mm

v Fnmc4vtasc kucw

!OTEKA G 1.0 W MA

-J

\ . t mm

U ■■',■>

m

mn

ys

,

ś

*

A

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000217043

S. 68

9

.

•<•:•Sh •>

m

',

V

>

%

;; *

*

%

-

ŚWIAT I ŻYCIE

TOM III

I -11i'KM-; 1

fefos) śuiaj

Świat i Życie

ZARYS ENCYKLOPEDYCZNY WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY I KULTURY

TOM III

REDAKTOR NACZELNY

Dr ZYGMUNT ŁEMPICKI

PROF. UNIW. J. P. W WARSZAWIE

REDAKCJA

Dr ANNA CHOROWICZOWA

K-P

KSIĄŻNICA-ATLAS

LWÓ W-WARSZ AWA

: WĄ^miio :

J

^ęSUOTt*-

KRAKÓW

l«H

ii- W-649

TEKST I ILUSTRACJE ODBITO W ZAKŁADACH GRAFICZNYCH S-KI AKC. KSIĄŻ NIC A-ATLAS WE LWOWIE

W~ 6-M50'!to,ę

mi

cn

styczne

w udzielaniu najświeższych wiadomości, zebranych telegrafem i telefonem. Sieć telefoniczna ułatwia szybkie poro-

Gęstość i sprawność sieci komunikacyjnej zależy nietylko od bogactw przyrodzonych i właściwości geograficznych i ldimatycznych, ale także od warunków gospodarczych i kulturalnych, od gęstości zaludnienia i od rodzaju zatrudnienia.

Jako narzędzie wymiany rozwija się komunikacja najsilniej na obszarach

KOMUNIKACJA. Mianem komunikacji- oznaczamy wszelkie sposoby przewożenia ludzi i rzeczy oraz udzielania sobie na odległość wiadomości.

Patrząc na mapę globu ziemskiego, opasanego siecią rozlicznych linij komunikacyjnych, niezawsze zdajemy sobie sprawę, ile badań, ile pracy i kosztów poświęcono na te urządzenia, których najważniejszym celem jest zbliżenie ludzi do siebie. Osiągnięto też istotnie wyniki nadzwyczajne. W pociągach kolejowych korzystają pasażerowie podczas długich podróży z wagonu restauracyjnego i sypialnego, z radja, a także i z kąpieli. Po nowoczesnych szosach mkną limuzyny, przewożąc zagranicznych turystów w najpiękniejsze okolice. Statki motorowe, obciążone tysiącami tonn, prują fale oceanów z wielką szybkością, dowożąc towary z krajów egzotycznych. Pustynie i puszcze bezdrożne nie stanowią już żadnej przeszkody, odkąd płatowce i sterówce latają w przestworzach powietrznych. Poczta, korzystając z najszybszych środków lokomocji, dowozi punktualnie korespondencję prywatną, handlową i urzędową. Uczeni, kupcy, politycy mogą dokładnie śledzić rozwój zdarzeń w dziedzinie swego zainteresowania, otrzymując z bliskich i dalekich krajów pisma naukowe, fachowe i codzienne. Ajencje pubiicy-i handlowe pośredniczą zumiewanie się we wszystkich sprawach codziennego życia. Radjo przynosi nam do domu nowiny, poucza ży-wem słowem i bawi artystyeznemi produkcjami.

Znaczenie komunikacji.

W nowoczesnych państwach urządzenia komunikacyjne stanowią jeden z najważniejszych czynników rozwoju. Mają one zastosowanie nietylko w życiu gospodarczem: przy wytwarzaniu i użytkowaniu dóbr, ale także w życiu społecznem i politycznem, umysłowem i towarzyskiem. W życiu gospodarczem urządzenia komunikacyjne odgrywają zasadniczą rolę. Nowoczesne sposoby wytwarzania dóbr użytkowych możliwe są tylko w obecnym stanie techniki komunikacyjnej. Urządzenia komunikacyjne współdziałają w każdem sta-djum wytwarzania i wymiany, w szczególności : przy organizowaniu przedsiębiorstw, przy budowaniu wytwórni, przy sprowadzaniu surowców i mate-rjałów pomocniczych, maszyn, sprzętów i pracowników, przy wysyłaniu towarów do dalszej obróbki, do hurtowników, do detalistów i do spożywców.

o wysokim poziomie gospodarczym, ne i morskie, stacje kolejowe, dworce które wytwarzając towary ponad wła- autobusowe, porty lotnicze, sne zapotrzebowanie, starają się o zby- Szczególne znaczenie mają punkty cie nadwyżek.    ^    węzłowe i styczne. Punktami węzłowe-

Potrzeba rozwoju urządzeń komuni- mj Są ^e, z których wychodzi trzy lub kacyjnych może być też podyktowana więcej dróg tego samego rodzaju; mo-względami na administrację państwo- gą kyć szosy, koleje, drogi wodne, wą i na przygotowanie obrony pań- linje telegraficzne lub telefoniczne.

stwa.

Należy wskazać również na to, że urządzenia komunikacyjne umożliwiają dzaju. ruch ludności, ułatwiają poszukiwanie pracy, przyczyniają się do stworzenia podstawy zorganizowanej turystyki.

Specjalne zadanie ma komunikacja w zakresie urbanistyki: chodzi tu nie-tylko o ułatwienie ruchu w obrębie wielkich miast, ale także o zaopatrzenie miasta we wszelkie artykuły spożycia, o dowóz do codziennych zajęć wielkich mas pracowników mieszkających w podmiejskich osiedlach i o udostępnienie mieszkańcom miasta rezerwuarów zieleni, które z natury rzeczy znajdują się w oddaleniu.

Śmiało rzec można, że poziom urządzeń komunikacyjnych jest wskaźnikiem stanu gospodarczego i kulturalnego danego kraju.

Punktami sfycznemi nazywamy te, w których schodzą się drogi różnego ro-

Czynniki techniczne.

Przeważna część świadczeń komunikacyjnych może być wykonana tylko przy pomocy odpowiedniego tabo-r u. Konstrukcja taboru stosuje się na-ogół do rodzaju drogi i siły napędowej oraz do przedmiotu, który ma być przewożony, ponadto zaś do różnych wymogów transportu. Ważne znaczenie ma stosunek ciężaru martwego do ciężaru użytecznego. Ciężarem martwym nazywamy ciężar własny taboru wraz z ciężarem materjałów służących do wyposażenia oraz z ciężarem załogi obsługującej; ciężar użyteczny jest to ciężar transportowanych podróżnych i towarów. Tabor pracuje tern ekonomiczniej, im mniejsza część ciężaru martwego przypada na każdą jednostkę ciężaru uiytecz-Pod względem technicznym rozróż- nego. Tern się tłumaczy dążność do

niamy w urządzeniach komunikacyjnych trzy zasadnicze czynniki, miano- downości; dążność ta ujawnia się za-wicie: drogę tabor i siłę.    rowno w komunikacji samochodowej

Droga może być naturalna lub j kolejowej, jak też w żegludze wodnej sztuczna. Do dróg naturalnych zalicza- i powietrznej, my: rzeki, morze, powietrze; drogami sztucznemi są: szosy, koleje, kanały maita. Najtańsze są siły przyrody (jak żeglowne.

Zależnie od rodzaju drogi rozróżnia dawniejszych czasów najchętniej były się urządzenia komunikacyjne: lądowe stosowane. Poza tem może być użyta (szosy, koleje), wodne (żegluga śród- siła ludzka lub zwierzęca. Zastosowa-lądowa i morska), powietrzne (lotnie- nie silników mechanicznych wpłynęło

nietylko na potężny rozwój i potanie-Za część składową drogi uważane są nie urządzeń komunikacyjnych, ale urządzenia takie, jak przystanie rzecz- wprowadziło przewrót w dotychczaso-

stosowania taboru o coraz większej ła-

Siła napędowa może być roz-wiatr, prąd wody), dlatego też od naj-two).

wej gospodarce. Rozpoczęło się (w ro- transportowego, to jest szybkość ku 1812) od zastosowania maszyn techniczną. Dla klienta jednak parowych na statkach morskich, znaczenie ma cały okres czasu, jaki Silniki udoskonalano coraz bardziej, upływa od chwili nadania przesyłki zarówno pod względem mocy, jak lub wiadomości do chwili otrzymania i szybkości. Obok silników parowych jej przez adresata; szybkość obliczoną znajdują coraz szersze zastosowanie w ten właśnie sposób nazywamy silniki spalinowe (-»Silniki); szybkością handlową. Szyb-one to właśnie stanowią podstawę lot- kość handlowa zależy zatem od szybkości technicznej i od czasu zużytego silniki na wszelkiego rodzaju czynności przy-elektryczne, niestety jednak nie- gotowawcze i dodatkowe. Każde przed-wszędzie i niezawsze mogą być użyte, siębiorstwo komunikacyjne stara się te

nictwa (-» Lotnictwo). Najwięcej zalet mają

Bezpieczeństwo, szybkość, wygody, taniość.

czynności wstępne i dodatkowe załatwić tak sprawnie, aby osiągnąć jak Urządzenia komunikacyjne tylko największą szybkość handlową. Sto-wtedy spełniają swoje zadanie należy- sunki gospodarcze i kulturalne, potrzecie, jeżeli dają świadczenia odpowied- by państwa i społeczeństwa wymagają nio kwalifikowane, to zn. kiedy zapew- stosowania coraz większych szybkości, niają publiczności:    bezpieczeństwo,    Wiadomo bowiem, że dla wielu ludzi

szybkość, w.ygodę, taniość.

Wymagania w zakresie wygody są rozmaite i ciągle się zwiększają. Np.

Jednym z warunków bezpieczeństwa w osobowej komunikacji dalekobieżnej w komunikacji jest utrzymanie w sta- pożądane jest zapewnienie swobody nie ciągłej sprawności urządzeń ko- ruchu, spożycia posiłku, spoczynku munikacyjnych.

Źródłem niebezpieczeństwa jest czę- korzystania z czytelni, kąpieli, radja; sto szybkość. Rękojmię bezpieczeństwa w komunikacji podmiejskiej i rniej-stanowi tu ścisłe przestrzeganie prze- scowej chodzi nietylko o odpowiedni pisów ruchu i dokładne stosowanie sy- układ linij, ale także o stosowną ezę-gnalizacji. Żądanie znajomości przepi- stotliwość przejazdów. W transporcie sów i kontrolowanie wykonawców jest towarów zastosowano dla wygody nieodzownie potrzebne.

Szybkość jest to zdolność poko- przewozy bezpośrednie, t. zn. bez prze-nania jak największych odległości ładowywania, ochronę przed zimnem w jak najkrótszym czasie. Mówiąc i ciepłem, a także ułatwienia w nada-o szybkości, mamy na myśli przede- waniu i odbieraniu przesyłek zarówno wszystkiem tę szybkość, z jaką wyko- drobnych, jak i masowych, nywane są przebiegi danego środka

czas spędzony w podróży jest czasem Bezpieczeństwo w komunika- straconym, że towar w czasie trwania cji oznacza stan pewności, że świadczę- transportu stanowi kapitał unierucho-nie będzie wykonane w należyty spo- miony, że szybkie przesyłanie wiado-sób. Pewność ta może się opierać nie- mości ma szczególne znaczenie dla pra-tylko na przepisach prawnych, które sy, dla badań naukowych, przy wzywa-zmuszają przedsiębiorstwa komunika- niu pomocy z okazji zdarzeń żywioło-cyjne do określonego sposobu działa- wyeh i t. p. nia, ale także na solidności przedsiębiorstwa.

nocnego, możności korespondowania, klientów zwózkę z domu i do domu,

Taniość jest bardzo ważną zaletą

Biura podróży pośredniczą w nabywaniu biletów przejazdowych, w przewozie bagażu oraz organizują wycieczki zbiorowe i ułatwiają przejazdy pojedyńczych osób.

czy w

i w wykonywaniu czynności związanych z żeglugą morską.

w komunikacji. Ze stanowiska użyt-kowcy biorąc, opłaty powinny być jak najniższe, wszakże nie można zapominać o tern, że im wyższy stopień doskonałości osiągają zalety bezpieczeństwa, szybkości i wygody, tern większe są koszty własne przedsiębiorstwa.

Naogół opłata kształtuje się odpowiednio do wielkości świadczenia, a zatem zależnie od odległości, od wielkości przedmiotu i od sposobu przewozu, albo też przekazania. Opłaty mogą być umawiane w drodze wzajemnego porozumienia albo ustalane w taryfach. Taryfy mogą być jednostronnie narzucone przez przedsiębiorstwa komunikacyjne (jak w żegludze morskiej linjowej), albo też podlegają zatwierdzeniu władz państwowych.

Przedsiębiorstwa.

Pierwotnie urządzenia komunikacyjne były własnością osób prywatnych i służyły do ich użytku. Kupcy przewozili towary własnemi wozami lub własnemi statkami. Odrębnego zawodu przewoźników nie było. Nie było też poczty publicznej; przesyłanie listów w sprawach handlowych lub państwowych organizowano w sposób dorywczy, t. j. w miarę potrzeby. Dopiero z biegiem czasu rozwinęło się prze-woźnictwo jako odrębne zatrudnienie zawodowe i zarobkowe. Wytworzył się system urządzeń komunikacyjnych, przeznaczonych do użytku ogólne-g o. Urządzenia komunikacyjne użytku publicznego otoczono opieką i kontrolą ze strony państwa, aby gospodarstwu społecznemu zapewnić jak największy pożytek, a przedsiębiorstwom komunikacyjnym ciągłość pracy i rentowność, która jest podstawą ich istnienia.

W nowoczesnych państwach urządzenia komunikacyjne, przeznaczone do ogólnego użytku, należą w znacznej mierze do dziedziny gospodarki publicznej.

Są jednak w komunikacji dziedziny działalności, które nadają się zupełnie dobrze do gospodarki prywatnej. Mamy zatem np. prywatne przedsiębiorstwa przewozowe, które pracują na publicznych drogach państwowych i samorządowych.

Koleje są państwowe, powiatowe, miejskie, a także prywatne.

W żegludze śródlądowej drogi wodne są państwowe, a statki prywatne, natomiast w żegludze morskiej statki są zasadniczo prywatne, a porty zwykle państwowe lub samorządowe.

Zawody pomocnicze.

Sprawy komunikacyjne, a zwłaszcza przewozowe, wymagają wielkiej znajomości rzeczy nietylko u zawodowych przewoźników, ale także u osób korzystających z ich usług. Dla fachowej obsługi w dziedzinie załatwiania spraw transportowych powstały osobne przedsiębiorstwa, mianowicie biura podróży, ekspedytorzy, tudzież maklerzy okrętowi.

Ekspedytor załatwia wszelkie sprawy związane z przewozem towarów zarówno drobnych, jak i masowych, w szczególności też wypełnia formalności dotyczące nadania i odbioru przesyłek; zajmuje się także przeładowywaniem towarów.

Makler okrętowy pośredni-zawieraniu wszelkich umów

s t o warzy-

Przemysł.

Z rozbudową i należytem utrzyma^ niem urządzeń komunikacyjnych ściśle związany jest los przemysłu pracującego dla przedsiębiorstw komunikacyjnych. Oprócz wytwórni zasadniczych typów, które zajmują się budową i naprawą dróg, taboru i silników dla poszczególnych urządzeń komunikacyjnych, należy tu wiele warsztatów pracy, dostarczających bądźto surowców, bądź też półfabrykatów lub gotowych wyrobów. Stocznie okrętowe, fabryki wagonów, samochodów i samolotów potrzebują wiele różnorodnego materjału do wybudowania i wyposażenia wnętrz taboru. Niema prawie dziedziny wytwórczości, której wyroby nie znalazłyby zastosowania na polu zaspokojenia potrzeb przemysłu komunikacyjnego. Od kamieniołomów i kopalni węgla poprzez huty i walcownie stali, warsztaty ciesielskie, stolarskie i tapicerskie, poprzez fabryki sprzętu teletechnicznego, poprzez wytwórnie instrumentów dla żeglugi morskiej i powietrznej aż do dostawców pro-wjantów dla dalekich podróży morskich — wszystko to jest wciągnięte w krąg pracy dla rozwoju komunikacji.

Opieka państwa.

Celem zabezpieczenia interesu ogólnego przyznano władzom państwowym wpływ na ustalanie kierunków nowych dróg komunikacyjnych oraz na określanie zakresu działania przedsiębiorstw komunikacyjnych. Ponadto władze państwowe czuwają nad sprawą opłat, czego wyrazem jest prawo zatwierdzania taryf.

Jako władze państwowe w tej dziedzinie należy wymienić przedewszyst-kiem Ministerstwo ^Komunikacji, które roztacza opiekę i nadzór nad komunikacją drogową i kolejową, tudzież nad żeglugą wodną śródlądową i nad żeglugą powietrzną.

Przy Ministerstwie Komunikacji powołano do życia, jako ciało opiniodawcze i doradcze, Państwową Radę Komunikacyjną, w której reprezentowane są koła naukowe i gospodarcze.

Niewszystkie sprawy komunikacyjne zostały zespolone w Ministerstwie Komunikacji, albowiem sprawy portów morskich i żeglugi morskiej należą do Ministerstwa Przemysłu i Handlu, oprócz tego zaś służba łączności podlega Ministerstwu Poczt i Telegrafów.

Obok władz państwowych również władze samorządu terytorialnego i gospodarczego mają przyznany wpływ na sprawy komunikacyjne.

Stosunki z zagranicą.

Usługi komunikacyjne mają tak doniosłe znaczenie, że nie mogą doznawać przerwy na granicach państw. Ciągłość pracy w dziedzinie komunikacji zapewniły sobie nawzajem państwa przez zawarcie umów międzynarodowych.

W ramach konwencyj ogólnych uregulowały państwa wiele spraw przy pomocy umów specjalnych, które przyczyniły się do znacznego ułatwienia komunikacji sąsiedzkiej i tranzytowej.

Obok działalności państw w zakresie ułatwień w komunikacji międzynarodowej należy wpomnieć o pracy m i ę-dzynarodowych s z e ń i zjazdów, która skierowana jest głównie ku rozwojowi urządzeń komunikacyjnych pod względem organizacyjnym i technicznym. Praca ta, prowadzona przy współudziale najznakomitszych uczonych, przyczynia się do osiągnięcia coraz większego postępu, dlatego też popierają ją wszystkie

na

kolei

Lwowem, tudzież dwu no-wschód

szem

na

sza wy niej.

państwa. Takiemi organizacjami są np. międzynarodowe kongresy gospodarki wodnej i międzynarodowe kongresy drogowe.

Potrzeby komunikacyjne Polski.

Polski aparat komunikacyjny działa naogół sprawnie pomimo licznych wad naszej sieci komunikacyjnej. Główną wadą jest niedostateczna gęstość sieci komunikacyjnej, Polska bowiem pozostaje daleko wtyle w porównaniu z krajami zachodniej Europy, i to zarówno w stosunku do powierzchni, jak i do ilości mieszkańców. Poza tern sieć komunikacyjna nie jest jeszcze w zupełności przystosowana do naszych potrzeb. Wady te są przeważnie wynikiem polityki państw zaborczych.

Największe braki mamy w dziedzinie dróg kołowych (—> Drogi).

Motoryzacja ruchu drogowego dokonywa się u nas powoli. Zubożenie społeczeństwa z jednej strony, a niezadowalający stan dróg kołowych z drugiej strony, działają hamująco zmodernizowanie komunikacji kołowej. Oczywiście dopiero przy istnieniu dobrych dróg można mówić o dogodnych warunkach dla motoryzacji, gdyż zmniejszy się koszt utrzymania samochodu, a zwiększy się okres jego życia.

W zakresie rozbudowy opracowano program, obejmujący setki kilometrów nowych linij. Wiele z tych linij wybudowano już za czasów odrodzonej Polski celem zespolenia sieci, która poprzednio stanowiła trzy odrębne kompleksy. Do najpilniejszych zadań należy obecnie stworzenie najkrótszego połączenia Warszawy ze

wych połączeń z zachodu na mianowicie z Torunia do Ostrołęki i z Łazów (koło Ząbkowic) do Kiwe-rzec (koło Łucka).

Sprawa dróg wodnych przedstawia się najgorzej. Dogodnie rozłożona i szeroko rozgałęziona nasza siec wodna łączy ze sobą wszystkie ziemie Polski i mogłaby stać się tanią drogą zarówno dla przewozów wewnętrznych, jak i dla tranzytowych, gdyby nie długoletnie zaniedbania. Zaniedbania te nietylko nie pozwalają na racjonalne użycie naszych wód do żeglugi, ale przyczyniły się do katastrofalnej powodzi w lecie roku 1934. Koniecznem jest zatem przeprowadzenie regulacji rzek i zabudowanie potoków oraz zalesienie stoków górskich. Prace te wraz z przekopaniem niezbędnych kanałów żeglownych (-» Kanały) stworzą sieć dróg wodnych, potrzebną do taniego przewozu towarów masowych.

W zakresie żeglugi morskiej — po wybudowaniu w iście amerykań-skiem tempie nowoczesnego portu w Gdyni i po udoskonaleniu urządzeń portowych w Gdańsku — najpilniej-zadaniem jest obecnie dalsza rozbudowa polskiej floty handlowej.

W dziedzinie komunikacji powietrznej najważniejszą inwestycją obecnej chwili byłoby stworzenie podstaw do przelotów nocnych. Loty dzienne bowiem, ograniczone do połowy doby, nie pozwalają lotnictwu wykazanie w całej rozciągłości swoich zalet w porównaniu z innemi środkami lokomocji. Polska mogłaby wspaniale wykorzystać swoje położenie, jako kraj tranzytowy w komunikacji powietrznej, gdyby wyznaczyła drogi nocne przy pomocy świateł na linjach od granicy zachodniej do Warszawy i z War-do granicy południowo-wschod-

W służbie łączności potrzebna jest dalsza rozbudowa placówek pocztowych tak, aby żadna osada ludzka nie była odcięta od świata.

Komunizm pierwotny.

W teletechnice najpilniejsze zadanie stanowi zaprowadzenie dalekosiężnych kabli

Rozważania nasze zaczniemy od komunizmu w pierwszem znaczeniu, t. j.

telefonicznych. Program obejmuje budowę szeregu linij, które rozchodzić się mają promieni- w znaczeniu pewnej postaci współżycia

sto z Warszawy ku granicom, oraz linji Kraków - Lwów. Po oddaniu już do użytku linji z Warszawy przez Łódź do Katowic na pierwszym planie jest obecnie budowa linji z Warszawy do portów Gdyni i Gdańska. Drugiem niemniej ważnem zadaniem jest udoskonalenie napowietrznych przewodów międzymiastowych, a trzeciem: rozbudowa i automatyzacja sieci miejscowych.

ludzkiego. Historycznie znane wypadki istnienia takiego ustroju dają się sprowadzić do dwóch zasadniczych typów. Pierwszy z nich to t. z w. komunizm pierwotny, właściwy, zdaniem wielu uczonych, wczesnym stadjom rozwoju społecznego ludzkości. Komunizm w tym wypadku jest nazwą używaną dla oznaczenia stosunków własnościo-

A. Łukaszewicz.

KOMUNIZM. Wśród różnych znaczeń wyrazu „komunizm" trzy dadzą się wydzielić w sposób najbardziej wyraźny. W pierwszem znaczeniu, używając nazwy „komunizm", ma się na myśli taką postać współżycia ludzkiego, porządek czy ustrój społeczno-gospodarczy, w którym nie istnieje własność prywatna, a wszystkie dobra gospodarcze są wspólne, należą do wszystkich, do ogółu (łac. communis —

wy cli w pierwotnym rodzie czy w plemieniu. Chodzi tu o to, że w obrębie gromady pierwotnej dają się stwierdzić fakty istnienia własności zbiorowej, t. zn., że poszczególne jednostki nie posiadają na własność żadnych przedmiotów. Ten pierwotny komunizm jest, o ile można sądzić, zjawiskiem powszechnem na niższych stopniach rozwoju społecznego, a nawet w społeczeństwach cywilizowanych dają się zauważyć w zwyczajach ludowych pewne ślady pozostałe jako przeżytki. Oczywiście ów pierwotny komunizm, o którym zresztą dziś wiemy bardzo mało, nie powstał jako

,    . wynik planów i celowych działań czło-

kiego właściwą wczesnym etapom rozwoju społecznego, a więc ezemś, co powstało, że się tak wyrazimy, w sposób naturalny. Pod tym więc względem różni się komunizm pierwotny od całego szeregu prób zorganizowa-n i a społeczeństwa komunistycznego, jakie w różnych epokach były podejmowane i realizowane.

Pierwsze próby zorganizowania społeczeństw komunistycznych.

Próby te polegały na eelowem formo-

powszechny, wspólny) W ustroju takim wieka lecz b , form wsp6lźyeia ludz-zanika więc podział dóbr na „moje i „twoje“. W drugiem znaczeniu używa się nazwy „komunizm" dla określenia tych wszystkich przekonań, poglądów, kierunków ideowych, które, odrzucając zasadę własności prywatnej, dążą do stworzenia właśnie takiego ustroju, w którymby zasada własności była całkowicie usunięta. Wreszcie w wypadku trzecim, mówiąc o komunizmie, ma się na myśli pewien specjał-n y pogląd, odrzucający zasadę własności, wyznawany współcześnie przez zwolenników stronnictwa komunistycznego.

W tym więc wypadku mówimy o jed- waniu takich zespołów ludzkich, które nym z dzisiejszych kierunków społeczno- ze swego życia rugowały zasadę własno-politycznyeh i gospodarczych.    ści albo przynajmniej bardzo ją ograni-

nę

na w

przyczem

obydwa te rodzaje występują łącznie. A więc poglądy komunistyczne znajdują dla siebie oparcie w argumentach religijno-moralnych. Punktem wyjścia jest tu poczucie niesprawiedliwości społecznej, wypływającej z nierówności majątkowej. Podział na biednych i bogatych, nierówne korzystanie

ma

na

gelję.

natury n a u-

rycznem,

cającem. To, że ona istnieje, pociąga za sobą nierówności społeczne, które

ezały. Rzecz jasna, że zespoły te różniły się bardzo pomiędzy sobą i w samym sposobie bytowania, w formach współżycia nie sprowadzały się do jakichś jednakowych reguł. Najwięcej takich prób praktycznego stosowania komunizmu było w średniowieczu i w dobie odrodzenia i reformacji. Najczęściej podejmowały je różne sekty religijne. Tak np. u nas w Polsce na przełomie wieków XVI i XVII spotykamy się z próbą stworzenia społeczności żyjącej według zasad komunistycznych, podjętą w Lublinie przez t. zw. arjan (—> Arianie). W pewnej mierze zasady komunistyczne legły u podstaw reguł pewnych zakonów, zwłaszcza „żebrzących'*. Pew-pierwiastki komunizmu znaleźć moż-państwie „socjalistycznem“, zało-żonem przez jezuitów w Paragwaju (-> Brazylia).

Podłoże ideowe komunizmu.

Poglądy komunistyczne odrzucają, jak wiemy, własność prywatną i głoszą ideę wspólnoty dóbr materjal-nych. Ta wspólnota łączy się najczęściej z ideą równości ludzkiej i z przekonaniem, że społeczeństwo, w którem niema własności jednostkowej i wszyscy w równym stopniu korzystają z dóbr materjalnych, jest społeczeństwem sprawiedliwem. Wypływa więc tu sprawa uzasadnienia stanowiska komunistycznego, podawania względów, dla których odrzuca się własność prywatną.

Względy te są dwojakiego rodzaju, w niektórych stanowiskach

przez ludzi z dóbr świata, oddawna budziło w jednostkach wrażliwych poczucie krzywrdy społecznej i rodziło pragnienie takiej przebudowy życia społecznego, aby różnice majątkowe zostały całkowicie usunięte. Sądzono, że najpewniejszą drogą do ich usunięcia będzie zniesienie samego ich źródła, za które uważano własność prywatną. Społeczeństwo zbudowane na podstawach wyłączających nierównomierny podział jątkowy, znoszące wogóle własność osobistą, a wprowadzające wspólność dóbr, urzeczywistni prawdziwą równość i tern samem stanie się społeczeństwem spra-wiedliwem. I dlatego cały szereg poglądów komunistycznych utożsamia cel, do którego zmierza — nowy ustrój — z urzeczywistnieniem sprawiedliwego współżycia ludzkiego. Dla poparcia tych wywodów posługiwano się nieraz argumentami ściśle religijnemi. Sekty średniowieczne np. i z epoki reformacji twierdziły, że w słowach Chrystusa zawierał się już ideał społeczeństwa komunistycznego, i stale powoływały się Pismo Święte, a zwłaszcza na Ewan-

Podstawy naukowe.

W czasach nowożytnych argumenty religijno-moralne coraz bardziej zaczęły ustępować innym ko w ej. Najpełniej przedstawia się to w poglądach, które wywodzą się od Karola Marsa (1818—1883) i Fryderyka Engelsa (t 1895). Opierają się one na badaniach życia gospodarczego i społecznego, jego właściwości i kierunków rozwojowych. Ujęte w formie najbardziej ogólnikowej, dociekania te sprowadzają się do kilku zasadniczych punktów. Własność prywatna powstała na pewnem stadjum rozwoju społecznego. Jest ona zjawiskiem histo-zmieniającem się i przekształ-znów prowadzą do walk między biednymi a bogatymi, posiadającymi a nie-posiadającymi. Podział ten, a wraz z nim i walki stają się szczególnie dra-matycznemi w czasach ostatnich, kiedy rozwój gospodarki kapitalistycznej skupia majątki w rękach nielicznej warstwy posiadającej, sprowadzając resztę społeczeństwa do roli najemników, wyzyskiwanych przez wielki kapitał. Stąd szczególnie w masach robotniczych, jako najboleśniej odczuwających właściwości dzisiejszego ustroju społeczno-gospodarczego, powstaje świadomość, że tylko przez usunięcie własności prywatnej można będzie osiągnąć sprawiedliwą postać współżycia ludzkiego. Następstwem tego przekonania będzie wielki ruch społeczno-polityczny, który jako rezultat przynieść ma powstanie nowego społeczeństwa bez własności prywatnej, a więc bez różnic społecznych (klasowych), wolnego od walk wewnętrznych. To przyszłe społeczeństwo powstanie jako wynik samego rozwoju dziejowego, jako nie dający się powstrzymać etap historji ludzkiej. Ludzie urzeczywistniający ten przyszły ustrój są jakby narzędziami w rękach samej historji. I przyszłe społeczeństwo powstanie nie jako obraz marzeń i planowań jednostek, sądzących, że w każdej chwili można stworzyć współżycie na podstawach komunistycznych, ale jako przyszły okres historji, do którego ludzkość dojść musi.

Poglądy komunizmu na własność prywatną.

Takiemi argumentami posługują się zwolennicy komunizmu. Powstaje teraz pytanie, jak sobie wyobrażali i wyobrażają ów ustrój i jego urzeczywistnienie. Tu jednak stajemy wobec niesłychanie ważnego pytania: jak w tych wszystkich poglądach należy rozumieć w ł a-sność prywatną? Jakkolwiek bowiem wszystkie stanowiska komuni-

styczne odrzucają zasadę własności osobistej, to jednak rozmaicie ją rozumieją i na różne strony własności zwracają uwagę. Otóż w toku dziejów występowały dwa rozumienia własności prywatnej i w związku z tern historję komunizmu można podzielić na dwa wielkie i bardzo się od siebie różniące okresy. A więc przez własność prywatną można rozumieć wszystkie dobra gospodarcze, a przedewszystkiem dobra użytkowe bezpośrednio przez nas zużywane czy spożywane. Następnie można tu mieć na myśli pewien rodzaj dóbr gospodarczych, a mianowicie narzędzia pracy czy środki wytwarzania, które nam służą do otrzymywania innych dóbr gospodarczych. W zależności od tego, które z tych rozumień przeważało, mamy w dziejach myśli komunistycznej dwa okresy, z których jeden nazywamy okresem komunizmu spożycia, a drugi okresem komunizmu wytwarzania. Chronologicznie komunizm spożycia poprzedził komunizm wytwarzania.

Komunizm spożycia.

W kierunkach komunistycznych, rozwijających się w Europie prawie aż po wiek XIX, cały nacisk był kładziony na wspólność dóbr użytkowych. W gromadzie zorganizowanej komunistycznie wszystkie dobra użytkowe, jak pokarmy, ubrania, mieszkania, sprzęty i t. d., były uważane za wspólną własność całego zespołu. Najw?ażniejszem zagadnieniem była tu kwest ja równego u-żytkowania ich przez członków. Chodziło więc o sprawiedliwy podział, przy którym nie byłoby pokrzywdzonych. W komunizmie spożycia zorganizowanie takiego podziału jest rzeczą niesłychanie wTażną, albowiem od tego głównie zależy, czy społeczność komunistyczna zdoła utrzymać się przy swych zasadach. Stąd zasada wspólnoty i równości była przeprowadzana niezmiernie

ma

w w.

surowo i nawret w drobnych szczegółach życia codziennego. Członkowie zespołu musieli się poddawać ścisłym regułom, najczęściej razem i jednakowo mieszkali, jednakowo się ubierali, wspólnie odżywiali. W takiem rozumieniu współżycia ludzkiego bardzo silnie występowały pierwiastki pewnego rodzaju ascetyzmu. Życie wTe wspólnocie wymagało od uczestników całego szeregu wyrzeczeń się, a dla wielu z nich w porównaniu z życiem poprzedniem było przyjęciem na siebie poważnych ograniczeń i ciężarów osobistych. Ta surowość, właściwa ogromnej ilości prób komunistycznych, miała jako następstwo to, że wszystkie wspólnoty, jakkolwiek było ich w dziejach bardzo wiele, zdolne były skupiać tylko jednostki, a nie liczniejsze zastępy ludzi.

Jako ciekawy przykład tego komunizmu spożycia może nam służyć społeczeństwo filozofów, które projektuje Platon w swojej „Rzeczypospolitej". W dziele tern kreśli wielki myśliciel obraz idealnego państwa, rządzonego przez mędrców-filozofów. Wobec tego, że na nich spada ciężar i obowiązek rządzenia państwem, powinni być oni wolni od kłopotów i trosk życia codziennego. Dostarczanie środków utrzymania dla rządzących mędrców' ma być w projekcie Platona zadaniem innych warstw społecznych: rzemieślników, rolników i kupców. W grupie filozofów mają być ściśle przestrzegane zasady komunizmu, istnieć równość i wspólność dóbr.

Projekt Platona oddziałał bardzo silnie na pomysł}⁷ epok późniejszych. W 'jego rozumieniu ustrój komunistyczny odnosił się do nielicznego grona ludzi wybranych, którzy oczywiście mogli stosować swe zasady dzięki temu, że reszta społeczeństwa nie żyła komunistycznie i dostarczała wybrańcom środków zaspokajania ich potrzeb. I w rzeczywistości próby wprowadzenia komunizmu spożycia nie były ni-czem innem, jak pewną postacią wprowadzenia reguł moralnych przez gromadki ludzi usiłujących żyć na swój sposób wbrew temu, jak żyło społeczeństwo ówczesne. Z drugiej strony właśnie to, że społeczeństwo ówczesne żyło inaczej, umożliwdało tym grupom urzeczywistnianie ich zasad moralnych. Arja-nie polscy, przeważnie ludzie zamożni, wnosili do wspólnoty przynajmniej część swego majątku osobistego. Ci, którzy nic wnieść nie mogli, korzystali z tego, co wnosili majętni. Zakony żebrzące, których reguły zachowały swego rodzaju komunizm, żyły z jałmużny, z datków i darów⁷ dostarczanych przez społeczeństwo.

Komunizm •wytwarzania.

W miarę jak w życiu europejskiem rozwijała się gospodarka kapitalistyczna, komunizm spożycia zaczął ustępować innemu pojmowaniu komunizmu. Gospodarka ta z jej potężnym aparatem wytwórczym, opierającym się na pracy najemnej olbrzymich rzesz ludzkich, wysunęła na pierwsze miejsce zjawiska i procesy wytwarzania. O ile w starożytności i w wiekach średnich waga tych zjawisk nie rzucała się w oczy, o tyle w nowych warunkach życia gospodarczego właśnie one zaczęły występować jako podstawowy czynnik życia gospodarczego. Coraz bardziej rozpowszechniony stał się pogląd, że źródłem nierówności społecznych nie jest niejednakowy udział w spożyciu, nierównomierne korzystanie z dóbr użytkowych, ale niejednakowy udział w wytwarzaniu, nie-równomierność w korzystaniu z narzędzi pracy. Nierówności, jakie tu istnieją, .pociągają za sobą jako następstwo różnice pod względem stopy życiowej. O ile dawniej widziano przedewszyst-kiem biednych i bogatych, gorzej i lepiej mieszkających, odżywiających się, ubierających, o tyle, zwłaszcza

XIX, coraz jaśniej zaczęto dostrzegać, że o podziale tym decyduje podział na posiadających środki wytwarzania i nie posiadających ich. Komunizm wieku XIX głosił, że nie można myśleć o usunięciu własności prywatnej dóbr użytkowych, że nie można marzyć o usunięciu podziału na biednych i bogatych, dopóki zostanie zachowana własność prywatna środków wytwarzania: fabryk, kopalń, ziemi, kolei żelaznych i t. d.

Pogląd ten stał się przewodnią współczesnego ruchu socjalistycznego (-* Socjalizm). Socjalizm dąży do zniesienia prywatnej własności narzędzi pracy i przejęcia ich przez państwo czy społeczeństwo. Dopiero t. zw. socjalizacja środków wytwarzania może przynieść w następstwie nowy sposób współżycia ludzkiego, przy którym znikną różnice społeczne (klasowe), a zczasem przestanie istnieć rozróżnianie „mojego" i „twojego" w zakresie dóbr użytkowych. W tem przyszłem społeczeństwie zapanują pomiędzy ludźmi stosunki braterskie, a pojęcie takie, jak kradzież, utraci jakikolwiekbądź sens. W ten więc sposób przez ustrój socjalistyczny ludzkość dojdzie do pełnego komunizmu. W każdym razie w ustroju socjalistycznym urzeczywistniony zostanie komunizm wytwarzania, a o komunizmie spożycia można będzie mówić jedynie jako o jakimś przyszłym etapie.

Komunizm a socjalizm.

