym po-

St. Pawłowski.

stępem w dziedzinie gospodarczej idą aspiracje i tendencje polityczne narodu włoskiego.

Włochy stały się dziś państwem śródziemnomorskiem i morskiem, które gotowe jest stanąć do konkurencji z największemi potęgami świata. W oparciu o tradycje rzymskie oraz o swą jedność narodową i religijną, o pomyślny rozwój gospodarczy i polityczną konsolidację — Włochy, jako owa „najmłodsza Italja“, porwały się na wielką politykę kolonjalną i odniosły niewątpliwy sukces, zdobywając Abisynję. Obecnie umacniają się na nowych pozycjach, nie myśląc narazie o nowych zdobyczach. Że jednak naród młody, ambitny i ekspansywny nie spocznie na laurach i że wyzyska każdą sposobność, ażeby rozszerzyć swoje panowanie nad morzem Śródziemnem lub w najbliższem sąsiedztwie tego morza, to wydaje się — mimo wszystko — bardzo prawdopodobne. W ten sposób dzieje Włoch wracają ku dawnym i utartym już szlakom historji. Rękojmią trwałości ich potęgi będzie jednak zawsze ta przedziwna jedność kraju i narodu i owa spójnia, która przetrwała wieki rozbicia politycznego, a nawet upadku, a która znajduje swe uzasadnienie w naturze półwyspowej kraju, a więc w tej zasadniczej i najbardziej indywidualnej i najbardziej geograficznej z jego cech, która predysponowała zarówno w starożytności, jak i teraz powstanie jednolitego organizmu państwowego i jednolitego, mocnego narodu.

Dzieje i kultura.

Upadek imper juin rzymskiego (—» Rzym), kładąc kres jego potędze otwarł równocześnie przed Italją drogę własnego, odrębnego rozwoju. Rozkład olbrzymiego organizmu państwowego dał początek nowym dziejom Włoch.

Partykularyzm włoski.

Dziejom tym kierunek nadają dwie siły: dośrodkowa i odśrodkowa — dążenie do ogarnięcia całego narodu i zamykanie się w kręgu rodzinnej prowincji czy miasta. Już fizyczne warunki kraju zdają się obu tym siłom dawać przyrodzone oparcie. Z jednej strony linja Alp i morza silnie zaznaczoną granicą podkreśla jedność naturalną Włoch, z drugiej jednak strony wydłużenie półwyspu poprzecinanego pasmami górskiemi (nie mówiąc już o wyspach: Sycylji, Sardynji i Korsyce) sprzyjało wewnętrznym odrębnościom i podziałom.

Niemniejszy wpływ wywarły różnice antropologiczne, społeczne i ekonomiczne, jak też odmienne koleje dziejowego rozwoju, będące głównem ich źródłem. Grecy, Arabowie i Normanowie, których krew płynie w wielu mieszkańcach Południa, nie wpłynęli wydatniej na typ ludności Włoch północnych. Postępowe zagospodarowanie i uprzemysłowienie, obfitość wody i środków komunikacyjnych, wysoki stopień oświaty i poziom życia codziennego, cechy właściwe prowincjom północnym, znajdują przeciwwagę w licznych niedostatkach, zaniedbaniach wiekowych i oby-czajowem zacofaniu, jakie dotąd jeszcze nie należą do zjawisk wyjątkowych w Kalabrji, Apulji lub też na Sy-eylji.

Na tern podłożu wyrosło ostre swego czasu przeciwieństwo wewnętrzne, ów „problem Południa“, z którym borykano się długo ; a jeśli w latach ostatnich powiodło się go w dużym stopniu złagodzić, to przecież dotąd można spotkać jego ślady, widoczne choćby tylko w lekceważeniu, z jakiem niejeden obywatel Medjolanu skłonny jest mówić o mieszkańcu Katanji albo i Neapolu.

Od chwili, gdy — w odległem średniowieczu — najeźdźcom Longobardom (568) nie powiodło się podbicie całego półwyspu, którego połowa została pod władzą Bizancjum, — Włochy przestały być jednością polityczną aż po rok 1861. W pewnych okresach rozproszko-wanie kraju sięgało ostatecznych granic : dość rzec, iż w połowie wieku XII, w latach rozkwitu gmin miejskich, istniało około 200 państewek mniej lub bardziej niezależnych, a nieco wcześniej liczba ta była jeszcze znacznie wyższa. A chociaż później następuje proces stopniowego scalania się drobnych te-rytorjów (w ciągu XIII i XIV wieku mamy do czynienia z 30, w początkach wieku XVII — już tyko z 15 państwami różnych rozmiarów), to jednak aż poza połowę XIX wieku nie przestały Włochy być różnorodną mozaiką polityczną.

Musiało to pociągać za sobą daleko idące skutki. Niezgoda i współzawodnictwo poszczególnych państw stawały się źródłem ciągłych niepokojów, intryg i walk zawziętych. Zawiść wzajemna sięgała w pewnych epokach tak daleko, że przenoszono nawet rządy obce ponad własne, lub wręcz wzywano sąsiednich władców do rozstrzygania siłą spraw półwyspu, byle tylko nie dopuścić do wzmożenia się włoskiego rywala. Grozę położenia zwiększał fakt, że w chwili rozbicia i słabości Włoch, za ich granicami rosną w potęgę silne państwa nowoczesne, które uczynią Włochy polem walki o hegemonję w Europie. Przezwyciężenie krótkowzrocznych egoizmów okazywało się jednak pragnieniem nieziszczalnem : zjednoczenie Włoch nie dokonało się i dokonać nie mogło drogą pogodzenia interesów poszczególnych dynastyj i podporządkowania ich wspólnemu dobru.

Znaczenie zasadnicze ma tu również rola polityczna papiestwa. Papiestwo przyczyniło się niemało do nadania półwyspowi narodowego charakteru włoskiego : szerząc katolicyzm rzymski, kładło tamę wpływom bizantyńskiego Wschodu, współdziałało w przepędzeniu z Italji Greków i Saracenów, a przeciwstawiając się cesarzom niemieckim, powoływało pod broń budzące się uczucia narodowe. Z chwilą jednak, gdy papież stał się nietylko najwyższym zwierzchnikiem moralnym wierzących, ale również doczesnym władcą Państwa Kościelnego, ujawnia się trwała linja polityczna Stolicy Apostolskiej. Idzie o niedopuszczenie do powstania na obszarze Włoch państwa dość silnego, by mogło zagrozić pełnej swobodzie poczynań głowy Kościoła, która pozostawać musi w stosunkach z różnemi rządami i ludami. Dążność do zjednoczenia natrafia w ten sposób na trudną do pokonania przeszkodę, a w duszy wielu Włochów powstaje charakterystyczny rozłam. Przeciwieństwo między państwem a papiestwem, chociaż dotyczy dziedziny politycznej, sięga w głąb sumień: obowiązki wyznawcy walczą o pierwszeństwo z obowiązkami obywatela-pa-trjoty. W samym środku półwyspu powstaje czynnik wielkiej doniosłości moralnej, który dziełu narodowego zjednoczenia nie pośpieszy z pomocą. To też poważne próby, zmierzające w tym kierunku, wychodzić będą z „kresów“ : z Sycylji Fryderyka II, z Wenecji, z Medjolanu Viscontich, a wreszcie — już zwycięsko — z Piemontu.

Na karb partykularyzmu włoskiego położyć jednak należy nietylko brzemię win. Regjonalizm był — i w pewnej mierze pozostał dotychczas -- jednym z najdonioślejszych czynników w życiu duchowem Włoch. Kultura włoska jest kulturą miejską. Zwiedzając półwysep apeniński, poza ograniczonemi teryto-rjami (głównie Włoch środkowych), nie spotykamy na swej drodze wsi rozrzuconych szeroko pośród sadów i pól. Życie —- także w prowincjach o eha-rakterze rolniczym — skupiło się na-ogół w większych osadach, mających cechy ośrodków miejskich.

Cała też struktura Włoch, od XI wieku począwszy, opiera się na gęstej sieci miast. Miasta włoskie —r- tak bardzo różne, a przecież w zasadniczych li-njach rozwoju tak bardzo do siebie zbliżone — dźwigają na sobie główny trud zachowania spuścizny przeszłości i budowania nowych form życia. One stają się licznie rozsianemi po kraju ośrodkami niezwykle bujnej pracy twórczej : w nich rodzi się nowożytny kapitalizm, w nich kształcą się umiejętności polityczne, rozwija sztuka, literatura i nauka. One są kolebką renesansu. W miastach — jak Wenecja, Genua lub Florencja — zbiegają się główne drogi ekspansji włoskiej w świecie. Miasta wreszcie przez całe stulecia pozostają symbolem przetrwania i kuźnią oporu wobec obcych.

Stary regjonalizm włoski dobrze zasłużył się kulturze ojczystej. Umiłowanie rodzinnego kąta budziło potrzebę uświetniania go dziełami sztuki i chęć utrwalenia jego odrębnej urody powszednią mową własnych jego mieszkańców. Stąd wywodzi się tak bogata we Włoszech literatura, pisana nie wspólnym językiem warstw wykształconych, ale narzeczem miejscowem. Narzecza te we Włoszech, jak i gdzieindziej, wypiera dziś szkoła, wojsko, urząd, gazeta i książka; ich rola kulturalna maleje więc bardzo szybko, dotychczas jednak zdołały zachować wcale szerokie prawa obywatelstwa. I jeśli w Rzymie pozostawiono gwarę na wyłączny użytek pospólstwa z Zatybrza, to w Wenecji lub Turynie rozbrzmiewa ona nietylko w zaułkach i spelunkach, ale również w najwytworniejszych salonach. Poematy Dantego i Tassa przełożono na wiele włoskich narzeczy ; przekłady te nie zadowolą z pewnością

wybrednego estety, ale twórczość wielkich poetów narodowych staje się dzięki nim jakby rodzinną własnością biedoty, któraby nie przekroczyła zbyt wysokich dla niej progów „oryginału“. W ten sposób, stając się stopniem wiodącym do poznania wielkiej literatury swego kraju i upowszechniając formy przez nią wykształcone, twórczość na-rzeczowa przestaje dzielić, a poczyna łączyć. Poszczególne narzecza mogą się zresztą pochlubić pisarzami, którzy — jako poeci niepośledniej miary — osiągnęli nietylko wziętość lokalną, ale ogólno-narodowe znaczenie. Do nich należą: na Sycylji Meli, w Medjolanie Porta, w Rzymie Belli, Pascarella i Tri-lussa, w Neapolu Salvatore di Giaco-mo. Powieść włoska najwyżej dotychczas wzniosła się w tych utworach, które są mocno związane z ziemią i ludźmi najbliższej ojczyzny autora : dość wskazać Sycylję Vergi, Lombardję Fogaz-zara, Sardynję Gracji Deledda lub Ka-labrję Konrada Alvaro. Organizacja teatru włoskiego po dzień dzisiejszy opiera się nie na stale osiadłych zespołach, ale na trupach wędrownych, które w ciągu sezonu objeżdżają cały kraj i często noszą charakter wybitnie regjo-nalny, wystawiając sztuki pisane narzeczem sycylijskiem, neapolitańskiem, genueńskiem, bolońskiem lub innem.

Co stanowi o wspólnocie i jedności Włoch.

1 różnice regjonalne tedy wieść mogą — okrężnym napozór szlakiem — w świat uczuć, gdzie mieszkaniec Lom-bardji odnajdzie się w Sycylijczyku. Najgłębszym wyrazem tej wspólnoty duchowej stały się jednak wielkie i trwałe podstawy narodowego życia : pamięć przeszłości, język, literatura i sztuka.

Tchnienie dawnego Rzymu.

Pamięć przeszłości, to dla Włoch przedewszystkiem pamięć starożytnego

1405

Włochy.

1406

Rzymu. Mimo upadku imperjum Rzym trwa, jego tradycja — jako miara najwyższa — towarzyszy częstym przemianom i przewrotom. Kultura podbitych zwycięża germańskich najeźdźców. Pamięć o Rzymie przygotowuje odnowienie cesarstwa Karola W. i Ottonów. Przykład Rzymu jest miarodajny zarówno dla cesarstwa, jak dla dokony-wującego organizacji sił swoich papiestwa, jak wreszcie dla gmin miejskich, gdy sięgają po swą autonomję. Ruchy rewolucyjne w Rzymie powołują się na minioną chwałę miasta : Alberyk rozwija ten sztandar z równym zapałem, jak Arnold z Brescii lub Cola di Rien-zi. Studjum prawa rzymskiego, pomocne zarówno Kościołowi, jak i Longobardom, nigdy nie zostało przerwane, a uniwersytet boloński wzniósł je następnie wysoko i upowszechnił po świecie. W szkołach, zarówno klasztornych, jak miejskich, tchnienie dawnego Rzymu nie zamarło i służy nowym ideałom. Tradycja Rzymu działa jako podnieta, ale zarazem też jako hamulec: jej to głównie przypisać należy, że gotyk na ziemiach włoskich mało znalazł podatnego gruntu, ona powściągnęła jego pęd ku górze i przeobraziła go w imię łacińskiego umiaru. A kiedy później przez cały półwysep przeszła fala niewidzianej energji twórczej i człowiek nowemi oczyma spojrzał na otaczający go świat — Rzym odległych przodków, lepiej teraz i głębiej poznany, ukazał się jako najdoskonalsze dotąd wcielenie tych wartości, na których on sam pragnie oprzeć życie i kulturę.

Jest to prąd, który — raz z więk-szem, raz z mniejszem natężeniem — biegnie przez całą historję, poezję i sztukę włoską. Rzym starożytny w różny sposób kojarzy się z Rzymem na jego gruzach wyrosłym : najpierw ze stolicą św. Piotra i jego następców, a ostatnio z trzecim Rzymem Włoch zjednoczonych. Miarą idealną być jednak nie przestaje. Pisarze wszelkich wieków raz po raz małość współczesnych im Włoch przeciwstawiają potędze antycznego imperjum. Poeta Włoch nowych, Carducci, kult starożytnego Rzymu czyni religją życia swego i twórczości. Carducci zresztą, jak niegdyś Petrarka, był w umiłowanem mieście tylko pielgrzymem, przybywającym z innych stron. Gdyż Rzym sam niezwykle mało wydał poetów i artystów. Ale wielcy artyści podążali tu z różnych części kraju. Nigdy też bez głębokiego wpływu nie mijał pobyt ich w mieście, które, gdy utraciło polityczne panowanie nad światem, zyskało dzięki chrześcijaństwu prymat duchowy, a z nim razem szerszą jeszcze niż ongiś powszechność. W jego murach przybysze pozostawiali swe dzieła, jako wota wdzięczności i jako dowód, że wielkość jego pojąć umieli. Kościół św. Piotra staje się też potężną syntezą sztuki włoskiej od Bramantego. poprzez Michała Anioła, do Bernini’ego.

Faszyzm, zdobywając władzę we Włoszech, zdecydowanie sięgnął do rzymskich tradycyj. Nawiązują do nich już oznaki zewnętrzne, jak rózgi liktorskie i topory — symbol nowego porządku. Troskliwie wydobywa się na światło dzienne pomniejsze nawet ruiny starożytnego miasta i stawia przed oczy dalekim potomkom, oczyszczone od późniejszych narośli, by z całą mocą przemówić mogły w imię dawnej chwały. Imperjum rzymskie dla Włoch współczesnych staje się mitem, który pobudzić je ma do zdobycia pierwszeństwa i przewodnictwa w świecie.

Język, literatura, sztuka.

Z pośród narzeczy włoskich, liczniejszych i bujniej rozrosłych, niż w którymkolwiek innym kraju romańskim, godność języka narodowego, języka

a pobrzmiewają-pochodu

wielkiej literatury i kół oświeconych, a dziś coraz szerszych warstw zjednoczonego narodu — przypadła narzeczu Toskanji, a właściwie stolicy jej, Florencji. Podłoże łacińskie, z którego — wraz z całą wielką rodziną gwar romańskich — wyrosło ono poprzez ewolucję całych wieków, zachowało w niem postać wyjątkowo czystą i najmniej postronnemi wpływami skażoną. Język to konkretny, w którym myśl górować zwykła nad uczuciem, język kraju, z którego częściej wychodzili zręczni dyplomaci, obrotni kupcy i świadomi swej umiejętności artyści, niż tędzy żołnierze i zdobywcy, język wielkich realistów i uważnych obserwatorów życia, język ludu, który upodobał sobie umiar i harmonję.

Początki literatury włoskiej są stosunkowo późne, sięgają czasu, gdy poezja francuska miała już poza sobą pierwszą wielką epokę swojego rozwoju. Rychło jednak, niemal że u samego progu tej nowej literatury, wyłania się potężna postać Dantego (1265 do 1321). Włochy znajdują w nim swego największego poetę, przewodnika w świecie ziemskich namiętności i za-grobowych tajemnic, znajdują pisarza, którego poemat, wielkie dzieło sztuki, jest zarazem dla całych pokoleń skarbnicą teologicznej, moralnej i politycznej mądrości. „Boska Komedja“ od chwili swego pojawienia się łączy w zgodnem uwielbieniu uczonych i prostaczków i wpływ głęboki wywiera na cały późniejszy rozwój kultury włoskiej. Dante, człowiek wyrosły z średniowiecza, staje się drogowskazem, zwróconym ku nadchodzącej epoce; odczuwając żywiołowo dziejową i moralną jedność Włoch, budzi i utrwala w jej mieszkańcach świadomość narodową. Odtąd posiadają w nim Włosi ponadczasowy autorytet moralny, u którego szukają oparcia i rady przy rozwiązywaniu najistotniejszych zagadnień życia narodu. Niebawem stają obok niego następcy: Petrarka (1304—1374), pierwszy wielki humanista, delikatny analityk uczuć własnych i poeta elegijnych nastrojów, dla liryki włoskiej wzór miarodajny i niedościgły już nie na dziesiątki lat, ale na stulecia; Boccaccio (1313—1375), który z prozy włoskiej czyni sprawne narzędzie sztuki, dowcipny mistrz opowiadania, świadek triumfalnego cego ochoczym śmiechem naprzód mieszczaństwa.

Dzieło tych trzech pisarzy rozstrzyga o roli Florencji i florenckiego narzecza w rozwoju kultury narodowej, jakkolwiek nie w Toskanji, ale w odległej Sy-cylji Hohensztaufów odezwali się pierwsi poeci we włoskim języku. Rozstrzyga zaś tern pewniej, że równocześnie staje się Florencja głównem ogniskiem sztuki włoskiej ( —» Florencja, miasto sztuki).

Literatura i sztuka stają się węzłem łączącym cały politycznie rozdzielony naród, który jednak czuje coraz wyraźniej swą jedność, kiedy w ich dziełach odnajduje siebie. Twórczość artystyczna — w porównaniu z większością narodów nowoczesnych — zyskuje tedy we Włoszech stanowisko uprzywilejowane, ale niekiedy pociąga też może jednostki, które w odmiennych warunkach politycznego bytu przeniosłyby inną formę działalności. Tak było zwłaszcza wówczas, gdy na półwyspie zaczęli rządzić obcy. W uprzywilejowaniu tkwi więc, obok siły, i słabość — słabość, która ujawniała się dość często. Przeciętny Włoch — przy właściwem mu poczuciu wartości formalnych, przy zmysłach wrażliwych, reagujących żywo na kształt, barwrę i dźwięk — nietrudno osiągał, jako artysta, znaczny nawet poziom poprawności. Ale ileż razy na tej zewnętrznej,

bezosobowej poprawności się kończyło! Stąd tylu naśladowców Petrarki, Rafaela czy Canovy, tyle bliźniaczo podobnych sonetów i Madonn, stąd w różnych czasach tylu wirtuozów doko-nywujących dziwów swoim głosem, tylu retorów, popisujących się krągłe-mi i pustemi, ale tern dźwięczniejszemi zdaniami, tylu improwizatorów, którzy usiłują dać złudzenie poezji rodzącej się na zawołanie. Ten przerost formy znalazł szczególnie dobitny wyraz w typie humanisty-dworaka, zawsze gotowego do odziania w gładkie słowa mniej lub bardziej obojętnej mu treści.

To niebezpieczeństwo krzewienia się miernoty nabiera oczywiście ostrości w okresach upadku i zastoju.

Pierwsza wielka i twórcza epoka w dziejach Włoch.

Pierwsza wielka i pełna twórczego rozmachu epoka w dziejach Włoch otwiera się z początkiem drugiego tysiąclecia. Trwający szereg wieków proces zespalania się najeźdźców z dawniejszymi mieszkańcami półwyspu dobiegł już wówczas najwyraźniej końca. Szczepy germańskie, osiadłe we Włoszech, przestają być plemieniem od-miennem, zrosły się z ziemią, są już tylko częścią nowego, poczętego w tym zamęcie narodu. Ale ludność znacznej czę-śei półwyspu, dzięki zmieszaniu się ze zdobywcami, doznała głębokiej odnowy. Jest to przedewszystkiem odnowa duchowa, która znajduje wyraz w przemianach, dokonywujących się w życiu społecznem.

Objaw najważniejszy: odradzają się miasta, przez długi czas wyludnione, zniszczone ciężkim kryzysem gospodarczym, wojnami i zarazą. Otoczywszy się wkoło murami, już od IX wieku dają swym mieszkańcom obronę, którą przedtem zapewniał tylko zamek feudalnego pana. Pod osłonę tych murów garnie się skwapliwie lud okoliczny, zgnębiony uciskiem feudalnym, by jąć się rzemiosła i handlu. Garnie się również drobniejsza szlachta, która w mieście znajduje lepsze warunki bytu, niż w swych warownych gniazdach, a gdy los zdarzy, i tutaj może zysk ciągnąć z swych umiejętności wojennych. Miasto po roku 1000 staje się znowu ośrodkiem życia ekonomicznego kraju, w przeciwieństwie do wczesnego średniowiecza, gdy ziemia była jedyną wartością. Kupcy i rzemieślnicy dla obrony wspólnych interesów, celowego podziału pracy i utrwalenia zdobytych już korzyści skupiają się w cechach, które zyskują autonomję w zakresie swych spraw zawodowych. Kiedy zaś te grupy łączą się dobrowolnie razem i przysięgą stwierdzają chęć rządzenia się wspólnie, powstaje gmina (comune). Gminami takiemi do początków XII w. pokryły się całe Włochy. Ich narodzinom w różnych stronach półwyspu towarzyszyć mogły odmienne okoliczności. Ale wynik w zasadzie był wszędzie ten sam. Na cały dalszy rozwój Włoch i ich kultury ten bieg wypadków wywarł wpływ rozstrzygający. Bez przesady stwierdzić można, że poza okresem politycznego jednoczenia się kraju w wieku XIX, niema w dziejach Włoch chwili donioślejszej i obfitszej w daleko sięgające skutki.

Upadało więc społeczeństwo feudalne, które zresztą we Włoszech nigdy nie zakorzeniło się dość mocno i dosyć szeroko. Głos otrzymywało mieszczaństwo. Równocześnie zaś wchodziła w życie nowa zasada polityczna: zasada swobodnego i bezpośredniego udziału obywateli w rządach państwa. Uczestniczą oni w ogólnej radzie, mogą być wyborem swych współrodaków powołani do sprawowania czynności urzędowych.

W ciągu najbliższych wieków ustrój wewnętrzny „gminy“ doznaje ważnych

sztuką

Ogólne

przeobrażeń. Podczas gdy Normanowie w ramach monarchji jednoczą całe Południe, sprowadzając je w ten sposób z tej drogi rozwoju, na jaką wkroczyły pozostałe części kraju, — miasta Włoch północnych i środkowych rozszerzają szybko swoją autonomję. Zczasem przychodzi w nich do skupienia silnej władzy w ręku jednostki, umiejącej stanąć ponad obozami i przeciwstawić się walkom wewnętrznym, coraz bardziej nieprzejednanym. Dyktator ten opiera się zazwyczaj na pracującym ludzie, który bierze w opiekę przed zamachami arystokracji.

Miasta wychodzą ze swych murów, zagarniają okoliczne osady, toczą wojny z rywalami i łączą się wzajemnie przymierzem. Ciągłe walki nazewnątrz i nawewnątrz nie zużywają jednak energij ludzkich. Przeciwnie, na wszystkich polach energje te odnoszą triumfy, zdają się upajać działalnością i w dokonanym wysiłku nową znajdować podnietę. Jedność półwyspu została wprawdzie rozbita na drobne cząstki, nie brak jednak w przełomowych chwilach poczucia wspólnego celu i wspólnego niebezpieczeństwa. Liga lombardzka i zwycięstwo pod Legnano nad wojskami cesarza są — jeszcze dla wieku XIX — symbolem walki z obcą przemocą. Około roku 1300 ten pęd do działania osiąga bodaj najwyższe nasilenie. Rozwija się wspaniale żegluga, handel, bankowość i przemysł, mnożą się stosunki z zagranicą, powstają na wschodzie ko-lonje miast morskich (Genui i Wenecji), rośnie dobrobyt, a z nim potrzeby artystyczne i umysłowe. To też dźwigają się ku górze katedry i potężne ratusze, kwitnie prawodawstwo komunalne, dziejopisarze szukają początków swego miasta, odzywają się poeci, najpierw przybyli ze stron obcych, a potem już swoi, składający wiersze po włosku. Odnowa życia religijnego przybiera w XII i XIII w. charakter silnych ruchów społecznych. Występują do walki sekty heretyckie i nowe zakony. Ustępuje z pola ascetyzm, oddanie się Bogu nie wyklucza czynnego udziału w sprawach tego świata, w jego radościach i smutkach. Wyprawy krzyżowe stają się wyrazem wzmożonych uczuć religijnych, których najczystszym wykwitem jest postać św. Franciszka z Assyżii. Ale w niemniejszym stopniu są one wypływem interesów gospodarczych, które zyskać mają na ożywieniu stosunków ze Wschodem.

Tak porywający i wszechstronny rozT mach tworzenia musiał czerpać swą siłę z głębokiej przemiany człowieka. Człowiek ten nauczył się liczyć przede-wszystkiem na własne siły, umie przystosować się do wszelkich okoliczności, ceni i pielęgnuje poczucie osobistej swobody, nie traci z oczu nieba, ale tein bardziej nie zapomina dla niego o swej ludzkiej doczesności, w niej szuka celów życia najbliższych. 1 w nim też cenią inni nadewszystko człowieka, wartość osobistą, siłę woli i sprawność działania, śmiałą przedsiębiorczość i rzutkość. Jest to epoka autonomji woli i czynu, epoka indywidualizmu. Indywidualizm ten wytycza kierunek życiu politycznemu i społecznemu, religijnemu i gospodarczemu. Wytycza kierunek literaturze i sztuce, które są już literaturą i sztuką odrodzenia. W dziełach wielkich pisarzy politycznych, jak Machiavelli (1469—1527) i O u i c-c i a r d i n i (1483—1540), ten człowiek nowy najpełniej przyjdzie do głosu.

( —> Renesans).

Renesans włoski.

zainteresowanie w okresie renesansu stwarza we Włoszech szczególnie korzystne warunki dla działalności wielkich artystów, którzy od początków XV do końca XVI wieku następują po sobie wprost nieprzerwanym łańcuchem. Oczywiście, okres tak długi obejmuje nietylko różne indywidualności artystyczne, ale i rozliczne, czasem sprzeczne i niepogodzone z sobą prądy umysłowe. Nieubłagany realizm Donatella to świat głęboko odmienny od idealizmu Perugina albo Rafaela; od parodji Bemi’ego daleko do salonowego zwierciadła — „Dworzanina“ Ca-stiglione’a. Zmieniają się również główne środowiska kultury odrodzenia. Gdy w początkach XV w. góruje bezwzględnie Florencja, z końcem tego stulecia Rzym poczyna być punktem skrzyżowania się różnych kierunków lokalnych. Świetność osiąga w w. XVI malarstwo weneckie, malarstwo Giorgione’a i Ty-cjana, Tintoretta i Pawła Veronese. Literatura XV wieku kwitnie nadewszyst-ko we Florencji, Neapolu i Ferrarze; w stuleciu następnem cały półwysep hołduje jej o wiele równomierniej. Każde miasto ma swą szkołę artystyczną. Zagęszcza się sieć wymiany dóbr duchowych, wybitnie wzrasta jednolitość kultury.

Dzięki kulturze tej Włochy ówczesne przywodzą całej Europie. Zawdzięcza im ona wiele : przekazanie spuścizny po starożytności, na którą i obcy długo spoglądać będą ich oczami; wytknięcie myśli dróg nowych, które posłużą przyszłości ; autonom ję sztuki, literatury i nauki; świetność twórczości artystycz-néj ; wzór towarzyskich obyczajów ; podnietę, daną rodzącym się właśnie kulturom narodowym, by w równym stopniu starały się być wyrazem własnego społeczeństwa ; rozpowszechnienie nowych form życia gospodarczego, opartych na kapitalizmie. Renesans dla szerokiego świata pozostał legendą Włoch, legendą o przeszłości pełnej hla-sku i barw, bujnej w życiu i sztuce, oddanej pięknu, a najjaskrawsze kontrasty umiejącej zestrajać w harmonję.

Literackie wcielenie znalazła ta epoka w „Orlandzie szalonym“ A r i o s t a (1474—1533), poemacie, którego źródłem i celem wyłącznym jest rozkosz estetyczna, nieskrępowana niczem gra wyobraźni, radość, jaką daje tworzenie świata iluzji ; sztuka osiąga tu autono-miczność zupełną. Lecz inne już szły czasy. Jak u wstępu do wieków największego rozkwitu kultury włoskiej zjawiła się potężna postać Dantego, tak obecnie, u ich schyłku, na pograniczu dwu epok, wyrasta olbrzymia postać Michała Anioła : tragizmowi genjusza za tło służy tragedja ojczystego kraju. Niebawem zgnębiony Tasso (1544 do 1595) swą „Jerozolimę wyzwoloną“ przerabia na „Jerozolimę zdobytą“, ulegając atmosferze kontrreformacji i wywodzącej się z Arystotelesa poetyce.

Resztki świetności w okresie upadku politycznego.

Prymat w życiu umysłowem zdobyły Włochy w dobie swej politycznej niewoli. Już w połowie XV wieku widoczna jest na półwyspie tendencja do równowagi poszczególnych państw, które wchłonąwszy mniejszych rywali, wzrosły tery tor jalnie, ale zarazem stanęły w martwym punkcie. Żadne z nich nie jest silniejsze od swego sąsiada i żadne nie chce uszczuplać swych praw. W tych warunkach niemożliwa jest zarówno przewaga jednego, jak i współpraca wszystkich. Trwa więc stan pokoju podszyty intrygami, pełen nie-szczerości i zasadzek. Ludność, słabo związana z książętami, których stanowisko zawisło od osobistej zręczności, żyje w poczuciu zmienności i niepewności, obojętna wobec losów kraju i jego władcy. Przeżytkiem już jest typ niezawisłego miasta, a nowoczesna forma państwowości rozwinąć się nie może. Tymczasem zaś państwa. Europy, umocnione nawewnątrz i nazewnątrz, spoglądają coraz zachłanniej na morze Śródziemne i na Włochy. A równolegle do tych zapędów i na samym półwyspie rodzi się pragnienie obcej interwencji, przy której pomocy ten i ów ma nadzieję uporać się ze współzawodnikami, do których wzmożenia nie chce za żadną cenę dopuścić. Słabość i bogactwa Włoch są podwójnie silną przynętą. Ulegając więc chętnie namowom, w roku 1494 Karol VIII wyrusza z Francji na południe.

Zaczyna się na ziemi włoskiej walka państw obcych o hegemonję w Europie. Stają do niej Francja oraz Hiszpan ja i Austrja, które niezadługo utworzą jedno mocarstwo pod rządami Habsburgów. Po początkowych sukcesach Francji na placu boju pozostaje Hiszpanja. Koronacja Karola V na króla Włoch i cesarza (1530) uświęca jej zwycięstwo. Zamyka się okres walk wewnętrznych, a otwiera epoka panowania obcych, która w zasadniczych swych rysach trwać będzie po rok 1860.

Zwolna i hegemonja kulturalna wymyka się z rąk Włoch ; obejmuje ją Francja. Ale z Włoch XVII wieku niejedno jeszcze bierze Europa. Radość Kościoła ze zwycięstwa odniesionego nad reformacją unosi się nad stuleciem. Tchnie nią sztuka, która porzuca statyczność, prostotę, wyrazistość rysunku, właściwe najczystszym dziełom odrodzenia, by stawić ponad wszystko ruch i barwę, umiłować linje niespokojne i zwichrzone. Niespodziankę, zadziwienie czytelnika uznaje za cel poety Marino (1569—1625). Teatralność rzuca się w oczy na każdym kroku: w przepychu uroczystości i kostjumów, w sztukach plastycznych i w literaturze. Improwizowana komedja delCarte zbiera oklaski w kraju i u obcych. W muzyce wyłania się forma nowa i mająca wielką przyszłość przed sobą: opera. Ale próżnoby szukać prawdziwego dramatu, jaki wydały Anglja, Hiszpanja i Francja : bo też teatralność bywa właśnie jego zaprzeczeniem. Rzym, stolica triumfującego papiestwa, z natury rzeczy jest i artystycznym prawodawcą. Architektura baroku, która przesłania także wiele dzieł dawnej sztuki, znajduje wszędzie gorliwych naśladowców. Nauki przyrodnicze idą śmiało w kierunku wyznaczonym przez Galileusza. Ich język, jasny i rzeczowy, przeciwstawia się kwiecistej i wzdętej retoryką prozie tego czasu.

Dwu wiekowa walka o wyzwolenie i zjednoczenie Wioch.

Gdy cały półwysep coraz bardziej pogrąża się w zastoju, na uboczu rośnie państwo, kulturalnie i gospodarczo nieco zaniedbane, ale zwarte politycznie, dobrze przygotowane wojskowo i wiernie oddane swej dynastji, która wykazuje dużo zdecydowania i umiejętności rządzenia: Sabaudja. Położona między Francją a Włochami, oparta o Alpy, porzuca wahania i zwraca się stanowczo w stronę półwyspu. Nie lęka się wydać walki Hiszpanji, a chociaż małe w niej odnosi korzyści terytorjalne (1617), ściąga na siebie oczy całych Włoch i grzebie przekonanie o niezwyciężonej mocy przeciwnika. W wojnie sukcesyjnej hiszpańskiej, stając po stronie to Burbonów, to Habsburgów, zwraca uwagę już nietylko półwyspu, ale całej Europy i — jako królestwo Sar-dynji (1713) — zajmuje bezsprzecznie pierwsze miejsce wśród państw włoskich. Poczyna się szerzyć przekonanie, że stąd wyjdzie zjednoczenie narodu.

Świadomość narodowa czyni bowiem, mimo wszystko, postępy. Pisarze coraz częściej wskazują konieczność zajęcia wspólnego stanowiska wobec obcych. Wprawdzie od słów do czynu ciągle jest jeszcze daleko, ale utrwala się przeświadczenie, że rządy cudzoziemskie są szkodą i krzywdą ; Włosi naocznie i często aż nazbyt dobitnie widzą ich strony ujemne. Budzi się pragnienie reform wewnętrznych. Druga połowa wieku XVIII, doba długotrwałego pokoju po latach ciągłych wojen, przeprowadza niektóre z nich z korzyścią, zwłaszcza w zakresie sądownictwa. Piemontczyk Alfieri (1749—1803) tragedjami i in-nemi utworami sweini wychowuje nowe pokolenie, spragnione odrodzenia ojczyzny. Rozpoczyna się Risorgimento (dosł. „powstanie na nowo“, „zmartwychwstanie“), okres walk o oswobodzenie i zjednoczenie kraju.

Francja rewolucyjna znowu starym szlakiem kieruje się do Włoch. Jej zwolennicy i przeciwnicy w zapalczywości swej posuwają się aż do wojny domowej. Powstaje Królestwo Włoch. Byt jego był krótki, a w swych granicach zamknęło tylko część kraju. Znalazły się w niem jednak rozdzielone dotychczas prowincje Włoch środkowych i północnych, i to współżycie wzmogło w nich uczucia narodowe. Co więcej, Napoleon, wcielając Włochów do swej armji, nietylko dał im przysposobienie wojenne, ale wpoił w nich wojskowego ducha, którego oddawna im brakło — poza Sabaudją i flotą morskich republik. Z tych szeregów wyjdą pierwsi żołnierze walczący o niepodległość Włoch.

Rok 1815 przywraca znów podział Włoch na dziewięć państw. Austrja odgrywa przemożną rolę na półwyspie: nietylko dzierży w swem ręku znaczne jego obszary, ale zarazem czuwa pilnie nad pozostałemi i wspiera swem wojskiem trony reakcyjnych książąt, gdy tylko znajdą się w niebezpieczeństwie. Społeczeństwo jednak coraz powszechniej w niepodległości ojczyzny widzi pierwszy i nieodzowny warunek mate-rjalnego i duchowego rozwoju. Wiek XIX w dziejach Włoch wypełniony jest wielkiem dziełem jednoczenia i oswo-bodzania kraju ; w porównaniu z tern zadaniem wszelkie inne schodzą na plan dalszy i tylko w jego świetle zyskują wyraz należyty.

Walka ma dwa oblicza: narodowe i społeczne; zwraca się więc przeciwko obcym ciemięzcom narodu i reakcyjnym ciemiężycielom ludu. Jej kierownicy nawiązują bliską łączność z liberalną Europą tego okresu, a towarzystwa tajemne — zwłaszcza lcarbonaryzm — snują podziemną nić spisku. W r. 1832 Mazzini zakłada „Młode Włochy“. Dzięki tej organizacji, przez którą przeszli co wybitniejsi działacze niepodległościowi, rewolucyjny ruch włoski zyskuje piętno mistycznej wiary i religijnej wzniosłości. Niebawem G i o b e r-t i opowie się za oddaniem papiestwu roli kierowniczej w dziele narodowego odrodzenia, dowodząc, iż . wielkość i upadek papiestwa były zawsze równoznaczne z wielkością i upadkiem Włoch. W ogniu polemik tworzy się opinja publiczna. Obok programu unitarnego szerzą się hasła federalne, zwolennicy monarchji zwalczają chwalców republikańskiej formy rządu.

Z początku zbrojne porywy zawodzą. Stłumiono wybuchy na południu i na północy w latach 1820—21, upadła zbyt słaba rewolucja 1831 r., wojna Królestwa Sardynji z Austrją w r. 1848 zakończyła się klęską wojskową. U obcych utrwala się przekonanie, że Włochy nie dorosły jeszcze do zjednoczenia i niepodległości. Ale w kraju wzrasta nienawiść do Austrji i jedność uczuciowa. Garibaldi (1807—1882) staje się wcieleniem niegasnącej, awanturniczo śmiałej walki orężnej o zjednoczenie. Wodzem moralnym narodu jest już nieodwołalnie Piemont, który w Wiktorze Emanuelu II znalazł króla o głębokiem poczuciu swej misji i wierze w jej powodzenie, a w ge-njalnym polityku, jakim był Cavour

pomię-

(1810—1861), człowieka panującego zwysoka nad wydarzeniami. On to pokonany Piemont wyzwala z odosobnienia, kwestję włoską stawia przed forum Europy, a przez przymierze z Francją Napoleona III sposobi zwycięstwo wojenne 1859 r. Wypadki toczą się bardzo szybko dzy latem 1859 a początkami roku 1861 — przechodząc rachuby zwolenników politycznych sprawy włoskiej. Rozstrzygają posunięcia wojenne i wola ludu, wyrażona w formie plebiscytu. W marcu 1861 następuje proklamacja nowego Królestwa Włoch, sięgającego od Alp po Sycylję. To szybkie spełnienie pragnień narodu jest nietylko skutkiem pomyślnego układu okoliczności w latach ostatnich, ale nadewszystko wynikiem długiego przygotowania, wysiłku rozłożonego na stulecia, ciągłego, choćby nawet powolnego i jednostronnego, rozrastania się świadomości narodowej w głąb i wszerz.

Przed nowem królestwem spiętrzyły się odrazu trudności. Rzym i Wenecja pozostały jeszcze poza jego granicami. Przyłączenie ich — odczuwane jako najpilniejszy postulat godności narodowej — oznaczało wojnę z Francją i Austrją. Wewnętrzne życie nowego państwa dowodziło, jak daleka — mimo wszystko — jest droga od jedności idealnej, utrwalonej na wyżynach kultury duchowej, do jedności rzeczywistej, mającej stać się podstawą codziennego współdziałania i wzajemnej ufności. Siła odmiennych tradycyj historycznych i kulturalnych, różnic gospodarczych i społecznych wystąpiła teraz w całej pełni. Lud ciągle jeszcze pozostawał obojętny. Skarb chudy i wyczerpany pokryć miał potrzeby rozległego, nowoczesnego państwa, w którem do stworzenia wojska i administracji, szkolnictwa i komunikacji należało przystąpić bez zwłoki.

Wojna z Austrją w roku 1866, mimo niepowodzeń na lądzie i morzu, przyniosła Włochom, sprzymierzonym z Prusami, upragnioną Wenecję, ujawniła jednak równocześnie ich słabość i brak wewnętrznej spójności. Rok 1870 przynosi zajęcie Rzymu, daje państwu stolicę, do której siłą rzeczy dążyć musiało. Tern samem jednak wywołuje długotrwały konflikt z Watykanem, który staje się jeszcze jednym czynnikiem zadrażnień wewnętrznych i dopiero w r. 1929 znajduje rozwiązanie.

Ostatnia ćwierć XIX wieku jest nao-gół dla Włoch okresem szarego bytowania. Nie znaczy to, by w życiu poli-tycznem i społecznem kraju nie dokonały się widoczne postępy Brak jednak wybitniejszych postaci kierowniczych, nie wygasł partykularyzm, niełatwo przemóc obojętność ludu. Rozwój przemysłu na północy i zaostrzony na południu problem agrarny podsycają socjalizm, który szybko wciąga najszersze warstwy w krąg działalności politycznej, a tern samem budzi zrozumienie i dla zagadnień bytu narodowego. Ale krzewi się też przytem agitacja republikańska, podkopuje państwo anarchizm. Trójrzymierze z Austrją i Niemcami wprowadza Włochy pomiędzy wielkie mocarstwa, dawny widnokrąg regjonalny rozszerza w horyzont światowy. Lud jednak jest nadal tradycyjnie wrogi Austrji : irredentyzm, skierowany ku pogranicznym prowincjom sąsiada, utrzymuje te uczucia w stanie stałego napięcia.

Rozwój kulturalny w wieku XIX i XX.

Kultura XIX wieku — jak całe życie przeobrażającego się kraju — pozostaje pod znakiem najwyższych konieczności narodowych. Zasadniczy program polityczny wspólny jest zarówno klasykom, jak i romantykom. Ich spory literackie tracą na znaczeniu, a roman-

Leopardi (1789—1837). Manzoni (1785—1873), poza hymnami i tragedjami, przeniknionemi duchem religijnym wierzącego głęboko katolika., obdarza swój naród powieścią historyczną („Narzeczeni“), najpopularniejszą książką we Włoszech, która i na rozwoju prozy włoskiej silnie zaważyła. Na szerszym, ogólnoeuropejskim gruncie dziewiętnastowieczna kultura Włoch nie odgrywa wybitniejszej roli. Ich sztuce daleko do znaczenia i wpływu, jakie miał np. impresjonizm francuski. Powieść

mat zato

(1792—1868),

(1797—1848), Bellini (1801—1835) i Verdi (1813—1901). I ona zresztą spełniała chwilami patrjotyczny obowiązek zagrzewania tłumu porywającą wymową tonów, co zresztą nie przeszkodziło jej znaleźć powodzenie w całym świecie. Pod koniec wieku opera „wery-styczna“ — idąca w parze z naturalizmem na innych polach sztuki — obie-

tyzm — w porównaniu z innemi krajami — mniej wykazuje we Włoszech indywidualistycznego zacięcia. Z klasycyzmu wyrasta jeden z największych liryków poezji światowej, głęboki pesymista

obok Dantego —

której rozkwit zagranicą przypada właśnie na ten okres — nawet we własnym kraju ustąpić musi przed powieścią francuską lub angielską. Dra-poza werwą komiczną Goldoniego (1707—1793) dotychczas naogół wątły i papierowy — obecnie, nawiązując do wcześniejszych w tej mierze przesłanek, przybiera oryginalną, a dla Włoch szczególnie znamienną postać : jest nią dramat muzyczny. O ile w muzyce instrumentalnej, mimo wrodzonej muzykalności ludu, nie dorównały Włochy innym narodom, to opera stała się ich dziedziną uprzywilejowaną, zwłaszcza odkąd wycisnęli na niej swe piętno czterej wielcy jej przedstawiciele : Rossini ra za swój przedmiot nie uczucia bohaterskie i wzniosłe, ale przeżycia powszednie, chętnie sięgając w dziedzinę gwałtownych namiętności i pierwotnych instynktów. Puccini ( 1858 do 1924), Mascagni (ur. 1863), L e o n c a v a 11 o (1858—1919) i i. kontynuują w tym okresie dzieło poprzedników.

Na przełomie dwu wieków zaznacza się we Włoszech silne wzmożenie życia umysłowego. Pisarze — jak D’A n-nunzio — biorą bezpośredni udział w europejskim ruchu literackim. B. C r o c e — znakomity filozof, krytyk, historyk i erudyta — wywiera, zwłaszcza przez swą „Estetykę“, głęboki i wszechstronny wpływ na umysłowość włoską. Mnożą się wysiłki, by kulturę rodzimą wzmóc szeroką falą podniet twórczych, przenikających świat współczesny: we Florencji działa w tym kierunku głównie czasopismo „La Voce“ (Głos). Z jego kręgu wychodzi gwałtowny i paradoksalny polemista, G. P a-p i n i. Niemały jest udział Południa. Poza Crocem, wywodzi się z niego Gentile, filozof i późniejszy autor doniosłej reformy szkolnej, P i r a n-d e 11 o, który dla literackiego dramatu włoskiego zdobywa wreszcie stanowisko światowe (poprzednio umiała je zyskać tylko niepisana Commedia delV arte i opera), powieściopisarz i krytyk Borges e, a w czasach już ostatnich Ł. Russo, P. M i g n o s i, K. A l v a-r o i i.

Wielka wojna przygotowała głębokie przemiany, które z całą siłą miały się ujawnić w latach następnych, ogarniając wszystkie dziedziny życia politycznego i kulturalnego Włoch współczesnych ( Faszyzm ).

M. Brahmer.

woda gruntowa

WODOCIĄGI. (Tabl. 123 i 124). Inżynier, który projektuje wodociąg dla jakiegoś miasta czy osiedla, zaczyna swą pracę przedewszystkiem od poszukiwania dobrej wody. Woda musi być czysta, bezbarwna, odświeżająca, nie może zawierać pierwiastków szkodliwych dla zdrowia i powinna posiadać możliwie stałą, niezbyt wysoką temperaturę. Woda z rzek, jezior, stawów i t. p. zwykle tym warunkom nie odpowiada, natomiast odpowiednia jest woda źródłowa i gruntowa (wgłębna). Źródło jest to właściwie woda płynąca pod ziemią, która w pew-nem miejscu wydobywa się na powierzchnię ziemi tak, iż właściwie niema różnicy między wodą źródłową i gruntową. Dawniej nie zwracano tyle uwagi na wodę gruntową, a że studnie zakładano często wpobliżu rzek, więc wyobrażano sobie, że studnia dostarcza właściwie wodę rzeczną, tylko filtrowaną. Gdy jednak zbadano naukowo przepływ i ilość wód gruntowych, przekonano się, że stanowią najlepszy rezerwuar wody dla miast i dzisiejsze wodociągi czerpią przeważnie wody wgłębne.

*

'v

'W * M,    * -

Ryc. 107. Staw wody wgłębnej.

Woda wgłębna w przeważnej części pochodzi z opadów atmosferycznych. Opady te, przesiąkając, dostają się do głębi ziemi i to tak daleko, dopóki nie napotkają przeszkody w postaci warstw nieprzepuszczalnych. Na nich gromadzi się woda, a ponieważ przypływ jej zgóry jest większy aniżeli odpływ przez warstwę nieprzepuszczalną, więc tworzy ona bądź zbiorniki podziemne, bądź strumień płynący pod ziemią. Te pokłady wypełnione wodą nazywają się warstwami wodonośne mi. Rycina 107 przedstawia staw wody wgłębnej, ryc. 108 strumień tejże wody.

tsarsftsa tso<fonosna

Ryc. 108. Strumień wody wgłębnej.

Poszukiwanie wody.

Czy słyszeliście kiedy o różdżce czarodziejskiej ? Rzecz to niezwykła i tajemnicza: wyobraźcie sobie zwyczajną gałązkę leszczyny, zgiętą w półkole lub w kształcie litery Y ; jeżeli ją weźmie do ręki człowiek obdarzony tajemną zdolnością poszukiwania wody i chodzi z nią po terenie, różdżka wychyli mu się sama w tern miejscu, gdzie pod ziemią znajduje się woda. Ale nowoczesny inżynier nie potrzebuje różdżkarza, którego wskazania często mogą być mylne, operuje on bowiem środkami pewniejszemi, bo naukowemi. Inżynier przedewszystkiem wierci w terenie studnie próbne i z otworów wiertniczych wypompowuje wodę przez pewien czas, mierząc t. zw. depresję, t. j. różnicę zwierciadeł wody w otworze, wiertniczym przed i w czasie pompowania. Im mniejsza jest depresja, tern wydatniejszy w wodę będzie teren. Jeżeli do tego dodamy badania chemiczne i bakterjologiczne czerpanej wody, to zrozumiemy zbyteczność różdżki wobec nowoczesnej techniki.

Łatwiej aniżeli znaleźć wodę jest przekonać się, czy woda znaleziona w danym terenie pokryje zapotrzebowanie danej okolicy. Ilość wody zużywanej przez ludność zależy do pewnego stopnia od kultury danego kraju i miejscowości ; mieszkaniec miasta amerykańskiego zużywa przeciętnie 200—300 litrów wody na dobę, u nas w małych miejscowościach 50 1, w średnich 70 1, w większych 100 1.

Przerabianie surowej wody.

Wielka odpowiedzialność ciąży na tym, który projektuje wodociągi ! Gdyby woda prowadzona do miasta zawierała bakcyle chorobowe, mieszkańcy jego marliby jak muchy. Bakterjolog zatem musi codziennie przed puszczeniem wody do miasta badać zawartość bakte-ryj w wodzie (są bowiem także bakte-rje nieszkodliwe). W ostatnich czasach technika chemiczna wprowadziła szybki sposób zabijania bakteryj chorobowych zapoinocą chlorowania w o-d y. Ale to jeszcze niewszystko. Chemik musi nieustannie badać skład chemiczny wody, gdyż zbytnia zawartość żelaza lub wapnia w wodzie czyni ją niemożliwą do użycia dla pewnych celów. I na to chemja ma dziś sposoby: odżelazianie wody odbywa się w osobnych aparatach, w których woda powoli i kroplami spływa rodzajem kaskady, a stykając się z powietrzem, pozbywa się żelaza. Bardzo ważnym składnikiem są sole wapniowe i magne-zjowe, bo one stanowią o twardości wody. Twardość tę mierzymy w stopniach;, jeden (niemiecki) stopień twardości odpowiada jednej części ciężarowej CaO (tlenku wapnia) na 100.000 części ciężarowych wody. Znaczenie twardości jest duże, zwłaszcza w przemyśle woda twarda powoduje spustoszenia w kotłach parowych, gdzie przez tworzący się zbity i twardy osad niejednokrotnie zdarzały się silne wybuchy. Również w gospodarstwie domowem woda twarda (choć zresztą smaczna) powoduje większe zużycie mydła i w gotowaniu, zwłaszcza jarzyn, psuje ich smak. Dlatego powinniśmy unikać wody mającej więcej niż 15 stopni twardości. Technicy wprowadzili aparaty do zmiękczania wody za-pomocą dodawnia do niej sody.

Szczęśliwe są miasta, które, jak np. Lwów, pobierają wodę z gruntu jako t. zw. wodę wgłębną. Ale Warszawa i Kraków są w innem położeniu, muszą w znacznej mierze pobierać wodę z Wisły, a każdy kto kąpał się w Wiśle pod Warszawą lub Krakowem wie, że o wszystkiem innem można mówić raczej niż o czystości tej naszej królowej wód. Kraków otrzymuje stek nieczystości od Przemszy, prowadzącej brudne wody z przemysłu górno-śląskiego, Warszawa i Kraków wpuszczają wszystkie wody z kanalizacji do Wisły. Stąd wynika konieczność oczyszczania, wody.

Wodę oczyszczać można w dwojaki sposób : Pierwszy naturalny polega na oczyszczaniu wody zapornocą piasku. Wodę z rzeki odprowadza się do dużych dołów, wypełnionych czystym piaskiem. Piasek oddziela od wody wszelkie zanieczyszczenia, które gromadzą się na powierzchni stawu, a w dole pozostaje woda zupełnie czysta, która podlega następnie badaniu chemicznemu i bakterjologicznemu. Tablica 123 a przedstawia takie naturalne filtry wodociągu krakowskiego, obok nich widać studnie. Drugi sposób polega na użyciu t. zw. filtrów pośpiesznych.

Działanie filtru takiego polega na następującej zasadzie. Do niewielkiego zbiornika z blachy żelaznej, napełnionego do pewnej wysokości warstwą piasku, leżącą na sicie miedzianem, wpływa woda, którą ma się oczyścić. Osadza ona zanieczyszczenia na piasku,

szukaj w tomie piątym!

gów miejskich oczywiście takie studnie zupełnie są nieodpowiednie. Dla pobrania na potrzeby miasta wody gruntowej budujemy cały szereg (nieraz kilkanaście i więcej ) studzien kopanych, których ściany są ze szczelnego betonu (ryc. 109). Mogą to też być studnie wiercone (ryc. 110) całe z rur żelaznych. W niektórych wypadkach pobieramy wodę z rzeki (tabl. 124 a).

przyczem czynność filtrująca piasku doznaje przyśpieszenia przez dodanie środków chemicznych (ałunu). Nie tworzy się tutaj osłona, jak w filtrze otwartym naturalnym, ale każde ziarnko piasku otacza się błoną galaretowatą, na której zatrzymują się zanieczyszczenia i bakterje. Następnie zamyka się dopływ tej wody, a wpuszcza się do zbiornika w przeciwnym kierunku prąd świeży wody czystej, przyczem mieszadło mechaniczne wprawia piasek w ruch. Prąd ten oczyszcza piasek tak, iż może on być nanowo użyty do dalszego czyszczenia. Filtr taki działa tak sprawnie, że potrafi oczyścić 100 do 480 m³ wody na dobę, podczas gdy filtr naturalny czyści 2 do 5 m³ w tym samym czasie,

Warszawa zbudowała w roku 1933 stację filtrów pośpiesznych (tabl. 123 b) które potrafią na dobę odczyścić 190.000 m³ wody. Zakład filtrów, stanowiący prawdziwą chlubę miasta, kosztował około 20 miljonów złotych i jest tak całkowicie zautomatyzowany, że obsługuje go tylko 5 pracowników. Jest to największy tego rodzaju zakład w Europie.

Ryc. 110. Studnia wiercona.

Doprowadzenie wody do miasta.

Doprowadzenie wody do miasta, wymaga również dużo pracy umysłowej i fizycznej. Jeżeli źródła leżą wyżej aniżeli miasto, jak to się zdarza w miejscowościach górskich (np. wodociąg w Zakopanem), to wprost ze źródeł woda spływa rurociągami do zbiornika, a stąd do miasta. Jeżeli zaś woda gruntowa czy źródła leżą niżej niż miasto, lub na tym samym poziomie, musi się ją zapomocą pomp przepompowywać do zbiornika (tabl. 124 b).

Dobywanie wody z terenu.

Drewniane studnie wiejskie, malownicze „żórawie“, bywają często groźnemi rozsadnikami tyfusu, zmiatającego dzieci i starszych. Dla wodocią-

f.ina

Zbiornik jest niezbędną częścią urządzenia wodociągowego. Bezpośrednio do miasta wody pompować nie można, w wielkich miastach bowiem setki tysięcy ludzi pobiera równocześnie wodę z kurka wodociągowego, otwierając go i zamykając co najmniej kilkadzie-l Wsiąt razy dziennie. Każde takie zamknię-ĄŚktecrff Cie, to silniejsze lub słabsze uderzenie fp    ■— O słup wody, sumująca się siła tych ude-

I —    rżeń wywiera szkodliwe działanie na

V'

ciśnienie pompy. Co ważniejsze, gdyby-! j F~ lśmy spojrzeli na wykres dziennego zu-* Ï \Pl‘zPtr    życia wody w mieście, przekonaliby-

'    śmy się, że są chwile bardzo wielkiego

M.j bardzo małego zużycia wody. Źródła

może je wyrównać tylko odpowiednio

Ryc. 109. Przekrój studni kopanej. Widać rurę, któ- nie lUOgą StOSOWaĆ się do tych Zmian, ri( pompa ssie wodę. Widać też, jak stan wody w studni obniża się, gdy wodę pobieramy.

duży zbiornik. Zbiornik ma także tę wielką zaletę, że w razie uszkodzenia pompy lub pęknięcia rurociągu woda w zbiorniku wystarczy, aby doprowadzenie wody do miasta w tych wypadkach nie doznało przerwy.

W większych miastach zbiorniki są zwykle podziemne, zbudowane z betonu, przykryte u góry warstwą ziemi i trawą, tak iż z zewnątrz budowę tę trudno rozpoznać (ochrona przed bombami samolotów w czasie wojny!). Zbiorniki muszą mieć wielką pojemność, aby i przy największem zapotrzebowaniu wody (w lecie w czasie upałów), w razie przerw lub zepsucia pompy miały wystarczający zapas wody. Zapas ten obliczony bywa zwykle w ten sposób, aby mógł wystarczyć na całkowite zapotrzebowanie dzienne w danem mieście. Zbiornik położony jest zazwyczaj w najwyższym punkcie miasta, aby stamtąd wodą mogła nie-tylko wygodnie spłynąć własnym ciężarem do miasta, ale nadto wydostać się na najwyższe piętro najwyższego budynku ( -» Ciśnienie ).

Gdy miasto zbudowane jest na równinie i niema żadnych najwyższych miejsc, buduje się wówczas zbiorniki nadziemne t. zw. wieże ciśnień.

Gdy sprawa zbiornika jest już rozwiązana, prowadzimy rury wodociągowe ze zbiornika do miasta. Dla większych miast są to zwykle olbrzymie rury, kładzione w wykopie w głębokości 1,5 m pod ziemią (aby woda nie zamarzła). Średnicę tych rur należy dokładnie obliczyć, a nie są to wcale proste obliczenia, do projektu wodociągowych rur trzeba niejednokrotnie wyższej matematyki. Zdarzyć się może, że z różnych przyczyn (np. wstrząśnienia terenu wskutek jazdy samochodów ciężarowych i t. p.) rury pękają. Aby móc pękniętą część rurociągu wyłączyć, od czasu do czasu wstawia się zasuw y, służące do zamknięcia przepływu wody. Nadto rurociąg posiada h y d r a n-t y przeciwpożarowe, tak iż straż ogniowa, przyjechawszy na miejsce, ma tylko otworzyć najbliższy hydrant i załączyć doń potrzebne węże, a silny prąd wody jest do natychmiastowego użycia. Rury wodociągowe są zwykle żeliwne, wewnątrz i zewnątrz asfaltowane, w fabryce próbuje się je na ciśnienie 20 atmosfer. Szybkość przepływu wody przez rury wynosi przeciętnie 0,4 do 1 m/sek.

Instalacje domowe.

W mieście mającem wodociągi każdy dom łączy się z rurą wodociągową przechodzącą przez ulicę (zwykle w chodniku) w ten sposób, że rurę tę nawierca się i doprowadza osobny przewód do suteren budynku. Tutaj w suterenach umieszcza się główny kurek i wodomierz. Jest to pTzy-rząd służący do pomiaru ilości wody zużytej w całym budynku (a więc nie przez poszczególne mieszkania), w tym celu, aby Urząd Wodociągów miał podstawę do obliczenia opłat za wodę. Dawniej obliczano tę należytość ryczałtem, ale wodomierze dozwalają na lepszą kontrolę. Od dobrego działania tak niewielkich przyrządów, jakiemi są wodomierze, zależy nieraz rentowność przedsiębiorstwa wodociągowego. Zasada działania wodomierza polega na użyciu kółka ze skrzydełkami, wprawionego w ruch przez prąd wody; ruch kółka przenosi się na mechanizm zegarowy; im szybciej więc płynie woda, tern większą objętość wykazuje mechanizm. Od wodomierza rozprowadzają rury instalacyjne, zwykle żelazne, kute, pocynkowane, wodę po całym budynku, do kuchen, umywalń, klozetów, łazienek i t. p. W najmniejszem . miasteczku, we dworze wiejskim, w pensjonacie na letnisku można przeprowadzić instalacje wodociągowe niewielkim stosunkowo kosztem. Dzisiejsza technika instalacyjna dozwala na urządzenie następujące: ze studni pompuje się wodę do małego zbiornika umieszczonego w suterenach, a stąd zapomo-cą bardzo pomysłowego, samoczynnego mechanizmu wodę rozprowadza się pod ciśnieniem po całym budynku, przy-czem można sobie urządzić i łazienkę (opalaną węglem lub drzewem) i umywalnię i klozet spłókiwany wodą.

Z historji wodociągów w Polsce.

Miasta średniowieczne — w porównaniu zwłaszcza z miastami starożytne-mi — stanowiły pod względem higienicznym obraz nędzy i rozpaczy. Urządzenia wodociągowe wprowadzono w Europie naogół dosyć późno ( —» Kanalizacja).

Możemy być dumni z tego, że w Polsce już w XIV i XV stuleciu znaczna część miast Rzeczypospolitej wyposażona była w urządzenia wodociągowe. Budowę tych wodociągów przeprowadzali najzdolniejsi budowniczowie ; wystarczy wspomnieć, że do grona ich należał genjalny Mikołaj Kopernik, któremu szereg miast pomorskich zawdzięcza swe wodociągi.

Niestety w okresie niewoli nastąpił upadek tych urządzeń, zwłaszcza w daw-nem Królestwie, gdzie zarządy miejskie składały się z elementu obcego i nie liczyły się absolutnie z potrzebami ludności. To też urządzenia te były często niecelowe, kosztowne, a stan wodociągów w Polsce był tak zaniedbany, że w r. 1921 na ogólną liczbę 615 miast (bez Śląska) zaledwie 205 posiadało wodociągi.

Przed miastami w odrodzonej Rzeczypospolitej stanęło więc ważne zadanie: budowa, nowych i przebudowa istniejących wodociągów. Zrazu sprowadzaliśmy do niej specjalistów zagranicznych, ale potem rozpoczyna się intensywna rodzima działalność na tem polu. W roku 1927 powstaje w Warszawie Polski Instytut Wodociągowo-Kanalizacyjny, grupujący wokół siebie najwybitniejszych techników specjalistów, tak, iż liczba miast w Polsce posiadających wodociągi powiększyła się obecnie o 48.

W międzyczasie stan techniki wodociągowej zagranicą wykazał dalszy postęp. Na zachodzie Europy rozpoczęto budowę wodociągów regjonalnych, zaopatrujących w wodę całe powiaty, przy-czem chodzi tu w pierwszej linji o gminy wiejskie. Turysta, który zwiedza Bawarję, jest mile zdziwiony, kiedy się przekona, że niema tam. już prawie wioski bez wodociągu. I my posiadamy już jedno takie urządzenie imponujące co do wielkości: buduje się powiatowy wodociąg dla Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska z centralą w Maczkach. Koszta budowy tego wodociągu wyniosą około 22 milj. zł, długość rurociągów .118 kilometrów, z czego 106 km przypada na teren przemysłowy Górnego Śląska. W r. 1935 otwarto pierwszy w Polsce wodociąg wiejski, który sobie gmina Jurków pod Krakowem własnym kosztem wybudowała.

B. Biegeleisen.

Z ważniejszej literatury wymieniamy: M. Rybczyński:    Studnie, Lwów 1916.

B. Gołogowski: Wodociąg i kanalizacja w małych domkach i willach. Warszawa 1935. L. Piekarski: Polski Instytut Wodociągowo-Kanalizacyjny, jego organizacja i rola. Warszawa 1931. Ign. Piotrowski: Wodociągi i kanalizacja miast polskich w świetle liczb i wykresów. Warszawa 1927. W. Quadrat: Zagadnienie budowy zakładów wodociągowych w Polsce. Warszawa 1935. L. Piekarski: Zarys dziejów wodociągów miejskich w Polsce przedrozbiorowej. Warszawa 1932. Wiele artykułów ciekawych nawet dla niefachowców znajdzie Czytelnik w pismach „Gaz i woda“ jako też „Biuletyn wodociągowo-kanalizacyjny“.