W tem rozumieniu współczesne kierunki socjalistyczne są komunistyczne i odwrotnie — współczesne kierunki komunistyczne są socjalistyczne. Jak sobie jednak wytłumaczymy, że istnieje tak silne przeciwstawienie pomiędzy socjalizmem a komunizmem, że socjaliści i komuniści zwalczają się wzajemnie? Chodzi o to, że w tym wypadku tym samym nazwom zaczynamy nadawać specjalne znaczenie. Albowiem przeciwstawiamy tu sobie dwa poglądy polityczne, odpowiadające dwu wielkim kierunkom politycznym. Mówiąc tu o komunizmie, mamy na myśli poglądy wyznawane i głoszone przez partję komunistyczną. O poglądach tych czytelnicy „Świata i Życia“ wiedzą już z artykułu p. t. „Bolszewizm". Na tern też miejscu, nie wdając się już w przedstawienie programu politycznego partyj komunistycznych, zatrzymamy się jedynie nad tem, co różni komunizm od socjalizmu.

Różnice te wyrażają się w dwóch zasadniczych punktach: w niejednakowem ocenianiu sytuacji, przy której może nastąpić przejęcie władzy przez klasę robotniczą, oraz w odmiennym poglądzie na sposób wykonywania tej władzy.

Socjaliści i komuniści zgodni są co do tego, że upaństwowienie środków wytwarzania może być dokonane jedynie przez rząd robotniczy, będący przedstawicielem mas pracujących. Ale socjaliści sądzą, że rząd taki może powstać w drodze pokojowej w ramach demokracji parlamentarnej, komuniści zaś twierdzą, że musi to być rząd rewolucyjny, wyłoniony w wyniku gwałtownego przewrotu, obalającego dotychczasowy porządek rzeczy. Nie jest to jednak różnica najważniejsza. Istotniejsze jest to, że zdaniem socjalistów socjalizacja środków wytwarzania, a nawet samo przejęcie władzy może nastąpić dopiero wtedy, gdy warunki gospodarcze będą do tego „odpowiednio dojrzałe". Dojrzałość ta wyrazi się w potężnym rozwoju gospodarki kapitalistycznej, w ześrod-kowaniu narzędzi pracy w niewielu rękach oraz w przemianie większości ludności w warstwrę najemników. Dopóki warunki te nie nastąpią, socjaliści winni dążyć do ugruntowywania ustroju demokratycznego, który szerokim masom społecznym daje możność rozwoju i szanse przeprowadzenia daleko idą-

ne

wa

rzą w

kratycznych, natomiast komuniści stoją gruncie władzy dyktatorycznej, sprawowanej przez partję komunistyczną w imieniu proletarjatu. Zadaniem tej władzy jest zarówno przeprowadzenie

ruchu komunistycznego.

cza

cyeh reform społecznych oraz gospodarczych. W ramach tych reform jest miejsce i na stopniowe, ewolucyjne upaństwo-wianie środków wytwarzania.

Stanowisku temu przeciwstawił się Lenin. Zgodnie z jego poglądem sądzą komuniści, że klasa robotnicza może brać się do zdobycia władzy nawet wtedy, gdy warunki gospodarcze nie są jeszcze dojrzałe. Klasa robotnicza winna zdobyć władzę wtedy, gdy czuje się na siłach, gdy warunki polityczne jej sprzyjają. Mając władzę w ręku, może przyśpieszyć tempo rozwoju gospodarczego i tern samem doprowadzić do szybkiego dojrzenia owych warunków. Oczywiście, rozbudowa gospodarcza państwa rządzonego przez komunistów będzie miała na celu tworzenie podstaw pod przyszłą gospodarkę socjalistyczną i będzie przeprowadzana przez państwo, które obejmie cały aparat wytwarzania. Komuniści rosyjscy bynajmniej nie twierdzą, że w Rosji dzisiejszej istnieje ustrój komunistyczny, czy choćby całkowicie socjalistyczny. Okres obecny uważają za przejściowy, za zakładanie fundamentów pod ustrój przyszły. Słyn-piatiletki to właśnie owo wzmaganie tempa rozwoju gospodarczego w ramach gospodarki upaństwowionej.

Ażeby jednak ten okres przejściowy mógł rzeczywiście przygotować przyszły ustrój, musi być władza państwo-w nim sprawowana z całą bezwzględnością i stanowczością. Tu dalsza różnica pomiędzy komunistami a socjalistami w poglądzie na ową „dyktaturę proletarjatu", jako na formę rządów w okresie urzeczywistniania przez klasę robotniczą socjalizmu. Socjaliści wie-możność zachowania form demona przebudowy gospodarczej, jak i zniszczenie wszystkich sił społecznych, które przeciwstawiają się nowemu porządkowi rzeczy. Dyktatura proletarjatu będzie więc wrymierzona przeciwko klasom posiadającym, będzie dążyła do usunięcia resztek ich wpływów i do zabezpieczenia tą drogą niepodzielnej władzy dla klasy robotniczej. I ona jednak będzie tylko formą przejściową. Gdy cele komunizmu zostaną osiągnięte, gdy zniknie własność prywatna i powstanie nowe społeczeństwo bezklasowe, nie będzie już miejsca na rządy dyktatury, albowiem nowy ustrój będzie ustrojem bezpaństwowym. Zdaniem komunistów istnienie państwa jest nierozdzielnie związane z podziałem na klasy społeczne. Państwo bowiem, według Lenina, nie jest niczem innem, jak formą rządzenia jednej klasy nad innemi. Gdy nie będzie klas, nie będzie i państwa. Oczywiście mogłoby to nastąpić tylko wtedy, gdyby ustrój komunistyczny zapanował na całym świecie.

Poglądy Lenina posłużyły za podstawę ideową dla rosyjskiej partji komunistycznej (bolszewickiej) i dla całego światowego Ruch ten przejawił się w działalności szeregu partyj komunistycznych, podporządkowanych wspólnej centrali (Kom-intern), która znajduje się w Moskwie.

Cele, jakie sobie stawia komunizm, w praktyce nie dałyby się przeprowadzić nietylko bez zmiany istniejącego porządku społecznego, ale i panującego ustroju politycznego. To też komuniści dążą konsekwentnie do zmiany tego ustroju, do podważenia jego podstaw i dlatego działalność ich określa się jako „robotę wywrotową". Komunizm zwal-wszelką państwowość „kapitalistyczną", nie uznaje stopniowego przeobrażania się form i treści życia zbiorowego, lecz dąży do przewrotu i w przewrocie widzi jedyny środek przemiany. Pol-

ska — a wraz z nią i szereg innych cza Konfucjusza załamuje się wkrótce, państw — uznała hasła i działalność gdyż zraża on sobie możnych tego świa-partji komunistycznej za sprzeczne ta nieubłaganą surowością, z jaką, zaj-z prawem i z tego względu stanowczo mując coraz to wTyższe stanowiska, pięt-je zwalczają. Polska, która przecież tak nuje wszelkie wykroczenia przeciwko niedawno odzyskała swoją niepodle- dobru publicznemu i moralności. Wresz-głość, musi specjalnie czuwać nad tern, cie musi on nawet opuścić swą ojczyznę aby jej system ustrojowy nie uległ za- (księstwo Lu w południowo-zachodniej chwianiu przez czynniki wywrotowe, części dzisiejszej prowincji Szan-tung) Polska musi tu tern bardziej zachować i rozpoczyna wędrówkę po Chinach, wielką czujność, ponieważ jako państwo rozdartych podówczas walkami poszcze-sąsiadujące z Rosją jest najbardziej na- gólnych państewek feudalnych, rażona na działalność propagandy komunistycznej wychodzącej z Rosji.

Na dworach książąt feudalnych pojawiają się wtedy wędrowni politycy-filo-A. Hertz, zofowie, ofiarowujący — po większej części za dobrą zapłatą — swTe usługi

Literatura o komunizmie jest we wszyst-kich językach świata bardzo bogata. Zwra- w dziele naprawy państwa. Przeważali

camy uwagę Czytelnika na następujące ważne dzieła: A. Świętochowski: Utopje w rozwoju historycznym, Warszawa 1910; M. B e e r: Historja powszechna socjalizmu i walk społecznych, Warszawa 1928; Ch. Gide i Ch. Rist: Historja doktryn ekonomicznych (rozdział o Marksie), Warszawa.

KONFUCJANIZM. Nazwa Konfucjusz jest zlatynizowaną przez misjonarzy katolickich chińską formą K’ung fu-tse = Mistrz K’ung. K’ung to nazwisko rodowe owego mędrca, który na przełomie VI i V wieku przed naszą erą wypracował systemat etyczny, leżący po dziś dzień u podstaw społecznego i politycznego życia Chińczyków.

Życie Konfucjusza.

Urodzony około r. 551 przed Chr., •Konfucjusz, utraciwszy wcześnie ojca, od zarania dni swoich borykać się musiał z losem. Jako dwudziestoletni młodzieniec wstępuje Konfucjusz do służby administracyjnej, otrzymując skromną funkcję nadzorcy śpichlerzy. Chociaż już wtedy zamiłowania i studja pchały go w innym kierunku, z zapałem oddaje się swej ciężkiej pracy. Jednakże świetnie zapowiadająca się karjera urzędni-

’ wśród nich szarlatani i awanturnicy, ale nie brakło i ludzi światłych, a nawet wielkich, którzy, jak Konfucjusz, dobro ogólne, a nie prywatę mieli na celu. Mistrz K’ung w czasie swej wieloletniej włóczęgi po Chinach zdobywa wyjątkową wprost znajomość ludzi oraz kraju i jego bolączek. Jednocześnie zawody doznane przy próbach realizacji jego teoryj przekonały go o konieczności zrezygnowania z bezpośredniej działalności politycznej i zajęcia się przede-wszystkiem wychowaniem pewnej elity, która zczasem dopiero mogłaby objąć ster rządów w państwie. Koniec swego życia spędził Konfucjusz w ojczystem księstwie Lu, nauczając i opracowując zabytki piśmiennicze minionych epok.

Realizm systematu Konfucjusza.

Systemat Konfucjusza cechuje brak jakichkolwiek tendencyj metafizycznych. Problemy takie, jak stworzenie świata i człowieka, życie przyszłe, czy istoty nadprzyrodzone, wszystko to nie wchodziło w zakres nauk udzielanych przez niego uczniom. Kiedy któryś z nich poruszył w rozmowie jeden z tych tematów, Konfucjusz sprowadzał go zaraz na ziemię, ukazując zagadnie-

nia bardziej bliskie, bardziej realne. „Tsi-Lu“ (uczeń Konfucjusza) chciał się czegoś dowiedzieć o sposobach służenia duchom. Mistrz rzekł: „Gdy ludziom służyć nie potrafisz, jakżebyś mógł służyć duchom?" — „Czy mogę — pytał dalej uczeń — dowiedzieć się czegoś o śmierci?" Mistrz rzekł: „Gdy nie wiesz jeszcze nic o życiu, poco ci wiadomości o śmierci?" Mądrość życiową określił mistrz K’ung w ten sposób: „Spełniać gorliwie obowiązki względem ludzi, a szanować istoty nadprzyrodzone, trzymając się jednak od nich zda-leka.— oto, co nazywam mądrością!"

Doskonalenie moralne nie jest celem, lecz środkiem.

Umiłowanie przeszłości jest jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech Konfucjusza, który całą swoją naukę, nawet w tych punktach, gdzie była ona oryginalna, przedstawiał zawsze jako spuściznę po mędrcach minionych wieków. „Przekazuję, a nie tworzę, wierząc starożytnym i kochając ich". Głoszona przez Konfucjusza nauka nie miała nic wspólnego z religją, a on sam nigdy nie uważał się ani za proroka, ani nawet za filozofa. Był to człowiek nawskroś praktyczny, który postawił sobie za cel zapewnienie Chinom dobrych rządów, przez wychowanie — jak to już powiedzieliśmy — elity, mogącej zająć kierownicze stanowiska. Jego doktryna była arystokratyczna, ale arystokratyczna w najlepszem tego słowa znaczeniu, gdyż zwracała się nie do bogatych czy dobrze urodzonych, ale do tych, którzy umysłem i sercem wyrastali ponad tłum. Ta elita miałaby oddziaływać na resztę obywateli, jak tchnienie wiatru na trawy. „Gdy wiatr wieje, trawa ugiąć się musi". Aby stać się doskonałym i odpowiednio przygotować się do kierowania innymi, należy poświęcić się nauce. Ona bowiem tylko daje cnotę. „Niechaj ten, kto pragnie zostać władcą, prowadzi rozległe studja, niechaj przestrzega rytuału, a wówczas będzie mógł uniknąć błędów". Według Konfucjusza każdy człowiek może, pracując nad sobą, zmienić się, może się poprawić. „Tylko najwięksi mędrcy i najwięksi głupcy nie zmieniają się nigdy".

Miłość synowska.

W przeciwieństwie do naszych pojęć, ukształtowanych na prawie rzymskiem, dla konfucjanistów stosunki społeczne są raczej zbiorem obowiązków tylko, a nie praw. Cały systemat Konfucjusza wspiera się na pojęciu miłości synowskiej, która rozciąga się jednak nietylko na sferę uczuć między rodzicami a dziećmi, ale regulować musi stosunki między wszystkimi obywatelami, od najwyższych do najniższych. Państwo bowiem chińskie było, w teorji przynajmniej, uważane za wielką rodzinę z ce sarzem-ojcem na czele. Kiedy rewolucja z r. 1911 (-» Chiny) zmiotła dawnj ustrój polityczny, oparty na patrjar-chalnej rodzinie, a na jego miejsce nie zdołała utworzyć nowych form, Chiny ogarnął chaos, niemniej szy od tego, który panował, zanim ludzie uznali wartość powiedzenia Konfucjuszow-skiego: „Pięciorakie są obowiązki tego świata, a cnoty, które każą je spełniać, są trojakie. Te obowiązki to stosunek władcy do poddanego, ojca do syna, męża do żony, starszego brata do młodszego, przyjaciela do przyjaciela. Oto pięć powszechnych obowiązków. Wiedza, altruizm i męstwo — oto trzy cnoty obejmujące wszystko. Jeżeli między władcą a poddanym stosunki będą oparte na sprawiedliwości, między ojcem a synem na uczuciu, między mężem a żoną na podziale zajęć, między starszymi i młodszymi na hierarchji, a między przyjaciółmi na wierności, wówczas w kraju zapanuje ład i dobrobyt". Wszystkie te stosunki są jednak tylko odmianą miłości synowskiej, jak to wyraźnie powiedział Konfucjusz: „Mędrzec szanuje cały świat, ale przede-wszystkiem szanuje samego siebie. On sam jest jak gałąź, której pniem czy korzeniem są jego rodzice. Czyż może on nie szanować siebie? Nie szanując siebie samego, znieważa się rodziców. Nie szanując rodziców, podcina się korzenie. Gdy korzenie zostaną podcięte, razem z niemi zginąć musi i gałąź. Mądry władca szanuje każdego ze swoich poddanych jak siebie samego, ich dzieci jak swoje dzieci, ich żony jak swoją żonę“. Tak uczył Konfucjusz, który na pięć wieków przed naszą erą powiedział: „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiło".

Kult przodków.

Ściśle związany z uczuciem miłości synowskiej, idącej dalej, niż kres życia rodziców, jest kult przodków, który spowodował nawet uznanie konfucjanizmu przez Europejczyków za religję. W istocie jednak religją on nie jest, choć był w znacznym stopniu jej odpowiednikiem dla Chińczyków. Jest to kult zamknięty w obrębie każdej rodziny, którą stano-wdą nietylko ci, co żyją, ale i ci, co już odeszli. Tym zmarłym przodkom głowa rodziny składa ofiary, mające ułatwić im, o ile takowy jest, żywot pozagrobowy, a w ważnych dla całego rodu chwilach powiadamia ich o tern, co się stało. Uo spełniania kultu przodków nie trzeba świątyń, ani duchowieństwa. W każdym domu jest, zależnie od jego bogactwa, sala lub poprostu półeczka tylko, na której stoją tabliczki z wypi-sanemi imionami zmarłych. Chiński kult przodków to przedłużenie poza grób tej troski, którą za życia okazywało się rodzicom i dopiero buddyzm wprowadził do niego elementy czysto religijne (-» Buddyzm, Bonza).

Konfucjanizm a inne religje chińskie.

Niejednokrotnie można się spotkać z twierdzeniem, że w Chinach tyle to a tyle mil jonów ludzi wyznaje konfucjanizm, tyle buddyzm, tyle zaś taoizm i t. d. Twierdzenie to jest z gruntu fałszywe. Jak już widzieliśmy, Konfucjusz był moralistą, zmierzającym do oparcia całej organizacji społecznej na podsta-wowem dla niego uczuciu miłości synowskiej. Nigdy nie starał się on otoczyć swej osoby nimbem tajemniczości czy cudowności. I dopiero potomność, jakgdyby oślepiona rosnącą w perspektywie stuleci wielkością jego imienia, nimb ten stworzyła, oplatając życie i czyny Konfucjusza legendą, a prosty lud, którego uczuć nie mógł zaspokoić li tylko surowy kodeks moralny, wyniósł jego autora na ołtarze. Cała inteligencja chińska pozostała w wysokim stopniu areligijną, odznaczając się w rzeczach wiary nie spotykanym gdzie indziej sceptycyzmem. Obok areligijno-ści jednak spotykamy w Chinach znaczną zabobonność, która oczywiście będzie tern większa, im z niższej, mniej wykształconej sfery, człowiekiem mamy do czynienia.

Taoizm.

Zabobony te są niezmiernie stare, sięgają niejednokrotnie do prawierzeń chińskich i łączą się po większej części z ruchem mistyczno - alchemicznym, z taoizmem. Nazwa taoizm pochodzi od chińskiego słowa tao, które znaczy droga, rozum, a także „pierwiastek, z którego wszystko wzięło swój początek". W przeciwieństwie do konfucjanizmu, będącego nauką czysto intelektualną, taoizm, który powstał w tej samej prawie epoce, nosi wyraźne zabarwienie mistyczne.

Uczył on, że doskonałości niepodobna zdobyć samą nauką, która, jak chciał Konfucjusz, niezawodnie prowadzi czło-

bonów.

zabytkiem

drewnianego, może posiadać wiele zabytkowych dzieł sztuki plastycznej (ołtarze z figurami świętych, chrzcielnice,

budowmictwa

wieka do cnoty, ale że potrzebne są również i pewne praktyki. Podstawową prawdą dla taoistów było twierdzenie, że świat jest ułudą mamiącą nas zmiennością swoich barw. Pod wpływem buddyzmu, który w pierwszych wiekach naszej ery zaczął się szybko rozprzestrzeniać w Chinach, taoizm uległ poważnym zmianom, organizując się na wzór tej cudzoziemskiej religji. Zaczęły wówczas powstawać klasztory i świątynie taoistyczne, pojawił się kler. Jednocześnie cały ten kierunek począł się szybko degenerować, zatracać swój pierwotny, filozoficzny charakter, stając się ośrodkiem praktyk magicznych i zabo-

J. Jaworski.

KONSERWATORSTWO. (Tabl. 1 i 2). Dzieła rąk ludzkich pochodzące z ubiegłych wieków, a posiadające wartość artystyczną, nazywamy z a-bytkami sztuki. Znajdują się one w naszem najbliższem otoczeniu, co więcej, stanowią to otoczenie. I to zarówno w wielkiem środowisku miej-skiem, jak i w najmniejszym ośrodku prowincjonalnym: w stolicy, w mieście wojewódzkiem czy powiatowem, na wsi, w osiedlu. Zabytkami architektury są, jak wiemy, np. zamek królewski i pałac w Łazienkach w Warszawie, wzgórze wawelskie z katedrą i zamkiem albo kościół N. P. Marji w Krakowde, Jasna Góra ze wszystkiemi zabudowaniami klasztornemi. Zabytkiem malarstwa jest cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej lub Ostrobramskiej w Wilnie, a także są niemi i inne obrazy mniej sławne; podobnie nietylko wielki ołtarz marjacki dłóta Wita Stwosza zasługiwać będzie na miano zabytku rzeźby, boć i mały, wiejski kościółek, będący nierzadko feretrony, malatury ścienne i t. p.) ; takie zabytkowe dzieła sztuki znajdujemy nawet w skromnej kapliczce przydrożnej, np. z figurą Chrystusa Frasobliwego. Obcując z tego rodzaju utworami kształtów codziennie lub nawet przelotnie, doznajemy uczucia przyjemności, ładu, spokoju i celowości. Forma i treść owych zabytków przenikają bowiem naszą wyobraźnię i kształtują myśl, stając się wkońcu żywą treścią naszego życia. Rozumiemy wtedy, że utracenie ich, zniszczenie lub usunięcie z otoczenia byłoby naszą osobistą krzywdą. Wówczas to rodzi się w nas poczucie konieczności opieki, chęć ochrony, zachowania tych tworów. Wiemy jednak z doświadczenia, że wszystko wokoło nas ulega zczasem zniszczeniu. Z wielkich, monumentalnych budowli Egiptu, Grecji czy Rzymu pozostały zaledwie nikłe fragmenty, ruiny. Nic się bowiem nie ostoi przed niszezycielskiem działaniem czasu. Czas jest też pierwszym i najbardziej zawziętym nieprzyjacielem zabytków. Ale niszczycielskie działanie czasu jest stosunkowo powolne. Stokroć groźniejszym wrogiem zabytków jest sam człowiek. On to przez nieświadomość i niedołęstwa, chciwość, źle zrozumiane ideje postępu oraz nieskrępowane chęci upiększania i niby oryginalność — niszczy, burzy i przeistacza dzieła swych własnych rąk. Najgroźniejszym niszczycielem zabytków jest zaś człowiek pół-wykształeony i półznawea, co zwykle idzie wr parze z zarozumiałością i brakiem poczucia odpowiedzialności bodaj takiej, jaką ma prosty człowiek, szanujący trądyeję, w której się wychował i wzrósł. (Stąd np. sztuka ludu wiejskiego najwięcej posiada pierwiastków tradycyjnej, rodzimej twórczości). Powyższe względy i doświadczenia wielu pokoleń skłoniły ludzi przewidujących i mądrych do zabezpieczenia swego dziedzictwa kulturalnego przed wszech-

władnym czasem i nieopatrznym człowiekiem. Powstała zatem i w tej dziedzinie życia ochrona skarbów kulturalnych ludzkości, ochrona, oparta o różne gałęzie wiedzy historycznej i technicznej, skąd zczasem zrodziła się właściwa nauka, posługująca się już dziś własne-mi metodami, zwana konserwacją zabytków sztuki.

Przez konserwatorstwo rozumiemy zatem powszechnie opiekę nad zabytkami, t. j. takie działania, czynności, środki i sposoby, które zmierzają do zabezpieczenia, utrzymania, utrwalenia i zachowania dzieł posiadających wartość historyczną, kulturalną, artystyczną, archeologiczną i t. p. Pojęcie to możemy rozszerzyć lub zwęzić na ochronę zabytków przyrody, ziemi, sztuki plastycznej i t. d. Opiekuna zabytków (sztuki, kultury, przyrody i t. p.) nazywamy konserwatorem (z łacińskiego conservator — obrońca), który na podstawie specjalnych uprawnień i fachowej wiedzy w zakresie zabytkoznawstwa (conserratio — przechowywanie) zajmuje się ochroną zabytków lub dokonywa na nich bezpośrednio właściwych zabiegów, mających na celu utrzymanie ich w należytym stanie, czyli konserwacji.

Idea konserwatorstwa.

Początków opieki nad wszelkiego rodzaju dokumentami, świadectwami czy pomnikami historycznemi, do których należą również dzieła sztuki minionych czasów:, doszukiwać się można między in. w pietyźmie dla przeszłości. W tym pietyźmie przejawia się prastara potrzeba ludzkości, usiłującej rzeczywiste wydarzenia wyrwrać z nurtu zapomnienia i zmusić do stałego trwania. Z pośród zaś wszelkich przejawów życia duchowego przedewszystkiem sztukom plastycznym (architekturze, malarstwu, rzeźbie) przypadła w udziale rola utrwalania w postaci formy artystycznej wydarzeń, przeżyć czy też tylko kształtów rzeczywistego świata. To też nowoczesne pojęcie „zabytek" oznaczało pierwotnie pomnik w znaczeniu histo-ryeznem (łac. monumentum, franc. monument, włos. monument o, niem. Denk-mal), a więc dzieło stworzone ku trwałej pamięci o Bogu, o sławnych ludziach lub o wielkich wydarzeniach. Takiemi pomnikami były np. świątynie klasycznego świata, piramidy egipskie, łuki triumfalne i t. p. Powyższe określenie nie wyczerpuje jednak dzisiejszego pojęcia zabytku, znacznie szerszego niż dawniejsze.

Stosunek człowieka dzisiejszego do dzieła sztuki wykonanego przez człowieka w najodleglejszych czasach i w różnych częściach świata jest bezpośredni; stwarza on poczucie rzeczywistego obcowania z ludźmi minionych epok, które w dziełach sztuki utrwaliły niejako swe oblicze fiz.yezne i duchowe. Dziś zajmujemy się dziełami minionych wieków nie dlatego, że są stare, lecz mimo to, iż są stare. W naszych uezuciach i w naszej świadomości stapiają się w jedno wartości stare i nowe, przeszłość i teraźniejszość, sztuka i życie. Wierzymy, że minione wieki, skrystalizowane w plastycznych dokumentach, nietyl-ko znalazły właściwe sobie miejsce w hi-storji kultury czy sztuki, lecz także w dniu dzisiejszym, w którym teraźniejszość zyskała w nich silniejsze oparcie. Rozkosznie młoda dusza zabytków (nie-tylko, jak dawniej, przestarzała ich forma) znalazła swój wyraz w poczuciu dzisiejszego człowieka, który w dziełach sztuki ubiegłych wieków chce widzieć swą teraźniejszość. W ten sposób ochrona otrzymała nowy cel, dzięki czemu nowoczesna działalność konserwatorstwa zmierza do przeciwstawienia się niszczeniu zabytków i uodporniania ich w imię najżywotniejszego hasła, że zabytki sztuki i kultury są rzeczywistą i istotną

szukaj w tomie piątym!

Świat i życie. — III.

Drogi rozwoju konserwatorstwa.

cząstką życia indywidualnego i zbioro- idei konserwatorskiej w historji wspom-wego — człowieka, narodu, ludzkości, nianego wieku aż do obecnej chwili

przedstawia się w zakresie ustawodawstwa zabytkowego jako zdumiewający i zadziwiający swą wielobarwnością obraz wszystkich narodów', ludów i państw, które świadomie, kierowane wrolą, uczuciem i najwyższym interesem twórczości artystycznej i naukowej, za-warowały dobrowolnie w swych postanowieniach prawnych poszanowanie wzajemne i bez ograniczeń dla zabytków sztuki i kultury. A więc przedmiotem opieki nad niemi stały się wszystkie zabytki od najdawniejszych czasów aż po czasy ostatnie (traktowane naogół jako zamknięty okres historyczny, np. do wojny światowej); przedmiotem czynnym ochrony zabytków stało się samo nowożytne państwo, przyjmujące na siebie rolę nietylko mecenasa, lecz także ustawodawcy w dziedzinie prawnej ochrony zabytków, i strzegące je przed zmniejszeniem ich ilości lub wartości, zabezpieczające ich byt, karzące wszelką samowolę nawet ograniczeniem prawa własności lub wywłaszczeniem w imię powszechnego dobra; wreszcie ustaliły się sposoby, zasady i metody konserwatorstwa, rozszerzające samo pojęcie tegoż; równocześnie wytworzyły się odrębne organy, urzędy i instytucje publiczne (państwowe, społeczne), działające na podstawie ustaw, przepisów i moralnych wskazań, a posiadające odpowiednie egzekutywy. Zadania, obowiązki i cele, jakie zakreśliły sobie w omawianym zakresie poszczególne narody, ulegały i ulegają oczywiście zmianom, zależnym od pojęć i wyobrażeń właściwych różnym fazom ciągle żywego organizmu, jakim jest naród czy forma jego egzystencji w państwie no-

Konserwatorstwo w znaczeniu dzi-siejszem jest zdobyczą XIX w. Wykładnikiem samej idei poszanowania zabytków wraz z ich prawną ochroną stała się dopiero w ub. w. wola ustawodawcza, w której obok momentu etycznego występuje również praktyczny cel opieki nad zabytkami, konserwacja. Histo-rja konserwatorstwa zna wprawdzie już w V w. po Chr. pewne objawy prawnej natury; odżywają one po dziesięciu wiekach pod wpływem humanizmu i odrodzenia we Włoszech w prawnych postanowieniach papieży i mecenasostwie ówczesnych dworów i książąt włoskich (np. florenckiego) lub później za Gustawa II Adolfa w Szwecji, gdzie ustanowiono urząd antykwarza królewskiego, będący prototypem dzisiejszych państwowych urzędów konserwatorskich. Liczne i różnorakie usiłowania w tym względzie, by dorobek artystyczny otrzymał należytą opiekę prawa lub obowiązujących przepisów, miały jednak mimo najszlachetniejszych pobudek charakter raczej indywidualnych zabiegów ze strony wykształconych monarchów, pragnących i w tym zakresie zabezpieczyć dynastyczny interes w zachowaniu pamiątek przeszłości lub dać upust swym osobistym zamiłowaniom dla starożytnego świata, wskrzeszonego przez wykopaliska dawnych dzieł monumentalnych (np. klasycznych w Rzymie) lub prahistorycznych i wczesnodziejo-wych, jak w Szwecji i t. p. Zarówno zatem tendencje, jak i ograniczenie zakresu wspomnianych pierwocin ochrony prawnej zabytków, różnią się zasadniczo #    .

od urządzeń prawnych konserwator- wożytnem. To tez chronologiczny rozwoj skich, które dopiero w ciągu XIX w. idei konserwatorskiej w ciągu XIX i bież. otrzymały dzięki rozlicznym okoliczno- w. jest jakby zwierciadłem stosunku da-ściom charakter powszechny. Pochód nego narodu do jego przeszłości, ukształ-

towanej w zabytkach sztuki i kultury, jest wyrazem jego umiłowań i tęsknot, jest utrwaleniem się jego mocarstwowego stanowiska w duchowej, a także ma-terjalnej kulturze.

Początki nowożytnej idei konserwatorskiej, zawartej w ustawodawstwie, sięgają okresu wojen napoleońskich i pojawiają się niemal równocześnie we Włoszech, w Szwecji i w Danji, dalej w Belgji, Francji i w Niemczech. W wymienionych krajach, posiadających (jak np. we Włoszech lub w Szwecji) tradycje ochrony zabytków, prądy jej nabierają z biegiem czasu cech stanowczego działania i świadomej celowości oraz kie-runkowości i metodycznych sposobów ; te zaś układają się w wielkie rozumowe systemy ochrony zabytków typowych, czyli klasjrfikowanych; z systemów tych wypływają różne zasady ochrony techniczno - artystycznej, powstają zasady i doktryny restauracji, historycznego odtwarzania, stylowego puryzmu, ścisłej konserwacji, aż do najnowszych metod naukowej, artystycznej i racjonalnej konserwacji, ustalanych na fachowych zjazdach międzynarodowych (np. ostatnio w Atenach w 1931 r.). Aktem powszechnego znaczenia ochrony zabytków jest utworzona przy Lidze Naro dów stała „Międzynarodowa Komisja Zabytków Historycznych", mająca zespolić w sposób stały i celowy prace i zagadnienia techniczne, administracyjne i prawodawcze.

Opieka nad zabytkami w Rzeczypospolitej Polskiej.

Użytkowanie konia.

Kredyty międzynarodowe.

Krzem jest najważniejszym pierwiastkiem chemicznym świata nieorganicznego.

Zasadnicza idea teorji kwantów.

2p

cyj.

Historja liryki.

Szybowce.

Fakt, że dokoła przewodnika, w którym płynie prą

Pomysłowość szympansa.

Rachunek warjacyjny.

Mel joracje podstawowe.

IV

Masło.

Geneza mórz.

Rdzeń kręgowy.

Społeczny charakter muzyki.

Kiedy zespół ludzi staje się narodem?

Budowa nauk przyrodniczych.

Współdziałanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego.

Valentin Haiiy.

Uprawnienia obywatela w demokracji parlamentarnej.

Wpływ ewangelizacji świata na rozszerzenie horyzontów geograficznych.

Odżywianie się roślin bezzieleniowych.

Projektowanie statku.

Oświecenie — kultura stanu mieszczańskiego.

Zajordanja.

Powstanie parlamentu w Anglji.

Przemysł perfumeryjny.

®E

. .    

fcyJJ

rin

ii,

Opieka nad zabytkami w Rzeczypospolitej Polskiej.

Organizacja opieki nad zabytkami sztuki i kultury w odrodzonem państwie polskiem otrzymała w pierwszym polskim akcie prawodawczym, ogłoszonym jako dekret Rady Regencyjnej już w 1918 r. (31. X.), racjonalne podstawy prawno-rzeczowe, oparte z jednej strony na najlepszych wzorach obcych ustaw, z drugiej przystosowane do naszych potrzeb: mieliśmy przecież najróżniejsze zabytki o specjalnym charakterze, rozsiane w granicach państwa, w którem obowiązywały jeszcze dawne przepisy państw zaborczych. Wspomniany dekret, jako ustawa ramowa, spełnił jednak swą rolę należycie, dzięki prze-dewszystkiem egzekutywie, w którą wyposażył władze konserwatorskie, a mianowicie państwowych konserwatorów, sprawujących swe czynności w okręgach, w których znalazły się zabytki zniszczone lub uszkodzone przez działania wojenne, a których ratownictwo wymagało w pierwszem dziesięcioleciu największych wysiłków konserwatorskich i materjalnych. Obowiązująca obecnie ustawa w formie rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami uwzględnia oprócz zabytków znanych pod ogólną nazwą sztuki i kultury (zabytki człowieka) grupę paleontologiczną, t. j. zabytki ziemi. Zabytkiem jest więc każdy przedmiot tak nieruchomy, jak i ruchomy, charakterystyczny dla pewnej epoki, posiadający wartość artystyczną kulturalną, historyczną,, archeologiczną lub paleontologiczną, stwierdzoną orzeczeniem władzy konserwatorskiej pierwszej instancji, którą są konserwatorzy w urzędach wojewódzkich. Opiece prawa podlega narówni z poszczególnemi przedmiotami otoezenie zabytków architektonicznych, a także całe grupy budowli i kolekcje przedmiotów oraz rozplanowania starych miast i dzielnic staromiejskich. Terytorjum państwa podzielone zostało na dziewięć okręgów konserwatorskich z siedzibami konserwatorów: w Warszawie (dla m. st. Warszawy, wojew. łódzkiego oraz wojew. warszawskiego i białostockiego), w Krakowie (dla wojew. krakowskiego i kieleckiego), we Lwowie (dla wojew. lwowskiego, Stanisławow-

skiego i tarnopolskiego), w Poznaniu (dla wojew. poznańskiego i pomorskiego), w Wilnie (dla wojew. wileńskiego i nowogródzkiego), w Lublinie (dla wojew. lubelskiego i poleskiego), w Łucku (dla wojew. wołyńskiego) i w Katowicach (dla wojew. śląskiego).

oczy na kształty Polski i wzbudzić do niej miłość przez zmysł wzroku. Nie wyzbywając się tego oglądania Rzeczypospolitej w kształtach i barwach, zbliżamy jej pełny wizerunek do siebie, utrwalamy go w naszej pamięci, co pozwala nam na reprodukowanie, odtworzenie utrwalonych kompozycyj, z jakich się składa wielki obraz, mieniący się tysiącem form i kolorów — obraz Polski. Dlatego pamiętając o dewizie: „Zachowywać od zatracenia pamiątki narodowe, podawać je wiekom potomnych, było zawsze i u wszystkich ludów powinnością świętą i tkliwą⁴' (Monumentu Regum Poloniae Cracouiensia 1821 r.), starajmy się być pomnożyeie-lami, a nie pomniejszyeielami polskiego, a tern samem ogólnoludzkiego dorobku kultury.

J. Remer.

Zagadnienie konserwatorstwa posiada w językach obcych bogatą literaturę (np. H. Ba r t m a u n, Heimatpflege, Denkmal-pflege und Heitmatschutz; A. R i e g 1, Der moderne Denkmałkultus, sein Wesen und seine Entstchung). W języku polskim por. Wł. Demetrykiewicz, Konserwatorstwo, studjum ze stanowiska dziejów kultury i nauki porównawczej prawa, 1886; Pamiętnik pierwszego zjazdu miłośników ojczystych zabytków w Krakowie 1911 r. wyd. w 1912 r.; J. Kuczkowski, Ochrona zabytków, 1914; Opieka nad zabytkami i ich konserwacja, wyd. b. Ministerstwa Sztuki i Kultmy, 1920 r. oraz czasopismo poświęcone opiece nad zabytkami, inwentaryzacji i geografji zabytków pod red. Jerzego Remera: Ochrona Zabytków Sztuki, t. I i II. 1930/31.

Nadzór nad służbą konserwatorską sprawuje konserwator główny w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, będącem najwyższą, drugą instancją wr sprawach opieki nad zabytkami. Do władz konserwatorskich pierwszej instancji należy: 1) wydawranie orzeczeń stwierdzających wartość zabytkową przedmiotów i nadających tym przedmiotom charakter zabytku w znaczeniu prawa; 2) prowadzenie rejestru zabytków, 3) wydawanie zezwoleń na wszelkie roboty i zmiany przy zabytkach (samowolne wykonywanie robót i zmian jest wzbronione), 4) nadzór nad temi robotami, 5) wstrzymanie robót wykonywanych bez zezwolenia lub w sposób niewłaściwy, 6) wydawanie zezwoleń na wywróz z granic państwa (samowolny wywóz jest wzbroniony), 7) wydawanie zezwoleń na poszukiwania archeologiczne i paleontologiczne.

Chociaż państwo sprawuje tu pośrednią opiekę nad zabytkami przez fachowe organy rządowe, to jednak skuteczność tej opieki zależy od zrozumienia jej zadań i celów przez ogół obywateli.

KONSERWATYZM. Wedle odwieez-doświadczenia walczą ze sobą

Uświadomiony obywatel jest i w tym zakresie współodpowiedzialny (nietylko wobec litery prawa, lecz wobec historji i kultury narodu) za całość dziedzictwa zawartego w skarbie zabytków. Nie ulega wątpliwości, że wskutek rozdarcia ziemi polskiej na trzy części-zabory zatraciliśmy także obraz rzeczywistości, wyrażającej się m. in. w kształtach przeka-    nego

zanych nam przez poprzednie pokolenia, w polityce dwa sposoby myślenia: kon-Brak poczucia tych kształtów jest rów-    serwatywny    i    postępowy. Kierunek

noznaczny z brakiem poczucia rzeczy-    konserwatywny    stara    się podtrzymy-

wistości. Otworzyć zatem trzeba szeroko wać,

a co najwyżej ewolucyjnie

i ostrożnie rozwijać tradycyjne pod- wedle poglądu powyższych pisarzy na stawy urządzeń społecznych. Kierunek podstawie religijnej, a idea religijno-postępowy uważa za rzecz konieczną etyczna powinna przenikać całą dzia-troskę o to przedewszystkiem, aby łalność państw. Jednostce powinna istniejące urządzenia polityczne i go- być wprawdzie zapewniona wolność, spodarcze przystosowywać jak naj- ale w granicach podyktowanych fak-szybciej do ciągle zmieniających się po- tem, iż celem państwa nie jest jed-trzeb i ideałów ludzkich; dlatego też nostkowe dobro obywateli. Z różnych bywa często w swoich dążeniach i me- możliwych form rządu uważali oni

todach działania radykalny.