WOJSKO. Pojęcie wojska łączy się zasadniczo z pojęciem wojny, stąd w wielu umysłach powstaje wniosek: gdy wojny niema, wojsko jest nietylko zbędne, ale stanowi nieznośny, niepotrzebny ciężar, pochłaniający olbrzymią część budżetu państwowego, odrywający tysiące ludzi od innej, pro-duktywniejszej pracy. Jednak pogląd to krótkowzroczny i zgoła błędny : przecież państwo nie obroni się w razie napadu przeciwnika, jeżeli nie ma wyszkolonych żołnierzy, kierowanych przez fachowych dowódców. Chcąc mieć możność walki, skutecznej obrony granic, trzeba zawczasu przygotować wojsko ; trzeba zapewnić sobie posiadanie licznego i dobrze wyszkolonego personelu wykonawczego, szeregowców i kadr kierowniczych : oficerów i podoficerów. Trzeba ustalić metody walki, zasady taktyki i stale je doskonalić. Trzeba ustalić celowe i mocne ramy organizacyjne wojska, trzeba mu dać jak najbardziej nowoczesny sprzęt bojowy, jak najwięcej amunicji, zapewnić pokrycie wszelkich potrzeb wojennych. Tego wszystkiego na poczekaniu, po wybuchu wojny zrobić się nie da ; każda improwizacja w tej dziedzinie kosztuje zbyt wiele. Poza tern wojsko jest też niewątpliwie wielką szkołą cnót obywatelskich. Człowiek, który przeszedł służbę wojskową, nabiera wiele cech dodatnich i wnosi w dalsze swe życie cywilne, w swój zawód ogromne wartości, które w życiu społecznem odgrywają wielką rolę.

Siła zbrojna każdego państwa składa się z wojska lądowego i marynarki wojennej (—»Marynarka). W niektórych państwach również i lotnictwo (-> Lotnictwo) stanowi oddzielną część składową sił zbrojnych.

Zarys organizacji.

Organizacja wojenna sił zbrojnych każdego państwa jest wyrazem stosowanych metod walki, jakości i ilości uzbrojenia i wyposażenia technicznego, charakterystycznych cech narodu. U nas na czele całej siły zbrojnej stoi wódz naczelny, zależny tylko od prezydenta Rzeczypospolitej. Podlega mu kilku czy kilkunastu dowódców armij. Nieraz kilka armij łączy się w większe grupy-fronty. Każda armja składa się z kilku wielkich jednostek, czyli dywi-zyj piechoty i brygad kawalerji, oraz wielu różnych oddziałów technicznych i specjalnych, ponadto organów służb. W niektórych państwach stosowane jest łączenie 2—3 dywizyj w korpusy, lub grupy operacyjne.

Dywizja piechoty składa się z 3 pułków piechoty, pewnej ilości artylerji i szeregu mniejszych jednostek (kawalerji, saperów, łączności i t. p.) oraz organów służb. Brygada kawalerji ma 2 do 3 pułki kawalerji i również artyle-lerję, pionierów i t. p.

Zarówno naczelny wódz, jak i dowódcy armij, dywizyj i brygad mają swoje sztaby. Jest to zespół oficerów i podoficerów, stanowiący personel niezbędny dla przygotowania i wprowadzenia w życie wszelkich działań wojsk, dla kierowania całym skomplikowanym aparatem nowoczesnych sił zbrojnych. Sztab — to mózg dzisiejszego wojska.

Wojska walczące bezpośrednio na froncie składają się z różnych broni. Królową broni jest piechota ; ona tylko ma pełną możność zajmowania terenu i utrzymania go, a więc realizowania zwycięstwa. Kawalerja góruje nad piechotą swą ruchliwością, szybkością przenoszenia się, związana jednak z końmi, nie może na dłuższą metę zastąpić piechoty. Artylerja to potęga ognia, huragan zniszczenia, znękanie moralne przeciwnika. Broń pancerna (czołgi, samochody pancerne) — najmłodsza broń na polu walki, groźna, silnie działająca na stan moralny przeciwnika, broń

to nerwy wojska, łączące

zdolna do błyskawicznych uderzeń, ale nie mogąca utrzymać się samodzielnie przez dłuższy czas. Saperzy — to niezbędny element wszelkich przepraw, prac fortyfikacyjnych oraz zniszczeń. Łączność

sztaby z oddziałami, przekazujące rozkazy, meldunki, łączące sąsiadów ze sobą, bronie między sobą. Lotnictwo —-oczy wojska i dowódców, sięgające w głąb ugrupowania nieprzyjaciela. Tabory — ważny czynnik, środki przewozowe, których wojsko potrzebuje dziś tak wiele.

Potrzeby wojska na froncie są tak olbrzymie i tak różnorakie, że muszą istnieć specjalnie dla ich zaspokojenia powołane służby. ’ Najważniejsza jest służba uzbrojenia, zaopatrująca wojsko w amunicję i broń. Służba inten-dentury dostarcza wyżywienia, mundurów, pieniędzy. Służba zdrowia opiekuje się stanem higjeny na froncie, wycofuje rannych i chorych ludzi, leczy ich. Służba weterynaryjna w podobny sposób opiekuje się końmi i innemi zwierzętami. O przeznaczeniu innych służb świadczą same nazwy, a więc są służby : samochodowa, łączności, saperska, budownictwa, drogowa, poczt polowych, duszpasterstwa, sprawiedliwości i t. d. Wreszcie na tyłach, za frontem, w etapach są oddziały etapowe, a w głębi kraju różne oddziały wartownicze oraz oddziały zapasowe, szkolące uzupełnienie dla frontu. Na tyłach też znajdują się szeroko rozbudowane zakłady i urządzenia służb, np. szpitale, warsztaty, magazyny.

Pokojowa organizacja sił zbrojnych jest wyrazem potrzeb administracyjnych oraz wyszkoleniowych, w całości zaś jest nastawiona na potrzeby ewentualnej przyszłej wojny. Na czele woj-ska w czasie pokoju stoi generalny inspektor sił zbrojnych, czynnik niezależny od targów⁷ politycznych, podporządkowany prezydentowi Rzeczypospolitej, mający własny aparat wykonawczy w⁷ postaci inspektorów armij i sztabu głównego. Jest to czynnik związany bezpośrednio z przygotowaniem państwa do wojny. Całością spraw bieżących, życiem pokojowem wojska kieruje minister spraw wojskowych, stojący na czele ministerstwa.

Całe wojsko dzieli się na bronie i służby oraz na wielkie jednostki, podobnie jak podczas wojny. Część tych jednostek szkoli rekrutów i kadry dowódców, przygotowuje potrzeby mate-rjalne wojny. Pozostała część jednostek broni i służb w czasie pokoju istnieje jedynie pod postacią kadr, które dopiero w razie potrzeby rozwiną się, wchłaniając masę rezerwistów⁷ i wyposażając ich w⁷ zawczasu przygotowany sprzęt.

Ten podział odpowiada potrzebom dowodzenia i wyszkolenia; jest on o tyle płynny, że każda jednostka, w każdej chwili może być przeniesiona z miejsca na miejsce, odpowiednio do potrzeb. Czynnik stały, tery tor jalny — przedstawiają dow⁷ództwa okręgów korpusów (D. O. K.) oraz komendy garnizonów, miast i obozów warownych. Powiatowe komendy uzupełnień (P. K. U.) zajmują się uzupełnianiem wojska, rejonowe inspektoraty koni (R. I. K.) dostarczają dla wojska zwierząt pociągowych.

Potrzebom wyszkolenia kadr i specjalistów odpowiada znaczna ilość różnego rodzaju szkół, od najwyższej uczelni, Wyższej Szkoły Wojennej, do szkół ka-deckich i podoficerskich dla małoletnich. Spraw⁷y gospodarcze załatwiają różne zakłady państwowe i pracujące dla obrony kraju cywilne wytwórnie przemysłowe. Studja i badania nad nowemi wynalazkami, nowemi metodami użycia sprzętu prowadzą różne instytuty badań technicznych i komisje doświadczalne.

Całość stanowi celową, sprawną i precyzyjną maszynę, w której każde kółko ma swoje przeznaczenie i ściśle wiąże się w pracy z pracą całości.

Służba żołnierza.

Wojnę prowadzi dziś cały naród, w szeregach walczących na froncie znajdują się niemal wszyscy mężczyźni, zdolni do noszenia broni. Żadne jednak państwo nie może sobie pozwolić na luksus stałego utrzymywania tak wielu ludzi pod bronią. To też w czasie pokojowym służbę czynną w wojsku pełni tylko nieznaczna ilość zawodowców (kadry) oraz część ludności, co roku zmieniana, w ilości jednocześnie najwyżej 2 roczników poborowych.

Każdy obywatel płci męskiej, z ukończeniem 18-go roku życia zostaje wciągnięty do odpowiednich spisów ludności i w 21-ym roku staje się poborowym. Stawia się na komisję poborową, gdzie zostaje zbadany przez lekarzy orzekających o jego przydatności do służby wojskowej. Jednocześnie stawiają się też przed komisją i ochotnicy, ludzie w wieku 17—20, którzy zgłosili chęć wcześniejszego odbycia służby wojskowej.

Uznani za zdrowych (kategorja zdfo-wie .4.) zostają przeznaczeni do rodzaju broni najbardziej odpowiadającego ich kwalifikacjom umysłowym i fizycznym oraz zawodowi cywilnemu. Ochotnicy mają prawo wyboru broni.

Kategorja B, są to ludzie chwilowo mniej zdolni do służby, np. z powodu wycieńczenia po chorobie; otrzymują oni odroczenie i będą zbadani ponownie (po roku). Kategorja C i D, to są ci, którzy z powodu wad cielesnych, lub psychicznych mniej nadają się do odbycia służby czynnej w wojsku, w razie jednak koniecznej potrzeby mogliby pełnić tę służbę, z bronią lub bez broni. Zostają oni zaliczeni do pospolitego ruszenia. Kategorja E to zupełnie niezdolni do służby.

Specjalna ustawa określa, jaka ilość poborowych danego rocznika ma odbyć służbę czynną w wojsku. Odpowiednia ilość poborowych otrzymuje karty powołania. Reszta uznanych za zdolnych — to nadliczbowi, których aż do 25 roku życia, w miarę potrzeby, wojsko może jeszcze powołać do odbycia służby czynnej.

W ustalonych przez M. S. Wojsk, terminach, zależnie od rodzaju broni, następuje wcielenie poborowych do szeregów wojska. W pułku każdy młody człowiek otrzymuje przydział do kompanji (baterji, szwadronu). Tu go wpisują do ewńdencji, strzygą, kąpią, mundurują, wyznaczają miejsce w izbie żołnierskiej, zapoznają z ogólnym porządkiem wojskowym. I oto mamy rekruta, kandydata na dobrego żołnierza. Kandydat ten szybko nabiera sprężystości ruchów, postawy wojskowej ; po uroczystem wręczeniu mu broni nabiera zewnętrznego wyglądu żołnierza. Po kilku tygodniach już na tyle zna zasady służby i swe obowiązki, że zostaje dopuszczony do uroczystego złożenia przysięgi ; z tą chwilą to już nie rekrut, lecz żołnierz. Służba czynna trwa różną ilość czasu, zależnie od rodzaju broni, przeciętnie około 2 lat ; w praktyce okres ten w wielu wypadkach bywa skracany do półtora roku. Po odbyciu służby czynnej niedawny poborowy wraca znowu do społeczeństwa cywilnego, jako rezerwista.

Kto raz został żołnierzem, jest już nim do starości ! Nie wolno mu zapomnieć tego, czego się nauczył w wojsku, musi być zawsze gotowy do stawienia się w razie potrzeby znowu do szeregów. Rezerwista odnawia i pogłębia swe umiejętności wojskowe w czasie ćwiczeń, na które od czasu do czasu powołuje go wojsko.

W razie wojny powołany obwieszczeniami lub imiennem wezwaniem, rezerwista musi stawić się punktualnie i tam, gdzie mu nakazano. Od sprawności mobilizacji, czyli uruchomienia wszystkich sił, potrzebnych do obrony granic, wiele zależy, może to przesądzić nawet losy wojny. A ta mobilizacja przedewszystkiem zależy od stawiennictwa rezerwistów !

Z tern wszystkiem łączy się jeszcze obowiązek rezerwisty meldowania władzom państwowym o każdej zmianie adresu, stanu zdrowia i t. p. Sprawdzane to bywa na osobnych zebraniach kontrolnych rezerwistów, zarządzanych w miarę potrzeby. Rezerwista, który ukończył 40 lat (oficer rezerwy — 50 lat), albo poborowy z kategorją zdrowia C lub D — to już pospolite ruszenie, powoływane wyłącznie tylko w razie wojny. Ludzie trwale niezdolni do służby wojskowej (kategorja E), żołnierze którzy przekroczyli granice wieku służby w pospolitem ruszeniu (50 lat, dla oficerów — 60) zostają na podstawie ustawy zwolnieni z obowiązku służby wojskowej.

Warunki bytu żołnierza.

W czasie pełnienia służby czynnej w wojsku lub odbywrania ćwiczeń dla rezerwistów — żołnierz znajduje się na pełnem utrzymaniu skarbowem: otrzymuje on zakwaterowanie, umundurowanie i uzbrojenie, obfite wyżywienie, drobny żołd w gotówce, ma zapewnioną pomoc lekarską. Szczególną opieką otaczane są jego potrzeby kulturalne : świetlice i domy żołnierza dostarczają mu rozrywek, lektury. Temuż celowi służą wycieczki, pogadanki i t. p. Boiska sportowe umożliwiają trenowanie sportów i uprawianie gier w czasie wolnym od zajęć. Zaznaczyć wreszcie wypada, że każdy żołnierz ma swobodę wyznawania swej religji i, w miarę możności służbowych, korzysta ze zwolnienia od zajęć w uroczyste święta. Gorliwie pełniący służbę żołnierze, a zwłaszcza wyróżniający się w strzelaniu i innych działach wyszkolenia otrzymują w nagrodę przepustki do domów na święta i urlopy.

Zakres wyszkolenia i wychowania żołnierza.

Żołnierz nowoczesnej piechoty musi umieć używać nietylko swego karabinu, ale i lekkiego karabinu maszynowego, granatów ręcznych, musi świetnie władać łopatką i maską przeciwgazową. Każdy winien poznać, a wielu specjalistów opanować gruntownie : obsługę ciężkich karabinów maszynowych, miotaczy bomb, armatek przeciwczołgowryeh, telefonów i t. p. I kawalerzysta dziś nie myśli o samym tylko koniu. Artylerzy-sta dostał wiele skomplikowanych mechanizmów. Kto słyszał przed wojną światową o lotnictwie, balonach, czołgach, radjotelegrafie? A dziś o tern wszystkiem trzeba wiedzieć, jak to działa, jak się przed tern bronić. Jest tego muterjału tak wiele, że doprawdy dziś, jak przed kilkudziesięciu laty, trzebaby szkolić żołnierza pięć, sześć lat.

Gdy zaś budżet państwa i różne inne czynniki stawiają wojsku bezwzględny nakaz : skrócić służbę do minimum, czas ten musi być wyzyskany do najdalszych granic. Trzeba odrzucić wszystko, co ma znaczenie drugorzędne, a na czoło wysunąć rzeczy istotne, mające ścisły związek z głównym celem : wojną, To też najważniejszym ośrodkiem wyszkolenia wr każdym rodzaju broni i wr każdej jednostce wojska jest zawsze wyszkolenie bojowe, czyli nauka o tern, jak ma żołnierz : maszerować i odpoczywać, nacierać i bronić się, rozpoznawać i ubezpieczać się w różnych sytuacjach; jak działać w związku z innymi, jak radzić sobie samodzielnie, gdy zabraknie przełożonych, jak orjentować się w terenie i w każdem położeniu. Z wyszkoleniem bojowem łączą się inne działy, jak: wyszkolenie strzeleckie, nauka wTalki bagnetem i granatem, obrona przeciwchemiczna i. t. p. Podstawową zasadą wyszkolenia jest : opanowanie wszystkich potrzebnych umiejętności praktycznie, w terenie; wykłady natomiast i poga-dank! dają tylko materjał uzupełniający, zredukowany do koniecznego minimum.

Na tern nie koniec: jest też i musztra formalna, lecz tylko w takich ramach, by uczynić wojsko sprężystem,- karnem, odpowiednio prezentującem się naze-wnątrz ; dziś musztra, w przeciwieństwie do nie tak jeszcze dawnych czasów — to już nie istota wyszkolenia, lecz jeden ze środków. Dalej idzie wychowanie fizyczne, praca nad rozwojem sprawności fizycznej ludzi, którzy często zaniedbywali te sprawy przed wojskiem. Z tern się łączy nauka czystości i higjeny osobistej i zbiorowej.

A wreszcie olbrzymia dziedzina — wychowanie : wyrabianie i gruntowanie wartości moralnych. Stan moralny wojska i narodu całego decyduje o powodzeniu lub klęsce. Łączy się z tein też i wielka praca kulturalno-oświato-wo-uświadamiająca. Ta dziedzina pracy przynosi wielką korzyść społeczeństwu, które oddaje do wojska dziesiątki tysięcy analfabetów i ludzi nieobytych ze światem, a otrzymuje wzamian ludzi piśmiennych, ludzi o znacznie rozszerzonych horyzontach myślowych.

Dzień żołnierza wykorzystany jest gruntownie. Zaczyna się on o 6-tej rano, kończy o 21-ej, cały zaś jest podzielony, obliczony, żadna minutka nie może być zmarnowana ; ćwiczenia i oświata, praca i odpoczynek, sen i jedzenie, wszystko nastawione na to, by młodego człowieka wyszkolić, zahartować i wychować na dobrego obywatela i żołnierza.

Rola kadr wojskowych, ich szkolenie.

Przy wyszkoleniu i wychowaniu kadr wojskowych, t. j. oficerów i podoficerów, obowiązuje w całej pełni zasada, że nie może być dobrym dowódcą ten, kto sam nie był dobrym podwładnym, kto nie przeszedł służby na najniższych szczeblach. Cała kadra wojskowa istnieje poto, by dowodzić, kierować wojskiem w czasie wojny ; natomiast w czasie pokoju niema potrzeby trzymania tak wielkich kadr. Zato jednak ta część kadry wojskowej, która pełni służbę w czasie pokoju — musi być zdolna nietylko do dowodzenia, ale musi posiadać snecialne kwalifikacje pe-dagogiczno-wychowawcze ; ma ona nietylko wdrożyć do służby wojskowej liczne rzesze młodych poborowych, ale i przygotować na wypadek wojny całe państwo, naród, przemysł i t. d. Dwa są więc zadania w szkoleniu kadr: przygotowanie licznych kadr rezerwowych, wyłącznie niemal dla potrzeb wojny (produkcja masowa) i skompletowanie szczupłej, ale o specjalnych kwalifikacjach kadry zawodowej. Wreszcie musi być też uwzględniony podział na liczny aparat wykonawczy — podoficerów i mniej licznych oficerów, którzy stanowią czynnik kierowniczy jako dowódcy do najwyższych szczebli.

Najliczniejsza z wymienionych kate-goryj, podoficerowie rezerwy, wychodzą z ogólnej masy młodych żołnierzy służby czynnej ; najbardziej inteligentni z nich i dobrze pod każdym względem rozwinięci przechodzą kilkumiesięczne wyszkolenie w szkole podoficerskiej. Po jej ukończeniu, jako starsi szeregowcy i kaprale doskonalą się praktycznie w kompanji (baterji i t. p.).

Kandydat na podoficera zawodowego, z chwilą przejścia do rezerwy jego rocznika, zostaje w wojsku w charakterze nadterminowego i przez dwa, trzy lata pełni służbę próbną. Już po dwóch latach może zostać podoficerem zawodowym i służyć w wojsku przez kilkanaście lat, na stanowiskach od drużynowego do szefa kompanji. Ponieważ jednak wojsko nie może wchłonąć wszystkich kandydatów, którzy odbyli służbę nadterminową, wielu z nich

wspólnym kursie

na

przechodzi do rezerwy i obejmuje stanowiska specjalnie dla nich zastrzeżone w policji, straży granicznej i t. p.

Kandydatem na oficera rezerwy może być tylko maturzysta. Odbywa on jednoroczną służbę czynną w wojsku. Początkowo szkoli się w specjalnej kompanji szkolnej, następnie odbywa praktykę w kompanji, (szwadronie i t. p.), w czasie której otrzymuje tytuł podchorążego rezerwy. Po upływie roku odchodzi do rezerwy, a W następnych latach odbywa ćwiczenia kilkutygodniowe celem wydoskonalenia się praktycznego i uzyskania warunków do mianowania podporucznikiem rezerwy.

Najtrudniejsze jest wyszkolenie na oficera zawodowego. Przechodzi się je początkowo w Szkole Podchorążych Piechoty, skąd następuje rozdział na szkoły podchorążych różnych broni : piechoty, artylerji, i t. d. Tam dalsza nauka trwa przeszło dwa lata, zanim prezydent Rzeczypospolitej pasuje młodego adepta sztuki wojskowej na oficera. Myliłby się jednak ten, ktoby sądził, iż na tern się kończy wyszkolenie oficera zawodowego. Niema chyba zawodu, w którym trzebaby było odbywać tyle różnych kursów, ćwiczeń i praktyk, nie mówiąc już o konieczności stałego i pilnego samokształcenia się, by nie pozostać wty-le za innymi, za postępem!

Porucznik, lub młody kapitan, który chce zdobyć wyższe fachowe wykształcenie, przechodzi szereg selekcyj i egzaminów, zanim zasiądzie na ławie szkolnej w Wyższej Szkole Wojennej. Tu dwa lata ciężkiej i żmudnej nauki, obficie przeplatanej ćwiczeniami na mapach i w terenie, dają mu prawo do tytułu oficera dyplomowanego, prawa człowieka z wyższem wykształceniem i otwierają duże możliwości, szerokie horyzonty. Kio nie idzie tą drogą, przechodzi szereg krótszych kursów, które uzupełniając wiedzę, pozwalają mu stopniowo awansować coraz wyżej. I kandydat na generała nie jest wolny od intensywnej nauki.

Demokratycznemi zasadami kierowane, wojsko nasze daje każdemu podoficerowi zawodowemu możność osiągnięcia stopnia oficerskiego, po odbyciu trzyletniej nauki w specjalnej Szkole Podchorążych dla Podoficerów.

O pracy kadry zawodowej.

Mało jest zawodów, o którychby słyszało się tyle sprzecznych zdań, tyle błędnych pojęć krążyło, co o zawodzie wojskowym. Pokutują przestarzałe poglądy. Służba kadry zawodowej, to praca i to praca ciężka, wymagająca wielkiej ideowości, wielkiego oddania i wielu wyrzeczeń ! Dla żołnierzy zawodowych, podobnie jak i dla szeregowca, odbywającego służbę czynną, pojęcie ośmiogodzinnego dnia pracy nie istnieje. Podoficer spędza niemal cały dzień w koszarach. Oficer, oprócz służby w kompanji, musi odbywać wiele ćwiczeń aplikacyjnych, słuchać wykładów, przygotowywać się do kierowania zajęciami w dniu następnym. Wyżsi oficerowie i oficerowie, pracujący w sztabach, mają też bardzo ciężką, nerwową pracę, nie dającą się porównać z pracą biurową innych zawodów.

Zawód wojskowy posiada też pewne ograniczenia osobiste, jak np. w dziedzinie zawierania małżeństw (ograniczenia wieku, stopnia, dochodów), lub przeniesień z garnizonu do garnizonu. Stawia też szczególnie wysokie wymagania co do godności stanu, prestige’u munduru. Wszystko to sprawia, że zawód wojskowy jest bardzo poważny i trudny, ale i zaszczytny, wymagający ludzi pełnowartościowych, oddanych temu zawodowi, niejako fanatyków zawodu wojskowego, ludzi stalowych nerwów i woli.

Społeczeństwo i wojsko.

Dzieje Polski wskazują niezbicie na to, iż od siły wojska zależy znaczenie i potęga państwa.

W najdawniejszych czasach wojskiem była cała męska ludność, zwoływana w razie potrzeby wiciami. Stopniowo wytwarza się organizacja drużyn książęcych, zaczątek wojska zawodowego. W okresie rozbicia dzielnicowego przychodzi z Zachodu nowra forma organizacyjna sił zbrojnych : rycerskie pospolite ruszenie. Za Łokietka rycerstwo polskie stanowi już realną siłę, a w osiemdziesiąt lat później u szczytu swego rozwoju osiąga najświetniejsze w dziejach zwycięstwo nad potęgą niemiecko-krzyżacką pod Grunwaldem.

Ten wspaniały rozwój zostaje jednak zahamowany. Pospolite ruszenie zbiera się zbyt wolno, spóźnia się, rozchodzi się przed końcem wojny, nie wyzyskując zwycięstwa, szlachta dba więcej o swoje prywatne interesy niż o sprawy wojskowe. Okazuje się coraz dobitniej, iż ta forma organizacyjna stała się przeżytkiem. Na Zachodzie wchodzi już wszędzie na widownię wojsko zawodowe i w Polsce też nie brak prób tworzenia takiego wojska. Jednak aż do utraty niepodległości pozostajemy w tym zakresie wtyle za Zachodem. Gdy Prusy wprowadziły systematyczną rekrutację, gdy Piotr Wielki ma 200.000 wojska, u nas zdobyto się zaledwie na 18.000. Równolegle do tego idzie upadek znaczenia mocarstwowego Polski. O regularnem wojsku zawodo-wem pomyślano u nas w sto lat później niż gdzieindziej : dopiero sejm czteroletni uchwala stutysięczną armję i pobór rekruta, uchwały te jednak nigdy nie wchodzą w życie. Na wszystkich naszych wojnach o niepodległość mści się straszliwie ten brak wojska zawodowego, brak wyćwiczonego żołnierza i dowódcy ; wszystkie nasze wojny z wyjątkiem może wojny 1830-ego roku, są tylko bohaterską improwizacją, pociągającą za sobą bolesne ofiary i klęski.

Dopiero w walkach 1914—1918 r. mamy nietylko bohaterską improwizację, lecz i kadry wojskowe, wyszkolone przez genjalnie przewidującego wypadki dziejowe Komendanta Piłsudskiego. A lata wojny światowej, jakie musiał przeżyć żołnierz legjonowy, podobnie jak i żołnierz służący w mundurze zaborców, przygotowywały nam te świetne kadry wojska, z którem mogliśmy pewnie i stanowczo stanąć w obronie swych praw do niepodległości.

W wolnej Polsce organizacja sił zbrojnych oparta jest w najszerszym zakresie o liczne szeregi rezerwistów związane ściśle z całem społeczeństwem. W razie wojny cały naród, bez różnicy płci, wieku i stanu, staje się wojskiem, wszyscy biorą udział w wojnie, z bronią w ręku, lub bez niej. Fabryki, kopalnie, wielkie gospodarstwa rolne, ba, nawet i redakcje dzienników stają się podobne oddziałom wojsk, cząstkami mechanizmu, wspólnie z wojskiem walczącem na froncie, pracującego dla jednęgo celu : zwycięstwa, zachowania honoru i niepodległości ojczyzny!

Wojsko narodowe, własne nawet w czasie pokoju jest wielką rzeczą, niesie wiele korzyści indywidualnych i zbiorowych obywatelom. Nie mówiąc już o prostym chłopie-analfabecie, ale nawet i inteligent zyskuje w czasie służby czynnej w wojsku wiele : otwierają się przed nim nowe horyzonty, poznaje kraj, ludzi, uczy się zaradności, życia koleżeńskiego, wyrabia w sobie karność, zyskuje też siły fizyczne, odradza nerwy, zdobywa zapas zdrowia!

Wojsko jest największym odbiorcą płodów produkcji rolnej i wyrobów fabrycznych, najenergiczniejszym propagatorem samowystarczalności przemysłowej, inicjatorem nowych gałęzi wytwórczości. Wojsko zawsze jest na czele każ-

E. W. Ginalski.

Literatura. Kukieł M. : Zarys historji wojskowości w Polsce, Warszawa 1929. Starzyński R. : Zarys nauki organizacji Sił Zbrojnych, Warszawa 1930. D e-s c h u T. : Powszechny obowiązek wojskowy w Polsce, Warszawa 1933. 1918—1928 — „Dziesięciolecie Odrodzenia Polskiej Siły Zbrojnej“ — praca zbiorowa. Warszawa. Encyklopedja Wojskowa — wyd. Tow. Wiedzy Wojsk, w Warszawie. Bibljoteczka Oficera Rezerwy — t. I—X, Warszawa.

dej akcji, zbiorowej, czy indywidualnej, pomocy ofiarom wszelkich katastrof żywiołowych, pomocy szkołom, dożywiania dzieci, szerzenia oświaty.

Wojsko i naród to dwa czynniki nie-rozdzielne: silne wojsko jest gwarancją potęgi, mocarstwowego stanowiska państwa, najlepszą szkołą obywatela, klientem wszelkiego przemysłu ; zdrowy moralnie, światły obywatel — to dobry żołnierz, a bogate, liczne fabryki — to warunek nowoczesnego wyposażenia wojska i pełnego zaspokojenia jego wszelkich potrzeb wojennych.

Jak najszybciej też powinno nastąpić pełne zespolenie się narodu z wojskiem, powinno się ono manifestować stale, wynikać w każdem zetknięciu się tych elementów. Oddziaływać tu powinny wszystkie czynniki : rodzina, szkoła, całe społeczeństwo. Młody obywatel musi być wychowywany w myśl słów generała Śmigłego-Rydza: „Trzeba, aby każde polskie dziecko, ucząc się pierwszycn słów pacierza, równocześnie uczyło się kochać ideę żołnierstwa“.

WOLA. Wolą nazywamy dyspozycję do czynienia zmian nazewnątrz jednostki i wewnątrz niej. Twórczość ludzka, artystyczna, naukowa i wogóle cywilizacyjna oraz czyny życia codziennego są rezultatem działania woli ; również i zmiany wewnątrz psychiki, zachodzące pod wpływem czynnego zachowania się jednostki, są objawami woli, jak decyzja, wybór i postanowienie. Gdy „uczucie porusza mojem sercem... pragnienie mnie rozmarza, żądza mnie porywa, a namiętność unosi“ to „w postanowieniach ja sam panuję, wa-żę się, przyrzekam sobie, ustanawiam przyszły bieg rzeczy“. Dlatego wielu psychologów uważa przeżycie aktualne, czyli świadomość działania własnego „ja“ za przeżycie wyodrębniające akt woli. Jednakże zależnie od jednostki i natężenia aktu woli przeżycie to występuje bardziej lub mniej wyraźnie.

Proces woli.

Gzem jest proces woli? Rozważmy to na przykładach. „Jeżeli kto pierwszy zastosuje sankcje wojenne, to ja go zaatakuję na lądzie, morzu i w powietrzu“ — powiedział Mussolini w sierpniu 1935 r. w odpowiedzi na półoficjal-ne oświadczenie Anglji o możliwości zamknięcia kanału Sueskiego. Nie była to czcza pogróżka. Do tego, by móc wypowiedzieć podobne słowa (nie poruszamy tu moralnej i prawnej strony zagadnienia), Mussolini przygotowywał się oddawana. Wielka idea zdobycia mocy i odpowiednich warunków istnienia ogarnęła stopniowo cały naród. Czy jednak sama wielka idea może wystarczyć? Czy przepojenie narodu pewnym celem dążeń i odpowiadającemi mu motywami doprowadzi do osiągnięcia celu? Abtisyńczycy jeszcze wznioślejszy cel mieli przed sobą: obronę własnej ojczyzny, a cel ten był zapowiedziany niemniej uroczyście. Abisyńczycy walczyli zażarcie i bohatersko, a jednak po kilku większych porażkach ogarnęła ich panika, ogół stracił chęć obrony. Zapewnie, Włosi górują uzbrojeniem, posiadając samoloty i zmotoryzowaną ar-mję. Ale czy tylko tern? Górują prze-dewszystkiem cywilizacją, której najważniejszą, choć nie jedyną cnotą jest wytrwałość dążeń i stałość postanowień. Tych rzeczy nie zyskuje się odrazu. Muszą przejść wieki, szeregi pokoleń muszą się zmienić, nim niezorganizowany, choć i odważny tłum przekształci się na karne i wytrwałe w swych dążeniach społeczeństwo.

Powyższy przykład walki Włochów z Abisynją pozwala wyodrębnić trzy czynniki objawiające się w woli, działającej z wielką siłą. Są to: 1) wielka idea, stwarzająca cel godny działania, 2) wysiłek, pozwalający na wytrwałość w działaniu, i 3) strona formalna woli, czyli sprawny mechanizm działania woli, niezależny od treści motywów i celu działania, zdobyty w poprzedniem, kul-turalnem życiu jednostek i całych pokoleń.

Procesy woli, występujące w życiu codziennem, nie posiadają zwykle wszystkich trzech czynników silnej woli, są one mimo to bardzo ważne dla studjów, gdyż z nich się składają i na ich wzór formują się inne wyższe procesy, obejmujące wielkie odcinki życia.

Zwykły proces woli składa się z trzech części, następujących po sobie w czasie. Są to: 1) wahanie, 2) decyzja i 3) wykonanie.

Ponieważ te trzy przeżycia woli mogą być więcej lub mniej wartościowa, więc i cały proces woli, szczególnie ze względu na wykonanie, przybiera dodatnią lub ujemną wartość. Oto dwa przykłady.

Proces woli dodatni pod względem formalnym : Osoba A budzi się ze snu i pragnie wstać. Zjawiają się w jej świadomości dwa motywy; pierwszy za wstaniem : Trzeba wstać, bo spóźnię się do pracy; drugi przeciw tej czynności: Jeszcze trochę poleżę i wypocznę. Następuje porównanie obu motywów, zakończone aktem woli, który nazywamy w tym przypadku decyzją lub wyborem. Zwyciężył motyw wstania, po nim nastąpiło wykonanie, składające się z mycia, ubierania i t. d.

Proces woli ujemny pod względem formalnym : Osoba B budzi się ze snu i pragnie wstać, przechodzi jednak przez dość długie walki ; za wstaniem przemawiają motywy podobne, jak u osoby A: AVstaé muszę, bo spóźnię się do pracy. Przeciw wstaniu zwracają się inne motywy:    Jestem zmęczony, wczoraj

długo pracowałem, jeszcze pośpię przynajmniej dziesięć minut. Motywy te walczą z pierwszemi, ukazując się w świadomości naprzemian. Wreszcie myśl : Już czas najwyższy ! — połączona z wielkim wysiłkiem i przykrem uczuciem obawy — zmusza osobę B do wstania. Następuje szybkie i mniej dokładne wypełnienie zwykłych czynności porannych. Osoba B wyrzuca sobie, że za późno wstała.

Powyższe przykłady wskazują, że część pierwsza procesu woli, czyli wahanie może posiadać dodatnią formę, rozważną, czasem nawet nie zawierającą wahania, gdyż motyw jest wybrany odrazu i intuicyjnie ; przeciwnie w wypadku formy ujemnej wahanie nie jest rozważne, lecz uczuciowe i zbyt przedłużone. Druga część procesu, akt woli, zwany decyzją i trwający tylko jedną chwilkę, ale bardzo ważny ze względu na charakter, który posiada, może też być dodatni lub ujemny. U osoby A będzie on zapewne połączony z uczuciem przyjemnem, świadomością wolności i przeżyciem aktualnem „chcę“ wstać, przeciwnie osoba B w chwili aktu woli przeżywać będzie uczucie przykre, świadomość musu i przeżycie aktualne „muszę“ wstać, połączone z wysiłkiem. Badania wykazały, że trzecia część procesu woli, t. j. wykonanie, bywa dodatnie lub ujemne zależnie od części pierwszej i drugiej, t. j. wahania i decyzji. Wykonanie dodatnie, najczęściej przeprowadzone bez żalu za nie-wybranym motywem i bez chęci cofnięcia, następuje po dodatniem wahaniu się i takimże wyborze; przeciwnie, wykonanie ujemne, niewolne od żalu i chęci cofnięcia się, częściej następuje po ujemnem wahaniu i ujemnej decyzji. Najważniejszą częścią procesu woli jest decyzja. W krótkiej chwili aktu woli czyli decyzji zjawiają się w świadomości : wysiłek, uczucia przyjemne lub przykre, przyżycie aktualne ze świadomością wolności lub świadomością musu, przedstawienie celu, a czasem również i środków. Gdy akt woli jest często powtarzany, zmechanizowany, niewszystkie te przeżycia występują wyraźnie w świadomości.

Postanowienie i wysiłek.

Często jednostka, czyniąc decyzję, nie ma zamiaru natychmiastowego jej wykonania, lecz już w chwili czynienia decyzji ma na względzie wykonanie jej w dalszej lub bliższej przyszłości; taką decyzję nazywamy postanowieniem. Czasem decyzja obejmuje szereg czynów, zachowanie się jednostki w pewnej części jej życia lub nawet całe jej życie, mówimy wtedy o linji życia i planie życia. Ludzie umiejący operować postanowieniami wzmacniają niemi postępowanie i czynią wytrwałemi swe dążenia. Oto przykład: Uczeń po każdej nieudanej odpowiedzi postanawia poprawić się, lecz po uzyskaniu lepszego stopnia wpada w dawne lenistwo aż do czasu, gdy otrzyma nowy stopień niedostateczny, poczem zaczyna znowu się uczyć. Jest to przykład decyzyj chwilowych, niezwiązanych postanowieniem na czas dłuższy. Wytrwałym w pracy nazwiemy ucznia, który uczy się stale i po uzyskaniu dobrej oceny. Zapewne są osoby, którym takie zachowanie się łatwo przychodzi nawet bez specjalnego postanowienia w tym kierunku. Są to zwykle osoby zdolne i posiadające równy charakter. Inni ludzie, którym nauka przychodzi z trudem, tylko wysiłkiem mogą zmusić siebie do wytrwania przy pracy i opanowania dążności odciągających ich od pełnienia obowiązków.

Postanowienia są bardzo pożyteczne w życiu. Nie należy zrażać się ich niewykonaniem. James powiada, że lepiej jest nawet sto razy postanowić i dopiero sto pierwszy raz móc wykonać, niż wcale nie postanawiać, a przez to i nie wykonać nigdy. Postanowienie, obejmujące większy odcinek życiowy, ogarnia postanowienia podrzędne, mające przed sobą krótszy dystans. O ludziach, umiejących robić postanowienia pożyteczne i wykonywać je na czas, mówimy, że posiadają silną wolę.

Do wykonania postanowień i utrzymania się przy planie życia ludzie dopomagają sobie wysiłkiem. Wysiłek bywa bardzo pożyteczny przy wykonywaniu decyzji lub postanowienia, jest natomiast zbędny, a nawet szkodliwy w akcie woli przy robieniu decyzji.

Pragnienia.

Obok postanowienia, które jest aktem woli wychodzącym poza proces woli, istnieje inne przeżycie, które też znajduje się poza procesem woli, nie jest wolą, bo nie jest połączone z aktem woli, lecz ten akt często wyprzedza. Jest to pragnienie. Jest ono pochodzenia uczuciowego, stanowi pewien wstęp do procesu woli i bywa doń przygotowaniem. Pragniemy zwykle rzeczy nieposiadanych i przez nas wyraźnie nieokreślonych. Co do jednych rzeczy żywimy pragnienie, by się stały, w stosunku do innych — by się nie zdarzyły. Gdy przedmiot pragnienia jest bliżej określony, nazywamy to pragnienie chęcią. Człowiek zmęczony zwiedzaniem galerji obrazów, pragnie odpocząć; jeżeli zobaczy wolną ławkę, chce na niej usiąść. Czasem pragnienia i chęci występują razem z postanowieniem i decyzją woli, zdążając do osiągnięcia pewnego celu. Mówimy wtedy o dążeniu.

Motywy i cele.

Treść procesu woli tworzą motywy działania. Stosunek motywów do siebie i do wykonania nosi nazwę motywacji. Siłę motywów mierzą częstością ich zwycięskiego występowania. Tak np. okazało się, że motywy subjektywne zwyciężają motywy objektywne w stosunku 90 do 10. Motywy więc: „przyjemnie mi“, „pragnę“, „smakuje mi“ są przeciętnie silniejsze od motywów: „pora już“, „bierz, bo potem nie będzie“, „to jest łatwe“ i t. p. Ten jednak dział psycholog j i woli należy do najtrudniejszych i dotychczas uzyskane rezultaty wymagają sprawdzenia.

Daleko większy wpływ od treści motywów wywierają na wykonanie i działanie wogóle cele i ideje przewodnie życia pewnej jednostki. Wszak motywy ujemne, czyli przykre, które według badań są słabsze od przyjemnych w stosunku 10 do 30, zwyciężają mimo to wtedy, gdy naczelna idea jednostki wymaga tego zwycięstwa (bohaterska śmierć w obronie ojczyzny, męczeńska śmierć dla wiary). To też niektórzy psychologowie największy nacisk kładą w rozwijaniu woli na kształcenie celu i motywów działania (Lindworsky). Nie jest to jednak wystarczające, gdyż są jednostki, które posiadając najwznioślejsze cele i motywy działania oraz ideały, nie mają siły do działania lub poprzestają na słomianym ogniu szybko przemijającej impulsyw-ności.

Typy woli.

Opierając się o terminologję i pojęcia podane wyżej przy omawianiu procesu woli, autor obecnego artykułu (zgodnie z Achem w dawniejszej jego pracy) wyróżnia następujące typy woli.

Typ A (flegmatycy). Są to ludzie o nastroju równym, poważnym, rzadziej wesołym. Wiedzą, czego chcą i do tego dążą. Pragnienia dostosowują ściśle do swych sił. Nadzwyczajnych rzeczy nie pragną. Dążenia ich systematyczne i powolne odbywają się bez wysiłku. Unikają oni wahań w procesach woli i w wykonaniu; decydują się szybko i ze świadomością wolności, co pozwala im samym, jako też otoczeniu mieć przeświadczenie o sile ich woli. Brak silnych wzruszeń i pewna prostolinijność kojarzenia wyobrażeń stwarza psychikę nie podlegającą większym zmianom, prostą i opanowaną.

Typ B (sangwinicy). Wspólna dla tego szeregu osób jest słabość działania, wynikająca z braku chęci, by zwalczyć nieodpowiedni motyw, zabarwiony uczuciem. Osoby tego typu często są świadome swej aktualnej niemocy, mimo to nie pozbywają się*uczucia radosnego i niefrasobliwego. Mała świadomość celów i środków dążenia nie prowadzi do zamierzonych rezultatów. Nie mając wytkniętych linij, ani planu życia, nie odczuwają potrzeby postanowień. Poddają się chwilowym uczuciowym motywom, są zmienni w działaniu i pragnieniach. Nie wiedzą, czego chcą. Pragną mniej, niż mogą zdziałać. Względna szybkość decy-zyj i dobra, choć niegłęboka orjentacja w połączeniu z pomyślnemi warunkami zewnętrznemi czasem dają im i ich otoczeniu dodatnie przekonanie o ich woli. Dopiero jednak wdrożenie, a szczególnie zewnętrzny przymus wydobywa zawartą w nich siłę.

Typ C ( cholerycy). Osoby tego typu dzielą się na dwie grupy. Orjentacja szybka i reakcja impulsywna przeważa w pierwszej, rozwaga — w drugiej. Chociaż osoby te używają znacznego wysiłku dla zwalczenia motywów o zabarwieniu wzruszeniowem, w uczuciowości ich przeważa radość i świadomość wolności. Wspólną cechą tych dwóch grup jest wytrwałość w działaniu na dalszą metę. Posiadając jednak znaczną ilość motywów o zabarwieniu wzruszeniowem, prowadzą te osoby stałą i zaciętą walkę,

która staje się możliwa tylko przez uję- stoi zagadnienie kształcenia pragnień, cie w plan całości życia i wzmocnienie chęci i dążeń, nietylko kształcenia do-postanowdeniami poszczególnych czyn- datnich, lecz i usuwania lub uniczależnia-ności.

nia się od ujemnych (Payot). Przykład Ponad plan życiowy wysuwają nieraz też wiele może uczynić dla obudzenia te osoby naczelny cel życia. Służy on pragnień i chęci tam, gdzie ich niema im za bodziec do codziennej walki z nie- lub są zbyt słabe (Marden). Te jednak pożądanemi wzruszeniami, jak również rzeczy nie zostały dotychczas naukowo pozwala porywać się na rzeczy trudne, opracowane.

Osoby tego typu wiedzą, czego chcą, pragną wiele, a czynią nieraz więcej, niż trudne i mało popularne. Wszak szuka-powinny ze względu na swe siły.

2. Kształcenie wysiłku jest

3. Strona formalna mecha-

( Dybowski).

my zwykle rzeczy przyjemnych, intere-Typ D (melancholicy) cechuje wzmo- sujących, ciekawych i łatwych, tymcza-żona wzruszeniowość, przejawiająca się sem „człowiek może tylko liczyć na to, co w walce, wrzeniu wewnętrznem i udręce, zdobywa metodą surową“ (DwTelshau-To też przeważają u nich uczucia przy- vers), trzeba nauczyć się walki z mate-kre, a świadomość wolności ustępuje rjałem pracy, z ludźmi 1 z sobą samym, przed świadomością musu. Wielka liczba przedstawień występuje u nich w waha- nizmu woli. Czynnik formalny niu i poprzedza decyzję. Osoby tego ty- w kształceniu woli mało był dotychczas pu świadome są swej niemocy, pokłada- uwzględniany, ponieważ prace ekspery-ją jednak zbytnią nadzieję w skuteczno- mentalne w tej dziedzinie istnieją dopieści wysiłku w akcie woli bez poprawy ro od lat trzydziestu, firmowanie waha-wadliwych form procesu i dlatego czynią nia decyzji i wykonania, czyli poprawia-rozpaczliwe próby w planach i postano- nie ujemnych cech woli na dodatnie (na-wieniach często nierozważnych. Gdy przykład zmiana uczuć przykrych na opanowanie siebie zawodzi, starają się przyjemne w akcie woli, przeżyć musu przynajmniej utrzymać plan ogólny na przeżycia wolności, poprawienie i główne linje lub też wyczerpują swą mniej korzystnych form wahania na energję na niewykonalne postanowienia, bardziej korzystne, usunięcie wysiłku Ludzie ci, pragnąc wiele, nie umieją z decyzji) może stanowić o powolnej chcieć, a przez to nie potrafią móc i wy- zmianie typu woli samych jednostek konać.

Teorje woli.

Kształcenie woli.

Najważniejsze w tej dziedzinie są trzy następujące czynniki:

1. Kształcenie, idei,

nych motywów uczynić motywy subjek- idiogeniczne. tywne (Lindworsky). Blisko kwestji kształcenia motywów i celów działania dotyczącej woli, można wymienić następu-

Psychologowie badający wolę dzielą się na uznających odrębne istnienie celu czynnika woli (Ach, Lindworsky, Dy-działania i motywów częściowo bowski) i nieuznających go, lecz sprowa-wychodzi poza granice zagadnienia wo- dzających wolę do uczuć (Wundt) lub li, sprowadzając się do kształcenia urny- intelektu (Witwicki). Teorje uznające słu i uczuć. Trudność zagadnienia pole- odrębny pierwiastek woli noszą nazwę ga na tem, by z idei obcych, choć może idiogenicznych, pozostałe zaś — alloge-nawet uznawanych rozumem, uczynić nicznych. Autorowie badań eksperymen-ideje własne, bliskie, czyli z objektyw- talnych zajmują przeważnie stanowisko

X. M. Dybowski.

Z nielicznej literatury w języku polskim,

i M. X.: O ty-e n O. S. : Siła

jące książki : D y b o w s pach woli, 1928 ; Mar woli i powodzenie, 1911; Payot .7.: Kształcenie woli ; Witwicki Wł. : Analiza psychologiczną objawów woli, 1904.

WSZECHŚWIAT. Wszystko, co nas otacza, a więc z jednej strony glob ziemski jako siedlisko naszego życia, z drugiej zaś strony owe niezliczone rzesze odległych gwiazd i mgławic, to dostępna dla badań naszych cząstka wszechświata, którego istotę myśl ludzka stara się od niepamiętnych czasów zrozumieć, szukając jednocześnie odpowiedzi na pytanie, jakie jest stanowisko ludzkości i Ziemi we wszechświecie. Pierwszą poważną próbę utworzenia obrazu wszechświata znajdujemy w starożytnej teorji Ptolemeusza; według jego teorji Ziemia jest środkiem całego wszechświata, wszystkie zaś planety wraz ze Słońcem i gwiazdami, krążąc dokoła tego środka, są podporządkowane Ziemi i człowiekowi. Pogląd taki na budowę świata przetrwał aż do czasów Kopernika (-» Kopernik), którego myśli, uzupełnione świetnemi wynikami badań K e-plera, Galileusza i Newtona, zdetronizowały Ziemię i człowieka ze stanowiska naczelnego we wszechświecie, przenosząc chwilowo środek świata na Słońce. Wkrótce jednak przekonano się, że wszystkie gwiazdy są słońcami, po-dobnemi do .centralnego ciała naszego systemu planetarnego, niema więc powodu do przypisywania naszemu Słońcu wyjątkowego stanowiska we wszechświecie. Wobec równouprawnienia gwiazd środek wszechświata został zagubiony, jednocześnie zaś od połowy XIX w. szybko zaczęły się rozszerzać granice dostępnej dla badań części wszechświata. Dalszy postęp zaznaczył się w bieżącem stuleciu, gdy przekonano się, że nie po-jedyńcze gwiazdy są zasadniczemi cegiełkami, z których zbudowany jest

szukaj w łomie piątym!

wszechświat, lecz że cegiełkami temi są ogromne zbiorowiska gwiazdowe, takie, jak układ Drogi Mlecznej (-» Droga Mleczna), zawierający wiele miljardów gwiazd. Ogromną zdobyczą astronomji w XX w. stało się stwierdzenie faktu, że takich galaktyk, jak nasza, jest niezmiernie dużo we wszechświecie i że nasz układ Drogi Mlecznej niczem spe-cjalnem od innych podobnych zbiorowisk gwiazd się nie wyróżnia. A więc również we wszechświecie, rozumianym jako zbiorowisko galaktyk, nie możemy znaleźć środka, kresy zaś tego wszechświata stają się dla nas coraz to odleglejsze, mimo że postępy nowoczesnej astronomji umożliwiają sondowanie coraz to dalszych dziedzin przestrzeni.

Przestrzeń międzygwiazdowa.

Rozpatrując wszechświat jako zbiorowisko galaktyk, zwróćmy najpierw uwagę na warunki, jakie panują wewnątrz jednego takiego zbiorowiska. Oczywiście, najlepiej do tego nadaje się układ Drogi Mlecznej, który jako jego mieszkańcy najdokładniej poznać możemy. Wiemy, że układ ten ma kształt olbrzymiego spłaszczonego dysku o średnicy przeszło sto miljonów lat światła i że Słońce, jako jedna z wielu miljardów gwiazd Wielkiej Galaktyki, odległe jest od środka tego systemu o 30.000 lat światła, obiegając go w okresie około 250 milj. lat. (Cyfry według danych z 1935 r., różniące się nieco od przytoczonych w artykule Droga Mleczna).

Gwiazdy Wielkiej Galaktyki położone są w ogromnych wzajemnych odległościach w porównaniu z ich rozmiarami. Śmiało możemy uważać za typową gwiazdę nasze Słońce, którego średnica (—» Słońce) wynosi blisko 1,400.000 km. Z pomiarów odległości najbliższych gwiazd wiemy, że w sąsiedztwie Słońca gwiazdy są odległe od siebie przeciętnie o 7 lat światła (65.10¹² km). Wynika stąd, że przeciętna odległość między gwiazdami jest blisko 50 mil jonów razy większa od ich średnic, a więc gdybyśmy mil jardy gwiazd, które wchodzą w skład Wielkiej Galaktyki, wyobrazili sobie jako kropelki deszczu o średnicy 3 mm, musielibyśmy te kropelki poroz-mieszczać w przeciętnych odległościach około 140 km. Z tego modelu wyziera przeraźliwa pustka, jaka panuje wewnątrz naszej galaktyki, mimo że tyle miljardów gwiazd do niej należy. Planety zajmują taki znikomy obszar przestrzeni, że we wspomnianym modelu Ziemię należałoby umieścić jako pyłek o średnicy ¹J₃₀ mm w odległości około 32 cm od kropelki wyobrażającej Słońce, cały zaś system planetarny wraz z orbitą Plutona zmieściłby się w obszarze o średnicy 26 m.

Materja międzygwiazdowa.

Przestrzeń międzygwiazdowa nie jest jednak całkowicie pusta, dostrzegamy bowiem liczne ciemne i jasne mgławice, które najobficiej występują na tle Drogi Mlecznej. Mgławice te, jako należące do układu Wielkiej Galaktyki, nazywamy galaktycznemi. Jasne mgławice galaktyczne o nieregularnych kształtach należą do najefektowniejszych ciał niebieskich. Są one chmurami ko-smicznemi bardzo rozrzedzonego gazu, świecącego jedynie wrskutek pobudzenia go przez promieniowanie sąsiednich gorących gwiazd o temperaturze powyżej 20.000° C (—» Gwiazdy). Niezawsze jednak w bezpośredniem sąsiedztwie chmur kosmicznych znajdują się takie gorące gwiazdy, wywołujące jarzenie gazów. W tym przypadku mgławice występują na tle Drogi Mlecznej jako ciemne smugi, sprawiające wrażenie pustki. Smugi te noszą nazwę ciemnych mgławic; co do swej istoty nie różnią się one niczem od jasnych mgławic gazowych.

Mgławice galaktyczne zajmują olbrzymie obszary przestrzeni, masy ich jednak w porównaniu z objętościami są bardzo małe. Teoretyczne rozważania doprowadzają do wniosku, że gęstość gazów wewnątrz mgławic bywa taka mała, że 1 gram zajmuje około 100.000 km³, podczas gdy 1 gram powietrza w normalnych warunkach na Ziemi posiada objętość około 1 litra. Rozrzedzenie więc w mgławicach jest około 100.000 razy większe od rozrzedzenia najlepszej próżni, jaką możemy otrzymać w laborato-rjach.

Mgławice galaktyczne są tylko zagęszczeniami, jakie występują w jeszcze subtelniejszym gazie, wypełniającym prawie całą przestrzeń międzygwiazdo-wą. Wiadomości o tym gazie zdobywamy, badając widma odległych gorących gwiazd. W widmach bowiem takich gwiazd mater ja między gwdazdowa uwidocznia się w postaci bardzo subtelnych prążków, różniących się od tych, które powstają przez pochłanianie promieniowania w atmosferach gwiazdowych. Ponadto barwy tych odległych gwiazd ulegają pewnym zmianom wskutek silniejszego pochłaniania promieni niebieskich w porównaniu z promieniami żółtemi i czerwonemi w przestrzeni międzygwiazdowej. Z tego rodzaju badań wnioskujemy, że z*obu stron głównej płaszczyzny Drogi Mlecznej zalega warstwa rozrzedzonego gazu o grubości przeszło 600 lat światła. Jest to warstwa stosunkowa cienka w porównaniu z grubością dysku Wielkiej Galaktyki, sprawia wTięc, że jed.ynie światło tych gwiazd, których kierunki tworzą niewielki kąt z płaszczyzną Galaktyki, bywa osłabione w sposób wyczuwalny dla obserwacyj. Z widm bardzo odległych gwiazd przekonywujemy się, że wr przestrzeni międzygwiazdowej błąkają się najczęściej atomy wapnia pojedyńczo zjonizowane, to znaczy pozbawione jednego zewnętrznego elektronu (—» Elektron). Rozrzedzenie materji między-gwiazdowej jest tak wielkie, że jeden gram wypełnia objętość sześcianu o boku równym 60.000 km. Przy takiej gęstości w objętości zajmowanej przez glob ziemski zmieściłby się zaledwie 1 mg gazu kosmicznego.

Mgławice pozagalaktyczne.

Wielka Galaktyka, jako potężne zbiorowisko gwiazd i chmur gazu kosmicznego, jest jedną z zasadniczych jednostek, z jakich zbudowany jest cały wszechświat. W kształcie olbrzymiego dysku o średnicy przeszło 100.000 lat światła zajmuje ona ogromny obszar przestrzeni i zawiera około stu mil jardów gwiazd, rozrzuconych pojedyńczo, bądź też skupionych w gromadach gwiazdowych. Zdumiewający ten system systemów gwiazdowych jest tylko bardzo drobną cząstką całego wszechświata, jakby archipelagiem wysp w bezbrzeżnym oceanie Kosmosu.

Gdy wyjrzymy na szerszy świat poza Wielką Galaktykę, dostrzeżemy wiele systemów podobnych do naszej Galaktyki. Są to również wyspy i archipelagi wszechświata, tak daleko jednak położone, że tylko w niewielu najjaśniejszych widzimy oddzielne gwiazdy, przytłaczająca zaś ich większość świeci jedynie jako słabe mgławice. Mgławice te leżą poza Wielką Galaktyką, nazywamy je więc pozagalaktycznemi.

Jedną tylko pozagalaktyczną mgławicę nieba północnego, położoną w gwiazdozbiorze Andromedy, możemy swobodnie dostrzec gołem okiem jako słabą mgiełkę. Pozostałe mgławice możemy badać tylko przez lunety głównie za pośrednictwem fotografji. Na zdjęciach fotograficznych widzieć możemy wielkie bogactwo form mgławic pozagalaktycz-nych. Ogólnie rozróżniamy tu dwie grupy: mgławice regularne i nieregularne.

Pierwsza z tych grup obejmuje dwa rodzaje mgławic: jedne z nich mają kształt eliptyczny o rozmaitem spłaszczeniu, drugi zaś rodzaj — najważniejszy i najliczniejszy — obejmuje mgławice spiralne. Ramiona spirali u tych ostatnich mgławic wybiegają z jasnego skondensowanego jądra i zaginają się wszystkie w jednym kierunku. Gdy płaszczyzna tych spirali jest prostopadła do kierunku naszego patrzenia, widzimy je najwyraźniej, jak np. w słynnej mgławicy w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy (I, tabl. 55 b). Gdy zaś mgławicę oglądamy „z kantu“, t. j. gdy promień widzenia leży w głównej płaszczyźnie mgławicy, wtedy przybiera ona kształt wrzeciona, jak to widzimy w mgławicy, położonej w gwiazdozbiorze Warkocza Bereniki. W pośrednich położeniach mgławice spiralne widoczne są w postaci eliptycznej, jak np. Wielka Mgławica w Andromedzie.

Gdy będziemy porównywali strukturę mgławic spiralnych z budową Wielkiej Galaktyki, odrazu zauważymy wiele podobieństw. Szczególnie uderzające jest podobieństwo schematycznego przekroju Wielkiej Galaktyki (—> Droga Mleczna, I, str. 1254, ryc. 166) do obrazu mgławicy wrzecionowatej. Zarówno mgławice spiralne, jak i Wielka Galaktyka są bardzo spłaszczonemi zbiorowiskami gwiazd, ponadto na fotografjach mgławic wrzecionowatych widzimy wzdłuż ich głównej osi smugi ciemnej materji, zupełnie podobne do występowania ciemnej mater ji między gwiazdowej wpobliżu głównej płaszczyzny Wielkiej Galaktyki. Nasza Wielka Galaktyka jest więc taką samą mgławicą spiralną, jakich mnóstwo odkrywają stale lunety.

Sondowanie przestrzeni wszechświata.

Pierwszym krokiem do poznania wszechświata jest oczywiście wysondo-

szukaj w tomie piątym!

swej

499

r>oo

wanie jego głębin przez pomiary odległości mgławic, przytem mogą tu mieć zastosowanie jedynie metody oparte na pomiarach bezwzględnej jasności gwiazd (—> Gwiazdy). Na szczęście kilka najbliższych mgławic pozagalaktycznych, które przez analogję do Wielkiej Galaktyki nazywać teraz będziemy ogólnie galaktykami, zawiera gwiazdy zmienne, cefeidy, owe fundamentalne latarnie systemów gwiazdowych ; dla tych zbiorowisk gwiazd dało się też łatwo obliczyć ich odległości. Okazało się, że są one ogromne, zaledwie bowiem 5 galaktyk leży w odległości od nas mniejszej od miljona lat światła. Najbliższe są dwa Obłoki Magellana, widoczne na niebie południowem nakształt oderwanych od Drogi Mlecznej chmur gwiazdowych. Odległości obu tych zbiorowisk gwiazd wynoszą po 100.000 lat światła. Następną zkolei mgławicą jest jedna z galaktyk, widoczna w kierunku gwiazdozbioru Strzelca. Odległość jej wynosi 700.000 lat światła. Wreszcie w odległości 900.000 lat światła położone są dwie mgławice spiralne, z których jedna — to słynna Wielka Mgławica Andromedy. 14 dalszych galaktyk leży w odległościach od miljona do 6x/₂ milj. lat światła, setki zaś tysięcy galaktyk z pośród znanych — leżą znacznie dalej. W tych odległych galaktykach nie możemy nawet w największych lunetach rozróżnić oddzielnych gwdazd, odległości więc ich oceniamy, opierając się głównie na założeniu, że całkowite jasności wszystkich galaktyk są jednakowe. Najsilniejsze lunety współczesne odkrywają mgławice pozagalaktyczne aż do odległości 140 miljonów lat światła.

Aby móc uzmysłowić sobie tę wielką odległość, użyjmy porównania, jakie zastosował astronom angielski Jeans w swem pięknem dziele populamem p. t. „Wszechświat“. Światło najdalszych mgławic opuściło je 140 miljonów lat temu. W ciągu całego niemal czasu swej wędrówki biegło ono z prędkością 300.000 km/sek ku Ziemi, niezamieszka-nej jeszcze przez człowieka. Dopiero gdy promień światła przebiegł drogi, pojawił się na Ziemi człowiek, długo się cywilizował, wreszcie zbudował lunety, aby ten promień pochwycić. Ta ostatnia Vsoo część drogi promienia świetlnego — to okres życia 10.000 pokoleń ludzkich.

Z rozkładu mgławic pozagalaktycznych w naszem sąsiedztwie obliczamy, że wewnątrz dostępnej dla naszych badań kuli o promieniu 140 miljonów" lat światła mieści się około dwóch miljonów galaktyk, podobnych do naszej Wielkiej Galaktyki.

Ucieczka mgławic.

Badania spektroskopowe mgławic pozagalaktycznych wykazują, że prążki absorbcyjne w widmach tych ciał niebieskich są naogół przesunięte w stronę czerwonej części widma, przytem przesunięcie jest tern większe, im dalej mgławica jest położona. Oznacza to, że mgławice oddalają się od nas, przytem oddalanie to jest tern szybsze, im dalej mgławice są położone (-» Gwiazdy).

Na podstawie licznych obserwacyj stwierdzono, że prędkość oddalania się mgławic pozagalaktycznych wzrasta średnio o 170 km/sek przy wzroście odległości o miljon lat światła. Obserwacje wykazały np., że pewna słaba mgławica w gwiazdozbiorze Lwa, której odległość oceniono na 100 miljonów lat światła, ucieka od nas z prędkością 19.700 km/sek, dwie zaś mgławice w gwiazdozbiorze Bliźniąt, odległe o 135 miljonów lat światła, oddalają się od nas z prędkością 24.000 km/sek. Ostatnio zaś w obserwatorjum na Mount Wilson odkryto mgławicę, która ucieka od nas z prędkością 42.000 km/sek.

Ucieczka mgławic bynajmniej jednak nie dowodzi, żeby nasza Wielka Galaktyka była w czemkolwiek uprzywilejowana wobec innych galaktyk. Obserwowane prędkości są przecież tylko prędkościami względnemi i oznaczają jedynie, że odległości między wszyst-kiemi galaktykami wzrastają. Efekt jest taki sam, jakby rozszerzała się przestrzeń, w której zawarte są galaktyki, i dlatego fakt ucieczki mgławic otrzymał nazwę rozszerzania się wszechświata. Z jakiejkolwiek galaktyki obserwowalibyśmy ruch innych galaktyk, efekt byłby zupełnie jednakowy, to znaczy, że z każdego punktu przestrzeni widzielibyśmy ucieczkę galaktyk z prędkością wzrastającą wraz ze wzrostem odległości, podobnie jak obserwator, umieszczony na powierzchni jednostajnie rozdyma-nego balonu, widzi ucieczkę od siebie wszystkich punktów tej powierzchni, niezależnie od tego, w którem miejscu na balonie będzie umieszczony. Na podstawie faktu, że prędkość wzajemnego oddalania się galaktyk wzrasta o 170 km/sek wraz ze wzrostem odległości o miljon lat światła, astronom angielski Eddington oblicza, że promień wszechświata podwaja się co 1.400,000.000 lat. Łatwo możemy obliczyć, że za 10 miljardów lat mgławice pozagalaktyczne tak znacznie się oddalą, że będą świeciły 10.000 razy słabiej, niż obecnie, a więc naogół będą już niedostępne do badań lunetami o takiej sile optycznej, jaką obecnie dysponujemy.

Zadziwiające to zjawisko rozszerzania się wszechświata nie znalazło dotąd pełnego rozwiązania nawet w świetle teorji względności. W r. 1933 znakomity fizyk i astronom angielski M i 1 n e podał dość prostą teorję rozszerzania się wszechświata, zakładając, że na początku istnienia wszechświata wszystkie galaktyki były zebrane w stosunkowo niewielkim obszarze, poruszając się z najrozmaitszemi prędkościami w różnych kierunkach. Po upływie bardzo długiego czasu galaktyki ugrupowały się w ten sposób, że te z pośród nich, które były obdarzone szybkim ruchem, odbiegły daleko i w dalszym ciągu szybko oddalają się od nas, te zaś, które poruszały się względem nas wolniej, pozostały bliżej.

Ewolucja galaktyk.

W związku z zaobserwowaną różnorodnością form wśród regularnych mgławic pozagalaktycznych nasuwa się pytanie, czy liczne typy przejściowe między zasadniezemi rodzajami mgławic nie stanowią ciągu ewolucyjnego tych zbiorowisk gwiazd. Astronom angielski Jeans odpowiada na to pytanie twierdząco, podając jednocześnie hipotezę, według której przebiegałaby ewolucja galaktyk. Według tej hipotezy początkowy stan wszechświata wyobrażamy sobie w postaci pramgławicy o niezwykle małej gęstości. W rozmaitych epokach w tej pramgławicy zaczęły się pojawiać kondensacje, w których następnie powstawał ruch wirowy. W ten sposób powstawały najpierw kuliste, potem spłaszczone zbiorowiska materji, złożone jeszcze z gazu, zdezorganizowanego w gwiazdy. Przy wzroście prędkości ruchu obrotowego mgławice ulegałyby dalszemu spłaszczeniu, przybierając kształt soczewkowy, wreszcie zaś w końcowem stadjum ewolucji mater ja zaczęłaby wypływać z pasa równikowego, dając początek ramionom spirali. Dopiero w tern ostatniem stadjum powstawania mgławicy spiralnej mogłyby powstawać gwiazdy z kon-densacyj gazowych. Oczywiście, nawet w przybliżeniu nie możemy oszacować, jak długo mogłaby trwać opisana ewolucja galaktyk.

Skończoność czy nieskończoność wszechświata.

Wysondowanie głębin przestrzeni kosmicznej do odległości, przewyższającej 100 miljonów lat światła, odkrycie ucieczki mgławic i hipotezy tyczące przypuszczalnej ewolucji — rozszerzyły bardzo znacznie naszą skalę przestrzen-no-czasową. W związku z tern nasuwają się pytania, czy wszechświat jest skończony w czasie i w przestrzeni, czy też nieskończony. Na pytania te astronomja nie może narazie dać decydującej odpowiedzi. Jeszcze przed 10 laty zdawało się, że rozmiary wszechświata muszą być skończone, i próbowano nawet obliczać promień wszechświata, opierając się na teorji E i n-Steina. Wykrycie faktu ucieczki mgławic obaliło te rozumowania, przez co znów znaleźliśmy się w stanie zupełnej niepewności co do wieku i rozmiarów wszechświata. Jednego tylko możemy być pewni, t. j. tego, że dostępna dla naszych badań kula o promieniu 140 miljonów lat światła, zawierająca 2 mi-ljony galaktyk, jest tylko bardzo drobną cząstką całego wszechświata, i że nietylko epoki historyczne, lecz nawet cały okres istnienia ludzkości na Ziemi jest zaledwie jedną chwilką w dziejach istnienia wszechświata. Zawsze chyba będziemy, według pięknych słów Newtona, tylko dziećmi, bawiącemi się kamyczkami, mając przed sobą wielki, niezbadany ocean tajemnic Kosmosu.

E. Rybka.

Czytelnik, interesujący się nowoczesnemi poglądami na budowę i ewolucję wszechświata, znajdzie najwięcej wiadomości pod tym względem w tłumaczeniach dwóch popularnych książek J e a n s a, wydanych przez Mathesis Polską w Warszawie p. t. Wszechświat, 1932 i Niebo, 1933.

WYCHOWANIE.

Wychowanie — wypadkowa dwóch rodzajów sił.

Wiele bardzo różnorodnych czynników kształtuje człowieka. Każdy z ludzi, przychodząc na świat, przynosi wraz z sobą pewne wyposażenie fizyczne i duchowe, z którego korzysta w swem póź-niejszem życiu. Wprawdzie badania naukowe nie pozwalają dziś jeszcze dokładnie oznaczyć, co i w jakim stopniu człowiek dziedziczy (-» Dziedziczność) po swych przodkach, to jednak zależność tę ukazują zdecydowanie. Szczególnie w ostatnich czasach ujawniono ścisły związek, jaki zachodzi między usposobieniem a konstytucją cielesną (—> Charakter, Konstytucjonalizm). W granicach tego naturalnego wyposażenia, w granicach, których przełamać nie możemy, nasza osobowość kształtuje się pod wpływem innych jeszcze czynników.

Kształtuje się przedewszystkiem pod wpływem środowiska geograficznego. Wychowuje nas przyroda i klimat. Innym temperamentem nasyca ludzi południe, innym północ. Inną psychikę ma człowiek gór, inną mieszkaniec dolin i znowu inną rybak z morskiego wybrzeża.

Różnice te pogłębiają się przez pracę, dostosowaną do naturalnych warunków. Typ zajęcia, któremu się człowiek stale oddaje, żłobi w nim trwałe i głębokie rysy. Proces ten ma zazwyczaj charakter jednostronny, ponieważ zawód wyrabia w ludziach potrzebne sprawności kosztem innych, niepotrzebnych lub dla danej pracy wręcz szkodliwych. W zakresie fizycznym jednostronność ta doprowadza często do charakterystycznych dla danego zawodu chorób, w zakresie zaś psychicznym wyraża się zawsze zacieśnieniem horyzontów, powstającem z przyzwyczajenia do ujmowania życia i świata z perspektywy danego zawodu własnego. W wieśniaku, który współżyjąc i walcząc z przyrodą, uprawia od lat własny kawałek ziemi, wytwarzają się inne poglądy i inne nastawienia uczuciowe, niż w wykwalifikowanym robotniku, pracującym wespół z innymi w wielkiej, racjonalnie zorganizowanej fabryce.

Kształtuje też ludzi środowisko społeczne. Inne piętno wyciska przynależność do warstwy uprzywilejowanej, inne zaś przynależność do pokrzywdzonych i uciśnionych. Dziecko wzrastające w wielkiem mieście nabiera innych skłonności i upodobań, niż dziecko dojrzewające na głuchej wsi. Środowisko społeczne wychowuje też ludzi przez wymaganie posłuszeństwa wobec istniejących praw, przez zaszczepianie obowiązujących zapatrywań, przez ukazywanie ideałów. Tak krzewią się i utrzymują zwyczaje i obyczaje, przekonania i ideolo-gje. Wzrastający w tej atmosferze człowiek przejmuje w siebie treść tych zobowiązań i haseł.

Kształtuje też ludzi środowisko duchowe: religja, tradycja, etyka. Religja stawia wymagania, ukazuje wzory. Inny typ człowieka dojrzewał pod wpływem wiary chrześcijańskiej, inny wyrastał w atmosferze religji greckiej. Podobnie kształci ludzi tradycja, którą znają i podtrzymują. Wielkie wypadki dziejoAve, koleje historycznych dróg narodu wyciskają swe piętno nietylko na jednem pokoleniu; żłobią one trwałe rysy w narodowym charakterze, widoczne również w poszczególnych jednostkach.

Kształtuje wreszcie ludzi ich osobisty los, jakiego doznają w życiu. Szczęście i przeciwieństwa, ciężar odpowiedzialności i zakres władzy, powodzenie lub zawody w pracy, miłości, stosunkach z bliźnimi, obrona lub walka — wszystko to, co składa się na koleje żywota jednostki, urabia ją w pewien określony sposób, kształtując tak lub inaczej jej wrodzone skłonności i możliwości.

Idąc przez życie, od kolebki do grobu podlega człowiek działaniu tych sił w sobie i poza sobą, które nieubłaganie i nieświadomie formują jego teoretyczny i praktyczny stosunek do życia.

Od procesów formowania się człowieka, kierowanych takiemi czynnikami, jak konstytucja cielesna i wrodzone skłonności, środowisko naturalne, zawodowe i społeczne, obyczaj, tradycja i re-ligja oraz osobisty los życiowy, odróżnić trzeba takie procesy, które powstają jako wynik usiłowań, mających specjalnie i wyłącznie na celu trwałe oddziaływanie na siebie samego lub innych ludzi. Na tern polega wychowanie świadome. Ludzie stawiają sobie pewne wzory i pragną je realizować, posługując się specjalnie obmyślonemi metodami. Dłuższa praktyka wychowawcza oraz badania naukowe pouczają o tern, jakie sposoby postępowania i w jakich warunkach okazują się skuteczne, a jakie zawodzą. Wychowywanie siebie lub drugich staje się wówczas zespołem czynności świadomie zamierzonych i celowo zorganizowanych. Przejawy takiego wychowania są różnorodne. Występuje ono w stosunku rodziców do dzieci, ponieważ rodzice nietylko współżyją z dziećmi, ale również pragną je wychować, to znaczy w pewien sposób urobić i przygotować do późniejszego życia. Wypełnia ono lata szkolne, ponieważ szkoła powołana jest do wychowania młodzieży według obowiązujących w da-nem społeczeństwie pojęć moralnych i intelektualnych. Przenika ono działalność wielu innych organizacyj i instytucyj oświatowych. Wychowanie świadome odnosi się nietylko do dzieci i młodzieży. Próbują je stosować również dorośli w stosunku do dorosłych. Grupy ludzkie, wierzące silnie w słuszność swych haseł, pragną krzewić ich znajomość wśród ogółu i kształtować go zgodnie z tym poglądem na świat. Naturalne promieniowanie haseł religijnych lub politycznych nie wydaje się wówczas wystarczające, poszukuje się przeto sposobów, któreby proces tego promieniowania przyśpieszyły i pogłębiły. Wreszcie wychowanie świadome może przejawiać się w pracy człowieka nad sobą samym. Jeśli człowiek nie zadowala się tern kształtowaniem własnej osobowości, które dokonywa się pod wpływem różnorodnych czynników naturalnych i społecznych, ale pragnie mieć na ten proces pewien wpływ i pragnie sam siebie urabiać według wyznawanych ideałów i wzorów — wówczas wchodzi na teren wychowania świadomego.

Proces formowania się ludzi jest zatem, jak widać, wypadkową dwóch rodzajów sił : świadomych i nieświadomych. Słowa wychowanie używamy w dwóch znaczeniach. W szerszym zakresie. oznacza ono wszelkie wpływy, kształtujące osobowość człowieka. W węż-szem znaczeniu stosuje się ono do takich tylko wpływów, które są owocem celowo zorganizowanych oddziaływań.

Zadania wychowania.

Wychowanie świadome i celowe organizuje więc tylko cząstkę tych wpływów, które oddziaływują na człowieka. Dlatego liczyć się musi z tą atmosferą, którą człowiek oddycha w swem codziennem życiu, z tern, co posiada on w sobie. Wychowanie idące przeciw temu prądowi nie daje owoców, a nawet staje się często przyczyną bolesnych konfliktów w życiu jednostek, ponieważ rozszczepia je wewnętrznie. Działalność wychowawcza, jaką na ziemiach polskich prowadzili zaborcy, stanowi jaskrawy przykład rozdźwięku, zachodzącego między czynnikami kształtującemi w sposób naturalny duszę polskiego dziecka a zabiegami stosowanemi w celu wynarodowienia jej. Losy takiej działalności wychowawczej oraz losy młodzieży w tych warunkach przedstawia St. Żeromski w „Syzyfowych pracach“. Podobnie mało skutecz-ne i podobnie szkodliwe jest takie wychowanie, które nie liczy się zupełnie z indywidualnością charakterów i różnorodnością sytuacyj życiowych kształtujących jednostkę. Takie wychowanie narzuca umysłom wiadomości, które są nieprzydatne i zaszczepia sądy, które mają charakter gołosłowny, ponieważ nie mogą być we własnem doświadczeniu uczących się potwierdzone. W zakresie moralnym zaś wytwarza ono powierzchowne nawyki, którym jednostka — w każdej trudniejszej sytuacji — zaprzeczy, idąc własną drogą. Z tego faktu, iż wychowanie świadome budować musi na fundamentach założonych przez niezależne od jego woli czynniki naturalne, społeczne i duchowe, nie wynika wszakże, by jego rola była zupełnie poślednia. Zakres i doniosłość jego działania są wielkie.

Wychowanie rozwija istniejące w nas w zalążku możliwości. Poddając się biernie działającym na nas wpływom, rezygnujemy z tego rozwoju. Myśl, której świadomie nie ćwiczymy i nie wzbogacamy, nie stanie się nigdy myślą tak bystrą, jakąby być mogła. Uczucia, których się nie pielęgnuje, wygasają. Wola hartuje się tylko w zwycięskiem zwalczaniu przeszkód. W ten sposób wychowanie wydobywa z ludzi wartości, które inaczej uległyby zmarnotrawieniu.

Wychowanie uczy wartościowego dla jednostki i grupy zaspokajania potrzeb i skłonności. Zaspokojenia te mogą być bowiem różnorodne. Tak np. instynkt walki wyrażać się może w brutalnych i szkodliwych formach, może jednak — pod wpływem umiejętnego wychowania — szukać zaspokojeń w czynach rycerskich i szlachetnych. Pragnienie uwydatnienia własnej woli ujawniać się może w przekornem i złośliwem niszczy-eielstwie, ale jeśli wychowanie rozwinie w jednostce zdolności twórcze, wówczas to samo pragnienie będzie mogło być zaspokojone w sposób znacznie bardziej wartościowy. Wstąpienie na właściwą drogę zawodową, do czego doprowadzić ma wychowanie, posiada dlatego wielkie znaczenie. Taki proces zaspokajania tych samych skłonności coraz wyższemi sposobami nazywamy sublimacją.

Wychowanie ułatwia znalezienie wynagrodzeń za braki, jakie widzimy w sobie lub jakie znajdujemy w otoczeniu. Rozumnym wysiłkiem woli potrafimy częstokroć zerwać te ograniczenia. Tak np. Demostenes, który miał wadę wymowy, wyćwiczył się na wielkiego mówcę. Podobnie ludzie żyjący w trudnych warunkach nie załamują się, ale, wręcz przeciwnie, rozwijają większe zasoby energji niż inni, a ludzie żyjący w niemiłem sobie środowisku potrafią czasami osiągać wielki stopień skupienia wewnętrznego i twórczej pracy. Typy takie przedstawiają często powieściopi-sarze. Takie zjawiska wyrównywania braków nazywamy kompensatą.

Rozwój, sublijnacja i kompensata określają rolę wychowania ze stanowiska jednostkowego. Można ją wszakże określać również z punktu widzenia ponadindywidualnych wartości. Czynią to różne, przeciwstawne sobie teorje. Jedna z nich uwydatnia tę rolę wychowania, która polega na przeszczepianiu tradycji, na wiązaniu młodych pokoleń z dorobkiem przeszłości. W okresie dziecięctwa i młodości człowiek winien zapoznać się z tern wszystkiem, co wytworzyły wieki ubiegłe i co uchodzi za wartościowe i konieczne składniki wykształcenia (—> Kształcenie). Są to niewątpliwie ważne zadania, ale wychowaniu kierowanemu wyłącznie temi zasadami grozi przeładowanie szkoły balastem materjału oraz utrata wpływu na młodzież w zakresie bieżących i nowych spraw życia.

Inna przeto teorja określa wychowanie jako przystosowywanie do istniejących potrzeb i warunków, szczególnie zaś do wymagań społecznych. Ma ono formować młodzież według obowiązujących w danem środowisku wzorów człowieka i obywatela. Ma w ten sposób przysposabiać społeczeństwu nowych, pełnowartościowych członków. Ale i to określenie nie obejmuje całej prawdy. W wielu bowiem razach oczekujemy od wychowania pomocy w przełamywaniu istniejącego stanu rzeczy, w wielu razach wychowawca nie może i nie powinien dostosowywać wychowanków do wymagań środowiska, a mianowicie wówczas, gdy jest ono szkodliwe, gdy może i powinno ulec przekształceniu. W wielu też razach, szczególnie jeśli chodzi o grupy społeczne upośledzone w stosunku do innych, wychowanie staje się narzędziem wyzwolenia i drogą wzwyż, nie jest zaś dostosowywaniem dzieci do trybu życia i położenia starszych.

Dlatego inna jeszcze teorja określa zadania wychowawcze w związku z przyszłością. Wychowawca nie służy ani przeszłości, ani teraźniejszości, bowiem jego główną rolą jest opieka nad rodzą-cemi się i dojrzewającemi siłami. Tradycję i życie bieżące winien traktować jako narzędzie, dzięki którym dopomaga się do wzrostu nowych ziaren. Wartość jego pracy okazuje się z plonów, które kiedyś będą zebrane. Krzepienie sił, by sprostać nieprzewidzianym wymaganiom, które w przyszłości postawi nam życie oraz rozbudzanie zdolności twórczych, które będą dawać nowe owoce — oto rola wychowania. W takiem ujęciu wychowanie staje się powiązaniem przeszłości i teraźniejszości z przyszłością, staje się uzgodnieniem rozwoju jednostkowego z rozwojem kultury i społeczeństwa.

Metody.

Różne metody stosuje się w wychowaniu. Zależy to częściowo od celów, którym ma ono służyć, częściowo od panujących poglądów na duszę ludzką i sposoby jej reagowania. Współczesne metody wychowawcze nie rezygnują z kierowania rozwojem, pragną to jednak czynić raczej przez stwarzanie odpowiednich warunków i podniet, niż przez nakazy i wymagania. Może to zilustrować następujący, autentyczny przykład. Jeden z pedagogów", podróżując po Ameryce, chciał uczynić kilka zdjęć z dzielnicy murzyńskiej Nowego Jorku. Przeszkadzała mu w tern banda wyrostków, z najbardziej złośliwym urwisem na czele. Otóż do niego właśnie zwrócił się ów pedagog z uprzejmą propozycją: „Chciałbym zrobić kilka zdjęć, czyby pan nie był łaskaw utrzymać widzów' w porządku?“ Natychmiast napastniczość chłopca znalazła inne ujście i zaczął on gorliwie odganiać natrętów, spełniając obowiązek, którym go zaszczycono. Przykład ten pokazuje drogę wychowania. Wiedzie ona przez powierzanie odpowiedzialnych czynności, nie przez gniew i nie przez perswazje. Najsilniej wychowują przeżycia wzbudzane w toku działań ważnych i świadczących o zaufaniu. W takiej atmosferze wzrastają dzielni ludzie. Nie przywiązujemy już dziś tak wielkiej wagi, jak dawniej, do kar i nagród jako środków zapewniających powodzenie wychowawcze. Więcej obiecujemy sobie po takiem zorganizowaniu pracy wychowawczej, by obowiązki, jakie mają wypełniać wychowankowie, były dla nich same przez się ważne i wiążą-ce, a nie wymagały dodatkowych obietnic lub gróźb. Nie posiadamy zaufania do słów, choćby systematycznie powtarzanych, jeśli nie potwierdza ich przykład własny wychowawcy. Dążymy do tego, by wymagania były praktykowane. Najbardziej logiczne uzasadnianie reguł postępowania nie zyska nigdy takiej mocy wychowawczej, jaką posiada wdasna próba realizacji. Jeden dobrze zorganizowany obóz harcerski nauczyć może trwalej i lepiej współżycia, niż długie godziny rozważań, nakazów, zachęceń, Podobnie w dziedzinie intelektualnej : lepiej i trw'alej przyswajamy sobie to, co jest nam naprawdę potrzebne, co nas interesuje, co możemy zastosować w na-szem życiu. Inna wiedza jest zazwyczaj balastem, który się trudno asymiluje, a łatwo zapomina. Na takiem wiązaniu wiadomości i nakazów z praktyką polega wyrabianie odpowiedzialności.

Współczesna pedagogika dostarcza nam wielu konkretnych rad dotyczących metod postępowania z ludźmi, których pragniemy wychowywać fizycznie lub umysłowo, suołecznie lub religijnie. Ale sama technika oddziaływania nie decyduje o powodzeniu. Jeśli braknie w niej ducha — zawodzi, choćby nawet władano nią jak najzręczniej. Gdy zaś taką siłę duchową posiada, porywa człowieka i wydobywa z niego wielkie zasoby sił. Dlatego lepiej rozwija się umysł tych, którzy uczestniczą w intelektualnych- wysiłkach i pracach badacza wielkiej miary, niż tych, którym dane jest słuchać poprawnych, planowych, jasnych wykładów popularyzatorów niewiele mających wspólnego z praw-dziwą nauką. Dlatego silniej oddziaływuje wychowawczo człowiek charakteru, promieniujący swą wrartością, niż ktoś, kto jest tylko surowym, wymagającym i zręcznym organizatorem. Dlatego lepszego żołnierza wychowa zwierzchnik o duszy wodza, niż ten, kto zna tylko doskonale zasady musztry.

Instytucje wychowawcze.

Funkcje wychowawcze wypełniane są przez instytucje specjalne, takie np. jak szkoła, oraz przez inne czynniki, takie jak rodzina lub cech, które zajmują się wychowaniem tylko ubocznie. W rozwoju kultury europejskiej obserwować możemy wyraźnie wzrost tendencji do prze-

tak oporni na wpływy

kazywania działalności wychowawczej w coraz większym zakresie instytucjom specjalnym, których rola stale wzrasta. Ale do dziś nie objęły one jeszcze całego wychowania. Wypełnia je — mimo protestów pedagogów radykalnych — w znacznym stopniu dom rodzinny. Braki w przygotowaniu pedagogicznem nadrabia często troskliwą miłością. Zresztą znajduje coraz więcej sposobności uzupełnienia tej wiedzy.

Drugiem znamieniem współczesnej organizacji wychowania jest coraz intensywniejsze zróżnicowanie jej form. Komplikuje się nietylko ustrój szkolny, rozgałęziający się na setki szkół różnego stopnia i typu, mnożą się również instytucje wychowania pozaszkolnego. Coraz wyraźniej wychowanie przestaje być tylko dziełem domu i szkoły, stając się wyrazem wielu innych czynników⁷. Szczególne znaczenie wychowawcze zyskują sobie organizacje młodzieży (harcerstwro i in.). Ich wpływ na młodzież bywa niejednokrotnie silniejszy niż wpływ tradycyjnej szkoły.

Trzecią wreszcie cechą charakteryzującą współczesny stosunek do zagadnień organizacyjno-wychowawczych jest skłonność do rozciągania tej działalności na wszystkich ludzi. Nietylko młodzież ma być wychowywana. Trzeba również wychowywać dorosłych. Badania psychologiczne przekonywują, iż człowiek dojrzały może się uczyć równie sprawnie, jak dziecko: zdolność uczenia się prawie nie słabnie z wiekiem. Ludzie dojrzali nie są też — jak o tern świadczą choćby współczesne przewroty polityczne

przekształcające ich życie i pogląd na świat, jak to głoszono w przedwojennych czasach spokojnej i ustabilizowanej cywilizacji. Wychowywanie dorosłych staje się ważnem zadaniem. Podejmuje je nietylko wychowawca, ale i polityk.

Specjalne instytucje wychowawcze były 1 są wytworem różnych grup. Przez długie wieki opiekowały się niemi kościół i zakony. Począwszy od wieku XVIII, opiekę tę przejmuje państwo. Im większy staje się zasięg demokratyzacji oraz im szersze zadania stawia sobie państwo, tern wytrwałej i konsekwentniej państwo organizuje wychowanie. W epoce współczesnej jest to szczególnie widoczne. Wychowawcze zainteresowania państwa zbiegają się tedy z rozszerzaniem zasięgu działalności wychowawczej z dzieci i młodzieży na ogół ludności. Dzięki temu wychowanie uzyskuje nowy, nieznany epokom poprzednim charakter. Ujawnia się on w skrzyżowaniu dróg z polityką.

Wychowanie i polityka.

Każda świadoma działalność wychowawcza, szczególnie zaś ta, która ogarnąć pragnie dorosłych, zazębia się niejednokrotnie z polityką, zmierzającą do urobienia społeczeństwa według pewnych wzorów. Między postawą polityka i postawą wychowawcy zachodzą wszakże różnice. Politykowi zależy często raczej na masowych i szybkich wynikach. Dlatego pragnie on opanować władzę, dlatego posługuje się chętnie takiemi metodami, jak propaganda, agitacja, reklama. Wychowawcy obce są te cele i metody działania. Apeluje on raczej do jednostki, pragnie dopomóc w jej dojrzewaniu. Szybkość efektu nie jest miarą wartości jego trudu. Marzy on raczej o trwałych wynikach, polegających na obudzeniu sił twórczych. Polityk niejednokrotnie traktuje ludzi jako mate-rjał ułatwiający mu realizację jego zamierzeń, jako przedmiot władzy i nakazu. Dla wychowawcy ludzie są bezinteresownym celem jego działalności. Służba jest jego powołaniem.

Różnice te mają zmienną wielkość. Im powierzchowniej uprawiane są polityka i wychowanie, tern ostrzej zarysowuje

B. Suchodolski.

się to przeciwieństwo. Im bardziej zaś akcja polityczna pogłębia swój zasięg, im bardziej się troszczy o trwałe urobienie typu ludzkiego, im odpowiedzialniej planuje z myślą o dalszej przyszłości, a nietylko o doraźnym efekcie, tern bardziej zbliża się do akcji wychowawczej. Podobnie i wychowanie, zależnie od tego, jak jest pojęte, zbliżać się może lub oddalać od polityki. Jeśli organizowane jest ono na podstawie realnych potrzeb państwa, jeśli liczy się z dziejowym rytmem życia narodu, jeśli uwzględnia wymagania środowiska, wówrczas współdziała z polityką.

Bywa tedy tak, iż zespolenie obu tych rodzajów oddziaływania na ludzi jest bardzo bliskie: polityk staje się wychowawcą narodu, wychowawcy zaś osiągają wyniki ważne politycznie. Bywa jednak i tak, iż ostry rozdźwięk zachodzi między niemi. Ale jest on zawsze świadectwem, iż bądź polityka, bądź wychowanie zeszły na drogi fałszywe. Długo trwać on nie może.

Bibljografja: J. Wł. Dawid: Inteligencja, wola i zdolność do pracy, Warszawa 1910. L. Jeleńska: Sztuka wychowania, Warszawa 1930. P. Bovet: Instynkt walki, Warszawa 1934.

WYCHOWANIE FIZYCZNE. Oddziaływanie wychowawcze przy pomocy środków natury fizycznej nazywamy wychowaniem fizycznem. Wychowanie fizyczne otacza troską rozwój cielesny człowieka, jako zasadniczy cel jednak stawia sobie kształtowanie osobowości wychowanka, a więc i jego strony moralnej, intelektualnej, estetycznej i t. p. przy pomocy środków fizycznych.

Cel.

Celem wychowania fizycznego jest : zdrowie, sprawność, dzielność i piękno.

Zdrowie określamy jako doskonałą harmonję pomiędzy poszczególne-mi czynnościami organizmu. Ogromną rolę odgrywa tu uodpornienie organizmu na czynniki chorobotwórcze.

Sprawność polega na przyswojeniu przez wychowanka pewnego zasobu ruchów, wykonywanych ekonomicznie (maksymum efektu przy minimum energji).

Dzielność stanowi psychiczną sferę człowieka ; na pojęcie to składają się następujące cechy charakteru: szybkość reakcji, siła woli, odwaga, karność, umiejętność przewodzenia, opanowanie instynktów, umiejętność poprzestawania na małem.

Piękno w wychowywaniu fizycz-nem dotyczy budowy ciała (piękno statyczne) oraz ruchu (dynamiczne). Wychowanek, starając się o piękno własnego ciała i ruchu, tern samem wrażliwszy się staje na estetyczne zjawiska otoczenia.

Obok tych celów zasadniczych wychowanie fizyczne mieć może najróżniejsze, niemniej doniosłe cele uboczne. Tak np. w czasach obecnych w wielu państwach wysuwa się na plan pierwszy tendencje przygotowania młodzieży do walki zbrojnej. Zależnie od tych celów ubocznych daje się też pierwszeństwo pewnym sprawnościom i składnikom dzielności oraz całość przepaja się odpowiednią ideologją.

środki.

Wychowanie fizyczne oddziały wu je przedewszystkiem przy pomocy środków natury fizycznej, a mianowicie: powietrza, promieni słonecznych, wody, żywienia, pracy mięśniowej oraz bodźców psycho-fizycznych.

Działanie powietrza na ustrój ludzki jest zarówno fizyczne, hartujące, jak i chemiczne (wymiana gazowa). Promienie słoneczne niszczą bakterje i stanowią bodźce dla przemiany materji. Woda działa fizycznie (mechanicznie

' \

1 trwale \

\

^inoscl 4O0CLi

"'j    n

K <yu-,

rzędowe \ tańce, spodlj, / W stoi. I \ .praco ręczna/

' ciężko \

V \    X

-toatfX

i termicznie) i fizyko-chemicznie. W całokształcie wychowania fizycznego żywienie odgrywa pierwszorzędną rolę i musi być oparte na wynikach nauki o racjonalnem odżywianiu. Najbardziej typowym środkiem jest praca mięśniowa, która działa na układ ruchowy, krążenia, oddychania, nerwowy, trawienny, wydzielniczy i wydalniczy. Dobór odpowiednich ruchów, które nazywamy ćwiczeniami, oraz ich dawkowanie są to zagadnienia, któremi zajmuje się systematyka i metodyka ćwiczeń ruchowych pod kontrolą i według wskazówek teorji wychowania fizycznego.

Środkami psycho-fizycznemi są bodźce akustyczne i optyczne (muzyka, tarcze sygnałowe i t. p.), które stosuje się w czasie ćwiczeń, jak i też całe zespoły sposobów (np. przeprowadzenie ćwiczenia gimnastycznego w formie zawodów), wywołujących pożądane nastroje u wychowanków.

Wymienione wyżej bodźce (środki) stosuje się nie pojedyńczo, lecz w zespole. Ideałem jest praca mięśniowa w wolnem od zanieczyszczenia powietrzu, przy współudziale promieni słonecznych, uzupełniona kąpielą, właści-wem odżywianiem i w właściwych warunkach psychicznych (radosny nastrój).

Teorja wychowania fizycznego i nauki pokrewne.

Naukę, która zajmuje się wychowaniem fizycznem, nazywamy teorją wychowania fizycznego ; opiera się ona na szeregu innych nauk, a mianowicie : anatomji, fizjologji, higjenie, biologji ogólnej, psychologji, antropologji, so-cjologji. Teoretyk wychowania fizycznego musi jednak niejednokrotnie sięgać do nauk filozoficznych i być stale w kontakcie z naukami pedagogiczne-mi, a bardzo często korzysta z usług wielu jeszcze innych dziedzin (np. pa-tologji, terapji, eugeniki, historji). Teo-rja wychowania fizycznego jest nauką młodą, nie posiada też charakterystycznych własnych metod badania, lecz korzysta z metod nauk wyżej wymienionych.

Podział ćwiczeń ruchowych (cielesnych, fizycznych).

Z pomiędzy wszystkich środków stosowanych w wychowaniu fizycznem ruch jest najistotniejszym i dlatego jemu najwięcej poświęcono badań w tej dziedzinie wiedzy.

Ażeby uporządkować bogaty zasób ruchów (ćwiczeń), wprowadzono szereg podziałów. Przytoczymy tutaj dwa podziały, według prof. E. Piaseckiego, które oparte na dwóch zasadach : fizjologicznej i genetycznej, wzajemnie się uzupełniają.

kształtuje

Ć.U.RUCH./

rvr. ręczno lekko

c. a. ne.no.

I

\ ntnonow.

Łu.~xiólnnokl

Ryc. 111. Podział fizjologiczny.

Podział fizjologiczny (natrz ryc. 111) segreguje znane formy ruchu według ich wpływu na trzy wielkie układy organizmu: ćwiczenia układu ruchowego, ćwiczenia układu nerwowego i ćwiczenia układu wegetatywnego. Ćwiczenia układu ruchowego koncentrują swe działanie przedewszystkiem na apara-

wrvrv

. |ormu zabawowe

^ A

/ -rxçacnoe \

CU).

/ sporty

40l|ck.

fi*.

cie mięśniowym, stawowym i kostnym. Zaliczymy tu ćwiczenia kształtu (zwane też kształtuj ącemi) i lekką pracę ręczną. Ciężka atletyka stanowi grupę graniczną z ćwiczeniami układu wegetatywnego. Ćwiczenia układu nerwowego wymagają szybkiej i ściśle określonej reakcji na bodziec. Ćwiczenia równoważne koordynują ruchy; na koordynacji ruchów opierają się ćwiczenia zwinności i zręczności. Graniczną grupę stanowią walki, wymagające szybkiej reakcji, koordynacji ruchów, zwinności i wytrzymałości. Ćwiczenia układu wegetatywnego zatrudniają prze-dewszystkiem funkcje oddychania, krążenia, wzmagają przemianę materji ; wymagają bądź szybkości, bądź wytrzymałości. .

/ xolrawu,

( tlO.

R0ZR4UK0UE|I]R0ZUR0UANE

tańce \ / kwtaftiącfcce

/ \    .'s

\\tkXQHnnî\

CU. v^sfcoSCMO. \ /

wmouE---/'

^praca- ręc&nę^

Ryc. 112. Podział genetyczny.

Podział genetyczny rozpatruje ćwiczenia z punktu widzenia motywów, które skłaniają człowieka do ich uprawiania (ryc. 112). Do ćwiczeń rozrywkowych zalicza się : zabawy, gry ruchowe i tańce, do użytkowych : pracę ręczną, ćwiczenia gimnastyczne stosowane oraz sport wychowawczy (grupa graniczna z ćwiczeniami rozrywkowemi). Ćwiczenia rozumowane wypełnia gimnastyka w formie ścisłej ; formy zabawowe, stosowane dla małych dzieci, stanowią grupę pokrewną z ćwiczeniami rozrywkowemi.

Dla uniknięcia nieporozumień należy podkreślić, że sport tylko częściowo pokrywa się z wychowaniem fizycznem i tylko wtedy, gdy uprawiamy go lub stosujemy jak sport wychowawczy. Stosunek ten wyjaśnia ryc. 113 (—> Sport).

5 aort romLwk. xcuoockv. 4oudok>vsk

sport 4oi^cKowa40cxt|,

Ryc. 1X3. Sport a wychowanie fizyczne.

Systemy i metody.

Wychowanie fizyczne na przestrzeni dziejów wytworzyło kilka systemów, to znaczy całokształtów prac opartych o pewne zasady. Trzy systemy zdobyły obecnie największą popularność.

System angielski wysuwa na plan pierwszy wartości rozrywkowe i praktyczne ćwiczeń ruchowych, takich, jak gry drużynowe, pływanie, wiosłowanie, konną jazdę, boks.

System niemiecki cechuje uniwersalizm, dla którego naczelną zasadą jest wysoka „sprawność ogólna“. Zasada ta wytwarza zamiłowanie do ćwiczeń trudnych, zawiłych, bardzo często akrobatycznych i rodzi drugą zasadę: propagandę przez popis.

Myślą przewodnią systemu szwedzkiego jest racjonalizm, polegający na możliwie jak najdokładniejszem oparciu praktyki na wynikach badań naukowych.

Jest rzeczą zrozumiałą, że poszczególne systemy oddziaływują na siebie, przenikają się i w ten sposób powstają układy mieszane, starające się wybrać z każdego systemu najlepsze wartości i spoić je w logiczną całość. Takie systemy nazywamy syntetycznemu

Często mylimy systemy z metodami. Metodą nazywamy oryginalny sposób

stosowania ćwiczeń, który przeważnie nie dotyczy całokształtu wychowania kowi czyli zdolności widzenia dowia-fizyeznego, lecz jedynie któregoś z je- dujemy się o bardzo wielu ważnych go działów i opiera się na zasadach ja- dla nas cechach przedmiotów, choć te kiegoś systemu (np. „Mój system“ Mil- przedmioty znajdują się daleko od nas lera, który jest tylko metodą, lecz nie sy- i nie dotykają bezpośrednio naszego stemem).

WZROK. (Tabl. 125). Dzięki wzro-

ciała. Wskutek tego krąg naszego działania, możność liczenia się z warunkami w otaczającym nas świecie oraz możność przystosowywania się do nich — tak cenna w walce o byt — są znacznie rozleglejsze, niż. u istot ślepych (—» Niewidomi).

Te cechy przedmiotów, które możemy poznawać dzięki wzrokowi, są to : barwa, kształt, położenie, bryłowatość i płaskość, wielkość, odległość oraz ruch przedmiotów wraz z jego cechami, jak szybkość i kierunek.

O tern, jakie są fizjologiczne Avarun-ki i osobliwości widzenia banv oraz od

Wychowanie fizyczne w Polsce w dobie obecnej.

System wychowania fizycznego w Polsce jest systemem syntetycznym, opartym przedewszystkiem na wzorach skandynawskich i angielskich.

Ćwiczenia ruchowe są obowiązkowe we wszystkich typach szkół, na wszystkich szczeblach; w skład ich wchodzą: zabawy i gry ruchowe, gimnastyka, sporty, wycieczki i ćwiczenia połowę.

czego zależy t. zw. bystrość wzroku, t. j. zdolność wyraźnego widzenia konturów i t. p., informuje artykuł Oko (t. III, str. 1106—1117). Teraz zajmiemy się warunkami spostrzegania pozostałych cech przedmiotów widzianych.

Widzenie kształtów.

To wszystko, co widzimy av jakiej-

szałka Polski Józefa Piłsudskiego oraz Studja W. F. uniwersytetów poznań- barwnych. Wyjątkowo tylko ten zbiór skiego i krakowskiego.    stanowi całosc jednolitą, np. w abso-

Badania naukowe prócz wymienio- lotnej ciemni ; wtedy właśnie mówimy, nych studjów uniwersyteckich prowa- że n^c nie widzimy. Normalny widok dzi powołana do życia w 1927 roku Ra- to zbiór różnorodnych plam barwnych, da Naukowa Wychowania Fizycznego. Chociaż każda plama ma jakiś swój Twórcą i przewodniczącym Rady był mniej lub więcej wyraźny kontur, od-Marszałek Józef Piłsudski. T. Zygler. dzielający ją od innych plam, to mimo

to jednak widok nie rozpada się nam na mozaikę kolorowych plamek. To, co istotnie widzimy, to z reguły jakieś jedno- lub wielobarwne przedmio-o określonym kształcie na

Wychowaniem fizycznem szkolnem kieruje i sprawuje nad niem nadzór "Wydział Wychowania Fizycznego i Hi g jeny Szkolnej Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ; w organizacjach pozaszkolnych rolę tę spełnia Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Przygotowaniem nauczycieli i instruktorów wychowania fizycznego zajmuje się Centralny Instytut Wychowania Fizycznego im. Pierwszego Mar- kolwiek chwili, t. j. każdorazowy widok stanowi zawsze pewien zbiór plam

Literatura : Piasecki E.: Zarys teo-rji wychowania fizycznego. Wyd. II. Lwów 1935 ; O s m ó 1 s k i Wł. : Zarys teorji sprawności ruchoAvej. Warszaiva 1934; P i as ec- ty

,k i Lwów 1925.

E.: Dzieje wychowania fizycznego, pewnem tle. Wszelki normalny widok, gdy tylko zjawi się w naszej świa-

domości, odrazu jest rozczłonkowany na figury i tło. Dotychczas nie jest całkiem wiadomo, od czego właściwie zależy to, iż dana część widoku stanowi w nim figurę czy tło. Nie jest to jasne zwłaszcza wtedy, gdy przy działaniu na oko tych samych podniet, ta sama część widoku ukazuje się raz jako figura a raz jako tło, tern bardziej, że niezawsze ta zamiana ról zależy od naszej woli, lecz często odbywa się mimo woli, a nawet wbrew niej (por. tabl. 125, ryc. 1 i 2).

Jakkolwiek zatem wszelki widok to zbiór plam, a wszelka figura to również taki zbiór, to jednak wyliczenie wszystkich nawet tych plam i podanie ich jakości całkiem nie wystarcza do tego, żeby ów widok lub figurę w nim dokładnie opisać i scharakteryzować. Widok i figurę można rozłożyć na mnóstwo składników (plamek barwnych), ale samo podanie sumy tych składników jeszcze nie wyczerpuje opisu. W tym sensie mówi się, że każda rzecz jakoś ukształtowana to coś „więcej“ niż suma składników, części. Dla zupełnego opisu takiej rzeczy konieczne jest oprócz wyliczenia części wskazanie jej kształtu, postaci lub — ogólniej mówiąc — układu czyli całości stosunków między częściami.

Jednakże widzieć jakiś kształt, to nie znaczy rzeczywiście zaraz uświadamiać sobie stosunki zachodzące między częściami tego układu : psy i kury widzą np. koła, odróżniają je od elipsy, a z pewnością nie uświadamiają sobie nigdy tego, iż wspólną cechą wszystkich punktów na obwodzie koła jest to, że są one jednakowo odległe od pewnego punktu, zwanego środkiem koła. A zatem nie wiedza o stosunkach między częściami przedmiotów (jak niektórzy dawniej sądzili) jest przyczyną widzenia kształtu przedmiotu.

Cóż zatem jest tą przyczyną? Przyczyną widzenia każdej poszczególnej planiki jest podrażnienie określonego miejsca siatkówki, powodujące podrażnienie odpowiedniej komórki w mózgu. Ale jak zrozumieć fakt, że widzimy np. trójkąt jako zawsze ten sam kształt bez względu na to, na jakie miejsce siatkówki pada jego obraz, bez względu na to, czy jest duży czy mały, czerwony czy zielony, a nawet bez względu na to, czy go dostrzegamy wzrokiem czy dotykiem. Jeżeli tylko raz poznaliśmy literę A, to później rozpoznajemy ją jako tę samą literę niezależnie od tego, czy ją zobaczymy jako y czy jako < , czy też gdy ją nam ktoś palcem napisze na plecach. A zatem spostrzeganie kształtów nie może zależeć od samych tylko podrażnień nerwów obwodowych, ale także od tego, co się dzieje w mózgu, a może i w całym systemie nerwowym. Żeby sobie wytłumaczyć widzenie i rozpoznawanie kształtów w najrozmaitszych okolicznościach, trzeba przypuścić, że centralne procesy nerwowe, towarzyszące najrozmaitszym przeżyciom tego samego kształtu, zawsze posiadają jedną i tę samą cechę, niezależną od miejsca w systemie nerwowym, gdzie się akurat odbywają. Cecha ta musi najwidoczniej polegać na identyczności jakichś stosunków między procesami częściowemi. Mówiąc inaczej, procesy nerwowe muszą same posiadać jakiś „kształt“, „postać“ — układ. (To twierdzenie nazywa się „fizjologiczną teorją postaci“).

Charakterystyczną cechą kształtów (i wszelkich układów) jest nietylko to, że są one czemś „więcej“ niż suma części, ale także i to, że są one niezależne od jakości poszczególnych części. Jakaś figura ułożona z kropek zachowuje swój układ i wtedy, gdy zmieni się kolor tych kropek, lub gdy zamiast kropek okrągłych zjawią się w tych samych

spostrzeganie

miejscach kropki trójkątne, kwadratowe i t. p. Kształty (układy) są niezależne od zmian mater jału, natomiast można te same układy przenosić (transponować) na inny materjał, np. z zakresu wzroku do dotyku, jak w poprzednim przykładzie. Zdolność transpozycji posiadają też układy słuchowe : tę samą melodję, która jest tern dla ucha, czem kształt dla oka, można wygrać bez zmiany jako całość, chociaż za każdym razem będzie się składała z całkiem innych tonów, byleby tylko stosunki wysokości między kolej nemi tonami pozostały te same.

Trzecią wreszcie cechą układów (zatem i kształtów) jest ich prymat wobec części. Wszelkie układy są to pewne całości, które z reguły w chwili spostrzegania narzucają nam się wcześniej, aniżeli poszczególne części. Tak np. gdy ktoś znajomy zmieni uczesanie, to z* reguły najpierw spostrzegamy, że coś się zmieniło w charakterze całości (cały wygląd się zmienił), a dopiero później zauważamy, jaki mianowicie szczegół się zmienił. Tak jest ze wszel-kiemi naszemi spostrzeżeniami.

O prymacie całości wobec części mówi się też w całkiem innym, nieczaso-wym sensie. Mianowicie chodzi tu o to, iż całość w pewien sposób wpływa części, wddziana część jest zależna od całości. Każdy fragment widoku zależy nietylko od podrażnienia w odpo-wiedniem miejscu siatkówki, lecz także od całej konfiguracji działających wtedy podniet i całości wywołanego przez nie procesu nerwowego. W spostrzeganiu ujawnia się to najjaskrawiej w wypadkach t. z w. złudzeń geometry czno-wzrokowych.

Tak np. w złudzeniu Müller-Lyera (tablica 125, ryc. 3) środkowe odcinki w obu figurach są zupełnie jednakowo długie, ale jeden z nich wydaje się wyraźnie większy, drugi mniejszy, odpowiednio do tego, czy są częściami figury większej lub mniejszej jako całości. Część mniejszej całości sama wydaje się mniejsza (i odwrotnie). Cecha części zależy od cechy całości.

W złudzeniu Delboefa (tabl. 125, ryc.

6) mamy ilustrację tego samego prawa. Koło wewnętrzne po lewej stronie jest identycznie tak samo duże, jak koło zewnętrzne po prawej stronie, a mimo to wydaje się wyraźnie większe, bo jest częścią większej całości.

W złudzeniu Lippsa (tabl. 125, ryc.

4), gdzie środkowe odcinki, objektyw-nie względem siebie równoległe, wydają się rozbieżnemu nie wielkość, ale kierunek jest tą cechą, która przenosi się z całości na część. (Łamana ab jako całość jest rozbieżna względem łamanej cd).

Niech Czytelnik sam spróbuje przekonać się na innych rycinach z tabl. 125 (oraz w książkach podanych niżej), czy i w jaki sposób powyższe prawro można zastosować do wyjaśnienia innych złudzeń.

Widzenie położenia przedmiotów w przestrzeni.

Gdy odkryto, że obraz, który się tworzy na siatkówce, jest odwrócony w stosunku do odbitego przedmiotu (—> Oko), zaczęto się zdumiewać, dlaczego w takim razie nie widzimy wszystkich przedmiotów „dogóry nogami¹“, tylko „wprost“. Obmyślano zawiłe teorje, żeby wytłumaczyć to zjawisko. Nawet po dziś dzień można się często spotkać z twierdzeniem, że małe dzieci widzą świat właśnie dogóry nogami, a dopiero później widok świata odwraca się im do właściwego położenia; twierdzenia te popierają często rzekomemi obserwacjami, jakoby niemowlęta, chcąc chwycić przedmiot znajdujący się u góry, sięgają rączkami wdół, i odwrotnie.

szukaj w tomie piątym!

Natomiast

Zarówno zdumienie, które wywołało to odkrycie, jak i dotyczące go teorje oparte były na niesłusznem zał żenili, jakoby człowiek patrzał nie na świat zapomocą swego obrazu siatkówkowego, ale na ten właśnie obraz. Dopiero późniejsze badania wykazały, że widok świata i orjentacja przedmiotów względem góry i dołu, strony prawej i lewej zupełnie nie zależy od układu podrażnień na siatkówce. Amerykanin Stratton w końcu ub. wieku wykonał nadzwyczaj ciekawy eksperyment, który tę kwestję ostatecznie wyświetlił. Mianowicie przez osiem dni nosił na oku, mając drugie stale zawiązane, kombinację soczewek, która tworzyła na siatkówce obraz nie odwrócony, lecz „wyprostowany“. W początku tego okresu Stratton wszystko widział „dogóry nogami“, rękami sięgał w przeciwnym kierunku niż zamierzał i t. p. Jednak już po kilku dniach wrażenie, że wszystko jest odwrócone, ustąpiło, ruchy kończyn uzgodniły się z widokiem świata i tylko przy bardzo trudnych czynnościach plątały mu się. Pod koniec eksperymentu Stratton czuł się całkiem normalnie. Świadczy to o tern, że nasze odczuwanie góry i dołu jest skutkiem przyzwyczajenia się do tego, jakie części widoku stale towarzyszą wykonywaniu odpowiednich ruchów. „Górą“ w widoku są te miejsca, dó których trzeba sięgać ręką, tak jak do głowy, „dołem“ — przeciwne.

Tak właśnie wytwarza się orjentacja przestrzenna u dziecka. Rzekome obserwacje nad dziećmi, wspomniane powyżej, mają w sobie tyle tylko słusznego, że dzieci rzeczywiście nie umieją sięgać i muszą się tego uczyć wo-góle, ale nie muszą się oduczać sięgania w kierunku przeciwnym, co ma być rzekomo ich zdolnością wrodzoną.

Widzenie bryłowatości przedmiotów.

wbrew dawniejszym mniemaniom — człowiek posiada dostateczne wrodzone warunki do tego, żeby odróżniać widoki brył od widoków przedmiotów płaskich, choć dopiero z biegiem doświadczenia uczy się, że tym różnym widokom stale towarzyszą inne wrażenia dotykowe i ruchowe przy obcowaniu z odpowiednie-mi przedmiotami.

Podstawowym wrodzonym warunkiem widzenia bryłowatości i głębi jest posiadanie dwojga oczu. Widok, jaki mamy, patrząc jednem okiem, jest płaski (z czego sobie zwykle nie zdajemy sprawy) i dlatego można go dokładnie odtworzyć na płaszczyźnie, np. na rysunku lub obrazie, zbudowanym według praw perspektywy, mówiących o tern, jakim skróceniom i odkształceniom ulegają w widoku wymiary ciał bryłowatych. Dwuoeznego widoku brył nie można całkowicie odtworzyć na płaszczyźnie; trzeba do tego specjalnych przyrządów.

Widok bryłowaty, dwuoczny jest jakby wypadkową, stopieniem się dwóch różnych widoków, otrzymywanych przez każde z oczu. Że te widoki muszą być różne, skoro każde oko patrzy na tę samą bryłę ze swego miejsca, jest całkiem zrozumiałe. Że tak jest naprawdę, można się przekonać, patrząc raz prawem, raz lewem okiem na swą prawą dłoń umieszczoną pionowo tuż przed nosem; wtedy prawe oko widzi wierzch a lewe — spód dłoni. Ryc. 7, tabl. 125 pokazuje, jak różnią się dwa takie widoki tej samej piramidki widzianej zgóry. O tern zaś, że zlanie się takich dwóch różnych widoków zupełnie wystarcza do powstania widoku bryłowatego, plastycznego, przekonywa nas wspomniany wyżej przyrząd t. zw. stereoskop.

W przyrządzie tym umieszczamy obok

siebie dwie fotografje tej samej bryły by powstały, gdybyśmy patrzyli nie np. piramidki, różniące się tern, że na dwie płaskie fotografje, ale na jed-każda fotografja była zrobiona z in- ną rzeczywistą bryłę. Współdziałanie nego miejsca. Miejsca te muszą być takich dwóch obrazów siatkówkowych od siebie odległe co najmniej tak, jak wystarcza, by wywołać w nas plastycz-dwoje oczu. Każda fotografja zatem ny widok przedmiotu z wypukłością przedstawia ten sam przedmiot widzia- i głębią, jak w rzeczywistości, ny innem okiem. Na takie dwie fotografje patrzymy nie wprost, ale przez Literatura. Szerzej o poruszonych pryzmaty dobrane odpowiednio i od- tu sprawach oraz o innych osobliwościach dzielone od siebie ścianką tak, iż do wzroku, jak ocena wielkości i odległości lewego oka wpada nam tylko jeden przedmiotów oraz widzenie ruchu, dowie-obraz piramidki — właśnie widzianej dzieé si? można najlepiej z następujących z lewej strony, zaś do prawego oka książek : W Wit w i e k i: Psychologia,

B. Zawadzki.

wpada tylko obraz piramidki widzia- L*ow 19?⁰',St' Bale?.: Z*ryS Psycholo-,    * ,,T, ,    . , gji w związku z rozwojem psychiki dziec-

nej z prawej strony. Wtedy na siat- ka> Lw6w.Varszawa 1935, oraz Bud don-kowkach powstają dwa nieco różniące brock: świat zmysłów (zwłaszcza ostatni się od siebie obrazy, takie same, jakie- rozdział napisany przez J. Dembowskiego).

ZACZYNY. Wśród wielu zjawisk stanowiących wyłączną właściwość materji żywej i odróżniających ją od przedmiotów martwych, na szczególną uwagę zasługują złożone procesy chemiczne, w których zasadniczą rolę — bezpośrednią lub pośrednią — spełniają żywe komórki.

Wiemy dobrze, z jaką łatwością istoty żywe wytwarzają najbardziej złożone substancje organiczne, których dotąd nie udało się otrzymać sztucznie najge-njalniejszym nawet chemikom. Oprócz zdolności tworzenia złożonych produktów wysokocząsteczkowych, a więc syntetyzowania, materja żywa posiada również możność szybkiego rozkładu sub-stancyj złożonych na ciała proste.

Te szczególne właściwości materji żywej — syntetyzowania i rozkładu ciał organicznych — znano już dawno, istota ich jednakże była zupełnie niejasna. Dopiero badania późniejsze wykazały, że mamy tutaj do czynienia z działaniem swoistych czynników mater j i żywej, zwanych fermentami, enzymu-m i lub zaczynami.

Zaczyny stanowią szczególną grupę katalizatorów organicznych. Są one wytwarzane wyłącznie przez żywe komórki i posiadają pewne swoiste właściwości, odróżniające je od katalizatorów nieorganicznych (—> Kataliza).

Aczkolwiek istotę i mechanizm działania zaczynów poznano dopiero w wieku XIX, z usług ich korzystano praktycznie od niepamiętnych czasów ; wspomnimy tu chociażby o fermentacji alkoholowej. Obecnie znamy bardzo wiele zaczynów i umiemy dokładnie określić sposób ich działania. Mimo to jednak, jak zobaczymy później, budowa zaczynów jest wciąż jeszcze niezbadana, i ani jednego zaczynu nie udało się dotąd otrzymać w stanie czystym.

Zaczyny spotykamy w całym święcie organicznym, wszędzie tam, gdzie rozgrywają się jakiekolwiek procesy życiowe. Dlatego to działanie zaczynów uważano w dawnych czasach za wyraz „siły życiowej“ żywych komórek. Badania Pasteura (1822 do 1895), który wykazał, że procesy fermentacyjne są przejawem przemiany materji żywych drobnoustrojów, potwierdzały poniekąd te poglądy o sile życiowej. Z drugiej strony jednak znano już cały szereg fermentów, które działały niezależnie od wytwarzających je komórek, w pierwszym rzędzie — zaczyny trawienne. Fakty te doprowadziły do podziału zaczynów na dwie wielkie grupy: 1) fermenty żywe czyli u o r g a niżów a n e ; do fermentów takich zaliczono drożdże i niektóre bakterje ; 2) fermenty rozpuszczalne czyli enzymy, mogące działać niezależnie od komórek żywych, których są wytworem. Podział ten został obalony dopiero w r. 1897, kiedy Buchner (1824—1899) dowiódł, że sok wyciśnięty z drożdży działa na cukier gronowy zupełnie tak samo, jak żywe drożdże. Innemi słowy, okazało się, że każdy ferment uorganizowany może stać się w odpowiednich warunkach fermentem rozpuszczalnym. Potwierdziło to pogląd znany już w poł. XIX w., że wszelkie procesy fermentacyjne, również i te, które są wywoływane przez drobnoustroje żywe, są w rzeczywistości zależne od działania fermentów zawartych w ciele drobnoustrojów. Można jedynie rozróżniać fermenty, które w warunkach prawidłowych są wydzielane przez komórki nazewnątrz (zaczyny pozakó-mórkowe) oraz takie, które normalnie pozostają wewnątrz ciała komórek (zaczyny wewnątrzkomórkowe ).

Ogólne własności zaczynów.

Budowa chemiczna zaczynów' jest bardzo złożona. Pewne światło na

strukturę cząsteczki zaczynów rzucają dopiero badania lat ostatnich. Z badań tych wynika, że cząsteczka zaczynu składa się z 2-ch zasadniczych części: t. zw. nosiciela i grupy czynnej. Nosiciel jest to ciało wysokocząsteczkowe o charakterze koloidalnym (—» Koloidy), przeważnie białkowe, rzadziej innego rodzaju, np. węglowodanowe. Nosiciel sam przez się nie posiada zupełnie własności katalitycznych, ale obecność jego jest konieczna dla wystąpienia działania zaczynowego grupy czynnej. Poza tern nosiciel nadaje zaczynowi wiele jego charakterystycznych cech fizykochemicznych, jak rozpuszczalność, zdolności adsorbowania się, nieprzechodzenie przez błony półprzepuszczalne ; możliwe, że wywiera on również wpływ na swoistość zaczynu. Grupa czynna zaczynu posiada budowę bardziej prostą. Ona to właśnie jest obdarzona szczegól-nem powinowactwem do związków chemicznych, na które zaczyn działa katalitycznie.

Należy zaznaczyć, że ostatnio udało się otrzymać sztucznie parę ciał złożonych, które swemi właściwościami przypominają zaczyny.

Zaczyny charakteryzuje niezwykła swoistość, niespotykana u katalizatorów nieorganicznych. Każdy zaczyn posiada zdolność rozkładu lub syntetyzowania pewnych ściśle określonych grup ciał chemicznych, a niekiedy nawet wyłącznie pewnego tylko związku chemicznego. Znamy przecież z przemian trawienia tę niezwykłą precyzyjność działania fermentów (-» Trawienie). A więc np. zaczyny glikolityczne, rozkładające cukry, dzielą pomiędzy siebie pracę w ten sposób, że amylazy rozkładają skrobię do cukru słodowego (maltozy), cukier słodowy zostaje zaś rozłożony na zdolny do wessania cukier gronowy przez inny swoisty zaczyn, maltazę. Każdy zresztą bardziej złożony cukier posiada swoisty rozkładający go zaczyn. Podobnie przedstawia się sprawa z rozkładaniem ciał białkowych ; również i tutaj rozkład idzie etapami, a poszczególne zaczyny doprowadzają do wytworzenia pewnych, określonych produktów.

Związek chemiczny, na który zaczyn działa, nazywamy podłożem czyli sufo-stratem. Swoistość działania zaczynów wyraża się nietylko w charaktery-stycznem działaniu na pewne substancje; zaczyny działają w dodatku na pewne tylko wiązania w cząsteczce jednego i tego samego związku. Dla przykładu wymienimy tu rozkład cukru gronowego ; zaczyny komórek drożdżo-wych rozkładają go na alkohol etylowy i dwutlenek węgla, podczas gdy zaczyny komórek mięśniowych wytwarzają z niego kwas mlekowy. Znakomity chemik niemiecki Emil Fischer (1852—1919) słusznie porównywa zaczyny do kluczów, a podłoża do zamków. Między zaczynem a podłożem istnieje stosunek identyczny do tego, jaki zachodzi pomiędzy kluczem a zamkiem : dany klucz służy do otwarcia lub zamknięcia określonego zamka ; natomiast katalizatory nieorganiczne możnaby raczej — według słów prof. Parnasa — porównać ze względu na brak tak silnie wyrażonej swoistości — do wytrychów.

Zaczyny charakteryzuje dalej i n-tensywność działania. Są to katalizatory wpływające na szybkość reakcji w stopniu o wiele silniejszym, niż zwykłe katalizatory nieorganiczne. Dlatego to organizmy żywe są w stanie w krótkim czasie wytwarzać, przetwarzać i rozkładać najbardziej nawet złożone związki chemiczne. Wprawdzie wiele reakcyj zaczynowych można przeprowadzać również przy pomocy katalizatorów nieswoistych, np. rozkład cukrów pod wpływem kwrasów (w wyższej temperaturze), jednakże najszybciej przebiegają te same reakcje właśnie przy pomocy zaczynów. W dodatku reakcję zaczynowy cechuje niezwykła czystość i dokładność, wyrażająca się w wytwarzaniu produktów końcowych w stanie czystszym, niż przy innych chemicznych reakcjach związków organicznych.

Profermenty i aktywatory.

Wiele fermentów produkują komórki w stanie gotowym. Znamy jednak cały szereg zaczynów, które opuszczają komórki nie w stanie „dojrzałym“ i czynnym, lecz w postaci ciała nieczynnego, które dopiero po zadziałaniu pewnych czynników swoistych lub nieswoistych staje się czynnym fermentem. Takie fermenty nieczynne nazywamy pro-fermentami lub zymogenami, a czynniki budzące ich utajone zdolności rozkładowe lub syntetyczne — aktywatorami lub kinazami.

Z reguły wszystkie zaczyny trawienne są wydzielane przez odnośne gruczoły w postaci profermentów. Jest to przykładem niezwykle mądrej organizacji świata żywego. Gdyby bowiem zaczyny trawienne były odrazu wytwarzane w stanie gotowym, mogłyby one łatwo powodować niszczenie i samotrawienie komórek własnych organizmu. Jako przykład aktywacji fermentów przez kinazy wymienimy tu przekształcanie propepsyny w czynną pepsynę pod wpływem kwasu solnego (—> Trawienie).

Własności fizykochemiczne zaczynów.

Z własności fizykochemicznych zaczynów należy zwrócić uwagę przedewszyst-kiem na ich charakter koloidalny. Zaczyny przeważnie nie przenikają przez błony półprzepuszczalne i łatwo ulegają ad-sorbcji przez ciała porowate, np. węgiel aktywowany, a także przez rozmaite ciała koloidalne. Adsorbcja może spowodować utratę zdolności katalicznych zaczynu.

Zaczyny są ciałami ciepłochwiejnemi, t. zn. w⁷rażliwemi na działanie temperatury. Na podobieństwo białek, ulegają one niszczeniu — przeważnie nieodwracalnemu — pod wpływem wysokiej ciepłoty; większość zaczynów ginie już przy ogrzewaniu do 70° C.

Przeważna część zaczynów jest rozpuszczalna w wodzie, glicerynie i rozcieńczonych roztworach kwasów. Nie rozpuszczają się w wodzie zaczyny rozszczepiające tłuszcze. Rozpuszczalność zaczynów wykorzystuje się praktycznie w celu o-trzymywania mocnych roztworów zaczynowych, działających silnie katalitycznie.

Czynność zaczynów.

Działanie zaczynów wymaga pewnych odpowiednich warunków wr otaczającem środowisku. Do najważniejszych warunków należą: odpowiednia ciepłota (nb. każdy zaczyn posiada swoją ciepłotę t. zw. optymalną, t. j. najdogodniejszą), odpowiednia zawartość — stężenie — jonów (->Jony) kwaśnych H (wodorowych) lub zasadowych OH (wodorotlenowych) (i tutaj istnieją pewne stężenia optymalne). Mniejszą rolę odgrywa obecność innych jonów, np. Cl (chloru), SOt (siarczanowych), oraz stężenie zaczynu.

Z drugiej strony istnieje wiele czynników hamujących czynności katalityczne zaczynów. W pewnej mierze osłabiają działanie zaczynów środki antysep-tyczne i narkotyczne, wT o wiele większym stopniu nieodpowiednia ciepłota i niewłaściwe stężenie jonów H lub OH. Często czynnikami hamującemi są produkty powstałe przy reakcji zaczynowej. Np. wytwarzający się pod wpływem działania amylazy na skrobię cukier słodowy hamuje czynność glikolityczną (t. j. rozkładającą cukier) amylazy. Swoiście przeciwdziałają czynności zaczynów trawiennych pewne substancje zawarte w ciele niektórych pasorzytów przewodu pokarmowego. Również białka normalnej krwi wiążą się z wielu zaczynami trawiennemi, niszcząc ich działanie.

Antyfermenty.

W początkowych okresach rozwoju serologji wydawało się, że wprowadzanie pozajelitowe (t. zn. przez wstrzykiwania podskórne, domięśniowe i dożylne) do organizmu jakiegoś fermentu wywołuje na podobieństwo jadów bakteryjnych powstawanie w ustroju swoistych niweczników — antyfermentów, skierowanych przeciwko zaczynowi, który je wywołał. W ten sposób otrzymano rozmaite antyfermenty trawienne, hamujące działanie odpowiednich zaczynów. Dalsze badania wykazały jednak, że an- -tyfermenty nie posiadają działania swoistego ; zresztą prawidłowa surowica ludzka i zwierzęca jest w stanie, sama przez się, unieczynniać pewne zaczyny trawienne, przyczem takie działanie an-tyfermentowe wzmaga się szczególnie w pewnych stanach organizmu, zarówno fizjologicznych (np. w ciąży), jak i patologicznych (np. przy zapaleniu płuc).

Rodzaje zaczynów.

Wspominaliśmy już, że zaczyny posiadają zdolność swoistego działania na pewne związki chemiczne i ich poszczególne wiązania. Nazwy zaczynów tworzy się w zależności od podłoża, na które dany zaczyn działa; a więc zaczyny lipolityczne, t. j. rozkładające ciała tłuszczowe (gr. lipos — tłuszcz) nazywamy lipazami, rozkładające skrobię — amy-lazami (łac. amylum «== skrobia) i t. p. Tylko zaczynom wcześniej znanym pozostawiono nazwy nadane im przez dawniejszych uczonych (np. pepsyna, trypr syna).

Na podstawie rodzaju czynności zaczynów dzielimy je na dwie wielkie grupy: 1) hydrolazy i 2) dezmo-1 a z y.

Do hydrolaz zaliczamy takie zaczyny, które działają na podłoże hydrolizująco, t. zn. cząsteczka podłoża przy rozkładzie wiąże cząsteczkę wody, której atomy

wchodzą w skład powstających produktów reakcji. Do hydrolaz należą: esterazy, działające na wiązania estrowe (t. j. na wiązania kwasów z alkoholami), karbohydrazy, rozkładające węglowodany, aminazy, powodujące rozkład pewnych związków zawierających wiązanie węgla z azotem, wreszcie proteazy, rozkładające białka. W grupie hydrolaz odnajdujemy wszystkie znane pospolicie zaczyny trawienne, m. i. lipazy, amy-lazy i inne fermenty glikolityczne, fermenty proteolityczne, t. j. rozkładające ciała białkowate — pepsyna, podpuszczka, trypsyna.

Drugą wielką grupę — dezmolaz — stanowią takie fermenty, które działają bez hydrolizy na rozmaite wiązania chemiczne, np. na wiązania między atomem węgla a atomem wodoru. Zaliczamy tu: oksydoredukazy, katalizujące procesy redukcji i utleniania, katalazę rozkładającą dwutlenek wodoru (wodę utlenioną) na wodę i tlen, wreszcie karboksy-lazę, odszczepiającą dwutlenek węgla od pewnych kwasów organicznych (t. zw. ketokwasów).

Zastosowanie zaczynów w przemyśle i życiu codziennem.