Powstanie nowoczesnego konserwatyzmu.

formę monarchiezną za najlepszą, a de Maistre był tej formy przez długie lata najbłyskotliwszym i naj wymowniej-

Wszyscy bowiem ci twórcy nowoczesnego konserwatyzmu byli legitymista-mi, t. j. bronili prawowitych dziedzicznych monarchij, krytykowali zasadę wszechwładzy i zwierzchnictwa ludu, oświadczali się za podporządkowaniem państwa zasadom religji chrześcijańskiej i za wychowaniem religijnem, wreszcie bronili nienaruszalności rodziny i własności prywatnej. Przedmiotem ich ostrej krytyki była zwłaszcza „Deklaracja praw człowieka i obywatela", która ich zdaniem z naj-ważniejszemi zasadami ustroju jest w sprzeczności. Wskazywali oni chętnie jako przykład Anglję, która wobec rewolucji francuskiej i jej zasad zachowała się odpornie, monarehji dawnej nie zburzyła, a mimo to stworzyła państwo kwitnące ładem, zamożnością i poszanowaniem praw jednostki. Istotnie oba główne stronnictwa działające wówczas w Anglji (torysów i wigów),

Niewątpliwie od samego początku szym obrońcą. U nas był jego wielbi-dziejów walczyły ze sobą takie dwa cielem i uczniem H e n r y k Rzewu-kierunki, a na ich ciągłem ścieraniu ski, który doprowadził poglądy de się polegało zawsze i wszędzie życie Maistre’a aż do karykatury, nie cofa-polityczne. Ale sama nazwa konserwa- jąC sję nawet przed bronieniem legi-tystów i postępowców jest stosunkowo tymizmu w stosunku do dynastji Ro-świeża, bo datuje się dopiero od czasu manowów. wielkiej rewolucji francuskiej. Wówczas to poci wpływem radykalnych reform, jakie ta rewolucja w życiu poli-tycznem i gospodarczem starała się przeprowadzić, zaczęto nazywać konserwatystami tych, którzy się radykalizmowi rewolucyjnemu przeciwstawiali, a postępowcami tych, którzy dzieło rewolucyjne pochwalali.

Reakcja przeciw rewolucji budzi się przedewszystkiem we Francji, gdzie pojawiają się pierwsi pisarze mogący uchodzić za teoretyków nowoczesnego konserwatyzmu. Należą do nich d e M a i s tr e i B o n a 1 d, za którymi poszli Adam Muller i Fryd.

S t a h 1 w Niemczech oraz Albert Haller w Szwajearji. Pisarze ci krytykowali ostro teorję kontraktu społecznego (—»Konstytucja) i wysnute z niej konsekwencje. Poczytywali oni społeczeństwo za twór organiczny, którego istnienie jest niezależne

od woli stanowiących je jednostek.    ,    .    . . . . ,    ,

Nie jest ono oparte na kontrakcie, lecz choc rozmły się w swojej taktyce, sta-powśtało z woli Boga. Najważniejsza ły na gruncie zasad konserwatywnych forma społeczeństwa, t. j. organizacja i nader krytycznie odnosiły się do ra-państwowa, powinna też byc oparta dykalizmu rewolucyjnych mężów stanu.

za-

Początki polskiej partji konserwatywnej.

W ciągu w. XIX powstają we wszystkich krajach stronnictwa konserwatywne, czyli zachowawcze, aczkolwiek niewszystkie taką nazwę przyjmują. W Polsce stronnictwo konserwatywne w nowoczesnem tego słowa pojęciu organizuje się stosunkowo późno, bo dopiero po powstaniu listopadowem. Impuls do tego dał ks. A d a m Cza r-toryski (-»Czartoryski), prezes ostatniego Rządu Narodowego, który w styczniu 1833 r. zawiązał wśród emigracji polskiej w Paryżu związek tajny pod nazwą „Stowarzyszenie Jedności Narodowej". Celem tego związku było zwalczanie wpływu Towarzystwa Demokratycznego, zawiązanego rok przedtem pod patronatem Joachima Lelewela „celem działania w sprawie narodowej w duchu zasad filozoficzno-demokratyeznyeh". „Związek" Czartoryskiego pozyskał pośród emigracji i w kraju liczne grono ludzi stojących na gruncie zasad konserwatywnych. Ponieważ zarówno pod zaborem rosyjskim, jak i austrjackim i pruskim, nie było wówczas miejsca na działania polityczne, przeto z natury rzeczy tętno organizacji konserwatywnej biło aż do r. 1860 w Paryżu. Dopiero w drugiej połowie XIX w. pojawiły się i w kraju usiłowania, aby zorganizować jaw*nie działające grupy konserwatywne. Około r. 1860 głównym przedstawicielem myśli konserwatywnej w zaborze rosyjskim jest Aleksander Wielopolski, w zaborze zaś austrjackim Agenor Gołuehowski, Adam Potocki, Antoni Zygmunt Helcel i Jerzy Lubomirski. Konserwatyści ci obok innych haseł zachowawczych ogłaszają przedewszystkiem program „pracy organicznej". Polega on na tern, że za najważniejszą w danych warunkach pracę dla dobra narodu uważają oni nie zbrojne ruchy przeciwko zaborcom, gdyż te nie mają w warunkach ówczesnych żadnych szans powodzenia, ale pracę nad podniesieniem oświaty i zamożności narodu oraz nad zjednoczeniem wszystkich jego warstw w jedno solidarne społeczeństwo, świadome swojej odrębności w stosunku do rządów i społeczeństw zaborczych. Pracę organizacyjną można prowadzić we wszelkich, nawet nieprzyjaznych warunkach (przykładem zabory: pruski i rosyjski w epoce Berga i Hurki), ale najlepiej wówczas, jeśli można z rządem zaborczym dojść do kompromisu za cenę wstrzymania spisków i ruchów zbrojnych. Dlatego też kompromis taki, o ile jest zgodny z rozwijaniem życia narodowego, leżał zawsze na linji ówczesnej polityki konserwatywnej.

Konserwatyzm polski w dobie przedwojennej.

Broniąc takiego programu, musieli konserwatyści wejść w konflikt z żywiołami postępowemi i radykalnemi, które dążyły do szybkiej zmiany równo stosunków społecznych, jak i politycznych, a w szczególności z temi grupami politycznemi, które i nadal uważały organizację ruchu zbrojnego za najważniejsze zadanie, gdyż nie wierzyły w możliwość radykalnego postępu na ziemiach Polski bez wywalczenia niepodległości dla narodu. Przez całe pół wieku, bo aż do wybuchu wielkiej wojny (1914 r.), posiadali konserwatyści nad swoimi ideowymi przeciwnikami wielką przewagę. Zarówno „koła polskie" w Berlinie, jak i w Wiedniu, składały się w ogromnej swojej większości z konserwatystów; również rządy w Galicji przez cały okres jej samorządu spoczywały w rękach konserwatystów, którzy mogli tutaj przeprowadzać i przeprowadzili bardzo skutecznie swój program pracy organicznej. W dawnym zaborze rosyjskim wpływ ich był mniejszy, gdyż żaden kompromis z rządem rosyjskim w epoce po powstaniu 1863 r. nie okazał się możliwy. Ale i tutaj posiadali silną organizację, a w swoich szeregach wielu ludzi wybitnych. Nazywali się sami stronnictwem „realistów".

Jak wszystkie part je polityczne, tak i konserwatyści polscy XIX w. nie byli nigdy całością jednolitą, lecz dzielili się na drobniejsze odcienie. W dawnej Galicji najruchliwszą i najwybitniejszą była grupa zwana „stańczykami", która najotwarciej przeprowadziła ostrą krytykę ostatniego powstania narodowego jako ruchu bezcelowego i najwymowniej głosiła potrzebę pracy organicznej („Teka Stańczyka" 1866 r.). Grupa ta posiadała dwa swoje organy: pismo codzienne „Czas" oraz miesięcznik „Przegląd Polski", redagowany przez Stanisława Tarnowskiego, Józefa Szujskiego i Stanisława Koźmiana. Posiadała w swoich początkach bliską łączność z dawną emigracją w Paryżu, a mianowicie z tym odłamem, który skupiał się dookoła osoby Adama Czartoryskiego (Hotel Lambert) i wydawał tamże znakomicie redagowane „Wiadomości Polskie". Pismo to zasilali swojemi artykułami po-lityc^nemi liczni wybitni pisarze, między innymi Walerjan Kalinka i Jułjan Klaczko. Związek z dawną emigracją paryską sprawił, iż grupa krakowska miała zawsze silne zabarwienie antyrosyjskie.

W epoce wielkiej wojny konserwatyści krakowscy, noszący od r. 1907 oficjalną nazwę „Prawicy Narodowej", poparli też swoim wpływem ruch zbrojny skierowany przeciw Rosji, gdyż uznawali, że zachodzą wmrunki sprzyjające podniesieniu nigdy niewygasłej i niezapomnianej sprawy niepodległości Polski, a zwłaszcza wierzyli, że do urzeczywistnienia tego hasła dopomoże Polakom Austrja, bądźto podczas wojny, bądźto na przyszłym kongresie europejskim. Tern samem weszli w przeciwieństwo do niektórych innych grup konserwatywnych (podolaków, realistów warszawskich), a zbliżyli się do t. zw. stronnictw niepodległościowych.

Konserwatyzm w Polsce powojennej.

Doniosłe przewroty polityczne i gospodarcze, jakie spowodowała wielka wojna, musiały pociągnąć za sobą przetworzenie się wszystkich partyj politycznych działających na terenie Polski, a więc także i konserwatystów. Wprowadzenie jak najdalej idącego głosowania powszechnego przy wyborach do ciał reprezentacyjnych wywołało wzrost wpływów stronnictw społecznie radykalnych, a tern samem zmniejszenie wpływu stronnictw zachowawczych. Liczba ich przedstawicieli w ciałach reprezentacyjnych spadła przez pewien czas do minimum. Osłabił ich zwłaszcza fakt, że podzieleni byli na kilka grup ostro się między sobą zwalczających, a różniących się bądźto reminiscencjami z epoki wielkiej wojny, bądźto stosunkiem do sprawy obcych narodowości (Rusini). Chcąc dalej egzystować, musieli też konserwatyści program swój uzgodnić i połączyć się w jedno ogólnopolskie stronnictwo zachowawcze, co istotnie nastąpiło w latach 1926—1932. Równoczesnym ich sukcesem było to, że po smutnych doświadczeniach z przerostem radykalizmu pewne zasadnicze punkty ich programu politycznego zostały przejęte przez niektóre nowo w Polsce powstałe grupy polityczne.

Obecny program konserwatystów, dostosowany do dzisiejszych potrzeb, po-

wy polskiej.

lega na obronie istnienia silnej naczelnej władzy państwowej i na zwalczaniu zbyt rozwielmożnionej ich zdaniem sejmokracji. Bronią oni dalej liberalnej polityki ekonomicznej i zwalczają etatyzm państwowy, dążący do przerostu zadań państwa w zakresie gospodarczym; popierają znaczenie czynnika religijnego w życiu społecznem, a więc w Polsce przedewszystkiem kościoła katolickiego; wreszcie przeciwstawiają się wszelkiemu dążeniu do naruszania tradycyjnych i wypróbowanych podstaw życia społecznego, jak rodzina i własność prywatna. W stosunku do innych narodowości żyjących w państwie polskiem oświadczają się za poszanowaniem praw tych narodowości, a przeciw wszelkiemu narodowemu czy wyznaniowemu szowinizmowi. W sejmie i w senacie należą do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, widząc w osobie marszałka Piłsudskiego męża stanu zdolnego do kierowania silną ręką państwowej na-

St. Estreicher.

O polskim konserwatyzmie zob. rozprawkę S. Estreichera: Konserwatyzm, 1928. O teorji konserwatywnej. T. D.: Polityka konserwatywna, 1929 r. O programach i siłach poszczególnych grup konserwatywnych przed ich zjednoczeniem pisze A. Bełcikowska w kilku swych wydawnictwach, jak np.: Stronnictwa i związki polityczne w Polsce 1925 r. lub Biuletyn Polityczny rok II, 1927 r.

KONSTYTUCJA.

Konstytucja i umowa społeczna.

Duszna i groźna była atmosfera polityczna niemal wr całej Europie zachodniej ‘XVIII w. Na czele państw stali monarchowie o władzy absolutnej; dookoła ich tronów gromadził się świetny

dwór, żyjący życiem pełnem wyrafinowanej kultury; sprawna i energiczna biurokracja nie dopuszczała ludności ani do kontroli nad sobą,t ani do współudziału wr rządach... — ale zato w masach rządzonych, u dołu społeczeństwa, szerzyło się niezadowolenie, ciemnota, nędza. To jaskrawe przeciwieństwo rodziło krytykę i poczucie konieczności zmian. Pomysły domagające się radykalnej przebudowy ustroju politycznego zaczęły się coraz wyraźniej krystalizować.

Jasną stawało się rzeczą, że przebudowa ta polegać musi na ograniczeniu władzy absolutnego monarchy, ńa usunięciu samowoli urzędników, na zrównaniu obywateli w ich prawach i obowiązkach, na dopuszczeniu ich do współudziału w rządach i w kontroli nad rządami — a to wszystko powinno być dokładnie opisane i zagwarantowane w jednej zasadniczej ustawie, której by nikomu (nawet monarsze) nie wolno było ani samowolnie zmieniać, ani naruszać. Dla uzasadnienia potrzeby i treści takiej ustawy zaczęto się coraz częściej i powszechniej odwoływać do teorji t. zw. umowy społecznej.

Teorja ta, stworzona przez znakomitych pisarzy XVII i XVIII w., starała się dać obraz powstania państwa i ob- * myśleć ideał najwłaściwszego jego ustroju, a przedstawiała się następująco: W jakimś prawieku, kiedy nasi praojcowie przekonali się, że wspólne-mi siłami lepiej mogą walczyć z naturą niż każdy zosobna, zaczęli łączyć się w państwa. W tym celu ludność pewnej okolicy zawierała między sobą u m o-w ę, mocą której godziła się tworzyć trwały związek pod wspólną zwierzchnią władzą. Umowa taka zawierała warunki, pod któremi postanawiały jednostki żyć zgodnie ze sobą i podlegać owej wspólnej najwyższej władzy. Warunki te — tak twierdzili myśliciele

XVIII w. — łatwo jest odtworzyć, gdyż celem ich było zabezpieczyć jednostkom pomyślny rozwój, wolność od ucisku, kontrolę nad władzą rządzącą państwem. W każdem państwie powinny być teraz warunki powyższe przywrócone do dawnego znaczenia, a przede-wszystkiem dla większej pewności ogłoszone w formie stałej i niezmiennej ustawy. Dla określenia takich ustaw poczęła się upowszechniać w drugiej połowie XVIII w. nazwra „konstytucja", która do owych czasów oznaczała wszelką ważniejszą ustawę.

Ruch ten za wydaniem „konstytucji" pozyskał sobie rychło całą opinję wykształconych warstw Europy zachodniej, tem bardziej, że był podsycany i broniony przez najznakomitszych ówczesnych pisarzy (Montesąuieu, Rousseau, Locke).

średniowieczne wzory nowoczesnych konstytucyj.

Cały ten ruch konstytucyjny, jaki się rozwinął w XVIII w., był tylko jednym krokiem naprzód po drodze, po której społeczeństwa europejskie już od siedmiu wieków kroczyły. Śmiało powiedzieć można, iż zwiastunami jego i poczęśei wrzorami były przywileje średniowieczne, jakie monarchowie ówcześni wydawali na rzecz niektórych stanów uprzywilejowanych: dla możnowładców, szlachty, duchowieństwa i mieszczan. Stany te bądźto wrzamian za usługi oddawane dynastjom panującym, bądź też w drodze walki z monarchą, otrzymywały w wiekach średnich pewne uprawnienia polityczne i gospodarcze, a zabezpieczano im te prawa w formie ustaw noszących nazw'ę „przywilejów". Znamy takie ustawy — i to liczne i doniosłe — z dziejów Polski, ale najważniejszym i najbardziej głośnym z pomiędzy nich jest angielska „Magna Charta'¹, wydana w r. 1215 przez króla Jana Bez ziemi. Od nowoczesnych konstytucyj różnią się średniowieczne przywileje przedewszystkiem tem, iż nie obejmują całego ustroju, lecz regulują tylko uprawnienia niektórych warstw w życiu państwowemu Można je uważać za wzory albo za zwiastuny nowoczesnych konstytucyj tylko dlatego, iż przez próby rozszerzania ich treści na coraz to nowe kwest je i na całą ludność państwTa doszli politycy i myśliciele XVIII w. do ustalenia, jak powinny wyglądać normy prawne, aby tworzyć „konsty-tucję“.

Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki Półn.

Nie w starej jednak i zmęczonej Europie, ale w młodocianej i do życia dopiero zrywającej się Ameryce Północnej — tworzącej wówrczas jeszcze kolon ję angielską — podjęto pierwsze praktyczne próby, aby spisać ustawę mogącą odtworzyć ową umowę po myśli filozofów i polityków europejskich. Próby takiej dokonali koloniści niektórych stanów — podówczas jeszcze nie zjednoczonych — układając dla swoich „stanów" regulujące ich współżycie postanowienia zasadnicze. Na wzór takich lokalnych „kart" postanowiono po wyzwoleniu się Ameryki Północnej z pod panowania angielskiego opracować konstytucję związkową dla całego nowopowstałego państwa, t. j. dla t. zw. Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Istotnie w latach 1787—89 uchwalono konstytucję federalną Stanów Zjednoczonych A. P., obowiązującą z małemi zmianami do dzisiaj.

Konstytucja ta wprowadziła w Ameryce Północnej ustrój republikański z prezydentem na czele, nadając jednak prezydentowi daleko idącą władzę, zbliżoną do władzy monarchicznej, zato co-prawda krótko trwającą. Konstytucja amerykańska zna dwie izby reprezentacyjne zwane kongresem, obie pochodzące z wyboru, ale każda wybierana w inny sposób. Zachowała też podział federacji amerykańskiej na „stany", czyli na prowincje i przyznała tym stanom daleko idące uprawnienia. Ogłoszenie jej wywarło olbrzymie wrażenie w Europie, zwłaszcza we Francji, gdzie właśnie Zgromadzenie* Narodowe obradowało nad uchwaleniem „Deklaracji praw człowieka i obywatela" na użytek Francji.

Francuska „Deklaracja praw człowieka

i obywatela" z r. 1789 i konstytucja z r. 1791.

Niemal równocześnie bowiem z uchwaleniem konstytucji amerykańskiej zbiegł się we Francji wybuch wielkiej rewolucji w r. 1789. Od samego początku postawił sobie ruch rewolucyjny jako cel obalenie „starego porządku" i zastąpienie go przez konstytucję, któraby zabezpieczyła swobodę jednostce. W dniu 26 sierpnia 1789 r. uchwalono ustawę, składającą się ze wstępu i z siedemnastu szczegółowych artykułów. Jest to słynna „Deklaracja praw człowieka i obywatela", obowiązująca do dzisiaj we Francji i uchodząca za najlepsze zabezpieczenie wolności jednostek. Wedle tej Deklaracji na j ważniej szemi prawami jednostki są wolność i równość, i to równość tak samo co do praw wobec państwa, jak i co do obowiązków. Żadna ustawa i żadna władza nie może się tej wolności i równości sprzeciwiać. Wszelka władza w państwie ma wychodzić od ludu i ma być sprawowana pod kontrolą obywateli. Nie wolno władzy nikogo samowolnie więzić, nie wolno tamować myśli i wolności druku; wszyscy obywatele mają mieć równy dostęp do urzędów; wszyscy mają mieć zapewnioną wolność religijną; wszyscy powinni płacić jednakowe podatki; własność każdej jednostki powinna być nienaruszalna.

Bezpośrednio po przyjęciu tej „Deklaracji" przystąpiło Zgromadzenie Narodowe do obrad nad treścią właściwej konstytucji, określającej dokładniej ustrój władz państwowych. Konstytucję tę uchwalono we wrześniu r. 1791 po dwóch latach burzliwych narad.

Polska konstytucja trzeciego maja (1791).

Równocześnie i równolegle z wypadkami, jakich widownią była Ameryka Północna i Francja, radzono i u nas w Polsce nad uchwaleniem konstytucji. O ile we Francji chodziło przy uchwaleniu konstytucji o usunięcie absolutyzmu, to u nas palącą potrzebą było raczej usunięcie anarchji i ograniczenie nie władzy monarchicznej, słabo rozwiniętej, ale przywilejów klasy możno-władców i szlacheckiej. Wskutek tego, że na treść naszej konstytucji działały te same wpływy, co na francuską, jest ona pod wielu względami zbliżona do francuskiej swej siostry, ale zachowuje mimo to niektóre właściwości polskiego ustroju i łączy je umiejętnie z nowemi prądami europejskiemi.

Konstytucja trzeciego maja została nazwana przez jej twórców „Ustawą Rządową". Podzielona jest na 11 ustępów, określających zwięźle następujące kwest je: prawa religji panującej, stanowisko szlachty, miast i mieszczan oraz chłopów, czyli włościan, organizację władz publicznych, sejmu, czyli władzy prawodawczej, króla i organów wykonawczych, władzy sądowniczej, regencji i edukacji dzieci królewskich, wreszcie siły zbrojnej narodowej. Re-ligję rzymsko-katolicką uznała ona za panującą, ale przyrzekła opiekę również innym wyznaniom; utrzymała dotychczasowe przywileje warstwy szlacheckiej, ale dopuściła i inne klasy do ważnych uprawnień; miastom i mieszczanom starała się zagwarantować samo-

rząd i udział w sejmie; ludowi rolni- świata. Jednak wobec rozbiorów i upadnie nadała wprawdzie pełnej ku Polski jako samodzielnego państwa wolności, ale roztoczyła nad nim opiekę wpływ konstytucji trzeciego maja nie

czemu

rządu i popierała zawieranie dobrowolnych umów pomiędzy dziedzicami majątków wiejskich a włościanami. Utrzymała dawny podział sejmu na izbę poselską i izbę senatorską, złożoną z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów. Zniosła nieszczęsne liberum ve-to, konfederacje wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie. Prawa władzy monarszej ujęła skromnie, ale zato zniosła elekcję królewską i wprowadziła rządy dziedziczne. Do boku królowi dodała „Straż", czyli radę królewską, złożoną z prymasa, pięciu ministrów i dwóch sekretarzy, a Straż tę poddała odpowiedzialności przed sejmem, aby uniemożliwić rządy królewskie niezależne od sejmu. Władzę sądowniczą powierzyła magistraturom wybieralnym. Wojsku narodowemu nakazała wierność narodowi i królowi oraz obronę konstytucji. Była to więc konstytucja liberalna, aczkolwiek nie szła tak daleko, jak francuska „Deklaracja praw człowieka i obywatela" z r. 1789, bo nie przeprowadzała bezwzględnej równości i wolności wszystkich obywateli. Wywołała też podziw zagranicy jako dzieło umiarkowania i mądrości.

był na inne kraje tak silny, jak wpływ konstytucji francuskiej z r. 1791 oraz dalszych konstytucyj, jakie kolejno po sobie następowały.

Konstytucje XIX i XX wieku.

Te trzy pierwsze konstytucje, t. zn. amerykańska, francuska i polska, są trzema najstarszemi konstytucjami świata w nowożytnem tego słowa znaczeniu. Za ich to wzorem powstaje później w Europie, a także i na innych kontynentach, cały szereg konstytucyj, starających się wydoskonalić coraz lepiej nowożytny ustrój polityczny. Jest to wielką chlubą Polski, że przodowaliśmy pod tym względem innym narodom i że staliśmy się w ten sposób ważnym czynnikiem postępu politycznego w dziejach

Wiek XIX jest we Francji i we wszystkich niemal innych krajach europejskich epoką bujnego ruchu konstytucyjnego. Zwłaszcza w roku 1848, zwanym „wiosną łudów“, wytworzył się bardzo silny prąd we wszystkich krajach, dążący, do ogłoszenia w nich konstytucyj. Nawet najbardziej reakcyjne monarchje, jak pruska i austrjacka, musiały wydać w tym czasie pod wpływem wybuchających rewolucyj konstytucje hołdujące w mniejszym lub większym stopniu zasadom liberalnym (—»Liberalizm). Pod koniec XIX w. i z początkiem w. XX posiadają też już wszystkie państwa europejskie, a także niektóre pozaeuropejskie, swoje własne konstytucje, nawet egzotyczna Japonja, kraje Południowej i Środkowej Ameryki, Australja i t. p. Ostatniemi państwami w Europie, które wprowadziły u siebie przed wielką wojną konstytucje, były Turcja i Rosja (w. r. 1906). Do jeszcze większego znaczenia urósł ruch konstytucyjny po wielkiej wojnie. Wiele konstytucyj dawniejszych okazało się wówczas przestarzałemi, jak np. konstytucja związkowa niemiecka, pochodząca z r. 1871.

Niektóre państwa, jak Finlandja, Litwa, Estonja, Łotwa, Czechy, Polska, które po wojnie dopiero powstały, musiały obmyśleć dla siebie nowy ustrój i ująć go w formę konstytucji. Tak samo znaczna ilość państw pozaeuropejskich, jak Chiny lub Egipt.

Charakter i podział ustaw konstytucyjnych.

ne, a

W ten sposób wszystkie cywilizowali ieraz nawet napół cywilizowane

państwa otrzymały swoje „konstytucje". Od początku XIX wr. sprecyzowało się też pojęcie konstytucji jako ustawy regulującej główne zasady ustroju państwowego. Jest to zazwyczaj ustawa ułożona wedle pewnego planu i wydana za jednym zamachem; ale nie jest to konieczne, bywają bowiem i wyjątki od takiego stanu rzeczy; tak np. konstytucja dawnej, przedwojennej Austrji składa się z kilku „ustaw zasadniczych", które dopiero razem wzięte tworzyły konstytucję. Czasami znowu obok prawa spisanego w konstytucji wTytwarzało się niepisane prawo zwyczajowe, które uzupełniało i modyfikowało prawo konstytucyjne. Tak np. w Anglji istnieje (z dawniejszych i nowszych czasów) dużo ustaw, mających charakter konstytucyjny, ale mają one drugorzędne znaczenie w porównaniu z normami konsty-tucyjnemi wytworzonemi zwyczajowo i nieubranemi nigdy w formę ustawy. A jednak to zwyczajowe prawo bywa tam równie silnie przestrzegane, jak prawo ujęte w „bille" (ustawy wydane na podstawie uchwał parlamentu). Co-prawda Anglja jest pod tym względem wyjątkiem, bo wrszędzie gdzie indziej stosunek jest odmienny: uchwały konstytucyjne bywają regułą, a przepisy konstytucyjne wytworzone zwyczajowo dotyczą tylko kwestyj mniej ważnych.

Do charakterystycznych znamion ustaw konstytucyjnych należy cecha „sztywności". Ustawy takie zawierają bowiem zwykle (ale niezawsze) przepisy utrudniające ich zmianę. Zastrzegają, że do ich rewizji potrzebna jest w ciałach parlamentarnych bardzo znaczna (kwalifikowana) większość, np. ²j₃ albo ³/₄ głosów⁷. Przepisują czasami, że wogóle przez pewien czas nie wolno ich zmieniać, albo że rewizja ich ma obowiązkowo nastąpić po upływie pewnego dłuższego czasu. Celem tych „usztywniających" przepisów jest zapewnienie stałości temu fundamentowi wszelkiego prawodawstwa w samym kraju, jakim jest konstytucja.

Ustawa konstytucyjna jest ustawą regulującą zasady, a nie szczegóły ustroju. Dlatego też przepisy jej powinny mieć charakter norm ogólnych, a regulowanie szczegółów powinno należeć do ustaw specjalnych, łatwiej zmiennych i mogących dlatego nadążać za potrzebami wynikaj ącemi z szybkiego tempa rozwoju społecznego. Tyle co do formy ustaw konstytucyjnych, a teraz o ich treści.

Wszystkie ustawy konstytucyjne, jakie zostały w ciągu wieku XIX i XX ogłoszone, można podzielić co do treści na dwa typy. Jedne z nich są konstytucjami liberalnemi i demokratycznemi, t. zn. starają się rozwinąć głównie równość i wolność obywateli oraz zapewnić im możliwie najszerszy udział w rządach państwa. Inne podkreślają autorytet władzy naczelnej i starają się podporządkować jednostkę pod silną władzę organów państwowych, a państwem rządzić przy pomocy rodowaj, majątkowej lub intelektualnej elity społeczeństwa. Zacznijmy od charakterystyki tych pierwszych jako wcześniejszych i częstszych.

Konstytucje liberalne.

Konstytucje liberalne głoszą wyraźnie, nawet z naciskiem, zasadę wszechwładzy ludu. Wedle tej zasady władza w państwie powinna spoczywać wr ręku wszystkich obywateli i to zarówno władza ustawodawcza, jak wykonawcza i sądowa. Lud nie musi coprawrda wykonywać tej władzy sam bezpośrednio, lecz może ją przekazać swoim organom, t. zn. delegatom, ale ci działają wt imieniu ludu. Takim organem ludu jest jego reprezentacja, czyli parlament (-» Parlament). Organem ludu winien być również monarcha, nawet monarcha dziedziczny oraz jego ministrowie i zależni od nich urzędnicy. Jeszcze lepiej,

jeżeli monarchy niema, a państwo ma cyj, wolność religijną, wolność przeko-

charakter

republiki

z często obieranym prezydentem na czele. Organami ludu powinny być także sądy i to bez względu na to, czy są mianowane przez głowę państwa, czy też wybierane przez lud.

Wedle konstytucyj liberalnych ciała ustawodawcze powinny mieć charakter demokratyczny (-»Demokracja), t. zn. powinny być wybierane przez najszersze masy ludności i to w ten sposób, aby interesy wszystkich grup, z jakich ludność państwa się składa, mogły być w należytej mierze uwzględnione. Często odbywane wybory do parlamentu są wedle konstytucyj liberalnych najlepszą rękojmią, iż ludność posiadać będzie przedstawicieli rozumiejących interes całego ludu, posłów nieodpowiednich może bowiem przy najbliższych wyborach odrzucić i zastąpić nowymi.

Wedle konstytucyj liberalnych konstytucja powinna być rezultatem woli ludu, a nie narzucona zgóry przez rząd, czyli „oktrojowana". Do obowiązków reprezentacji ludowej należy strzec pilnie, aby nie ulegała ona żadnym dorywczym zmianom, ale stanowiła trwałą podstawę dla rozwoju całego prawa. Niektóre konstytucje liberalne żądają, aby do zmiany takiej ustawy musiała się znaleźć kwalifikowana większość, a także, aby uchwalenie całkiem nowej konstytucji mogło być dokonane tylko przez umyślnie na ten cel wybrane ciało prawodawcze, czyli przez konstytuantę.

(-»Republika) nań, wolność druku, tajemnicę listową i t. p. Jednostka ma więc zapewnioną dużą sferę swobody, do której władze państwowe nie mogą wkraczać; gdyby ją naruszyły, to jednostce przysługuje prawo wniesienia skargi do specjalnych trybunałów, złożonych z sędziów niezawisłych, mogących przywrócić naruszone prawo jednostek.

Wedle konstytucyj liberalnych głowa państwa, a więc monarcha lub prezydent, ma mieć w zasadzie najwyższą władzę wykonawczą, ale musi ją wykonywać za pośrednictwem ministrów, których działalność podlega kontroli parlamentu. Wskutek tego reprezentacja ludności ma wpływ nietylko na ustawodawstwo, ale także na administrację państwową. Członkowie parlamentu mogą domagać się od ministrów wyjaśnień w sprawie każdego ich zarządzenia, jeżeliby te wyjaśnienia większości izby nie zadowoliły, wolno pociągnąć ministrów do odpowiedzialności bądźto za nieudolność w rządzeniu, bądźto za złamanie prawa (odpowiedzialność ministrów).

Stosunek jednostki do państwa bywa w konstytucjach liberalnych określany dla jednostki bardzo korzystnie. Gwarantują one jednostce śladem racji'" "francuskiej z r. 1789 cały szereg doniosłych uprawnień, jak: wolność osobistą, własność indywidualną, prawo do zakładania stowarzyszeń, do odbywania zgromadzeń, do wysyłania pety-

Obok działalności ministrów i podlegających im urzędników, za których działalność ministrowie są także odpowiedzialni — sprzyjają konstytucje liberalne samorządowi ludności. (-»Samorząd). Podobnie i w wykonywaniu sądownictwa przyznają konstytucje liberalne duży udział samej ludności, a to przez zaprowadzenie sądów przysięgłych, złożonych z obywateli, a więc ludzi nie odbierających od nikogo wskazówek i wydających wyroki wedle własnego sumienia.

„Dekla-

Na takich przewodnich zasadach oparte zostały bardzo liczne konstytucje XIX w., starające się urzeczywistnić ideał państwa liberalnego, szanującego swobody obywatelskie i przyznającego jednostce duży udział w rządach pań-

stwa. Z konstytucyj liberalnych najbardziej może charakterystyczna była konstytucja belgijska, wydana w r. 1831 albo konstytucja francuska z r. 1875, która stała się wzorem dla bardzo wielu innych konstytucyj w ostatnich sześćdziesięciu latach. Wszystkie konstytucje liberalne sprzyjały temu, aby punkt ciężkości życia politycznego przeniósł się do ciał reprezentacyjnych, a władza wykonawcza miała na nie stosunkowo niewielki wpływ. Tam to w tych ciałach reprezentacyjnych wrzały też namiętne walki polityczne o kierunek polityki państwowej, zagranicznej i wewnętrznej.

nym dochodzili ludzie mierni, a dobro państwa musiało na tem cierpieć. Niedomagania te dały się odczuwać zwłaszcza tam, gdzie dojrzałość polityczna ludności była mała. W Anglji, gdzie ta dojrzałość stała najwyżej, liberalny ustrój nie dawał powodu do większych skarg.

W porównaniu jednak z systemem rządów biurokratycznych, nieprawo-rządnych i prowadzących do wielkiej samowoli, miały naogół konstytucje liberalne ogromne zalety i tem się tłumaczy, że przez cały wiek XIX były uważane za objaw wysokiej kultury politycznej i nader życzliwie przez samą ludność oceniane. Takie przekonanie górowało w Europie, ba nawet w całym świecie, aż do zakończenia wielkiej wojny. W wyniku tej wojny powstał lub przekształcił swój ustrój cały szereg mniejszych lub większych państw. Wszystkie one — niemal bez wyjątku — przyjmują za wzór dla swoich konstytucyj liberalne urządzenia, skrystalizowane najkonsekwentniej w konstytucji francuskiej z r. 1875.

Konstytucja polska z r. 1921.

Tam obalano gabinety, udzielając im wotów nieufności, i tworzono na ich miejsce nowe, odpowiadające lepiej poglądom partyj politycznych, jakie ze sobą w państwie walczyły. Konstytucje liberalne prowokowały niejako podział na partje i partyjki, zwalczające się namiętnie — zwłaszcza tam, gdzie wprowadzały równocześnie demokratyczny system wyborów, a więc oddawały przewagę niedostatecznie wyrobionym masom. Nieustanna walka tych partyj była też słabą stroną ustroju opartego na

takich konstytucjach, gdyż utrudniała z ; d tych nowSzych konstytu-bardzo często należyty sposob rządze- cyj, które ogłoszono w wyniku stosunków ma Konieczne, ale trudne do przepro- powojennych jest konstytucja polska wadzenia reformy, pociąganie obywateli z 21 marca 1S21 r jed z najbardziej do usług i ofiar na rzecz państwa, iiberalnych. Uchwalona została po dłu-a zwłaszcza oszczędne gospodarowanie trwających próbach stworzenia dla pcszem publicznym - to wszystko me nowo powstałej Polski ustroju odpo-budziło często zapału wsrod partyj, wiednieg0 jej stosunkom. Sejm ustawo-oglądających się na popularność w sze- dawczy któremu to zadanie powierzono, rokich masach wyborców, a tem samem poodrzueał WSZystkie poprzednie pro-nie znajdowało poparcia w ciałach re- jekt a sam poszedł drogą stworzenia prezentacyjnych. Nierównie większe astr0;ju sejm0władczego, w którym par-sympatje budziły zawsze rządy ludzi iament ma górować nad innemi „orga-słabych, oglądających się na popular- nam; ludu“. Konstytucja liczy siedem ilość, nie żądających od społeczeństwa rozdziałów, omawiających kolejno wła-większego wysiłku, aniżeli rządy mężów dzę ustawodawczą, wykonawczą i sądo-Stanu o silnej ręce i o wytkniętych da- wą oraz powszechne obowiązki i prawa leko celach. To też do władzy w pań- obywatelskie, a na końcu zawiera prze-stwach o ustroju demokratyczno-liberal- pisy o zmianie i o rewizji konstytucji;

poprzedza ją wstęp, dziękujący Opatrzności za wyzwolenie narodu oraz przypominający tradycję trzeciego maja. Do tych tradycyj nawiązuje konstytucja głównie tam, gdzie chodzi o supremację (zwierzchnictwo) sejmu. Przyjmuje ona dla Polski formę ustroju republikańskiego z prezydentem na czele, którego wybór oddaje w ręce dwóch izb: sejmu i senatu, złączonych w tym celu w jedno ciało, nazwane Zgromadzeniem Narodowem. Dobór ministrów uzależnia od woli parlamentu i popiera łatwe ich obalanie w razie, gdyby narazili się w czemkolwiek partjom sejmowym. Nie przyznaje prezydentowi prawa veta w stosunku do uchwalonych przez parlament ustaw, a także utrudnia aż do skrajności rozwiązywanie parlamentu (sejmu i senatu) wolą prezydenta w razach, gdyby oba te ciała źle funkcjonowały. Dwóch stworzonych przez siebie izb (sejmu i senatu) nie potraktowała konstytucja równorzędnie, ale nadała sejmowi ogromną przewagę nad senatem. Wybory do ciał ukształtowała nadzwyczaj demokratycznie, przyjmując za ich podstawę głosowanie powszechne, tajne, bezpośrednie, równe i proporcjonalne. Zapowiedziała stworzenie szerokiego samorządu lokalnego, przyznała obywatelom równość i wolność, zagwarantowała w szczególności wolność prasy, wyznania, stowarzyszeń, pielęgnowania narodowości. Możliwość zmiany i rewizji konstytucji starała się utrudnić.