Wiemy już, że reakcje z udziałem zaczynów przebiegają szybko, odznaczają się niezwykłą stałością przemian, a w dodatku dają produkty stosunkowo czyste, z małą ilością domieszek i zanieczyszczeń produktami pośredniemi. Nic też dziwnego, że oddawiendawna, jeszcze na długo przed poznaniem i zrozumieniem istoty działania zaczynów, korzystano z nich, jako ze znakomitego, taniego i mało skomplikowanego odczynnika dla otrzymywania przeróżnych substancyj, posiadających takie czy inne zastosowanie w życiu codziennem, ewentualnie w przemyśle.

Najdawniej znanym i najdawniej stosowanym na większą skalę procesem zaczynowym jest fermentacja alkoholowa. Polega ona na działaniu pewnego gatunku drożdży, grzybka, zw. Saccharomyces cerevisiae, na płyny zawierające cukier gronowy. Zawarty w grzybkach zaczyn, t. zw. zymaza, rozkłada cukier gronowy na alkohol etylowy i dwutlenek węgla. Najłatwiej fermentacji alkoholowej ulega sok wyciśnięty z winogron, jako zawierający dużo cukru gronowego, oraz innych składników sprzyjających rozwojowi grzybka; taki sfermentowany sok winogron nosi nazwę wina. Podobnie wytwarza się t. zw. wina owocowe, które jednak zawierają znacznie mniej alkoholu od wina prawdziwego, stosowane bowiem dla ich otrzymywania owoce są ubogie w cukier. Z drugiej strony zaznaczyć należy, że zbyt duża ilość cukru hamuje fermentację i działa w ten sposób utrwalająco (stąd dobre konserwowanie się konfitur). Grzybki, powodujące fermentację alkoholową, są w przyrodzie nadzwyczaj rozpowszechnione i znajdują się niemal wszędzie w świecie nas otaczającym, tak że pozostawienie naczynia z płynem przez czas pewien na powietrzu wystarcza już, aby dostały się doń grzybki z powietrza. W przemyśle dodaje się zresztą do płynów przeznaczonych do fermentacji odpowiednie ilości gotowych grzybków lub ich przetworów.

Do napojów alkoholowych powstających pod wpływem fermentacji należy rówmież miód i piwo. Miód do picia jest to sfermentowany miód pszczeli, rozcieńczony uprzednio wodą (dla umożliwienia fermentacji — zawiera bowiem zbyt dużo cukru). Piwo wytwarza się przez fermentację zalanych wodą, odpowiednio spreparowanych, kiełkujących ziaren jęczmienia ; zawarty av ziarnach ferment, diastaza, rozkłada skrobię ziaren na cukier gronowy, który teraz ulega fermentacji alkoholowej ; dodatek

J. Stein.

substancyj gorzkich (przedewszystkiem chmielu) nadaje piwu jego przyjemny smak.

Ze wszelkich napojów alkoholowych drogą destylacji można otrzymywać czysty alkohol. Sposób ten byłby jednak zbyt kosztowny i niewygodny, to też właściwa produkcja alkoholu odbywa się inaczej. Do wyrobu jego używa się mianowicie zawierających dużo skrobi ziemniaków lub. zboża. Wygotowany w specjalny sposób surowiec zadaje się dia-stażą jęczmienną dla scukrzenia skrobi, następnie zaś otrzymaną ciecz z cukrem — poddaje się fermentacji alkoholowej. Przez destylację otrzymuje się z cieczy tej czysty alkohol. Obecnie zresztą produkuje się alkohol i w inny sposób — metodami czysto chemicznemi.

Fermentacja alkoholowa posiada również wielkie znaczenie przy wypieku ciasta. Dodawanie drożdży do ciasta ma na celu wywołanie fermentacji alkoholowej zawartego w cieście cukru, a wytwarzający się dwutlenek węgla wypełnia masę ciasta, spulchniając je („ciasto rośnie“); pewną rolę odgrywa tu zresztą również ulatniający się z ciasta pod wpływem ciepła alkohol.

Innym znanym pospolicie rodzajem fermentacji jest fermentacja octo-w a, polegająca na wytwarzaniu kwasu octowego z alkoholu pod wpływem zaczynu zawartego w innym grzybku, zwanym Mycoderma aceti. Warunkiem rozwoju grzybka jest niewielka zawartość alkoholu w płynie fermentującym (do 10%), w przeciwnym bowiem razie grzybki rozwijać się nie mogą.

Wspomnimy jeszcze o przetworach fermentacji mlecznej, kefirze i kumysie. Napoje te powstają z mleka krowiego (kefir) i kobylego (kumys) pod wpływem specjalnych grzybków kefirowych, działających na cukier mlekowy. Grzybki kefirowe rozkładają cukier mlekowy na alkohol i kwas mlekowy.

T. zw. mleko zsiadłe jest również przetworem fermentacji, a powstaje pod wpływem zaczynów wytwarzanych przez bakterję zwaną pałeczką kwasu mlekowego ; zaczyny te wytwarzają z cukru mlekowego kwas mlekowy, który ścina białko zawarte w mleku (-» Mleczarstwo).

Ważniejsze źródła piśmiennicze w języku polskim : K. K 1 e c k i : Patologja ogólna, Kraków. T. II, 1935. Lassa r-Cohn: Chemja w życiu codziennem, Warszawa. J. Parnas: Chemja fizjologiczna, Cz. I, Warszawa-Lwów 1922. E. Sym: Współczesne poglądy na budowę i czynność enzymów. W piśmie „Biologja Lekarska“, T. XV, 1936, zesz. 1.

ZAKAŻENIA I CHOROBY ZAKAŹNE. Choroby zakaźne (—» Bakterje, Bakteriologowie, Odporność) różnią się tem od innych schorzeń, że wybuchają gwałtownie i niszczą wielkie masy ludności. A ponieważ idą one często szlakiem wojen, gdy wokół pobojowiska snują się wyziewy ciał gnijących, ponieważ pojawiają się w miejscach, gdzie ciężkie, wilgotne opary mogą nasuwać przypuszczenie o istnieniu ciał trujących, przeto umysł ludzki dopatrywał się we współistnieniu choroby i tych rzekomych ciał trujących związku przyczynowego. Hipokrates, a za nim inni lekarze greccy uznawali za przyczynę choroby zakaźnej istnienie miazmatu, rozumiejąc przez to truciznę lotną, znajdującą się w powietrzu. Lekarze rzymscy z da Varro na czele spostrzegli jednak, że choroba zakaźna może się udzielać bezpośrednio i zrozumieli, że jej zarzewie tkwi w osobniku chorym. Epidemje ujmowano zatem poniekąd jako łańcuchy zakaźne. Średniowiecze, a przedewszystkiem wielcy mędrcy arabscy uzależniali epidemje od zjawisk astronomicznych, podkreślali zatem niejako ich kosmiczne podłoże.

Badania późniejsze potwierdziły jednak ujęcie epidemji jako zakażeń przechodzących od osobnika do osobnika, zauważono bowiem, że często powstawały one w portach, gdzie zarzucały kotwicę okręty przybywające z krajów zakażonych. Różni więc badacze czasów nowożytnych słusznie podkreślali, że epidemje udzielają się drogą kontaktu pośredniego lub bezpośredniego, że zaraza może być przenoszona przez zakażone przedmioty i t. p. Pojęcie zakażenia i choroby zakaźnej, jako choroby udzielającej się, przeszło do świadomości ludu. Odosobnienie trędowatych, którzy musieli zapomocą specjalnych kłekotek dawać znać o swem przybliżeniu, były zatem wyrazem zdawania sobie sprawy z istoty zakażenia.

Odkrycie Pasteura i Kocha.

Wielka ta prawda nie wyszłaby poza ramy hipotezy, gdyby nie narodziła się wiedza o zarazkach chorobotwórczych. Pasteurowi (1822—1895) udało się dowieść, że poszczególne choroby mogą być wywołane przez pewne określone grupy zarazków. Doszedł on do tego drogą badania procesów fermentacyjnych. Dowiódł mianowicie, że typy fermentacji (alkoholowa, lub kwaśna) zależą od pewnych określonych drobnoustrojów. Stąd był tylko jeden krok do owej wielkiej prawdy, że również i pewne typy schorzeń człowieka zależą od odmiennych drobnoustrojów. Pasteur wykazał również, że drobnoustroje nie mogą powstać z materji nieżywej i że zatem istnienie wszelkiej choroby zakaźnej musi polegać na wniknięciu zarazka z zewnątrz. Odkrycie to miało znaczenie decydujące dla spraw poznania przyczyn chorób zakaźnych. Jeżeli dezynfekujemy rany (antysepty-ka wprowadzona przez Listera w r. 1866), jeżeli staramy się uniknąć zakażeń (aseptyka, wprowadzona przez

Semmelweissa w r. 1861) opieramy to na owych dwóch zasadniczych i wielkich odkryciach Pasteura.

Ale od czegóż zależy różnorodność choroby? Czy poszczególne schorzenia wywoływane są przez odmienne zarazki, czy też jeden i ten sam zarazek może wywoływać różne stany chorobowe? Czy rozmaite postaci drobnoustrojów są jedynie rozmaitemi postaciami jednego zarazka? Ażeby odpowiedzieć na te pytania, należało móc izolować i hodować poszczególne drobnoustroje. Udało się to Kochowi (1843—1910), który opracował technikę ' bakterjolo-giezną, umożliwiającą wyosobnianie zarazka. z ustroju chorego i określanie jego własności biologicznych.

Przenoszenie się chorób zakaźnych.

Dzięki pracom Kocha i jego następców można było nietylko wykazać, jak wyglądają i jak żyją zarazki, ale również, gdzie się one kryją, gdzie znajdują się zatem ogniska zakażone. Można więc było poznać, jak wyglądają zarazki gruźlicy, cholery, wąglika i t. p. Można było dowieść, że są to odmienne gatunki i można było stwierdzić, jaką drogą przenoszą się poszczególne drobnoustroje z człowieka na człowieka.

Okazało się więc, że niektóre z nich przenoszą się drogą kropelkową, np. zarazki gruźlicy, błonicy, płonicy i t. p. Gdy chory kaszle, wokoło niego na wielometrowej przestrzeni zawieszone są na drobnych kropelkach zarazki chorobotwórcze. Kropelki te mogą osiąść na cząsteczkach kurzu. Gdy wiatr unosi je w powietrze, gdy dziecko rączkami dotknie zakażonej plwociną ziemi lub podłogi, zarazek może się i tą drogą dostać do zdrowego ustroju. Zakażenie kropelkowe nie jest jednak bynajmniej jedynym sposobem szerzenia się chorób zakaźnych. Zarazek gruźliczy może również dostać się do mleka poprzez zakażone wymiona krowy i wraz z mlekiem wprowadzony być może do ustroju ludzkiego. Jest to specjalnie niebezpieczne dla niemowląt. Zarazek płonicy może znajdować się na zabawkach dziecięcych. Często zarazki wnikają drogą jelitową. Zarazek duru brzusznego i cholery wydalany jest z organizmu ludzkiego z kałem i moczem. Czasami zarazek ten zakaża poszczególne środki spożywcze. Gdy jednak dostaje się do wody, spożywanej przez wielkie masy ludności, mogą powstać olbrzymie, obejmujące wiele tysięcy ofiar epidemje. Zarazki duru brzusznego mogą być wydzielane z ustroju lata całe po przebyciu choroby. Zdarza się często zakażanie mleka w czasie udoju przez osobnika, który nawet nie pamięta, że kiedyś przed wielu laty chorował. Ogromną rolę w przenoszeniu chorób zakaźnych, specjalnie czerwonki, grają muchy. Wszystkie choroby zakaźne mają za przyczynę zarazki żywe. Niewszystkie jednak choroby zakaźne są udzielające się. W glebie znajdują się np. niebezpieczne zarazki tężca lub zgorzeli gazowej, które mogą dostać się do ustroju drogą urazu. Zarazki te bardzo często powodują tak zw. zakażenia przyranne. Rozsiewalność tych zarazków jest jednak niewielka, i dlatego, z wyjątkiem okresu wojen, nie przedstawiają one większego niebezpieczeństwa społecznego.

Zarazki chorobotwórcze niezawsze powodują zakażenie jednego tylko gatunku zwierząt. Zarazek gruźlicy może znajdować się w człowieku i w bydlęciu, pewne jego odmiany spotykamy u ptaków i zimnokrwistych. Zarazek dżumy może znajdować się w człowieku i gryzoniu, zarazek wąglika nietyl-ko w człowieku i u zwierząt, ale również i w glebie. Natura w trosce o życie drobnoustroju dba, ażeby zarazek nie zginął razem ze swoją ofiarą. Tak np. zarazek dżumy, znajdujący się w szczurze, zakaża również pchłę szczurzą. Gdy szczur padnie, pchły uchodzą z trupa i zakażają inne szczury i człowieka. W innych przypadkach zarazki po śmierci swej ofiary wytwarzają przetrwalniki i w tej postaci mogą przetrwać dziesiątki lat, aż dostaną się do nowego ustroju. Jak już wspomniano, zarazki mogą być przenoszone przez owady. Owad niezawsze jest mechanicznym przenosicielem zarazka. Często przebiegają w nim złożone cykle rozwojowe, które w ustroju człowieka i zwierzęcia kręgowego nie mogą zachodzić. Tak np. zarazek zimnicy rozwija się w ustroju człowieka drogą bezpłciową. Po kilku lub kilkunastu tygodniach zmagania się zarazka z ustrojem człowieka zdolność do rozwoju bezpłciowego zanika i wytwarzają się formy płciowe, które jednak nie są zdolne do dalszego rozwoju. Są one obok siebie, nie mogą się jednak połączyć, póki nie napotkają warunków życia zupełnie odmiennych w ustroju samicy komara widliszka. Tutaj dopiero mogą one zakończyć swoje przeznaczenie. Dlatego chory na zimnicę nie jest zaraźliwy bezpośrednio, może on być źródłem zakażenia jedynie przy współudziale komara widliszka. A zatem zarazki chorobotwórcze znajdują się w rozmaitych gatunkach zwierząt. Zarazek wścieklizny jest tego przykładem. Człowiek chory na wściekliznę umiera. Zwycięstwo zarazka jest tutaj zwycięstwem pyrrhusowem, zarazek bowiem ginie wraz ze swą ofiarą. Od człowieka wściekłego jednak jeszcze nikt się nie zaraził, i ciągłość gatunku zarazka wścieklizny opiera się na istnieniu rezerwuarów zarazka u zwierząt. Wszystkie te fakty wskazują zatem, jak ściśle zazębia się życie świata niewidzialnego z widzialnym. Walka z przenosicielami zarazka, jak np. z komarami w przy-

padku zimnicy, z wszawicą w przypadku duru plamistego, jest najistotniejszą częścią naszych zabiegów sanitarnych.

Współżycie drobnoustroju z człowiekiem lub zwierzęciem.

Walka drobnoustroju z człowiekiem lub zwierzęciem niezawsze kończy się zwycięstwem jednej ze stron. Najprostsze wyjście — śmierć albo zarazka chorobotwórczego, albo zaatakowanego ustroju — zachodzi tylko w niektórych schorzeniach, jak np. odra, lub do pewnego stopnia ksztusiec. Często owo starcie dwu światów kończy się pokojem. Zarazek nie ginie, lecz ukrywa się w miejscach, gdzie jest zabezpieczony od sił obronnych ustroju (np. w pęcherzyku żółciowym) lub też dostosowuje się do życia pasorzytniczego w ustroju zakażonym. Czasami wytwarza się w ten sposób choroba chroniczna (np. gruźlica), czasami chroniczne nosicielstwo, niezwiązane z chorobą, nosicielstwo u ozdrowieńców, które trwać może lata. Często wcale nie można zauważyć widocznych objawów choroby naskutek wniknięcia zarazka chorobotwórczego (—> Odporność). Owa nierównomierna zapadalność zależy prawdopodobnie od wzajemnego przystosowywania się człowieka i zarazków chorobotwórczych. Jesteśmy świadkami często występującej selekcji w naturze i zjawiska odporności odzwierciadlają nam prawdopodobnie zamierzchłe boje pomiędzy drobnoustrojem a człowiekiem lub zwierzęciem. Gdyby walka pomiędzy zarazkiem i zwierzęciem kończyła się zawsze śmiercią jednego z nich, to epi-demje, być może, dawnoby już wygasły, ponieważ zarazek, dostosowany do życia pasorzytniczego, ginie wraz z ustrojem zakażonym. Łańcuch epidemiczny musiałby się przerwać, gdyby nie fakt, że zarazek chorobotwórczy kryje się jakgdyby w gatunkach zwierzęcych lub

u osobników, którym ou nie szkodzi i które go wobec tego nie niszczą. Nosicielami zarazka w naturze, umożliwiającymi jego przetrwanie w świecie zewnętrznym, są w wielu wypadkach te gatunki lub te osobniki, które się nie bronią i bronić się nie muszą, gdyż... nie cierpią. Powstaje jednak w ten sposób nowy czynnik w epidemjologji : mianowicie nietylko osobnik chory, ale i zdrowy nosiciel zaczyna odgrywać ważną rolę w szerzeniu się chorób zakaźnych, jest on tem groźniejszy, ponieważ często nie możemy go rozpoznać i odosobnić. Tak np. w błonicy przeszło 90°/₀ przypadków choroby zależnych jest od zakażeń utajonych. Jeżeli obecnie owo okrutne odosobnienie chorych na trąd nie ma zastosowania, to dlatego, że w państwach, gdzie trąd panuje nagminnie, liczba nosicieli zarazków trądu znacznie przewyższa liczbę chorych.

A zatem dochodzimy do przekonania, że stykanie się świata widzialnego z niewidzialnym w ciągu setek i tysięcy lat musiało wytworzyć pewne formy obojętnego współżycia, a być może nawet symbiozy człowieka z zarazkiem chorobotwórczym. Historja chorób zakaźnych wskazuje na to, że stają się one w miarę postępu cywilizacji wciąż słabsze i przebiegają coraz łagodniej. Odnosi się wrażenie, że nosicielstwo, niezwiązane z objawami chorobowemi, jest etapem ewolucji, zmierzającej do pokoju, pomiędzy światem widzialnym i niewidzialnym.

Rozsianie zarazka i zakażenia utajone zaczynają grać we współczesnej epidemjologji rolę olbrzymią. Choroba zakaźna może być wywołana nietylko przez wniknięcie zarazka z zewnątrz, ale być może często skutkiem załamania się sił odpornościowych ustroju, co powoduje, że zakażenie bezobjawowe zamienia na zakażenia objawowe. Dla-

Pochodzenie Ziemi.

O tern, jak powstał układ planetarny szych ośrodków, dając początek po-a wraz z nim i Ziemia, snuć możemy szczególnym planetom, które początko-

tego warunki społeczne wpływają na tylko hipotezy oparte na mniej lub występowanie chorób zakaźnych i dla- bardziej pewnych podstawach. Przez tego uodporniania masowe, które pod- stulecie zgórą panowała powszechnie noszą siły odpornościowe społeczeństwa, hipoteza Kanta, opracowana później grają tak doniosłą rolę w walce z cho- przez Laplace’a; za punkt wyjścia bra-

L. Hirszfeld, ła ta hipoteza pierwotną mgławicę, w której materja była naogół bardzo rozproszona, tworzyła jednak pewne lokalne zagęszczenia. Mgławica ta wirowała dokoła swojej osi, ruch jej zaś obrotowy ulegał przyśpieszeniu w miarę kurczenia się pod działaniem siły grawitacji; przyśpieszenie to kilkakrotnie dochodziło do takiego stopnia, iż od peryferji mgławicy siła odśrodkowa coraz to odrywała pierścienie, które skupiały się później w poszczególne planety. Dokładniejsza wszakże analiza mechaniki takiego procesu wykazała, że moment pędu (suma iloczynów masy, szybkości i promienia orbity wszystkich ciał niebieskich, należących do układu planetarnego), jest w układzie planetarnym zbyt mały na to, aby kiedykolwiek siła odśrodkowa mogła osiągać natężenie, potrzebne dla oderwania pierścieni materji.

robami zakaźnemi.

ZIEMIA. Przez długie wdeki Ziemia stanowiła nieruchomy środek wszechświata (-» Wszechświat), dokoła którego krążyło Słońce, Księżyc, planety i gwiazdy. Zepchnięta przez Kopernika z naczelnego stanowiska, stała się Ziemia jedną z mniej pokaźnych planet i zajęła właściwe miejsce w układzie planetarnym, którego środek stanowi Słońce. Ziemia wraz z Merkurym, We-nerą i Marsem należy do grupy mniejszych planet, niezbyt od Słońca odległych, zwanych planetami wewnętrzne-mi w przeciwstawieniu do wielkich i wielokrotnie dalszych planet zewnętrznych, jak olbrzymi Jowisz, Uran, Neptun i znacznie mniejszy Pluto. W porównaniu z wielkością układu planetarnego Ziemia jest znikomo mała; daje o tern dobre wyobrażenie porównanie Newcomba: jeśliby Słońce miało rozmiary dużego jabłka, to Ziemia byłaby ziarnkiem gorczycy, odległem o 10 m od Słońca, w odległości zaś 3 cm od niej krążyłby Księżyc, rozmiarów ziarnka maku ; odległości od Słońca pozostałych planet wynosiłyby od 4 m (Merkury) do 400 m (Pluto). Cały więc układ słoneczny, zredukowany do tej skali (1:15.10®) mieściłby się na powierzchni 0,5 km²; otaczałaby go przestrzeń pusta, rozleglejsza niż cała Europa, w objętości zaś równej objętości całej Ziemi mieściłyby się trzy lub cztery gwiazdy stałe, rozmiarów jabłka czy pomarańczy każda.

Obecnie najprawdopodobniejsza wydaje się hipoteza, według której układ planetarny powstał z pra-Słońca nagle skutkiem katastrofy wywołanej niespo-dzianem zbliżeniem się jakiejś wielkiej gwiazdy do Słońca. Siła przyciągania tego ciała niebieskiego wywołała w ma-terji pra-Słońca (w owym czasie bez-porównania zapewne większego i bardziej rozrzedzonego niż obecnie) potężną falę przypływową, coś w rodzaju proturberancji, tak olbrzymią i potężną, że pewna część substancji słonecznej, coprawda drobna tylko, została wyrzucona w przestrzeń w postaci smugi, która sięgała do granic późniejszego układu planetarnego. Materja smugi skupiła się dokoła pewnych gęściej -

wo obiegały dokoła Słońca po drogach mi w granicach układu planetarnego, silnie eliptycznych. Elipsy te zmieniały Przedewszystkiem krąży ona dokoła się stopniowo w orbity prawie koliste Słońca po zlekka eliptycznej orbicie, skutkiem oporu stawianego przez pył różniącej się niewiele od koła, gdyż jej kosmiczny, który z początku był sto- mimośród wynosi tylko 1/60 połowy sunkowo dość gęsto rozsiany w prze- większej osi elipsy. Średnia odległość strzeni międzyplanetarnej, stopniowo Ziemi od Słońca wynosi 149,450.000 km, zaś został pochłonięty przez większe zmniejsza się do 146,950.000 km ciała planetarne. Według Jeansa, który w punkcie przysłonecznym (perihe-się najbardziej dla opracowania tej hi- lium), wzrasta do 151,960.000 km potezy zasłużył, smuga oderwanej od w punkcie odsłonecznym (afelium). Słońca materji miała kształt wrzecionowaty; pośrodku smuga była najgrubsza, tu utworzyły się największe planety, Jowisz i Uran ; na obu końcach wrzeciona było mniej materji, powstały planety mniejsze, Merkury, Wenera, Ziemia i Mars na końcu wewnętrznym,

Różnice odległości odbijają się wyraźnie na szybkości obiegu Ziemi dokoła Słońca: 1 stycznia przechodzi ona przez punkt przysłoneczny z szybkością 30,3 km/sek; szybkość ta spada do 29,3 km/sek; w punkcie odsłonecznym 2 lip-ca. Całkowity obieg Ziemi dokoła Słońca trwa 365,2564 dni i odbywa się w płaszczyźnie ekliptyki, nachylonej o 23° 30' do płaszczyzny równika ziemskiego; orbity pozostałych planet leżą mniej więcej w tej samej płaszczyźnie; prawdopodobnie w niej odbył się ów wielki wytrysk materji słonecznej, któremu cały układ planetarny zawdzięcza swoje pochodzenie.

W obiegu dokoła Słońca Ziemia odchyla się nieco od swej średniej orbity ; odchylenia te są wywołane przez zmienne przyciąganie innych planet, zwłaszcza zaś Księżyca, który powoduje odchylenie Ziemi od średniej jej drogi, dochodzące do 4500 km.

Jednocześnie Ziemia obraca się dokoła swej osi, nachylonej o 66° 30' do ekliptyki. Jeden obrót dokoła osi trwa 23 godz. 56 minut, po tym czasie Ziemia powraca w to samo położenie w stosunku do sklepienia niebieskiego. Jest to dzień t. zw. synodalny, dzień natomiast rzeczywisty, czyli czas upływający od jednego południa (t. j. od chwili przejścia Słońca przez południk danej miejscowości, do przejścia następnego) do drugiego, jest średnio o 4 minuty dłuższy, gdyż skutkiem obiegu Ziemi doko-

Neptun, Pluto i może inne jeszcze nieznane dotąd drobniejsze ciała na końcu zewnętrznym. Cały więc układ planetarny wraz z Ziemią powstał skutkiem wydarzenia wyjątkowego, które bardzo rzadko tylko mogło się powtarzać we Wszechświecie. Niepodobna dokładnie oznaczyć chwili, kiedy powstał układ planetarny i jaka spowodowała to gwiazda; stało się to najprawdopodobniej przed kilku, do 10, miljar-dami lat, a gwiazda, która to spowodowała, jest może ciałem wygasłem, ciemnem i nigdy poznana nie będzie.

Ruchy Ziemi.

Ziemia, poruszona raz z miejsca, wykonywa w przestrzeni kosmicznej bardzo skomplikowane ruchy.

Przedewszystkiem wraz ze Słońcem i z całym układem planetarnym obiega ona dokoła środka ciężkości całego układu galaktycznego (—» Droga Mleczna) wielkiego skupienia gwiazd w granicach Drogi Mlecznej. Wraz ze Słońcem pędzi Ziemia obecnie w kierunku gwiazdozbioru Cefeusza z niepojętą szybkością 30 km/sek.

Znacznie powolniejsze są ruchy Zie-

6,378.388 m

(a-b)

spłaszczenie zaś Ziemi

ła Słońca cofa się ono codzień pozornie nieco wstecz na zachód na sklepieniu niebieskiem i przechodzi przez południk o kilka minut później niż ten punkt, w którym Słońce znajdowało się dnia poprzedniego. W ciągu całego roku dni synodalnych jest o jeden więcej, niż dni rzeczywistych. Długość dnia rzeczywistego waha się nieco w ciągu roku, gdyż wobec ekscentryczności swojej orbity Ziemia bieży dokoła Słońca ze zmienną szybkością, zarazem ze zmienną szybkością odbywa się pozorne cofanie się Słońca na sklepieniu niebieskiem. Skutkiem tego dzień rzeczywisty trwa to dłużej, to krócej ; dlatego praktyczną miarą czasu jest dzień średni, trwający stale 24 godziny. Skutkiem obrotu Ziemi dokoła osi punkt na równiku przebywa w ciągu sekundy 465 m; szybkość ta maleje ku biegunom, na 45 równoleżniku wynosi już tylko 355 m na sekundę, na 70-tym 159 m/sek, a na samym biegunie — 0 m/sek.

Położenie osi ziemskiej w przestrzeni nie jest stałe: skutkiem przyciągania Słońca na nabrzmienie równikowe Ziemi (przeważnie do Słońca niesymetrycznie ustawione) oś ziemska w ciągu 25.765 lat opisuje w przestrzeni ze wschodu na zachód stożek o promieniu 23¹l₂° dokoła osi ekliptyki. Wynikiem tego ruchu jest pfecesja punktów rów-nonocnych, która polega na tein, że wiosenny punkt równonocny przesuwa się co roku na zachód o 50,2". Skutkiem tego ruchu w II w. p. Chr. obecna gwiazda polarna była odległa od bieguna o 12°; obecnie odległość ta jest niewiele tylko większa od 1° i przez pewien czas będzie jeszcze maleć do 26 w r. 2065, kiedy biegun zbliży się najbardziej do gwiazdy polarnej, poczem zacznie się ponownie od niej oddalać; po 13.000 lat gwiazdą polarną będzie Wega w gwiazdozbiorze Liry, a po 26.000 lat oś ziemska powróci do obecnego położenia.

Przyciąganie Księżyca na nabrzmienie równikowe powoduje znacznie mniejszy ruch osi ziemskiej o krótszym okresie, zwany nutacją; poza tern oś ziemska porusza się wewnątrz samej kuli ziemskiej, skutkiem czego biegun przesuwa się po powierzchni Ziemi, opisując nieregularne krzywe o promieniu 0,3", czyli około 9 m, w ciągu średnio 432,8 dni.

Wielkość Ziemi.

Ziemię zmierzył pierwszy Eratostenes (275—196 przed Chr.), osiągając przypadkiem wartość bardzo zbliżoną do rzeczywistej, istotną wszakże dokładność pomiarów osiągnięto dopiero przez zastosowanie metody triangulacyjnej (—» Pomiary Ziemi). Już z pomiarów, dokonanych w połowie w. XVIII, wynikało, że Ziemia ma kształt elipsoidy obrotowej, spłaszczonej na biegunach; pomiary późniejsze potwierdziły to w zupełności. Według ostatnich obliczeń wymiary Ziemi wynoszą:

Promień równikowy Ziemi czyli połowa wielkiej osi elipsoidy ziemskiej (a)

Promień biegunowy (b) . 6,356.909 m Biegun leży więc o 21.479 m bliżej środka Ziemi niż punkt na równiku,

^ wynosi o

1/297.

Obwód równikowy Ziemi mierzy 40,056.276 m, jej powierzchnia okrągło 510 milj. km², objętość 1,082.841,320.000 km³.

Rzecz prosta, powyższe pomiary pomijają nierówności skorupy ziemskiej, które dochodzą do 20 km nieomal, (najwyższe wyniesienie lądu, Mount Everest — 8880 m, największa dotąd zmierzona głębia oceanu — 10.800 m) i odnoszą się do powierzchni mórz i oceanów i do tego poziomu wody, jaki ustaliłby się w kanałach, przekopanych poprzez lądy. Ścisłe pomiary wykazały, że ta ogólna powierzchnia poziomu wody na Ziemi, zwana geoidą, będąca zarazem powierzchnią jednakowego natężenia siły diężkości, odchyla się o kilkaset metrów od powierzchni elipsoidy obrotowej ; odchylenia te są spowodowane przyciąganiem mas lądowych, które powoduje podniesienie się powierzchni geoidy ponad powierzchnię elipsoidy ziemskiej wewnątrz lądów i w ich sąsiedztwie, obniżenie się natomiast pośrodku oceanów. Wreszcie według obliczeń Heiskanena przekrój równikowy Zielni przedstawia nie koło, lecz bardzo mało wydłużoną elipsę, której większa oś jest o 330 m dłuższa od osi mniejszej. Postać więc Ziemi jest bardzo skomplikowana i może być uważana za elipsoidę obrotową tylko w pierwszem przybliżeniu.

Siła przyciągania Ziemi.

Miarą natężenia siły przyciągania Ziemi jest przyśpieszenie swobodnie spadającego ciała w ciągu 1 sekundy. Wielkość ta zmienia się wraz z szerokością geograficzną, na równiku spada do 978 cm, na biegunach wzrasta ponad 983 cm. Główną przyczyną tych zmian jest siła odśrodkowa, która działa w kierunku przeciwnym do siły ciężkości; siła odśrodkowa jest największa na równiku, gdzie stanowi 1/289 siły przyciągania, spada natomiast do zera na biegunach ; mniejsze znaczenie ma spłaszczenie Ziemi, skutkiem którego bieguny leżą o 21 km bliżej środka Ziemi niż punkty położone na równiku. Znając kształt Ziemi, stałą jej przyciągania, szybkość obrotu dokoła osi a więc wartość siły odśrodkowej, można z łatwością obliczyć normalne natężenie siły ciężkości w dowolnym punkcie Ziemi na poziomie morza. Rzeczywiste pomiary natężenia siły ciężkości odchylają się często od wartości obliczonych, przy-czem natężenie siły ciężkości jest w jednych miejscach mniejsze, gdzieindziej znowu większe od normalnego. Te ano-malje siły ciężkości, dodatnie, gdy siła ciężkości jest zbyt wielka, ujemne, gdy za mała, wskazują na pewne różnice w budowie skorupy ziemskiej. Anomalje dodatnie wskazują na nadmiar masy, a więc przeciętnie większą gęstość mate-rjału skorupy ziemskiej. Anomalje ujemne świadczą o braku masy i rzecz ciekawa, występują głównie w obszarach pasm górskich, niedawno utworzonych, p.odczas gdy anomalje dodatnie znajdują się przeważnie w obszarach nizinnych, pokrytych młodemi osadami. Obszary, na których występują anomalje siły ciężkości, nie znajdują się w stanie równowagi stałej ; te, gdzie zaznacza się brak masy, wykazują tendencję do podnoszenia się, obszary anomalij dodatnich, nadmiaru masy, zanurzają się pod własnym ciężarem; tylko tereny o nor-malnem natężeniu siły ciężkości znajdują się w stanie zupełnej równowagi.

Masa ziemi.

Znając siłę przyciągania Ziemi i odległość powierzchni od jej środka ciężkości; z łatwością można obliczyć masę Ziemi (-» Ciążenie powszechne). Masa Ziemi jest niespodziewanie wielka, a że objętość Ziemi jest znana, można porównać masę jednostki objętości Ziemi z masą takiejż objętości wody, czyli poznać gęstość średnią Ziemi ; wynosi ona 5,52. Jest to tern ciekawsze, że pomijając wodę oceanów, skały, z których składają się powierzchowne części Ziemi stanowiące jej skorupę, mają gęstość znacznie mniejszą, przeważnie od 2,5 do 3 ; we wnętrzu Ziemi muszą więc znajdować się ciała o znacznej gęstości, skoro gęstość średnia całej Ziemi wraz z wodą oceanów i lekką skorupą wynosi

5,52. O rozkładzie tych mas we wnętrzu rupie Ziemi nastąpiła dalsza segregacja Ziemi pouczyły nas fale, wytwarzane materjałów skalnych, głębiej zebrały się przez wielkie trzęsienia ziemi, często skały cięższe, obfitujące w magnez i że-tak potężne, że wstrząsają całą kulą lazo, tworząc ciągłą powłokę zwaną Si-ziemską. Otóż okazało się, że fale te ma, skały lżejsze, w potas, sód i wapń przebiegają przez kulę ziemską z różną bogatsze, zebrały się na powierzchni szybkością, zależnie od głębokości, do i rozpadły na poszczególne bloki Sial, której wewnątrz Ziemi sięgają. Okaza- pływające w gęściejszej Simie. W ten ło się następnie, że na różnych głęboko- sposób powstały na obliczu Ziemi lądy ściach wewnątrz Ziemi znajdują się (~+Ląd), grube luźne bloki Sial; dno pewne granice nieciągłości, na których oceanów zajmuje Sima, cienką tylko zmieniają się nagle własności ciał, wcho- powłoką sialiczną przykryta. Dokład-dzących w skład kuli ziemskiej. Na pod- niej znany jest tylko skład skorupy stawie tych badań budowa Ziemi przed- ziemskiej do głębokości mn. w. 16 km. stawia się jak następuje: wnętrze Ziemi Występują tu oczywiście wszystkie zajmuje jądro o promieniu 3470 km znane pierwiastki, ale wr bardzo różnej i o gęstości wielkiej, wynoszącej 9,5 do ilości, przeważnie bardzo małej. Kilka-11 ; składa się ono zapewne, jak o tern naście tylko pierwiastków występuje pouczają najliczniejsze meteoryty, od- w ilości znacznej, i z nich składają się łamki jakiejś rozbitej planety, z żelaza wszystkie rozprzestrzenione minerały, metalicznego z kilkoprocentową domie- które biorą obfity udział w budowie szką niklu; jądro znajduje się prawdo- skał skorupy ziemskiej, czyli minerały podobnie w stanie płynnym, gdyż pew- skałotwórcze. Ze wszystkich pierwiast-ne fale seismiczne, właściwe ciałom ków najbardziej rozprzestrzeniony jest sztywnym, przez jądro Ziemi nie prze- tlen, w skorupie Ziemi występuje bo-chodzą wcale. Jądro otacza strefa przej- wiem przygniatająca większość ciał cał-ściowa, sięgająca do 1200 km od po- kowieie utlenionych ; zkolei najpospolit-wierzchni Ziemi, złożona zapewne z mie- szemi pierwiastkami są krzem i glin, na-szaniny związków krzemu, glinu i cięż- stępnie idą metale, żelazo, magnez, kich metali, pewnie z metalicznem żela- wrapń, sód i potas, zem. Gęstość tej strefy jest najtrudniejsza do oznaczenia i waha się prawdo- ne ciała ułożyły się tak, jak w piecu podobnie od 5 do 6,5. Nad strefą przej- hutniczym, w którym u dołu zbiera się ścmwą, prawie od powierzchni Ziemi do czyste metaliczne żelazo, nad niem cięż-głębokości 1200 km, ciągnie się strefa ka szlaka krzemianowa z siarczkami że-zwana płaszczem Ziemi, dość jednorod- laza, na powierzchni zaś unosi się lekka na, złożona ze skał glinokrzemianowych, szlaka glinokrzemianowa ; płaszcz i sko-obfitych w magnez i żelazo. Gęstość rupa Ziemi — to warstwa tej lekkiej tych skał wynosi około 3,4 na zewnętrz- szlaki, warstwa przejściowa — szlaki nej powierzchni płaszcza, i wzrasta do ciężkie, żelaziste; jądro Ziemi — to czy-4,75 u jego podstawy skutkiem wielkie- ste żelazo, go ciśnienia. Powierzchowna strefa Ziemi, jej skorupa, grubości 60—75 km, składa się już ze skał, znanych nam z po- Ziemi wzrasta wraz z głębokością ; w powierzchni Ziemi, przeważnie krystalicz- wierzchownych warstwach ö gęstości 3 nych, wówczas gdy płaszcz ma zapewne do 3,5 ciśnienie przyrasta mn. w. o 1 budowę szkliwa wulkanicznego. W sko- atmosferę co 3 m, im bardziej natomiast

Tak więc naogół w kuli ziemskiej róż-

Ciśnienie.

Ciśnienie (-» Ciśnienie) we wnętrzu

wzrasta wraz z głębokością gęstość skał, tem szybciej przyrasta również ciśnienie. Początkowo, w płytszych warstwach skorupy ciśnienie jest jednostronne, skierowane do środka Ziemi, głębiej natomiast wzrasta ono o tyle, że wszystkie skały stają się plastyczne i płyną powoli pod olbrzymiem ciśnieniem, które działa wówczas we wszystkich kierunkach, jak ciśnienie hydrostatyczne w cieczach. Płyciej, pod jednostronnem ciśnieniem, elementy skał, zwłaszcza bla-szkowTate, jak mika, układają się równo-ległemi smugami, skutkiem czego powstają skały łupkowate lub co najmniej pasiaste, jak gnejsy. W strefie ciśnienia hydrostatycznego skały przeobrażają się w inne, całkowicie i równo krystaliczne, jak granity.

Temperatura wnętrza Ziemi.

Wraz z głębokością wzrasta również temperatura wnętrza Ziemi ; zauważono to oddawna w głębokich kopalniach. Przyrost temperatury daję się zauważyć wszędzie, ale jest niejednakowo szybki; mierzymy go stopniem geotermicznym, czyli liczbą metrów, o jaką trzeba się zagłębić, aby uzyskać podniesienie się temperatury o 1° C. Przyrost jest najszybszy czyli stopień geotermiczny najmniejszy wpobliżu wulkanów lub też takich ciał, jak węgiel, w których stale zachodzą jakieś przemiany chemiczne wydzielające ciepło ; gdzieindziej stopień geotermiczny jest znacznie wdęk-szy. Dla Europy średnia jego wartość, obliczona ze wszystkich pomiarów' w kopalniach i otworach śwddrowych, wynosi 32—34 m; w Stanach Zjednoczonych (gdzie najgłębsze na świecie wiercenia przekroczyły 3,5 km) stopień geotermiczny jest większy, około 42 m, najwolniej zaś przyrasta temperatura wraz z głębokością w Brazylji i Afryce Południowej, gdzie w kopalniach złota w Johannesburgu stopień geotermiczny

dochodzi do 135 m. Skoro tedy wszędzie na Ziemi temperatura wzrasta wraz z głębokością, wszędzie od wnętrza do powierzchni płynie prąd ciepła, który doprowadza do powierzchni Ziemi w ciągu sekundy dwie mil jonowe części kalorji gramowej na cm² ; ciepło to zostaje przez Ziemię wypromieniowane do przestrzeni kosmicznej, traci ona przeto co sekunda 10,000.000,000.000 — dziesięć tryl jonów kaloryj, co zamienione na pracę mechaniczną, dałoby efekt 57 mi-1 jardów koni mechanicznych. Te olbrzymie straty mogą być pokryte w dwojaki sposób : albo wnętrze Ziemi ma wielki zapas ciepła, traci go powoli i ostyga, albo w Ziemi istnieje źródło ciepła, stale wytwarzające nowe jego ilości. Aż do poznania pierwiastków promieniotwórczych, które stale samoczynnie wyzwalają energję, panowało przekonanie, że wewnętrzne ciepło Ziemi może pochodzić tylko z zapasu, odziedziczonego po pierwotnem stadjum gwiazdowem. W takim razie temperatura wzrastałaby stale od powierzchni do środka Ziemi, gdzie dochodziłaby do paru miljonów stopni; na pewnej głębokości wszystkie ciała ziemskie byłyby stopione, Ziemia byłaby ciekła, otoczona stałą skorupą, a jej najwewnętrzniejsze jądro składałoby się z gazów w temperaturze ponad-krytycznej. W ten sposób zbudowana Ziemia zachowywałaby się wobec sił na nią działających jak ciało ciekłe, ulegałaby łatwo deformacjom, w rzeczywistości natomiast zachowuje się ona wobec przyciągania Księżyca i Słońca jako ciało bardzo sztywne, dwa i pół raza sztywniejsze od stali ; Ziemia nie może więc być płynna, gdyż ma własności ciała stałego i to bardzo sztywnego; temperatura wnętrza Ziemi musi więc być niższa, niżby być powinna, gdyby jej ciepło pochodziło tylko z prastarego zapasu. Wiemy obecnie, że wszystkie skały, zwłaszcza obfitujące w krzemion-

szukaj w tomie piątym!

kę, z których składa się skorupa ziemska, zawierają pewną ilość radu, niektóre nawet w dość dużej ilości, np. lawa Wezuwjusza z r. 1855 zawierała w tonnie 19 miljonowych części grama radu ; gdyby w całej Ziemi rad był rozproszony w takiej ilości, w jakiej znajduje się on w skorupie ziemskiej, to skutkiem jego rozkładu powstałoby 50 razy więcej ciepła, niż go odpływa przez powierzchnię Ziemi, Ziemia musiałaby się ogrzewać stale. Prawdopodobnie w tak pokaźnej ilości rad występuje tylko w skałach skorupy ziemskiej, głębiej jest go bardzo mało, a w samem metalicznem jądrze niema go zapewne wcale. Za tern przemawia, że w meteorytach żelaznych, które pochodzą z jądra jakiejś rozpad-niętej planety, radu również brak. Jeżeli rad skupia się przedew^szystkiem w skorupie Ziemi, to temperatura w Ziemi przyrasta tylko do tej głębokości, do jakiej sięga rad, dalej aż do środka Ziemi panuje temperatura stała i niezbyt wysoka, około 8000°. Przyrost temperatury wraz z głębokością ma wielkie znaczenie praktyczne, utrudnia bowiem, a wkońcu uniemożliwia pracę w głębokich kopalniach i tunelach.

Historja Ziemi.

Ziemia ma olbrzymie i ciągle odnawiane zasoby energji, które wyzwalają się na jej powierzchni w postaci zjawisk górotwórczych (—» Góry), towarzyszących im trzęsień ziemi i zjawisk wulkanicznych. Wszystkie te zjawiska, przejawy czynników wewnętrznych, endoge-nicznych, wytwarzają nierówności na powierzchni Ziemi i kształtują podstawowe rysy oblicza jej powłoki kamiennej, z grecka zwanej litosferą.

Nad powierzchnią litosfery zgromadziły się ciała najlżejsze, woda i gazy, tworząc zewnętrzne powłoki Ziemi, wodną, hydrosferę, nieciągłą, przerywaną lądami i wyspami, i ciągłą gazową atmosferę (-» Atmosfera ziemi). W atmosferze oprócz obojętnego azotu zebrała się reszta tlenu, która nie weszła w związku z ciałami skorupy ziemskiej, poza tern stale unosi się tam para wodna i dwutlenek węgla. Hydrosfera i atmosfera chłoną energję słoneczną i mają stąd pewne zasoby ener-gji, działają fizycznie i chemicznie na powierzchnię litosfery i kształtują jej rysy drobniejsze, dążąc do wyrównania jej nierówności ; są to czynniki zewnętrzne, egzogeniczne.

Oblicze Ziemi w każdej chwili jej istnienia jest wynikiem walki pomiędzy czynnikami wewnętrznemi a zewnętrznemu Na granicy litosfery, hydrosfery i atmosfery powstało życie, które pokrywa Ziemię nieciągłą, zmienną, barwną powłoką, biosferą. Powłoka ta, której część istotną sami stanowimy, reaguje najczulej na zmiany warunków panujących na Ziemi. Dzieje Ziemi, to dzieje jej kamiennego oblicza, dzieje jej hydrosfery i atmosfery, dzieje wreszcie zamieszkujących Ziemię organizmów; usiłuje je odtworzyć geologja, opierając się na skałach i skamieniałościach, jako jedynych źródłach do histo-rji Ziemi.

Najstarsze obfitsze źródła do historji Ziemi dochowały się dopiero od okresu kambryjskiego (podział na okresy —> Geologja), odtąd więc zaczyna się właściwa historja Ziemi; o czasach przed-kambryjskich wiemy dotąd bardzo niewiele wobec szczupłości pewnych danych ; są to dla Ziemi czasy przedhistoryczne.

Zdawaćby się mogło, że gdzieś na Ziemi pod młodszemi powierzchniowemi utworami skalnemi w\ystępować powinny ślady pierwotnej skorupy zastygania, którą pokryła się Ziemia, przechodząc ze stadjum gwiazdowego do planetarnego ; przez czas dłuższy za części tej skorupy uważano granity i gnejsy. Istotnie skały tego rodzaju ukazują się wszędzie na Ziemi, gdzie odsłaniają się bardzo głębokie części jej skorupy, więc w wewnętrznych częściach wysoko wydźwi-gniętych gór i w pewnych rozległych masywach, z których erozja zniosła dotąd wielkie masy skał młodszych ; pomimo tego ani granity, ani gnejsy nie na leżą do pierwotnej skorupy zastygania, lecz są od niej znacznie młodsze, swój zaś charakter, jednakowy na całej Ziemi, zawdzięczają temu, że powstały, lub przeobraziły się jednakowo w jednakowych warunkach, na jednakowej głębokości od powierzchni Ziemi. Wszystkie więc znane nam skały powstały na pierwotnej skorupie zastygania, i są od niej młodsze, choć wiek najstarszych skał, oznaczony dotąd ściślej na podstawie stopnia rozpadu uranu, dochodzi do dwóch mil jardów lat.

Era archaiczna i algoncka.

Wszystkie utwory przedkambryjskie zostały podzielone na dwie grupy, a r-chaiczną i eozoiczną czyli a 1-g o n c k ą ; do pierwszej, starszej, zaliczane są skały zmienione do niepoznania przez późniejsze przeobrażenie, wówczas gdy pierwotny charakter utworów al-gonckich zachował się o tyle, że pozwala sądzić o ich pochodzeniu. W utworach algonckich zachowały się również najstarsze liche i bardzo rzadkie szczątki zwierząt, należących do różnych grup świata zwierzęcego — od pierwotniaków do skorupiaków. W jaki sposób powstało życie na Ziemi, czy substancja żywa gdzieś samoistnie na niej powstała, czy też prazarodki życia dostały się na Ziemię z przestrzeni kosmicznej, nie wiemy, wiemy tylko, że stało się to bardzo dawno, może przed dwoma a może i więcej miljardami lat, skoro już w utworach algonckich, niewiele od miljarda lat młodszych, fauna morska jest tak urozmaicona i wysoce wyspecjalizowana. W utworach kambryjskich spotykamy odrazu bogaty i swoisty świat zwierzęcy, wyłącznie morski, w którym brak tylko zwierząt kręgowych, wszystkie zaś pozostałe typy są dobrze reprezentowane. Rzecz szczególna, kambryjskie zwieyzęta morskie przeważnie nie mają skorupek wapiennych, tak pospolitych u form późniejszych, z tamtemi blisko spokrewnionych, mają natomiast skorupki rogowe. Nasuwa to myśl, że niesłychana rzadkość szczątków organicznych w utworach przedkambryjskich była spowodowana zupełnym brakiem skorupek; nie miały widać zwierzęta ówczesne jeszcze tylu drapieżnych wrogów.

Era paleosoiczna.

W okresie sylurskim zachodzą w święcie organicznym zjawiska wielkiej doniosłości: zdobywa on ląd. Rośliny bardzo pierwotnie zbudowane, psylofity, opuszczają środowisko wodne i przystosowują się do życia na lądzie; za niemi podążają pewne stawonogi, jedne ze szczepu skorpjonów, inne z wijów, zwierzęta jeszcze ziemnowodne, chwilowo tylko wypełzające na ląd. Następnie w sy-lurze pojawia się po raz pierwszy grupa zwierząt, która okazała się zdolną do bardzo intensywnego rozwoju ; te pierwsze kręgowce są to pierwotne ryby, jedne z pokrewieństwa minogów, inne płaszczek, inne znowu należące do całkowicie wygasłej już w dewonie grupy ryb pancernych, silnemi płytami kostnemi zabezpieczonych od wrogów. Wreszcie liczne zwierzęta morskie wytwarzać zaczęły szkielety wapienne i stały się niebawem doniosłym czynnikiem skałotwór-czym, odtąd bowiem w morzu powstają liczne skały wapienne, złożone ze szczątków rozlicznych organizmów.

W czasach przedkambryjskich zachodziły kilkakrotnie potężne zjawiska górotwórcze (-* Góry) które wytworzyły wielkie pasma górskie, przez późniejszą erozję do podstaw zniesione. W ciągu okresów kambryjskiego i sylurskiego gó-rotwórczość nie była zbyt silna i tylko lokalnie wywołała zjawiska poważniejsze; w końcu natomiast syluru i w początkach" dewonu zaszły szeroko rozprzestrzenione zjawiska górotwórcze, należące do t. zw. kaledońskiej fazy górotwórczej, w których wyniku morze znacznie się cofnęło, lądy zaś powiększyły swoją powierzchnię. Powstał wtedy między innemi wielki ląd północno-atlantycki, obejmujący całą północ Europy i Ameryki; na lądzie tym panowały warunki pustynne, powstawały masy czerwonych piaskowców; w obszarach nadbrzeżnych w licznych lagunach żyły raki, których długość sięgała 2 m i ryby pancerne; w wysychających wodach zaszło pierwsze przystosowanie kręgowców do oddychania powietrzem — powstały ryby ‘dwudyszne, których ostatni przedstawiciel, barramunda, żyje do dziś w wysychających czasowo rzekach pustyni australijskiej. W tymże czasie powstały pierwsze czworonogi, płazy, przeważnie w skrzela przez całe życie jeszcze zaopatrzone. Jednocześnie na mokradłach nadbrzeżnych rozwijały się rośliny lądowe, wyłącznie rodniowce, zbliżone do skrzypów, widłaków i paproci, które w następnym okresie karbońskim doszły do największego rozwoju.

Największe rozprzestrzenienie lądu przypada na początek dewonu, później morze zaczyna wkraczać coraz dalej na ląd i w końcu tego systemu osiąga największe rozprzestrzenienie. Okres kar-boński dziedziczy po dewonie rozkład mórz i lądów, niebawem wszakże zaczyna się ponowne cofanie się morza, regresja, tak iż w środku karbołiu ląd północno-atlantycki wynurza się z fal morskich, ale w innych zupełnie niż w dewonie warunkach ; mie panuje już na nim klimat pustynny i nie powstają charakterystyczne dlań czerwone piaskowce ; przeciwnie, klimat równy i ciepły jest wilgotny, na olbrzymich przestrzeniach nizinnych mokradeł rozwija się niesłychanie bujnie roślinność; porastają je gęste lasy wysokich drzew, lepidoden-dronów i sygilaryj, spokrewnionych z obecnemi karłowatemi widłakami, smukłych kalamitów, zupełnie podobnych do dzisiejszych skrzypów, tylko kilkadziesiąt razy od nich większych ; podszycie lasów stanowiły paprocie, drzewne, zielne, pnące jak ljany. W lasach tych rozwijało się bujne życie stawonogów ; pod korą drzew żyły liczne wije, soki z gałęzi wypijały pluskwiaki, w powietrzu unosiły się olbrzymie ważki, do 75 cm sięgu skrzydeł mierzące, i całkowicie wygasłe a prymitywne owady Palaeodicty-optera. W bagnach zamieszkiwały liczne płazy, których czaszka, okryta płytami kostnemi, już poniekąd przypominała czaszkę gadów. Szczątki bujnie rosnących roślin gromadziły się w bagniskach czy lagunach, butwiały na torf, potem, przykryte pokładami piasków i glin, ulegały zwęgleniu i przetwarzały się w węgiel kamienny (-> Węgiel). W różnych okresach geologicznych zachodziło takie gromadzenie się substancji organicznej, dzisiaj odbywa się ono w torfowiskach, nigdy jednak nie odbywało się ono w takiej skali, jak podczas okresu węglowego czyli karbońskiego, którego nazwa właśnie od obfitości węgla (łac. carbo <== węgiel) pochodzi. Na miejscu karbońskich leśnych mokradeł powstały obecne zagłębia węglowe, w których występują zawsze liczne pokłady węgla, poprzegra-dzane grubemi masami skał płonych, łupków i piaskowców bez węgla. Ogólna grubość takich pokładów węglonośnych bywa olbrzymia, wynosi naprzykład do 7000 m w zagłębiu Śląskiem, do 3500 m w westfalskiem ; oczywiście obszary te musiaty podczas okresu karbońskiego stale się obniżać; to zalewała je woda, w której osadzały się skaty płonę, to wynurzały się one nad powierzchnię wody i pokrywały bujną roślinnością, która później uległa zwęgleniu. Największe zagłębia węglowe mają Stany Zjednoczone, gdzie zajmują one łącznie obszar niewiele mniejszy od całej Polski ; w Europie największe jest zagłębie śląskie (6500 km²), potem idzie westfalskie (3500 km²) i liczne zagłębia angielskie. Szczególny charakter osadów karboń-skich, obfitość mater jału osadowego, wahania poziomu lądu, są spowodowane przez niesłychanie wówczas intensywne ruchy górotwórcze fazy hercyńskiej, które zaczęły się w środkowym karbonie i przeciągnęły się do dolnego permu. Wynikiem tych ruchówT było powstanie olbrzymich pasm górskich, opasujących całą Ziemię, pasma te zostały później zniszczone przez erozję (-> Erozja), uskoki rozbiły je na poszczególne bloki, częściowo weszły one w skład młodszych pasm alpejskich, ale do dziś ślady ich wpływają potężnie na ukształtowanie powierzchni Ziemi. Pasma hercyńskie wypełniają wnętrze Azji od Ałtaju do Himalajów ; w Europie góry Świętokrzyskie, Harc, Ardenny, Szwarcwald i Wo-gezy, wyżyna centralnej Francji, Mese-ta Iberyjska są szczątkami gór hercyń-skich. Wtrącone w trzeciorzędową strukturę alpejską masywy krystaliczne, jak Mont Blanc, masywy Gotardu i Aaru — wszystko to są strzępy dawnych gigantycznych pasm hercyńskich.

Na półkuli południowej istniał podczas karbonu wielki ląd, zwany Gondwana, obejmujący Afrykę południową i centralną, Indostan, Australję, Brazy-lję, Madagaskar. Lądy te były znacznie bardziej zbliżone niż obecnie i później dopiero się rozsunęły (-> Ląd). Na lądzie Gondwana panowała erozja i nie powstawały żadne osady; dopiero z końcem karbonu obszary te podległy olbrzymiemu zlodowaceniu. Pokryła je gigantyczna czasza lodowa, której ośrodek leżał gdzieś w Afryce centralnej ; od tego ośrodka lód płynął we wszystkie strony, przenosząc masy mułu. piasku, żwiru i głazów, osadzone potem w postaci moreny dennej (—» Lód). Prawdopodobnie masy lądowe Gondwany grupowały się dokoła ówczesnego bieguna, położonego gdzieś w dorzeczu Konga. Faza lodowcowa przeszła niebawem, pozostawiła wszakże niezatarte ślady na życiu orga-nicznem: powstała wówczas nowa flora z paprocią Glossopteris na czele, i nowa fauna lądowa z licznemi gadami, zapewne lepiej od karbońskiej do surowszego klimatu przystosowana. Nowe formy organizmów opanowują w krótkim czasie całą Ziemię, którą zasiedla życie nowego typu, już nie paleozoicznego, lecz mezo-zoicznego.

.W permie warunki klimatyczne zmieniają się znowu zasadniczo : z lądu Gondwana ustępuje zlodowacenie, powstają osady lądowe z pokładami węgla u dołu, z obfitą fauną gadów ; gady te należą do grupy Theromorpha, przypominającej pewnemi cechami ssaki i może jak one ciepłokrwistej ; wśród tych zwierząt szukać należy przodków zwierząt ssących. W Europie zapanowruje klimat gorący i suchy, ponownie powstają pokłady czerwonych zlepieńców i piaskowców pustynnego pochodzenia, z nielicznemi szczątkami roślin — już drzew szpilkowych — gadów i rzadszych od nich płazów. Jak zawsze bezpośrednio po okresie górotwórczym, działalność wulkaniczna jest intensywna. W górnym permie częściowa transgresja zalewa Europę północną ; w płytkiem morzu powstają początkowo czarne łupki, w Turyngji mie* dzionośne, potem zaś wapienie; w gorącym klimacie morze to paruje, a w zatokach powstają potężne pokłady gipsu, soli kuchennej, soli potasowych. Niezmierne bogactwo Niemiec w sole potasowe tu właśnie ma swoje źródło. Solo-nośne pokłady permskie sięgają aż do Polski; z nich wytryskuje solanka Ciechocinka; z nich miejscami ciśnienie górotwórcze wyparło sól aż do powierzchni Ziemi, tworząc potężne „pnie solne“, jak w Inowrocławiu i Wapnie.

Morski epizod górnopermski nie trwał długo: ląd ponownie się wynurzył, a że klimat był nadal pustynny lub półpu-stynny, powstały na nim znowu pokłady piaskowca czerwonego, którym zaczyna się okres triasowy, pierwszy ery mezozoicznej.

Era mezozoiczna.

Era mezozoiczna, złożona z trzech okresów, triasowego, jurajskiego i kredowego, pod pewnemi względami stanowi całość dość jednolitą. Przedewszystkiem w tym czasie nie zachodzą żadne wielkie ruchy górotwórcze: w głębi geosynklin (-» Góry) odbywają się pewne ruchy przygotowawcze do wielkiej alpejskiej fazy górotwórczej, powierzchowne masy skorupy ziemskiej układają się tu i ówdzie w fałdy, ale niema żadnego wielkiego paroksyzmu górotwórczego. Zachodzą liczne transgresje i regresje morza, które osiąga największe rozprzestrzenienie raz pod koniec jury, drugi raz pod koniec kredy, kurczy się natomiast znacznie w międzyczasie. Transgresje te są niezbyt głębo-kiemi zalewami cokołów lądowych, których podstawowe zarysy nie ulegają wielkim zmianom. W tym czasie dokonywa się również ostateczny rozpad pasm hercyńskich na poszczególne masywy, które nieraz jako wyspy wynurzają się z zalewów morskich. Flora lądowa przez czas długi zachowuje typ ustalony w permie; panują rośliny na-gonasienne, drzewa szpilkowe, palmy sagowcowe, stanowiące typową florę mezozoiczną. Dopiero w początkach okresu kredowego w Stanach Zjednoczonych zaszła nagła zmiana : pojawiły się rośliny okrytonasienne, mianowicie dwuliścienne i szybko rozprzestrzeniły się na całą Ziemię. Fauna ery mezozoicznej jest również dość jednolita: już w końcu permu i w początkach triasu wymarły typy zwierząt charakterystyczne dla ery paleozoicznej, pojawiły się natomiast inne, które nadały erze mezozoicznej charakterystyczne piętno. W ogromnem bogactwie form i osobników rozwinęły się małże i zajęły w faunie morskiej miejsce poprzednio zajmowane przez ramienionogi, które odtąd chylą się stale ku upadkowi. Rozwinęła się niezmiernie bujnie grupa amonitów, uskorupionych mięczaków głowonogich, pojawiły się ryby kościste, najwybitniejszą wszakże cechę stanowi nadzwyczajny rozwój gadów (-» Gady kopalne), które zajęły bezsprzecznie pierwsze miejsce na Ziemi. Jednocześnie rozwijają się nowe wyższe grupy kręgowców, które wkrótce wyparły gady z ich dominującego stanowiska. Już w końcu jury pojawia się Archaeopteryx, łąęzący w sobie cechy gadów i ptaków, w kredzie zaś coraz liczniej pojawiają się ptaki właściwe, początkowo jeszcze uzębione. Ssaki pojawiły się już w triasie, formy drobne, niepozorne, o nader prymitywnej budowie ; w tej postaci żyją one w ciągu całej ery mezozoicznej, nie wykazując wybitniejszego postępu.

Z końcem ery mezozoicznej zachodzi na całej Ziemi zadziwiające zjawisko, „wielka śmierć“, która niweczy całkowicie liczne grupy zwierząt, zarówno morskich jak lądowych i napowietrznych. Wymiera bez śladu bujny szczep amonitów i inne pokrewne ; z morza i z lądu znikają olbrzymie gady, które wielkością i potęgą przewyższały wszelkie inne zwierzęta. Świat zaludnia nowa fauna, z której obecna już bezpośrednio się wywodzi.

Era cenozolczna.

Era cenozoiczna, ostatnia w historji Ziemi, dziedziczy tedy po systemie kredowym florę dwuliściennych, do których w środku trzeciorzędu przybywają rośliny jednoliścienne, przedewszyst-kiem trawy, tak charakterystyczne dla roślinności obecnej ; odtąd już szata roślinna Ziemi jest zupełnie podobna do obecnej. To samo tyczy się fauny: już w początkach trzeciorzędu świat zwierząt bezkręgowych upodobnia się bardzo do obecnego: istnieją te same, co dziś, rodziny, liczne rodzaje, a nawet pojawiają się wspólne gatunki; z początku jest ich tylko kilka procent, pod koniec zaś trzeciorzędu istniało przeciwnie tylko kilka procent form obecnie wymarłych. Jedynie tylko zwierzęta ssące wykazywały bardzo dużą zdolność rozwojową. W początkach trzeciorzędu występują nieliczne tylko pierwotne grupy ssaków, które powstały już w kredzie: są to owadożerne, ręko-skrzydłe gryzonie, przedewszystkiem zaś dwie całkowicie wymarłe grupy: Condylarthra, z których wywodzą się wszystkie zwierzęta kopytne, i Creo-donta — pierwotne drapieżniki. Od początku również istnieją małpiatki, z których cały szczep naczelnych stopniowo się rozwija. Z tych pierwocin powstają liczne szczepy zwierząt ; w każdym szczepie stopniowo powiększa się wzrost i specjalizuje budowa, przystosowując. się dokładniej do pewnego określonego typu życia. Większość tych szczepów wymarła po osiągnięciu maksymalnego wzrostu i największej specjalizacji, nieliczne tylko dotrwały do chwili obecnej. Ssaki przekroczyły już szczyt swego rozwoju, i tylko grupa przeżuwających rozwija się jeszcze dalej w ostatniej dobie historji Ziemi. Ogromne i zasadnicze zmiany fauny trzeciorzędowej odbywały się na tle potężnej fazy górotwórczej alpejskiej. Przygotowawcze do niej ruchy zachodziły już w erze mezozoicznej, odbywały się jednak na dnie geosynklin, niewiele stosunkowo wpływając na strukturę lądów. W trzeciorzędzie ruchy górotwórcze alpejskie osiągnęły niebywałe natężenie. Z fal oceanu wyłoniły się nowe pasma górskie, które przyłączyły się do ośrodków lądowych i znacznie je powiększyły ; powstały Alpy, Karpaty, Dynarydy ; spiętrzyły się pasma Azji, wvdźwignęły Himalaje i Kordyljery, ze wszech stron otaczające ocean Spokojny. Zarysy lądów stawały się stopniowo coraz podobniejsze do obecnych, i mapa końca trzeciorzędu mało tylko się różni od mapy współczesnej. Jednocześnie stopniowym zmianom ulegał klimat : jeszcze w początkach trzeciorzędu panowały w Europie warunki podzwrotnikowe, z końcem jego — podbiegunowe, tak znacznie obniżyła się temperatura.

Ziemia wkroczyła w ostatni, krótki okres swej historji, zwany okresem czwartorzędowym, dyluwjalnym albo lodowcowym. Z przyczyn dotąd, pomimo licznych hipotez, niezbadanych, z początkiem okresu lodowcowego temperatura obniżyła się na całej Ziemi co najmniej o 4° C, skutkiem czego linja śniegowa obniżyła się wszędzie o 1000 do 1300 m. Niższe pasma górskie, nie dochodzące obecnie do linji śniegowej, znacznie ją podówczas przekraczały i były siedliskami lodowców, których jęzory wypływały na podgórze (-» Lód). Tatry np. niosły wielkie lodowce, po których pozostały piękne cyrki lodowcowe, zajęte niegdyś przez firn, obecnie przez jeziorka, jak np. Morskie Oko. Pasma wyższe, jak Alpy, ozdobione obecnie licznemi lodowcami, tonęły w olbrzymich masach lodu, który je nieomal w całości pokrywał, czołem zaś wysuwał się daleko na przedgórze, sięgając na wyżynę bawarską w okolice Monachjum, doliną Rodanu zbliżając się do Lionu. Co jednak ważniejsze — w krajach Europy północnej i Ameryki płn. powstały ośrodki zlodowacenia, które szybko rozprzestrzeniały się naokół. W Europie ośrodek zlodowacenia

znajdował się w północnej Skandyna- obecnie, osady rzeczne, jeziorowe, tor-wji, stąd lód rozpływał się we wszyst- fy ; są to utwory międzylodowcowe. Przy kie strony, tworząc wielką czaszę lodu późniejszym nawrocie lód pokrywał je lądowego, która w czasie największego masami swoich osadów morenowych swego rozwoju pokrywała całą Europę i fluwjoglacjalnych, czyli osadzonych płn. aż po podnóże Harcu, Sudetów, przez wody topnieniowe. W Polsce Karpat, wysuwając się najdalej na płd. stwierdzono ślady trzech zlodowaceń wzdłuż Dniepru do 48° szer. geogr. Ol- i dwóch przedzielających je okre-brzymi ten płat lodu, mierzący ponad sów międzylodowcowych. Zlodowacenie 4,500.000 km² był jednak znacznie pierwsze sięgnęło najdalej, bo po pod-mniejszy od zlodowacenia amerykan- nóże Karpat; ponieważ jest ono naj-skiego, które od ośrodków w Kanadzie starsze, pozostawione przez nie osady sięgało poza 40° szerok. i pokrywało i formy powierzchni zostały już obszar około 12,000.000 km². Zlodowa- w znacznym stopniu zniszczone. Zlodo-cenie nie było jednolite; co najmniej wacenie drugie, zwane środkowopol-trzykrotnie temperatura się podnosiła, skiem, sięgnęło po płn. stoki gór Świę-lód topniał, krawędź jego cofała się na tokrzyskich i wyżyny lubelskiej. Zajęte północ ; miejsce opuszczone przez lód, przez nie obszary są pokryte gruhemi pokryte osadami wód lodowcowych, osadami lodowcowemi, zniszczonemi morenami dennemi i czołowemi, zasied- stosunkowo słabo, tak iż rozpoznać je-lała roślinność, która przedtem uszła szcze można dawne formy powierzchni, na południe poza zasiąg zlodowacenia, wytworzone przez lodowiec, jak np. Za nią podążał świat zwierzęcy niewie- moreny czołowe. Najmłodsze zlodowa-le różny od obecnego ; cechę swoistą na- cenie sięgało już tylko po Wartę, po dawały mu tylko nieliczne zwierzęta Płock, pokrywało Grodzieńszęzyznę wymarłe, jak mamut, jak nosorożec i Wileńszczyznę. Tutaj i osad lodow-włochaty, których całe szczątki z mię- cowy jest świeży, i formy, powierzch-sem i ze skórą zachowały się zrzadka ni zachowały się nieomal takie, ja-w specjalnie sprzyjających warunkach ; kie wytworzył lód lądowy. Stąd ory-kilka całych mamutów znaleziono ginalny krajobraz tych stron, pa-w płn. Syberji, wmarzniętych w wiecz- górkowaty i urozmaicony niezliezone-ny lód, dwa zaś nosorożce znaleziono nemi jeziorami i bezodpływowemi za-u nas w Staruni, gdzie zostały one prze- głębieniami, sycone ropą i w ten sposób zabezpie-

Ostatnie zlodowacenie ustąpiło osta-czone od gnicia. W jaskiniach żył ol- tecznie z Polski przed 15—20.000 lat, co-brzymi niedźwiedź jaskiniowy wraz ze fając się powoli na płn. w wysokie gó-lwem i z hieną. Co jednak dla okresu ry osiowego pasma Skandynawji. Ucze-czwartorzędowego jest najważniejsze, ni szwedzcy i fińscy ustalili dokładnie to pojawienie się człowieka ; żył on chronologję ostatnich faz cofania się równocześnie z mamutem, z którym wielkiego zlodowacenia i stwierdzili, że walczył bronią z kamienia łupanego, ostateczne rozpadnięcie się powłoki lo-W surowych warunkach okresu lodow- dowej, początek więc czasów obecnych, cowego kształtował się i rozwijał czło- stało się na 6800 lat prz. N. Chr. Od te-wiek, osiągając coraz wyższy poziom go czasu wielkich zmian na Ziemi nie rozwoju umysłowego.

Gdy lód się cofał, na obszarach prze- tyczne wahania; przed kilku tysiącami zeń opuszczonych powstawały, tak jak lat było cieplej i wilgotniej, niż obec-

było, lecz zachodziły mniejsze klima-

nie wiemy.

nie. Jak daleko sięgają te zmiany, czy nadal trwać będzie klimat obecny, czy też grozi ludzkości nowy okres lodowcowy, chwila zaś obecna jest tylko jednym z okresów między] odowcowych,

J. Lewiński.

Obszerniejsze wiadomości o Ziemi znaleźć można: w I tomie Wielkiej Przyrody Ilustrowanej, który zawiera następujące części: Ziemia we Wszechświecie, Fizyka kuli ziemskiej, Składniki mineralne skorupy ziemskiej, Historja zwierząt, Historja roślin i Historja Ziemi ; w książce E. S ten-za: Ziemia, fizyka globu, mórz i atmosfery, Warszawa, i J. Le w i ń s kiego: Życie Ziemi (wstęp do Wielkiej Geografji).

Trzęsienia ziemi (zjawiska sejsmiczne).

Skorupa ziemska nie osiągnęła jeszcze stanu równowagi stałej. Często na pewnym obszarze następuje zakłócenie równowagi, wówczas gwałtowne przesunięcia powodują wstrząs, biegnący we wszystkich kierunkach : zachodzi trzęsienie ziemi, zwane inaczej zjawiskiem sejsmicznem (od wyrazu greckiego seismós — wstrząs). Obszar, z którego rozchodzą się wstrząsy, jest ogniskiem trzęsienia ziemi.

Sejsmografy.

Do wszechstronnych badań zjawisk sejsmicznych służą działające samoczynnie przyrządy zwane sejsmografami.

Sejsmograf jest w zasadzie wahadłem. Gdy w miejscu, gdzie się on znajduje, zachodzi wstrząs, wstrząs ten udziela się podstawie przyrządu, masa wahadła natomiast pozostaje nieruchoma naskutek bezwładności. Ruch podstawy względem masy wahadła może być zapisany, jeżeli na podstawie umieścimy np. zakopcony papier, do masy zaś wahadła umocujemy ostrze (ryc. 114).

Wahadła sejsmografów niezawsze są pionowe; większą czułością odznaczają się sejsmografy o wahadle poziomem (w rzeczywistości tworzy ono b. mały kąt z poziomem, ryc. 115). Ponieważ oba rodzaje sejsmografów — zarówno o wahadle pionowem jak i poziomem — służą do wykrywania wstrząsów poziomych, noszą one nazwę sejsmografów poziomych.

Do zapisu wstrząsów pionowych służą sejsmografy pionowe, złożone z masy poziomego pręta, utrzymywanego przez sprężynę i obracającego się dokoła osi poziomej oraz z podstawy (ryc. 116).

■W

r-

•W<l

Hyc. 114. Zasada budowy sejsmografu poziomego (wahadło pionowe).

Ryc. 115. Zasada budowy sejsmografu poziomego (wahadło poziome).

Ryc. .116. Zasada budowy sejsmografu pionowego.

Rejestracja drgań ostrzetn nosi nazwę mechanicznej; posługujemy się nią jedynie, używając sejsmografu o dużej masie. W sejsmografach o masie małej jest stosowana rejestracja o p t y c z-n a. Zamiast papieru zakopconego używa się papieru fotograficznego, zamiast ostrza — umocowanego do masy zwier-ciadełka, które odbija wąski snop promieni na papier fotograficzny. (Stosowana jest rpwnież rejestracja elektromagnetyczna, pojemnościowa i in.).

Papier jest przesuwany zapomocą mechanizmu zegarowego z prędkością 15—30 mm/min. Specjalny chronometr przerywa zapis co minutę na przeciąg 1 sekundy. W ten sposób jest notowany moment pierwszego wstrzą-s u oraz czas trwania kolejnych faz zjawiska.

Dla zwiększenia czułości sejsmografu przyrząd zapisujący (ostrze, zwiercia-dełko i t. p.) jest połączony z masą za pośrednictwem zespołu dźwigni, uwielo-krotniającego przesunięcie podstawy względem masy.

. Ustawiając sejsmograf pionowy i 2 poziome, notujące wstrząsy w kierunkach N-S oraz E-W, można, przez odpowiednie opracowanie zapisów, otrzymać rzeczywisty kierunek wstrząsów oraz ich amplitudę. Zgodnie z przewidywaniami teoretycznemi wstrząsy te mają charakter okresowy — są to fale sprężyste. (-+ Fala). Badanie zapisu prowadzi do ustalenia ich okresu.

Zastosowanie do zjawisk sejsmicznych teorji sprężystości oraz zbudowanie czułych sejsmografów, notujących najodleglejsze i najsłabsze trzęsienia ziemi, zapoczątkowało nowoczesną sejsmologię (ses jsmof izykę).

Skala wstrząsów. Izosejsty.

O rozmiarach skutków trzęsienia ziemi decyduje przyśpieszenie, na

dawane cząstkom ziemi. O przyśpieszeniu tem sądzić można na podstawce zapisów sejsmometrycznych lub wyznaczyć je metodą bezpośrednią.

Znajomość przyśpieszenia pozwala na stworzenie skali trzęsień ziemi. Dwunastostopniowa skala, zaopatrzona w szczegółowy opis skutków trzęsienia, obejmuje przyśpieszenia od mniejszego od 2,5 mm/sek² (stop. 1) do przekraczającego 5000 mm/sek² (stop. 12).

Przez połączenie na mapie punktów’ o jednakowym stopniu danego trzęsienia ziemi uzyskuje się krzywe — t. zw. i z o-s e j s t y. Ich kształt — niekiedy dość zawiły — dostarcza wskazówek, dotyczących budowy geologicznej terenu oraz rodzaju podglebia.

Trzy rodzaje fal. Hipocentrum.

Epicentrum.

Sejsmograf notuje kilka rodzajów fal : pierwsze przybywają fale podłużne (P, primae); po pewnym czasie — tem dłuższym, im większa jest odległość od ogniska — sejsmograf doznaje wstrząsów od fal poprzecznych (S, se-cundae); najpóźniej nadchodzą fale długie, o dużym okresie (L, longae; ryc. 117). Fale długie rozchodzą się po powierzchni ziemi ; noszą one także nazwę fal powierzchniowych; powitają przez odbicie fal pierwotnych u powierzchni Ziemi.

Ryc. 117.

Ustalono najbardziej typowe okresy drgań : P — 6 do 8 sek. oraz 12 sek. ; R — 6 sek., 12 sek. (niekiedy 18 sek.) ; L — 12 sek. i 18 sek.

Punkt, z którego wybiegają fale, nazwano hipocentrum (gr. hypó = pod). Punkt, znajdujący się na po-

wierzchni Ziemi w najmniejszej odległości od hipocentrum, nosi nazwę epicentrum (gr. epi = nad).

Prędkość fal powierzchniowych. Położenie epicentrum.

Czułość sejsmografów jest tak wielka, iż notują one nietylko fale powierzchniowe, biegnące bezpośrednio z epicentrum, lecz i przybywające po całkowi-tem (niekiedy kilkakrotnem) okrążeniu Ziemi. Z różnicy czasu, pomiędzy impulsem bezpośrednim i odebranym po okrążeniu Ziemi, można obliczyć prędkość fal powierzchniowych. Znając zaś prędkość fal, z łatwością oblicza się odlegość od epicentrum (A).

Położenie epicentrum może być oznaczone rozmaicie. Kreśląc np. na globusie dokoła punktów wyobrażających stacje sejsmometryczne łuki o promieniach równych ich odległościom A, otrzymamy epicentrum w punkcie przecięcia łuków.

Załamanie i odbicie fal sejsmicznych.

Wyniki badań.

W przypadku fal L istnieje proporcjonalność czasu przebiegu danej długości fali do odległości A , zatem prędkość fal L jest stała (od 3000 do 4400 m/sek).

Inaczej jest w przypadku fal P i S. Sejsmograf odbiera te fale przebiegające przez warstwy tem głębsze, im jest większa odległość stacji od epicentrum (ryc. 118). Jak badania wykazują, prędkość fal rośnie ze wzrostem głębokości,

& d

co świadczy, iż z głębokością wzrasta sprężystość.

Gdy własności sprężyste ulegają zmianie w sposób nieciągły, na granicy dwu warstw następuje załamanie fal. Gdy własności te zmieniają się w sposób ciągły — kierunek ich rozchodzenia się (promień sejsmiczny) z prostolinjowego staje się krzywolinijny.

Z obserwacyj fal bezpośrednich oraz załamanych na granicy dwu warstw (na głębokości 55—60 km) można wnioskować o głębokości hipocentrum. Metoda ta, skonfrontowana z in-nemi, pozwala przypuszczać, iż głębokość hipocentrum naogół nie przekracza 60 km. (Sejsmologowie japońscy twierdzą, iż wyjątkowo sięga 600 km).

Na granicy dwu warstw o różnych własnościach sprężystych zachodzi prócz załamania odbicie fal. Fale odbite komplikują zapisy sejsmografów, lecz dostarczają cennych informacyj. Już badanie zależności czasu przebiegu fal P i S od odległości A pozwala na obliczenie głębokości ich przenikania. Badanie (na różnych stacjach) stosunku amplitud fal bezpośrednich i odbitych prowadzi do wykrycia szeregu powierzchni rozgraniczających warstwy o różnych własnościach sprężystych. Szczególnie interesujące są powierzchnie na głębokości 1200 km, dzielącej powłokę od warstw przejściowych oraz na głębokości

JAO90

Py

Ryc. 119.

.G

12    3*5 6 fysJrm

Ryc. 118. Schemat rozchodzenia się fal P i S. H — hipocentrum, E — epicentrum. A, B . . . stacje.

2900 km, dzielącej warstwy przejściowe od jądra.

Wykres (ryc. 119) ujawmia zależność prędkości fal P i S od głębokości. (Fale S nie docierają do warstw najgłębszych).

Energja, częstość i rozmieszczenie trzęsień ziemi.

Z pracy włożonej w utworzenie szczelin i z energji zapadających się pokładów można obliczyć niekiedy ener-g j ę trzęsienia ziemi. Pośrednio oblicza się przybliżoną jej wartość, przyjmując, iż pola izosejst jednakowego stopnia mają się do siebie, jak energje odpowiadających izosejstom trzęsień ziemi.

Wszystkie metody prowadzą do zgodnej oceny energji silnych trzęsień ziemi na 10²³—10²⁵ ergów (10²⁵ ergów = pracy elektrowni mocy 300.000 kw. w ciągu 100 lat).

Sejsmografy notują około 10.000 trzęsień ziemi rocznie. Większość trzęsień przypada na dno oceanów.

Rozmieszczenie geograficzne trzęsień wskazuje na ich zwdązek z młodemi ruchami górotwórczemi. Obszary, na których zachodzą trzęsienia, nazywamy sejsmicznemi. Obszary starsze, płytowe ulegają wstrząsom znacznie rzadziej. Są to obszary asejsmiczne; do nich należy Polska.

Stwierdzono, iż najczęstsze są trzęsienia ziemi w dniach największych wahań ciśnienia atmosferycznego. Zauważono nadto związek częstości zjawisk sejsmicznych z ruchami biegunów oraz okresami plam słonecznych.

Mikrosejsmy.

Czułe sejsmografy ujawniają nieustanne drobne wstrząsy — jakgdyby dreszcze — skorupy ziemskiej. Takie drobne w⁷strząsy nazywają się falami m i-krosejsmicznemi lub mikro-sejsmami. Jedne fale mikrosej-smiczne są wywołane przez uderzenia fal morskich o brzeg, inne powoduje tarcie powietrza o powierzchnię ziemi (wiatry). Istnieją mikrosejsmy zimowe, towarzyszące silnemu spadkowi temperatury.

Znaczenie sejsmologji.

Najistotniejszą zdobyczą sejsmologji byłaby umiejętność dokładnego przewidywania trzęsienia ziemi oraz niezbędnej obrony przed jego skutkami.

Rozwiązanie problemu pierwszego jest poszukiwane wr kilku kierunkach. Pewnych wskazań dostarczyć mogą obserwacje meteorologiczne, badania izosejst i in. Robione są próby wykrywania (za-pomocą specjalnego wahadła poziomego) niebezpiecznych napięć, wywołujących przesunięcia.

Zagadnienie drugie w znacznej mierze jest rozwiązane przez budownictwa antysejsmiczne, na które się składa sposób budowania, dobór budulca, wybór terenu, właściwe przeprowadzenie sieci elektrycznej, gazowej i wodociągowej.

Sejsmologja dostarcza nam cennych wskazówek dotyczących sprężystych własności jądra Ziemi.

Sejsmologja praktyczna wykrywa rodzaje pokładów⁷, ich rozległość i głębokość. W tym celu powoduje się wrybuchy, które stają się źródłem fal sprężystych. Badania ich prędkości, kierunku, odbicia i załamania dostarcza niezbędnego do wnioskowania materjału. A. Karpowicz.

Por. M. P. Rudzki. Fizyka ziemi.

ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RAD. Tabl. 126—128.

Kraj i ludzie.

Zwycięstwa militarne i dyplomatyczne carów, wyprawy pionierskie kupców, awanturników i badaczy oraz wysiłek kolonizacyjny ludności skupiły pod władzą Z. S. R. R. olbrzymią przestrzeń 21 miljonów km².

Przestrzeń ta jest o 710.000 km², czyli o 3,6°/o mniejsza od Rosji przedwojennej, gdyż wyzwolone z pod jej ucisku państwa odzyskały część zagrabionych ziem i ludności, np. Polska 218.300 km2 i 16 mil jonów mieszkańców, Finlandja 286.900 km² i 3,3 miljona mieszkańców. Mimo to Z. S. R. R., do dziś władający ziemiami licznych ludów podbitych, jest drugiem na świecie, po Wielkiej Bryta-nji, państwem imperjalizmu kolonjalne-go, narzucającem swą władzę, język, ustrój i swój pogląd na świat ludom obcych ras i grup etnicznych, ongiś samodzielnym i niepodległym.

Państwo olbrzym.

Z. S. R. R., dwukrotnie większy od całej Europy, jest największym obszarem ziemi, który jako jedna lądowa całość znajduje się we władaniu jednego państwa. Przestrzeń ta przewyższa przeszło dwukrotnie lądową część Stanów Zjednoczonych A. P. Liczba mieszkańców nie idzie w parze z rozmiarem przestrzeni. W roku 1933 ziemie rosyjskie zamieszkiwało 165,748.400 ludzi wobec 142 mi-1 jonów mieszkańców U. S. A. To też średnia gęstość zaludnienia jest dwukrotnie mniejsza niż w Stanach : 7 ludzi na km² wobec 15 w Stanach.

Do dziś w granicach Z. S. R. R. znajduje się wiele terenów i ludów prawie niezbadanych. Te mało zbadane, rzadko zaludnione i słabo wyzyskane obszary kryją w sobie nieraz skarby mineralne, tereny osadnicze i hodowlane, źródła energji. Stwarzają one wielkie możliwości dla przyszłego rozwoju kraju.

Ziemie pod władzą Z. S. R. R. rozciągnięte są z północy na południe na takiej przestrzeni, jak od Szpicbergu do Korsyki. Mimo to krainy te są stosunkowo mało zróżnicowane. Dzieje się tak dlatego, że ziemie te ciągną się z zachodu na wschód przez 164 stopnie dług. geogr. (Polska przez 12 i pół stopnia dług.). Jest to najdłuższe, równoleżnikowo wyciągnięte państwo świata. Krajobrazy rosyjskie układają się wskutek tego olbrzymiemi, prawie równoległemi pasami o jednakow.ych glebach, klimacie, hydrografji i szacie roślinnej, o podobnej rzeźbie i trybie życia mieszkańców.

Dla kraju o takich obszarach kontynentalnych zagadnieniem zawsze żywot-nem był dostęp do morza — międzynarodowej drogi wodnej. Na północy długie na tysiące km wybrzeże morza Ark-tycznego zrzadka tylko jest dostępne dla żeglugi. Szczególniej więc wagi nabierały wolne zimą od lodów wybrzeża europejskie: murmańskie, bałtyckie (dziś tylko 185 km dług.), czarnomorskie. Nade wszystko zaś cenne jest pacyficzne wybrzeże Dalekiego Wschodu, jedyne ujście dla lądowej masy Syberji. Wiele posunięć dyplomacji rosyjskiej i wiele z jej zaborczości da się tłumaczyć dążeniem do zapewnienia sobie bądź dostępu do morza, bądź też swobodnego wyjścia z mórz zamkniętych.

Ukształtowanie powierzchni i klimat.

Brakowało na terenie Rosji Europejskiej i Syberji Zachodniej linij przez naturę wytkniętych, które mogłyby stać się granicami terytorjów plemiennych, kultur i jednostek państwowych. Nic nie dzieliło tej wielkiej przestrzeni i nie wstrzymywało rozrostu państwa-olbrzy-ma. Rzeźba Rosji jest bowiem rzeźbą kraju starego, płytowego, zrównanego. Od wyniosłości półwyspu Kola aż do gór Krymu ciągnie się kraj otwarty, lekko falisty. Północ pokryły aż do równoleżnika Kijowa garby, piaski i gliny moren, urozmaicone miejscami wielką obfitością jezior. Bardziej na południe środkowa część kraju została ukształtowana przez ruchy tektoniczne i erozję w biegnące z północy na południe łagodne wyniesienia lekko falistych płyt: Czarnomorskiej, Rosyjskiej, Nadwołżań-skiej i Permsko-Uralskiej. Wszystkie góry, poza Uralem, leżą na krańcach państwa jako odrębne krajobrazy.

Nad m. Czarnem, Kaspijskiem i Aral-skiem ciągnie się pas stepów i pustyń piaszczystych lub zasolonych, leżący częściowo poniżej poziomu morza. Tu z jezior i zatok wydobywa się sól. Pas ten, wąski na Krymie i nad dolną Wołgą, rozszerza się ku wschodowi w potężne piaski Kara i Kizył-Kum i przechodzi w pustynie Turkiestanu i Gobi, peine wydm półksiężycowratych, „barchanów“. Te stepy odegrały rolę przewodników dla najazdów ludów mongolskich. Pustoszone często, zaczęły być kolonizowane niedawno (XVII w.) i wchłonęły w siebie wielomil jonową (35 milj.) emigrację z przeludnionych obszarów północnych.

Na krajobraz i na tryb życia mieszkańców tych olbrzymich przestrzeni klimat wywarł znacznie większy wpływ niż rzeźba lub budowa geologiczna kraju. Wielka odległość od mórz, zwrócenie kraju ku chłodnej północy i suchemu wyżynnemu wnętrzu Azji sprawiły, iż cały Z. S. R. R., prócz niewielkich po-brzeży Krymu, Kaukazu i Bałtyku, ma klimat lądowy. Surowość zim spycha uprawę zbóż na południe, oddaje północ kraju pod władzę tundry i lasu iglastego. Suchość upalnego lata niszczy las na całem południu prócz gór, znaczy się stepem i pustynią. Jest to kraj wielkich różnic temperatury pomiędzy latem i zimą, nocą i dniem.

Spichrze zbożowe i kraje przymierające głodem.

Z całego olbrzymiego kraju tylko południowe zbocza Krymu i Kaukazu nie mają zimy mroźnej i cieszą się piękną roślinnością o typie śródziemnomorskim. Latem zaś piaski- pustyń na południu nagrzewają się do 45°, cały zaś ląd ogrzewa się tak mocno, że linje średnich temperatur biegną prawie równoleżnikowo od 32° na południu aż do 10° w tundrze. Pozwala to na uprawę bawełny, winorośli, brzoskwiń i moreli na południu, a owsa nawet na dalekiej pónocy. Ale lato w Rosji jest suche. Obfite deszcze padają tylko na południowo-zachodnich zboczach Kaukazu. Poza tern pas większych opadów, 500 mm rocznie, wkracza przez ziemie Polski i od Bałtyku klinem coraz to węższym ku Uralowi środkowemu. Nad całą pozostałą Rosją, prócz chłodnej leśnej północy, wisi stale groza posuchy letniej. Skazuje ona w „głodne“ lata na śmierć głodową miljony istnień ludzkich, jak ostatnio w roku 1923, gdy zginęło z głodu siedem miljonów ludzi.

Pomiędzy chłodną północą a palonem przez susze południem niewiele zostaje miejsca na kraj rolniczy. Pas ten ponadto różne posiada gleby. Gleby i klimat tego kraju są zarazem źródłem jego bogactwa i niedolą. Cała północ aż do Kijowa i Charkowa to kraj ubogich gleb lodowcowych, piaszczystych i bie-licowych. Na nich rozkłada się na samej północy tundra, przechodząc w tajgę, potem w las iglasty, wreszcie w las drzew szerokolistnych i iglastych. Temu to lasowi wydarł człowiek glebę, na której uprawia żyto, ziemniaki, len i konopie.

Wąski pas gleb żyźniejszych, biegnący z południowego zachodu na północny wschód przez Kijów i Charków, odgranicza północny obszar gleb ubogich od najbogatszych w Europie gleb lessowych i czarnoziemnych południowej Rosji Europejskiej, Syberji Zachodniej i zboczy Kaukazu. Tu na bezleśnym obszarze rodzi się pszenica, burak cukrowy, słonecznik, kukurydza, a gdzie nieco wapienia w glebie — na Krymie, nad Donem, na Kaukazie — winorośl i tytoń. Jest to prawdziwy śpichrz, kraj karmiący swem zbożem głodny środek i północ państwa. Ale śpichrz ten jest zaludniony prawie równie gęsto, jak zagłębia przemysłowe, jest przeludniony rolniczo, (w Rosji Sowieckiej przypada 73°/₀ gospodarstw na gospodarstwa karłowate od 2 do 4 ha) a przez to wysyłał i wysyła liczną emigrację w stepy Kaukazu, Syberji i Mandżurji.

Lasy i stepy.

Największe obszary w Rosji pokrywa las. Stanowi on wielkie bogactwo naturalne kraju. Dostarcza budulca i opału, który pozwala na przetrwanie surowych zim. Drzewo jest pierwsze w eksporcie Z. S. R. R.

Przedewszystkiem jednak są lasy Rosji Sowieckiej niezrównanym terenem łowieckim, z bogatą fauną. Łowy oraz prace przy wyrębie lasu są jedynem źródłem zarobku dla ubogiej ludności prawie pustych i głodnych obszarów na całej północy kraju. Tundra i wody przybrzeżne oceanu Lodowatego i Wielkiego dostarczają cennych futer fok, niedźwiedzi, lisów, i inn., a w zmarzłym gründe znajdują się kły mamutów t. zw. kopalna kość słoniowa. Z lasów Kaukazu pochodzi materjał na piękne forniry.

Step po lasach i tajdze zajmuje wielkie przestrzenie w krajobrazie rosyjskim, jakkolwiek zaorano go już sporo. Stada owiec, koni, bydła, a na południu i wschodzie wielbłądów wypasane są przez licznych koczowników. Produkcja wełny ma duże znaczenie zarówno dla wielkiego przemysłu, jak i dla licznych warsztatów domowych i wytwórczości chałupniczej. Stada stepowe dostarczają wojsku koni, a miastom bydła na rzeź. W tajdze hodowane są renifery oraz jelenie marale.

Skarby mineralne.

Jakby chcąc wynagrodzić bezpłodność północy i skąpe bogactwa stepu, przyroda ukryła w ich podłożu, zbudowanem ze starych skał, bogate zasoby cennych minerałów. Tylko nieznaczna część tych bogactw jest znana, jeszcze mniejsza eksploatowana. Stanowią one podstawę przyszłego rozwoju kraju, zabezpieczenie jego przyszłości przez zapewnienie pracy dla rąk przyszłych pokoleń.

Na północy leżą dwa zagłębia o zapo-czątkowanem wydobyciu: w Karelji kopie się doskonały, zwłaszcza do celów przeróbki chemicznej węgiel szungit, a nad rz. Peczorą zalegają wielkie pokłady węgla kamiennego i ropy naftowej, czekając od ćwierć wieku na przeprowadzenie do nich drogi.

W środku kraju leży najstarsze zagłębie moskiewskie z produkcją prawie 3 milj. tonn węgla. Jednak „węglowem sercem“ Rosji jest zagłębie donieckie na Ukrainie z produkcją 45 milj. tonn (1933). W zagłębiu tern są zrealizowane warunki rozwoju wielkiego przemysłu w kraju o licznych rękach roboczych ; obok węgla koksującego występują doskonałe rudy żelaza w Krzywym Rogu nad Dnieprem (450 km od węgla z wydobyciem 6 milj t.). Tu również wydobywa się cenny dla metalurgji mangan, którego złoża, łącznie ze złożami w Ku-taissie na Kaukazie, czyniły z Rosji pierwszy kraj produkcji (obecnie 35°/0 wydobycia światowego). Trzecie zagłębie — uralskie — dostarcza żelaza, węgla, miedzi, manganu, a również srebra, złota i platyny obok kamieni półszlachetnych. Ruda żelaza, magnetyt, tworzy tu całe góry, U stóp Kaukazu, zarówno po południowo-wsch. jak i po pół-nocnem zboczu, wydobywa się ropę naftową, którą olbrzymie rurociągi prowadzą do portów w Batumie i Noworosyjsku.

Zagłębie stepów kirgiskich i Ałtaju mają wielkie zasoby węgla i rud metali. Syberja dostarcza doskonałego grafitu, miki i złota, które wydobywa się nad Leną. Wobec niepewności statystyk trudno zdać sobie sprawę, w jakim stopniu potrafiono już zorganizować wydobycie kopalin w stosunku do przedwojennej produkcji.

Nowe oblicze Rosji.

Ludność naszego wschodniego sąsiada Żydów, którzy zgrupowali się przede- wzrasta w tempie 3 miljonów ludzi rocz-wszystkiem na ziemiach należących on- nie po potrąceniu zgonów'. Najszybciej giś do Rzeczypospolitej : na Białorusi wzrasta ludność Rosji północnej, środko-pół miljona, na Ukrainie półtora miljo- wej i Syberji: 25 na tysiąc, Ukrainy 17 na. Skupili się tu Żydzi naskutek usu- na tysiąc.

Ludność.

Główną grupą plemienną w Rosji jest 78-miljonowy szczep Rosjan (Wielkorusów), stanowiący 47% ludności całej Rosji współczesnej (1933), który narzucił swój język — narzecze moskiewskie — wszystkim podbitym ludom. Szczep ten, odważny, pracowity, wytrwały, przedsiębiorczy i obdarzony zdolnościami or-ganizacyjnemi i kupieckiemi, siedział na europejskim dziale wód, skąd przeniknął swemi podbojami i kolonizacją, idąc wdół dorzeczy, nad m. Bałtyckie, Białe, Czarne i Kaspijskie, a po przekroczeniu Uralu i rzek Syberji łącznie z Małorusi-nami — aż nad Pacyfik. Ale idąc przeważnie wzdłuż rzek, ich głównemi dolinami, pozostawił nad górnemi biegami dopływów, lub odepchnął tam ze swej drogi pierwotne ludy fińskie, mongolskie i turecko-mongolskiego pochodzenia. Wskutek tego dziś w centrum kraju wpobliżu stolicy siedzą plemiona Mord-wy i Czeremisów.

Podboje vcarôw poddały, nominalnej często, władzy rosyjskiej znaczną ilość ludów, które należą nietylko do dwu różnych ras, ale i do szeregu odrębnych grup etnicznych, językowych, religijnych, kulturowych.

Do grupy słowiańskiej należą Małoru-sini (31 milj., 19%), Białorusini (5 mi-ljonów, 3%), Polacy (około 1 miljona, 0,6%), Bułgarzy (100.000). Razem z Ro-sjanami-Wielkorusami tworzą oni 105 miljonów Słowian wobec 68 miljonów ludów niesłowiańskich. Z. S. R. R. jest zatem państwem wyraźnie mniejszości narodowych z 63% Słowian, ale bez absolutnej przewagi jakiegokolwiek ze składających ją narodów. Wśród pozostałych 37% należy wymienić 3 miljony nięcia ich od prawa zamieszkiwania w innych dzielnicach carskiej Rosji.

Mieszkańcy Rosji dzisiejszej to przede-wszystkiem prymitywni rolnicy (77,6 proc.), przeważający w europejskiej części, i pasterze-hodowcy, liczni zwłaszcza w Azji. Proletarjat miejski i robotniczy, jak również warstwa urzędników i zawodów wolnych, stanowiąca 22,4%, jest warstwą rządzącą. W okręgu moskiewskim, gdzie mieszka .12 milj. ludzi, skupia się 22% proletarjatu całego Z. S. R..R. (10% mieszk. okręgu). Poza okręgami przemysłowemi procent proletarjatu jest bardzo niewielki i nie wpływa na zmianę rolniczego charakteru kraju. Ludność rozmieszczona jest bardzo nierównomiernie. Granica uprawy roli biegnie skośnie od Archangielska w Europie, przecina Ural na szerokości Leningradu i schodzi nad Pacyfikiem do szerokości Lwowa, tylko nad górną Leną wkracza nieco ku północy. Gęstość zaludnienia spada tam poniżej jednego mieszkańca na km². Najgęściej (70—100 ludzi na km²) skupia się ludność okręgu moskiewskiego i czarnoziemnej Ukrainy oraz pasa żyznych gleb. Ale pas ten sąsiaduje bezpośrednio z prawie pustym stepem na południu i z pustym lasem na północy, gdzie tylko wyspowo, nad rzekami, skupia się osadnictwo. W zwężającym się ku wschodowi klinie żyznych gleb Syberji przebiega linja kolei Transsyberyjskiej. Odegrała ona ważną rolę osiedleńczą : tylko w jej sąsiedztwie rozbudowały się osiedla rolnicze, wśród wolnych obszarów koczowników i myśliwych.

J. Czekalski.

Wobec tego przyrostu cały wysiłek współczesnych rządów Rosji jest skierowany na dwie drogi : rozbudowuje przemysł, aby wchłonąć przyrost ludności, przesuwa nowe ośrodki przemysłu ciężkiego w kraje rzadziej zaludnione i popiera w tych krajach rozwój przemysłu lokalnego, opartego o surowce i ręce robocze danego obszaru.

Rolnicza Rosja jest w stadjurn sztucznego przekształcenia się na państwo przemysłowe, przy próbach (dotychczas mało udanych) podniesienia ilościowego i jakościowego produkcji rolniczo-ho-do wlanej.

Przeszkodami na tej drodze są : olbrzymie przestrzenie przy braku dróg, niski poziom kultury, którego nie podniesie odrazu wykształcenie jednego pokolenia, konieczność jednoczesnego zatrudniania corocznego przyrostu i odrabiania wielowiekowego zaniedbania kraju przez rządy carskie.

Dzieje i kultura.

Główne warunki i czynniki historycznego rozwoju Rosji.

Rosja, dzisiejszy Z. S. R. R., jest krajem pod każdym względem, a więc i pod względem politycznym i kulturalnym i pod względem tego, co zwykło określać się mianem charakteru narodowego mieszańców, jednym z najbardziej zagadkowych i najbardziej problematycznych. By wniknąć w tajemnicę jej jestestwra, a uchronić się od niebezpiecznych uogólnień, konieczne jest w pierwszym rzędzie zdać sobie sprawę z podstawkowych czynników jej rozwoju, rzucić następnie okiem na główne fazy jej dziejów, by. wreszcie uprzytomnić sobie główne cechy charakterystyczne rosyjskiej psychiki narodowej i rosyjskiej kultury.

Przy rozważaniu historji i kultury Rosji rzuca się przedewszystkiem w oczy rosyjski dualizm geograficzny. Rosja należy geograficznie do Europy i do Azji, tworząc swego rodzaju szóstą część świata, którą coraz częściej zwykło się określać mianem Eurazja. Rosja jest światem przejściowym nietylko w sensie geograficznym.

Obszarem swoim ustępuje Rosja dzisiejsza jedynie imperjum brytyjskiemu, ale zato jest największem na ziemi państwem wcale nie rozczłonkowanem, sta-nowiącem całość terytorjalną nieroz-dzielną i największym zarazem obszarem jednego narodu. Tkwi niewątpliwie w narodzie rosyjskim jakiś niezniszczalny instynkt ekspansji, który sprawił, że terytorjum Rosji powiększyło się w ciągu czterech i pół stuleci trzydzie-stosześciokrotnie. Działa tu owa dziejowa „pogoń za granicami“, które tylko częściowo zlały się’ z oceanami i morzami. Ustawiczne rozszerzanie granic państwowych pozostawiło głębokie ślady zarówno w życiu ludu rosyjskiego, jak i w psychice elity społecznej. Powołany przez carat do zrealizowania misji ‘kolonizatorskiej, przywykł lud rosyjski do stałej wędrówki, do koczow-nictwa (dawmiejsze najazdy mongolskie wykształciły go w tym samym kierunku), do czasowego władania ziemią, na której pracował. Wytworzyła się też w chłopie rosyjskim tęsknota za ziemią „cudzą“, której odpowiednikiem w psychice klas wyższych jest pewna skłonność do kosmopolityzmu i tęsknota za obczyzną. W elicie społecznej ta dążność do anektowania coraz to. nowych obszarów i przeobrażenie się narodowej Rosji (moskiewskiej) w ponadnarodowe imperjum (petersburskie) wyrobiło szczególną skłonność do imperjalizmu, do myślenia kategorjami wielkomocar-stwowemi oraz do religijno-filozoficzne-go uniwersalizmu.

Wielowiekowe istnienie tak kolosalnego państwa wytworzyło niejako samoistnie typ wschodniego etatystycznego

51

szukaj w tomie piątym!

6wiat i Życłe. — IV.

państwa wojennego, to znaczy państwa, w którem wszystkie siły społeczne i wszystkie gospodarcze bogactwa składa się w ofierze idei państwowej ; idei tej podporządkowuje się też w zupełności jednostka. Państwo stało się w Rosji czemś absolutnem, jedyną prawdą wyższą i jedyną rzeczywistością. Przyczyniła się do tego i struktura gospodarcza Rosji, a zwłaszcza fakt, iż olbrzymi teren Rosji nasycony jest bardzo nierównomiernie bogactwami natu-ralnemi. Skrajny etatyzm, czyli państwowy kapitalizm bolszewickiej gospodarki Sowietów znalazł tu pole do rozległych eksperymentów, zwłaszcza w sensie tworzenia t. zw. kombinatów, t. j. łączenia tych czynników wytwórczości, które są od siebie zależne. Nie istnieje w Rosji ów „cudowny zespół żelaza i węgla“, który w znacznej mierze zadecydował o przemysłowym rozwoju Niemiec, Anglji i Stanów Zjedn. Jedynie w dziedzinie bogactwa leśnego i rolnego nie ma Rosja żadnych równych sobie konkurentów. Pod względem wywozu drzewa zajmuje Rosja pierwsze miejsce na świecie. Trzecie miejsce światowego eksportu zboża przypada jej także w udziale. Mimo to stanowisko gospodarcze Rosji nie odpowiada jej olbrzymim zasobom : tragedja Rosji pod względem gospodarczym tkwi nietylko w niewygodnein rozmieszczeniu jej bogactw, lecz w braku bliskiego dostępu do brzegów morskich. Największa rosyjska rzeka Wołga wpada do morza Kaspijskiego, które nie należy do systemu oceanicznego.

Obok dualizmu geograficznego i istotnych sprzeczności natury gospodarczej uwzględnić należy jeszcze jeden czynnik niezmiernie ważny w dziejach i w kulturze rosyjskiej. Jest to wielka różnorodność etniczna tego imperjum. „Pogoń za granicami“ doprowadziła do tego, że w obrębie imperjum rosyjskiego znalazły się różne plemiona, ludy, a nawet i rasy. Znajdujemy w Rosji wszystkie wyznania chrześcijańskie wraz z nieznanemi na zachodzie sektami obok wszystkich wyznań Azji i Europy. Liczne skrzyżowania pomiędzy Rosjanami a nierosyjskiemi elementami nie przeszły bez śladu. Świadczy o tern nader wymownie fakt pokaźnej liczby wielkich Rosjan pochodzenia nie czysto rosyjskiego : Żukowski, Puszkin, Lermontow, Gribojedow, Gogol, Tur-geniew, Glinkowie, Dostojewski a nawet Tołstojowie, którzy wywodzą się od Niemców. Dynastja Rurykowiczów, która panowała w ciągu siedmiu wieków, wyszła też z małżeństwa słowiańsko-normań-skiego. Inwazja mongolska i zgórą dwu-wiekowe bytowanie Moskwy i Rusi pod jarzmem tatarskiem, ekspansja wpływu bizantyńskiego przez Kościół wschodni, to także czynniki zewnętrzne oddziaływujące na psychikę rosyjską.

Czynnikiem wreszcie trzecim obok geograficzno-gospodarczego i etnicznego jest czynnik polityczno-społeczny. Niewątpliwie przeważna rola auto-kratyzmu moskiewsko-petersburskiego w życiu Rosji stanowi w jej dziejach żywioł wyjątkowo płodny i ważny.

Poczęta w duchu tej tradycyjnej au-tokracji, która przecież stanowi także faktycznie i podwaliny państwowości sowieckiej i kultury bolszewickiej, reforma Piotra Wielkiego (europeizacja Rosji) dała rozwojowi duchowej kultury w Rosji potężny bodziec, a wynikiem tego rozwoju jest powstanie niezwykle ruchliwej i twórczej t. zw. inteligencji rosyjskiej. Ona to w XX w. spowodowała, iż kultura rosyjska stała się czynnikiem o znaczeniu światowem.

Główne etapy rozwoju historycznego.

Powstanie państwa ruskiego.

Powstanie państwa ruskiego i początki samowiedzy narodowej i pań-

stwowej rosyjskiej łączą się z najazdem wojowniczych, przeobraził się w monar-a raczej napływem Normanów. Głów- chę z Boskiego prawa i w Bożego po-nym celem ich wędrówki był handel, mazańca. Rola i przywileje Kościoła Zdążając z nad morza Bałtyckiego do zostały ustalone w cerkiewnych statu-Bizancjum, przyczem musieli przebrnąć tach wedle porządku bizantyńskiego, przez olbrzymie terytorjum zajęte przez Nietylko Ruś, lecz i Moskwa, a nawet Słowian, przybyli oni zorganizowani później Rosja cesarzy petersburskich, ro-w drużyny wojskowo-handlowe, pozosta- syjski despotyzm autokratyczny, agre-wiając swoje rodziny w Skandynawji. sywne prawosławie rosyjskie i jego nie-Szybko się w ten sposób wynaroda- nawiść do łaciństwa, giętkość dyplomacji wiali i słowianizowali. W Bizancjum Rosji cesarskiej, mesjanizm religijno-po-znani byli jako „Warragoi“ — najmi- lityczny, który Rosja w sobie od cza-ci, najemni żołnierze. Reprezentowali sów Iwana III odkryła — sprawia, że niewątpliwie element państwowo-twór- Rosję uważać należy za najwierniejszy czy. Warregów Słowianie wschodni na- obraz zgasłego świata bizantyńskiego, zywali „Rusią“, „Russkimi“ (fińska na- Najwybitniejszemi postaciami w dzie-zwa ruotsi). Ten wyraz przybrał zrazu jach Rusi kijowskiej byli Jarosław

znaczenie klasowe na oznaczenie kia- Mądry (1015_1054) i Włodzi-

książąt ruskich.

sy wyższej, przedewszystkiem drużyny mierz Monom ach (1053—1125). książęcej; następnie znaczenie geogra- Pierwszego z nich słusznie nazwano ficzne, a to na określenie dzielnicy ki- Karolem Wielkim Rusi. Ambicją jego by-jowskiej ; wreszcie w wieku XI i XII ło uczynić z Kijowa rywala Konstanty-znaczenie polityczne na określenie te- nopola. Ozdobił Kijów cerkwiami i kla-rytorjum pozostającego pod władzą sztorami, z których najważniejszy —

Ten okres dziejów rosyjskich kończy ką księżniczką Anną, co ostatecznie do- sję zupełnym upadkiem Kijowa, przeprowadziło do chrystjanizacji Kijowa niesieniem stolicy wielkoksiążęcej do i całej Rusi w roku 988 lub 989. Włodzimierza nad Klaźmą i napadem Niezmiernie doniosła i najważniejsza tatarskim, który niszczy całkowicie Ruś po czynniku normańskim jest bizanty- południową. Księstwo kijowskie upadło nizacja (—» Bizancjum) Rusi w dzie- z przyczyn gospodarczych (upadek han-dzinie prawno-politycznej, społecznej, dlu z Bizancjum naskutek zmierzchu duchowej a także i w dziedzinie kul- tego państwa) i z przyczyn polityez-tury materjalnej. Z Bizancjum przy- nych, głównie naskutek wewnętrz-szły na Ruś pierwsze pojęcia o władzy, nych walk książąt ruskich, ale także Książę ruski, do tej pory wódz band i w związku z najazdami Połowców

Ławra Peczarska. Włodzimierz był tro-Pierwszym księciem ruskim, twórcą skliwym opiekunem cywilizacji chrze-państwa ruskiego, miał być Ruryk (Riu- ścijańskiej, dbałym o wewnętrzny po-rik, od skandynawskiego Hrörekr, imię rządek w państwie i mężnym jego pochodzenia skandynawskiego, podob- obrońcą na polu wojennem. Z tych cza-nie jak Oleg od skandynawskiego Hel- sów pochodzi pierwszy ruski kodeks gi lub Olga od Helga). Ruryk byłby t. -zw. „Prawda Ruska“ oraz latopis więc założycielem pierwszej dynastji t. zw. Nestora (z pocz. XII w.), z tych panującej aż do roku 1598, t. j. do czasów także „Słowo o wyprawie Igo-śmierci cara Fiodora, syna cara Iwana ra“, najpiękniejszy prozą pisany zaby-Groźnego. Potomek Ruryka, książę ki- tek piśmiennictwa ruskiego, jowski Włodzimierz, ożenił się z grec-

a później z inwazją tatarską. To spowodowało masową emigrację ludności na północ do ziemi Suzdalskiej.

Moskwa.

Z książąt władających zrazu we Włodzimierzu, stolicy ziemi suzdalskiej, wybił się na plan pierwszy Andrzej Bogolubski (1110—1174), prekursor autokratyzmu moskiewskiego, który wzmacnia władzę wielkoksiążęcą. Po jego śmierci na plan pierwszy wysuwać się zaczyna Moskwa.

Dzięki niecofająeej się przed żadną przeszkodą energji książąt moskiewskich, ich chytrej i zgrabnej polityce, zwłaszcza w stosunku do Tatarów, z którymi potrafili się porozumieć, a także dzięki położeniu geograficznemu (oddalenie od niebezpieczeństw zewnętrznych) stała się Moskwa siedzibą wielkiego księcia a także i katedry metropolitalnej. W dziejach księstwa moskiewskiego występują odrazu wyraźnie trzy czynniki pod względem polityczno-kulturalnym bardzo istotne : autokra-tyżm moskiewski, właściwy twórca potęgi państwowej rosyjskiej, jego sojusznik w tym względzie — cerkiew prawosławna, wreszcie jarzmo tatarskie. Kościół, wzorując się na Bizancjum, podtrzymywał ekspansję autokratyzmu moskiewskiego. Panowanie tatarskie opóźniło wprawdzie europeizację Rosji, niebrak jednak poważnych historyków kultury rosyjskiej, a zwłaszcza rzeczników t. zw. eurazjanizmu, którzy położyli nacisk na pozytywne elementy wpływu mongolskiego. Wpływ mongolski pozostawił nietylko ślady w rosyjskim języku (takie słowa jak kaftan, baraban, bazar, barysz, nazwisko Jus-supow), ale wpłynął także na utrwalenie się przekonania (którego źródłem jest zresztą Bizancjum), że państwo jest własnością monarchy. Moskwa reprezentuje naskutek tych wpływów typ

despotji wschodniej z charakterystyczną dla tego rodzaju ustroju tendencją do etatyzacji.

Bitwa kulikowska (1380) dała zwycięstwo nad Tatarami i przygotowała grunt pod skonsolidowanie się ostateczne państwa moskiewskiego z centralizacją władzy w Moskwie. Ta konsolidacja i centralizacja, nieprzystąpienie Moskwy do unji florenckiej (1439), upadek Carogrodu, rozpadnięcie się Złotej Hordy, zrzucenie jarzma tatarskiego (1480), zniszczenie republiki nowgorodz-kiej, małżeństwo Iwana III z Zofją Pa-leowy, walka Iwana III, głównie zaś Iwana Groźnego z Polską, jako próba realizacji programu zjednoczenia ziem ruskich pod berłem moskiewskiem, systematyczne powiększanie się terytorjum państwa, zmaganie się Iwana Groźnego z bojarstwem, zniszczenie dzielnicowo-bojarskiego ustroju i pierwsza próba radykalnej etatyzacji Moskwy przy pomocy opriczniny Iwana Groźnego, oficjalne sankcjonowanie publicystycznego me-sjanistycznego programu: Moskwa — „trzeci Rzym“, Moskwa — spadkobierczyni Bizancjum, krystalizacja teorji sa-mowładztwa moskiewskiego, akcja propagandowa na terenie Zachodu o uznanie tytułu carskiego, utworzenie w Moskwie patrjarchatu (1589), koniec dyna-stji Rurykowiczów (1598), wybór Borysa Godunowa i wreszcie wypadki epoki zamętów, t. zw. rewolty bojarskie, imprezy samozwańców i najazdy polskie wraz z ostateczną likwidacją zawieruchy i ustanowieniem nowej dynastji Romanowów (1613), rozpoczynającej erę tworzenia się rosyjskiej monarchji absolutystyeznej, bunty ludowe za rządów Aleksego Michajłowicza, zaczątki nowych stosunków z Zachodem, ruchy religijne, zamęt wzniecony przez reformę patrjarchy Nikona, t. zw. raskoi, walki bojarów po śmierci Aleksego dookoła tronu, bunty „strzelców“ i wresz-cie wstąpienie na tron Piotra I — oto najważniejsze wydarzenia i linja ewolucji państwa moskiewskiego od bitwy kulikowskiej do końca XVII wieku. Głównemi postaciami tego okresu są Iwap III,. Iwan Groźny, Borys • Godunow, Dymitr Samozwaniec i wreszcie patrjarcha Nikon. Najbardziej istotnym czynnikiem pierwszej połowy tej epoki jest sapkcjonowanie przez Iwana Groźnego mesjanistycznego programu: Moskwa — „Trzeci Rzym“. Teorja tego uniwersalistycznego mesjanizmu moskiewskiego, importowanego z zewnątrz a opartego głównie na mesjanizmie bizantyńskim, przygotowała przeobrażenie moskiewskiego księcia „wotczin-nika“, to znaczy „posiadacza“ państwa narodowego, w monarchę, którego władza miała posiadać charakter ponadnarodowy i który rządzić miał „od wschodu do zachodu i od południa do północy“. Było to dość naiwne, mimo to jednak znamienne sformułowanie imperjalizmu, któremu przeciwstawiała się tradycja nacjonalistyczna i tradycja „wotcziny“. Te dwie zmagające się siły, imperjalizm i nacjonalizm, których reprezentantami były później Petersburg i Moskwa, stanowią kardynalne elementy kultury politycznej Rosji. Pod względem kulturalnym wszelako żadna zasadnicza idea z prądów panujących wówczas w Europie do Moskwy Romanowów nie dotarła ; przenikanie tych idej uniemężliwiała nietylko nieufność Moskali do łaciństwa, lecz nieprzenikniony mrok, w którym kraj ten pozostawał. Wiek XVII był nietylko wiekiem buntów i rozruchów oraz wszelkiego rodzaju „zamętów“, ale był też okresem głębokiego wstrząsu religijnego. Patrjarcha moskiewski Nikon marzył o realizacji zjednoczenia pod władzą Moskwy „Trzeciego Rzymu“, całego prawosławia, marzył o prawo-sławnem papiestwie. Tylko dzięki wpływom ukraińskim i polskim przyszło w tym okresie czasu do pewnego ożywienia kultury duchowej. Akadem ja ki-jowsko-mohylańska dostarczała Moskwie głównie wykwalifikowanych pisarzy i publicystów.

Reforma Piotra Wielkiego.

Po klęskach Iwana Groźnego, zadanych przez Batorego, po klęskach epoki zamętów, następuje era powodzeń na płaszczyźnie polsko-rosyjskich stosunków. Traktat z roku 1686, odbierający Polsce Kijów i zachowujący dla metropolji kijowskiej prerogatywy Kościoła prawosławnego w Polsce, otwiera poniekąd drogę do Polski, po której już bez większych wysiłków poszli Piotr Wielki i Katarzyna II. Coraz więcej zaczyna też absorbować Moskwę postawiony przez Iwana Groźnego problem bałtycki; czarnomorski także. Dostosowuje się do tych celów polityki zagranicznej liczebność i poziom armji, a koszty jej utrzymania wynoszą połowę budżetu Rosji. Rozwija się także przemysł i handel, ale dochody państwa wzrastają nieproporcjonalnie do zamożności jego mieszkańców".

Wiek XVIII jest epoką największego przewrotu w dziejach Rosji. Sprawcą tego przewrotu był Piotr Wielki (1682—1725), może największy monarcha rosyjski. Reformy jego ogarnęły przedewszystkiem sfery kultury mate-rjalnej. Zasadniczym motywem polityki cara była chęć powiększenia siły militarnej, potrzebnej do celów polityki zagranicznej. Rozpoczął się okres technizacji, na którym niewątpliwie wzorowali się bolszewicy, a zwłaszcza Stalin, świadomie odnawiający ideały Piotra Wielkiego. Obok reformy wojennej stanęła reforma finansowa, najeżona niebywałym terorem i fiskalizmem. Wszystko odtąd miało służyć potrzebom państwa ; tak na drodze powszech-nego zubożenia Rosja dorastała do rzędu państw europejskich. Etatystyczne tendencje Piotra Wielkiego dotarły i do Kościoła, który musiał służyć teraz przedewszystkiem państwu i stał się organem władzy rządowej. Piotr Wielki zniósł patrjarchat, stworzył synod, odebrał klasztorom ich własność ziemską, by złączyć w swem ręku i to, co Boskie i to, co carskie. Uczyniwszy z cerkwi jawną służebnicę samodzierżawia, zadał Piotr Wielki cios nie-tylko religijnemu życiu Rosji, lecz i samodzierżawiu, którego cerkiew była walną podstawą. Europeizując gwałtownie Rosję, odciął ją od jej narodowej przeszłości i pchnął zeuropeizowaną elitę na nowe drogi, które się miały później okazać niebezpiecznemi dla Rosji.

Epoka rozkwitu i potęgi.

Bezpośrednio po śmierci Piotra Wielkiego rozpoczyna się epoka t. zw. przewrotów pałacowych. Zamach stanu dokonany w roku 1741 przez młodszą córkę Piotra Wielkiego Elżbietę (1741 do 1762) rozpoczyna erę rosyjskiego absolutyzmu oświeconego, który do najwyższego rozkwitu dochodzi za rządów Katarzyny II (1762—1796). W tym to czasie Petersburg szybko wzrasta i przyozdabia się we wspaniałe gmachy, powstają wielkie rezydencje cesarskie i pałace arystokracji, zakwita literatura, powstaje uniwersytet moskiewski (1755) i teatry. Uprzywilejowanie klasy wyższej, zapewniające jej możliwość coraz bliższego kulturalnego współżycia z Europą, prowadzi do — krytyki rosyjskiego ustroju. Obrazem tego przewrotu jest przedewszystkiem Radiszczewa słynna „Podróż z Petersburga do Moskwy“. W epoce Pawła I (1796—1801) masonerja staje się surogatem religji wyższych klas, a za czasów Aleksandra I (1801—1825), po okresie wielkich reform, zainicjowanych przez Sperań-skiego, następuje skrajna reakcja ze słynnym Arakczejewem na czele. Za czasów Alèksandra I przygotowuje się akcja rewolucyjna tajnych związków (grudniowcy) a także i narodziny prawdziwie wielkiej poezji i prozy rosyjskiej. Był to okres rzeczywistego rosyjskiego renesansu z Puszkinem na czele. Klęsce Napoleona w r. 1812 zawdzięczała Rosja w tym czasie równocześnie i wielki wzrost międzynarodowego prestiżu. W swojej polityce polskiej sprzeniewierzył się zrazu Aleksander I rosyjskiemu „narodowo-państwowemu“ programowi, idąc w kierunku uznania narodowych, kulturalnych i politycznych praw Polski, co wywołało ostre protesty we wszystkich środowiskach rosyjskich, zarówno reakcyjnych, jak i postępowych. Reakcyjne tendencje drugiej połowy panowania wywołały konflikty w Polsce, które w znacznym stopniu przygotowały powstanie listopadowe.

Następca Aleksandra I Mikołaj I (182'5—1855) zainicjował w Europie ton rosyjskiego dyktanda, utrzymany przez carat aż do czasów wojny japońskiej (1905). Mikołaj I uczynił z obrony legitymizmu i ugruntowania samodzierżawia świętą misję, zbiurokratyzował i zmilitaryzował Rosję, choć dbał o rozwój szkół i poprawę prawodawstwa. Zdobył dla Rosji Kaukaz, Trans-kaukazję, przewagę w Azji środkowej oraz wpływ na Serbję, Mołdawję i Wołoszczyznę. Jakby naprzekór jego wysiłkom, zmierzającym do stłumienia ducha twórczego w społeczeństwie, dochodzi rozwój literatury za jego czasów do szczególniejszego bogactwa. Na ten okres przypadają największe nazwiska, zarówno tych, którzy osiągają najwyższy stopień rozwoju (Puszkin, Lermontow, Gogol, Bieliński), jak też tych, którzy działalność swoją wtedy

rozpoczynają (Turgeniew, Dostojew- obraz niemocy i korupcji panujący ski, Niekrasow, Tiutezew, Ostrowski,

w administracji wojskowej i urzędniczej. Wojna ta wzmogła rewolucyjne nastroje, podważyła tron i skompromitowała naczelne dowództwo. Ogłoszony 17 października 1905 r. przez Mikołaja II manifest, ustalający system dwuizbowy, oznacza właściwie koniec samodzierżawia. Bez aprobaty „dumy państwowej“ (parlamentu) żadne prawo nie mogło być wydane. Pierwsze dwie „dumy“, które zajęły samodzielną postawę wobec rządu, zostały rozwiązane. Przedstawiciel reakcji premjer Stoły-pin zmienił ordynację wyborczą, tak iż trzecia „duma“ współpracowała z rządem, ale autorytetu w społeczeństwie nie miała, bo nie była jego reprezentacją. Ograniczono wolność prasy, rozpoczęły się represje polityczne oraz podniecanie nastrojów reakcyjno-nacjo-nalistycznych. W polityce zagranicznej ujawniły się tendencje panslawistyczne, których działalność na Bałkanie pośrednio doprowadziła do wybuchu wojny światowej. W dziedzinie kultury duchowej okres ostatnich dwóch cesarzy odznaczał się dalszym rozwojem sił twórczych w dziedzinie literatury (Czechow, Mierieżkowski, Gorkij, Bunin), w poezji (Iwanow, Briusow, Balmont, Błok, Biełyj), malarstwa, muzyki i baletu. Nauka zaczęła się też zbliżać coraz bardziej do poziomu nauki europejskiej i wydała szereg uczonych o sławie światowej.

Gonczarow i Lew Tołstoj). Wtedy też zaczyna się wielka dyskusja historjozo-ficzna pomiędzy słowianofilami a zacho-dowcami.

Wojna ł przewrót bolszewicki.

Wybuch wojny światowej został przyjęty przez Rosję z entuzjazmem, ale po pierwszych wielkich klęskach ogarnął społeczeństwo pesymizm. Rola tajemniczego mnicha Rasputina, mającego nieograniczony wpływ na carową i na cara, osłabiła prestiż władzy carskiej. Propaganda wywrotowa, prowadzona przez organizacje rewolucyjne, doprowadziła do wybuchu rewolu-

W epoce Aleksandra II (1855 do 1881) kultura duchowa Rosji dochodzi do kulminacyjnego punktu nie-tylko w literaturze, alë i w muzyce (Czajkowski, Musorgski, Rimski-Korsa-kow), oraz w malarstwie (Riepin, Kram-skoj), w nauce, w publicystyce, w kra-somówstwie. Reformy Aleksandra II (sądy pokoju, samorządy miejskie i wiejskie, zniesienie pańszczyzny, oświecenie armji) przeobraziły głęboko życie Rosji. Towarzyszył jednak tej akcji systematyczny teror rewolucyjny, któremu usiłował przeciwstawić się Aleksander III (1881—1894), ostatni autokrata w stylu rosyjskim, stojący twardo na straży samodzierżawia i inaugurujący przez sojusz z republikańską Francją nowy styl polityki zagranicznej Rosji. Rządy jego utrwaliły wojujący nacjonalizm i odznaczyły się szeregiem reakcyjnych zarządzeń administracyjnych i społecznych, krzewieniem antysemityzmu, rusyfikowaniem Fin-landji i Polski, zatamowaniem oświaty ludowej, gnębieniem uniwertytetów i nauki. Za jego czasów rozwija się silnie przemysł, rozpoczyna się budowa kolei transsyberyjskiej. Reakcyjnym zapędom Aleksandra III przeciwstawiał się teror rewolucyjny.

Panowanie ostatniego cara.

Rządy Mikołaja II (1894—1918) przypadły na okres silnego wzrostu nastrojów rewolucyjnych, podniecanych działalnością „czarnosecinnej“ reakcji i organizowanej przez t. zw. ochranę t. j. tajną policję prowokacji (sławna afera największego prowokatora Aze-fa). W roku 1904 wybuchła wojna japońska, która odsłoniła jaskrawy

wa-

cji lutowej. W roku 1917-ym w nocy z dnia 2 na 3 marca nastąpiła abdykacja Mikołaja II i ustanowienie t. zw. tymczasowego rządu księcia Lwowa, wyłonionego przez dumę państwową. Ten rząd proklamował między innemi niepodległość Królestwa Polskiego. Nie zdoławszy opanować wywrotowej akcji bolszewików, rząd tymczasowy, na którego czele stał wówczas Kiereński, upadł po krwawym przewrocie w październiku 1917 r. Dawne imperjum rosyjskie przekształciło się w Związek Socjalistycznych Republik Rad. Mikołaj II wraz z całą rodziną został zamordowany. Do władzy doszli bolszewicy, organizując na nowych zasadach nietylko nowy ustrój t. zw. sowiecki, a więc oparty na radach, de facto jednak będący dyktaturą, ale i nową kulturę, będącą wyrazem nowego poglądu na świat (-» Bolszewizm i Komunizm).

Struktura społeczna Rosji.

Rewolucja bolszewicka, chcąc przeobrazić społeezny, gospodarczy i polityczny ustrój świata wedle wskazań Marxa, zmodyfikowanych i przystosowanych do rzeczywistości rosyjskiej przez Lenina, postawiła sobie oczywiście za cel także i zupełne przeobrażenie struktury społecznej Rosji.

Należy pamiętać o tern, że Rosja ze swojemi dawnemi olbrzymiemi latyfun-djami jest krajem przedewszystkiem rolniczym, krajem zamieszkanym przez ludność chłopską. Temu chłopu pomimo różnych reform carskich, mających na-ogół za zadanie poprawę jego doli, nie wiodło się nigdy dobrze.

Literatura rosyjska oraz relacje cudzoziemców ukazują chłopa rosyjskiego jako obdarzonego sprytem, wszech-stronnemi zdolnościami, szybką orjen-tacją, umiejętnością radzenia sobie, dużą przenikliwością i humorem. Charakteryzuje go współistnienie dobroci i litości z barbarzyńskiem okrucieństwem, które ujawniły np. bunty Pugaczewa albo rewolty ludności miejskiej i wiejskiej w czasie cholery w roku 1830—1831. Ciężkie runki ekonomiczne i brak wszelkiej hi-gjeny (prócz znanej powszechnie łaźni) doprowadzały często chłopa do bytowania prawie zwierzęcego. Chłop żył marzeniem o ziemi. Kultura rolna gospodarstw rolnych była niska, zwłaszcza w gubernjach uprzemysłowionych, gdzie chłop szedł chętnie na zarobek do fabryki. Wspólność wiejskiego władania ziemią (obszczina) nie przyczyniała się do rozwoju tej kultury, ponieważ pola zmieniały uprawiających i żaden z nich nie był zainteresowany w podniesieniu wydajności ziemi, podobnie jak dziś chłop gospodarujący na kołchozie. Ziemianin rosyjski dopiero w ostatnich latach przed wrnjną intensywniej zajął się gospodarstwem rolnem, dawniej zaś większą część roku spędzał w Moskwie lub w większych miastach prowincjonalnych, a wieś traktował jedynie jako letnisko lub źródło dochodu. Arystokracja rosyjska dzieliła się na dwie wyraźne grupy. Jedna, składająca się przeważnie z najstarszych rodzin rosyjskich, osiadła w Moskwie i zajmowała nieprzychylne stanowisko wobec biurokracji i dworu (ten stan rzeczy przódstawił w swoich powieściach Lew Tołstoj), druga grupa trzymała się carskiego żłobu i była oderwana od reszty społeczeństwa.