W ciągu najbliższych lat po jej wprowadzeniu w żyeie wystąpiły jednak silnie ujemne jej strony, a mianowicie przerost sejmokracji, rozbicie społeczeństwa na partje i niemożność stworzenia silnego rządu. Jednym z pierwszych kroków rządu marszałka Piłsudskiego, który objął władzę w maju 1926 r., było uzupełnienie i zmienienie konstytucji w duchu ograniczenia sejmowładztwa, a rozszerzenia praw władzy wykonawczej. Ustawą z dnia 2 sierpnia 1926 rozszerzono prawa prezydenta Rzeczypospolitej co do zwoływania, odraczania i zamykania sejmu i senatu; powiększono wpływ rządu na uchwalenie i treść budżetu; nadano prezydentowi Rzeczp. prawo rozwiązywania sejmu i senatu; przyznano mu w pewnych warunkach prawo wydawania rozporządzeń z mocą ustawy i t. p. Ale i te poprawki nie usunęły zasadniczych wad konstytucji z roku 1921 i nie usunęły z porządku dziennego potrzeby zastąpienia jej przez nową. Tern bardziej, że w licznych państwach Europy pojawiły się równocześnie próby zerwania z politycznym liberalizmem.

Konstytucje autorytatywne i elitarne.

Niechęć ku konstytucjom liberalno-demokratycznym istniała już od samego początku życia konstytucyjnego i nie brakło nigdy prób przeciwstawienia im konstytucyj starających się pogodzić istnienie silnej władzy naczelnej oraz elity politycznej ze zdobyczami demokracji. Zwolennikami ustroju państwowego opartego na skupieniu zwierzchniej władzy w ręku jednego człowieka byli nietylko monarchiści z początku XIX w. — ale nawet tacy ludzie, jak syn rewolucji, Napoleon. Z początkiem XIX w. pojawili się też i we Francji i w Niemczech, i gdzie indziej pisarze, którzy potępiali wszystkie konstytucje, oparte na pojęciu zwierzchnictwa ludu, a natomiast głosili zasadę legitymizmu, wedle której najwyższa władza w państwie winna należeć do dziedzicznych dynastyj, ustanowionych przez Boga, a nie do ludu. Monarchowie z woli Boga — wedle tej teorji — mogą, o ile chcą, nadać (oktrojować) ludowi konstytucję i określić w niej w pewien sposób udział ludu w rządach. Ale udział ten nie powinien być za wielki, t. zn. nie powinien przekraczać granic kontroli nad rządem. Służy też monarsze prawo

St. Estreicher.

odwołania każdej chwili takiej konstytucji lub zmniejszenia uprawnień ludu. Typem takiej konstytucji legity mistycznej jest t. zw. „karta konstytucyjna", wydana we Francji w r. 1814 po upadku Napoleona i po wprowadzeniu na tron zpowrotem dynastji burbońskiej. Także i w innych państwach próbowano kilkakrotnie oktrojować konstytucje, zachowując władzę dla monarchy i silny wpływ dla cieszącej się jego zaufaniem elity (izby parów, izby panów).

Jednakże w ciągu XIX wieku konstytucje antyliberalne nie cieszą się powodzeniem i należą do wyjątków. Opinja Europy zachodniej XIX w., a wraz z nią opinja reszty cywilizowanego świata uważa je za przeżytki dawnych poglądów, z któremi trzeba walczyć i płynąć bardzo pośpiesznie wraz z falą demokracji i liberalizmu. Zwrot do antyliberalizmu nastąpił dopiero w ostatnich latach po wielkiej wojnie — ale przybrał postać niepodobną do legitymistycznego monarchizmu.

Już bowiem po wielkiej wojnie, zakończonej traktatem wersalskim, stosunki gospodarcze i polityczne stały się w Europie, a nawet, można powiedzieć, w całym świeeie niesłychanie trudne i ciężkie do zniesienia. Zubożenie ludności dochodzące w niektórych krajach niemal do nędzy; wzajemna nieufność państw zwyciężonych i zwycięskich, rywalizacja ich między sobą na polu go-spodarczem i coraz szczelniejsze zamykanie się granicami celnemi oraz zakazami przenoszenia się ludności z jednych państw do drugich; potrzeba skrajnych oszczędności przy konieczności dalszych zbrojeń i wysiłków gospodarczych — wszystko to nie sprzyjało utrzymaniu konstytucyj liberalnych. Konstytucje te powodowały przecież w wielu państwach rozbicie społeczeństwa na part je i partyjki oraz rządy ludzi miernych i goniących za popularnością, a sytuacja wymagała rządów silnych i jednolitych. Tem się tłumaczy, że w ostatnich latach wystąpiła też w wielu krajach reakcja przeciwko rządom partyjnym, opartym na szerokich masach, czyli przeciwko tak zwanemu „demo-liberalizmowi". Nie powrócono wprawdzie w żadnym kraju europejskim do zasad legimistycznych, ale starano się stworzyć warunki dla rządów t. zw. elity, niezależnej od walk partyjnych, zorganizowanej karnie po wojskowemu i uznającej chętnie prze-wództwo jakiegoś wybitnego człowieka, posiadającego w całem społeczeństwie nimbus wodza narodu, a kierującego bez większego wpływu sejmokracji sterem państwowym. Istniejące konstytucje liberalne nie zostały wprawdzie w teorji zniesione i obowiązują teore-tycznie nadal, ale faktycznie nie są wykonywane, albo też są tłumaczone w ten sposób, aby nie przeszkadzały rządom wodza i elity narodu. Tak się stało zwłaszcza we Włoszech i w Niemczech, a poczęśei i w Polsce od maja 1926 r.

Zmiana faktyczna, jaka nastąpiła w Polsce, znajdzie zapewne swój wyraz prawny w przyszłej polskiej konstytucji, mającej zastąpić ustrój sejmokra-tyczny z r. 1921. Prace nad tą przyszłą konstytucją są w toku.

Ważniejsza literatura w języku polskim o konstytucjach:

O rozwoju konstytucji francuskiej i angielskiej : A. E s m e i n: Zasady prawa konstytucji, 1921 r. O teoretycznych podstawach konstytucji:J. Jellinek: Ogólna nauka o państwie, 1921—24 r. O konstytucji trzeciego maja: O. Balzer: Reformy społeczne i polityczne Konstytucji Trzeciego Maja, wyd. III, 1907 r.

O konstytucji polskiej z r. 1921 obszerny komentarz W. L. Jaworskiego: Prawa państwa polskiego, 1921 r.

O innych konstytucjach powojennych: St. Starzyński: Powojenny ustrój państw europejskich, II wyd. 1926 r.

KONSTYTUCJONALIZM. (Tablica 3). Konstytucja lub k o n,s t y-tucjonalizm człowieka jest to pojęcie modne i często spotykane we współczesnej medycynie. Polega ono na wiązaniu pewnych charakterystycznych cech organizmu z niemniej charaktery-stycznemi przejawami życia oraz jest wyrazem dążenia do rozpoznania człowieka „idealnego" w sensie zdrowotności i zbadania zmian usposobienia i stanów chorobowych w związku z pewne-mi znamionami zewnętrznemi naszego ustroju. Ponieważ słowo „konstytucja" ma również inne ustrojowe znaczenie, więc piśmiennictwo polskie usiłuje zastąpić je pojęciem „więzi" (od związania pewnych cech organizmu ludzkiego).

O potrzebie rewizji konstytucji polskiej: St. Bukowiecki: Przed rewizją konstytucji, 1928 r.

O projekcie B. B. W. R. z r. 1933: M. S t a r z e w s k i: Uwagi prawnopolityczne nad projektem konstytucji wicemarszałka Cara 1934 r.

Podział klasyczny.

Zdawiendawma, bo już od czasów greckich, rozróżniano różne typy ludzi: sangwiników, choleryków, flegmatyków i melancholików. Rozumiano przez to nietylko usposobienie, ale i pewne towarzyszące mu cechy zewnętrzne.

Tak więc sangwinicy to spokojni, umiarkowani, przeważnie szczupli blondyni, skłonni do przemijającej wesołości i znacznej pobudliwości.

Cholerycy są pełni temperamentu, łatwo pobudliwi i impulsywni; są to przeważnie bruneci o ciemniejszem zabarwieniu skóry i dużej skłonności do chorób wątroby i żółci; ich nieokiełzany temperament jest często bodźcem do czynów genjalnych (Aleksander Wielki, Juljusz Cezar, Napoleon, Beethoven, BaLzac i t. p.).

Flegmatyczne usposobienie cechuje przede wszy stkiem osobników otyłych, o obwisłych policzkach, mięsistych wargach, o dużym płaskim nosie i uszach, o krótkiej, a otyłej szyi. Są to ludzie przeważnie słabo owłosieni, spokojni, mało pobudliwi i niewrażliwi, bez temperamentu, zapadający łatwo na niektóre choroby kataralne, obrzęki, opuszczenia trze w i t. p.

Może najmniej charakterystyczni są melancholiey; cechują ich miękkie, faliste, przewrażnie ciemne włosy, najczęściej czarne oczy, blada skóra, po-wolna, lecz .głęboka i długotrwała reakcja nerwowa, atonja przewodu pokarmowego oraz pewne usposobienie psychiczne w kierunku hipochondrji i me-laneholji.

Podział współczesny.

W ostatnich czasach podany powyżej podział uległ znacznemu zreformowaniu. Wśród różnych prób klasyfikowania według cech zewnętrznych najbardziej wyróżnia się system Kretschmera, Sigauda i Mc. A u 1 i f f a.

Rozróżniamy więc typy (tabl. 3) : trawienny (dygestywny), mięśniowy (muskularny), oddechowy (respiracyjny) i mózgowy (cerebralny).

1.    Typ trawienny (dygestywny), zwany również piknicznym, posiada lepszy rozwój dolnej części twarzy, duże usta, krótką szyję, krótką klatkę piersiową i duży często wypukły lub zwisający brzuch; przejawia on duże skłonności do tycia i artretyzmu; jest przeważnie człowiekiem dobrodusznym, pogodnym, skłonnym do przemijającej irytacji. Eskimosi niemal bez wyjątku należą do powyższego typu.

2.    Typ mięśniowy (muskularny) — to konstytucja silnego, atletycznego człowieka. Twarz o zbliżonych wymiarach czoła i szczęki, niemal kwadratowa. Granica włosów przebiega prosto

szukaj w tomie piątym!

i tworzy na skroniach załamanie pod kątem niemal prostym. Ramiona .proste i wzniesione, klatka piersiowa i brzuch mniej więcej jednakowych wymiarów. Kończyny muskularne, cały układ mięśniowy dobrze rozwinięty. Intelektualnie stoi on nisko. Tutaj należałoby zaliczyć ideał piękna uosobiony na klasycznych rzeźbach greckich.

3.    Typ oddechowy (respiraeyj-ny) cechuje duża, wydłużona klatka piersiowa, wielka twarz i głowa, a mały brzuch. Pojemność oddechowa jest znaczna, żebra ruchliwe, szyja wąska. Twarz jest najlepiej rozwinięta w okolicy nasady nosa u oczodołów, a zwężona u dołu. Na górnej części twarzy przejawia się intensywna mimika, pojawiają się charakterystyczne zmarszczki etc. Są to przeważnie ludzie bystrzy i inteligentni. W sensie antropologicznym do tego typu zwłaszcza zaliczyć należy górali, ludy koczujące i t. p.

4.    Typ mózgowy (cerebralny) wykazuje wreszcie przewagę nieproporcjonalnie dużej głowy, osadzonej na drobnym tułowiu. Czoło szerokie, dobrze rozwinięte, twarz ku dołowi ścięta, lin ja włosów na czole wyraźnie łukowata; dalej charakteryzują ten typ duże ruchliwe oczy, wielkie uszy, krótkie kończyny, małe ręce i nogi. Jest to typ występujący przeważnie wśród inteligencji pracującej umysłowo. To też często spotykamy tu typy nerwowe, zgryźliwe.

Należy nadmienić, że nie wszystkich ludzi można bez zastrzeżeń poszerego-wać według powyższej klasyfikacji. Istnieje bowiem wiele osób bez wyraźnie określonego typu konstytucyjnego lub o typie przejściowym. Również wiek odgrywa tu pewną rolę, bo podczas gdy u niektórych z wiekiem następuje zatarcie charakterystycznego typu, to u innych dopiero w późniejszych latach czystość typu występuje coraz wyraźniej.

Konstytucje usposabiające do zapadania na pewne choroby.

Jak już wspomniałem, potrzebę konstytucyjnego rozpatrywania typów ludzkich zrodziła medycyna praktyczna, która doszukiwała się pewnego związku cech zewnętrznych człowieka z predyspozycją do pewnych chorób.

Niektóre zespoły cech udało się wyodrębnić na tyle, że istotnie mają one znaczenie w medycynie praktycznej; więc naprzykład typ astenika jest predysponowany do gruźlicy lub łatwiej na tę chorobę zapada od innych. Przez konstytucję asteniczną rozumiemy człowieka wzrostu raczej wysokiego, niezwykle szczupłego, o cienkiej skórze ze znacznemi żyłami, o podłużnej twarzy, o wąskim nosie, wydłużonej szyi, płaskiej i nierozwiniętej klatce piersiowej, o zwisających ramionach, odstających łopatkach i o t. zw. wolnem żebrze dzie-siątem. Mięśnie tych osobników są słabe, jakby sflaczałe, twarz ma wyraz zmęczony lub śpiący. Cechuje ich dalej usposobienie neuropatyczne i znaczna pobudliwość nerwowa.

Gdy się zestawi z astenikiem artre-t y k a, uderza w oczy wyraźna różnica budowy ciała: otyłość, krótka szyja, dobrze rozwinięta klatka piersiowa i tym podobne cechy charakteryzujące typ trawienny albo pikniczny. Często rzuca się tu w oczy t. zw. dysplazja, polegająca na nieproporcjonalnie długim rozwoju kończyn lub ich nadmiernem skróceniu w stosunku do tułowia.

Niepodobna tu wyliczać tych wszystkich konstytucyj, które dziś wprawny lekarz na pierwszy rzut oka rozpoznaje na zasadzie zewnętrznych cech, jak np. stan grasiczo-limfatyczny, obrzęk śluzowy (myxodema) i t. p. Wkraczamy tu coraz więcej w dziedzinę zjawisk, gdzie zaciera się granica między stanem zdrowia a chorobą.

Nie wszystkie znane nam konstytucje

uzewnętrzniają się cechami na tyle wy- się często w swych skutkach dopiero raźnemi, by można je było rozpoznawać po jakimś czasie, powodując bądź nad-bez szczegółowego zbadania. Dotyczy to mierną otyłość, bądź też przeważnie zwłaszcza usposobień do pewnych cho- uderzająco szczupłą budowę ciała, rób, czyli skaz (diathesis), które polegają na złej przemianie materji, dającej się rozpoznać jedynie drogą kliniczno-chemiczną.

Zadanie nauki o konstytucjonalizmie nie sprowadza się jednak do takiego poszeregowania ludzi zdrowych, by -— jak to mówiliśmy — na zasadzie cech zewnętrznych rozpoznawać jedynie predyspozycje chorobowe. Może jeszcze wrażniejsze jest, aby na zasadzie pewnych objawów zewnętrznych móc wnioskować o już istniejącym stanie chorobowym, a nawet jeszcze dalej, by móc na tej podstawie przeprowadzić rokowania co do przebiegu choroby i t. zw. prognozy. Można to zagadnienie rozwijać nawet do prognozy dla następujących pokoleń i tą drogą zahaczyć o sprawy dziedziczności i eugeniki, a nawet i o zagadnienie rasy i antropologji wogóle.

Konstytucje chorobowe.

Z pośród licznych konstytucyj chorobowych dobrze znane są zwłaszcza te, które wiążą się z niedomogą gruczołów wewnętrznego wydzielania i ze złą przemianą materji i chorobami krwi.

Pierwsze, zwłaszcza grasica i przysadka mózgowa, mają znaczny wpływ na budowę kośćca i rozwój całego organizmu. Nic więc dziwnego, że zaburzenia przysadki mózgowej mogą powodować różne zahamowania i nienormalności w rozwoju organizmu (np. karły i olbrzymy). Choroby tarczycy powodować mogą niedorozwój i kretynizm, lecz mogą również oddziaływać na wygląd ludzi dorosłych, powodując objawy obrzęku śluzowego, wole, chorobę Basedowa i t. p. (-> Gruczoły).

Zła przemiana materji (jak np. przy cukrzycy, różne skazy), uzewnętrznia

Konstytucja a dziedziczność.

Lekarz staje często wobec pytania, czy dana niedomoga ustroju jest dziedziczna, czy uda się środkami, któremi dysponuje medycyna, zapobiec, aby pewna niekorzystna budowa ustroju, np. budowa astenika, karła i t. p., nie przeszła na potomstwo.

Wiemy dzisiaj, że pewne konstytucje idą. rodzinami, są w znacznym stopniu dziedziczne, wobec czego medycyna dotychczas jest bezsilna. Jednakże inne są tylko wynikiem warunków niekorzystnego bytowania lub chorób przebytych przez rodziców (np. gruźlicy, syfilisu), i te mogą być usunięte przy starannem leczeniu zapobiegawczem w dzieciństwie i wieku szkolnym. Tutaj otwiera się duże pole pracy dla lekarzy higjeni-stów i medycyny społecznej.

Konstytucja a eugenika.

O ile wpływ konstytucji rodziców interesuje nas ze względu na potomstwo i zdrowie rodziny, o tyle w szerszym zakresie wpływa na budowę, a więc i zdrowie całego społeczeństwa. Ruch eugeniki ma na celu przeciwdziałanie skarleniu rasy i charłactwu narodu i oddziaływanie na rozwój tylko zdrowych i pełno wartościowy rh elementów".

Poszczególne rządy i państwa oddziaływają w tym kierunku rozmaicie. Najszerzej są dziś ujęte zagadnienia sportowe, które drogą ćwiczeń cielesnych wpływają na lepszą konstytucyjną budowę klatki piersiowej i całego ciała. Dalej idą poradnie dla osób zamierzających wstąpić w' stan małżeński, następnie przychodnie dla leczenia takich chorób, jak gruźlica, choroby weneryczne, rak i t. p. Ostre przepisy immigra-

cyjne, zabraniające np. wjazdu do murzyn), różnice zabarwienia skóry Ameryki osobom konstytucyjnie wyraź- i t. p. Na tabl. 3 widać, jak na ogólnie obarczonym, mają na celu niedopu- ną więź ciała, wpływa różna długość szczenię do społeczeństwa elementów pod kończyn, która jest typowa dla danej względem fizycznym mało wartościowych, rasy. Pierwszy K e i t h zauważył, że

Konstytucja a wskazania praktyczne.

Z konstytucyjnej budowy człowieka można wyciągnąć pewne wnioski co do możliwości dalszego rozwoju fizycznego, wyboru zawodu i upodobań sportowych.

Nie damy astenika na terminatora do kowala, jak również do szkoły baletu nie weźmiemy dziewczyny o budowie muskularno-atletyeznej.

W tym kierunku więc poradnie zawodowe mają wiele do powiedzenia.

. płynie zainteresowanie antropologji za-w związku z budową ciała. Wiemy, ze gadhieniem konstytucji i próby biolo-dobrym sprinterem może zostać człowiek gicznego rozpatrywania ras, które sobie raczej niski i krępy (typ muskularny), podczas gdy na narciarza nada się ra-

to, co w Europie uważamy nieraz za odrębną konstytucję, w innych krajach przedstawia powszechny typ człowieka; tak np. wydłużone kończyny, właściwe ludom dorzecza Nilu, powstają u nas przy kastracji lub zaniku gruczołów płciowych. Buszmeni posiadają zazwyczaj wyraz twarzy, któryby w Europie wiązano z hiperfunkcją tarczycy; skąpe owłosienie i spłaszczony nos Mongołów — to cechy naszego obrzęku śluzowego ; rasy karłów Akka w Afryce i Weddów na Cejlonie — to nasz eu-Najlepiej jesteśmy, jak dotąd, zorjento- ropejski infantylizm i t. p. Stąd też wani co do możliwości sportowych

coraz wyraźniej toruje drogę w nauce. Udział Polaków w rozbudowie nauki czej długokończynowiec respiracyjny. ₀ konstytucji człowieka jest znaczny, Odmienną budowę musi mieć regato- a caje nasze piśmiennictwo lekarskie wiec-wioślarz, odmienną skoczek, inną pełne jest artykułów z tego zakresu, kawalerzysta i t. p.    z szeregu nazwisk wymienię tylko pra-

Sobieszczańskiego,

Nieraz więc zgóry, na podstawie kon- ce R o s nera nad konstytucją kobiety, stytucji, można powiedzieć, czy dany Edwarda Zielińskiego i Dem-osobnik zdoła osiągnąć t. zw. klasę b i ń s k i e g o nad konstytucją gruźli-w reprezentowanym sporcie. Na więzi ków, dalej pracfe Sochańskiego, ciała poradnie sportowe opierają często Polańskiego, Nowickiego, Reg-swoje orzeczenia. W dużej mierze kon- munta,

E. Loth.

KOŃ. (Tabl. 4 i 5). Koń w tej postaci, w jakiej go widzimy obecnie, jest wytworem rozwoju w ciągu tysię-Rasowe różnice polegają częstokroć cy lat, w czasie których podlegał naj-odrębnej konstytucji ciała. Zwra- rozmaitszym przemianom.

Najdawniejszym jego przodkiem by-

stytucją rekruta kierują się komisje Michałowicza, L o t h a ii. poborowe, przeznaczając go do tego lub innego rodzaju broni, jak do ciężkiej artylerji, do lotnictwa, do kawalerji, do służby pomocniczej i t. p.

Konstytucja a rasa.

na

wy

całem uwagę, że Eskimosi przedstawiają niemal zawsze typ dygestywny. U in- ło zwierzę wielkości psa, o nogach za-nyeh ras rzuca się w oczy budowa gło- kończonych 5-ma palcami, z których lub kończyn (tabl. 3: Indjanin, cztery stanowiły oparcie, piąty zaś,

Równolegle z przyrostem ludności w poszczególnych krajach, a co za tern idzie — stopniowem zmniejsza-Tak się przedstawia w ogólnym za- niem się wolnych przestrzeni, zanikał rysie historja przemian, zachodzących koń dziki, tak że ostatnie jego egzein-pod działaniem czynników natural- plarze w Europie (t. zw. tarpany), nych, a więc gleby, klimatu, doboru spotykane w stepach ehersońskich, wy-naturalnego, wreszcie ciężkiej walki ginęły ostatecznie w ubiegłem stule-o byt. Nadszedł jednak czas, gdy, ciu. Prawdopodobnie istnieje jeszcze w bezgranicznie swobodne życie konia w Azji koń Przewalskiego (odkryty wtargnął nowy czynnik, który wywarł przez uczonego tego nazwiska), jako

jego dalsze jedyny przedstawiciel dzikich przodków naszego konia.

wyżej umieszczony, był znacznie słabiej rozwinięty od pozostałych.

Protoplasta konia, zwierzę drobne, roślinożerne, był bezbronny wobec niebezpieczeństwa grożącego mu ze strony innych zwierząt — mięsożernych. Ocalenia przed niemi mógł szukać tylko w ucieczce, a że i poszukiwanie paszy wymagało ciągłych wędrówek, nic więc dziwnego, że przedewszyst-kiem nogi tego stworzenia doskonaliły się z biegiem czasu. Środkowy palec, na którym głównie opierał się ciężar ciała, stawał się coraz potężniejszy, palce boczne zanikały stopniowo, aż wreszcie w ciągu tysiącoleci, w czasie których cała postać zwierzęcia rozwijała się i doskonaliła coraz bardziej, wytworzył się koń pierwotny.

Powstawanie typów koni.

Pierwotne konie znalazły się w czasie swych wędrówek w najróżnorodniejszych warunkach. W zależności od tych warunków bytowania, zaczęły stopniowo powstawać typy koni, coraz bardziej różniące się między sobą; wymienimy tutaj trzy najważniejsze: konia leśnego, konia stepowego i wreszcie największego z nich: konia nizinnego. Oczywiście z biegiem czasu pojawiły się nietylko typy pośrednie, lecz ponadto — nawet w granicach jednego typu — zarysowały się coraz wyraźniej różnice, wynikające z odmiennych warunków bytowania.

decydujący wpływ na losy.

Wpływ człowieka.

Dla pierwotnego człowieka koń był z początku zwierzyną; dopiero z chwilą, gdy w miarę własnego rozwoju i zwiększających się potrzeb człowiek zrozumiał, jaką pomocą i ułatwieniem w życiu może być koń — nastąpiły pierwsze próby oswojenia go.

Z początku koń był zwierzęciem jucznem, stopniowo stał się wierzchowcem, wreszcie zaczęto go również używać do pracy w polu, ciągnięcia prymitywnych .wozów i t. p. W związku jednak z rozszerzeniem zakresu użytkowania konia zaczęto dobierać egzemplarze najbardziej odpowiadające celowi, do którego były przeznaczone.

Koczownikowi, który ze swemi stadami wędrował z miejsca na miejsce, potrzebny był koń szybki, wytrwały, odporny na głód i chłód, podczas gdy dla plemion osiadłych większą wartość miał koń mniej szybki, lecz potężniejszej budowy, odpowiedni do pracy w gospodarstwie.

W ten sposób w różnych krajach i w różnych czasach, zależnie od rozwoju kultury, starania człowieka szły w kierunku coraz większego udoskonalenia konia, zależnie od potrzeb, co wreszcie doprowadziło do wytworzenia istniejących obecnie ras końskich.

Rasy koni.

Jest przeważnie doskonałym koniem wierzchowym.

Basy robocze.

Do grupy ciężkich koni roboczych zaliczamy rasy, które, chociaż wytworzyły się w różnych krajach, wywodzą się od wspólnego przodka: konia nizinnego ciężkiego. Poza drobnemi stosunkowo różnicami posiadają one dużo cech wspólnych, któremi są: potężna budowa, ciężki łeb, osadzony na grubej i stosunkowo krótkiej szyi, oraz grube, często silnie owłosione nogi, zakończone wielkiem kopytem. Z najważniejszych ras należy tutaj wymienić np: we Francji — bulony, bretony i perszerony oraz a r-deny; w Anglji — s z a j r y (shire y) klajdesdale w Niemczech — reńsko-belgij-s k i e i t. d.

Współczesne rasy koni możnaby zasadniczo podzielić na 4 grupy: 1 — rasy szlachetne, 2 — robocze, 3 — mieszane i 4 — prymitywne.

Basy szlachetne.

Do grupy pierwszej należy zaliczyć przedewszystkiem konie arabskie, angielskie (t. zw. pełnej krwi angielskiej) i anglo-arabskie.

(cłydesdale) ;

Koń arabski, będący nadzwyczaj cennym materjałem hodowlanym, dostawał się do Europy różnemi drogami, z początku głównie jako zdobycz wojenna. Niewątpliwie przybywały w ten sposób nie same rdzenne araby (dzielące się zresztą na różne szczepy), lecz wogóle konie wschodnie, a więc berberyjskie, tureckie, perskie i t. p.

Basy mieszane.

W grupie ras mieszanych zamieszcza-

Ze względu na swe bardzo cenne zalety konie wschodnie przyczyniły się w wielkiej mierze do ulepszenia wielu ras europejskich, a nawet w połączeniu z niemi dały początek nowym my przedewszystkiem konie półkrwi,

rasom.

powstałe z uszlachetnienia rasy mniej

Z chwilą, gdy koń pełnej krwi an-

nia polskiego dawnego typu zaczęła

Przykładem tego jest koń pełnej kulturalnej rasą wyższą, np. arabską, krwi angielskiej, który po- angielską lub anglo-arabską. wstał z połączenia miejscowych koni Tutaj znalazłby właściwe miejsce typu leśnego z końmi wschodniemi. dawny koń polski, który był wła-Takie połączenia były systematycznie ściwie miejscowym koniem leśnym, i celowo prowadzone przez Anglików łączonym z końmi wschodniemi, a na-w XVII wieku; otrzymane mieszańce wet tatarskiemi (koń mongolski), zdo-poddawano próbom szybkości, zapo- byw;anemi w czasie wojen z Turkami czątkowując w ten sposób wyścigi i Tatarami. Przy częstym dopływie konne. Dzięki umiejętnej i starannej uszlachetniającego materjału ze wscho-hodowli oraz obowiązkowemu spraw- du konia polskiego w jego najlepszych dzaniu dzielności w wyścigach do- egzemplarzach można było właściwie prowadzili .Anglicy do osiągnięcia cech nazwać polskim arabem, tyle krwi dziedziczących się w dalszych pokole- wschodniej płynęło w jego żyłach, niach i wytworzyli nową doskonałą rasę, która rozpowszechniła się po ca- gielskiej stał się modny, hodowla ko-łym świecie.

Koń anglo-arabski jest pro- upadać, do czego zresztą przyczyniły dukteip krzyżowania (łączenia) koni się i wypadki dziejowe, zachodzące na arabskich z końmi pełnej krwi angiel- terytorjum Rzeczypospolitej. Typ ten, skiej, łączącym zalety obu tych ras. tak dawniej powszechny, przechował

w niektórych okolicach.

się jeszcze w zdrobniałej i zabiedzonej chętnych czystych, t. j. arabskiej, an-postaci wśród koni włościańskich gielskiej i anglo-arabskiej, oraz wspomniane już konie półkrwi. Do tego ty-Z pośród istniejących obecnie ras Pu należą również konie stepowe, należy wymienić m. in. hodowane we Francji norfolk-bretony, bę- kiem zastosowanie w armji, w pułkach dące połączeniem rodzimych bretonów kawalerji, i to jest jego najważniejsze z szybko kłusującym angielskim nor- zadanie. Poza tern jest niezbędny folkiem. W Anglji przez łączenie cięż- w każdym kraju doceniającym znacze-kich klaczy klajdesdalskich z ogierami nie sportu konnego, pełnej krwi angielskiej otrzymują ₀d konia wierzchowego wymagamy wspaniałe konie wierzchowe t. zw. prawidłowej budowy, wytrwałości, huntery. W Niemczech dużo ras szybkości w galopie i kłusie oraz zdol-miejscowych zyskało na wartości przez ności do skoku zarówno wzwyż, jak znaczną nieraz domieszkę pełnej krwi j na szerokość, angielskiej.

Koń wierzchowy ma przedewszyst-

Rasy prymitywne.

W typie pociągowym mamy zarówno część ras mieszanych, rosłych i dość Rasy prymitywne zachowały się je- ciężkich, mogących jednak pracować szcze w krajach mało kulturalnych lub w szybkim kłusie, jak i pośpieszno-ro-też nie posiadających warunków nie- boczę (np. norfolk-bretony), oraz zbędnych do wytworzenia i — co naj- wreszcie najcięższe stępaki (szajry, ważniejsze — utrzymania ras ulepszo- brabansony). Typ pociągowy ma za-nych. Poczynając od stepowych koni stosowanie w wojsku jako koń arty-kirgiskich, spotykamy tutaj kuce leryjski i taborowy, w gospodarczem angielskie, szkockie, nor we- zaś życiu kraju — w rolnictwie i prze-s k i e koniki, żyjące na fiordach i t. p. myślę. W ostatnich czasach utarło się Należy zresztą dodać, że niektóre z tych naogół przekonanie, iż siła pociągowa ras (np. kuce angielskie) są hodowane mechaniczna wypiera powoli konia bardzo starannie, z wielką jednak dba- z jego dotychczasowego stanowiska, łością o zachowanie pierwotnego ich Twierdzenie to jest tylko częściowo

typu.

zawsze znajduje szerokie zastosowanie; zwłaszcza w okresie szalejącego kryzysu koń wyszedł zwycięsko z walki Użytkowanie konia iść może zasad- z traktorem: okazał się siłą tańszą niczo w dwóch kierunkach: wierz- i przystępniejszą. Jak się te stosunki ehowym i pociągowym; chcąc przeto, ułożą w przyszłości, oczywiście nie aby koń mógł należycie wykonać pracę, wiadomo. W zakresie użytkowania ko-jakiej od niego żądamy, należy wybrać nia przez nasze wojsko ze względu na typ odpowiedni dla danego rodzaju charakter granic Polski, zwłaszcza na

wschodzie, konie będą zapewne jeszcze Najdoskonalszymi przedstawicielami przez bardzo długie lata niezastąpio-typu wierzchowego są konie ras szła- nym środkiem lokomocji.

słuszne. Rozwój automobilizmu współ-W Polsce mamy kilka rodzimych czesnego wyparł istotnie konia z ulic typów prymitywnego konia, jak np. większych miast Europy i Ameryki, hucuły, mierzyny, wreszcie za- W gospodarstwach rolnych jednak koń nikające już koniki.

Użytkowanie konia.

pracy.

Nie można również pominąć milczę- produktorów jest nadzwyczaj w^ażnym niem drobnych koni włościańskich, aż czynnikiem w rozwoju krajowej ho-do hucułów włącznie. W małych go- dowli. spodarstwach rolnych, względnie w specjalnych warunkach miejscowych (lip. nić rejestrację klaczy zarodowych, to hucuły — w górach), spełniają swą jest posiadających wartość hodowlaną, pracę lepiej, niżby się tego, sądząc po tworzenie związków hodowców koni, za-ich wyglądzie, można było spodziewać, kładanie żrebięciarni, w których pro-Mają one swe miejsce i w wojsku — wadzi się racjonalny wychów ogierków, jako konie taborowe oraz w oddzia- wreszcie urządzanie wystaw i pokazów

Z dalszych poczynań należy wymie-

łach karabinów maszynowych.

Organizacja hodowli koni w Polsce.

Hodowla koni, będąca    najkosztow-    ne).

niejszym działem hodowli    zwierząt go

spodarskich, musi być otoczona spe- eić księgom stadnym i wyścigom, księ-cjalną opieką nietylko z gospodarczego gi te bowiem stwierdzają pochodzenie punktu widzenia, lecz przedewszyst-    konia,    bez    czego    żadna    racjonalna ho-

kiem jako ważny czynnik    obrony pań-    dowla    istnieć    nie    może,    wyścigi    zaś są

stwa.

koni, na których za wybitniejsze okazy przyznawane są nagrody pieniężne i honorowe (medale, listy pochwal-

Oddzielną wzmiankę należy poświę-

egzaminem jego sprawności i dzielno-

W r. 1933 było w Polsce około

Istnieją przeto trzy stadniny rządo- ści użytkowej, we, w których zgromadzono najcenniejsze klacze i ogiery, używając ich 3,773.000 koni, co stawia Polskę w rzę-do dalszej produkcji pierwszorzędnego dzie państw posiadających największą materjału zarodowego.    liczbę koni na jednostkę powierzchni

(Por. jeszcze art. Domowe zwierzęta

St. Glass.

Literatura: Z. Moczarski: Chów koni. Toruń 1927. R. Prawocheński: Hodowla, wychów i użytkowanie koni. Warszawa 1924.

Ogiery z państwowych stad ogierów, (9,7 na 100 ha), liczących ogółem około 1.500 sztuk, rozmieszcza się na wiosnę po całym kraju, i Hodowla zwierząt). aby prywatnym hodowcom-właśeicielom klaczy ułatwić korzystanie z dobrych reproduktorów.

KOPERNIK. Druga połowa XV w.

cia geograficzne zapoczątkowała epokę Trzecim etapem jest licencja ogie- świetnego rozwoju umysłowego w carów: specjalne komisje dokonują co- łej Europie. Rozpoczyna się wtedy wal-rocznie przeglądu wszystkich ogierów ka z więzami, w jakich średniowiecze w państwie, wydając na lepsze z nich trzymało myśl ludzką, budzi się kryty-t. zw. świadectwo uznania, uprawnia- cyzm i powstają zaczątki nauk przy-jące do używania ich w hodowli.

Sprawie ogierów poświęcono dlatego i na doświadczeniu. Jest to okres naj-tyle uwagi i wysiłków, że dostateczna bujniejszego odrodzenia, epoka, w któ-ilość i możliwie wysoka wartość re- rej żyje i tworzy zdumiewająca liczba

Dalszym ciągiem tej akcji jest pre-mjowanie ogierów, t. zn. że prywatni posiadacze dobrych ogierów otrzymują corocznie premje pieniężne, wzamian za co obowiązani są zezwalać okolicz- przez odrodzenie kultury starożytnej, nym właścicielom klaczy na korzysta- wynalazek druku oraz wielkie odkry-nie z tych ogierów za małą opłatą.

rodniczych opartych na obserwacjach

ludzi o wszechstronnych zainteresowaniach, ludzi wysoce utalentowanych, a nawet genjalnych. Takim typowym człowiekiem odrodzenia był Mikołaj Kopernik: astronom, prawnik i lekarz, zajmował się również inżynier ją, kartograf ją, ekonom ją, nie obce mu były też malarstwo i poezja.

Stan astronomji w XV wieku.

Od czasów starożytnych główną treść nauki astronomicznej stanowiło zagadnienie ruchu planet. Ptolemeuszowski system geocentryczny panował wszechwładnie w umysłach wszystkich uczonych. System ten oparty był na następujących dwóch kanonach, ustalonych jeszcze przez Arystotelesa: 1) Ziemia nieruchoma znajduje się w środku świata, dookoła niej zaś obiegają wszystkie ciała niebieskie i 2) ruch planet, do których zaliczano też Księżyc i Słońce, odbywa się po kołach z prędkością jednostajną. Drugi ten kanon oparty był na przekonaniu, że koło jest najdoskonalszą linją krzywą; ponieważ — zdaniem uczonych starożytnych — układ wszechświata nie mógł być niedoskonały, więc ruchy planet mogły się odbywać tylko po kołach i ich kombinacjach..

Aby móc pogodzić te zasady z zaobserwowanym ruchem planet, trzeba było wprowadzić szereg kół pomocniczych. Przyjmowano więc, że Ziemia stanowi środek kół, zwanych defe-rensam i, których było tyle, ile planet. Po tych kołach biegną środki innych kół, zwanych epicyklami i będących właściwemi drogami, po których biegły planety. Gdy zaś i ta hipoteza nie zdołała doprowadzić do zgodności teorji z obserwacją, na epi-cyklach głównych gromadzono epicy kle dodatkowe, usuwano środek deferensu poza środek Ziemi, wreszcie wprowadzono nowy rodzaj kół, zwanych ekwantami, z których środków niejednostajne ruchy planet wydawały się jednostajnenii.

Teorja Ptolemeusza, przeniesiona do Europy przez Arabów, stanowiła obok astrologji główną treść wykładów astronomicznych we wszystkich uniwersytetach. Zresztą astronomja ówczesna zajmowała się bardzo mało właściwą doktryną astronomiczną. Do obowiązków astro-nomów-astrologów ówczesnych należało przedewszystkiem układanie dla wybitnych osobistości horoskopów, opartych na podstawie położeń planet; z tego też powodu przewidywanie ruchu planet miało w tym okresie ogromne znaczenie praktyczne. W tym celu posługiwano się t. zw. tablicami Ptolemeusza, kiedy zaś okazały się one niewystarczające, próbowano układać tablice nowe oraz poprawiać tablice Ptolemeusza, co w rezultacie doprowadziło do zupełnego chaosu.

Studja Kopernika.

W takim to chaosie rozpoczyna studja młody Mikołaj Kopernik; urodzony w Toruniu 19 lutego 1473 r., wstępuje w r. 1491 do uniwersytetu krakowskiego, w którym przebywa do r. 1495. Uniwersytet krakowski gromadził wtedy w swych murach wybitnych profesorów z całej Europy, szczególnie zaś jaśniał tu talent astronoma i matematyka W o j e i e c h a z Brudzewa. Już wtedy po gruntownem zaznajomieniu się z dziełem Ptoleme-

f£7\

iv

Ryc. 1. Triąuetrum, przyrząd używany za czasów Kopernika do obserwacji położeń ciał niebieskich.

usza i z pracami jego komentatorów, zrozumiał Kopernik sprzeczności, jakie tkwią w geocentrycznem ujmowaniu budowy świata. Wątpliwości tych nie rozpraszają dalsze studja zagranicą, przedewszystkiem we Włoszech, gdzie Kopernik (wówczas już młody kanonik) obok prawa studjuje w dalszym ciągu astronomję. Wytrwałe i sumienne obserwacje oraz rozczytywanie się w autorach starożytnych (u Cycerona i Plu-tarcha znajduje Kopernik wzmianki o tern, iż niektórzy pitagorejczycy byli zdania, jakoby Ziemia miała posiadać jakiś ruch) stanowią podnietę dla jego twórczego i niezależnego umysłu, tak iż gdy po latach dalszej pracy we Włoszech wraca w r. 1504 do kraju, szkic nowego systemu heljocentrycznego jest już w jego umyśle skrystalizowany. W r. 1505 albo 1507 ukazuje się pierwsze pisemko Kopernika, zawierające zwięzły zarys nowego mechanizmu świata. Pisemko to nie było drukowane, lecz tylko powierzane w odpisie niewielu zaufanym osobom.

De revolutionilms.

Powróciwszy do Warniji, spędza Kopernik kilka lat na zamku w Heilsbergu przy boku swego wuja biskupa, po jego zaś śmierci przenosi się na stałe do Frauenburga, gdzie pozostaje do końca życia. Tam też przystępuje do opracowania swego fundamentalnego dzieła. Czynny jest przytem i na innych polach, ogarniając swym uniwersalnym umysłem różne dziedziny wiedzy. Posiada rozległą praktykę lekarską i zajmuje się ponadto sprawami ekonomicz-nerni, pisząc słynny traktat o monecie. Traktat ten był dowodem nietylko wielkiej wszechstronności umysłu Kopernika, ale i jego głębokiej wiedzy ekonomicznej. W traktacie tym zastanawiał się Kopernik nad zagadnieniem wartości pieniądza i doszedł do wniosku, iż podstawą dobrobytu każdego kraju jest dobry pieniądz. Rozmyślając nad wzajemnym stosunkiem dobrej i złej waluty, sformułował Kopernik pierwszy prawo gorszego pieniądza (gorszy pieniądz wypiera lepszy), przypisywane niesłusznie ekonomiście angielskiemu Greshamowi. Jako dobry obywatel i patrjota polski, występuje Kopernik otwarcie przeciwko uroszcze-niom krzyżackim, będąc zaś przez pewien czas administratorem dóbr kapitulnych i rezydując w Olsztynie, osobiście z powodzeniem dowodzi wojskową obroną tej twierdzy przeciwko napadowi krzyżaków.

Prowadząc takie wielostronne czynne życie, nie zaniedbuje jednak swego głównego zadania: utworzenia nowego systemu świata. Mimo że uczony nasz trzymał swe pomysły w ukryciu, sława jego zaczęła się rozchodzić po Europie. Zwabiony tą sławą, przyjeżdża w 1539 r. do Frauenburga młody profesor z Wittenbergi Jerzy Joachim R e t y k, który podczas dwuletniej gościny zdobył zaufanie Kopernika i zdołał go nakłonić do drukowania jego wielkiego dzieła. Wyjeżdżając z Frauenburga w 1541 r., Retyk zabrał cenny rękopis, zatytułowany De rero-lutionibus coelestibus libri sex (O obrotach niebieskich ksiąg sześć). Rękopis ten, dedykowany papieżowi Pawłowi III, miał być oddany w Norymberdze do druku, co jednak niezaraz nastąpiło. Wydawca, przeczuwając burzę, jaką wywołają śmiałe twierdzenia Kopernika, starał się wpłynąć na niego, aby złagodził tekst, przedstawiając swą naukę tylko jako hipotezę. W tym duchu została nawet przez wydawcę sfałszowana przedmowa. Zmieniony też został w drukarni tytuł dzieła na De rerolutionibus orbium coelestium (O obrotach kręgów niebieskich).

Kopernik stanowczo opierał się ja-

E. Rybka.

kimkolwiek zmianom, dni jego jednak były już na schyłku, gdy bowiem dostarczono do Frauenburga w 1543 r. egzemplarz wydrukowanego jego dzieła, Kopernik nieprzytomny był już na łożu śmierci. Umarł 24 maja 1543 r.

Nowa astronomja.

Poszło więc w świat dzieło Kopernika, który sam jeden wobec całego ówczesnego świata występuje przeciwko doktrynie, uważanej niemal za dogmat religijny, — sam jeden nietylko wobec współczesnego pokolenia, lecz nawet najbliższych pokoleń potomnych. Długie walki rozgorzały między zwolennikami i przeciwnikami nowej teorji, godzącej w najpoważniejsze autorytety starożytnych mędrców, przedewszyst-kiem zaś w uznawanego za nieomylnego filozofa ze Stagiry, Arystotelesa. Nic jednak nie zdołało powstrzymać triumfu idei kopernikańskich.

Dzieło Kopernika zerwało jednak tylko z pierwszym kanonem Arystotelesa, tyczącym się nieruchomości Ziemi. Drugi natomiast postulat, dopuszczający dla planet jedynie ruch po kołach, Kopernik całkowicie jeszcze uznawał.

Dopiero Jan Kepler (1571—1630), żyjący w sto lat bezmała później po Koperniku, zerwał z drugim kanonem Arystotelesa, znajdując na podstawie nowych obserwaeyj, że planety krążą dokoła Słońca po elipsach, po nim zaś Newton (1643—1727), w dwieście prawie lat po Koperniku, zamyka prawem ciążenia powszechnego okres poszukiwania prawdziwego systemu świata (—> Ciążenie powszechne).

Ogólne znaczenie myśli Kopernika.

Nie należy się dziwić, że wieki upłynęły, zanim genjalny pomysł Kopernika przeniesienia środka świata planetarnego z Ziemi na Słońce został powszechnie przyjęty. Jeszcze na początku XVIII w., a więc już za czasów Newtona, w Sorbonie odrzucano teorję Kopernika jako błędną, w uczelni zaś krakowskiej prawie do końca XVIII w. panował system Ptolemeusza. Setki lat musiały upłynąć, zanim zrozumiano zasadniczą ideę Kopernika, polegającą na tern, że nie Ziemia, lecz Słońce stanowi środek systemu planetarnego, Ziemia zaś jest tylko jedną z kilku planet, okrążających Słońce. W umysłach przedkopernikańskich była Ziemia ściśle odgraniczona od „nieba"', przyczem obie te dziedziny rządziły się odręb-nemi prawami. U Kopernika dopiero znika różnica między „niebem" a Ziemią, która, jako jedna z planet, staje się tukiem samem ciałem niebieskiem, jak Wenus, Mars i t. p.; tern samem też znika podstawa do wiary w odrębność praw rządzących zjawiskami „niebieskiemi" i ziemskiemi.

Jedność materji i jedność praw fizycznych w całym dostępnym dla naszych badań wszechświecie — oto konsekwentne rozwinięcie i ukoronowanie dzieła Kopernika. Ziemia straciła wprawdzie centralne stanowisko kosmiczne, wprowadzona jednak została wzamian za to do wspaniałego „nieba", jako jedna z planet, człowiek zaś z gospodarza i obywatela niewielkiego ziemskiego obszaru poczuł się obywatelem. całego wszechświata.

Literatura kopernikańska w Polsce jest bardzo bogata. Dzieło De rerolutionibus wydane zostało w językach: polskim i łacińskim przez Baranowskiego w Warszawie w 1854 r. Materjały biograficzne zebrali L. A. Birkenmajer i ks. I. P o 1 k o w-s k i. Wielostronne oświetlenie działalności Kopernika znajdzie Czytelnik w książkach: Mikołaj Kopernik, księga zbiorowa wydana przez Lwowski Komitet Obchodu 450-ej rocznicy urodzin M. Kopernika, Lwów, 1924 r. oraz L. A. Birkenmajer: Mikołaj Kopernik jako uczony, twórca i obywatel — Kraków 1923 (nakładem Polskiej Akademji Umiejętności). Poza tern zwracamy uwagę naszych Czytelników na książkę: Mikołaj Kopernik — Wybór pism w przekładzie polskim, wydał L. A. Birken-majer, Kraków 1920, Bibljoteka Narodowa ser ja I, N. 15.

KOŚCIEC, CZYLI SZKIELET. (Tabl. 6—9). Kościec stanowi zrąb, rusztowanie, na którem opiera się całe nasze ciało; bez kości stanowilibyśmy jedynie bezwładną kupę mięsa.

Jest to jednocześnie najtrwalsza i najłatwiej dostępna część organizmu ludzkiego. Nic więc dziwnego, że od najdawniejszych czasów poświęcano mu baczną uwagę.

Historja nauki o szkielecie.

Najstarsze rysunki kośćca odnoszą się do tych czasów*, kiedy medycy tylko dorywczo mieli możność badać szkielet. Lekarz chiński Chang Li Hsieh przed trzema tysiącami lat zwiedzał cmentarze zadżumionych, gdzie psy roz-włóczyły kości ludzkie i opierając się na tych fragmentarycznych spostrzeżeniach, wydał mocno schematyczne rysunki kośćca. Za czasów Ptolemeuszów pojawiły się już w Aleksandrji tablice szkieletu, przypisywane Hierophi-1 u s o wT i.

W Polsce istnieją rękopisy lekarskie z XV wieku, zawierające opisy szkieletu; w roku 1610 pojawiło się w Zamościu dzieło Ursinusa-Niedź-w i e d z k i e g o: De ossibus tractatus tres. (Trzy traktaty o kościach), w którem po raz pierwszy obok łaciny zjawiła się terminologja polska. Odtąd też datuje się polskie słownictwu anatomiczne, chociaż większość tych terminów poszła w zapomnienie, jak np. „przykostek⁴⁴, „kość niebna“ zamiast „podniebienie*⁴, „mózgokryjka⁴⁴, „kość wdowia⁴⁴ zamiast „kość udowa⁴⁴ i t. p.

Należy nadmienić, że wielkie zasługi dla dokładnego poznania kośćca położyli artyści z doby odrodzenia, jak L eo-ii a r d o da V i n c i, Michał Anioł i inni.

Rozwój kośćca.

Szkielet nieodrazu posiada budowę kostną. Rozwija się on ze zrębu tkanki łącznej i chrząstki, a właściwe kostnienie, które się rozpoczyna w życiu pło-dowem, trwa do dwudziestego pierwszego roku życia. Ale nawet u ludzi dojrzałych stwierdzamy istnienie niektórych pozostałości chrzęstnych w⁷ stawach i w miejscach sprężystych, jak np. przy łukach żeber. Właściwe kostnienie polega na odkładaniu soli wapiennych przez komórki kostnotwóreze, przyczem chrząstka mętnieje, traci swoją sprężystość, a zyskuje na trwałości. Proces ten odbywa się początkowo w ogniskach kostnienia w nasadach i trzonie i rozszerza się, stopniowo wypierając chrząstkę, której resztki utrzymują się jedynie na stawowych zakończeniach kości. Na czaszce znajdujemy poza tern szereg kości t. zw. pokrywowych, rozwijających się z płytek kostnych naskórka, które u niektórych zwierząt, zwdaszeza u ryb kostnoszkieletowycli, pokrywają niemal całe ciało. Kości te tworzą przeważnie wielkie łuski otaczające mózg. Kostnienie ich odbywa się nieco odrębnie i umożliwia znaczny rozrost po urodzeniu.

Budowa kości.

W ten sposób w* skład kości wchodzą niejako: zrąb substancji organicznej (tkanki łącznej, włókien klej oda jnych i sprężystych, resztek chrząstki i t. p.) oraz ciała nieorganiczne w postaci soli wapiennych.

W kości poddanej prażeniu możemy spalić wszystkie tkanki organiczne; pozostanie jedynie 60°/₀ kruchego popiołu, rozsypującego się przy dotknięciu.

Analiza chemiczna wykaże sole wapnia, związanego z fosforem, fluorem, kwasem ■węglowym i chlorem oraz fosforan magnezowy. Odwrotnie, jeżeli będziemy macerowali kość w kwasach, wyługujemy sole i otrzymamy 40°/₀ substancji organicznej, zachowującej kształt kości. Będzie to ciało giętkie i sprężyste, które możemy zginać i uciskać, a które, pozostawione sobie, powróci jak gąbka do swego uprzedniego kształtu.

Budowa kości — to cudowny przykład celowej pracy natury. Tkanka kostna jest bowiem ścisłem połączeniem elastycznych i sprzężystych włókien z twardem, lecz kruchem wapnem. Technika dopiero odniedawna stosuje tego rodzaju związania (żelazo-beton), uzyskując zgoła nieoczekiwane rezultaty wytrzymałości. Przytem włókna kostne układają się tak, że przy pewnej sprężystości zachowują maksymum wytrzymałości. Układ ich przypomina strukturę damasceńskiej stali.

Poza tem kość nie jest masywna, lecz składa się z mnóstwa drobnych beleczek, tworzących t. zw. istotę gąbczastą. Tylko pozornie są te beleczki rozrzucone bezładnie, w rzeczywistości podporządkowują się najzupełniej prawom mechaniki i dostosowują się do największego ciśnienia i ciągnienia. W niektórych miejscach znajdziemy jakgdyby budowę sklepienia gotyckiego (-»Człowiek), w innych bukiety wachlarzowate, wiązania poprzeczne i t. p. „Układy te — jak powiedział Rauber — ujawniają nam duszę kości“.

W ten sposób natura uzyskuje niebywałą wytrzymałość: jedna tylko kość piszczelowa wytrzyma ciężar 1600 kg, co odpowiada wadze 20 ludzi!

Kości długie na swym trzonie przyjmują formę rury (kości rurowe). Zarówno wolne przestrzenie w tej rurze, jak i przestrzenie między beleczkami istoty gąbczastej, wypełnione są szpi

kiem, który w życiu człowieka odgrywa wybitną rolę jako organ krwiotwórczy oraz magazyn tłuszczu i innych substan-cyj odżywczych. Stąd w razie potrzeby, w okresach głodu, wyniszczenia pooperacyjnego, po krwotokach i t. p., organizm czerpie zapasy, które przez pewien czas mogą ratować życie.

Poza tem w kości odbywa się stała przebudowa i przemiana materji. Co komórki kostnotwórcze (osteoblasty) zbudują, starają się zniszczyć komórki burzące (osteokiasty), poczem ponownie osteoblasty reperują szkody. Przypomina to jakby zabiegliwość mrówek, gdy im kto naruszy mrowisko. W ten sposób możemy stwierdzić w kości nietylko strukturę ostateczną, lecz i ślady dawnej budowy w postaci resztek poprzednich układów: jakby nowe budowle na starych fundamentach.

Praca kostnotwórcza odgrywa zwłaszcza dużą rolę przy gojeniu wszelkiego rodzaju uszkodzeń, jak złamania, zmiażdżenia i t. p.

Wiązania kości, stawy.

Szkielet składa się z dwustu kilkunastu kości, które muszą być ze sobą związane w ten sposób, aby w tych miejscach, gdzie zachodzi konieczność, utrzymać połączenia ruchome zwane stawami. Dzięki nader gładkim powierzchniom chrzęstnym zachowują one możność wykonywania jakby ślizgających ruchów. Stawy ujęte są w torebki; rola tych torebek polega nietylko na tem, iż stanowią one połączenie dwu lub kilku kości, lecz ich błona maziowa wydziela płyn tłuszczowy, którym smaruje kości. Stawy stanowią doskonały aparat mechaniczny, wzmocniony przez wiązadła (-> Człowiek).

Czynność stawów może być rozmaita, zależnie od formy. Mówimy o stawach jednoosiowych i wieloosiowych. Jedno-osiowemi są wszystkie stawy, w których

wykonywamy ruchy jakby zawiasowe lub bloczkowe, ruchy w jednej osi, np. staw łokciowy i kolanowy. Wieloosiowe stawy są bardziej skomplikowane; najdoskonalsze z pośród nich mają kształt kulisty, zapewniający możność ruchu we wszelkich kierunkach, jak np. staw biodrowy lub barkowy.

Proporcje szkieletu.

Od budowy szkieletu uzależnione są proporcje ciała, czyli tak zwane „kano-ny“. Nic więc dziwnego, że oddawna już starano się odnaleźć prawa budowy człowieka.

Najbardziej znany jest klucz F r i-t s c h a, który polega na podziale zasadniczym głowy z tułowiem na 5 odcinków (modulus) : szczyt głowy-nos, nos-linja barków, barki-mostek, mostek-pępek, pępek-spojenie kości łonowych. Chcąc otrzymać szerokość ramion, odkładamy „modulus“ w prawo i lewo. Szerokość głowy, proporcje kończyn i bioder wypływają z graficznej figury, opartej na tych pięciu odcinkach.

Klucz Fritscha nadaje się znakomicie dla t. zw. budowy „idealnej^. Wśród ludzi znajdziemy jednak wielu, którzy ze względu na długość kończyn wyłamują się z tego kanonu (dyspla zja, —>Konstytucjonalizm). Również i u dzieci widzimy zupełnie odrębne proporcje, a więc nieproporcjonalnie dużą głowę, stanowiącą l/₄ całego ciała i niezwykle krótkie nogi. Dopiero z wiekiem proporcje te ulegają wyrównaniu.

Części kośćca.

Szkielet składa się z kręgosłupa, klatki piersiowej, pasa barkowego i kończyny górnej, pasa biodrowego i kończyny dolnej oraz z czaszki.

Kręgosłup.

Kręgosłup jest złożony z 33 kręgów; jest to rodzaj elastycznego pręta o falistej linji, która ulega zmianom przy wykonywaniu zgięcia do przodu lub tyłu. Rozróżniamy odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i ogonowy.

Na kręgosłupie opiera się cały ciężar tułowia, który przez miednicę zostaje przekazany kończynom. Dlatego też odcinek zwany kością krzyżową, unieruchomiony miednicą, ulega znacznym przekształceniom.

Odcinek ogonowy jest szczątkowy: podczas gdy u zwierząt składa się on z kilkunastu kręgów, u człowieka zaledwie z 3—4 i jest mocno zredukowany, ogon ludzki nie odgrywa już bowiem żadnej roli i nie jest zewnętrznie widoczny.

Ruchliwość kręgosłupa zależy w znacznym stopniu od wyćwiczenia, a nawet zawodu. Fryzjerzy, malarze, kelnerzy mają kręgosłupy znacznie ruchliwsze od rolników, szewców i t. p. Linoskoczki, ćwicząc się od dzieciństwa, doprowadzają ruchliwość kręgosłupa do wprost paradoksalnych rezultatów.

Klatka piersiowa.

Klatka piersiowa składa się z 12 kręgów, 12 par żeber i mostka. Jest to ochrona dla znajdujących się w niej szlachetnych organów, jak serce i płuca. Dlatego też od należytego rozwoju i pojemności klatki zależy dobre funkcjonowanie oddychania. Dzięki ruchliwości żeber pojemność się zwiększa, co powoduje wewnątrz płuc ciśnienie ujemne i konieczność wdychania powietrza.

Kończyny.

Odnóża są zasadniczo zbudowane według jednego planu (t. zw. homologja kończyn), jednakże na skutek procesów rozwojowych ulegają znacznej rozbieżności w budowie, która przejawia się najbardziej w pasie barkowym i biodrowym oraz na dłoni i stopie. Zasadniczym momentem, który tu odgrywa rolę, są czynniki mechaniczne: kończyna górna wraz z pionizacją tułowia utraciła charakter odnóża podpierającego i stała się wolna. Wpłynęło to w wysokim stopniu na rozwój chwytnej ręki jako organu udoskonalonego.

Kończyna dolna natomiast przejęła całkowicie rolę organu wspierającego i wyspecjalizowała się w kierunku jed-nostronym, t. j. do chodzenia.

Rycina e na tablicy 8-ej objaśnia rozwój planu budowy kończyn z płetw.

Czaszka.

Czaszka jest siedliskiem szlachetnych i bardzo czułych organów i dlatego posiada odmienną i zupełnie specyficzną budowę. Kości jej są ściśle ze sobą połączone zapomocą szwów i tworzą dwie różne części: mózgoczaszkę, stanowiącą rodzaj pudła dla pomieszczenia mózgu jako centralnego organu nerwowego, i twarzoczaszkę, w której mieszczą się oko, nos, jama ustna i gardło.

W czasie rozwoju rodowego widzimy, że twarzoczaszka się zmniejsza, zaś mózgoczaszka rozwija się coraz lepiej, co idzie w parze z ogromnym rozrostem mózgu. Czaszka twarzowa cofa się najwyraźniej, na co w pierwszym rzędzie wpływa zanik szczęk i uzębienia, a co za tern idzie, twarz z pochyłej staje się coraz bardziej pionowa. Z zewnętrznych cech czaszki starano się rozpoznawać właściwości psychiczne ludzi. Zdążała ku temu t. zw. frenologja. Twórca tej teorji G a 11 wy macy wał na czaszce siedliska najrozmaitszych cech psychicznych, jak patrjotyzmu, miłości bliźniego, zdolności matematycznych lub zdolności językowych i t. p. Cała ta teorja oka-zła się z gruntu fałszywa i została zarzucona, jest jednak do dzisiaj wyzyskiwana przez szarlatanów przepowiadających przyszłość. Natomiast wspomnieć należy, że nauka o czaszce, t. zw. k r a-n j o 1 o g j a, stała się najważniejszym działem antropologji, gdyż na podstawie różnych cech czaszki najłatwiej można stwierdzić różnice rasowe. Mówimy więc o czaszkach długich (dolicho-cephalia) i krótkich (brachycephalia), o wysokich (hypsicephalia) i niskich (piaty ce phalia), o twarzoczaszee wydłużonej, a wąskiej (leptoprosopia) lub o szerokiej i niskiej (chamaeprosopia) i t. p. Poszczególne kształty określamy zapomocą wskaźników, czyli indeksów, t. j. wymiarów ustosunkowanych, któ-remi posługuje się antropolog ja.

Czaszka łatwo ulega deformacjom, które mogą być sztuczne lub chorobowe. Sztuczne jako pewien przejaw mody lub zwyczaju ludowego, stosowanego po dziś dzień przez niektóre szczepy pierwotne, chorobowe zaś, o ile nastąpi przedwczesne zlanie się szwów czaszkowych, wskutek czego będzie się ona rozrastać w nienormalnym kierunku i w rezultacie otrzyma kształt zgoła niezwykły: rozróżniamy lip. czaszki łódkowate, wieżowate, trójlistne, asymetryczne i t. p.

Kościec w świetle promieni Roentgena.

Na zakończenie zwrócić należy uwagę na doniosłe znaczenie promieni Roentgena w rozpoznawaniu szkieletu, a zwłaszcza jego uszkodzeń na człowieku żywym. Dzięki dużej zawartości soli w tkance kostnej staje się ona mniej przenikliwa dla promieni Roentgena i w rezultacie daje ostre cienie na ekranie lub kliszy, które pozwalają odczy-tjrwać szczegóły kośćca poprzez żywe tkanki. Wszelkie zwichnięcia, złamania i inne uszkodzenia można tą drogą stwierdzić bez wielkiego zachodu, a co najważniejsza, można ustalić, czy t. zw. „nastawiania" zostały należycie wykonane przez lekarza. Dzięki temu roent-genologja kości ma doniosłe znaczenie w medycynie współczesnej.

E. Loth.

KOŚCIÓŁ. Na ziemiach słowiańskich świątynie chrześcijańskie budowano przeważnie po grodach lub umacniano same budynki kościelne, jako fortece warowne. Stąd też mamy sam wyraz „kościół", który pochodzi — poprzez czeskie słowo kostel — od łacińskiego wyrazu castellum, gród warowny. Dzisiaj przez wyraz ten rozumiemy prze-dewszystkiem budynek przeznaczony na chrześcijańską służbę Bożą, w odróżnieniu od żydowskiej „synagogi" lub muzułmańskiego „meczetu"; następnie zaś zorganizowaną społeczność wyznawców tej samej nauki chrześcijańskiej, bądź samą instytucję, czyli organizację zewnętrzną, założoną przez Jezusa Chrystusa dla zbawienia ludzi.

Od wspólnego i pierwotnie jednolitego pnia oderwały się w ciągu wieków większe lub mniejsze części kościoła, tak że dziś mówimy o kościele rzymsko-katolickim, o kościołach ewangelickich i t. d.

Na fundamentach, położonych przez Chrystusa, wznosił się początkowo jednolity gmach jednej owczarni chrześcijańskiej pod jednym wspólnym pasterzem, przystosowując swą budowę i ustrój do coraz to nowych potrzeb organizacji religijnej, rosnącej z rozpędem i siłą lawiny. Obok instytucyj, które początek wzięły z wyraźnej woli samego Założyciela, zjawiają się nowe, wyrastające z zadań światowej organizacji. Z chwilą wyłaniania się coraz to nowych kościołów każdy z nich zaczyna żyć odrębnem swem życiem, oddalając się mniej lub więcej od wspólnego pnia. W każdym więc z tych kościołów znaleźć możemy instytucje i szczegóły ustrojowe wywodzone wprost z tak czy inaczej pojmowanej wyraźnej woli Założyciela, np. sakramenty święte, obok takich instytucyj, które są wytworem późniejszego dzie-

jowego rozwoju i potrzeb organizacji w przestrzeni i czasie, np. kolegjum kardynalskie, obok elementów koniecznych, stałych i niezmiennych — elementy nieistotne, uwarunkowane czasem i miejscem i ulegające przeobrażeniom. W tern właśnie znaczeniu możemy stwierdzić, że kościoły w dzisiejszej swej postaci są wytworem długiego rozwoju historycznego.

Prawo kościelne i prawo kanoniczne.

Jak każda zorganizowana społeczność ludzka, tak i kościoły wytworzyły sobie prawidła i przepisy, regulujące ich byt, ich ustrój wewnętrzny i ich działanie i stosunki nazewnątrz oraz prawa i obowiązki ich członków. Ogół tych prawideł i przepisów nazywamy prawem kościelne m, obejmując tern określeniem również i takie przepisy, które (jak np. w szerokim zakresie w kościołach ewangelickich) zawarte są w ustawach państwowych. Chcąc natomiast określić wyłącznie takie przepisy, które pochodzą od władzy kościelnej, używamy nazwy: prawo kanoniczne.

Znamy więc prawo kanoniczne katolickie, zebrane i wydane ostatecznie w 1917 r. w Kodeksie Prawa Kanonicznego, lecz mówimy również o kato-lickiem prawie kościelnem, o prawie kościoła wschodniego, o prawie kościelnem ewangelickiem i t. d.

Podstawy ustrojowe kościoła.

Już w kościele czasów poapostolskich krystalizują się zręby jego ustroju: społeczność chrześcijańska dzieli się na dwie grupy, różniące się od siebie w prawach i obowiązkach: na kler i laików. Władzę w tej społeczności sprawuje t. zw. h i e r a r c h j a, t. j. biskupi wraz ze swymi pomocnikami, pod prymatem biskupów rzymskich. Władza ma charakter ściśle monarchiczny

i działa w dwóch kierunkach: jako władza sprawowania czynności uświęcających, t. j. liturgicznych (potestas ordinis) i władza sprawowania rządów kościelnych na polu ustawodawstwa, sądownictwa i administracji kościelnej (potestas iurisdictionis) wraz z władzą nauczania (potestas magisterii).

Stosownie do rodzaju władzy dzierżonej przez hierarchję możemy rozróżnić z jednej strony hierarchję święceń (hierarchia ordinis), t. j. kolejne stopnie święceń, uzdolniąjących do szafarstwa sakramentów, a więc pierwotnie episkopat, prezbiterat (kapłaństwo) i diakonat, a z drugiej strony hierarchję ju-ryzdykcji (hierarchia iurisdictionis), t. j. kolejne stopnie, do których przywiązane jest sprawowanie rządów w kościele, a więc pierwotnie papież i biskupi, a w późniejszym rozwoju szereg stopni wyższych, jak arcybiskupi, metropolici, prymasi, egzarchowie, pa-trjarchowie i kardynałowie — i niższych, jak wikarjusze biskupi, archidiakoni, archiprezbitrzy, dziekani, proboszczowie. Hierarchja — to kler. Drogą do niej — święcenia (ordinatio).

Cały późniejszy rozwój nie był niczem innem, jak rozbudową tych podstaw ustrojowych i tworzeniem coraz to doskonalszych urządzeń, mających zapewnić sprawne działanie tak olbrzymiej organizacji.

Kościół rzymsko-katolicki.

I dzisiaj kościół rzymsko-katolicki opiera cały swój ustrój na tych fundamentach, sięgających czasów apostolskich.

Stosem pacierzowym organizmu kościelnego w kościele rzymsko-katolickim jest hierarchja, sprawująca władzę, stopniowaną w kierunku pionowym. Stopniom hierarchicznym pionowym odpowiada poziomy podział tery tor jal-ny kościoła. I tak najwyższe rządy w całym kościele sprawuje papież, w prowincji kościelnej areybiskup-me-tropolita, w diecezji biskup i t. d. Niekiedy współdziałają z hierarchyą w wykonywaniu władzy sobory (powszechne bądź prowincjonalne), t. j. zebrania wszystkich arcybiskupów, biskupów i najwyższych przełożonych zakonnych całego kościoła czy poszczególnych prowincyj kościelnych, lub synody (diecezjalne), t. j. zebrania wyższego duchowieństwa jednej diecezji.

Stolica Apostolska.

Papież jednoczy w swem ręku pełnię władzy w kościele. W wykonywaniu najwyższego swego urzędu pasterza i nauczyciela całego chrześcijaństwa, t. j. gdy przemawia ex cathedra w sprawach wiary lub obyczajów, papież jest nieomylny. Jest najwyższym prawodawcą kościelnym, sprawuje naczelne rządy w kościele tak w sprawach kultu i organizacji terytorjalnej oraz osobowej, jak też i w sprawach majątkowych, jest najwyższym sędzią kościelnym, a nadto najwyższym reprezentantem kościoła katolickiego. Przez jedenaście wieków papież miał stanowisko również i monarchy świeckiego, jako władca państwa kościelnego; utracił je 20 września 1870 r. przez zabór tego państwa wraz z Rzymem w związku ze zjednoczeniem królestwa włoskiego (-» Włochy); odzyskał je na mocy t. zw. traktatów lateraneńskich z 12 lutego 1929 r., tworzących państwo „Miasta Watykańskiego" (Cittd del Va-ticano).

Od XII w. papieża wybiera kolegjum kardynałów większością ²/₃ głosów. Późniejsze ustawodawstwo papieskie unormowało do najdrobniejszych szczegółów postępowanie przy wyborze papieży, a konstytucje (ustawy) Leona XIII i Piusa X ujmują postanowienia te w jedną całość. Od końca XIII w. akt wyborczy odbywa się w t. zw.

szukaj w tomie piątym!

zewnętrznych.

konklawe, t. j. w najściślejszem czące w sobie kilka dieeezyj, a nawet odosobnieniu od wszelkich wpływów pat r jar chaty, obejmujące kilka

prowineyj kościelnych. Rozwój spowo-Już bardzo wcześnie wybitniejsi dowany był rosnącem znaczeniem poli-z pomiędzy rzymskich kapłanów i dia- tycznem niektórych stolic prowincjo-konów poczęli wyręczać papieży nalnych, których biskupi, oprócz rzą-w spełnianiu rządów. Zwano ich kar- dów własnej diecezji, poczęli zyskiwać dynałami prezbitrami i diakonami. Po- pewne prawa nadzoru nad biskupami woli wytworzyła się stała instytucja okolicznymi, kardynalatu, a znaczenie jej wzrosło ogromnie od czasu, kiedy kardynało- biskupi na zachodzie tytuł prymasa, wie otrzymali prawo wyboru papieży. Tak np. do stolicy gnieźnieńskiej od Liczba kardynałów ustalona jest obec- czasów soboru w Konstancji (1414 do nie na 6 kardynałów biskupów, 50 kar- 1418) przywiązany jest tytuł „prymasa dynałów prezbitrów i 14 kardynałów Polski", diakonów.

W podobny sposób uzyskali niektórzy

W podobny sposób wytworzyła się

Biskupi mają w podporządkowaniu pod papieżem tę samą nadaną im przez Założyciela władzę, jaką mieli apostołowie w podporządkowaniu pod Piotrem apostołem: władzę sprawowania rządów w koścjele. Władzę tę sprawują biskupi na ograniczonem tery-torjum diecezji z własnego prawa, nie jako delegaci papieża, choć są jemu podporządkowani.

Biskupów mianuje papież, a tylko wyjątkowo wyboru biskupów dokonują kapituły, przyczem wybranego papież zatwierdza.

Kolegjum kardynalskie tworzy radę w kościele tak ważna do dziś instytucja przyboczną papieża i zbiera się na a r c y b i s kup ó w - m et r op o 1 i t ó w, „konsystorzach“ pod jego przewodnie- t. j. biskupów mających poza prawami twem. Kardynałowie tworzą t. zw. biskupiemi we własnej archidiecezji sze-k o n g r e g a cj e, t. j. kolegjalne wła- reg ważnych uprawnień nadzorczych dze centralne, załatwiające z ramienia i honorowych w stosunku do biskupów papieża wszelkie sprawy rządów ko- SWej prowincji, ścielnych.

Obok kongregacyj działa u boku papieża szereg innych urzędów, z których najważniejszy jest sekretarjat stanu z kardynałem sekretarzem stanu (ministrem spraw zagranicznych) na czele, oraz dwa trybunały papieskie, sprawujące w imieniu papieża najwyższe sądownictwo kościelne. Kongregacje, urzędy i trybunały określa się zbiorową nazwą „kurja rzymska".

W rządach diecezją biskup ma do pomocy biskupa sufragana, czyli ko-Podstawową jednostką administracji adjutora, dla sprawowania czynności kościelnej jest diecezja z bisku- liturgicznych wymagających święceń p e m na czele. Już jednak bardzo biskupich, wikarjusza generalnego do wcześnie, w oparciu o podział admini- pomocy w administracji diecezjalnej stracyjny państwa rzymskiego, zaczęły oraz oficjała do zastępczego sprawo-wytwarzać się większe jednostki tery- wania sądownictwa. Wymienione osoby torjalne, zwane prowincjami, łą- tworzą wraz z personelem pomocniczym

Stosunki z państwami świeckiemi papież utrzymuje za pośrednictwem legatów i nuncjuszów, posiadających charakter przedstawicieli dyplomatycznych.

Episkopat.

urzędy, które określamy nazwą kur ja biskupia, konsystorz lub ordynarjat.

Poza tem istnieją już od bardzo wczesnych czasów przy stolicach biskupich lub nawet innych znaczniejszych kościołach zgromadzenia duchownych zwane kapitułami.

Najmniejszą wreszcie jednostką administracyjną w kościele jest par a-fja. Na jej czele stoi proboszcz, który w obrębie swej parafji pełni obowiązki i wykonuje prawa duszpasterskie pod bezpośrednim kierunkiem i nadzorem biskupa. Do pomocy w swej pracy ma proboszcz w miarę potrzeby księży pomocników, t. zw. wikarych, czyli kooperatorów.

Misje, zakony i stowarzyszenia.

Poznaliśmy dotychczas stałą i normalną organizację kościelną. Inaczej wygląda ta organizacja w krajach t'. zw. misyjnych (-» Misje).

Począwszy od IV w. zaczęło, się rozwijać (początkowo na wschodzie) życie zakonne (-» Zakony).

Dopełnieniem tej potężnej organizacji, którą stanowi kościół katolicki, są liczne instytucje naukowe, wychowawcze i filantropijne, oraz szereg stowarzyszeń wiernych, które mają na celu kult religijny lub dzieła miłosierdzia (np. sodalicje). Na plan pierwszy wysunęła się tu t. zw. Akcja Katolicka. Polega ona na zorganizowaniu wiernych w stowarzyszeniach katolickich, które pracując pod bezpośredniem kierownictwem hierarchji, wspomagać ją mają w realizowaniu pracy apostolskiej. Działalność Akcji Katolickiej, mająca charakter wybitnie religijno-społeczny, powołała po raz pierwszy w tak szerokim zakresie element laicki do bezpośredniej, czynnej, zdyscyplinowanej współpracy z hierarchją i staje się coraz bardziej wyrazem nowoczesnej ekspansji katolicyzmu.

Majętek kościelny.

Dla utrzymania całej swej organizacji i dla spełniania rozlicznych swych zadań potrzebuje kościół środków ma-terjalnych. Środków tych dostarcza majątek kościelny.

Majątek kościelny, przeznaczony na utrzymanie duchowieństwa, przywiązany jest przeważnie na stałe do poszczególnych urzędów kościelnych w ten sposób, że duchowny zajmujący dany urząd, np. stanowisko proboszcza, ma prawo pobierania dochodów z danego majątku (beneficjom kościelne). Poza tem istnieje majątek przeznaczony na inne cele działalności kościelnej. Ponadto czerpie kościół dochody z rozlicznych taks kancelaryjnych oraz t. zw. iura stolae (określonych ofiar składanych przez wiernych z okazji otrzymywania posług duchownych)’. W niektórych państwach kościół korzysta prócz tego z dotacyj państwowych.