Dawną tradycję miał w Rosji handel. Waregowie byli zarówno kupcami, jak i wojownikami. Na Wołdze od niepamiętnych czasów odbywały się targi międzynarodowe. Pierwsze stosunki Rosji z zachodem były czysto handlowe. Kupiec rosyjski, zwłaszcza zaś syberyjski, obcy był małostkowości, odważny i lojalny, znaną też była jego ofiarność na cele państwowe i publiczne. Tak było w rzeczywistości, chociaż w literaturze, a zwłaszcza w sztukach Ostrowskiego, kupiec rosyjski przedstawiony jest raczej ujemnie i choć znane było „samodurstwo“ kupieckich dorobkiewiczów i szybka degeneracja wzbogaconych rodów kupieckich.

W satyrycznej literaturze rosyjskiej szczególnie wnikliwie zostali sportreto-wani zarówno czynownik t. j. urzędnik, jak i wojskowy. Począwszy od Gogola a kończąc na Czechowie, przedstawiona została w literaturze rosyjskiej w całej swej nagości bezgraniczna zaśniedziałość i jałowość egzystencji rosyjskiego czynownika i wojskowego. Legendarne zaś już poprostu stało się łapownictwo czynowników rosyjskich, ich niski poziom moralny przedstawiony w karykaturalnym „Rewizorze“ Gogola. Zupełnie szczególnym wykwitem rosyjskiej kultury był rosyjski inteligent. Pomimo zajęć fachowych, które spełniał, cechowało go naogół specyficzne oderwanie się od życia praktycznego, teoretyczny stosunek do życia, idący w parze z przemożną skłonnością do przejmowania się zagadnieniami abstrakcyjnemi. Dostojewski daje tego niezliczone przykłady. Ale rozprawiający o zagadnieniach „pryneypjalnych“ idealista bywał nierzadko bardzo sprytnym karjerowi-czem, radzącym sobie doskonale w życiu. Intensywne współżycie z kulturą zachodnią wyrobiło w inteligencie rosyjskim charakterystyczny kosmopolityzm, który nie neutralizował jednak swoistego poczucia rosyjskiej wyższości; Stąd owo wszystkich nie-Rosjan irytujące mentorstwo rosyjskie, wynikające z przeświadczenia, że Rosja przyszła wprawdzie do cywilizacji europejskiej spóźniona, ale przywłaszczywszy sobie jej pozytywne cechy, nie powtórzy jej błędów. Inteligent rosyjski skłonny jest obalać rozmaite wielowiekowe tradycje europejskie i ma dziwną pasję do reformatorstwa. Nie zna on potęgi tradycji, nie zna i przywiązania do przeszłości, wciąż żyje przyszłością ten organiczny mesjanista. Często w literaturze ukazuje się ten inteligent w postaci ezłowieka pozbawionego woli, a lubującego się tylko w rozmyślaniu i zadumie. Tragiczna puszkinowska para, Eugenjusz i Tatjana, ma tu znaczenie poniekąd symboliczne : silna kobieta oddawała się tu w ręce słabego mężczyzny, który niweczył jej życie, pustoszył jej duszę. Z tą samą bolesną koniecznością oddają i inni poeci swe silne kobiety słabym mężczyznom, a Dostojewski całe zastępy energicznych kobiet swoim '„Biesom“ bezsiły i scepty-zmu. Nieuznawanie żadnych autorytetów tradycyjnych, zupełna swoboda wyznaniowa lub też zupełna areligij-ność, pogarda dla wszelkich konwenansów, wiara w moralne poczucie człowieka i absolutną jego wartość, prowadziła z jednej strony do tego, że w żadnym bodaj kraju człowiek, bez względu na zajmowane stanowisko, nie był tak szanowany, jak w kołach rosyjskiej inteligencji, z drugiej zaś jednak do tego, że inteligent rosyjski w oczach człowieka zachodniego uchodził nieraz za osobnika moralnie i fizycznie zdegradowanego. Rosjanie zupełnie trafnie scharakteryzowali niejeden błąd czy fałsz Europy, niejedno też zagadnienie potrafili poruszyć w sposób właściwy i naprawdę szczery. W tern tkwi tajemnica powodzenia literatury rosyjskiej, która przecież połowę swojej energji straciła na problemy europejskie i na krytykę Europy. Nie przestawała uczyć — dziś Rosja sowiecka usiłuje uczyć własnym gigantycznym eksperymentem. Temi cechami inteligenta przejął się i rosyjski półinteligent, który w rewolucyjnej robo-

cie politycznej odegrał ważną rolę. runku opozycyjnym. Najzdolniejsze Z szeregów tych półinteligentów wy- umysły polityczne ostatniej doby zna-szedł typ doktrynera politycznego, oży- lazły się w obozie liberalno-demokra-wionego wiarą w przyszłość, ale zara- tycznym i zajmowały krytyczne stano-zem pałającego chęcią walki -w obronie wisko wobec rządu. Historja poszła praw proletarjatu, doktrynera namięt- w kierunku przeciwnym i klęska libera-nego i fanatycznego.

lizmu rosyjskiego stała się początkiem

Literatura rosyjska.

Starcia ideowe i rozważania ideolo-dualna swoboda jednostce a współżycie giczne znajdują najpełniejszy wyraz tej swobody z niewolą rosyjskiego w literaturze rosyjskiej. Ideologja jest ustroju politycznego stanowi jedno cechą istotną wielkiej literatury rosyj-z charakterystycznych przeciwieństw skiej. Od Gogola począwszy (zwłaszcza kultury rosyjskiej. Te cechy tłumaczą jednak Dostojewski, Tołstoj i wszyscy też nikłą rolę duchowieństwa w życiu ich następcy), pisarze rosyjscy uczyni-rosyjskiem. Pop nie cieszył się ani H z literatury narzędzie humanizacji uznaniem, ani szacunkiem wśród in- i ehrystjanizacji życia społecznego. Spo-teligencji. Lud był ofiarą jego chci- łeczne tendencje literatury rosyjskiej wości.

Duchowieństwo naogół nie korzysta- kryzysu liberalizmu na całym świecie. ło z szacunku klas wyższych, a więc i inteligencji. W religji prawosławnej pozostawiona była najwyższa indywi-

znalazły również wyraz w satyrze, któ-Bizantyński przepych, jakim otoczo- ra na gruncie rosyjskim posiada trany był obrządek prawosławny, przeni- dycję szczególniej bogatą. Począwszy kał też całe życie dworskie. Oślepiano od szeregu utworów satyrycznych, któ-cudzoziemców wspaniałością reprezen- re znajdujemy już w literaturze ludo-tacji zarówno dworu carskiego, jak am- wej, żywioł satyryczny triumfuje w baj-basad i poselstw. Uporczywa walka ca- kach Kryłowa, u Gribojedowa, Gogola, rów moskiewskich o prestiż caratu i nie- Niekrasowa, Szczedrina i wielu innych, wątpliwe w tym względzie sukcesy im- Gogol zainaugurował w Rosji specjalny perjurn rosyjskiego przyuczyły dyplo- rodzaj humoru: „śmiech przez łzy“, matów rosyjskich do szczególnej dba- który ściśle związany jest ze społecz-łości o wywalczanie i zachowanie dla nemi tendencjami literatury rosyjskiej. Rosji miejsca należnego. Tradycja bi- Pomimo, że Rosjanie uprawiali często-zantyńska oddziałała silnie na dyplo- kroć realizm posunięty do przesady mację rosyjską i sowiecką; Rosjanin niemal nieestetycznej, cechuje ich twór-na terenie zagranicznym stara się za- czość niewątpliwie wysoki smak este-wsze pokazać szeroki gest i zjednać ko- tyczny. Ujawnia on się zarówno w po-go należy pewnym wdziękiem dla niego ezji Puszkina, w nowelach Turgenie-zwykle charakterystycznym. Dochodzi wa, w niektórych scenach Tołstoja do tego jeszcze właściwa Rosjanom a nawet i Dostojewskiego, jak w ro-zdolność do reżyserji, przebijająca się syjskim śpiewie kościelnym, w muzy-nietylko w teatrze, lecz i w życiu także, ce Czajkowskiego, Rimskiego-Korsako-Na terenie wewnętrznym dzieje ro- wa i w niewysłowionej gracji kobie-syjskie nie mogły wykształcić wielkich cych twarzy na rosyjskich ikonach, polityków’ i nie wykształciły ich. Ten- Dzięki temu realizm ten przyciągał, dencje polityczne społeczeństwa rosyj- a nie odpychał. Rosyjscy pisarze wy-skiego szły siłą rzeczy raczej w kie- jątkowo szeroko otworzyli drzwi w swo-

jej literaturze przed życiem i dzięki tej magji wywoływania w literaturze tego, co w życiu uważamy za najistot-sze, literatura rosyjska zdobyła na całym świecie powodzenie i uznanie.

Szczególniejszą rolę w kształtowaniu się wielkiej literatury rosyjskiej, podtrzymując jej charakter narodowy, odegrała rosyjska ustna epika ludowa, t. zw. byliny, stariny, duchowny je stichi, bajki i pieśni historyczne. Jest to poezja ludowa, przekazywana ustnie, bogata i posiadająca swoistą technikę artystyczną. Poezja rosyjska w wielkim stylu na miarę europejską zakwitła jednak dopiero w wieku XVIII i w wieku XIX, powieść, w której przebija się tak typowy dla Rosjan talent narratorski, w drugiej połowie wieku XIX. Jest to pewnego rodzaju największy cud kultury rosyjskiej, jeśli się zważy, że ani poezji Puszkina, ani powieści Tołstoja i Dostojewskiego nie przygotowały dawne dzieje literatury i kultury rosyjskiej, tak jak przygotowały w Niemczech Goethego lub we Włoszech Dantego. Prostota i niewymuszony czar z jednej strony, z drugiej zaś niewyczerpane bogactwo treściowe tworzą najcharakterystyczniejsze cechy poezji Puszkina, symbolicznej w najistotniejszem tego słowa znaczeniu; głębię natomiast analizy psychologicznej, dar (zwłaszcza u Tołstoja niezwykły) plastyki i szczerości przedstawienia, należy uważać za cechy dominujące realistycznej powieści rosyjskiej, w której literacki genjusz rosyjski zapłonął najpełniejszem światłem. Poezja rosyjska mimo swego blasku i bogactwa jest faktem prawie wyłącznie rosyjskim. Natomiast Turgeniew, Tołstoj i Dostojewski, to niby potężne dęby rosyjskie, w cieniu których wyrośli T. Mann, Hardy, Galsworthy, Romain Rolland, Duhamel, Pirandello i tylu innych.

Teatr, muzyka i sztuka plastyczna.

Wschodnio-bizantyńskie tradycje, tradycje, które przez szereg wieków kultywowano na dworze carskim i które doprowadziły do fantastycznego przepychu, wyrobiły w Rosjanach upodobanie i zdolność do reprezentacji. Być może, iż na tern podłożu rozwinęła się w Rosji sztuka teatralna, mimo że i jej początki nie są tak dawne. Istotnie, każdy Rosjanin jest daleko bardziej reżyserem, to znaczy organizatorem chwilowego przedstawienia, niż budowniczym czegoś stałego. Każdy Rosjanin jest także urodzonym aktorem, w czem dopomaga mu zarówno niezmiernie dla niego charakterystyczny zmysł obserwacji, jak i zdolność do przyswajania sobie i przystosowywania się, a zarazem niezachwiane poczucie naturalności i miary. Te zdolności przyczyniły się zarówno do rozwoju twórczości dramatycznej, jak i wielkiego rozkwitu sztuki teatralnej, której w okresie przedwojennym najświetniejszym przedstawicielem był Stanisławski, w okresie zaś sowieckim Meyerhold. Propaganda bolszewicka uczyniła z teatru, (podobnie i z filmu, któremu też dzięki świetnym reżyserom rosyjskim nadała wielki rozmach) ważny instrument swojej działalności.

Okres wielkiego rozkwitu muzyki rosyjskiej, niezmiernie bogatej, zarówno kościelnej jak i świeckiej, rozpoczyna się w wieku XIX. I tu także triumfował żywioł szczerości, występujący równie dobrze w potężnych obrazach muzyki epickiej, jak i namiętnej, podnieconej muzyce lirycznej. Szczególnej muzykalności narodu rosyjskiego dowodzą nietylko jego wielcy kompozytorzy (Czajkowski, Rimski-Korsakow, Mu-sorgski, Głazunow, Rachmaninow, Skriabin, Strawiński), lecz rola, jaką pieśń odgrywa w życiu ludu i społeczeństwa.

Architektura i malarstwo powstały

1575

Ziemia — Życie i śmierć.

1576

na Rusi pod wpływem Bizancjum. Rzeź- dla Petersburga najbardziej charakte-ba od czasu II soboru nicejskiego była rystycznym stylem pozostaje barok, zaś zakazana w kościele wschodnim. To też dla Moskwy empire, jeden i drugi dopiero w ostatnich czasach wystąpili zrusyfikowane. W malarstwie dopiero w Rosji rzeźbiarze większej miary, jak w połowie XIX wieku klasycyzm, któ-Antokolski, Paolo Trubecki, Konienko- rego największym reprezentantem był wa. W cerkwi obraz był nietylko śród- Iwanow, ustępuje miejsca realizmowi kiem pomocniczym do ożywienia uczuć i w malarstwie mającemu silny podkład religijnych, lecz sam jako taki przed- społeczny. Realizm zaznaczył się świet-miotem kultu w społeczeństwie, w któ- nie w tematyce rodzajowej (Makowski, rem pogański politeizm i przesądy by- Wierieszczagin) oraz w portrecie re-ły żywe do czasów najostatniejszych. alistyczno-psychologicznym (Kramskoj, Poszczególne miasta i rodziny walczyły Riepin, Sierow i inni). Malarstwo kra-o ikony, wydzierając je sobie wzajem- jobrazowe reprezentują tacy malarze, nie. Ikony i malarstwo ścienne w cer- jak Aleksiejew, Kuindżi, Lewitan, kwiach, klasztorach i w rezydencjach Juon. książęcych są bezpośrednio pochodzenia bizantyńskiego, lub też rozwinęły się w malarstwie dekoracyjnem, a więc pod wpływem bizantyńskim. To samo w dekoracjach teatralnych i ilustra-można powiedzieć o architekturze, któ- cjach. Sztuka sowiecka, polująca na ra jednak od początku przybrała wy- efektowną oryginalność, wysiliła się raźniejsze znamiona rosyjskie. Dają się przedewszystkiem także w tym kierun-jednak wcześnie zauważyć motywy mu- ku w zakresie t. zw. sztuki stosowanej, zułmańskie, a choć od epoki Iwana III jak porcelana, meble i dekoracje. Moskwa nasiąkła wpływami włoskiemi, niezależnie od nich i innych budowano w stylu bizantyńskim aż do w. XVIII.

Jako przykład starej architektury rosyjskiej najbardziej charakterystyczną do czerwonego, tom I—VII, Warszawa;

A. Brückner: Historja literatury rosyjskiej, t. I—II, Warszawa 1922; T. G r liże ws ki: Państwowość rosyjska, Warsza-1907 ; W. L e d n i c k i : Iwan Groźny stwa w duchu już najzupełniej europej- apologeta absolutyzmu, Kraków 1926; Przy-skim rozpoczyna się w wieku XVIII jaciele Moskale, Kraków 1936; Aleksander i z początkiem wieku XIX, przyczem Puszkin, Kraków 1926.

jest cerkiew bł. Wasyla w Moskwie (1555).

Nowy rozwój architektury i malar-

ŻYCIE I ŚMIERĆ.

Rosjanie odznaczyli się szczególnie

W. Kara.

Bibljograf ja : F. Koneczny: Dzieje Rosji, t. I—II, Warszawa 1917 i 1931; J. Kucharze w ski: Od białego caratu

wa

zrozumienia więc istoty życia powinni-Istota życia.    śmy wykazać u przedstawicieli świata ży-

Do istot żywych zaliczamy nietylko lu- wego, człowieka, zwierząt i roślin, takie dzi i wszelkie zwierzęta, lecz również ca- cechy, których są całkowicie pozbawione ły świat roślinny, od jednokomórkowych przedmioty martwe, bakteryj do olbrzymich baobabów. Dla Przez długi czas za takie cechy wła-

ściwe jedynie istotom żywym uważano zdolność do wykonywania samodzielnych mchów, wzrost, rozmnażanie, zdolność do regeneracji, pobudliwość, przemianę materj i i energji, wreszcie swoisty skład chemiczny i charakterystyczną budowę mikroskopową; jednakże późniejsze badania wykazały, że również w świecie materji nieożywionej występuje cały szereg zjawisk, jeżeli nie całkiem identycznych, to w każdym razie analogicznych. Tak np. t. zw. kryształy płynne (np. jodek srebra) mogą się „rozmnażać“ przez podział zupełnie podobnie do pierwotniaków. W ostatnich czasach biologowie i fizyko-chemicy otrzymują nawet sztucznie — z garbników i kleju, z kwasu krzemowego, mieszanin tuszu i roztworów pewnych soli — twory przypominające do złudzenia żywe komórki, a w dodatku posiadające cały szereg charakterystycznych dla komórek własności fizyko-chemicznych.

Nie znamy dotychczas w-gruncie rzeczy an^ jednej takiej cechy, któraby stanowiła wyłączną właściwość materj i żywej i już sama przez się pozwalała na jej wyodrębnienie i odróżnienie w każdym przypadku od materji martwej. W całym szeregu wypadków, aczkolwiek „czujemy“, że mamy do czynienia z istotą żywą, nie posiadamy na to jednak ob-jektywnych dowodów. Dlatego też wielu uczonych, zajmujących się zagadką życia, stwarzało rozmaite teorje, któreby mogły jego istotę wytłumaczyć. W teo-rjach tych możemy wyodrębnić dwa zasadnicze kierunki.

Jeden kierunek, zwany materjaliz-mem lub mechanizmem, głosi, że zjawiska życiowe podlegają takim samym prawom fizycznym i chemicznym, jak przyroda martwa. Według materjalistów, wszelkie związane z życiem zjawiska zależą wyłącznie od działania sił fizycznych lub chemicznych.

Biegunowo przeciwne stanowisko zajmuje kierunek drugi, przyjmujący istnienie w materji żywej jakichś szczególnych, jej tylko właściwych czynników ożywiających. Zwolennicy tego kierunku uważają, że w materji żywej, obok właściwych jej składników „materjalnych“, istnieje szczególna „siła życiowa“, vis vitalis (t. zw. witaliści).

W późniejszych czasach zarówno poglądy witalistyczne, jak i mechanistycz-ne znalazły nowe podstawy w nowoczesnych zdobyczach naukowych. W ten sposób powstały kierunki biologiczne, zwane neomechanizmem i neowitali-zmem. Neomechaniści (w pierwszym rzędzie Loeb, de Yries, Marceli Nencki) uważają ustrój żywy za rodzaj maszyny chemicznej, zbudowanej głównie z ciał koloidowych, obdarzonej zdolnością rozwoju i rozmnażania się, a czerpiącej energję z przemian chemicznych. Neomechaniści uznają ścisły związek przyczynowy zachodzący pomiędzy poszcze-gólnemi zjawiskami zarówno w przyrodzie martwej, jak i żywej.

Neowitaliści (Driesch, Bunge i i.) łączą „siłę życiową“ ze wszystkiemi, nawet nadrobniejszemi składnikami materji żywej. Obok przyczynowości, neowitaliści uznają jeszcze zasadę celowości w przyrodzie (-» Celowość) ; w myśl ich poglądów, wszelkie zjawiska różnicowania się i kształtowania żywej materji odbywają się jakgdyby według zgóry nakreślonego i opracowanego do najdrobniejszych szczegółów planu.

Rozwój istot żywych.

W przyrodzie żywej spotykamy się stale ze zjawiskami z jednej strony ewolucji, t. j. rozwoju organizmów, z drugiej — i n w o 1 u c j i, t. j. szybkiego lub powolnego zanikania zarówno całych jestestw żywych, jak i ich poszczególnych tkanek i narządów. Ewolucja i inwolucja są pojęciami w biologji nadzwyczaj szerokiemi, obejmują bo-

by przemijająca obecność skrzeli u za

wiem zjawiska związane z tworzeniem przodkowie danego zwierzęcia w czasie się i zamieraniem nietylko poszczegól- jego rozwoju rodowego. Jednym z dowo-nych istot żywych, lecz także całych ga- dów słuszności tej hipotezy jest chociaż-tunków, a nawet rodzin.

W myśl powyższego, w zakres ewolu- rodka ludzkiego, cji świata żywego wchodzą dwa zasadnicze zjawiska : rozwój rodowy czy- dwa zasadnicze okresy : okres rozwoju li filogenetyczny, prowadzący zarodkowego oraz rozwoju pozazarodko-na drodze powolnych lub gwałtownych wego. Rozwój zarodkowy rozpoczyna się przemian do powstawania nowych ro- z chwilą zapłodnienia komórki jajowej dżin i gatunków zwierzęcych i roślinnych żeńskiej przez plemnik męski, a kończy (-> Gatunek), oraz rozwój osobniczy się z chwilą przyjścia na świat nowego czyli ontogenetyczny, obejmują- osobnika (-» Rozmnażanie). U owod-cy przemiany zachodzące w każdym po- niowców (gadów, ptaków i ssaków) roz-szczególnym organizmie żywym od naj- wój zarodkowy jest równoznaczny z roz-pierwszej chwili jego istnienia (u zwie- wojem osobniczym, gdyż przechodzący rząt wyższych — od zapłodnienia jaja) na świat osobnik jest już w zasadzie eał-aż do osiągnięcia postaci ostatecznie kowicie ukształtowany, posiada jedynie

mniejsze wymiary.

Dla wyjaśnienia istoty i mechanizmu

życie wyższych zwierząt dzieli się na

ukształtowanej.

Teorja preformacji przyjmowała ist-

Nas zajmuje przedewszystkiem rozwój osobniczy. U istot o niskiej organiza- rozwoju organizmów żywych probowa-cji, w pierwszym rzędzie więc u całego no od dawiendawna tworzyć rozmaite szeregu jednokomórkowych bakteryj teorje. Na szczególną uwagę zasługują i pierwotniaków, rozwój osobniczy w ści- tutaj dwie teorje, znane pod nazwą teo-słem znaczeniu wogóle nie istnieje, przez rji preformacji oraz t e o r j i podział bowiem komórki macierzystej epigenezy. powstają dwie młode istoty potomne, mniejsze wprawdzie od swego protopla- nienie w jaju lub plemniku gotowych sty, jednakże całkowicie już wykształco- już, preformowanych zawiązków przy-ne. Rozwój osobniczy obserwujemy do- szłego ustroju; zawiązki te w miarę piero u istot wyższych, przyczem rozwój rozwroju mają się jedynie powiększać ten jest tem bardziej złożony, im bar- i ostatecznie wykształcać w poszczególne dziej złożoną budowę posiada dany or- narządy i części ciała, ganizm. Szczególnie złożony rozwój po- Wręcz przeciwnie ujmuje zjawiska siadają wyższe kręgowce, ssaki, kształtu- rozwojowe teorja epigenezy, według któ-jące się we wnętrzu narządów rodnych rej brak w komórkach płciowych jakich-inatki.    kolwiek preformowanych zawiązków

Rozwój osobniczy w myśl t. zw. pra- przyszłych narządów: rozwój zarodkowy wa biogenetycznego, sformułowanego polega na powolnem kształtowaniu się przez E. Haeckla — jest powtórzeniem corazto nowych zawiązków z komórek za-rozwoju rodowego; innemi słowy, po- rodkowych, pierwotnie niezróżnicowa-szczególne postaci zarodka, występujące nych. Teorja epigenezy zwyciężyła już jedne po drugich w czasie jego rozwoju, całkowicie teorję preformacji, a przy-są powtórzeniem (w ogólnych zarysach) czyniły się do tego liczne badania biolo-szeregu form, właściwych gatunkom niż- gów i embrjologów, m. in. laureata No-szym a stanowiących poszczególne ogni- bla z r. 1935, H. Spemanna. Spe-wa w łańcuchu przemian, które przebyli mann stwierdził mianowicie, że wśród

Starzenie cię.

We wszystkich ustrojach zwierzęcych i roślinnych następuje z biegiem czasu zjawisko zużywania się. Wprawdzie ustroje żywe posiadają w dużym stopniu samoistną zdolność do odnowy swych tkanek, jednakże, im ustrój jest bardziej złożony, a jego komórki bardziej zróżnicowane, t. j. wyspecjalizowane w pewnym określonym kierunku, tern jego zdolności regeneracyjne są mniejsze. Niektóre tkanki, szczególnie wysoko zróżnicowane, są nawet całkowicie pozbawione zdolności regeneracyjnych; do takich tkanek zupełnie niere-generujących należą również komórki

młodych tkanek zarodkowych można odróżnić tkanki dwojakiego rodzaju: jedne posiadają własność wywierania szczególnego, „indukującego“ wpływu na tkanki otaczające, pobudzając je do określonego ściśle różnicowania, inne zaś, przeciwnie, stanowią materjał bierny, różnicujący się w ścisłej zależności od podniet udzielanych im przez tkanki pierwszego rodzaju. Takie tkanki czynne i narzucające swą energję twórczą innym tkankom, nazwał Spemann organizatorami czyli ośrodkami organizacyjnemu Ośrodki organizacyjne powstają dopiero w miarę rozwoju zarodka, i im to przypisać należy zdolność kształtowania tkanek zarodkowych w kierunku tworzenia poszczególnych części składowych i narządów przyszłego organizmu.

Po przyjściu na świat jedne zwierzęta są w stanie odrazu żyć samodzielnie, inne natomiast, zanim dojdą do ostatecznego swego rozwoju, przechodzą uprzednio cały szereg przemian. Typowym przykładem przemian w rozwoju zwierzęcia jest metamorfoza owadów, które przechodzą kolejno trzy fazy rozwojowe — larwy, poczwarki i wreszcie owadu dojrzałego. Przemianom ulegają także przed ostatecznem wykształceniem organizmy wielu zwierząt kręgowych, np. płazów, których larwy żyją w wodzie i oddychają skrzelami, podczas gdy zwierzęta dojrzałe są już płucodyszne.

Każdy osobnik żywy w czasie swego życia pozazarodkowego przechodzi kilka okresów. W okresie pierwszym, zwanym zwykle okresem wzrostu, osobnik rozwija się nadal, rośnie. Wzrost zachodzi zarówno wr najdrobniejszych organizmach jednokomórkowych, jak i w najbardziej złożonych ustrojach ssaków. Wzrost nie postępuje bynajmniej równomiernie ; w zasadzie z początku posuwa się on szybko, następnie — corazto wolniej ; w czasie wzrastania istnieją jednak okresy przyśpieszenia lub też opóźnienia wzrostu. U zwierząt wyższych wzrost jest regulowany przez gruczoły dokrewne, (-» Gruczoły i Hormony) w pierwszym rzędzie przez przysadkę, grasicę, tarczycę, przy-tarczyczki oraz szyszynkę. W okresie wTzrostu, w związku ze zwiększaniem się liczby tkanek i komórek, organizm wymaga większej ilości składników pokarmowych, wyrazem czego jest wzmożona przemiana materji osobników rosnących, z wybitną przewagą procesów asymila-cyjnych (przyswajania) nad dysymila-cyjnemi (rozkładowemi ).

Po zakończeniu wzrostu istota żywa wchodzi w drugą fazę swego rozwoju pozazarodkowego, w okres dojrzałości. W okresie tym następuje pewna równowaga w procesach asymilacji i dysymi-lacji, a zasadniczym celem istnienia danego osobnika (z punktu widzenia biologicznego) jest zachowanie gatunku.

Stopniowo jednak narządy i tkanki organizmu wyczerpują się, siły żywotne stają się coraz słabsze, procesy rozkładu biorą górę nad przyswajaniem, istota żywa wchodzi w fazę starzenia się, które wreszcie, prędzej czy później prowadzi do kresu życia — śmierci. Starzenie się jest klasycznym przykładem inwolucji osobniczej.

nerwowe i komórki mięśnia sercowego wytwarzania ciałek. krwTi. Jednakże (-» Człowiek, Nerwy, Serce). Stopniowo zmiany w układzie nerwowym i szpiku zużywrają się również i inne narządy: kostnym występują niestale, a w dodat-układ trawienny, wydzielniczy, gruczoły ku mogą "być równie dobrze przyczyną, dokrewne i t. d. Niewątpliwie wszelkie jak następstwem starzenia się. Szcze-silniejsze przeżycia, wzruszenia oraz golną teorję starzenia się stworzył przebyte w ciągu życia choroby pozosta- Mieczników, który uwrażał starość za wy-wiają z reguły ślady w organizmie. Wy- nik zatrucia organizmu jadami powsta-czerpanie i gorsze funkcjonowanie jed- jącemi w ciągu życia przy procesach nego narządu pociąga przytem za sobą gnilnych w jelicie grubem (—» Trawie-dalsze uszkodzenia zarówno jego wła- nie). Wspomnimy wreszcie o posiadają-snych tkanek, jak i fkanek innych na- cej dziś wielu zwolenników hormonalnej rządów. Powstaje zatem rodzaj błędne- teorji starości; według teorji tej starze-go koła: tkanki są wyczerpane i pracują nie się zależy od niedomogi lub zupełne-gorzej, mało zaś wydajna ich praca po- go ustania czynności pewnych gruczo-ciąga znowu za sobą coraz większe ich łów dokrewnych, w szczególności — uszkodzenie. Oczywiście taki obrót spra- gruczołów płciowych, których hormony wy musi doprowadzić prędzej czy póź- posiadać mają wpływ odmładzający, niej do katastrofy, t. j. zatrzymania zwiększając energję życiową organizmu, czynności ważnych dla życia narządów, co jest równoznaczne ze śmiercią.

Pomimo istnienia tak wdelu teoryj, nie znamy dotąd istotnej przyczyny sta-

Człowiek w swej walce z niewygodne-

Zupełnie odmienne od powyższych są metody odmładzania, posługujące się Próbowano również tłumaczyć starze- wstrzykiwaniem pewnych produktów nie się zmianami w układzie nerwowym, przemiany materji — co ma pobudzać zatracającym z wiekiem zdolność pra- tkanki do lepszej pracy, lub też krwi widłowego regulowania całości procesów osobników młodych — co ma dodawać organizmu, lub też zanikiem szpiku kost- energji organizmowi staremu, zwiększanego, a co za tern idzie — niemożnością jąc jego żywotność i odporność.

Powyższe wywody są wyrazem najbar- rżenia się ; prawdopodobnie zresztą dziej rozpowszechnionej i zarazem naj- w starzeniu się tkanek i narządów mogą prostszej w swem założeniu teorji staro- odgrywać rolę jednocześnie najróżniej-ści. Jednakże istnieją jeszcze i inne teo- sze czynniki. Nie umiemy też wytłuma-rje starzenia się. Według jednej z nich, czyć, dlaczego jeden organizm starzeje starzenie się jest stanem, zależnym od się szybciej, drugi natomiast osiąga po-przewagi w procesach przemiany mate- deszły wiek, nie okazując bynajmniej ob-rji zjawisk rozkładowych nad asymila- jawów starości i zachowując pełnię ener-cyjnemi; produkty rozkładu wywierają gji życiowej, szkodliwy wpływ na tkankę, powodując upośledzenie jej czynności. Uszkodzeniu mi dlań zjawiskami przyrody, czyni pró-tkanki, jak również zahamowaniu całe- by zwalczania starości. Znaczna więk-go szeregu procesów fizyko-chemicznych szość znanych dzisiaj metód „odmładza-sprzyja stopniowo utrata przez tkanki nia“ opiera się na hormonalnej teorji wody i powodowane przez to zagęszcza- starości, i dlatego dąży do restytucji w nie zarodzi komórkowej. W dodatku, organizmie starym gruczołów dokrew-w myśl ostatnich badań, ma gromadzić nych, a przedewszystkiem wewnątrzwy-się wówczas w ustroju t. zw. „ciężka dzielniczych części gruczołów płciowych, woda“ (-» Izotopy), która sama przez się jest czynnikiem szkodliwym.

Wszystkie dotychczasowe metody odmładzania posiadają jednak co najwyżej przemijający wpływ pobudzający na organizm starczy ; istotne jednak odmładzanie jest wciąż jeszcze niemożliwe i pod tym względem nauka dzisiejsza stoi nie o wiele wyżej, niż w czasach poszukiwania „eliksiru młodości“.

gi nawet czas utrzymać się przy życiu w niekorzystnych dla siebie warunkach ; do takich należy przedewszystkiem tkanka łączna. Inne natomiast — na pierw-szem miejscu wymienić tu należy tkankę nerwową — są tak wrażliwe, że przerwanie dopływu tlenu i pożywienia nawet na czas bardzo krótki — powoduje ustanie ich czynności. Dlatego chwilowe chociażby zmniejszenie dopływu krwi do mózgu wywołuje czasowe zahamowanie czynności jego tkanek, czego wyrazem jest znane pospolicie zjawisko omdlenia; jeśli zaś dopływ krwi zostaje całkowicie przerwany — tkanka nerwowa szybko ginie. Inne tkanki zajmują miejsce pośrednie między tkanką łączną i nerwową. W każdym razie cały szereg tkanek żyje i zachowuje swe najważniejsze właściwości jeszcze po zatrzymaniu serca i oddechu. Mięśnie zachowują przez czas pewien pobudliwość na podniety mechaniczne i elektryczne, jelita wykonywają jeszcze ruchy robaczkowe ; cały szereg komórek pbzostaje zdolny do wykonywania normalnych czynności. Także czynności chemiczne organizmu trwają jeszcze przez czas pewien, np. czynności trawienia — w ciągu około 8 godzin (przy dostatecznie wysokiej temperaturze otoczenia). Udaje się wreszcie przeszczepiać kawałki skóry i innych narządów ludzi niedawno zmarłych ludziom żywym, przyczem przeszczepy takie przyjmują się doskonale, co dowodzi, że skóra zachowuje swą żywotność; tak samo tkanki, pobrane u zwierząt wkrótce po śmierci, dają się hodować sztucznie (—> Tkanki).

O zdolności do życia i pracy pewnych narządów po śmierci świadczą jeszcze udane próby ich „wskrzeszania“. Pierwsze tego rodzaju doświadczenie wykonał

Śmierć.

Śmierć jest normalnem i nieodwołal-nem zakończeniem życia. Zdawałoby się, że ta definicja śmierci wyjaśnia jej istotę. Tak jednak nie jest. Przekonaliśmy się, że nie umiemy dać naukowej definicji życia. Zrozumiemy więc, że określenie śmierci jako zjawiska kończącego życie — jest z założenia błędne, „wyjaśnia“ bowiem jedno zjawisko zjawiskiem innem, równie nieznanem. To też nie mogąc określić śmierci z punktu widzenia jej istoty, musimy podejść do niej z zupełnie innej strony — od wywołujących ją przyczyn i charakterystycznych dla niej objawów.

nu

Różni badacze podają rozmaite określenia śmierci, w zależności od tego lub innego jej objawu. Jedni uważają za śmierć ustroju „ustanie przemiany ma-terji“, inni — „ustanie na zawsze wszelkich czynności organizmu“, jeszcze inni — „ustanie czynności serca i oddychania“. Wszystkie te określenia są, każde w swoim rodzaju, słuszne i w gruncie rzeczy bardzo do siebie zbliżone. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że śmierć ustroju żywego — wyżej uorganizowa-nego — nie jest zjawiskiem jednolitem, lecz, przeciwnie, jest ona procesem bardzo złożonym, składają się bowiem na nią śmierci poszczególnych tkanek i komórek. Po ustaniu czynności serca i oddechu komórki nie otrzymują już ożywczego tlenu i produktów odżywczych, fizjolog francuski Brown-Sequard, kto-Niewszystkie tkanki reagują na brak tle- ry, P° odrąbaniu psu głowy, wstrzyknął i pożywienia jednakowo. Jedne z nich do jego tętnicy szyjnej krew innego, ży-są bardzo wytrzymałe i mogą przez dłu- wego psa. Wynik doświadczenia był zgo

szukaj w tomie piątym!

starości, oraz śmierć patologiczną — powstającą naskutek zmian chorobowych. Śmierć fizjologiczna przychodzi zwykle niepostrzeżenie; śmierć patologiczna może następować powoli lub nagle. Z punktu widzenia medycyny sądowej odróżnia się jeszcze śmierć naturalną — jako następstwo starości lub zmian chorobowych, od śmierci gwałtownej — powstającej pod wpływem uszkodzenia lub urazu zze-wnątrz.

ła niezwykły: głowa na pewien czas odżyła i zaczęła nawet wykonywać pewne normalne ruchy. Dzisiaj prób wskrzeszania znamy bardzo wiele. M. i. możemy przywrócić czynność zatrzymanemu już sercu, a to przepuszczając przez nie świeżą krew lub płyn o składzie zbliżonym do krwi, odpowiednio ogrzany i zawierający pewną ilość tlenu. Metoda ta pozwala na wskrzeszenie serca ssaków nawet wr wiele godzin, a czasem i w kilka dni po śmierci zwierzęcia. Znacznie trudniej wskrzeszać serce ludzkie, ale i to się niekiedy udaje. Niektórym uczonym powiodły się również próby przywracania do życia na czas pewien całych zwierząt, psów, świnek morskich i królików.

Cały szereg tkanek zachowuje więc jeszcze przez pewien okres czasu po śmierci organizmu swą żywotność, a tylko spowodowany ustaniem krążenia krwi brak tlenu i produktów odżywczych, jak również gromadzenie się produktów przemiany materji samych tkanek — hamuje ich czynność i sprawia, że wydają się martwe ; zachodzi tu więc śmierć pozorna pewnych tkanek i narządów. In-nemi słowy, istnieje zasadnicza różnica między śmiercią w¹ potocznem znaczeniu tego słowa a śmiercią istotną, bezwzględną wszystkich tkanek ustroju w sensie biologicznym.

Dlatego też niektórzy autorzy uważają śmierć w potocznem znaczeniu za śmierć rzekomą, podczas gdy o rzeczywistej śmierci mówią dopiero po zaniknięciu wszelkich objawów pobudliwości tkanek. Oczywiście, z punktu widzenia prawnego i życiowego, takie nazbyt teoretyczne ujęcie śmierci jest niepotrzebne. Najsłuszniejsze jest niewątpliwie określenie śmierci podane przez Jo-resa: przez śmierć ogólną ustroju rozumiemy trwałe zatrzymanie oddechu i krążenia krwi, pociągające za sobą trwałe ustanie wszelkich procesów życiowych.

Odróżniamy śmierć fizjologiczną — ze

życie utajone.

Każdy organizm żywy przechodzi w czasie swego istnienia okresy mniejszego lub większego osłabienia czynności życiowych. Typowym przykładem może być sen (~*Sen). Jeszcze silniejszemu osłabieniu ulegają zjawiska życiowe w przypadkach t. zw. snu zimowego zwierząt i roślin, które sprawiają wówczas wrażenie istot martwych, i tylko bardzo dokładne badanie wykazuje tlącą się w nich iskierkę życia.

Najsilniej zjawisko śmierci pozornej jest wyrażone u niższych zwierząt i roślin, które w czasie złych warunków życiowych mogą ulegać czasowemu pozornemu zamieraniu, noszącemu nazwę życia utajonego czyli anabiozy. Najbardziej typowy obraz życia utajonego widujemy u wielu pierwotniaków, które w razie niedogodnych warunków mogą otarbiać się, sprawiając wrażenie martwych pyłków. Pyłki te po dostaniu się do warunków sprzyjających (np. po wyschnięciu — do wody) szybko jednak tracą torebkę i powracają do normalnego życia. Zjawisko życia utajonego możemy obserwować także u wielu zwierząt wyższych, np. u niektórych robaków, pajęczaków. Życie utajone jest również pospolitem zjawiskiem w święcie roślinnym; każde właściwie nasienie suche jest przecież tworem pozornie martwym, w którym najdokładniejsze nawet badania nie są w stanie wykazać jakichkolwiek, choćby najdrobniejszych

,7. Stein.

J.

przejawów życia; a mimo to po dostaniu się do właściwej gleby takie pozornie martwe twory rozwijają się w normalną roślinę.

Czy każda istota żywa musi umrzeć?

Wiemy już, że po śmierci organizmu ludzkiego czy zwierzęcego możemy pewne jego części przeszczepiać na inne osobniki — żywe: w ten sposób, umieszczając tkankę w nowych, dogodnych warunkach, ratujemy ją od śmierci — nie jest to jednak równoznaczne z unieśmiertelnieniem jej komórek.

Znamy i inne przypadki pozornej nieśmiertelności komórek. Do takich komórek „nieśmiertelnych¹“ należą przede-wszystkiem komórki płeiowe, z których w razie zapłodnienia rozwija się nowy ustrój — powstaje nowe życie. Taki nowy ustrój może następnie znowu — za pośrednictwem swoich komórkek płciowych — tworzyć nowe organizmy i t. d.

Również pierwotniaki mogą stawać się w odpowiednich warunkach „nieśmiertelne“, t. zn. mogą dzielić się — każdy na 2 potomne — do nieskończoności. Dla przykładu podamy tu, że badacz amerykański Woodruff wyhodował w ciągu 13¹/₂lat 8400 pokoleń wymoczków', nie spostrzegając nigdy u swych wychowanków śmierci.

Podobne zjawisko obserwujemy przy hodowaniu tkanek w warunkach sztucznych. Tkanki takie, przenoszone co pewien czas do świeżego środowiska, mogą teoretycznie żyć nieskończenie długo, a z każdej komórki przez jej podział powstają komórki nowe (-» Tkanki).

Można wreszcie sztucznie — przez ucinanie części pewnych zwierząt (niektórych robaków⁷, kijanek ii.) i następne zespalanie ze sobą różnych odcinków — otrzymywać najrozmaitsze postaci „potworów“, przyczem udaje się np. z 3-ch istot utworzyć tylko dwie. Co się w przypadkach takich dzieje z istotą trzecią? Czy umiera?

Na zasadzie tego rodzaju zjawisk cały szereg autorów modyfikuje pojęcie śmierci, dowodząc, że spotyka się również w przyrodzie „śmierć bez trupa“, polegającą na tern, że pewna istota, kończąc swe życie indywidualne, daje początek nowym tworom żywym, dziedziczącym wprawdzie pewne cechy „matki“, ale obdarzonym jednocześnie całym szeregiem własnych cech nowych, indywidualnych. W myśl takich poglądów śmierć — w najogólniejszem znaczeniu — nie jest równoznaczna z obumieraniem istoty żywej, lecz raczej jest zakończeniem żj⁷cia pewnej indywidualności, niezależnie od dalszych jej losów.

W każdym razie pozorna nieśmiertelność w warunkach naturalnych staje się jedynie udziałem komórek płciowych, i to stosunkowo bardzo nielicznych. Wszystkie inne rodzaje tworów pozornie nieśmiertelnych są bowiem zdolne do „nieśmiertelności“ jedynie w warunkach sztucznych, usuwających wszelkie wpływy szkodliwe i stwarzających jednocześnie najpomyślniejsze warunki bytowania; w przyrodzie natomiast wszelkie istoty żywe stale giną, a na ich miejsce powstają istoty nowe. Gdyby nie było śmierci, istoty żywe rozmnożyłyby się w krótkim czasie do tak potwornych ilości, że życie stałoby się wogóle niemożliwe. Brzmi to paradoksalnie, pozostanie jednak faktem : życie jest możliwe jedynie dzięki śmierci.

Ważniejsze źródła piśmiennicze: Dembowski: W poszukiwaniu istoty życia. Warszawa 1934. K. Kiecki: Pa-tologja ogólna, Kraków 1928. A. W. N i e-miłow: Co to jest śmierć?, Warszawa 1935. L. Wachholz: Medycyna sądowa 1933.

A.

-IH

T.

Tablica I

B.

(Tsza

•'TP

9-

\>

Y/

VS

żr

■tł

m.

p.

lu?

£*2Ïn.i

r La.

c.

J⁶

ż-czg

T. p.

!?

19

h?

I*

Ż.P

fc'-

§f

Pi:

Si

Il

20

K-l:

/

Jh

^ y

Łr

>~

P.p

t)

22

llür'i.cz.d.

Cf w

gïA

X 'JC'.

K S.

- K.p.

SERCE I KRWIOBIEG. A. SCHEMATYCZNE PRZEDSTAWIENIE KRWIOBIEGU U CZŁOWIEKA.

uły małego. Niebiesko: żyły wielkiego krwiobiegu i tętnice małego, (limfatyczne). Strzałki oznaczają kierunek krążenia.

Czerwono: tętnice wielkiego krwiobiegu i ż Zielono: naczynia chłonne

— żyła płucna. 2 — tętnica płucna. 3 — tętnica bezimienna. 4 — tętnica szyjna wspólna lewa. 5 — tętnica podobojczy-kowa. 6 — tętnica pachowa. 7 — tętnica ramienna. 8 — tętnica promieniowa. 9 — tętnica łokciowa. 10 — tętnica żołądkowa. 11 — tętnica śledzionowa. 12 — tętnica wątrobna. 13 — tętnica krezkowa górna. 14 — tętnica krezkowa dolna. 15 tętnica nerkowa. 16 — tętnica biodrowa wspólna. 17 — tętnica biodrowa zewnętrzna. 18 — tętnica podbrzuszna. 19 — tętnica udowa 20 — tętnica podkolanowa. 21 — tętnica piszczelowa przednia. 22 — tętnica piszczelowa tylna. 23 — tętnica szyjna wspólna prawa. 24. — tętnica szyjna wewnętrzna. 25 — tętnica szyjna zewnętrzna. 26 — żyła czcza dolna. 27 —- żyła czcza górna. fl — tętnica główna czyli aorta. B — aorta brzuszna. J — jelito. L K. — lewa komora. L P. lewy przecteionek. N. nerka. N. L. — naczynie limfatyczne. P. — przepona. P. P. — prawy przedsionek. P. K. — prawa komora. Pł. — płuco. Z. W. żyła wrotna.

B.    SCHEMAT POŁOŻENIA SERCA I WIELKICH GAŁĘZI AORTY. M — mostek. T. sz. — tętnicą szyjna wspólna. T p — tętnica

podobojczykowa. T. g. — tętnica główna czyli aorta. P. — przepona. Z żebra. Z. cz. żyła czcza.

C.    SERCE WIDZIANE OD TYŁU. K. /. — komora lewa. K. p. — komora prawa. K. S. — koniuszek serca. Ł. a. — łuk aorty. p /. — przedsionek lewy. P. p. — przedsionek prawy. T. p. — tętnica płucna. T. IV. — tętnica wieńcowa Z. cz. g. — żyła

czcza górną. Z. cz. d. — żyła czcza dolna Z. P. — żyła płucna

■

Tablica II

.n. <s.

JF

mà

(T

.v

\|

\:

F'

.A

H|1

[Am

l, A »k>

H s

I ’;.• \

» DÛ

ncKa

Vf,

m.u.

Ä

IP

^OdXCHOG

'Ucha

OBon^brme

K,./--v _

m.

r"

*•<

p*

iSN

o.o.

>4,

«T

**/¥'*•

u.

5. ok.ok.

V <b*

-,

ucho-moaetmve

A.    BŁĘDNIK (STRONA LEWA)

s — sacculus, u — utriculus, p. p. — przewody półkuliste, G. n. s. — gałązki nerwu słuchowego.

B.    UCHO (STRONA PRAWA)

m. u. — małżowina uszna, p. s. — przewód słuchowy, b. b. — błona bębenkowa, m — młoteczek, .k. — kowadełko, s. — strzemionko, o. o. — okienko owalne, t. £ — trąbka Eustachjusza, ok. ok. — okienko okrągłe, p. — przedsionek, p. p. — przewody półkuliste, a. p. p. — ampułka przewodu półkulistego, s/. — ślimak, g. — gardziel.

a. Kadzielnica z bronzu, przedstawiająca króla sa-sanidzkiego w koronie, konno na piedestale (VI w.).

■ »ną,.

«Cl

9Hr

b. Akwamanila (naczynie, którego używa kapłan do umywania rąk podczas nabożeństwa) z bronzu w kształcie ptaka (VII—VIII w.).

c. Hełm perski ze stali damasceńskiej (XVI — XVII w ).

rs\

w

■

y

- .

i.-

%m

v- ^

iù

[/•:

«

/•

, »

):■»

K

f?;:. •

K³

*v,J

i'

/

is

Si

™_œa.. .. ^Jl; r~

üK^^8r;'/^L

s

Ti

xi»

m

A'ii

&

Sr-S^V;*

•    Jt

11

M

fj We]

g

• ”5 »|

Ą

a¹

vu

,

*

ai

r-

4

ÉbJ

;V

«*Osi

■ ■¹ T

|p; a ¹

»3»

ÉM

b. Miniatura przedstawiająca Adama i Ewę jadących na smoku. XVI w.

MM

Sb.

Ł

m

&ĘB&l

i

&

r=ał

mt

Ra

ttsœe.3

Ą9 I tP WW

sę?

ISS3

ÄV

*

£

__

i

a

2

O

i

H

tpSU^lï^ -tu*-** ->*K ♦ '

5*Sl

Słj

Ta'

If

sä

II

r

;

h

fi

i M m

£3?

■

i

*?

m

’.*r-

J

.

f ï

ii

■

a. Mihrab (nisza w świątyniach wschodnich) z kafli z meczetu w Kaszanie

y

L 'i

m

■Jt

n

:

\+ ■.

y

ar-

H

I

y

p?

W:'

v

M

&

m

** *’

i

f

*a

ty

r

WSD

V

i

/

//

7.

J

i Vi

B

aMn

ïW-■<

A '

A. Amerykańska agawa (Agave); liście tworzą różyczkę i pełnią czynności przyswajania B. Kaktus (Opuntia microdasys); czynności przyswajania pełni łodyga.

m

\

N ,

<

CD

p

r

L

r/,»

/7

•"•m 'i

i

Sm

\

S\

f

ts

t

r

■-J

/

Ai-

>

*•

I

Hr °

\

*

I

■

J

iv

\

;

Ji

I

w

\

*

A. Storczyk (Taeniophy/lum) roślina; czynności przyswajania pełnią korzenie B. Tillantsia usneoides, porośl z rodziny ananasowatuch ; czynności pobierania wody pełnią liście C. Podsłonecznik (Mesembrianlheum) roślina z południowej Afryki mająca liście podobne do okruchów skalnych.

to

CO

- ^ ■________

fcÄ

p⁴^

L S

f*

nrH-rarrr r Hv<tm rr. T;v

CJi

TT

i .⁶

i>

W.

.V

'■ w

«i

00

TT

CO

Hr

viy

19

$*>

mW*

lEfÄ?

\i

Vy

) \ 4l\ j

kV**

I?

i=_jL

nk?

«"W

ISift

Zp~S-3§-*

i-lptr

lfl»p

^i=i

ü CD 3 *;

ijci?

tïliîîi

■S's^gs-

flislii.

tn-H]

i»\m

IgH"*#

T?s.|7ęś1

® ^§r i a G o.

I!S||?&

,s-²*s.³*s

®? 'I^sl

111 lip

03 £

mm

O-g 5 ,    « o

illfP

Tlili!

'?§§!!

° E =»³iJ5=

isulfg*

if" Ar '• K

ft ■ /g ■ .

Si.'.'

» JMâ

/i

ii

Ż,

rn    \

^    2

--g

il*.

w;

•w

/y

fil

iiin;

i HS II

lłf

r' W

"i

13

m

.1

•;

10

—-fc

p-

<■

makronukleus.

1. Spory sporowca w otaczającej je „cyście". 2. Poruszająca się gregarina. Widać poza nią smugi śluzowatej substancji 3. Jeden z najbardziej typowych słodkowodnych wymoczków — pantofelek. fi — makronukleus, n — mikronukleus, w — wodniczka tętniąca, c — otwór gębowy, p— pokarm. 4. Wymoczek pasorzutniczu (z przewodu pokarmowego robaków). W przedniej części ciała widać hak, służący do zaczepiania się o ścianki jelita. 5. Osiadły na kurczliwej łodyżce wymoczek — wirczyk. fi — makronukleus, w — wodniczka tętniąca. 6. Trębacz (Stenlor) — długą swą nóżką osiada na podłożu. fi — makronukleus. 7. Siatka włókienek wiążących ciałka podstawowe rzęsek na ciele pierwotniaka. 8. Jeden z przedstawicieli żyjących w żołądku bydła wymoczków z rodziny Ophhoscolecidae fi — makronukleus, n — mikronukleus, w — wodniczka tętniąca. 9. Sphaenophrya — pasorzytujący na skrzelach małży piaskołaza (żyjącego w Bałtyku) osiadły wymoczek. Na ciele jego widać urzęsionu pączek, który potem odrywa się i przenosi na inne miejsce, fi— makronukleus, n — mikronukleus. p — pokarm. 10. Wymocżek Sty/onychia pospolity w wodach słodkich, fi — w — wodniczka tętniąca. 11. Tocophrya — osiadły pierwotniak z rzędu Suctoria. Widać, rurki, któremi chwyta i wysysa zdobycz (n. p. inne pierwotniaki), fi — makronukleus, w — wodniczka tętniąca.

§§

H '‘l ł W ï

|l?

■

£

t

'

i

'

xà

egai

W

i__: ^

50«

>

1/1

V j

..,*^5B»w.'

m-"^

■■•- T >

A

_ Wtmms*«.

Sfej V

.

•••«-*-    ~ I

STÄ '!

a. Angielski dyliżans pocztowy z XVIII w.

A

>

à

t ’•

\;x\ \w

\

\

kjk

ifeji

ü

>

S *

Stóg* r S* 'lir i . *

* p.„— tv

fi, IjgMf

|fc§y

VV •

TS

itr

».

r,

r;

. jS

-*’•*'*'

a. Zaprzęg pocztowy polski z początków XIX w.

PARIS-LILLE, 6o lieues IL Y A CENT ANS

Eih ■**

ar-* t

TWtl

r>

¥m

ft*»-*!

Wf»

rf 4    »LÎÎIwbtÂU

TK^15EiS

ta» *8*3?

J&'t-

m .

PP IX DES PLACES

.j5 francs

mammm. coupc^H

■£] Intérieur ...    36

i

*-** Ł

«I

Is»

î

S!5

r

H \

^*%g

À*

«3& I

IM

I

ł£

Sb

!s

i

:

î

’y ' ' *'■« V

tarit*

”

Vo_*4i

-3-

S5Ł.S

5EPTENTRIO.

u va w

S

&tdorié

S

■SrtÆï miltamm C/tntunumm-.

4

75*

w»«a- : -,*L7 •jfyy_

\t*netlicu5 funt*.

-K :.è*,    y&

M >

'*^47

^ saj&iPvi,^ y ’*

f\5

î

«

■ 3 f \

? .«mot

SZ

jSgL

E«*V J i

. (;■** n

»

:

v jJ

gr^r

CL¹

. ..

i r<cr:

ijr

A

s

f5

SAMOGITA. ¹

»■I

**.. gfe

A __ Arr

lW£5

«0»

J

MJ

.■ î

I O A

inij

:rj-C

JF*

«atôS

5fT»S

§8

JJ i ft F_.

o

l'r~ 4k

O

rA

ta *'

&

*■&*}'

£te *

,4

tr>

*V*

WL

'S

*

;■ >.

-y ;

r-i»u

« X Ä

»

i,.

KĆY

j'X'.vn

«r,

«9*4,

«CT.-?

s

iS-

«sg-

%w.

Jscr

’STtVd Av IA

2E

=L‘V'

wija

-4 t'TiC I :M

PO «£.“*»

'

1

■}

S

•«,

I-

'MOLDA;

a. VisrjG#

Mapa Polski Gródeckiego — Poqrabiusa z XVI. w.

7%

J“ ‘ïV <

?*&&&•

Il I «A

fc •

’B

s

»•9

™    :'if

w*

R VS

As

•a* ac^t

-mt'”

A **£u\«ÿt. VStZr, '

Ulfe

j*

A\*

S*T

j

ra* b i

mW

SE

>;-

vJL i

iA.jr

IV

fi «<■

J* T.

»«l.

ifeAs'

O

1

v

So*

2«

H

SILZSIAE

* ^

(»w 4t

*5-

î

1

i&r*

fs '■    <*•*■]£}

iiV^Vü^ejQST.

I

L-J

Ä

POLON IA E, LITVANIÆQ. DESCRIPTIO I .4u. Zrr Hhaafl* Çmbœv; tt ar I

rrihrrAwJ^P^U,    \

a

J"

' ₄

a. Typ nordyczny.

d. Typ sublaponoidalny.

m

ras

j

i

Pü

&

*rr Äf-'    «

«w*

b. Typ subnordyczny.

c. Typ laponoidalny.

-

m >

g. «

>

V

R.

'S- jk£

:*wm

s*

I U

,4

e. Typ śródziemnomorski.

f. Typ armenoidalny.

w

gg

i

t

7

Tablica tl.

ii

XL-J

75

JS

;l

i

;!

4» H pi jl_ jnz

iS

:\

\*\

&—-■—

10

a 13

fc-

VJi

:;l

i/ •Tr-

5S# 11

1 — Sieć: sanie. 2 — Sieć: suwata. 3 — Radio rylcowe. 4 — Socha dwupolicowa. 5 — Radio czworoboczne). 6 — Brona beleczkowa. 7 — Brona laskowa. 8 a — cep dwukapicowy. b — cep gą ręczna kielichowa ze stęporem. 10 — Stępa nożna cylindryczna. 11 — Żarna kul

płozowe (ramowate, zewkowy. 9 — Stępa

Tablica 12

łm

ro

- --r

fcU.T ,Hfpl _ /

i i/

JiuTT

/Z'/}

\lL

>K

Z'>

gv

|KT

zr—Jfr

.W\

i    TH

ii    fi

MÀJÂiÜÜ

lllî

->

SP^Ejr

cO

C<Ą

/.

J^xN

10

oj

1U'

iji

“^r L ~~

CS

“F

cO

fc

T^>

1 — 2arna obrotowe, 2 a — Koto garncarskie sponowe, b — koło ślica łopatkowa, b — przęślica kręZołkowa 4 — Zapaska noszona n lanka półwalcowata, b — kijanka łopatkowa. 7 — Węgieł chaty — Formy dachu: a — dach dwuspadkowy, b — dach dymnikowy 10 a — Śparogi, b — pazdur. 11 a — Kołysk kabłąkowate, b — nosidła nieckowate. 13 — Duha umieszczo b — jarzmo podgardlicowe

<ie sponowe. b — 4 — Zaoaska nos

garncarskie bezsponowe 3 a — Przę la ramionach. 5 — Rańtuch 6a — Ki-| l na zrąb 8 — Budowa chaty w słup. czterospadkowy. c — dach naczółkowy, d — dach ka wisząca, b — kołyska stojąca 12 a —Nosidła na na hołoblach 14 a — Jarzmo kulowe,

-'A -I

a. Ratusz w Sandomierzu wykazujący w poszczególnych partjach wielkie różnice grubości muru i form architektonicznych, sięgających XIV w. W kształ-obecnym przypomina Sukiennice krakowskie.

cie

■j

'i

• «M

;h->:

Fj ï'pp

ft ppiL«

''i /TTTUÉ

f Tr 'llKuflFl

n*

r--

r'

•*

fi

«s

b. Przeciwieństwo przeszłości i teraźniejszości, ślady przepychu zabytków i budowlany prymitywizm dzisiejszy Kazimierza nad Wisłą.

U: j

ft»

SHB

**«. ^

,0

iK

|î

fM

lin

.Tl

c. Żółkiew — fragment najpiękniejszego z zabytkowych rynków w Małopolsce Wschodniej, powstałego wedle planu z 1603 roku.

m ,«æ*

- fr

¹

i¹

■

r-

r

k li

t

S

*

i

I .

-

1

PJ

P

*V

■ :

.Ti

RHI

;

;

4Ë

a. Sylweta pomorskiej stolicy Torunia, miasta o 700-letniej przeszłości.

wy

ä ĆArii

»wmMę&mś

aC"

,

A i.

b. Borysław, ośrodek małopolskiego naftowego przemysłu naftowego.

m

-■i»

Ł.

"Z

kr;

iw-p-iSS,'-*3SÉ3W»

4*'

7*,

Hi

r'i

?

i-

c, Chorzów. Ośrodek przemysłu nowoczesnego. Fizyka i chemja na usługach ludzkości.

F !f

t--

I

Î! T

■

■

f ^

r.:-*-

fwrwrsMffi'ï

Swe

5P

Ce;

Mg>

=>«1» I

f/

| ; j

%d    ÄWiäS

a. Chrystus w majestacie, minjatura romańska.

F-X-rëj*

.y.:\

-.05

r»»ä

-,

7'^

Jo.

K---

nr

iti

■v

"*i

-.    7

2U £

WMT.

p-

I 4-

II*

- jf®

Mim:

i-li

5*3

jl«

«ii

v!

a iOJ

»f .

MÉP—SjC

w;

2»

i-

b. Pomnik Spytka Jordana w kościele św. Katarzyny w Krakowie.

m*m

Mt

jL*.

!'

owej części z głównego iowej szkoły krakowskiej, flamandzkie«

oo

.. .

jfe

H»u*

,\

'W

powstały pod znacznym wpływem malarstwa

,ël

.•

-4

jr

iÂ

CL.

-IHtj

j«*»«

£3

X*_'-

!» •

[«

>•»

•V*

,>JL

* ’r

ri

tt:

ù-è&

f,\N

„.V- #*d

n§ i WÈ,i

ę* fi® •-    '

•—$*.-»■ ■ - ■*< » H * ' V&*

t-j3*

Bk«r *

<4

Li

■3s

<>

*t

t*<

Cf:

b. Jan Aleksander Tretko: Portret Jana III, Kraków, Uniwersytet.

a. Krzysztof Boguszewski: św. Marcin, obraz ołtarzowy z początku XVII w. Poznań, katedra.

•f

.

|i1

PI

L / v ^ ^ p| zÜÛflH

ssdfepSi=*sl

: i

. 1

■*

ńSb#

^L-.^v jô

mmsi..

y V'

*l

pp^Tpt*«¹.

?&%La

..........

I

«

___

r i.

/fV. Â'.-J

9

,t

I

B

k

b. Wilno. Kościół św. Jana, główny ołtarz z XVIII w.

m

'S

•1

* ■

>

K

4 -

*4

\\

i

i

I

h—

t

%

a

5

V

PSnÉ

fe

fcj

* ~.

p

I

g

I

ë

Ë

!

■i

parafjalnu.

s

cd

hhhBhhH

mam

$ ■

£$

s

■

Li

Ł

m

b*L.

.

^jkm^Krnrnmmrr' 'mmm

a. Wilno. Fasada katedry. Arch. Wawrzyniec Gucewicz.

■

^ •

• >'1

pi

I

r? .1

I

li

i 1

Oś

Tablica 20

mmmi

» '-J

/j

Iw

m&

[i

ŁW

\N

X\

' L!'

'J

»4V

W..

,-v*¥

'l

g* t

b. Piotr Michałowski: Krakus na koniu. Warszawa. Własność prywatna.

fil

fS&jF

/•

#.

■(<.'

a. Antoni Brodowski: Autoportret. Warszawa. Muzeum Narodowe.

ft

À.

ifZ

‘'I

a. Henryk Rodakowski: Wojna kokoszą.

g§

■MB

y

k; >

toi s

eî.

Ł

Ak \ j

H*

■■■'

■i

»

V v

5^

KS,

K]

.

1?

r>.

• Sc.

I

«7

r

*

p4

■

*

Gi|

3 w *

ZJ *

I

o.

v\

« 1

■

®^>3K

%

?-V

<fckB

m •

*

łSw « -Ï'

. . ...

*

lUÉâ

mil

*4■

Itó*

BS

■y

j. . â*lr

»f

y/

t.

tA

Jacek Malczewski: Melancholia. Własność hr. Rogera Raczyńskiego w Rogalinie.

Ël... ■

fil. fl

» «æ

■KHBK- '.

JM#

>?• ^

trVS

*û*>.' À ■

mi

Tablica 24.

A ^«4

iëà

.7

ri

'ï

y- ^

/ ri 4

k' *

y:\

i r,.

,.d

iy

l ■/'> I v . .

m fri ?

a& ^ »-J

11-; jfe’J Él

m on

ïfc B #

a, 1 *

■*s%

i j**

i**-

«fl ; » uir

¹ k va

A « A fj

\ *% *

1 **

iko

b. Jan Szczepkowski: Anioł w kompozycii ołtarzowej. Rzeźba w drzewie.

a. Stanisław Wyspiański: Stygmatyza-cja św. Franciszka. Witraż w kościele franciszkanek w Krakowie.

Tablica 25.

n

fu

>é

A:-

i

n

J *

dt

7

t

II

-T

fc

/

| ‘

¹14s

rCŁJ

A

jg

a. Dźwig mostowy w 6dyni.