Kościół a państwo.

W stosunkowo już krótkim czasie po ustaleniu się pierwszych zrębów organizacji kościelnej wyłoniło się na widowni dziejów nowe, ważne zagadnienie stosunków pomiędzy kościołem a poszczególnemi państwami. Przedmiotem zainteresowania ze strony państwa są tylko te dziedziny życia kościelnego, które wchodzą w zakres zadań i działalności zarówno kościoła, jak i państwa, np. małżeństwo, nauka religji w szkołach, tworzenie i obsadzanie urzędów kościelnych i organizacja terytorjalna kościoła, jego uprawnienia majątkowe, swoboda publicznego wykonywania kultu religijnego, stosunek kościoła do innych organizacyj religijnych i t. d. Stosunek państwa do kościoła w różnych czasach i w różnych państwach różnie się układał. Nie brak było w ciągu wieków nieraz ciężkich walk pomiędzy temi dwiema potęgami; wystarczy tu wskazać chociażby walkę o inwestyturę w XI w. Nowoczesne państwo zapewnia przeważnie swym obywatelom wolność sumienia i wyznania (t. z w. zasada tolerancji religijnej), uznanym zaś przez' siebie kościołom równouprawnienie, przyczem nie wkracza w wewnętrzną dziedzinę życia kościelnego. W konsekwencji tego przeprowadza bądź ścisły rozdział kościoła i państwa, spychając kościół jedynie do roli prywatnych stowarzyszeń bez możności współdziałania z państwem w rozlicznych dziedzinach i nie udzielając mu specjalnej opieki, np. we Francji, — bądź też przyznaje kościołom (niektórym lub wszystkim) stanowisko instytucyj uprzywilejowanych, korzystających ze znacznych zazwyczaj uprawnień oraz z opieki i pomocy państwa, nie wyrzekając się przytem pewnych środków wykonywania nadzoru nad zewnętrzną działalnością kościołów. W tym drugim przypadku nowoczesne państwo coraz częściej wkracza na drogę porozumienia się z władzami danego kościoła, ile razy przystępuje do unormowania jego położenia prawnego i jego stosunku do państwa. Tego rodzaju porozumienia, ujęte w formę układu albo umowy, określa się w stosunku do kościoła katolickiego nazwą konkordatów. Ze w-zględu na ustrój kościoła katolickiego, który nie zamyka się w granicach jednego państwa,, lecz rozciąga swą organizację na świat cały, konkordaty mają charakter podobny do umów prawa międzynarodowego.

Nasza konstytucja marcowa z r. 1921 zajęła się również i stosunkiem państwa polskiego do wyznań religijnych. Wypowiadając zasadę indywidualnej swobody przekonań i praktyk religijnych każdego obywatela, konstytucja przyznaje jednak szerokie swobody i uprawnienia w dziedzinie zarządzania swemi sprawami jedynie tym kościołom i związkom religijnym, które uzyskały prawne uznanie ze strony państwa. Z takiemi to jedynie kościołami i związkami religijnemi państwo może unormować swój stosunek w drodze ustawy państwowej, przyczem musi się jednak uprzednio porozumieć z ich prawnymi przedstawicielami. Jedynie dla kościoła katolickiego, który „zajmuje w państwie naczelne stanowisko wśród równouprawnionych wyznań“, konstytucja przewiduje specjalną formę porozumienia: układ ze Stolicą Apostolską.

Konkordat polski.

Układ taki, t. j. konkordat, zawarła Polska dnia 10 lutego 1925 r. w Rzymie. Konkordat ten zawiera szereg przepisów, regulujących zewnętrzną organizację i działalność kościoła katolickiego w Polsce w oparciu się o zasady wyrażone w konstytucji. Przyznając kościołowi w Rzeczypospolitej Polskiej pełną wolność i zapewniając mu swobodne wykonywanie jego władzy duchownej i jego jurysdykcji, jak również swobodną administrację jego sprawami i jego majątkiem, zgodnie z prawami Boskiemi i prawem kano-nicznem, państwo polskie zniosło tern samem rozliczne ograniczenia,- którym kościół pod rządami zaborców w swej działalności podlegał, i przyjęło jako podstawę swego stosunku do kościoła hasło: „Wolny kościół w wolnem pań-stwie“. Uznając kościół za korporację publiczną o swoistych zadaniach i celach, przyznało państwo instytucjom kościelnym i duchowieństwu szereg ważnych ulg i przywilejów oraz należytą ochronę ze strony władz państwowych, wzamian za co zapewniło sobie m. i. w niektórych wypadkach prawo udziału w tworzeniu nowych urzędów

Kościół wschodni.

kościelnych i ich obsadzaniu oraz moż- polskich około 21,000.000 wiernych, ność wykupienia części dóbr ko- t. j. około 6'5°/₀ ludności. Posiada prócz ścielnych dla celów reformy rolnej. 48 biskupów około 10.000 duchownych Chcąc uregulować sprawę szkód wyrzą- (nie licząc zakonników) oraz około dzonych kościołowi przez rządy za- 9.300 świątyń, borcze Austrji, Rosji i Prus, które w związku z utratą naszej niepodległości konfiskowały znaczne majątki kościelne, państwo polskie zgodziło się chodniego, który coraz bardziej wy-na zawarcie w przyszłości dodatko- zwalał się z pod wpływu władzy świec-wego układu co do tych ongiś skonfi- kiej, począł kościół wschodni (—> Bi-skowanych majątków, które znalazły zancjum), którego głową był „patrjar-się w posiadaniu państwa. Aż do tego cha ekumeniczny" (ekumeniczny = po-czasu państwo płaci kościołowi wza- wszechny) w Konstantynopolu, coraz mian za jego majątki dotację, wyno- bardziej popadać w zależność od wła-szącą około 20,000.000 zł. rocznie.

Terytorialna organizacja kościelna.

’W przeciwieństwie do kościoła za-

„eezaropapizmem" aibo „bizantyni-zmem“, tkwią przyczyny, dla których

Kościół prawosławny na ziemiach Kościół katolicki w wymienionych polskich, za dawnej Rzeczypospolitej trzech obrządkach liczy na ziemiach zależny od Konstantynopola, w cza-

dzy cesarzy wschodnio-rzymskich i stawał się instytucją państwową, którą jedynie formalnie rządzili patrjareho-Terytorjalna organizacja kościoła wie, w rzeczywistości zaś władcy dostosowana została do granic poli- świeccy. W tern zjawisku, zwanem tycznych Polski. Kościół katolicki posiada obecnie na obszarze Polski trzy terytorjalnie zorganizowane obrządki w późniejszym rozwoju (w związku z do-z własną hierarchją: łaciński, grecko- konaną w 1054 roku schizmą) kościół katolicki albo grecko-rusiński i or- wschodni począł rozpadać się na szereg miański. Kościół obrządku łacińskiego samodzielnych, „autokefalicznych" ko-posiada pięć prowincyj, a to: 1. arcy- ściołów, zamykających się w granicach biskupstwo gnieźnieńskie i poznańskie poszczególnych państw, a połączonych z diecezjami: chełmińską (Peplin) jedynie wspólnotą wiary „prawosław-i włocławską, 2. arcybiskupstwo war- nej" i podstawowych zasad ustroju, szawskie z diecezjami: płocką, sando- Wspólna ta przynależność poszczegól-mierską, lubelską, podlaską (Siedlce) nych kościołów autokefalicznych do i łódzką, 3. arcybiskupstwo wileńskie jednego „Prawosławnego Kościoła Eku-z diecezjami: łomżyńską i pińską, menicznego" znajduje wyraz w wspól-4. arcybiskupstwo lwowskie z diecezja- nych soborach ekumenicznych, decy-mi: przemyską i łucką, 5. arcybiskup- dujących o podstawowych dogmatach stwo krakowskie z diecezjami: tarnow- wiary prawosławnej i zasadach ustroju, ską, kielecką, częstochowską i śląską Brak jednej wspólnej władzy hierar-(Katowice). Obrządek greeko-katolicki ehicZnęj nad wszystkiemi kościołami posiada swoją metropolję we Lwowie prawosławnemi oraz udział elementu z diecezjami w Przemyślu i Stanisła- laickiego w soborach generalnych są wowie i z odrębną Administraturą Apo- głównemi cechami organizacyjnymi, stolską dla Łemkowszczyzny, obrządek różniącemi ustrój kościołów prawo-zaś ormiański — arcybiskupstwo we sławnych od kościoła katolickiego. Lwowie.

sach niewoli będący częścią kościoła ewangelickich: kościoły luterańskie rosyjskiego, wyodrębnił się w niepod- albo augsburskie (opierające się na ległej Polsce i dostosował swe położę- t. zw. konfesji augsburskiej z 1530 r.) nie do nowych warunków politycz- oraz kościoły kalwińskie albo reformo-nych. W 1922 roku rząd ogłosił w po- wane (helweckie). Ustrój wszystkich rozumieniu z władzą kościoła „Prze- kościołów ewangelickich wychodzi pier-pisy Tymczasowe", prowizorycznie nor- wotnie z pojęcia niewidocznego ko-mująee stosunki pomiędzy państwem ścioła, jako społeczności wszystkich a kościołem prawosławnym. W tymże wierzących, oraz z pojęcia powszechne-1922 r. ogłosił kościół prawosławny go kapłaństwa, czyli braku odrębnego w Polsce pełną autokefalję (uznaną stanu kapłańskiego. Kościół ewange-następnie przez patrjarchę ekumenicz- licki, pojęty jako organizacja niewi-nego w Konstantynopolu w 1924 r. dzialna, nie mógł się tern samem prze-i przez szereg innych kościołów auto- ci wstawić państwu, lecz przeciwnie: kefalnych) i stanął przez to w rzędzie uznawał dzierżyciela najwyższej wła-równouprawnionych autokefalicznych dzy państwowej za dzierżyciela rów-kościołów jako samodzielnych części nież i najwyższej władzy kościelnej. „Prawosławnego Kościoła Ekumenicz- Zasada ta w połączeniu z zasadą refor-nego“; wydane dnia 30 maja 1930 r. macyjną: cuius regio, eius religio (czyje orędzie prezydenta Rzeczypospolitej terytorjum, tego wiara) zrodziła zja-zapowiedziało zwołanie soboru generał- wisko organizowania się ewangelicyzmu nego, jako nawiązanie do tradycyj hi- w kościołach krajowych, w których naj-storycznych kościoła prawosławnego wyższą władzę kościelną wykonywał w Polsce przedrozbiorowej.    weren jako summus episcopus, poczęści

su-

Władzą zwierzchnią kościoła prawo- osobiście, poczęści przez specjalnie do sławnego w Polsce jest Synod Bisku- rządów kościelnych powołane władze, pów (zebranie biskupów diecezja!- t. zw. konsystorze. Państwo nowocze-nych) z „Metropolitą Warszawskim sne przeprowadziło naogół jednak ści-i Całej Polski" jako głową kościoła na ślejsze rozgraniczenie pomiędzy wła-czele. Organizacja terytorjalna obej- dzą świecką i duchowną, organizując muje pięć diecezyj, podzielonych na ustrój kościołów ewangelickich na za-dekanaty i parafje.    sadach szerokiego samorządu z zacho-

Kościół prawosławny w Polsce liczy waniem szeregu zwierzchnich upraw-obecnie przeszło 4,000.000 wyznawców, nień władzy państwowej.

t. j. około 13°/₀ ogółu ludności, narodowości polskiej, białoruskiej, (ukraińskiej), rosyjskiej i czeskiej.

Kościoły ewangelickie.

Podstawową jednostką ustrojową ruskiej jest gmina kościelna (zbór), czyli pa-rafja, której członkowie wybierają z pośród siebie zarząd (kolegjum, radę, prezbiterstwo). Duchownym zwierzeh-Na podłożu prądów reformacyjnych nikiem gminy kościelnej jest pastor XVI wieku (-» Reformacja) wyłonił (proboszcz), wybierany przez parafję. się z jedności kościoła zachodniego Gminy kościelne łączą się niekiedy szereg nowych organizmów kościel- w związki samorządu wyższego stop-nych o obliczu ustrojowem zupełnie nia, t, j. w senjoraty. Kilka senjora-odmiennem od katolickiego. Zależnie tów tworzy superinten den turę (diece-od kierunku dogmatycznego rozróż- zję) z wybieranym superintendentem niamy dwie wielkie grupy kościołów i zebraniem superintendencjalnem (sy-

ło 860.000 członków.

1932;

nodem prowincjonalnym) na czele. Naczelnemi władzami kościeInemi są konsystorze (Naczelna Rada Kościelna) i synod generalny oraz generalny su-perintendent.

Organizacja ewangelicyzmu na ziemiach polskich opiera się ciągle jeszcze na podstawach stwmrzonyeh ongiś przez państwa zaborcze. Obecnie mamy w Polsce siedem uznanych kościołów ewangelickich, w czem dwra luter-skie, dwa kalwińskie i trzy konfesyjnie mieszane (lutersko - kalwińskie). Kościoły ewangelickie w Polsce liczą oko-

J. Sawicki.

Literatura: Ks, dr Józef Umiński, Historja kościoła, I—II, Lwów 1933—34; Ks. Ignacy Grabowski, Prawo kanoniczne, Lwów 1927; Aleksander Ło-t o c k i, Autokefalja, Warszawa Dr Stanisław Piekarski, Wyznania religijne w Polsce, Warszawa 1927; L. H a 1-•b a n, Konkordat ze Stolicą, Apostolską, w Encykłopedji Podręcznej Prawa Prywatnego, Warszawa 1934.

KRAJOZNAWSTWO jest ruchem społecznym, zmierzającym do: 1) szerzenia wśród społeczeństwa dorosłego i młodzieży znawrstwa przyrody i kultury (materjalnej i duchowej) kraju rodzinnego przez wszechstronne poznawanie środowisk, regjonów i krain, 2) zaprawiania do samodzielnych badań i współpracy naukowej wr tym zakresie, 3) zachowania rodzimych odrębności przyrody i kultury kraju, 4) rozwijania przywiązania do stron rodzinnych i 5) pogłębiania czynnej roli obywatela wt pracy zawTodowro-społecznej, związanej z człowiekiem i ziemią, przede-wszystkiem wśród najbliższego otoczenia (wieś, miasto, gmina, powdat).

Krajoznawstwo i geografja.

Krajoznawstwo, zwrane w Niemczech Heimatkande, wr Z. S. R. R. Krajewie-dienje, w Anglji regional survey, pozostaje w najściślejszym związku z geograf ją (-» Geografja), nie jest jednak tej nauki częścią składową, lecz prak-tycznem w życiu społecznem zastosowaniem.

Krajoznawstwo, w przeciwieństwie do syntetyzujących zadań naukowych geografji, posługuje się opisem i korzysta nietylko z wyników innych nauk geograficznych, historycznych i ekonomicznych, lecz w' równej mierze współżyje z twórczością artystyczną, a więc: z literaturą, plastyką, muzyką i t. d.

Krajoznawstwo wszędzie, a w Polsce zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości, skupia swe zainteresowania w ramach określonego środowiska, krajobrazu, krainy lub regjonu, zgodnie z wynikami naukowemi geografji. (W Niemczech to środowisko zwie się: Heimat, w Z. S. R. R.: miestnyj kraj, w krajach romańskich : region). Jako ruch społeczny, krajoznawstwo posługuje się socjologją i wT praktycznem zastosowaniu przybiera różnorodne kierunki, zgodne z procesami rozwojowemi kultury narodowej danego kraju, narodu lub państwa.

Krajoznawstwo i turystyka.

Jednym z głównych środków technicznych, jakiemi krajoznawstwo się posługuje, jest wycieczka. W miarę rozwoju środków? komunikacyjnych rozrasta się ruch wycieczkowy, mając na widoku nietylko cele poznawcze, wychowawcze, lecz i rozrywkowa oraz odpoczynkowe. Ruch ten wyodrębnia się i przybiera nazwę turystyki. W przeciwieństwie do turystyki krajoznawstwo nie ogranicza się do tej jedynej formy turystycznej, jaką jest wycieczka. Krajoznawstwa obserwuje, bada, przeżywa, chroni i realizuje wyniki i doświadczenia w życiu społecznem i pracy oświatowo - wychowawczej. W praktyce krajoznawstwo posługuje

Przeszłość i teraźniejszość krajoznawstwa.

się turystyką, jako ważnym środkiem łem „O ziemiorodztwie gór dawnej Sar-oddziaływania (t. zw. ekstensywnego) maeji a później Polski" (1815), a Ju-na masy, podsuwając zbiorowym wy- ljan Ursyn Niemcewicz (1757— cieczkom turystycznym określone cele. 1841) daje osobistym przykładem wzór

dla wycieczek krajoznawczych po Polsce, które następnie opisuje w „Podró-Dawność krajoznawstwa sięga prze- żach historycznych po ziemiach pol-szłości geografji. Herodot z Hali- skich między r. 1811 a 1828 odbytych", karnasu (V. w. przed Chr.), Stra- Krajoznawstwem żywo interesuje się bon, a zwłaszcza aleksandryjski uczo- młodzież filarecka w Wilnie, a Adam ny z II. wieku po Chr., Klaudjusz Mickiewicz genjalną pamięcią Ptolemeusz, są twórcami krajo- i wielkiem sercem ogarnia rodzinne znawstwa.    „nowogródzkie strony", dając w „Panu

Pierwszym najwybitniejszym krajo- Tadeuszu" największe poetyckie arcy-znawcą polskim był Jan Długosz dzieło regjonalnego krajoznawstwa.

Profesor wileński Mickiewicza, J o-

(1415—1480), którego opis krajoznawczy Polski p. t.: „Chorographia Regni ach im Lelewel (1786—1861), na Póloniae“ dołączony został do wielkiego europejską skalę rozwija pracę nauko-dzieła o historji Polski. Pracę Długo- wą, obejmującą przedewszystkiem stro-sza podejmuje M a c i e j z M i e c h o- nę historyczno-geograficzną krajoznaw-(1457—1523), a Marcin Kro- stwa. mer (1512—1589) w dziełku p. t. „Po- Po powstaniu listopadowem w Polonia" (1577) daje encyklopedyczny znańskiem, gdzie warunki polityczne opis krajoznawczy Polski.    dawały większą niż w innych zaborach

W drugiej połowie XVIII wieku roz- swobodę, wychodzi w Lesznie w latach poczynają się naukowe prace badawcze, 1834 1849 doskonale redagowane ilu-Polski, inicjowane i popierane przez strowane czasopismo krajoznawcze: króla Stanisława Augusta i jego bra- „Przyjaciel Ludu", ta, prymasa Michała Poniatowskiego. Literatura wydaje w tym czasie Budzą się zamiłowania do gromadzę- poetów - krajoznawców: Ludwika nia pamiątek przeszłości narodowej Kondratowicza (Syrokomlę)

(Tadeusz Czacki, Izabela z Flemingów Czartoryska w Puławach), powstają projekty organizacyjne muzeów krajoznawczych (M i-chał Mniszech), zainteresowania znawstwa polskiego w w. XIX jest dzie-zwracają się w stronę poznawania ży- 1° Oskara Kolberga (1814 do cia i obyczajów ludu polskiego. Epoka 1890) p. t.: „Lud, jego zwyczaje, spo-stanisławowska zdobywa się na opis sób życia> mowa, podania, przysłowia, krajoznawczy Polski geografa królew- obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka skiego Karola de Perthees i tańce".

(1739—1815) p. t.: statystyczne opisanie parafjów Króle- nikowem dziełem krajoznawstwa polskiego jest wielki 15-tomowy „Słownik Naukowe krajoznawstwo (geologicz- geograficzny Królestwa Polskiego i in-no-geograficzne) rozpoczyna Stani- nych krajów słowiańskich", wydany sław Staszic (1715—1826) dzie- w latach 1880—1904 przez F. Suli-

(1823—1862) na Litwie i Wincentego Pola (1807—1872), autora „Pieśni o ziemi naszej" (1835). Najcenniejszym pomnikiem krajo-

„Geograficzno-

Obok „Ludu" Kolberga drugiem pom-

stwa Polskiego" (1791).

A Patkowski.

własny:

rozwoju

r. 1920

mierskiego, B. Chlebowskiego i W. W alewskiego. Od r. 1873 naukowe badania Polski obejmuje Aka-demja Umiejętności w Krakowie, a społeczny ruch krajoznawczy skupia się w założonem w tym samym czasie Pol-skiemTowarzystwieTatrzań-s k i e m.

Próby założenia towarzystwa, szerzącego znawstwo Polski w latach osiemdziesiątych XIX wieku w b. Królestwie Kongresowem, uwieńczone zostały pomyślnym rezultatem dopiero w r. 1906, kiedy w Warszawie powstało Polskie Towarzystw" o Krajoznawcze.

Obok tych dwóch najstarszych towarzystw powstaje w latach ostatnich szereg organizacyj o charakterze turystyczno-krajoznawczym, jak Podolskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, lub sportowo-turystycznym.

Wycieczkowy ruch krajoznawczy, rozpoczęty przez J. U. Niemcewicza i filaretów wileńskich, krzewią w w. XIX: Klementyna z Tańskich Hoffman o w a, botanik i prof. Instytutu Agronomicznego w Marymoncie Wojciech Jastrzębowski, a od r. 1900 Aleksander Janowski, którego „Wycieczki po kraju“, odczyty, prace krajoznawcze i działalność w Polskiem Towarzystwie Krajoznawczem ustaliły na długo typ i charakter naszego ruchu krajoznawczego.

Krajoznawstwu polskiemu poświęcone jest wychodzące od r. 1910 czasopismo Ziemia, które odzwierciedla drogi rozwojowe rucliu. Ruch krajoznawczy młodzieży posiada od Orli Lot; o jego ideologji informuje broszura: Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej. Idea — Organizacja — Historja — Pieśni. Kraków- 1934. — Porównaj także: H. Grotowska, O poznawaniu kraju. Lwów-Warszawa 1925.

KREDYT. W gospodarstwie rynko-wem (-» Handel) wymiana odbywa się, jak wiemy, przy pomocy pieniądza. Wzamian za towar czy usługę płacimy pewną kwotę. Zdarzyć się jednak może, że w chwili, w której pragniemy nabyć dany przedmiot, nie posiadamy odpowiedniej ilości pieniędzy. Jeśli mimo to musimy ten przedmiot kupić, to możemy zrobić to albo 1) w ten sposób, że przyrzekniemy zapłacić w pewnym określonym terminie w przyszłości, o ile sprzedawca przedmiotu się na to zgodzi, albo 2) pożyczymy od kogoś potrzebną kwotę i zapłacimy za towar, który chcemy nabyć.

I w jednym, i w drugim wypadku musi ktoś mieć do nas zaufanie,, musi nam zawierzyć, że zaciągnięte zobowiązanie w umówionym terminie i miejscu spłacimy (wyraz „kredyt“ pochodzi od łac. „credo*' — wierzę).

Kredyt jest to zawierzenie pewnej sumy pieniędzy.

Oczywiście chodzi tu przedewszyst-kiem o zaufanie osobiste: udzielający kredytu (wierzyciel) ma przekonanie, że otrzymujący kredyt (dłużnik) chce i może ze swego zobowiązania należycie się wywiązać. Wchodzi tu więc w grę ocena osobistych cech biorącego kredyt: jego słowności, sumienności, punktualności, przezorności i t. d. Dalej sytuacja materjalna biorącego kredyt: rozmiar i rodzaj jego majątku, stosunki majątkowe, jakie go łączą np. z jego wspólnikami, dotychczasowe jego zobowiązania i t. d.

Ale na tern się sprawa nie wyczerpuje. Jeśli wogóle komukolwiek mam udzielać kredytu — choćby komuś najbardziej zasługującemu osobiście na zaufanie — to muszę mieć przekonanie, że rozwój stosunków prawnych i gospodarczych danego kraju nie zgotuje mi przykrych niespodzianek i strat; że pieniądz, który będę odbierał, nie będzie mniej wart od pieniądza, który pożyczyłem, t. zn. że nie nastąpi dewaluacja, że np. prawodawstwo nie upoważni dłużnika do zmniejszenia umówionych odsetek czy sumy długu albo do odsunięcia umówionego terminu spłaty; że wreszcie, jeśli pożyczam komuś w innym kraju, zagranicą, będę mógł pożyczone i zwrócone mi pieniądze zpowrotem z tego kraju wywieźć.

Kredyt jest dzisiaj zjawiskiem społeczno-gospoda rczem i zaufanie, które jest podstawą kredytu, musi obejmować nietylko osobę dłużnika, ale i ogólne stosunki społeczno-gospodarcze jego kraju.

Z faktu, że kredyt jest przedewszyst-kiem kwestją zaufania, wynika, że musi on być dobrowolny, że nie można nikogo zmuszać do udzielania kredytu.

Znaczenie gospodarcze kredytu.

Kiedy korzystanie z kredytu staje się potrzebne ?

Albo wówczas, gdy przy pomocy kredytu kupujemy towary potrzebne do zaspokojenia naszych osobistych potrzeb (kredyt konsumpcyjny w ścisłem znaczeniu tego słowa), albo wówczas, gdy nabywamy towar z zamiarem dalszej jego odprzedaży (kredyt handlowy), albo wreszcie wówczas, gdy nabywamy surowce, opał, materjały pomocnicze, narzędzia i t. d. celem podjęcia pewnej wytwórczości (kredyt produkcyjny).

Pierwszy rodzaj kredytu jest najmniej społecznie pożądany i bardzo często obraca się na szkodę i tego, kto go udziela, i tego, kto zeń korzysta. Ten typ kredytu uważać trzeba raczej za objaw pewnego nienormalnego gospodarczo okresu. Ze wzrostem ogólnego poziomu zamożności objaw ten zanika, względnie ogranicza się do sporadycznych wypadków.

Wytwórczość i wymiana mają dzisiaj charakter masowy (-* Gospodarka,

Gospodarki rodzaje, Handel, Kapitalizm), żyjemy w okresie gospodarstwa rynkowego. Wytwarza się w jednem przedsiębiorstwie setki tysięcy jednostek danego towaru (tonn żelaza, metrów tkaniny, samochodów, żarówek), sprzedaje się w jednym sklepie czy magazynie setki i tysiące jednostek tego towaru. Ta metoda wytwórczości i wymiany wymaga gromadzenia wielkich ilości ma-terjałów (surowców, opału, materjałów pomocniczych, gotowych towarów) i wyczekania, aż się przeprowadzi proces wytwórczy i gotowy towar Sprzeda. Podobnie kupiec: nie wytwarza on wprawdzie towaru, ale nabywa go w większych ilościach i musi na wyprzedanie tego towaru czekać nieraz szereg miesięcy. Dopiero po sprzedaniu towaru zarówno wytwórca, jak kupiec mogą otrzymać zwrot wyłożonych pieniędzy. Wytwarzanie i sprzedaż towaru wymaga czasu. Można powiedzieć, że kredyt jest dla przedsiębiorcy dzisiejszego ekonomiczną równowartością czasu, jaki upływa między nabyciem a sprzedaniem towaru. Dopiero kredyt pozwala ten czas przetrzymać. I za to się płaci, mianowicie płaci się odsetki od pożyczonej sumy.

Czy słusznie płaci się te odsetki ? Przecież pieniądz sam przez się nic nie wytwarza. Przecież ten, kto pożyczył przedsiębiorcy pieniądze, najwidoczniej sam ich nie potrzebował, bo inaczej nie byłby ich pożyczał. Dlaczego więc żąda jakiegoś procentu, wynagrodzenia za pożyczenie pieniędzy?

Otóż słusznie przedsiębiorca płaci odsetki od pożyczki, słusznie ten, kto pożycza innemu pieniędzy, otrzymuje za to wynagrodzenie. Bez tej pożyczki bowiem przedsiębiorca nie mógłby prowadzić swego przedsiębiorstwa, nie mógłby zarabiać. Słusznie więc w postaci odsetek od pożyczki oddaje wierzycielowi jakby część swego zarobku, którego bez tej pożyczki nie osiągnąłby wogóle.

W średniowieczu, kiedy przeważały gospodarstwa rolne i rzemieślnicze, obywające się z reguły bez kredytu, ojcowie kościoła potępiali pobieranie odsetek od pożyczek, a ludzie pożyczający „na li-chwę“ otoczeni byli powszechną pogardą — właśnie dlatego, że wówczas kredyt nie służył wytwórczości i wymianie, lecz był przedewszystkiem kredytem konsumpcyjnym, i to udzielanym w dużej ilości wypadków tylko wr razie jakiejś osobistej katastrofy pożyczającego, który przyjmować musiał wszelkie naj-sroższe nawet warunki dyktowane mu przez wierzyciela. Rzecz prosta, że taki dłużnik nie był pewnym dłużnikiem, to też wierzyciel, licząc się z dużern prawdopodobieństwem strat, zgóry starał się te straty z nadwyżką sobie odbić w tych wypadkach, kiedy miał po temu możność.

Takie były warunki w wiekach średnich, kiedy nie było wytwórczości na rynek w dzisiejszem rozumieniu tego słowa, kiedy nie było wytwórczości masowej, kiedy wymiana nawet w przybliżeniu nie miała tego znaczenia, co dzisiaj. Dzisiaj żyjemy w zupełnie innych ‘warunkach gospodarczych. Bez kredytu nie możemy sobie pomyśleć ani wytwórczości, ani wymiany. Dlatego to instytucje zajmujące się specjalnie udzielaniem kredytów (-* Banki) uzyskały w gospodarstwie nowroczesnem tak wriel-kie znaczenie, spełniając tak doniosłą rolę.

Banki jednak nie są jedynemi ogniwkami w łańcuchu kredytowym, które łączą poszczególne stad ja wytwórczości i wymiany. Jeśli kupiłem coś, przyrzekając zapłacić dopiero w przyszłości, to jestem bezpośrednim dłużnikiem mego dostawcy. Wielka część kredytów, z których korzystają przedsiębiorcy, nie przechodzi nawet przez banki. Dzieje się tak dlatego, że przedsiębiorcy posiadają i własne bardzo poważne środki i nawzajem je sobie pożyczają. Banki uzupełniają te środki -udzielanym przez siebie kredytem.

Rodzaje kredytu.

Jak wspomnieliśmy już, z kredytu korzystają głównie przedsiębiorcy, rolnicy, przemysłowcy, rzemieślnicy, kupcy. Każdy z nich dokonywa innego typu interesów i obrotów. Każdy też potrzebuje innego typu czy rodzaju kredytu. Ale nawet jeden i ten sam przedsiębiorca, np. przemysłowiec czy rolnik, na przeprowadzenie jakiejś inwestycji, jak kupno nowej maszyny czy postawienie nowej stajni, potrzebuje innego kredytu, aniżeli na zakup surowców czy nawozów sztucznych.

Kredyt krótkoterminowy i długoterminowy.

Pieniądze wydane na inwestycje nie wracają do przedsiębiorcy tak prędko. Zanim nowra maszyna czy nowa stajnia da w postaci zwiększenia dochodów" przedsiębiorstwa tyle, ile trzeba było za nią zapłacić, minąć może kilka lat. Pieniądze natomiast wydane na surowce czy nawozy sztuczne wracają do przedsiębiorcy już po upływie kilku miesięcy. W pierwszym wypadku więc przedsiębiorcy potrzebny jest kredyt długo-terminowy, wr drugim •— krótkoterminowy. Jest wielkim błędem ze strony zarówno udzielającego kredytu, jak biorącego kredyt, jeżeli termin i charakter kredytu nie jest dostosowany do terminu i charakteru obrotów, które mają być przy pomocy tego kredytu sfinansowane. W szczególności niezmiernie niebezpieczne jest dokonywanie inwesty-cyj na kredyt krótkoterminowy. Przedsiębiorca, który takie ryzykowane operacje przeprowadza, liczy na to, że potrafi przedłużać, prolongować termin spłacenia kredytu krótkoterminowego aż do chwili, kiedy dana inwestycja przez następujący dzięki niej wzrost dochodów przedsiębiorstwa zwróci jakby pieniądze na nią wydane, kiedy się z a-mortyzuje. Czasem się to dzieje, ale najczęściej kończy się katastrofą, a to dlatego, że w ciągu kilku lat sytuacja gospodarcza z reguły ulega zmianom i nie w każdej chwili przedsiębiorca może liczyć na to, że bądź wierzyciel sprolonguje mu jego należność, bądź też, że uda się pożyczyć od kogoś innego i zwrócić pierwotnemu wierzycielowi.

Kredyt zabezpieczony i niezabezpieczony.

Kredyt zależy nietylko od osobistych cech pożyczającego, ale i od jego sytuacji majątkowej. Majątek dłużnika stanowi zabezpieczenie należności wierzyciela. W pewnych wypadkach przy tern wierzycielowi nie wystarcza, że dłużnik wogóle posiada majątek, na którym ewentualnie można poszukiwać pretensyj. Każdy dłużnik bowiem narażony jest na ryzyko pogorszenia się jego sytuacji majątkowej bez żadnej jego winy, poprostu naskutek pogorszenia się ogólnej sytuacji gospodarczej kraju. Wierzyciel zaś nie chce stracić. Dlatego też w szeregu wypadków wierzyciel żąda zabezpieczenia konkretnego, indywidualnego sw^ej pretensji. Kredyt bywa zabezpieczony i niezabezpieczony. Zabezpieczenie polega na tern, że pewną część majątku dłużnika przeznacza się zgóry na pokrycie pretensyj wierzyciela, jeżeli dłużnik sam nie wywiąże się ze swroich zobowiązań. Niekiedy nawet posiadanie na własność rzeczy mającej być zabezpieczeniem przechodzi do wierzyciela. Dzieje się tak przy kredycie zastawo w ym, jaki uprawiają zakłady lombardowe. Jednocześnie wierzyciel uzyskuje prawo sprzedania rzeczy będącej przedmiotem zastawu, o ile dłużnik nie płaci w terminie, i zaspokojenia swej pretensji z sumy uzyskanej z tej sprzedaży.

Kredyt hipoteczny.

Jeśli zabezpieczeniem należności wierzyciela ma być nieruchomość (plac, budynek), dłużnik nie traci jej posiadania, lecz w specjalnej księdze, prowadzonej przez władze publiczne, dokonywany jest za zgodą dłużnika wpis hipoteczny, mocą którego, choćby nieruchomość zmieniła nawet właściciela, zawsze służyć będzie na zabezpieczenie należności wierzyciela. Mówimy wtedy nawet, że dług hipoteczny obciąża nie danego dłużnika, tylko nieruchomość. Przy kredycie hipotecznym ten, czyja należność jest zapisana wcześniej, ma pierwszeństwo do całkowitego zaspokojenia swych pretensyj przed tym, czyja należność zapisana jest na dalszem miejscu.

Kredyt hipoteczny uważany jest za specjalnie dobrze zabezpieczony, gdyż ziemia, która jest w tym wypadku podstawą zabezpieczenia, jest niezniszczalna (pomijając niezmiernie rzadkie wypadki kataklizmów czy np. zmycia gruntu przybrzeżnego przez wodę). Dlatego też we wszystkich krajach pożyczają chętnie na hipotekę ludzie ostrożni, nie znający się na interesach, na hipotekach lokuje się fundusze osób pozostających pod opieką (np. sierot), instytucyj społecznych, którym szczególnie zależy na pewności lokaty i t. p.

Oczywiście, to zaufanie do lokat hipotecznych oparte jest nietylko na ma-terjalnej niezniszczalności ziemi, ale i na przekonaniu, że cena ziemi i dochód z niej są względnie stałe, niezmienne. To przekonanie jest tylko do pewnych granic słuszne. Nieraz zdarzały się w historji okresy ostrych kryzysów gospodarczych, kiedy dochód z ziemi, a — co za tern idzie — i cena ziemi tak dalece się zmniejszały, że nie wystarczały na pokrycie odsetek i rat długów hipotecznych. Świadkami takiego zjawiska jesteśmy i wr latach kryzysu po wielkiej wojnie.

Instytucjami, które specjalnie uprawiają kredyt hipoteczny są — poza nie-któremi bankami — przedewszystkiem towarzystwa kredytowe m i ej-skie i ziemskie. Pracują one na następujących zasadach: towarzystwo wystawia, emituje, obligacje czy 1 i st y zastawne. Są to dokumenty, w których towarzystwo przyrzeka w pewnym określonym czasie zapłacić wymienioną na dokumencie sumę i płacić wymienione na dokumencie odsetki. Uzyśkane ze sprzedaży tych obligacyj i listów zastawnych sumy towarzystwo wypożycza od siebie właścicielom gospodarstw rolnych lub nieruchomości miejskich, zapisując te pożyczki na hipotece tych dłużników, zawsze na pierwszem miejscu. Wszystkie hipoteki służą jako zabezpieczenie wszystkich listów zastawnych i obligacyj. Wierzyciel więc nie pożycza jednemu właścicielowi nieruchomości, nie potrzebuje się zatem obawiać, że w danym konkretnym wypadku wierzytelność została zabezpieczona źle.

Kredyt emisyjny.

Nietylko towarzystwa kredytowe posługują się dla uzyskania kapitałów emitowaniem obligacyj czy listów’ za-stawmych. Czynią to i inne instytucje, przedewszystkiem publiczno-prawne, jak państwo, samorządy, dalej niektóre przedsiębiorstwa przemysłowe i banki.

Kredyt emisyjny bowdem ma szereg dodatnich stron, zarówno dla emitującego walor (t. j. dłużnika), jak i dla jego nabywcy (t. j. wierzyciela).

Przedewszystkiem ta forma kredytu pozwala na podział sumy długu na niewielkie części, a przez to odwołanie się do wielkiej masy wierzycieli. Dalej kredyt emisyjny umożliwia łatwą i szybką zmianę osoby wierzyciela przez sprzedaż obligacji czy listu zastawnego. Jeśli właściciel takiego wraloru stracił np. zaufanie do instytucji, która go emitowała, albo pragnie zmienić sposób lokaty, albo wreszcie potrzebuje pieniędzy na osobiste wydatki, może posiadany walor sprzedać. Giełdy pieniężne (-» Giełda) notują kursy tych walorów. Kursy te zależą od zaufania do instytucji emitującej, od wysokości odsetek, jakie dany walor przynosi, od ilości wolnych pieniędzy, jakiemi społeczeństwo w danej chwdli rozporządza, od sytuacji politycznej kraju i t. d.

Niezmiernie często instytucja emitująca — dla łatwiejszego rozprzedania swych obligacyj — wyznacza ich kurs emisyjny niższy niż nominalny (niekiedy wprowadza t. zw. kurs wykupu wyższy niż nominalny). W tym wypadku rzeczywiste oprocentowanie wyłożonych na zakup obligacyj pieniędzy jest odpowiednio wyższe niż nominalne (t. j. to, które jest oznaczone na obligacji). Podobnie, jeśli kupuję na giełdzie obligację 5°/₀ nominalnej wartości 100 zł. za 75 zł., to te 75 zł. przynoszą mi nie 5°/₀, lecz 6,6°/₀ dochodu.