; f

itlir N •

V

4-

>

1

w

WM

I

■Kfci

b. Dźwig taśmowy w- porcie węglowym w Gdyni.

i

SlsgL

fià

P

V

Tablica 26.

L -

üdynia

TJ

Em

L

*

r* J

*

i ï

mam -

a, Wywrotnica węglowa.

b. Molo węglowe.

c. Łuszczarnia ryżu.

ki

IV'

i

-1

a.

S:

:--

V

*

je

Br.

r»

b.

• ■ . •ms s«sar 4P * * “

iï

i.

tzk

m HH

ii

A1«

v\V

L\

ii

WM

ig

fe

-IX

' 'h

>3

ho

m.

co

li. WfTfe,

o«,-.

vi

śl

P®

WL

SI

yj.

m.

IV 5

CD

gw

\ 11 h

12

Ör

«JH** ’’

’C

MSs

%ù

oh

mfi

-vl

fL

00

co

Starsza epoka kamienia (paleolit). 1—5 — narzędzia kamienne starszego paleolitu. 6—7 — czaszka i szkielet człowieka starszego paleolitu. 8 — szkielet człowieka dzisiejszego (dla porównania ze szkieletem człowieka starszego paleolitu). 9 — czaszka człowieka z młodszego paleolitu. 10—12 — narzędzia kamienne młodszego paleolitu 13 — narzędzia z rogu rena (harpun) z młodszego paleolitu. 14 — grób z młodszego paleolitu.

⁹ i 'tll

âAl

łLv

⁵I

v m

fjw 6

*&

yz?

Tablica 28.

ro

co

V«

fer

12

13

14

![

15

M8HM

feîfï

5

n.

'ffîi

>0E1

V'!

.«S-SW”.....

> -t

[S

E'vfïï

5^4.

* .Mm

«1

nV

16

MM

Środkowa (mezolit) i młodsza (neolit) epoka kamienia 1 — narzędzie rogowe (harpun) z rogu jelenia z środkowego okresu kamienia. 2 — naszyjnik z zębów z środkowej epoki kamienia 3 — kamień malowany z środkowej epoki kamienia. 4—5 — narzędzia kamienne środkowej epoki kamienia, przypominające kształtem ostrze siekiery 6 — topór rogowy środkowej epoki kamienia. 7 — najstarsze naczynie gliniane środkowej epoki kamienia 8—11 — groby (wraz z planami) z wielkich głazów t. zw. megalityczne młodszej epoki kamienia (neolitu) 12—14 — pług, motyka i topór młodszej epoki kamienia. 15—17 — naczynia gliniane młodszej epoki kamienia.

::'N'àÉ

1

-irii

îiffil»

ŁMP

2

NT

tii

pęwj

"b

Mi

ÖÜ

R i

I

is

w.

fP®

Dp

i

W^-m

%

U; :

H

11

j

Ib

\li

/J

kf.' <i.'11Uk...' **'-*

M

î| :j|

'■¹

3

4

t

5

6

7

Vf

IP

WiŁł ilSSiiSili jiu }j tu i /

/l.,

8

r

—

14

9

||?i

K» »!

,-^y"

ËmdË 1

///

M

' '

11

l;

rr

m

W

15

13

^f\r

12

m

17

m

! • > ! > * >

Epoka bronzu. 1 — grób szkieletowy. 2 — kurhan z grobem szkieletowym. 3—4 — miecze bronzowe. 5 — ostrze włóczni, z bronzu. 6—7 — siekiery bronzowe. 8—11 — ozdoby z bronzu. 12—14 — naczynia gliniane. 15 — ubiór z epoki bronzu.

16 — brzytwa bronzowa. 17 — naczynie bronzowe.

7

ï

;

>

l\D

Ki

co

m «

i

g

■

$

a

m

7

--i=

S

$

rm ⁶

11A

\

o

;

fol,'

,1)1

9 —\

r

-f

OJ

;

zi

: .

9

#1

8

,-->s

Ś

Pi

1

%

i i

m

b

19

Tli

M

^1

13

3^9

I l 11 i mTTT. :

xdtdtdtdtdtdtd?vdtdt dt dt i i dt. ± ± i i\r dt dt dt dt dt dt dt dt d dt dt

dt dt

z±r

_=ét \ dü=_ P *

14

4

15

%

â

"Æ

3

K

21

dt —

4

11

dt\ dt dt

—

dtz.

,=

:

r

tun,, jjuiajix

=Ll -dt.

fü

Ą

i-----₉₂----j

18

20

TggŁj

22

Epoka żelaza 1— miecz żelazny celtycki. 2 — nóż żelazny celtycki 3—6 — celtyckie ozdoby bronzowe. 7 — naczynie gliniane celtyckie. 8 — grób skrzynkowy ciałopalny z urnami twarzowemi. 9 — ostrze żelazne włóczni z ornamentem wytrawionym. 10 — ostroga żelazna 11 — nożyce bronzowe. 12 — klucz bronzawy z epoki żelaza. 13 — grzebień z bronzu z epoki żelaza. 14 — klamra do pasa z bronzu. 15 — zapinka z bronzu. 16 — naczynie srebrne. 17 — naczynie gliniane. 18 — grodzisko słowiańskie (plan i przekrój). 19 — czaszka słowiańska z charakterystycznemi kabłąkami skroniowemi 20 — miecz żelazny słowiański. 21 — sierp żelazny słowiański. 22 — naczynie gliniane słowiańskie.

Tablica 31..

' ' - v ₄

*"    v ; 1

'Ci

Ix

il

^•jrł

;■**. n. *^J

X", / JË&

/

■

r>

iS

r i

ii

Wm>-

lESPsif

y •

/

• &ë

■AlUfcW«

a. Sahara. Pustynia skalista. Labirynt suchych wąwozów Ain Guettara,

*..<éà

vN*

r-^C

lj3c

3&

«*?

V>-I

v-s-< /fr> -.

tÂ*"

.* - ■

r, V

" >**»:

'4fti2 '

-',v,Â ;

hSËaÊSÊËÊ

a. Sahara. Hoggar. Pustynia skalista. Pole bitwy.

i%t%*

i.

mmmm.

/c:

•»

ł<

A- '

-

*    “ I ^

s ą

U

m

k |

8

■mm

. ' à

W:'

mÈm

w

m

Y

\

tt

À

!

\ \

- ^

V'

:<r

Śk

'T. -simmilBà

a. Budynek Radjostacji raszyńskiej na tle masztu antenowego.

'WSBÈàié.iâÊà I

b. Antena Radjostacji raszyńskiej.

\

*

p

m

"f

\

m

r.......... a

m

t

-

m

«

y

-?~—

////

I

-. À

I

\i

«

■

m

i

i

*

I

r

}i⁹

0

;

c. Studjo Radjostacji raszyńskiej.

e

’ÆI

*

I

ylj

’ i

1. Rasa nordyczna

I. Odmiana biała.

éW

O

J. rÊ

2. Rasa śródziemnomorska

II. Odmiana żółta.

P“

Æ)

3. Rasa armenoidalna.

WH

H

* Æà

y

..... m

m

I.

SS

1: Rasa laponoidalna.

2. Rasa pacyficzna.

3. Rasa arktyczna.

III Odmiana czarna.

Ih*.

m

Là

J®

.

- N

K

«IG

Ht

M

iüftHL

%

èeî ■

4

I

1. Rasa negroidalna.

2. Rasa nigrycka.

3. Rasa australoidalna.

iii

'I

i /:;

Xœs

\

;

i ■

i-

*

à

mgmsmi

f

H

« «

U

:s

\

ii

m

a. A. G. Romano: Pałac del Té.

t

%

f

i

\«ms* <»-

'IHkAUMpA

11

U F

łi

y

1

# i* 1S

■

r

i

H'

«I =5ł

¹1

fi

&i

ù<> ,

»

|:rü

i

J

■

Tablica 36.

......,

M

bii&s

K-W ' '    , „yjflBB

, $} s

■

*

r

5_ y

Sft^‘ ~

2^

ïS

?;;

i*:;

üä

■„ -!

i.V

Là

* ⁵

4-

ÉI «

M

K

WĘ

. I

b. Rafael: Portret papieża JuliuszaII.

•# ■

W

W

*

:

rff

p* r

M

1

«

10ANKU KiU*

u

a. G. Bellini: Madonna.

f;

__

'MME*

f

sirm

m

WM

Vr^t

■ë^

f ;

;

b ,

r

.

«i » •

VT. ’    >

.j-J, 'Ki

f&r

' f

Jr À

JL

4'

•'

k

tw

r a K &

ń m

c**

i

K) ■

irV

n

' ^1

'•AfWk

WM

,2.

*/

f -'li

⁴

*

•ff

■

f‘.y

l6

■ »i '. 9

I

. Y : lit

/

W

Bi

i ;: :\4

C-

k-2

,i.aŁ

BWilli

;

iid

■ j

V <1

i

ri

f ^

Vf1

\

/

n

i

H

•»

!•

%m

^ ii

pWH •

Jb,

;

¹

\ i

' ■■■,

i

Tablica 49.

Ł'-'i 4

pfr

ÉÉUU

,; t. ;

SMmm

...

~v

iM-

Sisl

gs

•'hi.

*£T

Ml

F"ś

Æfé-ï&kS.

r%:

Wx-

S/ffL

-

1

T*5y'ia

wT sâtm:* ■

Tablica 40.

[»

IM

«i

JS»

*

»r! J

•i

s~.

N#

il m

IJ

::

k-r 1.1

Mû

mi

fî

b. Gewandhaus w Brunświku.

' -r*

SW HSlf

Lfil

T“ .ZIIiTji

>ł

gg t;

ri

■-4P

..

ü,

I» .

y*

a. Kościół w Radzyniu.

Ir«

rł)\

»*

Tablica 41.

[7 J*

Wa

rilUE

"■

tj

. CW.i.v

üHi

I '.--JT J r

«È* :

b. Florencja, S. Miniato al Monte, wnętrze (pocz. XII w.).

sè§ï0z

‘L

il

Sv

é-sPi

ri

HHMB

PSI

Xü

s;

.jjLi

Fi,iiwj

3Sà

i<r

NV*w

El *

i2a-

sîtrS

fte

a. Clermont-Ferrand, wnętrze kościoła (po r, 1145).

Svà:

zssàkÂ

;;

jrf'-

SI

■«jjlSPr

ïf *• ! 4 ** •- î

BhiÉaiitfÉMÉiii t liai

t--

Tablica 42

iM-

?Hgp

-ii

;■ -

;s

ss

■ |f i

3É

W:-'

Rs

i¹

L .Lu

ta*

öe'Ä

i-d

i£39[P|f

ti

fl

tfl

SH

a. Poitiers, Kościół Notre-Dame la Grande (XII w.).

Mfr

ni.r

.r

•i

vw!

l/SsS

• • • Wl

fi

jpïÈskhàZi

•*l*

rr-

-2L

eg

■^2

W'

i:

Jy,

iæ:

■ MV)

fi

*3!

b. Wormacja, katedra, widok ogólny (przełom XII i XIII w.)-

Ujugj

Mi

n>

ff;

ELtÇ

küu^

R« •!

Sw

ii

Ifl jjr

£lj?

;•

Ir !

He

K*1

‘Ę

fc

.-dfr

:Ł-

P^Słt

(» ** "** figgjnij». ? ;

■ JM    ;’.

<1>, ■:* r

k.:\

t Æ WP* * -*¹

Wm W ^

â^làiriàl

‘ irf

¹ * - i t ■■ ■

h ki

m%

'i

%ż

:æ

% l!*

“Z*’

yWS»i

V i i

Ł t , ,

Ü! Ty

7:

TCH

ii

• :!!

Hl am

b. Arles. St. Trophîme, portal zachodni (koniec XII w.)

WLt

m::EU

[*§

ba

r*j

i:

ŚS

* li

ÆK

M

■ : 4ii"

trt

w³* r

a. Tournau, katedra (druga połowa XII w.).

p=

i «31

SI

n

•H

te

i.-.

P^l

Sr ■ ¹

IMir

. ^

*

^ .HŁ-J

*1

«

*

n

PL

L 1

î \

m

WrT.

m

"SS

fi

I

I

à

pi

\

* *•

m§

û

î,:

3T ij>at V J* :

4f

c. Lucca, posąg św. Marcina z fasady katedry (pocz. XIII w.).

Üi

i ^

SS

Ä ’

ô

r

CL

ssassagctar

2~

.9>⁵

;«

I-i

■g

(/)

-d

ÎJNC

II

A »7

;

. t

f

t'-⁷'

• n

co^

CT_

» \

-X

fs

I!

m

lH\ .»w|

Pv

^'v

/»

* J*

■y

*4

>4

î

.

U CL X/5

O o

-* CD

ùJ X

'î

. <1> si s|

5-g

² s

«3 N

•V :W4

J*

rite

*4%

«ri

>

tfpsl •*>

OT

•+

*4

I i

V -

Ni

îà*

'3-Ä

!

r*

y

>*

m

b $>

i

-

IBM

Ś&SŚSBSi!*

\

tf

,4%'k

ha

w

Wi

iJ

‘, i

,/:

IV

« **

Ii

i*

l

i

8

:i

i \T,

\

r

V’

H

ii

pi

P'P‘

• r-    m

4>

i

*

t&m

ii

7 tI

/ SSPfr

v*

?

\\

a

■»

r

- -h<~

w

Innichen, kościół, grupa Ukrzyżowania (połowa XII w.).

r ...

s SI

tssrv:

ii

SW

«O

\ /vV Y* ''"'""T %2

if 11

■ v"

rj

r&*

>L

'à

)»

**% \

:§

*•:>

/■_

ôf

PHgk

...........-

( Ê'

£jg£9P&gi

«*■

«f

1 *2 e-g

| H

&ï N s

P

kl»

I! f

71

'*•.. S^SjSU

-O

,À„

a ja ii

j a»

■lit O:

*J£m*4l %i

I ml

‘1P

vV-

■•sŁ-

35?

SoUoi

ISX9

Bk*

5«

Ï:

a. Hołd Trzech Króli, minjatura z ewangeliarza gnieźnieńskiego (koniec XI w)

î

«

?■-

*

ls

■

■Ś&

KS

WD

hd

TL

<!

i

J!PH

sî /-

« \\

Ü

i

Ï

*

r>

R

*

kl

ii

M

;

i

J/j

s^ug

i

»

v!

iLi

m

i*^*" ri,r,"~*—    u ii.-' -

V    -*a2

'■ v r •

|t

m m

śhkA

M

m£3K

li«

m

■v*.

,)X

; r- ‘ ¹

m

& fk?

I

.

w**

,

ST

ł\

A

*i

■■;)

►Tg

h

SM

m

£/&-

Q

gfögg

isi

OfeML ■*.<-

fjg

œSMÊS

b. Fragment drzwi w katedrze gnieźnieńskiej (około 1127 r.).

!

7:

w

cfi

*

mm

v

:

u

ad

« 3

y

n

f

r

i

«

U*

*

g

%

go skrzynkowego relikwiarza (1206—1230).

wJf

4

a. Figura króla Salomona ze srebrne w katedrze kolóńskiei

OD

rH

(Si

KïB

ii

’&A

ifg

m

R?

(9

r*’®

,o>

'O,

as

Ü»iO

►>v.

k;^iî:Jk tefe&t

®Épj_b

f>

jjs

K>

f'M

5»:

R 11 D

rW G

;•• #0

A — Kopulacja skrętnicy, z — zygota B — wytwarzanie i kopula cja gamet u Ulothrix. C — gameta żeńska brunatnicy Cutleria otoczona gametami męskiemi. D—E — lęgnia / z plemnią p glonowca Perpnospora przed i po zapłodnieniu, pz — pasmo zapład-— lęgnia / z plemnią p glonowca Monoblepharis przed i po zapłodnieniu, s — plemnik.

mające. F—6

Wla

1b

fj-

\3b

/,

fi

ij

3c

ht

ć2rx

is

BI

®v$S

-fes

Ci

«fes

iÙ

<N

(Æ

CN

ia

-fe\\    ^    ' n⁷||»U.Tiftnn»muti>f^>

jĆ\^>

«tejp

Al

-fes

ffii

i

»»li

&Ï8"

|'|i.C?

S^s

co

a> o2 •agg^

'-Ti

O I ¹ ę

sili

I

cS£®

iii!

li »t

l-S'fiê! öS I S.

~iif!

« =»” E o

Sc _£ I o-

S|^ü I

_^'N-a's ⁰¹

Sfîfl'

S|5ll

NI o =»._

?SŁ1

2ä

t ¹ "§*

P-'l

² 3 g <2

s I**

?r<5 Mcc

M?ł

9*

KS

rai

Ä--

fi '

Ji

HI

.V

t-

a. Mury Akermanu nad morzem Czarnem. (Rumunja).

' Ki i j

V ,

"i^aSfe.

wiÆsSsSrSi*'

ta.

.... *Tïi£i

■ vwürtjir

. ' ..: l.

«

i> V-’ "V.,

âSF#rç

b. Mury twierdzy Chocimia (Besarabja, Rumunja).

Tablica 51.

>4

hm

sag

Krzyża

GSŚ

ii-

iÉpi*

u*

'MM

c. Krzyż rzeźbiony — rozliczne odmiany takiego rozpowszechnione są w całej Rumunji.

ku il

nd

SM

'A

z.

HÜSV3

i®

----r

- -----

S*

i.

" “    *. j

b. Cerkiewka drewniana w górach (Siedmiogród).

mm

fes

yM.

a. Żelazna Brama na Dunaju (Rumunja).

pr. f

é

1

rr

: U> *

\%{

■J

!t

't¹

—J

U

yrs

it

,1

7wn

im*

\w .i

1

f

#

.

?r.

«

ÏS

'i

19

4/

■SM

1

a. „Hora" rumuński taniec ludowy.

a

it

imä

<W£

/•

|r\\ę

te

^S,

55(

,■-

" :v»>

•<cUi3':

L

? ' J

cc.

- -4s£?

rÉmii —

J

ÓM

*s*

»••a

Tl

i"

lu<

b. Wieśniaczka przy warsztacie tkackim (Siedmiogród).

i. Pasterze w górach Siedmiogrodu (Rumunja).

K«

»

■»V^

êO"

gMÉ

4P

lÉ

fi

TTtaËîr*

ps£

>>»,

a. Klasztor w Suczawicy (Bukowina) z końca XVI w. z freskami na ścianach zewnętrznych.

L_

sS

5 ffi=‘

•ar*

[y

Si)

i ni”’¹

■n

ttr-

hb

P⁷⁷?*/’

BU

ÈÊg.

rX*

Liv

i.

"Æ

j-

alfei

s-

ig| :*

%• 41P L

'■£ SI**

\|

Pllg

jMu*.

il

à'J

i’

i*r

V,

âi

b. Głowa Laokoona. Rzeźba hellenistyczna z I w. przed nar. Chr. Marmur. Rzym, Watykan.

es Museum.

HH

■Si

‘H

9 il

••Il

«s

CO . .O k-

au

B <=

3*

S:';»

us

z Œ

Sç

ST

Iis

|S2

Tablica 56

i

x

JÖ

.8 g

ff

'V

J7

V

4

>■

J

-O CO

II

(O

co "3

l.S

igfe

.CD

®-g

0 c5

%

o

T

11

II

1

O

z 2

o Ł!

(0 £ 8°

co

2

.0

Ir.ii

’

*1

.

« 1

¹

5 «*

*

*

a..

L-

Y) k

Ł

/

A\n

1

V

\

%

UJ

mi

r

ka z XV w. Piaskowiec.

a

V

7

mam

bij

a. .Piękna Madonna". Rzeźba poźnogotycł Toruń, kościół św. Jan

w *1

a. Donatello: popiersie portretowe Niccolo da Uzzano, rzeźba włoska z XV w., terakota polichromowana, Florencja, Museo Na-zionale.

«Ü*Ä5S

si:

^Enrïï;?< \ t ~ ö'-rivr !5 r$ii

■-■■'....... ■

:jî3iBSBrasss

p?0Ê§.

- t

rr*    |

S$3jS

■rtàSÊËM

l/ï*

bjî

iÉ

L%-

tliP

hv

,Vl

/fi

z***+$gĘ>i

W'

r'2ri,

‘ w"

■4

b. Płyta nagrobna kardynała Fryderyka Jagiellończyka w katedrze krakowskiej, odlew bronzowy z początku XVI w.

i '

7(

1

I'.

k.

rv

Lr.

Pi

%" 1

V

1

I

\

1

v

s

[ 1

I* '%

\

kV

\

Vft J

V

v>

£

>K,

fl

♦1

Fy . *• h«

.-*3

V*J*-

-    ~ ~ nif i âi

', f-■* fef*»

■•O

■łi-    /-

m

⁻ \ .î y

T

,f,;

ï;~

h

V\    -w-^T -n m m w w Ht-lH

i\\6 A.m

ml*--

S

V « !

aB

V- 4t v' -H.

%#

3iü

‘jJBETaL.xy.Ta.'SL.in-'g;- -bi, v., v- v;..^

fa

^laVCTtl i .lu »

A?

ir

il; '

l#®

t V .t~:

: «nN.J

ir

sr

j^AAAAAAAAAAAAAAAAAAA

Ifc»

ie>

&~

►-

ss

>i\ «

t-

Wv

. -V

li

«i

< tvï

£ % ïlâlfi

—fü

i

è-

■5-

i Si

àViF

a^ii

•v

•V

i, i-t

v\

i.

fi?*

o<

l! tîi

S

v.TVt|

11*

S$

ŚŁ

V,

•U

yr\

su

sè

si

**

%•

. mi

ri Tn i ss ii

l i II

¹ *■"> m

Il '

t-t

Katedra w Krakowie. Szczegóły dekoracji rzeźbiarskiej w kaplicy Zygmuntowskiej. marmur, stiuk, początek XVI w.

3pty

■L

"M

>

S* VJ*

UL X

IsjggÄjfc^

a. Donatello: pomnik 6attamelaty rzeźba renesansowa, bronz, Padwa.

fl

|g|

.i'

-

Æ

'à

s.N

J

£.

Jfj

mv9t

(t*Hź

: nar-v V,;

i*

1 I

e

\

VJ

mi

L

k

1

b. L. Bernini: posąg Konstantyna Wielkiego, rzeźba barokowa, marmur, Rzym.

Y

\ à

V

-,

àjf

mm

■>

af

Tablica 6

'1%

3SM

b. Fragment rzeźby Rodina „Wiek bronzu". Odlew bronzowy, „Musée Rodin" w Paryżu.

<*!

a Rodin: Słynny „Zamyślony, odlew gipsowy. „Musée Rodin" w Paryżu.

...

•*

■J

<►

<n

za

gr£Ś

SS

wBi

b. E. Wittig : Nike polska, bronz. Warszawa, Państwowe Zbioru Sztuki, w, XX.

%p

<1

*ł

<g

^Q.

ra

mgr? //■

Ig

5*

*N

N D

g?

1*

1*

O. ł

I

h-

it

co

0)

Q-

CJ

tri

-i

W*> ;

i’

W -

$

ssa

7S*

S,

&

rv«

>1

F

1

35$l

‘ii '• wKt^-

Ł*

•s

i/*:

y

|P

m-

i- fi

4r

HO

i-

•C.

:v

ST

ci

. .

0

ul

$

!

4P

£

V

iL.**

MI

i-

W*

T 7

.

«i

4

AJ

IXj&ZTâ

Tu się narodził Rzym. Szczątki budowli na Palatynie z czasów królewskich. Na pierwszym planie widać okrągłe obmurowanie prastarej cysterny.

si-j

5

i;

W,

3.V

M

ił

/ 'S

fr

l“

‘r

*> .

Äi

UM

VZf

f®

Z*p„ .

|fg

kv

v.

fi>«a

•-^3

■>r"

s»

Ü.

ÜK'V

b. Bogini Roma prowadzi legjony rzymskie na podbój świata (płaskorzeźba antyczna).

Hx,... ~

'    ^*S

•\ •, c '•    . Æmœm

mur.

m&:

fzii.fïï

§!$*

»?

s<,

:<C-ĆŁ

r \

Tifwi

te

tm

J£5$

afe*

>r'£'ó

•cxar

WS?

Tpp

££

rjöfc

§F

pw^i

r «tti * ■%%.

^:vws

a. Dama etruska z czasów Cincinnata (fresk z grobowca).

,-vw.T

v-sr

Pi

.«i

i.

JL

4t?« sîïï!!»-

ai

TV, ï-

-M

'krm*.

flüääS

K&,

•“*•***

gpg

“r

'TT.

■: ¹

#^v

a. Forum Romanum, gdzie przez tysiąc lat tworzyła się historja Italji, śródziemnomorza Europy.

W głębi widać surowe mury gmachu, w którym od dwudziestu wieków mieści się magistrat rzymski.

b. Via Flaminia. łącząca Rzym z doliną Padu. Założona w III wieku przed Chrystusem; droga ta w wielu miejscach służy do dzisiaj.

‘Tfl

I

*

il

jfù

Tnhtiłi

.

]' $

'

. ■ -3*j

y

■M

■

m

rJÊ

(*• * «*LjSf

ÏSfc

'•

t\

pj

a. Dom Wetjuszów w Pompejach: ogród.

Tak mieszkał zamożny Rzymianin I-ego wieku w miasteczku prowincjonalnem.

À 3

Jt

r

r7₁

jt

■

/

5

Î

*

>

fi

..

»

V

*

V

31

r

łj

>

. ;

t/i

■]

ii

\

i .

4i

a

t

m

¹ t-

Pr

ii

W

'i

*

•»

* m

iB

yXk

vl

Tablica 67.

BI

«

L

■4

Marcus Tullius Cicero, człowiek, który stworzył prozą łacińską

Tablica 68

»

Il ?

KV

.r*'

r •

|P

ii'1

F

'i

.v«^ «v*

L-: ^'-

* S*LU<h4 Ifrl- /v^Jfcik

;

~s«^ą

PLt«?5

c#

»,r;

B

" - £*

^ -

:3&&

X» ,

a. Ruiny pałaców cesarskich na Palatynie.

^ -------- -

-u.

’S»

*T'Ta

IÜ

'--

i

/

y Æ f /f

Uaßf.

%**. \ ■ mm ' I "*9*r* . •

üK-vS*»?

L-

h

Éâd

.-*5

m

ilgj

m

m

rm

■

.

li

ii| 11%

■'\y

Whr=/

L.

mim

.*/ ;/2TN\ > tt'L-bs=

m£

\

\v>>

*1

jj]

s

/i

i

łlł

rfłćJ

♦WS

ÉÜÜ

.

3|^Vylm^łJg,ia iw i

(M.«*re«n 17131 30«I.CImi*S.riiMm.Cnailimni

■Sj

t

M'tWft.

Ik¹

s«äv>

b. Mozaika w absydzie kościółka św. Pudencjany, bodaj najstarszego z kościołów rzymskich. Mozaika z IV w. przedstawia Chrystusa podobnego do Jowisza w gronie apostołów, ubranych w togi senatorskie.

śi

K

.

ssi

m

w.

WÊ

2?

<

v

gf|

••1

p -

#

t

%

:t '

a

• <i

I

«äSIi:,.,

: •

S»*

fefe.il'. •    *

rf'.4£ł'-"v

..*•

». '

Éfrœ

1

.*s^’

>|!W

,> -* -.

»».

A

%

iu

» :

'

£4

:

• *

•. i

WIJ

R

<.

»

jr*r

i*

AM*

v

«

■

n;,

r

u

i

W

Bazylika Konstantyna na Forum Romanum, jedna z ostatnich budowli antycznego Rzymu, której śmiałe łuki i sklepienia były przedmiotem podziwu i naśladownictwa architektów odrodzenia.

g*

ifö!

IfS

J?

1:-'

"j

fii

,i

•: .Ct

•-i

il

II

* Q>

Porta San Sebastiano, brama, przez którą wychodzi się z Rzymu na słynną Via Appia. Zbudowana czasach bizantyńskich, stanowiła wzmocnienie murów cesarza Aureliusza (lll-ci wiek), który starał się uczynić z Rzymu twierdzę przeciw najazdom barbarzyńców.

avl.'v

WM

gil

.

Ei

sięgają czasów

b. Bazylika św. Wawrzyńca „Za murami" w Rzymie, której najdawniejsze części Konstantyna. Obok dzwonnica romańska z XIII w

u!

Aï

ESç;,

fiL,

ys

-'S

b. Patrząc przez dziurkę od klucza w bramie muru, otaczającego pałac kawalerów maltańskich na Awentynie, widzi się to, co przedstawia powyższe zdjęcie: cienistą aleję parku, a w najdalszej głębi kopułę św. Piotra jak senne zjawisko.

-g*

a.

II

II

sf

1-5

r WÏiÆ

> ♦ zf £1!

1 1

ÉiL®

®"E

CT CO

r?.

1*

?I

a: CL

y'

*-5

®c

N Kl

■ S C * ®

i.®.

15

-iôO

_CT

tv

8 il F

P|gr

pj

il il

: il *i

'! if fü*

Ci!

jSlP

'T-

i i£ (•

î'Ik B .

tan

a. Najpiękniejszy pałac renesansowy Rzymu. Palazzo Farnese.

■il i—■Üflfcfc.

mu;

nti.'*

4M

il

••p

IIH 0|

SRC

irr

••••

fc

T*,

ÎS6

ül

4

Æm

b. Ostatnie zmiany w „wiecznem mieście". Świeżo założona via delllmpero. biegnąc wśrów ruin antycznych, kończy się u stóp Koloseum

ma*

Vf

4^

4

,

.■

I

ta

u

■v •

A*.

/

iU

Uf .

•i

Tablica 73.

m

i

a. Pierwszy wóz Mercedes-Benz.

b. Pierwszy wóz Opel.

*

agg^l

<

f

SU«-!**

c. Samochód z r. 1904 (Maxwell).

II?

IH

\

■■

m

t

I

a>

m

I

r, J*®'

in

a. Mały tank armji angielskiej przewozi amunicję.

in

*

«

.-■

m

- i-

wàÈïâêm

T*.

JÜ>

ii

b. Samochód taboru miejskiego miasta Wiednia, napędzany gazem świetlnym

K

r

*

7

w]

! fi

KU

i

ł.|

W

j

■

mm

;

m

c. Aerodynamiczne podwozie wielocylindrowego samochodu Adler.

I 1

i

E.

i r,

1

Üî

k

F

j

A

■*«4^

1

i

i

»J

"ii

yp

/

iN.⁻'

&

M

L\

b. Rozmaite typy wirników turbin wodnych.

a 'u. K? -

. ;

a. Staliwny wirnik turbiny wodnej o ciężarze 35.000 kg. Woda przepływa kanąłami między poszczególnemi łopatkami, widocznemi na rysunku.

,

j

, i-.

I

i-

;

II

c. Turbina wodna o mocy 40.000 KM.

&

f

i

s

£

ll \

i

m -i

»ec

f Ë

«

! ,

ï'M

5r'

r

A

f.

MM

C l

I

i.

i

Î

..

n*

*1

'

■

(1.1®

TFt;

a. Siłownia parowa. Silniki parowe napędzają prądnice.

TT

k

r

r

\\

ts y

r,4

JM

i

WK

\mV ti|

/ »

i

Y

4 (

c ■

m

F

w

♦

Li

wn

ii

Pm

a. Silnik parowy wentylowy, o parze przegrzanej, ciśnienie do 30 atm. i 200 obr./min.

%

/

/

ÏLi'T ■ / SfrflF'

..........

** ⁻

f

b. Walec szosowy 14,5-tonnowy.

M|

.

f.

Kkm* •

7

...........

t.

O

■J

c. Lokomotywa polskiego wyrobu w Afryce.

%

-

,,

mrJa

WæST ip—i

Pr

13*®*

b. Wirniki turbiny parowej.

a. Schemat działania turbiny parowej. Para po rozprzężeniu w dyszach (na rysunku cztery dysze), dostaje się na wirnik, który obraca.

‘"Ti

c. Montaż turbiny parowej. Na pierwszym planie widoczny jest wał z osadzonemi wirnikami. Głębiej kadłub turbiny.

r j ft

Ja

1

„•* V-?

I

m

fe

i- !

f «

â

M

tVv~wj

i%

5

•S

&

IM

r

l

f

HL

a. Dwucylindrowy silnik Diesla o mocy 50 KM (dla drobnego przemysłu typ bardzo dogodny).

■\

lt.

m-

. -

I

M

b. Silnik Diesla DW bez sprzążarki o mocy 400 KM.

mn

Yi\

i!

im

te

a. Elektrownia z napędem zapomocą silników Diesla.

'*■?

mmms. '

w***i

ira

b. Sześciocylindrowy silnik Diesla o mocy 900 do 1000 KM, 187 obr./min.

$

ot

w

.

jf

b. Silnik elektryczny.

Ém

m

1

>

Y

ł $

4

tm

[ *jr *

K

<Ł

y

V^'

a. Silnik lotniczy na paliwo lekkie.

fiftiffórft •

c

Œ

.»î'i

W

£

"i

- '

; ■

ljs*J

a Turbogenerator (prądnica na wspólnym wale z turbiną) o mocy około 20.000 KM.

JË

r    VÜÉ

c

i 3*

*J

>»

i

?

l

w

: A

a

Tabliqa 83.

■üES^v

v!^*‘ st'¹ ' ï ■

fiŁ - •»;'

xi'

«*F i t ir

dîi»

Éfek**

3»

m

25»o

**

li

i n» «

Pi

fyfwrrriT ; ;

• ’JSHL

ij&;

s®8e»;

* i,

22

r*l

47/

Ut

■ u4

7 IJ

*

^_ afeiLi >

^1. J" mgwni _

a. Sztokholm, stare miasto (Szwecja).

ïf

-4r

*•;.

' ’;d'

« ’3P

V w!

ras

CTTS» /ff

•ä

łV-&

7Pt

àHOP

iv

t

r

H

L—

*JÊÈrr^mf? é

L;

H

-pJirj-

ffl

il!

» i »

ft I

n l>

n

I

I

/

'

I«

il

Pii

jtaa

13

U ł

r#?:

■

H    ^

V

'•

J

’-^É

*

, '

a. Aalesund (Norwegja).

%

'fv

H

M

FF

i

*•

r 1

i

?

1

i

:

1

N

.

F

- =

i

v

ù*

m

r

m

&

H

-s

S

8

Jr2in a

pfcjf

dit

Tablica 85.

ü

Hi

■> ?

*

*<T

✓ t

SBe⁵?

-"■ .«v...

₄\»

3%**"

■ v

»y

«Ibsss

Jéc^I

'' JÎSÜZM***

RSS&ffijfSaSihW

a. Kolej Oslo-Bergen (Norwegja).

r

**

■4^:

'T. P

«

><

Æ,

fSf

ł' / ‘f

ym..m

/ ■

. %

.#&*■

»

y*

*

^ -N

"TV *'*•

ZI ' •

w

il

r^a

. <*

II

il

' *

«■HS

“rK

L»j

F_. y r

W'

ii

ri

W-

ÉF

œki»

âÊËÊm

V'$fc5*iv* *■

■■■

a. b. c. Gallen-Kallela: Ilustracje do „Kalewali"

Pii

fm.

a.

xi

mmm

yy

-Ł.

m^ÉÊxm

lr JP    «4W

/*!!

© r:

-■

.«■■ ~w

»&*>*

w Jé

t 5. 4

■b i l

;; -i , *•» ? * «

:•• il

f.‘ t

b.

iâ

::

,.~A

toi

a,.

3.V

4

W. - «ffÿ i: .

if

r:

KFO ï

If:

| »lu/

tg**

r.:]

XP l

x$2Zs

■A •

r<-4' h

il*.*,*.’’, j    , *j « îw i * •,

/i

JS

Lvr

l.

r.*

S-

r*

v /

IVk ^ /S

'Mi

;s*ra

V'

Vil

ly

asuT

SL

Skóra człowieka i jej budowa (przekrój pionowy schematyczny). A — naskórek, B — skóra właściwa, C — tkanKa łączna podskórna. 1 — warstwa zrogowaciała naskórka, 2 — warstwa rozrodcza naskórka, 3 — gruczoł potowy z przewodem wyprowadzającym, 4 — włos z cebulką i brodawką włosa, 5 — gruczoł potowy, 6 — mięsień przywłośny (napinacz włosa), 7 — brodawka łącznotkankowa wraz z naczyniem krwionośnem (brodawka naczyniowa), 8 — zakończenie nerwowe w tkance podskórnej, 9 — komórki tłuszczowe z naczyniami krwionośnemi, 10 — nerw wtaz z ciałkiem Meissnera (zakończeniem aotykowem) w brodawce.

e\£

r. ’* *.?

W*”'*

'%>

4*

₆^£2^0

fi

li

^Ooîyc^v

//#* /Àd

<■*«»*-

Na cm²skóry mamy:

Æk Ä

r i cd

/ ÖX ^

V

..rc

"" /HâM

j^Söu^F

i

J1

fe

Mia

nw

W*

OcuycW *

’\

12 punktów zimna. | 2 punkty cieplne.

25 punktów zmysłu J* dotyku. Ai

200

punktów bblu.

Tablica 89.

Sä:

*

i

fc

•>,

■

rp -

• ^

r

b. Fotografja Słońca z plamami. Widać wyraźnie osłabienie jasności tarczy na brzegach.

W:

gg§

1 i

Iplfc' ¹ :

.-t;-

[%*

& *

IV <3

1

um na Mount Wilson

ÎT cd

Q.-M

CD

■i*

cd tu ~o o

CO Q_

E

.ï Si

« g

v®sg£lliił

[tTO

ki t .s

III

f,

M?

§*i

i

ÖS-ä

I**

fp

mM$£a

t».

2|>°

Ui

&o 3

I ; ' fSK

fcvV.v#af'*l

.

f=-l

■m

<n S E

E2

•Si

fs

M

* >g*sfcv

; l*r •'•

* -■* *■

II

§-«ś

s'il

jfcV •';

ici' .r

-ë «w o 5 W =»

*|

•|1

L°

<a <u ïï E-°

21> CD®

o.^

¥5:

h

SS

_Q

wys

ï*

«È

•.

‘i

»I

if;

j-r

a. Wielka grupa plam z 8. VIII. 1917 r. Czarny krążek w lewym rogu wyobraża Ziemię.

Tablica 91.

•*' -r ri

SK

■ *• o* ^

*:4£ »• ’ .* - i. ■•< x *V

SJ

%}

*!

k£ë»

SfefJ

*1%

*%* ‘ t * '4

...**

>VL ’Wï

. »-r* â«fe*

> -1

jâ WTJ

łW

e»

•%

Sa

WW-

***.

IA

L«

%■

feyN

Ł-,

«F*

1| J »

'V

ap

w -wx

JJr

Si

gy*!^

SStfÜ

~r

tfj

rjs

V*

VJ*

affflW

r"

-V

Es«4

*    ^f.

JÉ

SgSi

s*

13

v?r

«S

sW W J.4* H

Ä* Ä _■ v ;\ ..^fl

r5#f

t*

*/'

$bf

PjL

» .\ tA

f 5»>>

■/fl

ÆtMb

• - ,.«r

y/

^ •x'

■ftU

cwg

.]

sa

la»

11

•t

# « «;■

#» l>

/*£?*£*

r;

il

».

5 ■sSfcj?? f 4«

b-^JSri * ' V-** **•♦ :*•?* ' ï<

SW

.M

Wi

V;

r?s

P#

1+1

a. Ogromny wyskok, wysoki na 225,000 km, sfotografowany na widmie wapnia. Biały krążek w prawym

rogu wyobraża Ziemię.

dl

b. Korona słoneczna podczas zaćmienia 29. V. 1919 r. Na tle korony na prawo u góry widoczny wielki

wyskok.

-Mi

h

i*

AV;

r-Æ

-47

M

ÉÎ

£

&

X

cCj

J

Sr

U

Ï!

«

■»s

■=;

s

>

Ün

i

m

K

i

(Ö

P⁻

p

:

9 ,

Ml

■

A

s?-

ï

i

«

i

0

e.

d.

a. Około połowy XIV w. pojawiły się w Polsce pierwsze krótsze ubiory męskie. Występują już wtedy szczegóły charakterystyczne dla Polski: czupryna okrągło podgolona oraz chustka owijana na szyi (wg Legendy św. Jadwigi). — b. W drugiej połowie XIV w. dawna luźna tunika kobieca zmienia się w obcisłą w górnej części suknię. Jako okrycie głowy modne były kapturki z puchu łabędziego. — c. Pippo Spano i Scibor ze Ściborzyc na procesji w czasie soboru w Konstancji w 1417 r. (wg Kroniki Richentala). — d. Moda włoska, która panowała na dworze królowej Bony. — e. Dziewica polska z czasów

Jana Kochanowskiego.

k

k

i

*

'A

%

^5üi

3

s

’J

W IPrapES

r *    " .J    ■    ’. -••- - J

lü

tÇïïaSi

Ci

3M

Ó

cr

)

w

&

f

Ä

~    ' mu

c    Ç —o

f5ifli|

■eEïSigôi

lW^i%

ffs!SI! o*iss*-;

-5sïîlss

* %- <0    £©

S|fl!?fc

ï3«|KE«

llsflï«

.£—    q.£.3>

E| O 0 0 3 J

îll'lü

illffll

© O o W (0 0)

“ « i li-.sa

“fl’ïî-

s\s?ïUs

C © ^ © © ©• N

.S>GÛ ..c e ^ co

aifs-s*!"

1^11

-

fff ü

tlili?

Tablica 95

rnamm

POLO* N^'

wm

.11

/V

HM

SIQISMVKOVJ AVGVSTVS, D E f GRATIA REX J& t AE, MAGNVS DVX LITVANIAE, RVSJIAS. RRVS« SIAE. lOMERANlAE. SAMAGTTIAB AC VAZQ» Tli*. ETC DOMINTS ET HAERBA *lt«0 DOMINI    ABTATU

iin.

n.e.tuit*

b. Zygmunt August w drzeworycie Sauerduma.

Jb

Tl

A®.

3»B

mi

mm

mm:

ma

IM

4mz

i!

V-

Ki

rr

ł*

®r

■o

a. Janusz Radziwiłł, ur. w r. 1579. Ubiór polskiego eleganta na schgłku renesansu.

•\

a

Ö

9

W

ürek.*

Sî§§=^==^-"

ź''

i

Sx

o

I

có

cr

p

tr

(a

I

t

»

wmm.

\

KI

*N)

mm

m a

Si

iiJ

F i

Pi

/

M

9-

v; <0 <D C

o E £

tii"

* g-g o « o £ w

?fS|

m-Q o «

"s §>g~

K * ! g

Pisi

ÜMo

•alt? S"# Jgl

Ii fil

3-®^S.~3

5F«æ-?§'

Uîis

ilifr

« • X '    2:

0^ = 13

« cj-.—.

o cr - X "g-p^

|!f?i

Pil!

§r

Ifao

sili?

7J1I«

ÜÜÎ

°-g^a

s-ij

tN

l> ! ś

c^c

iS

kf

fc=f

fcs

»!!

V-

i:;

BS

iu/

m.

.4

fe.

éir    i

esmisswsc *:v.....

ww

li.

sir

W<A

WĘĄ-mą

W$‘VX#L’ '&

■i

p*

isä&ö

3-;

»1

f«;

Mj

3*

S* 1L

wg

Li,

•f

àwt

-y

ii

gn

®/î

■»

m*i

lé

\9jĄ

rE

&$ć,

r-\t

w.

*■ j^*S- " i

k Ml

<y

■Hi

'tmwiśZL™

S!

Er

rQ

W®

SES

U.**-

El"

ui

nra

V¹

ii:

10

i Mn

Portale. 1. Wejście do świątyni egipskiej w Philae. 2 Portal świątyni rzymskiej. Panteon. 3. Portyk świątyni Fortuna Virilis w Rzymie. 4. Portyk świątyni romańskiej w St. Trophîme w Arles. 5. Portal romański, kościół w Serquigny. 6. Portal gotycki, kościół św. Elżbiety w Marburgu. 7. Portal wczesnorenesansowy, kościół S. Croce we Florencji. 8. Późny renesans, Porta Pia w Rzymie. 9. Portal barokowy flamandzki, Antwerpja. 10. Portal w stylu Ludwika XVI.

Ü2

éi

jx.

iV,

Ki

n§

o.

gOTf®

tl

W/ UW//J

ïr^

ii

^^^:>C<X3C<XXXX?Ö1

\aeaä§ffi^

s»a

f\]

rów

12

13

7=7

Kapitele. 1. Kapitel dorycki, Partenon w Atenach. 2. Kapitel t. zw. toskański rzymski, pochodny od doryckiego. 3. Kapitel toskański wczesnorenesansowy, Rzym, Pal. della Cancelleria. 4. Kapitel joński archaiczny. 5. Kapitel bizantyński, pochodny od jońskiego, kaplica św. Demetrjusa w Tessalonikach. 6. Kapitel renesansowy francuski, zamek w Chambord. 7. Kapitel protokoruncki, Egipt 8. Rozwinięty kapitel koryncki, pomnik Lizykratesa w Atenach. 9. Kapitel kompozytowy rzymski, świątynia w Nîmes. 10. Kapitel-pilastra, Rzym, Panteon. 11. Romańska stylizacja kapitelu kompozytowego, St. Aignan-sur-Mer 12. Kapitel gotycki o naturalistycznej dekoracji roślinnej, Notre-Dame w Paryżu. 13. Kapitel bizantyński, San Vitale, Rawenna. 14. Kapitel maurytański, Alhambra.

O O O O OqOoO

djf

* °o°o°o <x° " v o o aP m^ooo /

oo

3»

oo

f OO O V

O O O q\

o o o o o .

O Q O o

O O O O o o o

°o

°o

a. Dekoracja prehistorycznego pancerza z okresu bronzowego. Ornament „czysty" z elementów abstrakcyjno-geometrycznych.

vsv

<>

fo

P?

mą

Mm

Ç&.5

'4g

if

SU

>~SY/

P'

sifr

• :j

b. Włoski talerz majolikowy wczesnorenesansowy. Dekoracyjna stylizacja elementów naturalistycznych.

ggI

-2É

3>

'S

Së»

S.

I    s

II

11

"§-

CL

;i

II

n> 5-|

D ©

■2>«-C/> T>

_g

Do

-O

!r>i

(1745 r.). Ujęcie malarskie, zastosowanie naturalistycznej dekoracji, płynność, ruch, nerwowość.

0!

a. Biurko rokokowe

H

cri

IŁ:&B»śagiS

S® 43*

m

n.

i

I

I

i

»Kl

i

i ‘

i

m

ii#

H»

Ki

i

É

35

i?

r'

•TŁ»'

A

y^j

L»g

i

¥

V

V

K

i

\    Vfc'

i

rP

if

S*’

j..<

S

.r'

K

!<?

H

?> , ■

w*

Ä;

• £tnco*fl"

M

ggjiggj

rSSF5

:>•*!

«Z

v

i*> :

• Si!

O

_35

o

5

«

a

O

c Ë? « u

Q.-

f

°o

*f

îi

il

2

N

<15

to

Q.

.«

1

JŻ

li

IMU

ii

*•./

U

l'I

MVËÊ&Zi

----- kaüii'^: «r Si»

’ r

f-

'■>*LVj

112

r/

11

i-

$fil

1

-

!

i

SS3ÊE3*

:

^ Ul

U

BS

K

1

a. Sąd Ostateczny, minjatura irlandzka z VIII w. Ujęcie abstrakcyjne, styl linearno-płaszczyznowy.

#

i

V

|P

<k

a. P. P. Rubens: Cudowny potów ryb. Typ kompozycji barokowej.

.

im

1R3S

ÿ..T*.

Li

k'

0

v,v-:

S***-    ■

.

£

o charakterze

3

§

v.

r? '* ■

fflWW ..    >

gi Sf

*

m

(f 1 |

s3

»

Vt

*É

łf

fi

-₄

à

u

/*■

a*

« v

'*\

W-i

x<^- ■

•i*'

a> id

tS V <£g-jc"S

f CD

CD

ÿff*

f

I

1

¹

rź^*

SŁ

i

X

v'

lp

31

_o

Cl

5T

M

CO

r

?

1

u

4

%

N,'5T

^1

l- T3 <D O

*o >-

iz

®a

y

fi

5¹ N

■I

s

f

=5

£

r

O

.5

-O

O

1É

ë

T

¥

M

Iül

ü

¥

I

r

v.

;

«

**

i

:&ą

ü

g

-SC

la ÖT

li

ïi

. Q. CD tf) £ £

r?

ïï

CD

;

§~

I

.SS

:■

püüss

wsÉ&jé

i:

<D

M

i—«

I

3

=ä

x

J3

<Ęm

\\r%

I

p*

**r

>■>$:

te ü

êi

er. Tw

HU

^WSp***'*    *■

«* 3V".

%

ff

V'; ;

r"\,

' - • — ■ -

i

i

|C

«■ **

■ ■■ ÎJwwg

m-

*£

BRrT

wH

i

T

» -^s~ ■ •    , ü

■sr^r

.

J > muitMMAjiM

iE

y,

5

>

;:

f:

I

ü

\ T3P

* (A■    '

.

a. Brühl n. Renem. Schody w pałacu (bogate rozwiązanie rokokowe).

“* ■

r'9-

TO

Vi

r

0

'

telC

©

î.

'

:ÂjFaP.

%

-7x

>p.

syS^

K

"W

r\!

d5>

a

;d\ t

r

*•0

t I

i. !

@lil

:IM

i ' Æ

<1 à

ffÎM

y

11/'

<gg> <£s>

*522©^=“*“

///

}7-W

r '

n

i

2.

/

T.r.

UiM) --'//

lÜ

I

fi®

v

KJt

Z

kU

■

R®

'Æ

U

4?

' *

I

l

i

«SE> 49

f

3.

K.m.

-TTA

WYji;

• •*>

n.

-O

A

‘.JL

. i

i

/

1

ÉP

r.

r&k

A

s

/

r •'/?!

fer •*••c *

•*%

X

'X

\

Ki

\

w

<•'

f

4.

j

i

Nr#t

\ ü

ni

!

1

Æ

,-vr

s- ~r

EjW Tsj

4-- L

r

1. Nabłonek sześcienny (jednowarstwowy). B. p. — błonka podstawowa. 2. Nabłonek jednowarstwowy walcowaty. J — jądro komórki walcowatej; B. p. — błonka podstawowa. T. ł. — tkanka łączna. 3. Nabłonek wielorzędowy migawkowy. K. ś. — komórka śluzowa; K. m. — komórka migawkowa. 4. Tkanka łączna wiotka człowieka. F. b. — komórka tkanki

łącznej (fibroblast).

v-r' •

mmhl

ra*

»V.

iJLM

K.s.

<rV

!i

Mi

Q’QM OÇ*^

S.

yji

'I

ff i

:•«

li)

rv'c

\\

i,Q

o H) O

/rsH' ‘

11

i.

ii

tfö

gÿOrtcfcjyfet

IV

11

rr*/

i'l

SK

13.

2.

L^aasfe)

kJ

S/v

VrJ

Prf

®WàÇüï

NM

[g*

ra;

I ■;

orYr

1. Tkanka okruwająca 1 zasadnicza liścia. /V. — nabłonek; S. — szparka; K.s. — komórka skórki; K m. — komórka mię-kiszowa z ciałkami chlorofilu. 2. Tkanka mechaniczna (komórki twardzieli) wiśni. 3. Izolowane włókna twardzieli. 4. Przekrój poprzeczny przez walec osiowy korzenia ciemierzycy lekarskiej (Veratrum album). S. — wiązki sitkowe; n. — wiązki

naczyniowe; r. — tkanka zasadnicza.

liii!!'

tmS^c-

' Mi

(II

vh:

jÆ£?5?5^R|

r,.

t;

As

■Vł

S. iïiiîbaclis

(I

Pałac la S RAta^

SSUmßd

v’

Stradon

II

if‘.

li

fi

łU

!•

T4

Wj

r.

P3

jHfflfe lv

®K* i

Mk

V. ! ,s

vf

Hi

JM

A =1

:•!

rą

TĄ

=3^

-1

^łlaj

|s|

⁴

ï':

Ej;'

tv»

-3 zim ■■ -Ty

;    ••    —    •«►-NŁpd

JSJ- SX SR IB £/1

1« : SS SB SS. V >1

i* ; IB ss ss • t~V

SB SB SS o t

ss

gŁUu*

Cum JCcnttficLs

Si

i¹

Sn

P*!¹

rl 'i I

<5jj

ił

ii

t«

4^S

■(

■i

i®

us

cd

' >■

rŚ‘ *■

I/, J

lir

KV

li :

li

»=

K:

to

co

wieże i baszty.

|i

Ł ZD

§>S

o-°

II

_o

flk■ A "I

LI*»

[.

y/

cO CO (O c

£:»

_g

-o cd O) c

Tt%

ii

II

■', ² §

II

co M

= 2T 2^ .9 o

m _*: "S CO"

£-o

O) 0) _

II

gr •

W&*évÀ-

sP ^

K -r '

!!

«i

xi

a raf k

V"

. io

C0--2

N CO

o Œ

CL'O CO

■*

r-*V

ÜB

w,iii

l£l£l

»Pl lg

b8

75

a. Zewnętrzny widok pałacu królewskiego na Wawelu. Na zdjęciu widoczny północno-wschodni narożnik pałacu z dwiema basztami, z których niższa zwana jest Kurzą stopką. Do Kurzej stopki przytyka laskowana fasada gotycka, pozostałość z zamku Kazimierza Wielkiego.

»V. "

■'l

l:4

i| 'W;

[ w tt

I"

b. Sala „Pod głowami" w pałacu królewskim na Wawelu. Sala „Pod głowami" znajduje się na drugiem piętrze i po odnowieniu należy do najpiękniejszych wnętrz pałacu. Na zdjęciu widzimy drewniany strop, w którego kasetonach mieszczą się rzeźby przedstawiające głowu ludzkie, na ścianach malowany fryz oraz gobeliny sprowadzone przez Zygmunta Augusta Największy z nich przedstawia Adama i Ewę w raju.

■* IM

: t AÉ3S

Im    ł ptf*

gtü

JU

■r

SI

f,

!■ Ig ’

fi Kui ¹ ".^1 |

*

w:

*8

3?^

Hfe ; I

♦*

i ■

jf

I . . ' ⁴r

-O 3

-3 N TD

1-s

2° -

co =

s“i

ii-?

isi

j2._«

en <d ^ CTI

•liii Uf?

lit

(1) O £ O-

««o

> . CO

Bf

vt

ń*

|w $

s*i

rn-coS

>a

-d

■|P •

||l

'“Ł- NI

<D E 2

-NI UDO

<D NI

* g

rr

ZJD QD O

S'5-iä

■s E^ÓT ^11 i-gi §

I.#“!

Z o ³

2 es

^SJs5'i

l'û«'

O (0

-DC "O

m>l

<D ^ >

|ä?

*«

OÜ

CD

|“o

<o-§(/5

bbhmbmhi

m?

yiiN?

»S5S

£/ /

sa

B3

fi

fl

b. Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej. Bogate to wnętrze stanowi najpiękniejszy w Polsce przykład dekoracji renesansowej. W półkolistych niszach pomieszczono pomniki dwóch ostatnich Jagiellonów, niżej Zygmunta Augusta, wyżej Zygmunta Starego.    .

^îiSSS^a*

m

m

Mfim

JV

fcr

J JM

hmx-é

fi

£«rf>

" I K\

mą

“fl

T~~y:

car

îË

-OL!

C7

•#

■■ *-—    :^,

Si lia?.» ■ ■".

;:<

« S':

l*“"

■MM

à #SPSr*- *■

__#

r~“»

a Kaplice Wazów i Zygmuntowska na Wawelu. Dwie te kaplice przytykają do katedry od strony południowej. Kaplica Zygmuntowska (na prawo) posiada miedzianą pozłacaną kopułę.

i

>

iiunrnm n ^Da

t

#

|g ;

i

tt-t

;vv* ? »

7

Rwtafsni

ii

2 Si

,    i T P'!T T    ^ F”"

t I» f¹ i i

f maJl mm mm mm

»- »I

rf Ł>-

i i

W.

¥i\

m

t*3»D

li

«•!

• «

i

«6

O mrn.-i

mm

inC

V p

FI

■ *.

Ę

î^ik*.

i

;jr;; ■ ^U.

%L

r>

hr^żt.

i-ÿ.lSi

~ * ' '

■

w*

*ÏK- '-VS^-ïSfe" äHN*

6mpmn9£

>#1

>i- f.

a. Patac w Wersalu, Cour de marbre (Dziedziniec marmurowy).

'CiiT

* vi^sr .•-?

u7

ff

ui

RÜil

,*r

îriR'm,,,, [fff

i    U I

Jp ! '

Hlinmiii

RMMi

W

’i

b. Pałac i park w Wersalu (widok ogólny, zdjęcie lotnicze).

il

\    % ‘3fjtt '

* ^,

./*

<jp

stp'

Tm

>1

w*

vi

xi

•4

m ,1.

■;l! :J0i§ -

°sPë|

-4 I

SE

’Ł.»j 4

Tl' ”

a. Pałac w Wersalu, słynna ,,Galerie des Glaces" (Galerja Zwierciadlana).

|^7 \y*#>

;1.

.. i

**

Mi

Lu¹

:,r

*7

b. Pałac w Wersalu, sypialnia królewska.

4

4

fi

•?

%

r

ir

*s

*

ri

-

a, Fontanna Latony w parku w Wersalu.

V K

........ .......^ -,

»^3

I

;îi

%

i

$

«

i

-

l^-‘

- '

%iM£

rry*

k r* ■    -

Ź)

r »

*■ <

f»<v A

3

■ ty$ , ••*

Li: ■■■

• t «'

V

m*

V-,

*#*»

w ~Ą;k.    ..T*iTfîasr

\

ftS

r

;*

■

ii

jk

* ■■

'%

if- •<

C

£:i

t-

• 4t'

t’

- / ;

r

1

*-T

jKv4

\-J

&

\

V Jf

,jfc*5|f

’■ '

:

€

>V

■; ■■•»

.

* ■

r\ ! €

lÄT^-

>~

sl

p’

v

*

,/■# ;

^T:

Nicolas Poussin; „Królestwo Flory".

2 > ^

x

ii

»

^•-j

■sfi

*V

gs*

I

s

.

■M

'

■BNRj

ą

Bl

»

ü

S3Ü&4.

übb* •

— \, - »«to« ■ Ę

' %

I

ltmS

n,*>

w

V

;,Ss

“y*/

Ml

"

Ł

m

uf y ■■'

*

i

\

V

;

•r

■r

I - V ; .>,

:;-v. .

-L_    ^    .

¹ !..

V«

%

■

-

tr

• *+*&*’

-.i\-

7

#£

rxv j

Uj

i#    v *

fT

a. Chodnik w kopalni węgla.

lilii

W'

r,k

a. Wiercenie młotkiem pneumatycznym.

k..*

r—

*•

im.

Æ/

'

ük

1

~

r

i

W.ci! . J.

m I

S»

w

mm

i

i

■a:

( - *■

r

;«MMM

.

r

m

?

C7TT

m

m

! * B

H

X

W

m

W I

1

9

A

i

«

a

■%

;

a. Sortownia węgla.

Ś

%

-4

ii

i!

a. Wagony podstawione pod sortownię węgla.

* > smu

5. ^ &■*'***•

m>A*r

i.

:\i

Ł

i.

71

c

mmi

»J

Hm

a. Siedziba parlamentu angielskiego w Londynie,

,

r

f’

.

Ml

I.

9

b. Opactwo westminsterskie w Londynie.

&

: i J

■M

Tablica 122.

%

i

• I

a. Słynny Hyde Park w Londynie.

f

~rzw

R

II

.iii

p.

Li

o \

I

Lt;;,

b. Starożytny zamek Tower w Londynie.

FK

■Si?

k$SÈfèi£%0< :xki ...

,■ ./śl

ßg

ffi

*âk

a. Filtru piaskowe wodociągu krakowskiego.

sshi

WHEI

MHM

«Mtie ®Li

:$*m

II

i/-, /:*■

W

Tablica 124.

a. Dopływ wódy z Wisły do wodociągu warszawskiego.

Jj

\

J

\

■m

La

1

1

oirfi ¹

*•

- He*

ol

\ //

%r

\d

Cb

i\ i !

1—2. Figura czy tto? — 3. Złudzenie Müller-Lyera. — 4. Złudzenie Lippsa. — 5. Na czem polega to złudzenie? — 6. Złudzenie Delboefa. — 7. Stereoskop wraz z obrazem piramidki: b, dla lewego oka (s). a dla prawego oka {d)\ i. — pryzmaty,

c. — pozorne położenie ostrosłupa.

l |TT7

yi

va

Ä 1|f

fSiifS « *

)J

mm '

u* *

rü

ïCJlî*,

■V

****•

a. Widok Czerwonego Placu w Moskwie z potowy XIX wieku.

jfly

itt| j

•a

I'®

li

n,

•<

IM

■ vT'MMOTh

* NCr

Tablica 127

"Ul

- - ^.

a. Miasto górniczo-przemysłowe Stalinsk dawniej Kuznieck na Syberji.

MM

uw    t i'ti'' rT“

&Bkmk

BBi

*»

a.

W-.

kl

Æ

jwjm

b.

KL*, if jfi

R'.?*

• frfI

-t.t

JL,

**r

c.

>y. a. Chłopka rosyjska z okolic Moskwy, b Mongołka. Czukczów na Syberji.

W obrębie Z. S. R. R. znalazły się różne plemiona, ludy a nawet i ras c. Kirgiz, d. Mężczyzna z plemie nia

Góra Magnesowa. W dziele Stefana Fa-limierza „O ziołach i mocy ich“, wydanem w Krakowie lat temu przeszło czterysta (1534), znajduje się rycina poniżej reprodukowana. Widzimy na niej okręt, który jak brzmi objaśnienie, przepływa w „Indjej wielkiego morza Oceana“, obok góry,

Ig

xv której jest „kamień magnes“. Ciągnie on tak żelazo, iż éxvieki, któremi jest statek zbity, „wyskakują z niego, a jakoby kusze do onej góry lecą. Ale ludzie, wiedząc o takich rzeczach, a zwłaszcza, którzy tam po morzu jeżdżą, drewnianemi gwoździami okręt zbijają’“. W tej wzmiance Falnnie-rza, oczywiście z gruntu fantastycznej, tkwi odwieczne podanie o górze Magnesowej. O górze tej wspominają już pisarze starożytni, znają ją również dawne dzieła chińskie. Nieistniejąca góra była postrachem żeglarzy przez długie wieki, obawiano się, że siła przyciągająca góry, wyrwawszy ze statku wszystkie jego części żelazne, spowoduje katastrofę. Starano się xvięc określić położenie niebezpiecznej góry; starożytność klasyczna lokowała ją nad oceanem Indyjskim, na wschodnim jego krańcu, podobnież pisarze średniowieczni Zachodu. Geografowie arabscy przenieśli ją bardziej na zachód, na wybrzeże Afryki wschodniej, autorzy chińscy — nad zatokę Tonkińską. W wieku XVI, gdy poznano już zboczenie igły magnesowej ku północy, znów przeniesiono górę xv okolice jeszcze niezbadane, tym razem nad ocean Arktyczny. Zczasem i ta legenda geograficzna rozwiała się, jak setki innych, pozostała tylko w bajkach, np. xv opowiadaniach z „Tysiąca i jednej nocy“. W tej postaci spotykamy ją również w fantastycznem dziele pisarza amerykań-

ś. i ż. - IV.

skiego Poego „Przygody Artura Gordona Pyma“, który górę Magnesową, ulokował w okolicach antarktycznych.

Tunele kolejowe należą bezsprzecznie do największych cudów techniki nowoczesnej. W Polsce mamy ich niewiele (np. na drodze z Warszawy do, Krakowa przez Kielce), ale nie brak ich w* krajach górskich Europy i innych części świata, szczególniej w Ameryce Południowej, w Stanach Zjednoczonych Ameryki i t. d., a nawet w Azji Mniejszej na tery tor jum tureckiem (tunel kolei bagdadzkiej w górach Taurus długości 3,8 km). Najdłuższe jednak tunele kolejowe przebito jednak nie w żądnej wszelkich rekordów Ameryce, lecz w Alpach. Jest to zrozumiałe, skoro się weźmie pod uwagę położenie¹ geograficzne tych gór i przechodzące przez nie wielkie szlaki z północy na południe naszego kontynentu, które należało i opłacało się skrócić. Te najdłuższe tunele są to : tunel simploński pomiędzy stacjami Brig—Domodossola (na linji Paryż— Medjolan), zbudowany w łatach 1898 do 1905, długości 19.731 m, tunel g o-t a r d z k i pomiędzy stacjami Göschenen i Airolo (na linji Lucerna—Medjolan), przebity w latach 1872—1878 (dług. 14.944 m), tunel lötschberski (przez

X’

przełęcz Lotseh z Fintingen do Brig (na linji Bern-Medjolan), dług. 14.612 m (budowany od 1906—1913, tunel pod Mont Cenis (najstarszy z wielkich tuneli alpejskich), przebity w latach 1857—1871 pod Col de Fréjus na drodze xv Lyonu do Turynu, dług. 12.233, wreszcie tunel arlberski w Tyrolu, na drodze z Bregenz do Insbrucku (na linji Wiedeń—Zürich), zbudowany xv latach 1880—1884, dług. 10.248 m.