W dzisiejszych warunkach gospodarczych (—> Kapitalizm), kiedy wytwórczość i wymiana wymagają gromadzenia olbrzymich sum, znaczenie kredytu emisyjnego jest szczególnie wielkie. Wystarczy przytoczyć jako przykład, że w r. 1930 emitowano w Londynie obligacyj na sumę £ 104 miljony (około 4,5 mi-ljarda złotych).

Kredyty międzynarodowe.

To rozszerzenie się zapotrzebowania na kredyt spowodowało, że operacje kredytowe nie zamykają się w granicach jednego kraju. Szereg krajów ma więcej wolnych kapitałów, niż potrzebuje tego życie gospodarcze tych krajów; szereg innych, przeciwnie, odczuwa brak kapitału: Do pierwszych należą takie kraje, jak W. Brytanja, Francja, Szwajcarja i t. d., do drugich Polska, Z. S. R. R., Jugosławja i t. d.

W krajach posiadających względny nadmiar kapitałów’ stopa procentowa jest

stosunkowo niska, w krajach odczuwają- leń. A takby było, gdyby państwo tego cych niedobór kapitałów stopa procen- rodzaju wydatki pokrywało z bieżących, towa jest stosunkowo wysoka: stopa pro- zwyczajnych wpływów, centowa jest jakby ceną kredytu, a wiemy, że im większa jest podaż (w tym wpływów i wydatków powinny państwa wypadku obfitość kapitałów), tern niż- i samorządy utrzymać równowagę. Po-sza jest cena (-» Cena).

Natomiast w zakresie zwyczajnych

krywanie deficytów budżetowych po-

Stwarza to naturalny impuls do poży- życzkami dowodzi zawsze złej gospo-czania z kraju do kraju. Oczywiście, darki skarbowej i może być uzasadnione zaufanie odgrywa tu bodaj większą rolę, tylko w wyjątkowych sytuacjach. Uspra-niż wysokość stopy procentowej, jaką wiedli wionę jest zato i na całym świecie dłużnik ofiarowuje. Dlatego też kraje stosowane pokrywanie krótkotermino-o dobrej opinji na rynku finansowym wych niedoborów kasowych w ciągu ro-dostają kredyty znacznie taniej aniżeli ku budżetowego; podatki wpływają te, które na taką opinję nie zasłużyły, w pewnych określonych terminach, Chodzi tutaj przytem zarówno o zaufa- a przeważająca część wydatków musi nie do indywidualnego kredytobiorcy, być dokonywana równomiernie w ciągu jak o zaufanie do stosunków prawnych całego roku (pensje urzędnicze, utrzy-i społeczno-gospodarczych w jego kraju, manie armji). Dla pokrycia tych chwi-

W. Brytanja. Londyn jest punktem roz- syjnym i t. d. dzielczym kredytów dla całego świata. .

Londyn pożycza przytem nietylko aa- Literatura: W każdym podręczniku eko-

e-ickkie kanitały Zaufanie iakiem sie nomjl Pohtycznej znajduje się ezęsc, po-gielskie Kapitały, /.auiame, jaKiem się świ    kredytowi (patrz podręczniki

cieszą banki angielskie, sprawia, ze z m- st.ę Gląbińskiego i K. Gide’a). nych krajów napływają do W. Brytanji z literatury specjalnej wymienić należy: kapitały i za pośrednictwem mstytucyj Lewiński J. S. — Pieniądz, kredyt i ce-finansowych angielskich rozpożyczane są na> Warszawa 1932 r. i H. Tennen-dalej. To pośrednictwo daje Anglikom ba urn — Struktura gospodarstwa spo-oczywiście bardzo duże dochody.

Jednym z najważniejszych czynników wielkiego kryzysu powojennego jest właśnie zamarcie kredytu międzynarodowe- dziś tak potężnie, iż tematowi temu

poświęcone są nietylko setki tomów, ale istnieje szereg specjalnych cznso-Rozróżnienie to nie wymaga bliższego pism naukowych, poświęconych wy-objaśnienia. Trzeba tylko zaznaczyć, że łącznie nauce o krwi, czyli Lemat o-w miarę jak państwo czy samorządy po- 1 o g j i (z greckiego haima — krew dejmują się coraz liczniejszych zadań, i logos = słowo), rośnie też ich zapotrzebowanie na kredyt. Nie można środkami jednego pokolenia budować urządzeń (szkoły, koleje), które mają służyć szeregowi poko- spełniająca w ustroju tkankowców nie-

Niektóre kraje, udzielając kredytów lowych niedoborów karowych państwo zagranicznych od wielu dziesiątków czy i samorządy powinny posiadać rezerwy setek lat, stały się wielkiemi ośrodkami kasowe, a jeśli one nie wystarczają, emi-finansowemi dla całego świata. Do ta- tuje się bony, państwo korzysta z bez-kich krajów należy w pierwszym rzędzie procentowego kredytu w banku emi-

T. Sławiński.

łecznego Polski, Warszawa 1935 r.

KREW. Wiedza o krwi rozrosła się

go.

Kredyt publiczny i prywatny.

Co to jest krew?

Krew jest to swoistego rodzaju ciecz,

zwykle ważne i wielorakie czynności. U człowieka i zwierząt kręgowych wypełnia złożony system rur, krążąc po całem ciele dzięki pracy centralnego motoru tego systemu: serca. Krew, płynąc zawsze w określonym kierunku, ulega różnym przemianom chemicznym niezbędnym dla całości procesów życiowych w ustroju (-»Fizjolog ja). W pewnem określonem miejscu, a mianowicie w przewodzie pokarmowym, zasila się krew substancjami po wstałem! z przeróbki doprowadzanych z zewnątrz pokarmów, aby ich następnie dostarczyć tym częściom ustroju, które je zużywają, wyzwalając tkwiącą w nich energję, lub też gromadzą je jako ciała zapasowe. Krew wreszcie pobiera podczas krążenia w zamkniętym systemie naczyń cały szereg produktów przemiany materji tkankowej i doprowadza je bądźto do miejsc, w których ulegają dalszym przemianom i przekształceniom, bądź do narządów, jak nerki, skóra i płuca, gdzie następuje wydalanie zbytecznych, a często już i szkodliwych, ostatecznych produktów przemiany materji (-* Gruczoły).

Szczególnie ważna rola przypada krwi w wymianie gazów, gdyż zawieszone w niej czerwone ciałka krwi dostarczają ustrojowi niezbędnych ilości tlenu dla ustawicznie odbywających się procesów spalania, a płynne osocze, w którem krwinki są zawieszone, odprowadza główną ilość powstałego dwutlenku węgla. Krew, stanowiąc — jak to świetnie określił francuski fizjolog C. Bernard — „środowisko wewnętrzne ustroju"', rozprowadza poza wehłoniętemi ciałami odżyWczemi, gazami i produktami przemiany materji, również i hormony, ciała o doniosłem znaczeniu dla harmonji czynności ustroju (—»Hormony). Poza swą rolą pośredniczącą posiada krew szereg urządzeń obronnych, jak zdolność pożerania i niszczenia szkodliwych drobnoustrojów, niweczenia jadów i wytwarzania ciał odpornościowych. Ponadto krew ludzi zdrowych obdarzona jest mechanizmem utrudniającym wyciekanie jej z zamkniętego systemu, mianowicie krzepnieniem.

Istnienie zawieszonych w krwi czerwonych ciałek pierwszy stwierdził w r. 1658, oglądając krew pod mikroskopem, J. Schwammerdam, dokładniejszy jednak ich opis podał dopiero w r. 1673 skromny miłośnik przyrody, okryty później wiekopomną sławą Holender, Leewenhoeek (-» Bakterjologo-wie). Dziś możemy uważać krew za swoistą tkankę, składającą się z komórek i płynnej substancji międzykomórkowej, zwanej osoczem. Zawieszone w niej rozmaite komórki (lub ich pochodne) noszą ogólną nazwę składników morfotycznych lub uformowanych, a stanowią mniej niż połowę (44°/₀) ogólnej masy krwi. Obserwacja pod mikroskopem kropli krwi człowieka lub wogóle ssaka wykazuje, iż składniki upostaciowane Avy-stępują jako trzy grupy tworów o wymiarach różnych, choć naogół bardzo drobnych:    ciałka czerwone,

białe i płytki krwi. Ryc. 2.

E&i>

Ryc. 2. Zestawienie porównawcze rozmiarów czerwonego ciałka krwi z leukocytem i płytka krwi.

Czerwone ciałka krwi.

późniejszych czerwonych ciałek krwi, ale i dla innych składników krwi. U człowieka okres krążenia czerwonych ciałek jest stosunkowo krótki, gdyż odpowiada około 6 tygodniom. W ciągu tego czasu czerwone ciałka krwi ulegają odnowie, przyczem każdego dnia umiera w ustroju ludzkim około x/₂ biljona erytrocytów, które zastąpione zostają przez taką samą ilość elementów wyrzuconych ze szpiku

Najliczniej spotykane czerwone ciałka krwi (erytrocyty) zawierają w swem wnętrzu swoisty barwnik oddechowy (hemoglobinę). Są to jedne z najmniejszych komórek naszego ciała o średnicy wahającej się w granicach 0,004—0,009 mm (średnio 7,5 /x), a mil jon ich zmieściłby się w przecięt-nem ziarenku piasku (-»Człowiek).

Początkowo wietrzu niegościnnych wyżyn Tybetu.

Ilość czerwonych ciałek krążących

Ogólna ilość krwi dorosłego mężczy- kostnego do krwi obwodowej. Bada-zny odpowiada */₁₂—¹/₁₃, a u kobiet nia porównawcze nad zwierzętami Vi4—7i5 ciężaru ciała. Wynosi to (przy wykazały, iż ze zmniejszeniem się wy-wadze przeciętnej 60—70 kg) 5 litrów miarów poszczególnych ciałek krwi u mężczyzn, a 4,5 u kobiet. W pięciu wzrasta ich ilość, a tern samem i ogólna więc litrach krwi ludzkiej znajduje się powierzchnia czynna w procesach od-około 25 biljonów czerwonych ciałek dychania (por. ryc. 3). Największe krwi; zawrotna ta liczba równa się ¹/₃ ciałka krwi posiadają płazy, a wśród ogólnej ilości komórek ciała normalnie nich przodują formy ogoniaste, jak rozwiniętego organizmu ludzkiego, trwałoskrzelny odmieniec jaskiniowy Czerwone ciałka krwi są u osobników (Proteus anguineus) o krwinkach elip-dorosłych wszystkich ssaków i niektó- tycznych (58/a X 35/a), a zwłaszcza płaz rych innych kręgowców pozbawione amerykański Amhiuma means Gard. jąder. Zjawiają się bardzo wcześnie (75/a X 46/a). Najmniejsze czerwone w ciągu rozwoju życia zarodkowego, ciałka krwi wykazują ssaki, a z nich różnicując się w t. zw. wysepkach piżmowiec, żyjący w rozrzedzonem po-krwiotwórczych. wszystkie z nich posiadają jądra, na- Czerwone ciałka krwi u tego gatunku stępnie w krwi krążącej przeważać po- są trzykrotnie niniejsze (2,5/a) od czynają formy bez jądro we. W życiu krwinek człowieka, a także świnki mor-pozapłodowem u ssaków rodzą się czer- skiej, psa i t. d. wone ciałka krwi wyłącznie w szpiku kostnym, który obfituje w mnóstwo ko- w naczyniach obwodowych ulegać mo-mórek macierzystych nietylko dla że znacznym wahaniom czyto w ciągu

■■i

II

-f

■s

i®

Ał-

Ryc. 3. Czerwone ciałka krwi różnych kręgowców.

1 — odmieniec, 2 — płaszczka, 3 -— minóg, 4 — salamandra, 5 — żaba, 6 — żółw, 7 — wróbel, 8 — słoń, 9 — człowiek, 10 — koza, 11 — piżmowiec, 12 — lama.

dnia (do miljona w 1 mm³), czy też drowe i — z wyjątkiem rodziny wiel-zależnie od przebywania na różnej wy- błądowatych — kuliste. Wielbłądy po-sokości. Dziś, w epoce rekordów i licz- siadają krwinki owalne, podobnie jak nych wypraw wysokogórskich, stwier- większość, niższych kręgowców, jednak dzono zdolność samoobrony organizmu i u nich krwinki nie posiadają jąder, przez zwiększenie ilości czerwonych Dlatego też trudno nazwać czerwone ciałek w miarę coraz to silniejszego roz- ciałka krwi u ssaków prawdziwemi ko-rzedzenia powietrza (mniejsza ilość morkami, gdyż brak jądra pozbawia tlenu). Przeciętnie wzrasta ilość czer- te twory możności samodzielnego speł-wonych ciałek krwi w 1 mm³ o 1 mil jon niania różnych czynności, jak procesu przy wzniesieniu się na 700 m ponad rozmnażania się, trawienia i t. d. poziom morza, o 2 miljony na 1800 m, U człowieka mają czerwone ciałka krwi o 3 miljony na wysokości 4400 m. kształt dwuwklęsłych krążków, odzna-Przy schodzeniu z .gór następuje odpo- czających się ogromną elastycznością, wiedni spadek do normy wynoszącej Płynąc w drobnych naczyniach włoso-mniej więcej ’5 miljonów w jednym watych, muszą się one w pewnych miej-«krwi. Podobnie i zwierzęta gór- scach przeciskać wśród wąziutkich skie, a zwłaszcza lamy, żyjące pod ścianek i wtedy z łatwością zmieniają zmniejszonem ciśnieniem atmosferycz- swój kształt, by za chwilę w nem, posiadają znaczną ilość ezerwo- kach odpowiednich powrócić do niego nych ciałek krwi, które jako twory zpowrotem. Oglądane zboku, podobne bardzo drobne łącznie wytwarzają ol- są nieco do biszkoptów, a w grubszej brzymią powierzchnię oddechową. Rów- nieco warstwie krwi, nakrytej szkieł-nież drobne ciałka krwi posiada nasza kiem, układają się w ruloniki przypo-koza (por. ryc. 4).    ininające stosy monet (por. ryc. 5).

mm

warun-

Nietylko ilość, ale także kształt i bu- Niektóre pierwotniaki pasorzytnicze

dowa erytrocytów jest u różnych • gromad zwierzęcych rozmaita. Wszystkie się do krwi człowieka, atakują ssaki dorosłe posiadają, podobnie jak ne ciałka krwi i niszczą je. człowiek, czerwone ciałka krwi bezją-

(np. zarazek malaryczny), dostawszy

czerwo-

(3

Ryc. 5. Świeży preparat krwi ludzkiej.

1 — erytrocyty, 2 — limfocyt, 3 -— płytki krwi, 4 — leukocyt. Źauważ ponadto włókienka włóknika (silne powiększenie).

Ryc. 4. Powierzchnia oddechowa czerwonych ciałek krwi jeśt u kozy 6% razy większa, niż u odmieńca (odmieniec 125 mm2 w 1 mm3, żaba 220, człowiek 650, koza 800).

1 — odmieniec, 2 — żaba, 3 — człowiek, 4 — koza.

Rola hemoglobiny w ustroju.

Pod względem biochemicznym najważniejszą częścią składową czerwonych

szukaj w tomie piątym!

świat i Życie. — III.

ciałek krwi jest hemoglobina, pozbawionem tego gazu) do stanu wypełniająca fl/₁₀ ogólnej ich masy. pierwotnego, związek hemoglobiny Barwnik ten (spokrewniony z barwni- z tlenkiem węgla, zwany t lenko-kiem roślinnym chlorofilem) jest rów- węglową hemoglobiną, jest nocześnie źródłem większości innych związkiem bardzo trwałym. Wielkie barwników naszego ciała, a więc żół- powinowactwo hemoglobiny do tlenku tości tłuszczu, zieleni żółci i t. p. Ogól- węgla może być przyczyną śmiertelnych na jednak karnacja ciała i mniej lub zatruć w wypadkach zaczadzenia, otru-bardziej zaznaczona bladość twarzy cia gazem świetlnym i t. d., gdyż związane są raczej z gęstością siatki krwinki nasycone tlenko-węglową he-drobnych naczyń krwionośnych, ich moglobiną przestają spełniać następ-elastycznością oraz budową skóry, nie nie swą normalną czynność w ustroju, mogą więc jeszcze świadczyć, jak to ‘Poza zasadniczym składnikiem, ja-często się sądzi, o większej lub mniej- kim jest hemoglobina, krwinki czerwo-szej ilości hemoglobiny w ustroju, ne zawierają szereg ciał nieorganicz-Podstawową właściwością tego barw- nych i związków organicznych (biał-nika jest zdolność łączenia się z tle- ko, ciała tłuszczowe i t. d.). 100 cm3 nem w stosunkowo nietrwały związek krwi zawiera przeciętnie 15 g hemo-zwany oksyhemog-lobiną. Ta globiny, przyczem nawet najdrobniej-przemiana może się dokonać wszędzie, sze jej ślady stwierdzić możemy (co gdzie hemoglobina styka się z tlenem ma ważne znaczenie w kryminalistyce), powietrza, a zwłaszcza w obrębie cień- posługując się analizą spektroskopową kich naczyń włosowatych, występują- lub bardzo czułemi reakcjami chemicz-cyeh w skórze, skrzelach lub płucach, nemi. Różnica między krwią zwaną Dzięki temu transportem tlenu w ustro- tętniczą (bogatą w tlen) a żylną (uboju kręgowców zajmują się czerwone gą w tlen) zaznacza się wyraźnie ciałka krwi, doskonale do tego celu w barwie. Pierwsza jest jasnoczerwo-przystosowane. W bardzo wczesnych na, druga ciemniejsza, a gdy zabraknie stadjach zarodkowych u wszystkich w niej zupełnie tlenu, jak w wypad-kręgowców (podobnie jak i u niektó- kach uduszenia, krew przybiera barwę rych młodych, ale już rozwiniętych niebiesko-czerwonawą. Uderzający jest ryb, żyjąeych w bardzo bogatych też żywy kolor twarzy i ciała ludzi za-w tlen warstwach śródoceanicznych) trutych tlenkiem węgla (znajdującym czerwone ciałka krwi jeszcze nie wystę- się także i w gazie świetlnym). Tłenko-pują, gdyż wystarcza tu poprostu prze- węglowa hemoglobina ma bowiem bar-nikanie tlenu przez komórki ciała.

wę jaskrawą i żywo zaróżowiona twarz Pod względem chemicznym zalicza- zaczadzonego lub zatrutego gazem my hemoglobinę do ciał białkowych; świetlnym jest groźną oznaką nadcho-zawiera ona szereg pierwiastków, jak dzącej śmierci, węgiel, wodór, tlen, azot, siarka i żelazo. To ostatnie występuje w ilości bardzo drobnej (zaledwie 0,4°/₀), odgrywa jednak rolę najważniejszą, gdyż oglądanej pod mikroskopem, wyróżnić jego obecność decyduje o zdolności możemy wśród setek erytrocytów powiązania przez hemoglobinę tlenu, jedyńcze komórki, charakteryzujące Podczas gdy związek hemoglobiny się niebieskawo-białym odcieniem. Nie-z tlenem łatwo powraca (w otoczeniu które z nich zwane limfocytami,

Białe ciałka krwi.

W świeżej kropli krwi ludzkiej,

zimę®

■IV:

ara w

Ityc. 6. Świeży preparat krwi aksolotla.

1—erytrocyty widziane naptask, 2 — erytrocyt widziany zboku, 3 — leukocyt. 4 — leukocyt z ziarnistością, 5 i 6 — limfocyty, 7 — trombocyty.

spotykane zarówno w limfie, jak we krwi, są tej samej lub nieco większej wielkości, co erytrocyty, inne, zwane leukocytami, są stosunkowo większe. Wspólną ich cechą jest to, że nie zawierają hemoglobiny, . między sobą jednak różnią się charakterem swego jądra i zarodzi oraz pochodzeniem. Podczas gdy limfocyty powstają w obrębie różnych okolic ciała kręgowców, mianowicie w śledzionie, węzłach limfatycznych i t. d., leukocyty ziarniste (zwane inaczej granulocytami) rodzą się z komórek macierzystych, spotykanych zwykle tylko w obrębie szpiku kostnego. Bliższe poznanie białych ciałek krwi zawdzięcza nauka P. E h r-1 i c h o w i, który je poklasyfikował zależnie od zachowania się ich ziarnistości wobec pewnych barwników anilinowych (kwaśnych, zasadowych i obojętnych). Ciałka białe posiadają w przeciwieństwie do czerwonych zdolność czynnego ruchu, co umożliwia im wędrówkę z naczyń do otaczających je tkanek i zpowrotem do nurtu krwi. Ruchy te przypominają ruch korzenio-nóżek, a zwłaszcza ameb, i noszą nazwę ruchów pełzakowatych. Wśród białych ciałek krwi niektóre, zwane z grecka f a g o c y t a m i, odgrywają niezwykle ważną rolę w samoobronie ustroju, pochłaniając drobnoustroje, a zwłaszcza niebezpieczne bakterje (-» B akt er je). W przypadkach miejscowych zapaleń białe ciałka krwi (leukocyty), skupiając się razem, toczą zażartą walkę z bakterjami, a pobojowiskiem ich jest gromadząca się ropa. Dziś znajomość poszczególnych typów ciałek krwi i ich udziału liczbowego w krwi obwodowej posunęła się tak daleko, iż wprawne oko lekarza-analityka może z odpowiednio przygotowanego preparatu bardzo dużo powiedzieć zarówno o samej chorobie, jak o jej dalszym przebiegu. Znamy poza tern i właściwe choroby krwi, z których niektóre są tak groźne dla życia, że kończą się zwykle śmiercią.

Płytki krwi.

Trzecią grupę składników upostaciowanych krwi stanowią u ssaków twory bardzo drobne (2—3fi) zwane płytka-m i (dokładniej opisał je po raz pierwszy Bizzozero) lub trombocyta-m i. Występują one we krwi zarodków później od czerwonych i białych ciałek krwi, a mianowicie dopiero wtedy, kiedy w szpiku kostnym pojawiają się swoiste komórki olbrzymie (megakarjo-eyty). Najprawdopodobniej pochodzą one właśnie z tych komórek, a to przez odrywanie się fragmentów ich wypustek protoplazmatycznych, w które komórki te obfitują. Płytki krwi nie zawierają ani śladów hemoglobiny, ani jądra. Ilość ich trudna jest do określenia z powodu szybkiego rozpadu, jednak zwykle przyjmujemy jako normę 250.000 w jednym milimetrze sześciennym, a więc stosunek 1:20 czerwonych ciałek krwi. Zdaniem wielu uczonych grają one ważną rolę w procesie krzepnienie krwi, zawierając zaczyn zwany trombokinazą lub cytocymem, wywołujący powstawanie w odpowiednich warunkach cia-

5*

włóknik (fibri-

prawa nym

z niemi, umożliwia ścisłą diagnozę chorób, pozwala na racjonalne przetaczanie krwi z osobnika zdrowego do osobnika chorego i t. d.

ła czynnego w procesie krzepnienia: t r o m b i n y. U ptaków oraz kręgowców zmiennocieplnych niema płytek we krwi, a to wskutek braku komórek olbrzymich w szpiku. Wzamian za to istnieją specjalne komórki opatrzone w jądra o kształcie wrzecionowatym, również pozbawione hemoglobiny i bardzo łatwo zlepiające się razem. Zarówno płytki krwi ssaków, jak i komórki wrzecionowate, zdaniem niektórych uczonych, biorą czynny udział w procesach krzepnienia krwi i dlatego noszą wspólną nazwę trombocy-tów (od thrombus— zakrzep).

Osocze i surowica.

Jak już mówiliśmy, składniki morfo-tyczne krwi zawieszone są w płynnem osoczu. Osocze stanowi około 56°/₀ ogólnej masy krwi. Krew, wypuszczona do szklanego naczynia, krzepnie już po paru minutach, tworząc t. zw. skrzep, przyczem krzepnie właściwie osocze, wytwarzające gęstą siatkę włókien, zwaną włóknikiem. W oczkach tej siatki stwierdzić możemy czerwone ciałka krwi (skrzep czerwony) lub nieliczne białe i płytki krwi, rozmieszczone wyłącznie prawie na obwodzie. Jeżeli naczynie pozostawimy w spokoju, to po pewnym czasie zgromadzi się nad skrzepem jasno-żółty płyn, zwany surowicą. Osocze i surowica posiadają mnóstwo cech wspólnych, różnią się jednak tern, iż osocze zawiera ciało macierzyste dla włóknika (t. zw. ciało włóknikorodne — fibrinogen), przekształcające się w odpowiednich warunkach w sam nę). Krzepnienie krwi w warunkach prawidłowych poza obrębem naczyń krwionośnych przebiega bardzo szybko, poprostu w ciągu kilku minut. Jest to proces o doniosłem znaczeniu biologicz-nem, gdyż zabezpiecza organizm zraniony przed zbytnim upływem krwi.

Lekarze znają przypadki osób cierpiących na chorobę zwaną krwawiączką (czyli haemophilją), w której proces krzepnienia rozciąga się na godzinę lub dwie, a najmniejsze skaleczenie (lub poprostu wyrwanie zęba) może się stać przyczyną nie dającego się zahamować krwotoku i śmierci wskutek skrwawienia. Jest to choroba dziedzicząca się (przechodząca z pokolenia w pokolenie), jednak tylko w linji męskiej, kobiety na nią przeważnie nie chorują, choć cechę tę przenoszą na potomstwo płci męskiej.

Po wytworzeniu włóknika zawiera surowica w dalszym ciągu różne związki nieorganiczne i organiczne oraz ciała, których znaczenie jest już dobrze poznane, chociaż nie jest jeszcze wyjaśniona ich struktura chemiczna. Wobec olbrzymiego znaczenia, jakie ma dla medycyny znajomość właściwości krwi, a więc i surowicy (serum), wyodrębnił się nowy jej dział, zwany serolog ją. Kierunek ten bada tajemnice zróżnicowania serologicznego ludzi, dziedziczności, zapobiega róż-choroboin zakaźnym i walczy

Przetaczanie (transfuzja) krwi.

Jest rzeczą zrozumiałą, iż wobec doniosłej roli, jaką posiada krew dla życia ustroju, znaczniejsza jej strata grozi śmiercią. Wiemy już dziś z całą ścisłością, iż osobnika, który utracił więcej niż 2,5 litrów krwi (a więc przeszło połowę) uratować może tylko szybkie przetoczenie odpowiedniej biologicznie krwi. Podobno już egipscy kapłani posiadali sztukę przetaczania krwi, nietyle jednak dla celów utrzymania przy życiu osób skrwawionych.

ile dla wzmocnienia czy odmłodzenia O, gdyż krwinki jego po wprowadze-niknących sił zgrzybiałych starców.

niu do krwi osobnika chorego nie ule-

Przetaczanie krwi dawniej było jed- &aj$ zlepieniu (aglutynacji). Nato

miast osobniki z grup A i B mogą wy-

nak zabiegiem groźnym nietylko dla osobnika krew dającego (dawcy), ale Ocznie otrzymywać krew tejże grupy też dla chorego czy zgrzybiałego odbior- .^e^. ^rew £?ruPy O. Wprowadzenie cy; znane też były wielokrotnie stwier- krwi innej grozi katastrofą. Dziś dzone wypadki gwałtownej śmierci. Przetaczanie krwi — i to nietylko świe-zaraz po wprowadzeniu krwi obcej. ^e*b a^e * odpowiednio konserwo wa-We Francji w XVIII w. zakazano na- neJ.— tysiącom ludzi uratowało wet dokonywania przetaczania krwi. życie. Mówią o tern najlepiej liczby. Dziś pod tym względem osiągnięto już Gdy przed 6() laty dokonano zaledwie olbrzymi postęp, a to od czasu docie- ^50 przetoczeń krwi na całym świecie, kań nad tajnikami budowania białka w r°ku 1931 w samym Londynie było

własnego z białka spożywanego w pokarmach, a więc obcego (-»Białko).

Olbrzymie zasługi położył tu badacz rozpowszechniła, chlubi się dziś już wiedeński Landsteiner (1900), dziesiątkami tysięcy przetoczeń krwi. który wyjaśnił przyczynę groźnych przypadków przy przetaczaniu krwi, wykrywając istnienie 3 grup ludzi, różniących się pod względem właściwości biochemicznych ich krwi. Później

badacza stwierdzili ?zą drogę wspaniałego rozwoju dla istotnego postępu wiedzy i pomocy

ich przeszło 2 tysiące, a Rosja sowiecka, w której metoda ta bardzo się

Nauka o krwi, będąc dziedziną wiedzy stosunkowo młodą, nie powiedziała jeszcze swego ostatniego słowa, a już osiągnęła rezultaty rokujące jej dal-

uczniowie tego

istnienie jeszcze jednej grupy (czwar- .    ,    .

tej), stosunkowo już rzadkiej. Dzięki cierpiącej ludzkości.

odkryciu więc t. zw. grupserolo- r>-' -    • . T a    , . r,

J ,v .    i    • Piśmiennictwo: J. Sosnowski, Zasa-

g! e z ny e h (nazywanych pupami: dy fizjologji zwierząt ssących, Warszawa A, AB, B i O) możemy po określeniu 1922. W. S z y m o n o w i c z, Podręcznik przynależności grupowej dawcy i od- histołogji i anatomji mikroskopowej, Lwów-biorcy stosować przetaczanie, który to Poznań 1925. A. Beck, Podręcznik fizjo-zabieg, wobec postępów chirurgji logji, Lwów 1924. L. Hirszfeld, Grupy (w rękach specjalisty) daje efekt szyb- krwi i J. Rutkowski, Transfuzja krwi,

Warszawa 1934. P. Słonimski, Z zagadnień genezy krwi u kręgowców, Wszechświat 1930.

F. Słonimski.

KRYSZTAŁY. Kryształy są to rodzime, samorzutnie powstające ucząstki ciała stałego.

Trzy bowiem są t. zw. stany skupienia materji: stan gazowy, stan ciekły i stan stały.

Trzy stany skupienia materji.

Ciała w stanie gazowym, czyli gazy,

ki i pewny. W świetle poglądów powszechnie przyjętych niebezpieczeństwo tkwi w możliwości oddziaływania surowicy odbiorcy na wprowadzone do ustroju obce krwinki dawcy. Krwinki te mogą być zlepiane lub rozpuszczane przez surowicę odbiorcy. Osobnikowi należącemu do grupy AB można wprowadzać krew każdego innego osobnika, gdyż krew jego nie posiada wogóle t. zw. przeciwciał zlepiających krwinki obce. Powszechnym natomiast dawcą jest osobnik należący do grupy nie zamknięte w szezeinem naczyniu roz-

przestrzeniają się na wszystkie strony, raturze jej zestalania się. Kryształy po-Wolna powierzchnia nie jest im właści- jawiają się również w roztworze, gdy wa, a objętość ich w bardzo wielkiej mie- rozpuszczalnik zeń ulatuje, lub gdy tem-rze jest zawisła od ciśnienia na nie wy- peratura jego obniża się odpowiednio, wartego i od temperatury, w której się Ciała krystaliczne bowiem w wielu cie-znajdują. Ta sama masa gazu wypełnia czach się rozpuszczają, naprzykład sól albo naczynie bardzo małe, albo bardzo kuchenna w wodzie. Ale każde ciało sta-wielkie, zależnie od ciśnienia. Cieczom łe w każdej rozpuszczającej je cieczy jest właściwa wolna powierzchnia, ale rozpuszcza się tylko do pewnego kresu nie własny kształt, tylko kształt naczy- i tworzy roztwór nasycony, który już nia, tak samo, jak gazom, a objętość ich dalej nie rozpuszcza dodawanego doń od ciśnienia i od temperatury zmienia ciała stałego, dopóki nie zmieni się ei-się znacznie mniej niż objętość gazów, śnienie lub temperatura. Zazwyczaj Ciała stałe są ograniczone ze wszech zwiększenie się ciśnienia lub podwyższe-stron powierzchnią własną oraz jest im nie temperatury zwiększa zdolność roz-przyrodzony własny i charakterystycz- puszczania się ciała stałego w cieczy, ny kształt, podobnie jak objętość Gdy natomiast temperatura się obniża, mało zależny od zmian temperatury roztwór staje się przesycony i wydzielają się zeń kryształy ciała stałego. Roz-

i ciśnienia.

Jeżeli krystalizacja zachodzi zwolna

pojawia się dużo kryształów, gdy wy

Trzy te stany zależą od temperatury twór też staje się przesycony, a więc kry-i ciśnienia. Pod niezmiennem ciśnieniem stalizacja również w nim zachodzi, gdy przejście ciała z jednego z nich w drugi z roztworu nasyconego rozpuszczalnik — zachodzi w niezmiennej i charaktery- paruje, to jest ulatnia się i uchodzi do stycznej temperaturze; tak naprzykład atmosfery, pod ciśnieniem jednej atmosfery powyżej stu stopni Celsjusza woda jest ga- i kryształy otacza ciecz w obfitości, gdy zem. W temperaturze 100° C przechodzi innemi słowy, jest dość przestrzeni wol-ona w stan ciekły i odwrotnie ciekła wo- nej, każdy kryształ wydziela się osobno da wrze, to jest przechodzi w stan gazu w postaci rodzimego wielościanu, to jest (pary). W temperaturach od 100° C do bryły geometrycznej ograniczonej pła-0° C jest ona cieczą, a w 0° C marznie, skiemi ścianami. Jeżeli zaś krystalizacja to jest staje się lodem, czyli przechodzi zachodzi gwałtownie i szybko, gdy naraz w stan stały.

Gdy chuchniemy na zimne szkło, para dzielają się one w ścisku i w tłoku, wte-wrodna z płuc naszych wydzielona osiada dy nie przybierają one postaci im wła-wT postaci mikroskopowych okrągłych ściwej, ale ograniczeniem każdego staje kropelek. Każdy gaz, przechodząc się ta przestrzeń przypadkowa, która w stan ciekły, również wydziela się pozostała wolna pomiędzy kryształami w postaci kropel kulistych. Ale gdy otaczająeemi. A więc postać geometrycz-ciecz przechodzi w stan stały, ciało stałe na, wielościenna, nie jest istotną właści-wydziela się w postaci kryształów, wością kryształu, jak to wielu mylnie a więc kryształy są to niejako „krople" sądzi. Ziarno krystaliczne, ograniczone

dała stałego.

Kiedy pojawiają się kryształy.

Kryształy pojawiają się w cieczy, gdy trycznym, to jest składa się z płaskich ona zastyga, to jest zamarza, w tempe- ścian.

powierzchnią przypadkową, jest tak samo kryształem, jak kryształ, którego powierzchnia jest wielościanem geome-

Wiele tych ciał bezpostaciowych z pozoru jest nader podobne do ciał krystalicznych, np. szkło do twardych bezbarwnych kryształów kwarcu, ale w istocie ciała bezpostaciowe są czemś innem niż kryształy. Są one mianowicie

Ciał?, bezpostaciowe.

Od gazówr i cieczy oraz od ciał z pozoru tylko stałych, to jest podobnych do ciał stałych, kryształy różnią się własnościami fizycznemi, a więc i ustrojem. Ciała z pozoru podobne do ciał stałych są to t. zw. ciała bezpostaciowe, czyli z grecka amorfne, takie jak szkło, żywica, smoła, kalafonja, klej, guma, żelatyna, białko. Ciała te albo nie krystalizują się, albo też tylko w pewnych odpowiednich warunkach z bardzo małą prędkością stają się skupieniami niezmiernie drobnych kryształków, zaledwie widzialnych przez najpotężniejsze mikroskopy, a nawet niekiedy tak maleńkich, że wszelkie mikroskopy zawodzą i trzeba się uciekać do jeszcze subtelniejszych badań (mianowicie promieniami — x, czyli promieniami Roentgena), aby stwierdzić ich krystaliczność. Tak np. szkliwa wulkaniczne, to jest szybko na powierzchni ziemi zastygłe lawy, geologicznie młodociane, są tak samo bezpostaciowe, jak szkło i szlaki fabryczne. Ale szkliwa wulkaniczne pochodzące z dawnych odległych epok geologicznych pod mikroskopem są mętne, bo miały czas stać się skupieniami drobniutkich kryształków". Żelatyna, białko, klej i inne substancje galaretowate nie wydzielają się ze swych roztworów w kryształach, niektóre jednak osiadłe z wody mineralne ciała galaretowate zachowały pozór zewnętrzny właściwy masom kleistym, ale badanie promieniami — x udowadnia, że w biegu nader długich epok geologicznych przybrały one ustrój krystaliczny, stawszy się skupieniami niezmiernie drobnych kryształków.

albo bardzo twardemi przechłodzonemi cieczami jak szkło, albo są one koloidami (—> Koloidy), to jest nader sub-telnemi zespoleniami dwu ciał wzajemnie w sobie rozproszonych, jak np. żelatyna, która jest zespoleniem niezmiernie drobniutkich pyłków kleju i wody.

Ciała stałe są krystaliczne i ciała krystaliczne są stałe. Stan stały i stan krystaliczny są to synonimy. Ciała bezpostaciowe, czyli amorfne, takie jak szkło, żelatyna, i' t. p., są niestałe, zmienne. Pozostawione same sobie czas dostatecznie długi w niezmiennej temperaturze i pod niezmiennem ciśnieniem zmieniają się, stają się skupieniem kryształów, a więc nie są stałe. Ciała stałe natomiast w niezmiennej temperaturze pod niezmiennem ciśnieniem są niezmienne, a więc nazywamy je ciałami stałemi. Ustrój ciał bezpostaciowych jest bezładny, nieuporządkowany. Ustrój natomiast kryształów jest uporządkowany. Wnosimy o tem z własności fizycznych tych ciał.

Własności fizyczne kryształów.

Własności fizyczne gazów, cieczy i ciał bezpostaciowych (amorfnych) we wszystkich kierunkach są jednakowe. Własności fizyczne kryształów są jednakowe na linj ach i płaszczyznach rówT-noległych oraz na linj ach i płaszczyznach., symetrycznych. Na linjach i płaszczyznach nierównoległych i niesymetrycznych własności fizyczne kryształu są niejednakowe. Gdy rozbijamy młotkiem szkło, kalafonję lub jakiekolwiek inne ciało amorfne, zawsze pęka ono powierzchniami krzywemi, nieregularne-mi, których kierunku nigdy nie możemy przewidzieć. Gdy natomiast rozbijamy kryształ naprzykład halitu (soli kamiennej, zwanej kuchenną), zawsze pęka on gładkiemi, lśniącemi, doskonałemi płaszczyznami, rówmoległemi do ścian sześcianu umiarowego.