<J-

to,

S.J

Uf

ci

<o

IV

tś

Otrzęsiny to późniejsza polska nazwa średniowiecznego obrzędu studenckiego, przeniesionego z zagranicy na grunt wszechnicy krakowskiej prawdopodobnie dopiero za Jagiellonów. Obrzęd ten nazywano dawniej beanią, beanorum depositio, albo wreszcie examen patientiae. Ostatnie określenie (egzamin cierpliwości) trafnie charakteryzuje beanję, która polegała na poddawaniu nowiejusza-beana (nazwa być może pochodzi od francuskiego bec jaune — żółtodziób) najróżnorodniejszym udręczeniom, mającym na celu przedzierzgnięcie go ze „zwierzątka nieświadomego życia studenckiego“ w żaka, godnego tego miana. Trzeba dodać, że beanja w myśl ówczesnych zwyczajów obowiązywała każdego wstępującego na wszechnicę studenta.

Bezpośredni opis polskiej beanji właściwie nie zachował się, zapewne nie odbiegała ona jednak zasadniczo od pierwowzorów niemieckich i czeskich. Podstawą otrzęsin było sadzanie beana na drewnianego kozia i ucinanie mu drewnianą szablą przyprawionych długich uszów, symbolu tępoty. Chcąc obrazowo przedstawić cel beanji — zniszczenie prostackich obyczajów beana — depozytorowie, czyli starsi studenci, kładli swą ofiarę na ziemi i niby grubą kłodę drzewa odmierzali sznurem, obrzynali piłą, ciosali i heblowali, „aby Czystko, co zgrubiałe, z niego odłupać, co szorstkie, wygładzić“. Następnie golono mu brodę, choć jej nie posiadał, myto brudną wodą, wycierano twarz ścierą, czesano włosy grzebieniem podobnym do grabi. Wszystko to, jakkolwiek miało zasadniczo charakter żartów, dobrze dawało się we znaki nieszczęsnym beanom, którzy na dodatek musieli dziękować swym depozytorom za „złożenie z nich brudów“, przysięgać, że się mścić nie będą, a na znak zgody na swój koszt zapraszać na obiad lub kolację.

Otrzęsiny były u nas powszechne i urzędowo przez władze uniwersyteckie uznawane do 1511 r. Zbyt jednak burzliwy ich przebieg oraz fakt, że bezładnie po bursach i szynkach urządzane, zatraciły rychło swe pierwotne symboliczne znaczenie i stały się okazją do wyzyskiwania nowicjuszów, skłoniły w 1511 r. rektora, Adama z Bochni, do ich zniesienia. Praktykowane samowolnie jeszcze jakiś czas, zamilkły w ciągu XVI wieku.

Stylizowane „otrzęsiny“, urządzane dzisiaj przez akademików krakowskich, są oczywiście imprezą, która, nawiązując do tradycji średniowiecznej, wplata w nią efektowne fragmenty, np. turnieju rycerskiego, walki szwedzkiej na szpady, burdy szlacheckiej na karabele i inne.

%zi

uw/a

Spodnie i rękawy. Wiedzieliśmy już od-dawna, że spodnie i kaftany z rękawami nauczyły się ludy europejskie nosić od Persów za pośrednictwem plemion scytyjskich, jednakże silny, wyłączny wpływ Azji na ubiory średniowiecza europejskiego stwierdzili uczeni dopiero na wykopaliskach z Tur-fanu (Turkiestan chiński). Osiedle to założone zostało przez oddział greckich i macedońskich żołnierzy Aleksandra Wielkiego, którzy przyjęli buddyzm i pozostali na dalekim wschodzie; po nich zamieszkał tam cały szereg plemion najrozmaitszego pochodzenia. Na specjalną uwagę zasługują między niemi Alanowie, lud scytyjski, który w V w. po nar. Chr. razem z Hunami pustoszył Europę, następnie jednak wrócił do Azji i w VIII w. naszej ery zawędrował aż do Turfanu. Malowidła, które zostawili oni po sobie w okolicznych grotach

mocno

i.

przedstawiają ludzi w strojach podobnych do tych, które noszono znacznie później w Europie. Np. jakiś młody chłopiec w zielonym kubraczku z chusteczką na rękojeści wiszącego u pasa sztyletu wygląda zupełnie jak paź włoski XIV w. a ściśniętą w pasie, silnie wydekoltowaną panią możnaby wziąć za burgundzką damę dworską z XV w. Nie wiemy, w jaki sposób stroje te dostały się później do Europy i dlaczego zyskały tu prawo obywatelstwa, a co gorsza, prawdopodobnie nigdy się tego nie dowiemy. Musimy zadowolić się stwierdzeniem faktu, że w średniowieczu europejskiem moda nie była pochodzenia paryskiego, jak dziś, lecz alańskiego. Alańskiego pochodzenia były prawdopodobnie również karty do gry, gdyż na jednym z obrazów przedstawieni są czterej młodzieńcy w stroju, przypominającym raczej polski niż jakiś zachodnio-europejski, z których każdy ma jako szlak na żupanie jedną z maści karcianych, znanych nam pod francuskiemi nazwami : kier, pik, karo, trefl. Czyżby czterech waletów z talji kart, którą przed tysiącem lat alańscy brydżiści rozgrywali wielkiego szlema bez atu?

Czy można bez przesiadania przejechać z Hiszpanji do Polski? Gdy przyglądamy się mapom sieci kolejowej na ziemi, zapominamy zazwyczaj o tern, iż sieć ta nie jest tak ściśle ze sobą połączona, jakby się nam napozór wydawało, a to wskutek dużych różnic szerokości torów. Zmusza to nieraz do przeładunku towarów i do zmiany wagonów przez podróżnych na granicy, chyba, że wagony mają osie rozsuwalne. Te różnice w szerokościach toru kolejowego są wynikiem przyjęcia kiedyś za podstawę szerokości osi wozów używanych w danym kraju, czasami zaś wypływały z pewnych, dziś zupełnie nierealnych, obaw natury strategicznej.

Najszersze tory kolejowe (1676 mm) mają Hiszpanja, Portugalja, Argentyna, Indje brytyjskie i wyspa Cejlon, nieco węższe są koleje w Irland’ji, Wiktorji (Australia), Rosji, na Łotwie i w Estonji (1524 mm). W Stanach Zjednoczonych Ameryki i w Meksyku szerokość toru wynosi 1448 mm, we Francji 1445 mm, w Anglji, Szkocji, Bel-gji, Szwajcarji, Austrji, w Niemczech, Włoszech, Jugosławji (częściowo), Polscoi, Czechosłowacji, Rumun ji, Bułgar ji, na Węgrzech, w Turcji, Kanadzie, Chinach, Sia-mie oraz Południowej Walji (Australja) — 1435 mm, w Unji Południowej Afryki, Ja-ponji, Wenezueli, na Nowej Zelandji, w stanach Queensland i w Australji za-ehodniej — 1067 mm, w Syrji i Palestynie przeważnie 1050 mm, w Brazylji i In-dochinach francuskich 1000 mm, wreszcie w Jugosławji (na obszarze dawnej Bośni) — 760 mm. Najwęższa kolej istnieje w Szkocji (Escalade Railsway) ; tor jej ma wszystkiego 381 inni szerokości.

Dodajmy, iż różnica szerokości pomiędzy kolejami francuskiemi i środkowoeuropejskimi jest tak niewielka (10 mm), że kursować po nich mogą bez żadnych trudności te same wagony.

'S

Gregorjanki. Tak nazywano w dawnej Polsce święto żaków szkolnych, obchodzone I2-go marca, jakoby na pamiątkę św. Grzegorza Wielkiego, którego tradycja chrześcijańska okazuje jako opiekuna dzieci, zwłaszcza małych niewolników, których św. Grzegorz uwalniał z niewoli i oddawał do szkół. Lecz, choć to tłumaczenie nie wyjaśnia nam właściwie pochodzenia zwyczaju, faktem jest, że 12 marzec był dawniej w wielu krajach, a również i w Polsce, obchodzony jako tradycyjne święto szkolne, czyli t. zw. „żakowski karnawał“.

Wesołość panowała dnia tego w całym kraju. Zwolnieni od zwykłych zajęć i uszczęśliwieni ze swobody chłopcy urządzali najróżnorodniejsze zabawy, płatali figle nauczycielom, a poprzebierani za biskupów, rycerzy, cyganów, druciarzy i t. d., wędrowali po ulicach i drogach, wstępując do domów i chat i deklamując własnego układu wiersze i przemowy, między innemi popularny wówczas w całym kraju dwuwiersz :

„Gre gre, gre-gory,

Pójdźcie dzieci do szkoły!“

mo-

zło-

czynów i o

sycznych Atenach miał podobno trybunał przeznaczony specjalnie dla zwierząt, sądzonych tam uroczyście przez wysokich urzędników, o czem zachowały się wzmianki w pismach Arystofanesa i Pla

Wiersz ten miał na celu zachęcenie rodziców, aby szanując staropolski obyczaj, tego dnia synów swych do szkół oddawali. I rzeczywiście, matki, ojcowie i opiekunowie 12-go marca przyprowadzali odświętnie ubranych malców, którzy z radością i wzruszeniem przekraczali po raz pierwszy w życiu próg szkoły.

„Wojacy Grzegorzowi“, obchodząc tak domy i zwołując nowicjuszów do szkół, usiłowali jednocześnie wierszykami skłonić serca gospodyń do hojności.

Z zebranych w ten sposób darów wyprawiała sobie młodzież szkolna wieczorem ucztę, zapraszając na nią obowiązkowo bakałarza i wszystkich świeżo przybyłych żaczków.

Polacy na dalekich morzach. Nie mamy, niestety, świetnej przeszłości żeglarskiej, którą szczycą się inne wielkie narody, jednakże tradycyj morskich całkowicie pozbawieni nie jesteśmy. Marynarka wojenna odrodzonej Rzeczypospolitej powołać się że na swe zaczątki w wieku NYI lub na zwycięstwo morskie odniesione nad Szwedami pod Oliwą w r. 1627, żeglarstwo polskie —• na' szereg indywidualnych, skromnych może, ale zewszechmiar godnych pamięci czynów. Nie brak także w dawnych czasach awanturniczych przygód polskich na morzu.

Wielkie wrażenie wywołało np. na Zachodzie opanowanie w r. 1621 statku tureckiego, dokonane w porcie Mytilene przez jeńców chrześcijańskich pod wodzą Marka Jakimowski ego. Wzięty do niewoli pod Cho-cimem, Jakimowski, wraz z innymi jeńcami, znalazł się na galerze, która płynąć miała do Egiptu. W drodze, skorzystawszy ze sprzyjających okoliczności, wojownik polski podburzył nieszczęsnych jeńców, wybił załogę turecką i opanował statek. Mimo pościgu i burzy na morzu zdołał umknąć z towarzyszami i dopłynąć do Zante, a stamtąd do Messyny i Palermo, poczcm żywszy hołd papieżowi Urbanowi VIII, powrócił do Krakowa. Zdobyte chorągwie tureckie rozwiesili ocaleni jeńcy w kościołach rzymskich, jedną zaś z nich przywiózł , Jakimowski do Polski i umieścił nad grobem Św. Stanisława na Wawelu.

Drugim Polakiem, słynnym na początku XVIII w. ze swych przygód na morzu był Tomasz Stanisław Wolski. Odwiedził on Ziemię Świętą, Egipt, Trypolitanję, walczył na morzu Śródziemnem z korsarzami, za co mianowany został podobno admirałem papieskim, chciał nawet zaatakować pod banderą hiszpańską Alger — główny ośrodek korsarstwa berberyjskiego, ale powstrzymano go od tego kroku z obawy komplikacji dyplomatycznych.

Zwierzęta przed sądem. Jakkolwiek dziwił em wydać się to dzisiaj może, prawdą jest, że w różnych epokach i krajach zwierzęta zarówno dzikie, jak i domowe bywały, w ścisłem tego słowa znaczeniu, oskarżane, sądzone i karane przez ludzi za popełnione przeciwko nim winy. Nie mówimy tu oczywiście o karze, wymierzanej i obecnie np. psom lub koniom poddawanym tresurze, ani o odruchach zemsty, ale o pociąganiu do odpowiedzialności zwierząt tak, jakby były obdarzone ludzką świadomością skazywaniu ich na karę śmierci, czy też na wygnanie.

'■'I

Nie należy przy tern mniemać, iż tego rodzaju fakty zostały wielokrotnie stwierdzone wyłącznie wśród ludów, stojących na niższych stopniach kultury umysłowej i duchowej. Toć w Starym Testamencie czytamy wyraźnie: „Jeśliby wół rogiem ubódł męża, albo niewiastę i umarliby, ukamionu-ją go i nie będą jeść mięsa jego; pan tego wołu nie będzie winien“. (Exodus, VII, 21—29).

Te same zasady krwawego odwetu przechowała staroperska Zendawesta. I w kla-

istnieć

tona.

Rzecz ciekawa, że nawet po przyjęciu chrześcijaństwa przez długie wieki w różnych krajach zachował się powyższy zwyczaj: zwierzęta powoływano przed sądy kościelne i wytaczano im za popełnione przestępstwa formalne procesy. Procesy takie

Mekka

Pieniądze papierowe, znane w krajach europejskich od XVIII wieku, ale dopiero i Medynę. Żagiellowi udało się dotrzeć do w następnem stuleciu bardziej rozpowszech- obu miast i zwiedzić je dokładnie dzięki nione, istniały w Chinach już w wie- temu, że znajdował się w licznym orszaku ku IX. Od Chińczyków przyjęli ten zwy- mahometańskiego księcia i przez tegoż po-czaj Mongołowie, próbowano zaś ich na- dawany był za wyznawcę Mahometa, a tak-śladować także w Persji i w Indjach. Bar- że dzięki temu, że przebywając przez dłu-dzo szczegółowo opowiada o pieniądzach pa- gie lata na Wschodzie, znał dokładnie ję-pierowych chińskich Marco Polo, słynny zyk i zwyczaje arabskie. Cenny do dziś opis podróżnik wenecki z XIII wieku. Do wy- podróży Żagiella godzien jest stanąć obok

ciągnęły się nieraz bardzo długo a specjalni eksperci byli wyznaczani dla badania winy, adwokaci zaś dla bronienia oskarżonych. I oto tych niemych winowajców skazywano bądź na ścięcie, powieszenie, czy podcięcie nóg, bądź też egzorcyzmowano ich, jako istoty opętane przez złego ducha. Tradycja mówi, że św. Patrycy (V w.) egzorcyzmował i wypędzał do morza węże, a św. Bernard muchy. Uczeni francuscy odkryli 92 oryginały procesów, które wytoczono w ich kraju zwierzętom między XII i XVIII w. Ostatnią zwierzęcą ofiarą we Francji była podobno krowa, skazana na śmierć w 1740 r. Do odpowiedzialności pociągano przytem nieraz całe gatunki zwierząt czy owadów, szkodzących danej okolicy. I tak np. w XV wieku gmina S. Julien wytoczyła proces przeciwko chrząszczom, diecezja Antum w XVI w. przeciwko szczurom, w 1519 r. w Tyrolu głośny był proces przeciwko niszczącym zasiewy kretom.

Przykłady te, których wyliczyć możnaby jeszcze wiele i to z różnych krajów, świadczą wymownie o tern, jak głęboko i długo tkwiła w człowieku tendencja do uczło-wieczniania psychiki zwierzęcej, czego następstwem było mszczenie się na nich, jak na swych bliźnich i nadawanie tej pomście pozorów' prawa i sprawiedliwości.

w,

tłf**⁵*

robu tych pieniędzy używano łyka drzewa morwowego, utłuczonego w moździerzu na papkę. Z tego robiono papier, różniący się od zwykłego czarnym kolorem. Papier cięto na kawałki czworokątne różnej wielkości, zależnie od wartości, jaką pieniądz miał przedstawiać. Kilku urzędników, specjalnie do tego przeznaczonych, wypisywało na każdym kawałku swe imiona i wyciskało swoje pieczęcie. Kawałek papieru stawał się jednak pełnowartościową monetą dopiero wtedy, gdy główny zarządca mennicy ostemplował go powierzoną sobie pieczęcią maczaną w cynobrze. Każdy przyjmował pieniądz papierowy bez namysłu, gdyż mógł zań otrzymać wszelki towar; zarówno fałszerze pieniędzy śmiercią karani byli, jak i ci, którzy odmawiali przyjęcia pieniędzy papierowych lub posługiwać się chcieli inną monetą. Wymianą złota, srebra i kosztowności na pieniądze papierowe zajmowała się mennica cesarska. Zużyte i podarte pieniądze wymieniano tani również za trzyprocentowem potrąceniem. „Można powiedzieć — pisze Marco Polo, że niema na świecie monarchy bogatszego od wielkiego chana, gdyż zbiera on olbrzymie skarby w złocie i srebrze, nic na to nie wydając“, poza (dodajmy) pieniądzmi papierowemi.

Polak w Mecce i Medynie. Jak wiadomo, święte miasto muzułmanów : miejsce urodzenia Mahometa i Medyna, gdzie znajduje się jego grób, są niedostępne dla „niewiernych“, dla inowierców. Niechybna śmierć groziła zawsze śmiałkom, którzy, udając pobożnych pielgrzymów i wiernych wyznawców proroka, chcieliby do nich dotrzeć. Nic dziwnego, że liczba podróżników europejskich, którzy Mekkę i Medynę odwiedzili, jest bardzo niewielka, szczęśliwców tych można niemal policzyć na palcach. Ciekawy i mało znany to fakt, że wśród nich znajduje się jeden Polak. Był nim wilnianin Ignacy Żagiell (1826 do 1891), doktór medycyny w służbie księcia egipskiego Halima, uczestnik jego wyprawy do Abisynji i krajów Afryki podrówni-kowej, na południe i wschód od Sudanu położonych. Po drodze wspomniany książę i jego świta odwiedzili w r. 1863 Mekkę

05

«rte-f

-'XI

ni

„Do księdza plebana

Dać znać... żeby jutro z rana

Mszę miał av kaplicy leśnej; króciuchna

[oferta

Za myśliwych, msza zwykła świętego Hufberta“.

Szczycili się też nasi myśliwi tern, że

„Kiedy swego czasu Goły las nastaje,

Święty Hubert z lasu Cały obiad daje“.

Urządzano też tego dnia dla braci myśliwskiej i dla zaproszonych gości wystaw-

zapisek podróżnych Burckhardta, Bartona w „Panu Tadeuszu“, kładąc w usta sędzie-i innych „zdobywców“ tajemnicy niedo- go rozkaz : stępnych miast Arabji.

Święto myśliwych obchodzone jest już od wieków w dzień ich patrona, św. Huberta, biskupa i apostoła Arden, t. j. 3 listopada.

Dokoła popularnej postaci tego świętego powstała wkrótce legenda, ukazująca go jako zawołanego myśliwego i wiążąca jego zwrot do życia religijnego z cudownem widzeniem jelenia z świetlistym krzyżem między rogami. Widzenie to miał św.. Hubert w Wielki Piątek 695 r. podczas polowania i ono to skłoniło go do oddania się życiu pustelniczemu, a następnie apostolskiemu.

Projekt polskiego portu wojennego pod

Kult św. Huberta jako patrona myśli-A\rych, zapoczątkowany w jego ojczyźnie, ne obiady, na które podawano różne pie-t. j. we Francji, rozszerzył się zczasem i na czenie i najwymyślniejsze smakołyki z dzi-inne kraje chrześcijańskie Europy, a więc czyzny, trunki i marmolady z dzikich ja-i na Polskę. Św. Hubert stał się częstym &ód, stary miód leśnej pszczoły, tematem obrazów i utworów scenicznych. Pamięć o św. Hubercie nie zanikła dotąd Pod wezwaniem tego świętego zakładano w naszym kraju. Przeciwnie, ciągle czyta-też dawniej zakony rycerskie i ustanawia- my i słyszymy, zc i w naszych czasach ob-no ordery. Wiemy o takim orderze francu- chodzą polscy myśliwi ten dzień uroczy-skim, bawarskim, wirtemberskim, koloń- ście, organizując biegi myśliwskie, zawody skim i czeskim. Polska mimo to, że jest strzeleckie, bale, polowania, odczyty, jed-krajem od pradziejów łowieckim, nie zdo- nem słowem zachowując tradycję ojców, była się jednak na własny order śwr. Hubcr- która w ostatnich latach stała się znowu ta. Utrwalił się zato u nas zdawiendawna specjalnie żywa. i na Zachodzie znany obyczaj błogosławienia w dni św. Huberta (gdyż jego święto Gdynią z przed 300 lat. Pierwszy projekt obchodzono dawniej i 20 maja) chlebów, stworzenia niezależnego od Gdańska portu któremi karmiono psy, aby je uchronić dla floty wojennej polskiej datuje się przed wścieklizną. Po zamkach i dworach z trzydziestych lat XVII w., z czasów przy-urządzano w te dni wspaniałe polowania, gotowań do wojny ze Szwecją za Włady-poprzedzane ranną połową Mszą św. sława IV. Inżynier królewski, Belgijczyk O zwyczaju tym wspomina Mickiewicz Jan Pleitner, zbadawszy wybrzeże polskie

walki z napierającym na nich zewsząd islamem. Zdawało się, że lada moment padnie ostatni bastjon chrześcijaństwa w Afryce, tern bardziej, iż mahometan abisyńskich poczęli czynnie popierać Turcy, najwięksi wówczas i najpotężniejsi wrogowie Europy. I oto w roku 1541 staje pod Ma ssawą flota portugalska pod dowództwem Stefana da Gama (syna wielkiego odkrywcy), zdobywa miasto i wysadza na ląd korpus ekspedycyjny z 500 ludzi złożony i w artylerję, jak na owe czasy, suto zaopatrzony. Stu żołnierzy pozostaje w porcie, reszta pod wodzą brata dowódcy, Krzysztofa da Gama, rozpoczyna w lipcu 1541 marsz w głąb kraju. Prawdziwa to epopeja. Uważani od Gdańska aż po Hel, przedstawił dwa przez chrześcijan abisyńskich za wybaw-projekty. Według jednego port powstać miał między Oksywjem i Gdynią, według drugiego po przeciwnej stronie zatoki Gdańskiej, na półwyspie Helskim, mniej więcej naprzeciw Pucka. Ze względu na bliskość Gdańska uznano pierwszy projekt za nieodpowiedni i w r. 1635 przystąpiono do realizacji drugiego. W okolicy dzisiejszych Chałup, na przystań wojenną przeznaczoną, zbudowano nad zatoką warownię Władysławowo (nazwaną tak na cześć króla).

)//

AJ&

Dalej na wschód stanęła druga warownia,

W//

(/ /

/*

Kazimierzowo (od imienia brata królewskiego, późniejszego króla Jana Kazimierza biorącą swą nazwę). Obie twierdze i port pod Chałupami, obsadzone przez dragonów kasztelana chełmińskiego Jakóba Weyliera ców, przez Boga zesłanych, staczają Portu-pod komendą kapitana Janica, utrzymały galczycy z ich pomocą szereg zwycięskich się, niestety, bardzo krótko; kres ich ist- walk, wkońcu jednak ulegają przemocy linieniu położył „potop“ szwedzki. Po Wła- czebnej : 28 sierpnia 1542 roku ponoszą klę-dysławowie i Kazimierzowie nawet śladów skę. Ranny Krzysztof da Gama wpada na miejscu nie pozostało; obie strażnice w ręce wrogów i zostaje stracony. Śmierć morskie dawnej Rzeczypospolitej figurują jego nic jest mimo to daremna: wznieciła jednak w dawnych aktach lub na starych ona zapał jednego z bojowników abisyń-mapach.    skich rasa Glaudauasa, który rozbija osta-

Polskość śląska w oświetleniu geografa niemieckiego XVI wieku. Jako wymowne Portugalska wyprawa wojenna do Abisy- świadectwo polskości Śląska przytaczamy nji. Wyprawa Włochów do Abisynji w ro- tu w tłumaczeniu wyjątki z pierwszego opi-ku 1935 nie jest pierwszą wyprawą wojen- su geograficznego tego kraju, sporządzone-ną Europejczyków do tego kraju. Wyprze- go w roku 1516 przez Niemca, Bartłomieja dziły Włochów w roku 1868 wojska angiel- Steina. Mówią one więcej niż niejedna na skie pod wodzą generała Napiera, a wcze- ten temat rozprawa i komentarzy nie wy-śniej jeszcze, w wieku XVI-ym — Portu- magają. Oto, co pisze geograf niemiecki galczycy. Ci ostatni wystąpili zbrojnie z po- z przed czterech przeszło wieków: budek religijnych, naskutek starań papieża „Dwa ludy, różniące się zwyczajami Pawła III, jako sojusznicy i obrońcy i miejscem zamieszkania, zajmują kraj ślą-chrześcijan abisyńskich, toczących zaciekłe ski. Część zachodnią i południową, urodzaj-

Odrodzona marynarka wojenna polska tecznie mahometan abisyńskich. Siła wy-obrała sobie za bazę początkowo starodaw- znawców proroka w Abisynji zostaje zlany port w Pucku, następnie przeniosła się mana, chrześcijaństwo tamtejsze — oca-do Oksywja, czyli do tego miejsca na wy- lone. brzeżu, które już przed 300 laty dla niej upatrzono.

niejszą, zamieszkują Niemcy, wschodnią Dnia 18 października t. r. Zygmunt Au-zaś i północną, która jest lesista i mniej gust nadaje przywilej na pocztę zagranicz-uprawna, a także gorsza, zajmują Polacy, ną Prosperowi Provano, a mianowicie na Polaków od Niemców dzieli, jako nieza- ustanowienie komunikacji pocztowej 2⁾⁰~ wodna granica, rzeka Odra, począwszy od między Krakowem i Wenecją, z której za ujścia Nisy, tak, że również i w miastach pewną opłatą korzystać również mogły oso-leżących na lewym brzegu Odry przeważa by prywatne. W r. 1562 otrzymuje podob-język niemiecki, podczas gd}r w miastach ny przywilej od króla Krzysztof Thurn położonych na prawym brzegu Odry używa z Taxów, przedstawiciel rodziny, która się pospolicie języka polskiego“.    w wieku XVI zmonopolizowała w swem

l/\ N/

ii:!

il

iBmJ

a;

ręku pocztę w wielu krajach europejskich. Jak na ówczesne warunki, przesyłki pocztowe doręczane były bardzo szybko; list z Krakowa do Wenecji szedł 10 dni, z Krakowa do Wilna 7 dni. Kierownictwo nie wywiązywało się jednak należycie ze swych zobowiązań i w roku 1564 nadał Zygmunt August Piotrowi Maffonowi, kupcowi krakowskiemu, nowy przywilej na pocztę; od r. 1568 na długie lata przeszła poczta polska w ręce rodziny Montelupich. W myśl otrzymanego przez Sebastjana Montelupi od Stefana Batorego przywileju z r. 1583 regularna komunikacja pomiędzy Krakowem i Wenecją odbywać się miała 24 razy rocznie, przewóz trwać miał 15 dni. Opłata pocztowa za listy wynosiła 4 grosze niezależnie od odległości. Pod względem ujednostajnienia taryfy poczta polska wyprzedziła ■fA* zatem co najmniej o 250 lat inne kraje europejskie, które zasadę tę przyjęły dopiero

te

di

mS

Iw

■e

Dalej pisze Stein, że jego zdaniem Niemcy są na Śląsku ludem napływowym, który „wziął część ziemi śląskiej, dzisiaj przezeń zamieszkaną, wT posiadanie przez to, że z biegiem czasu napłynął w te okolice, zwabiony korzyścią prowadzenia handlu z sąsiadem (t. j. z Polakami), posiadającym kosztowne futra, skóry, bydło, wosk, miód i ołów'. Wskutek tego przybywało zczasem coraz więcej kolonistów, zwłaszcza, że książęta wrocławscy i ligniccy... zapraszali Niemców do przybycia. Dowodami jednakże, że Polacy posiadali ongiś cały Śląsk, są* następujące fakty: argument językowy, wyżej już przytoczony, że mianowicie znaczna część ludności śląskiej mówi językiem polskim, dalej napisy umieszczone na świątyniach, założonych przez książąt, stwierdzające ich polskość,... wkońcu stare w połowie XIX wieku. W r. 3662 kierow-nazwy miast, jak Brzeg (Briga), co w ję- nictwo poczty objęła rodzina Bandinellich. zyku polskim oznacza brzeg rzeki albo Otrzymała ona prawo zakładania stacyj Strzygosz, noszące nazwę od trzech gór, le- pocztowych na całym obszarze Rzeczypo-żącycli wpobliżu tego miasta i t. d.“. spolitej. Wówczas powstają poczty w Kra-Poczta w dawnej Polsce. Aczkolwiek kowie, Tarnowie, Rzeszowie, Jarosławiu, pewnych zaczątków poczty doszukać się Lwowie, Zamościu, Lublinie, Warszawie, można w czasach dawniejszych, dopiero Toruniu i Poznaniu. W Gdańsku istnieje rok 1558 uchodzić może za pierwszą histo- „królewski polski urząd pocztowy“ od po-ryczną datę w dziejach poczty polskiej, łowy XVII wieku. Za Zygmunta III i jego

następców wydany zostaje cały szereg postanowień co do organizacji poczty, do naj-rozkwitu doszła ona

f-

za

większego jednak

w Polsce za Stanisława Augusta. Utworzenie w roku 1764 Generalnej Dyrekcji Poczt otwiera nową, choć krótkotrwałę erę w dziejach poczty polskiej. Dalszym jej ciągiem po odrodzeniu państwa polskiego jest dzisiejsza poczta polska.

w\

X0

Harakiri. Bardzo surowy i drobiazgowy kodeks honorowy obowiązywał przez całe wieki arystokratyczną kastę samurajów japońskich. Kodeks ten nakładał na każdego, kto go przekroczył, przymus moralny popełnienia harakiri, czyli rozprucia sobie brzucha sztyletem. Do tego rodzaju samobójstwa poczuwał się zarówno obrażony samuraj, jak i jego przeciwnik. W tym więc wypadku odgrywało harakiri rolę naszego europejskiego pojedynku.

Harakiri było też do czasów rewolucji (1868) stosowane przez rząd japoński w celu karania przestępców politycznych i uważane za rodzaj przywileju, przysługującego tylko kaście rycerskiej. Skazany bowiem na tę karę samuraj poczytywał ją sobie zaszczyt i wyróżnienie.

O harakiri istniał obszerny traktat, szczegółowo określający jego czas i miejsce, jak również wszystkie akcesorja, które winny mu były towarzyszyć, a Aviçc urządzenie i oświetlenie pokoju, zachowanie się skazanego i świadków, formułki wypowiadane zwyczajowo podczas przebiegu tej krwawej cercmonji i t. d. Harakiri odbywało się zazwyczaj nocą bądź pod gwiaździ-stem niebem, bądź też av półmrocznym pokoju, bowiem „iluminacja nadmierna nic byłaby przyzwoita“. Było pożądane, aby pokój został obity jedwabną materją bar

wy białej (oznaczającej w Japonji żałobę) i wysłany matami, aby delikwent mógł doń wejść bez przykrości boso. Delikwent wchodził uśmiechnięty i zasiadał na wzniesieniu z twarzą skierowaną ku północy. Jeśli był skazańcem, odczytywano mu wyrok, poezem kaszailca, czyli główny świadek, pełniący rolę jednocześnie doradcy i „życzliwego kata“, zwracał się doń z wyszukaną, dziwnie w naszych uszach brzmiącą prośbą : „Ponieważ będę miał zaszczyt ściąć panu głowę, przeto radbym pożyczyć od pana w tym celu szabli“. Bo też rzeczywiście, w tejże chwili, w której harakirzysta zadawał sobie śmiertelny cios w brzuch, kaszaika jednem zręcznem uderzeniem miecza winien był ściąć mu głowę. Ścięcie główmy, choć często praktykowane, nie było konieczną częścią ceremonjału. Dowodem są zachowane opisy bohaterskich samobójców, którzy po zadaniu sobie rany maczali w niej pendzel i opisywali ostatnie chwile swego życia, lub mieli siłę wypowiedzieć poemat na temat swego tragicznego zgonu.

Harakiri, choć zniesione urzędowo w roku 1868, jako tradycyjna forma samobójstwa, zdarza się w Japonji do dnia dzisiejszego.

ty

as

r'

& r?

A.

Staropolskie nazwy szarż wojskowych,

które tak często napotykamy, czytając dzieła lub powieści historyczne, różnią się znacznie od dzisiejszych, do czego przyczynia się i fakt, że hierarchja wojskowa nie była dawniej tak ściśle ustalona, jak obecnie. W jeździe dowódcą chorągwi był rotmistrz, zastępcą jego (faktycznie nieraz dowodzącym) — porucznik, mający do pomocy namiestnika; czasem występował i pod-namiestnik. Oddziały piechoty (pułki) a także pieszo zawsze walczącej, choć konnej dragonji dowodzone były przez pułkowni-

ków (oberstów), dzieliły się zaś na roty czy chorągwie (jakby bataljony), któremi dowodzili rotmistrze, mający jako pomocników    nami, jak to wskazują ich golone głowy

garze masło. Najciekawsze w tem wszyst-kiern jest to, że wszyscy ci ludzie są kapła-

i zastępców — poruczników (lejtnantow).    i twarze. Jest to więc ceremonja religijna

Naczelnicy całej piechoty w armji walczącej    ku czci bogini Ninchursag (pani gór),

nosili nazwę kapitanów~nad piechotą, całej    czczonej w świątyni w El Obed prawdopo-

artylerji polskiej — starszych nad arma-    dobnie pod postacią krowy,

tą, ' armatnich koronnych ‘ lub generałów Figa. Bardzo często zdarza się, że nauki artylerji. Oficerowie artylerji mieli poza tyczące się przeszłości, jak np. historja, ar-teni stopnie oberst]eitnantów’ i kapitanów,    cheologja lub etnologja, pokazując nam ży-

poza tem artylerzystów i inżynierów woj-    cie, obyczaje i losy ludzi żyjących na ty-

skowych zwano wprost inżynierami lub in-    siąc lub tysiące lat przed nami, uprzyto-

żynierami artylerji. W drugiej połowie    mniają nam łączność naszą z przeszłością

XVIII wieku stosowane są już w Polsce    i wykazują, jak dalece jesteśmy w różnych

nazwy szarż podobne do dzisiejszych    dziedzinach życia dziedzicami tej pizeszło-

i w obecnej ich kolejności (generałów-, puł-    ści. Najczęściej oczywiście takie dziedzic

kowników, ' podpułkowników, majorów    two przychodzi do nas w mniej czy więcej

i t. d.). Dodajmy, że najwyższymi dygnita-    zmienionej formie, czy treści. Znamy wszy-

rzami wojskowymi (i wodzami kompanji)    scy używany przez dzieci i wśród ludu gest

w dawnej Rzeczypospolitej byli od począt-    „figi“, to jest wsunięcie kciuka między

ku XVI wieku hetmani, a mianowicie dla    zgięty palec wskazujący i średni i przekor-

Polski hetman wielki koronny, dla Litwy    ne pokazywanie go. Otóż „figę“ robiono

— hetman wielki litewski. Zastępcami ich,    już przed wiekami, a była ona wtedy ru-

mianowanymi, podobnie jak oni dożywot-    chem magicznym. W tym wypadku forma

nio, byli : hetmani polni (koronny i litew-    została ta sama, bo ruch ręki jest ten sam,

ski), czasowymi zastępcami, np. w razie    ale zmieniła się treść, bo intencja pokazy-

nagłej śmierci hetmanów, wzięcia ich do    wania figi jest inna. Dziś dzieci pokazują

niewoli i t. d. — regimentarze (zwykli, do-    figę, gdy chcą zaznaczyć swój upór i pew-

wodzący częścią wojska i generalni, ko-    ną pogardę dla tego, komu robią figę, daw-

menderujący całą siłą zbrojną Rzeczypo-    niej był to ruch lękliwości i samoobrony

była buława, wielka w rękach hetmanów wielkich, — mała w rękach hetmanów polnych.

spolitej). Symbolem godności hetmańskiej    magicznej. U różnych narodów istniała bo

V"

wiem wiara w moc ochronną ręki złożonej w figę, która osłania przed urokami, a w szczególności przed złem spojrzeniem. Na zwaliskach domów, czy- bram, na naczyniach, które odkopano, znajdują się wyrzeźbione lub wymalowane ręce złożone w figę, bo złe uroki mogą szkodzić zarówno człowiekowi samemu, jak i całemu jego dobytkowi. We Włoszech do dziś zachował się wśród ludu ten zabobon. Nie lubią się jednak Włosi do tego przyznawać i robią taką figę dyskretnie: przekupki w halach Gospodarstwo mleczne z przed 5000 lat. chowają ręce pod fartuch, a mężczyźni Podany tu p-sunek jest kopją płaskorzeźby, w kieszenie.

która zdobiła niegdyś wspaniałą świątynię Z historji rachunku prawdopodobieństwa, w El Obed pod Urem (południowa Babilo- Rachunek prawdopodobieństwa powstał nja), zbudowaną około r. 3000 przed nar. •/. zagadnień, które gracze stawiali matoma-Chr. Pośrodku kompozycji znajduje się tykom. W roku 1654 postawił gracz dc (niewidoczna na naszym rysunku), obora, Mćrć swemu przyjacielowi Błażejowi Pasca-z której dwoje cieląt ciekawie wystawia łowi następujące (znane zresztą o wiele głowy na świat Boży. Z prawej strony ja- wcześniej) zagadnienie: gracze A. i B., po-kiś człowiek doi krowę, przyczem siedzi on stawiwszy równe stawki, umówili się, że nie obok niej, lecz za nią, pod jej ogonem ten, kto wygra wcześniej pewną ilość par-i zbiera do dzbanka, który trzyma między tyj, zabierze wszystko. Z pewnych powo-kolanami. Z lewej strony dwaj ludzie cedzą dów nie można było gry dokończyć, przy-mleko, lejąc je przez garnek o podziurawio- czem w chwili przerwania graczowi A. bra-nem dnie do stojącego na ziemi naczynia, kowało do końca jednej, zaś B. dwóch par-podczas gdy dalej trzeci wyrabia w wielkim tyj. Jak należy podzielić złożone stawki ?

Oto rozumowanie Pascala: „Połowę całej stawki należy bezsprzecznie przyznać A., gdyż nawet w Arypadku, gdyby B. wygrał partję następną, szanse na uzyskanie całej stawki byłyby u obu graczy równe; drugą połowę należy podzielić rÔAvno między graczami, gdyż szanse na jej uzyskanie są równe“. Graczowi A. należy się więc ³/₄, zaś B a/₄ całej stawki“. Pascal rozwiązał również zagadnienie ogólniejsze, nakładając, że A. brakuje do końca m, zaś B. n par-tyj, ale metoda jego nie znalazła zrozumienia. Przejrzystrzą metodę podał Piotr Fermat, któremu zkolei Pascal postaA\ńł zagadnienie de Méré’ego. Fermat rozumuje następująco: gdyby zagrano jeszcze dAArie par-tje, spraAva zostałaby w zupełności rozstrzygnięta, przyczem mogłyby zajść następujące 4 przypadki: obie partje Avygrałby A., pierwszą A., drugą B., pierwszą B., drugą A. i obie B. Jedynie av czwartym wypadku cała stawka przypadłaby B. Szanse A. są więc 3 razy większe, należy mu się więc ³/₄, zaś B ¹/₄ całej stawki. Fermat rozAviązał również zagadnienie dla doAA'olnej ilości graczy.

V.

'/

z knotków pływających w roztopionym tłuszczu, który nalewano do niewielkich miseczek rozmaitego kształtu, czyli t. zw. kaganków. Knot spalał się, kopcąc niemiłosiernie i wydając niemiłą woń. Takie kaganki używane są i dzisiaj przez wiele ludów prymitywnych (Lapończycy, Eskimosi, Czukcze) i po wsiach w Europie (Szwajcarja, Włochy), zachowały się też w rytuale kościelnym, jako lampka oliwna. A znane są już od czasów przedhistorycznych avo Francji, gdzie używane były przez myśliw-ców ówczesnych, zamieszkujących mroczne jaskinie.

Mieszkanie ludzkie oświetlano też przy pomocy szczap smolnego drzeAATa lub łuczywa, skręcanego z pasków kory brzozowej, które zatykano Avprost av ścianę lub av specjalne ŚAviecaki.

NajdaAvniejszym i najprymitywniejszym sposobem oświetlenia był jednak płomień ognisk, przy którym się grzano i gotowano strawę.

Iskrę przez długie tysiąclecia ludzie niecili (au wielu ludów do dzisiejszego dnia niecą), uderzając krzemieniem lub krzesiw -kiem Żelaznem o krzemień albo też pocierając bardzo szybko dwa kawałki drzewa o siebie.

Lalka. Lalka, czy to piękna porcelanowa lub celuloidoAva, czy też uszyta z gałganków lub strugana z drzewa, jest ulubioną zaba-w~ą dziewczynek, znaną chyba niemal na całym świecie. Lalka w swej obecnej postaci jest stosunkowo niedawnym wytworem kultury miejskiej, która przenika do warstw ludności nieoświeconej. Ale i dziś jeszcze proste kobiety wiejskie niechętnie widzą lalkę jako zabawę av rękach dzieci. Pokutuje bowiem wśród nich uprzedzenie, że taka figurka, naśladująca postać ludzką, nie może być zwykłą martwą rzeczą, ale że drzemią av niej dziwne moce. Również i Avśród dzieci

//

Dawne oświetlenie. Wynalazkiem ostatnich stu lat jest świeca stearynowa i parafinowa odlewana w formach, nafta, gaz, zapałki i elektryczność. Ale dawniej ŚAvieca woskowa jako najbardziej luksusoAve oświetlenie była dostępna tylko dla ludzi bardzo zamożnych. Pospolitsza już była świeczka łojowa. Świece weszły w użycie w Europie w pierwszych Aviekach po Chr. Były to knoty ze skręcanych nici lub szmatek, maczane av płynnym tłuszczu lub Avosku, który osadzał się na knocie. Knot maczano dopóty, dopóki świeczka nie osiągnęła odpoAviedniej grubości. Robiono je av domu na Avłasny użytek. Wzięły te świece zapewne początek

stołek, stolec, stolica księcia, jako znak wi-Ława - stołek - tron. Dawncmi czasy tro- domy przebywania księcia w danem miej-chę listowia, futro lub płachta były jedy- scu. Ten pierwotnie prosty stołek, ustawio-nemi meblami człowieka. Zupełnie jednak ny na specjalnym podwyższeniu, bogato zdo-nie wystarczały zarówno w klimacie zimnym, biony, wielkich rozmiarów, stał się oznaką jak i ciepłym, zwłaszcza tam, gdzie panują- dostojeństwa, przyczyniając się do uświet-ce wilgoć i insekty uniemożliwiały spoczy- nienia osoby władcy wobec stojącego niżej nek na ziemi. To też już bardzo wcześnie lub klęczącego szarego tłumu poddanych, człowiek zaczął sobie udoskonalać swoje le- Z tego prostego stołka wywodzi się i tron gowisko. Tam, gdzie jego domostwo miesz- królewski.

kalne kopane było w ziemi (ziemianka) sy- Sposób siedzenia z opuszczonemi nogami pał sobie wzniesienie z ziemi — ławę — do- musiał pierwotnie wejść w zwyczaj u ludów okoła ściany. Na niej siadywał i sypiał. Zeza- pasterskich jeżdżących konno i mieszkają-dla lepszej ochrony przed wilgocią za- cych w ziemiankach, w których podłoga czął ją przykrywać deskami. Niezależnie od miała zwykle dwa poziomy. Wyższy zabez-ziemnjmh ław w domostwach budowanych pieczał od wilgoci. Od tych ludów został z drzewa robiono ławki z desek, tworzących przejęty, jako oznaka wyróżniająca osobę rodzaj pomostu na palikach wbitych w zie- władcy, przez ludy siedzące na ziemi i uwa-mię. Te prymitywne ławy były zrośnięte ze żające siadanie na podwyższeniu ze spu-ścianą i podłogą. Dopiero zczasem stały się szczonemi nogami za bardzo męczące.

często panuje wiara, że lalki widzą i słyszą. Ten lęk przed lalką wywodzi się z prastarych wierzeń. Zarówno sama idea figurki naśladującej postać ludzką, jak i jej nazwa „lala“ mają niezmiernie dawny rodowód. W zamierzchłej przeszłości „lale“ czyli figurki ludzkie wjEonane z najrozmaitszych materjałów (kamień, kość, bursztyn, glina, drzewo i t. p.), nie służyły bynajmniej dzieciom do zabawy. Były one przedmiotem kultu, otaczanym specjalną czcią. Wyobrażały bardziej lub mniej realistycznie postaci zmarłych krewnych i były najprawdopodobniej uważane za siedzibę duszy przodków. Kult zmarłych przodków rozwinął się szczególnie silnie u ludów zbierackich, kopie-niackich i prymitywno-rolniczych, u któ-♦ rych kobieta miała przewagę gospodarczą, a co za tern idzie i socjalną nad mężczyzną, czyli w grupach ludzkich, opartych na prawie matki (matrjarchat). Wśród figurek spotyka się też dużo figurek kobiecych.

Kult przodków rozpowszechniony był szeroko w przedhistorycznej Europie, a ślady jego przetrwały tu po dziś dzień. Poza tern spotyka się go u wielu ludów prymitywnych innych części świata.

Jest rzeczą ciekawą, że u Słowian nazwa „lala“ wiążąca się z figurkami ludzkiemi i kultem zmarłych, w nieco zmienionej formie „lelek“, „lulek“ nadawana jest ponurym ptakom nocnym, jak sowa, puszczyk. Chętnie przebywają one w pobliżu grobów ludzkich i lud mniema o nich, że dusze ludzkie w nich pokutują. I ta wiara, że dusza ludzka po śmierci zamienia się w ptaka, jest b. dawnem i szeroko rozpowszechnionem wierzeniem. Także i nietoperza, który wzbudza często zabobonny lęk, lud nazywa „lelkiem“.

sem

ruchomemi i samoistnenii meblami, służące-mi do różnego celu (łóżko, ława i t. p.) Zawsze niemal stanowiły miejsce przeznaczone dla osób szanowanych (gość, głowa rodziny) lub też szczególnie honorowanych (państwo młodzi). Dla podkreślenia ważności momentu ławę zaścielano (futrem, płachtą,, poduszką).

Zasiadanie na ławie jako moment wyróżniający zachowało się w wyrażeniach: ława poselska, ława sędziów, ława obrońców, ława oskarżonych.

Honorowem miejscem był też stołek-zy-del, drewniany, kamienny, na którym zwykle mógł siadać tjdko człowiek szczególnie uprzywilejowany: starzec, gość, ojciec rodziny, wódz jakiejś grupy plemiennej. I u Słowian stołek był honorowem miejscem wodza-księcia, co zachowało się w słowach:

IÏ

Bl

//

/ /

/'t

i'¹

#5

•"4<

Dach. Trudno uwierzyć, ale już tak było, że dach powstał wcześniej od domu. Ludzie nie umieli jeszcze budować domów, a już klecili sobie z gałęzi lub liści daszek, który chronił od niepogody. Takie daszki — zasłony od wiatru po dziś dzień są jedynym schronem bardzo prymitywnych ludów (Au-stralczyków, Buszmenów). Dopiero zczasem, gdy między daszkiem a ziemią zaczęła rozrastać się ścianka, powstał właściwy dom.

Współczesny dach kryty blachą, papą lub eternitem nie wyparł dawniejszych typów dachów. Są one zwykle nietylko bardziej malownicze, ale i opowiedzieć nam mogą dużo o konstrukcji domu, a nawet o klimacie i warunkach geograficznych danej okolicy. Kształt dachu bowiem ściśle uzależniony jest od warunków atmosferycznych. Tak w krajach o wysokiej ilości opadów przeważa typ wysokiego spadzistego i często łamanego dachu, który miał na celu rozłożenie ciśnienia strug deszczu, a przedęwszystkiem ciężkiej pokrywy śnieżnej (Skandynawja, Holsztyn, Tatry, Szwarzwald, Szwajcarja). Tam, gdzie zagrażają wielkie lawiny śnieżne, dach spływa niejednokrotnie aż do ziemi, kryjąc pod sobą domostwo. W" krajach o słabszej ilości deszczów i śniegu dachy są niższe dwu albo czterospadkowe Huculszczy-zna, Bałkany, Tyrol, Azja środkowa). Na obszarach o małej ilości rocznych opadów dach się spłaszcza, stając się właściwie tarasem (Hiszpanja, Włochy, Grecja, Egipt, Krym). Na terenach sąsiadujących z pustynią i pustynnych spotyka się nawet domy całkiem pozbawione dachu, który jest tu zbyteczny (Egipt, Afryka płn., Mezopotamja).

Dach najczęściej wykonany jest z takiego materjału, jaki obficie występuje na danym obszarze i jest łatwo dostępny. Tak np. na obszarze lasów (Płn. Eurazja, Ameryka półn.) przeważa dach drewniany z dranic (desek), lub gontów. W okolicach mało-leśnych i stepowych dach jest pokrywany słomą, (strzechą). Tarn, gdzie drzewa i słomy brak, a jest dużo kamieni — dach jest układany z płaskich płytek kamiennych (Hiszpanja, Alpy, Kaukaz). W krajach podzwrotnikowych natomiast dachy są szyte z wielkich liści palmowych.

Wieniec z kwiatów. Miło patrzeć na pannę młodą w jej ślubnej sukni, powłóczystym welonie i wianku z białych kwiatów. Bardziej jeszcze malowniczo wygląda panna młoda w tych okolicach, gdzie zachował się zwyczaj wieńczenia dziewcząt wysokiemi koronami z żywych lub sztucznych kwiatów, wstążek, świecidełek, piór ptasich, które zdaleka aż jarzą się kolorami. Czepeczki małych dzieci chętnie też przystraja się kwiatkami, często w czerwonym kolorze. Po

SN

\ o

JL

miastach zwyczaj ozdabiania włosów lub nakryć głowy kwiatami wypływa z czysto estetycznych pobudek. Mało już jednak kto wie, że niegdyś przypinało się kwiatek do włosów, lub ubierano nim czepek nie dlatego tylko, żeby to ładnie wyglądało, ale dlatego, że barwny kwiat ściąga na siebie uwagę patrzącego. Jego pierwsze spojrzenie pada nie na osobę, ale na przystrój głowy. Jeśli ktoś ma „uroczne“ oko, jeśli ktoś żywi nieżyczliwe myśli względem dziewczęcia, czy dziecka — padają one na barwny kwiat, który w ten sposób chroni te bezbronne istoty od złego. To też w uroczystych i ważnych chwilach, jak ślub czy chrzciny, starano się, aby wieńce, korony i czepki były jak najbardziej okazałe i kolorowe, bo tem bardziej zabezpieczały od uroku. Młode dziewczęta od chwili dojścia do dojrzałości z tego też powodu zwykle chadzały z ukwieconemi włosami.

Być może, że wspaniałe korony i diademy lub okrągłe z niziutkiemi nóżkami używane królewskie, książęce, poza tern, że stanowiły są po dziś dzień w południowo-wschodniej oznakę dostojeństwa, były także takim pan- Europie, w Azji, Afryce (Egipt). Bywa tak, cerzein od uroków.    że stoły wiszą na ścianie i są ustawiane na

gach-krzyżakach, aby go podwyższyć. Nie stanowił on jednakże jeszcze organicznej całości, jak nasz stół w postaci płaskiej skrzyni na czterech wysokich nogach, który pochodzi z czasów odrodzenia. Taki stół jest wr codziennym użytku jedynie tam, gdzie dotarła wysoka cywilizacja europejska. Po głuchych zapadłych kątach ludność w dalszym ciągu chętniej jadło zastawia na niskich stolikach lub na ławach.

Wiara w uroki była dawniej niezmiernie ziemi jedynie podczas posiłku. Siedzi się silnie rozpowszechniona. Człowiek niemal na przy nich w kucki, lub na klęczkach. Takie każdym kroku i w związku z każdą czyn- niskie stoliki lub zwykłe ławy do siedzenia nością starał się zabezpieczyć przed uro- służą jako stoły nietylko u wielu ludów kiem spojrzenia, słowa, nawet myśli, któ- prymitywnych, ale i .po wsiach w Europie, rym przypisywano zdolność zabijania ludzi. Niski stół-taca niezawsze jednak był wy-I dziś jeszcze nietylko po wsiach, ale i po godny. Umieszczano go też na pniaku (pnia-miastach panuje wiara w rozmaite wstą- kach) wbitych w ziemię lub ruchomych no-żeczki czerwone i koraliki od uroku, w koniczynki i koty, przynoszące rzekomo szczęście lub nieszczęście.

i'

,Vj

Stół. Codzień i to kilka razy zasiadamy do posiłków zastawianych na tym pospolitym i zupełnie nieciekawym sprzęcie, jakim jest stół. Taki stół, mający zwykle cztery nogi, jest właściwie od niedawna znany i wcale nic tak, jakby się zdawało, rozpowszechniony. Istnieje bowiem dużo ludów obywających się po dziś dzień bez tego mebla.

Długa była droga przeobrażeń, jakim ulegał stół. Najpierwotniejszym, jaki znała ludzkość, była zwykła ściółka z trawy lub liści, podkładana na ziemi pod naczynia zawierające jadło. Siad tego prastarego zwyczaju zachował się w podścielaniu pod obrus wiązki siana podczas uczty wigilijnej.

Pewnym luksusem już było stawianie garnków czy misek z jedzeniem na płachcie rozścielonej lub desce położonej na ziemi. Z takiej płachty wywodzą się nasze piękne obrusy i serwety. Deska zaś przeobraziła się zczasem w rodzaj tacy, czasem opatrzonej podstawkami. Stoły-tace czworokątne

Nazwa „stół“ podług filologów nie wywodzi się od „stać“, ale właśnie od owej „pod-ściółki“, która była zaczątkiem tego sprzętu.

Węch psa czyli rozmowa człowieka z psem.

Człowiek. Tak, kochany piesku, od tysięcy lat żyjemy z sobą razem, przywykliśmy do siebie i rozumiemy się doskonale. Znam ja dobrze twój, nie obraź się, ubogi pogląd na świat.

Pies. Istotnie was, ludzi, znam ja na-wylot, z najmniejszego poruszenia waszego odgaduję bez błędu, co zrobicie w następnej chwili. Ale, mój drogi panie, łudzisz się bardzo, jeśli myślisz, że rozumiesz moją duszę.

Człowiek (z przekąsem)-. Czyżby była aż tak skomplikowana?

Pies. Wąchasz, sprawa jest bardzo prosta. Dusza...

Człowiek. Co to znaczy „wąchasz“ ?

Pies. Ach, przepraszam cię bardzo, powinienem był powiedzieć „widzisz“. Zapominam wciąż, że wszystko chcielibyście widzieć i do waszej zdolności widzenia naginacie wasze myśli i słowa. Dusza wasza jest duszą wzrokową, myślicie i rozumujecie obrazami. Mogę coś o tern powiedzieć, gdyż mam także oczy i mogę dostrzec to, co ty widzisz, jakkolwiek z natury jestem krótkowidzem. Ale sfera wrażeń węchowych, w której ja żyję, jest dla ciebie zupełnie niedostępna. My myślimy i czujemy inaczej, nasze wrażenia zmysłowe są bogatsze od waszych i dlatego nie mów, że nas rozumiesz.    *

Człowiek. Ech, czyżby niewielka

przewaga jednego zmysłu mogła stanowić o zasadniczej różnicy poglądu na świat? Przyznałeś przecież, że masz oczy gorsze od naszych, ale zarazem twierdzisz, że możesz dostrzec to samo, co my, i że twoja krótkowzroczność nie przeszkadza ci w rozumieniu nas. Zapominasz, że i my posiadamy węch, że uruchomiliśmy cały wielki przemysł perfumeryjny. Z łatwością mógłbym odwrócić twoje rozumowanie. Nie wiem, jak tam u was z logiką, ale z naszego ludzkiego stanowiska przeczysz sam sobie.

Pies. Logikę mamy wprawdzie dokładnie tę samą, co i wy, ale nie Avęszę w moich słowach żadnej sprzeczności. Nie orjen-tujesz się węchonośnie, chciałem opowiedzieć widocznie, jak olbrzymia jest między

tr

nami różnica w rozwoju zmysłu powonienia, cała olbrzymia dziedzina wrażeń dla ciebie poprostu nie istnieje. To tak, jak różnica pomiędzy człowiekiem o normalnym wzroku a człowiekiem prawie zupełnie ślepym, który od biedy odróżnia światło od ciemności, ale który nie podejrzewa, że przedmioty mogą posiadać kształty i barwy. Gdy przychodzisz do domu, wiem odrazu, gdzie byłeś i z kim rozmawiałeś. Czuję moim węchem, czy jesteś chory, czy zdrów, a gdybym znał medycynę, mógłbym doskonale określić rodzaj twojej choroby. Wiem, kiedy jesteś wzruszony, kiedy boisz się lub cieszysz, kiedy kłamiesz, a kiedy mówisz prawdę. Każde najdrobniejsze twoje przeżycie wpływa na funkcje twego ciała i to uzewnętrznia się w zmienionym zapachu. Przed ludźmi udaje ci się często ukryć twe prawdziwe uczucia, bo panujesz nad swe-mi ruchami, słowami i wyrazem twarzy.

Ale nie możesz zapanować nad twemi zapachami i dlatego dla mnie zawsze jesteś księgą otwartą. Gdyby dla ciebie wszyscy otaczający cię ludzie byli przewąchalni, t. j. chciałem powiedzieć przejrzyści, twój, jak go nazywasz, „pogląd“ na świat zmieniłby się bardzo. Zupełnie inny stałby się przecież twój stosunek do ludzi.

Człowiek. No, no, nie przesadzaj. Wydaje mi się, że tak znowuż nadzwyczajna wrażliwość twego nosa jest na pewno przesadą! Wiem z własnego doświadczenia, że najsubtelniejszy nawet węch nie może dostarczyć i setnej części tych wrażeń, .jakie daje wzrok, a pod względem wzroku, jak sam przyznałeś, nie możesz z nami konkurować. Więc jednak w porównaniu z naszym twój pogląd na świat musi być bardzo ubogi.

Pies. Wciąż podnosisz, że pod względem węchu istnieje pomiędzy nami tylko różnica stopnia, ale że nasze przeżycia węchowe są ci w zasadzie znane. Otóż mylisz się bardzo. Subtelność naszego węchu stawia cały świat w nowej woni, chciałem powiedzieć nowem świetle. Nasz węch odkrywa nam takie własności ciał, które dla ciebie wcale nie istnieją, a z któremi najwyżej możesz zapoznać się z podręczników chemji lub fizyki. A my na tych własnościach budujemy nasz „powęch'“ na świat, t. j. nasz „pogląd“ na świat.

Człowiek. Mówisz mi bardzo ciekawe rzeczy. Nie wiem tylko, czy tak jest w istocie, czy węch wasz jest czemś aż tak dosko-nałem.

Pies. Ja osobiście nie mogę poszczycić się specjalnym węchem. Ale mój kuzyn Ralf, który służy w policji, mógłby cię przekonać odrazu. On potrafi wykryć na chodniku ulicznym trop przestępcy, nawet w parę godzin później, choć od tego czasu przejdą tędy setki ludzi. Wykonano raz na nim takie doświadczenie. Pan .jego układał na czystym papierze prostokątne kawałki drzewa świerkowego, które brał tylko szczypcami. Następnie umył ręce mydłem, wziął jeden kawałek do ręki na krótką chwilę i położył go zpowrotem na podłodze. Wpuszczono Ralfa i kazano mu poznać, który kawałek był dotknięty. Gdyby Ralf umiał się śmiać, z pewnością parsknąłby śmiechem, że jemu, dorosłemu psu policyjnemu, dają do rozwiązania zadania tak dziecinne. Bez najmniejszego wahania chwycił kawałek dotknięty i przyniósł go swemu panu. Ale pan jego był niedowiarkiem, jak ty. Wziął on szczypcami kawałek drzewa, dotknął końcem palca jednego boku i położył ka-

z nie-

wałek na podłodze, stroną dotkniętą wdół. Panowie założyli się, że Ralf nie pozna drewienka dotkniętego. Jednak kuzynek mój zakpił z nich, bo kilka razy zrzędu rozwiązał to zadanie prawidłowo. Próbowano dotknięty kawałek myć spirytusem, próbowano pokiywać punkt dotknięty różnemi olejkami pachnącemi, a nic to nie pomogło. Zawsze Ralf aportował kawałek prawidłowo. Dopiero gdy drewienko wygrzano w piecu w temperaturze 150°, znikł go zapach człowieka. Także i psy myśliwskie mają węch bardzo czuły. Dobry wyżeł w polu idzie górnym węchem, t. zn. pędzi galopem, z nosem podniesionym ku górze. W pewnej chwili wyżeł raptownie staje, zatrzymuje się nieruchomo w takiej pozycji, w jakiej znalazło się jego ciało w momencie poczucia tropu zwierzyny. Trudno jest nawet wyobrazić sobie, jakie małe ilości substancyj woniejących pozostawia po sobie np. kuropatwa, która przebiegła wr trawie. A jednak wyżeł reaguje na nie natychmiastowo.

Wyżeł w galopie nigdy jednak nie potrafi wyczuć tropu, który przecina pod prostym kątem. Na to wrażenie jest zbyt krótkotrwałe. Wyczuwa go wtedy, gdy biegnie wzdłuż niego. Każdy pojedynczy ślad jest zbyt słaby, aby pobudzić narząd węchowy, ale ponieważ podczas ruchu wzdłuż tropu kolejne ślady wciąż oddziały-wują na nos, działania te sumują się. Dlatego też trop, który może być wykryty, koniecznie powinien posiadać pewną minimalną długość, wynoszącą w każdym razie wiele metrów. Jednocześnie skoro raz trop został wykryty, pies, pędząc dalej wzdłuż niego, może z łatwością odczuć, czy siła zapachu wrzmaga się, czy maleje. W tym pierwszym przypadku pies pędzi ku zwierzynie, w tym drugim — w kierunku przeciwnym. Różnica siły zapachu dwóch sąsiednich śladów jest bardzo mała, ale na przestrzeni kilkudziesięciu metrów staje się znaczna i wyżeł poznaje ją nieomylnie. No więc? Przekonałeś się, że nasze wrażenia zmysłowe są doskonalsze od waszych?

J. Dembcnvski.

f KRAKÓW

Źródła rycin.

wyk. Zdzisław

Tabl. la, b; 2; 10c, d, e, g, h; 13a ; 14; 15-24; 31; 32; 33; 37b ; 38; 46a ; 50-56; 57- 86; 102; 103; 104b : 113—128 = wg fotogr. — Tabl. lc = ze zb. Stanisława Meyera w Warszawie. — Tabl. 3—6

Raabe. — Tabl. 7—8

trum Orbis Terrarum Abrahama Orfeliusza 1570 r. — Tabl. 10a, i = wg fot. Zakł. „Lena“ we Lwowie. Tabl.

wg portretu Axentowicza. — Tabl. 11, 12 = wg rys.

ze zb. Muzeum Poczty i Telekomunikacji w Warszawie. — Tabl. 9 = wg atlasu : Thea-

10b = wg fot. Zakł. „Van Dyck“ we Lwowie. — Tabl. lOf dr J. Falkowskiego. - Tabl. 13b,    c = wg fot. L. Białego. - Tabl. 25, 26,    105;    112 = wg    fot. H.    Poddębskiego.—

Tabl. 27- 30 = wg Goessler: Der    Urmensch in Mitteleuropa. — Tabl. 34    wg    L. Klaus:    Rasse und Seele; F. von

Luschan : Volker, Rassen, Sprachen ; G. Montandon : Au pays des Ainou ; G. Montandon : L ologénèse humaine ; C. Siratz: Naturgeschichte des Menschen; E. von Eickstedt : Rassenknnde und Rassengeschichte d. Mensches; R. Pöch: Studien an Eingeb. v. N. S. Wales, (Mitt. d. Anthr. Ges. in Wien XLV) oraz fotogr. z Zakł. Antrop. U. J. K. we Lwowie. — Tabl. 35; 37a; 40 = wg Historii Sztuki, d/.ieło zbiorowe wyd. Ossolineum Lwów 1934. — Tabl. 36, 39 = wg Woermann : Geschichte der Kunst aller Zeiten, Lipsk 1927. — Tabl. 41—43 ; 44c ; 45 ; 46b do 47a = wg M. Hauttmann: Die Kunst d. frühen Mittelalters, 1929. — Tabl. 44a, b wg Rosenthal: Giotto. — Tabl. 47b = wg „Zabytki Wielkopolskie*. — Tabl. 48—49 = wg rys. F. Dąbrowskiej-Skalińskiej. — Tabl. 87; 88; 106; 107 = wg rysunku. — Tabl.    89; 92 = wg Handbuch d. Astrophysik    B.    IV, Berlin    1929;    G. Abetti: Das

Sonnensystem. — Tabl. 90; 91 =    wg Henseling: Der neuentdeckte Himmel. — Tabl. 93a. b, d;    94b, c ; 96 wg

M. Gutkowskiej: Historia ubiorów. - Tabl. 93c ; 94a, b; 95a, b; 97-101 = wyk. A. Ptaszycka. - Tabl. lOJa ze zb. Muzeum Naród, w Warszawie. — Tabl. 108—111 — wg. fot. St. Kolowieca.

If

tP

S. 07

s

Il, ,/3

n

J ;

y

1*4 * PaM»<lin*i

11-347850

w??-

mm

m

p» ■

wiM

smh

m

'■méx,

m

m

: ¥■ : LtSk-F'

m-^rn

m

KSI

P'i

wB/Bs

M

m

UK

- ■. * -

m%Tr

J* ;T. j*

fÄiS r

:

>

r

„

MfcBKcTt-

6«

t«M »«MKtm» K«*#«**|

F

«

100000217044

i»

11 àJiPr