Własność kryształów pękania pła-

szczyznami nazywamy łupliwością.

ułożenie wszystkich figur wytrawionych na całej powierzchni jednej ściany kryształu jest dowodem, że na linjach równoległych kryształ jednakowo się rozpuszcza lub roztwarza cieczami nań działającemi. Ozy obserwujemy więc pękanie kryształu, to jest jego łupliwość, czy jego roztwarzanie się lub rozpuszczanie (figury wytrawione), czy którąkolwiek inną jego własność fizyczną, zawsze dochodzimy do wniosku, że wszystkie w nim linje i płaszczyzny równoległe i symetryczne są jednakowe pod względem zjawisk fizycznych na nich zachodzących, oraz przekonywamy się, że na linjach i płaszczyznach nie-równoległych i niesymetrycznych zbiór wszystkich jego własności fizycznych nie jest jednakowy. Mówimy więc, że każdy kryształ jest to ciało fizyczne, którego wszystkie własności fizyczne około jednego w nim punktu są takie same i tak samo ułożone, jak około każdego innego w nim punktu, oraz że każdy kryształ jest ciałem fizyeznem o jednakowych własnościach na linjach i płaszczyznach równoległych i symetrycznych, a niejednakowych na linjach i płaszczyznach nierównoległych i niesymetrycznych. Krótko mówiąc, nazywamy każdy kryształ ciałem fizycznie jednorodne m, różnokierunkowem.

Ta różnokierunkowość niektórych własności fizycznych objawia się w sposób nader szczególny. Tak np. kryształom jest właściwe podwójne załamanie światła. W kalcycie (minerał, pewien stan symetryczny węglanu wapnia Ca COa) jest ono tak wielkie, że widzimy je okiem nieuzbrojonem. Gdy położymy na literę kryształ kalcytu, widzimy przezeń dwie litery.

Każdemu ciału krystalicznemu jest właściwa charakterystyczna łupliwość o niezmiennych kierunkach. Halit łupie się zgodnie ze ścianami sześcianów, amfi-bole zgodnie z dwiema ścianami słupa tworzącemi kąt 124°, łyszczyki równoległe do ściany podstawowej, selenit (gips rodzimy niezmieniony ogrzewaniem) zgodnie do* ściany podłużnej i t. p. A więc kryształ możemy rozbić w kierunkach łupliwości wysiłkiem niewielkim, w innych zaś kierunkach opiera się on naciskom nawet bardzo znacznym.

Tak samo wszelkim innym czynnikom fizycznym przeciwstawia on opór jednakowy w kierunkach równoległych i symetrycznych, a w kierunkach nierównoległych i niesymetrycznych opór niejednakowy. Jeżeli np. krótko działamy na ścianę kryształu cieczą, która go rozpuszcza lub chemicznie rozkłada, to na ścianie powstają równoległe pomiędzy sobą wgłębienia geometrycznie regularne, charakterystycznego kształtu i sy-metryczności, leżące w pewien określony sposób względem krawędzi kryształu.

Tak np. od działania wilgotnego powietrza na ścianach sześcianów halitu powstają wgłębienia kwadratowe, o bokach równoległych do krawędzi sześcianu, a na ścianach sześcianów sylwinu (chlorku potasowego KCl) ostrożnem i umiej ętnem działaniem alkoholu metylowego (spirytusu drzewnego) otrzymujemy również kwadratowe wgłębienia, ale względem krawędzi sześcianu skośne, mianowicie boki ich z krawędziami rzeczonemi tworzą kąt 21°.

Ustrój sieciowy kryształów.

Jednorodność i różnokierunkowość

Wgłębienia powstające na ścianach kryształu od działania roztwarzających je cieczy nazywamy figurami wytrawionemu Symetryczność tych figur jest dowodem, że kierunki symetryczne w krysztale ulegają roztwarzaniu z równą prędkością, a równoległe kryształów możemy odwzorować, to jest

wyrazić geometrycznie t. zw. siecią prze- spełniających pewne warunki. Miano-strzenną, to jest zbiorem punktów jed- wicie wielościanami krystalieznemi są nostajnie w przestrzeni rozproszonych tylko bryły podlegające t. zw. prawu

pasów. Pasem nazywamy zbiór ścian równoległych do jednej prostej. Otóż prawo pasów polega na tern, że każda ściana kryształu należy przynajmniej do dwu pasów. Tak np. ściany D bryły (ryc. 9) należą do dwóch pasów:

(ryc. 7).

Ryc. 7.

Można udowodnić zarówno rozumowaniem, jak doświadczeniami (promieniami — z), t. j. promieniami Roentgena), że kryształy rzeczywiście są sieciami przestrzennemi atomów, że mia- do pasa ścian SDS i do pasa ścian ODO. nowicie składają się one z atomów uło- Ściany O leżą w trzech pasach: w dwu żonych tak, jak punkty sieci przestrzeń- pasach DOS i w trzecim SOD. Ściany S nej. Udowodniono np., że halit składa leżą w czterech pasach: w dwu DSD się z atomów chloru i sodu leżących na- i w dwu OSO. Zarazem prawo to wy-przem anlegle w wierzchołkach sześcia- raża się również pewną zależnością nów o krawędzi 2,80-stomiljonowych liczbową, mianowicie wszystkie ściany

każdego kryształu każdą jego ścianę dzielą na odcinki wymierne, t. j. na takie odcinki, których stosunek wyraża się stosunkiem liczb całkowitych. Z tej więc przyczyny na różnych kryształach obserwowano naprzykład bardzo wiele słupów i piramid o podstawie ośmiobocznej o kątach naprzemianlegle równych. Nigdy jednak nie znaleziono na żadnym krysztale takiego słupa lub piramidy, której przekrój poprzecz-

Każdy kryształ jest zatem ucząstkiem ny (prostopadły do wysokości) byłby

ośmiobokiem umiarowym, to jest

części centymetra (ryc. 8).

.« % » f; » w*

o    t'-''

Ryc. 8.

Ryc. 9.

pewnej sieci przestrzennej. Gdy więc    ,    ,    ,

wydziela się on z cieczy, a nic temu nie ⁰ wszystkich kątach równych. Gdy >o-stoi na przeszkodzie, ograniczają go pła- wiem poprowadzimy dwie proste prosto-szczyzny sieciowe, a nie jakieś po- padłe przez środek i przez dwa wierz-wierzchnie przypadkowe lub jakieś in- chołki ośmioboku umiarowego, to o i ne płaszczyzny. Ustrój sieciowy jest jego przedłużone do przecięcia się z kaz-przeto przyczyną tego, że postacią kry- dą z tych prostych odcinają od nich od-ształów nie są dowolne bryły geometrji, einki niewymierne, mianowicie mające ale tylko pewna klasa wielościanów, się do siebie jak 1 do 1 + ]/ 2.

Z. Weyberg.

Różne rodzaje i ustroje kryształów.

Możemy udowodnić, że pod względem symetryczności kryształy są trzydziestu dwu rodzajów, co istotnie stwierdzamy figurami wytrawnemi. Udowodniono ponadto, że różnych ustrojów krystalicznych czyli różnych sieci przestrzennych może być dwieście trzydzieści. Prawie połowę ich wykazano w różnych kryształach, badając je promieniami — x (promieniami Roentgena).

Kryształy są nader rozpowszechnione. Wszystkie skały ziemskie i meteo-ryczne składają się z kryształów. Śnieg i lód są to kryształy wody. Wiele produktów techniki są to też kryształy: cukier, siarczan miedzi, kwas cytrynowy i wiele, wiele innych ciał organicznych i nieorganicznych.

Kryształy a minerały.

Niemało jest osób, które mylnie sądzą, jakoby kryształami były tylko minerały, to jest substancje, z których się składa skorupa ziemska. Aspiryna, kwas winny, cukier, kwas cytrynowy, antypiryna, setki tysięcy innych ciał organicznych są to kryształy i nic nie mają one wspólnego z minerałami. Kryształ jest to ciało stałe bez względu na substancję. Minerał jest to każda substancja w skorupie ziemskiej bez względu na jej stan skupienia oraz bez względu na to, czy jest krystaliczna czy amorfna. Nauka o kryształach nazywa się krystalo-g r a f j ą. Krystalograf ja jest to odłam fizyki zajmującej się własnościami stanu stałego. Mineralog ja, nauka o minerałach, nie ma nic wspólnego z krystalograf ją, jest bowiem nauką o substancjach w skorupie ziemskiej i o reakcjach w niej zachodzących, a więc jest rozszerzeniem chemji na ziemię i na reakcje odbywające się bardzo wolno (-» Minerały).

KRYTYCYZM. O człowieku, który niczego nie głosi na wiatr, w nic nie wierzy na kredyt, lecz głosi i uznaje tylko to, co sobie sam uzasadnił lub co mu inni uzasadnili, mówimy, że jest krytyczny. Piękne to i odpowiadające godności ludzkiej hasło: nie wierz w nic bez dostatecznego uzasadnienia! Jest to hasło krytycyzmu. Czy jednak można temu hasłu pozostać wiernym? Czy konsekwentne jego przestrzeganie nie musi doprowadzić do skutków niepożądanych, dla życia zabójczych?

Sceptycyzm.

Rzeczywiście, istnieli tacy, których wierne przestrzeganie hasła krytycyzmu doprowadziło do tego, że powstrzymali się wogóle od wydawania sądów w jakiejkolwiek sprawie. Byli to starożytni sceptycy, co dosłownie znaczy „rozważaj ący¹" (OKenrofiai — rozważam, rozglądam się). Sceptycy przejęli się hasłem krytycyzmu i postanowili wyznawać i głosić tylko takie twierdzenia, dla których posiadali uzasadnienie. Szukali takich twierdzeń i szukali ich — wedle swego mniemania — bezskutecznie.

Bo — mówili sceptycy — jeśli uzasadniamy jakieś nasze twierdzenie, powołując się na inne jako na przesłanki, to twierdzenie to będzie tylko wtedy przez owe przesłanki uzasadnione, jeśli same te przesłanki nie będą wygłoszone na wiatr, ale zkolei również będą uzasadnione. Jeśli zaś te przesłanki wywodzimy z dalszych jakichś przesłanek, to te przesłanki dalsze musiałyby znowu wpierw zostać uzasadnione, aby wyprowadzone z nich wnioski nie wisiały w powietrzu. I tak, chcąc coś uzasadnić, musielibyśmy się cofać wstecz bez końca, aż nie natrafilibyśmy gdzieś na jakieś ostateczne przesłanki, które, choć na innych się już nie opierają, to jednak mają na innej drodze zagwarantowaną prawdziwość.

Lecz cóż to może być takiego, co gwarantowałoby ostatecznym przesłankom naszych wierzeń ich prawdziwość? Co może być kryterjum prawdy? Świadectwo zmysłów takiego kryterjum nie stanowi, bo twierdzenia oparte na tem świadectwie niejednokrotnie okazują się fałszywe. Oczywistość? — I oczywistość bywa czasem zawodna. Zdarza się wszakże, że twierdzenia oczywiste doprowadzają do absurdów, jak tego dowodzą liczne paradoksy, któremi pomysłowi filozofowie greccy bawili publiczność, dowodząc np. na podstawie oczywistych założeń, że lecąca strzała stoi w miejscu, że szybkonogi Achilles nigdy nie dogoni żółwia i t. p. Skoro zaś ani oczywistość, ani świadectwo zmysłów nie stanowi kryterjum prawdy, to cóżby niem być mogło? Na to pytanie nie znajdowali sceptycy zadowalającej odpowiedzi, szukali więc takiego kryterjum, rozglądali się, rozważali. Stąd ich nazwa. Dopóki zaś nie znaleźli takiego kryterjum, nie czuli się, w myśl hasła krytycyzmu, w prawie do wygłaszania jakichkolwiek zdań i powstrzymywali się od wszelkich twierdzeń.

Arystoteles opowiada o jednym ze sceptyków, że tak bardzo się przejął tą sceptyczną postawą, tak bardzo był wstrzemięźliwy w wypowiadaniu jakichkolwiek twierdzeń, że nawet w życiu codziennem przestawał mówić i gdy się do niego zwracano z pytaniami, w odpowiedzi kiwał tylko palcem.

Dogmatyzm.

Wielu myślicieli nie widziało błędu w rozumowaniu sceptyków. Ci też zgodnie ze sceptykami głosili, że gdybyśmy tylko w to chcieli wierzyć, co potrafimy uzasadnić, to wówczas musielibyśmy popaść w sceptycyzm i powstrzymać się od uznawania jakichkolwiek twierdzeń. Nie chcąc w tem naśladować sceptyków, chcąc móc cośkolwiek twierdzić, a nietylko jak ów sceptyk kiwać jedynie palcem, musimy — tak mówili — uznawać jakieś przynajmniej twierdzenia pozbawione uzasadnienia. Twierdzenia takie nazywają się dogmatami. Ci zaś, którzy nawołują do uznawania dogmatów, czyli twierdzeń nieuzasadnionych, nazywają się dogmatykami. (Nie należy jednak mieszać tego znaczenia wyrazu „dogmat**, przy którem wyraz ten oznacza twierdzenie wyznawane bez uzasadnienia, z tem znaczeniem, w jakiem wyrazem tym posługuje się np. religja. W re-łigji „dogmatem** nazywa się twierdzenie, którego wyznawanie jest obowiązkiem każdego członka danej społeczności religijnej. Dogmaty religijne nie muszą być pozbawione uzasadnienia).

Doktrynerstwo.

Najskrajniejszą formą, w jaką może się przerodzić dogmatyzm, jest doktrynerstwo. Doktryner jest to człowiek, który do tego stopnia przejmuje się wiarą w pewne nieuzasadnione lub choćby poźornie tylko uzasadnione twierdzenie, że staje się niewrażliwy na najsilniejsze nawet argumenty przeciw temu twierdzeniu zwrócone. Doktryner wyznaje swą wńa-rę nietylko mimo braku rozumowego uzasadnienia, ale nawet wbrew takiemu uzasadnieniu. Jeśli jego doktryna (tak nazywa się to przekonanie, dzięki któremu jest on doktrynerem), przeradza się w czyn, to nie uznaje on nic świętego na drodze prowadzącej do realizacji tej doktryny. Na gruzach kultury i szczęścia ludzkiego gotów jest budować gmach doktryny, która go zaślepiła. Doktryner, który ma siłę, nie zawaha się przed jej użyciem w celu stłumienia wszelkiej krytyki swej dok-

ono

sa

mem

za

przy

rował.

tryny, nie dopuści, by jawnie głoszono poglądy z nią sprzeczne, uczyni wszystko, by wpoić tę doktrynę w umysły innych, stworzy niewolę ducha, która jest niemniej straszna (a w swych dalszych skutkach zgubniej sza) niż niewola ciała. Najstraszliwsze spustoszenia szerzyli i szerzą dziś jeszcze w święcie ludzkim doktrynerzy. Doktrynerem stać się może tylko człowiek o nastawieniu dogmatycznem. Zwalczanie tego nastawienia w nas samych i w innych jest rzeczą pierwszorzędnej wagi.

Krytycyzm.

Czy jednak odrzucając dogmatyzm, t. j. wstrzymując się od uznania wszelkiego zdania, dopóki nie zostanie uzasadnione, nie będziemy musieli powstrzymać się od uznania wszelkich twierdzeń i popaść w sceptycyzm? Tak jedna alternatywa, jak druga, jest niezbyt ponętna. Otóż na żadną z obu nie musimy się decydować. Można w cos wierzyć, można coś twierdzić nawet wtedy, gdy się postanowi wierzyć tylko w to, co jest uzasadnione. Oto teza kierunku zwanego krytycyzmem, który nie zapatruje się tak rozpaczliwie, jak sceptycyzm i dogmatyzm, na możliwość zasadnego poznania, czyli prawdziwej wiedzy. Z tezą tą łączy się hasło krytycyzmu, by dopiero wtedy do jakiegoś twierdzenia się przychylać, gdy się posiada dlań uzasadnienie.

Czy jednak sceptycy nie wykazali dowodnie, że postulat krytycyzmu musi doprowadzić do sceptycznego powstrzymania się od wszelkich twierdzeń ? — Otóż nie! W wywodach sceptyków mieści się błąd! Bo oto sceptycy powiadają: chcąc oprzeć jakieś twierdzenie na kryterjum prawdy, trzeba to kryterjum znać, czyli wiedzieć, co jest tern kryterjum. To właśnie twierdzenie jest niesłuszne.

Nie jest mianowicie prawda, że nato, by umieć się jakiemś kryterjum posługiwać/trzeba je znać w tym sensie, żeby się umiało je określić. Owszem, można trafnie umieć posługiwać się pewnem kryterjum, a nie umieć wcale tego kryterjum sformułować. Iluż np. ludzi umie doskonale odróżniać współbrzmienia tonów harmonizujące od fałszywych, nie umiejąc wcale odpowiedzieć na pytanie, jakie muszą być dźwięki, aby ich współbrzmienie było harmonijne. Kto potrafi odpowiedzieć na pytanie, po czem to poznaje, że coś widzi rzeczywiście na własne oczy czy też tylko ma przed sobą majak fantazji lub pamięci? A przecież każdy doskonale jedno od drugiego odróżnia. Nie trzeba więc nato, by przy uzasadnia--niu swych twierdzeń opierać się właśnie na kryterjum prawdy, znać to kryterjum w tym sensie, by się umiało odpowiedzieć na pytanie, na czem to kryterjum polega. Wystarczy je znać w tym sensie tylko, żeby się umiało tego właśnie kryterjum używać za podstawę dla uznawania swych twierdzeń, a powstrzymywać się od tego uznania, gdy się dlań w tern właśnie kryterjum nie znajduje podstawy. Wystarczy więc umieć się niern właściwie posługiwać, nie trzeba umieć go określić. Niesłusznie zatem sceptycy z tego, że nikt nie określił, na czem kryterjum prawdy polega, wyprowadzają wniosek, że wobec tego niczego nie potrafimy na podstawie jakiegoś kryterjum uzasadnić. Jeśli np. jakiś osobliwy rodzaj oczywistości stanowi kryterjum prawdy i ktoś uznał jakieś twierdzenie właśnie na podstawie doznania takiej właśnie oczywistości, to tern

twierdzenie to już uzasadnił, choć może nie potrafi odpowiedzieć, co to osobliwy rodzaj oczywistości nim uznawaniu tego twierdzenia kie-

i w życiu.

A więc niema konieczności decydowania się na dogmatyczne przyjmowanie jakichś twierdzeń nieuzasadnionych, jeśli się chce cokolwiek móc przyjmować. Rozumowanie sceptyków nie wykazuje bynajmniej, że postulat krytycyzmu żądający, aby niczego bez uzasadnienia nie przyjmować, konsekwentnie stosowany, zmusza nas do wstrzymania się od wszelkiego zdania. Nie zmusza nas ono do zdecydowania się na jedno z dwojga, sceptycyzm lub dogmatyzm; pozostaje nam ewentualność trzecia, którą też obrała nauka. Rośnie ona i bogaci się w coraz to nowe twierdzenia, jakkolwiek wysoko dzierży sztandar krytycyzmu: uznawaj tylko twierdzenia uzasadnione! Koleje życia ludzi i ludzkości byłyby o wiele szczęśliwsze, gdyby hasło to w szerszej niż dotąd mierze realizowane było także

K. Ajdukiewicz.

Literatura: K. Ajdukiewicz : Główne kierunki filozofji, w wyjątkach z dzieł ich klasycznych przedstawicieli. Lwów 1923. (Wchodzą w grę fragmenty z Descartesht, Simmla, Sextus Empiricus’a, Gorgjasza, zawarte w rozdziale p. t. Kryterjum prawdy, str. 39—62). T. Kotarbiński: Elementy teorji poznania, logiki formalnej i metodologji nauk. Lwów 1929. (Wchodzą . w grę str. 125—148). K. Ajdukiewicz: O stosowaniu kryterjum prawdy. Przegląd Filozoficzny, rocznik XXX, str. 280 i nast.

KRYZYS. Pszenicę zjadła rdza. W gospodarstwie — wszystko jedno małem, czy dużem — zabrakło zboża. Dochody okazały się mniejsze niż wydatki. Wypada sprzedać inwentarz, albo zapożyczyć się, aby przetrwać. Oto kryzys. Kryzys najprostszy — wywołany przez gniewne siły natury.

Fabryka wyrabia obuwie. Koszt wyrobu pary wynosi, dajmy na to: 9 złotych. Sprzedaje się parę za 10 złotych. Wszystko jest dobrze. Ale oto zjawił się konkurent. Sprzedaje takie same buciki po 8 złotych para. Oto znów kryzys. Nie dla wszystkich, lecz na pewno dla wytwórcy, który nie umie wyprodukować pary butów po 7 złotych — i widzi, że musi coś zmienić w swoim sposobie pracy, aby nie mieć strat, tylko, po dawnemu, jakieś zyski.

Każda czynność gospodarcza zmierza do zaspokojenia potrzeb tego, kto ją wykonuje. Czasem — w sposób bezpośredni: wtedy, kiedy sam orzę, sieję, zbieram i zjadam to, co zebrałem; częściej w sposób pośredni: biorę udział w zaspokajaniu jakichś cudzych potrzeb, a wzamian za to otrzymuję dochód, który pozwala mi zaspokajać moje potrzeby. I kiedy te same czynności, jakie wykonywałem dotychczas i przy pomocy których osiągałem pośrednio lub bezpośrednio zaspokojenie moich potrzeb — nagle tracą swoją poprzednią właściwość, kiedy, mimo że je po dawnemu powtarzam — przestają dawać mi możność zaspokojenia moich potrzeb — albo zmniejszają możność ich zaspokojenia, kiedy widzę, że muszę coś z m i e n ić w mojem postępowaniu, w moich obliczeniach, w moich wysiłkach, aby osiągnąć poprzednio posiadaną możliwość zadośćuczynienia swoim potrzebom, to właśnie to jest przesilenie gospodarcze. Kryzys gospodarczy polega na tern, że te same działania, których wykonywanie pozwalało wczoraj osiągać postawiony sobie cel gospodarczy — dziś nie pozwalają na osiągnięcie wczorajszych rezultatów.

Kryzysy i — kryzys powszechny.

Nie wydaje się dziwnem, kiedy widzimy, że źle prowadzone przedsiębiorstwo, przedsiębiorstwo, którego kierownik jest leniwy, lub niedbały — upada. Nie wydaje się również dziwnem, kiedy wskutek jakiegoś nowego wynalazku producenci przestarzałych przedmiotów tracą zbyt. Nie wydaje się dziwne, kiedy przedsiębiorstwo przechodzi kryzys skutkiem tego, że inny warsztat wyrabiający te same przedmioty zdolny jest wytworzyć je lepiej lub taniej, albo i lepiej i taniej. Jed-nem słowem nie dziwimy się tysiącom kryzysów obserwowanych codzień. Rozumiemy bowiem ich przyczyny. Widzimy zmiany, jakie nastąpiły w warunkach działania i orjentu-jemy się mniej więcej w zmianach, jakie poczynić trzebaby było w sposobach działania dotkniętego kryzysem przedsiębiorstwa — aby je z przesilenia wydobyć. Kryzys wydaje nam się zjawiskiem niezrozumiałem wtedy dopiero, gdy ogarniać poczyna ogromną większość gospodarstw. Nie można wówczas uchwycić jasno zmian, jakie nastąpiły w warunkach działania, a tern bardziej zdać sobie sprawy z potrzebnej zmiany sposobów pracy. Jakże to być może, żeby wszyscy jednocześnie gospodarowali źle! I dlaczego to, co wczoraj było dobre, dziś jest złe? Kiedy obserwujemy przesilenia oddzielnych przedsiębiorstw, nie mówimy wówczas, że fabryka Abedowskiego, Bedowskiego, czy Cedowskiego „przechodzi kryzys” —• mówimy natomiast: Abedowski jest leń, Bedowski ma przestarzałe urządzenia, zaszła u Cedowskiego upadłość jest skutkiem zamknięcia się wschodnich rynków zbytu. Ale kiedy okazuje się, że źle gospodarują wszyscy w mniejszym lub większym stopniu — wówczas nazywamy słowem „kryzys” zjawisko, którego przyczyn nie jesteśmy w stanie jasno dojrzeć.

Spróbujmy przecież zobaczyć tyle — ile się uda.

W jakich warunkach następuje ten niezrozumiały kryzys powszechny?

Ozy Robinson Kruzoe wiedział, co to jest kryzys.

Jedno można tu stwierdzić odrazu. Kryzys powszechny występuje tylko wówczas, gdy dzięki podziałowi pracy pomiędzy ludzi człowiek zaspokaja swoje potrzeby nie bezpośrednio (to znaczy nie tak, jak zaspokajał swoje potrzeby Robinson Kruzoe), lecz pośrednio, przez udział w ogólnym dochodzie społecznym, czyli przez korzystanie z pracy innych ludzi i używanie wyrobów, wytworzonych przez innych. Osadnik brazylijski odcięty od świata, przyzwyczajony sam sobie wystarczać — nie będzie odczuwał najcięższego kryzysu idącego przez świat — będzie bowiem zależał wyłącznie od własnej swojej działalności i sił przyrody.

Powtarzające się kryzysy w gospodarce kapitalistycznej i ich przyczyny.

Może przecież istnieć gospodarka, oparta na podziale pracy — gdzie kryzysy będą miały charakter odmienny od tego zjawiska, które myśmy przywykli nazywać słowem „kryzys”. To znaczy nie wystąpi w takiej gospodarce fakt, że te same czynności gospodarcze, których dokonywanie pozwalało wczoraj na osiągnięcie pewnego udziału w ogólnym dochodzie społecznym — nagle z nieuchwytnego powodu stracą tę właściwość. Gospodarkę tego odmiennego typu obserwujemy np. w Rosji Sowieckiej. Oczywiście, jeśli naprzy-kład kolektywizacja rolnictwa nasku-tek wybicia bydła i koni — doprowadzi do zmniejszenia wydajności niena-wożonej ziemi i utrudni sprzątanie zbiorów — to skutkiem tego może być (i bywało już,) zmniejszenie plonów i głód. Będzie to (i bywał) niewątpliwie kryzys aprowizacyjny wywołany przez błędy kierownictwa i wykazujący konieczność zmiany sposobów postępowania. Ale tego typu kryzys nie wpływa na udział w dochodzie społecznym poszczególnych jednostek i grup. Bowiem w gospodarce Rosji Sowieckiej podział dochodu społecznego następuje wedle n a-kazów władzy. Takim samym typem gospodarstwa była gospodarka wojenna większości państw. Wtedy udział w dochodzie społecznym nie był wynikiem produkcji, lecz raczej niszczenia. Władza bowiem dbała prze-dewszystkiem o zaopatrzenie tych, którzy strzelali i palili — t. j. wojska. Natomiast kryzys, w tern znaczeniu, jakie mu zazwyczaj przypisujemy, polega na fakcie, iż pomimo wykonywania tych samych produkcyjnych czynności gospodarczych przez wytwórców — udział ich w dochodzie społecznym może maleć. Jak teraz choćby: „im więcej chłop sieje — tern gorzej się miewa^. Taki kryzys występuje w społeczeństwach, w których gospodarka nietylko oparta jest na podziale pracy, ale w których podział dochodu społecznego między ludzi następuje głównie poprzez (względnie swobodną,) wymianę towarową.

Tego typu kryzysy powstawały okresowo w gospodarstwie kapitalistyeznem (-» Kapitalizm), to znaczy właśnie w gospodarstwie : 1) o daleko posuniętym podziale pracy, i 2) swobodnej wymianie towarowej. Był to jakgdyby ruch przypływu i odpływu. Co jedenaście, dziesięć czy osiem lat przychodziły kryzysy pooddzielane wzajem również okresowo powtarzającą się wysoką falą dobrej konjunktury.

Skądże się te okresowe, cykliczne kryzysy biorą? Jakie są ich przyczyny?

Ktoś powiedział dowcipnie, iż kryzys jest to tylko skutek głupstw robionych za czasów dobrej konjunktury. Jest to niewątpliwie słuszne. Przyczyny kryzysu tkwią w błędnem postępowaniu wytwórców w czasach pomyślności. Ponieważ kryzys jest zjawiskiem po-wszechnem — zatem i błędy wytwórców, które go powodują, muszą być również powszechne. Na czemże polegają?

Powracające fale optymizmu i pesymizmu gospodarczego.

To, co rzuca się samo w oczy — to fakt, iż w okresie dobrej konjunktury ogromna większość wytwórców stara się podnieść swoją produkcję. Wszyscy są optymistami. Wszyscy wierzą, że interes, który dziś idzie dobrze, jutro pójdzie jeszcze lepiej. Ten, komu produkcja 100 jednostek towarowych daje 5 jednostek dochodu, wierzy, że gdyby wyprodukował 200 jednostek towarowych, miałby 10 (albo więcej) jednostek dochodu. Ponieważ zaś tak myśli większość i większość dąży do powiększenia swoich (dochodo-dowych w tej konjunkturze) warsztatów — więc odbywa się wówczas b u-downictwo, inwestowanie na wielką skalę. Ten sprowadza nowe maszyny, tamten rozbudowuje swoją fabrykę, jeszcze inny zakłada dreny. Ruch inwestycyjny, jaki rozpoczyna się skutkiem optymizmu gospodarczego — wpływa już wtórnie i niewątpliwie na dalsze podniesienie konjuktury. Bowiem inwestycje — nie podniosą odrazu ilości dóbr przeznaczonych do bezpośredniego zaspokojenia potrzeb ludzkich. Póki fabryka jest b u-dowana — poty nic nie wytwarza. Natomiast budowa tej fabryki p o-chlania produkty wytworzone przez gotowe, już pracujące zakłady. Pochłania cegłę, wapno, cement, metale, a — dzięki opłacaniu murarzy, stolarzy, cieślów i innych robotników zajętych przy jej budowie — budująca się fabryka pochłania za pośrednictwem żołądków tych robotników także chieb, mięso, mleko. W ten sposób już pracujące warsztaty i to zarówno te, które wytwarzają przedmioty przeznaczone do spożycia (dobra konsumcyjne), jak i te, które wytwarzają narzędzia wytwórczości (dobra produkcyjne), mają coraz lepszy zbyt i coraz większe zyski. Tak, że kiedy nawet ta i owa z nowo u kończonych fabryk rozpocznie działalność — to okazuje się, że daje ona przewidywane dochody. Jednocześnie ci wszyscy, którzy, nie wytwarzając sami, pośredniczą między wytwórcą i spożywcą : kupcy, młynarze, hurtownicy, detaliści, widząc rosnące zapotrzebowanie na towary i następującą wskutek tego zwyżkową tendencję cen — gromadzą u siebie zapasy tych produktów, któremi handlują, licząc na to, że lepiej kupić prędko, „bo tanio", sprzedawać zaś powoli. To samo następuje z papierami dającemi tytuł do udziału w zyskach z produkcji. Ponieważ przedsiębiorstwa wogóle idą dobrze, — zatem jest dużo pragnących ulokować w nich kapitały. Ten popyt wywołuje zwyżkę cen akcyj. Gdy zwyżka ta zaznacza się i trwa dłużej — wówczas zaczynają się zakupy, mające na celu wykorzystanie samej zwyżki: „kupię dziś, to za rok czy dwa sprzedam te akcje z zyskiem". Tego typu masowe zakupy oczywiście dalej podnoszą kursy akcyj. Podniesiony kurs akcyj — pozwala właścicielom przedsiębiorstw wypuszczać na dobrych dla przedsiębiorstw warunkach nowe akcje i tą drogą zdobywać pieniądze na inwestycje. A czyniąc to: budując i instalując warsztaty, zwiększają dalej ruch inwestycyjny i wywołują od początku te same zjawiska, któreśmy wyżej opisali.

Optymizm w gospodarce wywołuje zjawiska objektywnie usprawiedliwiające ten optymizm — przez czas pewien, niekiedy dość długi. Konjunktura ma to do siebie, że sama się nakręca.

Do czasu. Bowiem stopniowo coraz więcej nowowybudowanych fabryk i warsztatów, coraz więcej, starannie i kosztownie uprawionej ziemi zaczyna produkować. 1 ci, co w czasie budowy byli tylko odbiorcami dla istniejących warsztatów, zaczynają być także i konkurentami. W okresie konjunktury ilość sił produkcyjnych wzrasta. Oczywiście więc zysk, jaki przynosi posiadanie czę-ś c i tych sił produkcyjnych staje się mniejszy (nawet mimo podniesienia się całości dochodu społecznego). Fabrykant cegieł może mieć doskonałą kon-junkturę podczas dostarczania cegieł swojego wyrobu na budowę pięciu konkurencyjnych cegielni w sąsiedztwie. Ale kiedy już te cegielnie pobudowano i zaczynają one pracować — jego zyski spadają. Wtedy te same czynności gospodarcze, które poprzednio dawały mu zysk — poczynają mu dawać zysk mniejszy, a niekiedy i straty. Pesymizm przychodzi wówczas na miejsce optymizmu. Ale tak, jak optymizm stwarzał poprzez działalność ludzi ob-jektywne warunki, które optymizm właśnie do czasu usprawiedliwiały — tak samo pesymizm w gospodarce pogłębia zjawiska kryzysowe. Ogarnięci pesymizmem wytwórcy ograniczają swoją produkcję, próbują zmniejszyć koszty poprzez zniżkę płac robotniczych. Ale zmniejszając produkcję i zwalniając ludzi oraz zmniejszając płace — zmniejszają rynek zbytu dla innych wytwórców, którzy obsługiwali swojemi produktami dany warsztat i pracujących przy nim ludzi. Ci inni wytwórcy poczynają zkolei postępować jak ów pierwszy ogarnięty pesymizmem — zaprzestają rozbudowy, ograniczają produkcję, zmniejszają płace,

zwalniają ludzi. W ten sposób rynek zbytu dla wszelkich przedsiębiorstw poczyna się kurczyć. Podaż towaru przewyższa popyt i ceny zniżkują. Zniżka cen skłania cały aparat handlowv do wyprzedaży zapasów, do zaniechania ich uzupełniania. Wyprzedaż zapasów powoduje oczywiście dalszą zniżkę cen i daje nową faktyczną pożywkę pesymizmowi. Inwestycje zwolna zamierają — cała wielka część produkcji i cała olbrzymia armja ludzi pracujących przy wytwarzaniu narzędzi produkcji ulega paraliżowi. Ceny na dobra wytwórcze, na narzędzia pracy, spadają zazwyczaj jeszcze szybciej niż ceny dóbr spożycia. Ale pomimo, że inwestowanie staje się tanie i przez swoją taniość dalej posuniętą, niż taniość dóbr spożycia — stwarza perspektywy zysku dla przedsiębiorstw, któreby właśnie w owym czasie powstały — trudno o zdobycie kapitałów. Bowiem właściciele akcyj, widząc zniżkę dochodów w przedsiębiorstwach, chcą się wycofać z niepewnego interesu. Sprzedając akcje — powodują ich zniżkę. Zniżka skłania i bardziej optymistycznych do pozbycia się również swoich papierów.

pewne czynności gospodarcze dawały określony udział w dochodzie społecznym im bardziej ludzie przyzwyczaili się do tego, im bardziej wszyscy rozbudowywali się w jednym kierunku, im więcej i dłużej inwestowano i spekulowano na inwestycjach dłużej może trwać kryzys. Im wyższa była fala dobrej konjunktury — to znaczy: im gwałtowniej ludzie dobijali się o podniesienie swego udziału w dochodzie społecznym przez rozbudowę (lub spekulację ną rozbudowie) wytwórczości — tern kryzys może być gwałtowniejszy i głębszy.

Jak i dlaczego kryzys się kończy.

Wszystko, co napisaliśmy wyżej, tłumaczy dostatecznie działanie optymizmu gospodarczego, jego samopogłębia-nie, przełamanie optymizmu w pesymizm, działanie kolejne pesymizmu i dojście gospodarstwa do kryzysu. Ale tym „baranim pędem", który istotnie działa i gra potężną rolę gospodarczą, nie można wytłumaczyć jednego — nie można wytłumaczyć, jak się z pesymizmu przechodzi do optymizmu, jak i dlaczego kryzysy się kończą?

te m

Pokusa nowych inwestycyj.

To powoduje dalszą zniżkę. Przy takim

zaś ustroju, gdzie udziały w wypróbo- Uważ c telnik dostrzegł zapeWne, wanych przedsiębiorstwach spadają na jak t0 już napisaiiśm wyzej, że z d. łeb na szyję - niełatwe jest skłonie- nie z j ik k / wi;ie; dotk”lą6 me ludzi by lokowali środki w nowych m0CIliej dukcj d6br wytw6rczychj mewyprobowanyeh przedsiębiorstwach. dukcj    dń    Wynika

Tak po fah dobrej konjunktury przy- d wi ksza zniżka cen ,fa nar/dzia chodzi fala kryzysu. Oczywiście cała ta    niź na dobra spożycia. Stwa-

serja zjawisk przechodzi przez aparat rza t0 pokusę do inwestowa-kredytowo-piemęzny i odbija się w mm nia: moźna bowiem tanio stworzyć

jak w lustrze. Ae pierw o nemi wargzta, technicznie zmodernizowany są przecież procesy gospodarcze: pro- ; zdolny do konkurencji z już istnieją-dukeja, spożycie, budowa^ procesy cemb Innemi słowy: większa taniość zas pieniężne są tylko wtórne. Dla- ^5^ wytwórczych niż dóbr spożycia tego pomijamy tu odbicie kryzysu na stwarza dla szukającego dochodu per-rynku pieniężnym.    spektywę, że znaleźć można ten dochód

Ale czv istotnie ta perspektywa wy-

Im dłuższa była dobra kon- właśnie przez tanie nowe inwestycje, junktura, to znaczy: im dłużej

szukaj w tomie piątym!

starcza do wytłumaczenia, jak kryzys fabryk, kolei, portów, drenów — „we-przełamuje się stopniowo w dobrą kon- ssać" przez zmniejszenie produkcji junkturę, pesymizm w optymizm? Czy nie można. Zamiast jednej stoi te-dla wytłumaczenia zmiany odpływu raz pięć cegielni. I nawet jeśli nie pra-gospodarczego na gospodarczy przy- cują — to s ą i mogą pracować. Aby pływ niema innych oczywistych fak- zaś wszystkie mogły pracować zyskow-tów, prócz tego jednego, że po rozprze- nie i dawać wytwórcom taki udział daniu składów i dzięki zmniejszonej w dochodzie społecznym, jaki miał kie-produkcji, „wessaniu się" zapasów dyś posiadacz jednej cegielni — to po-wznowienie ruchu inwestycyjnego pcha to musiałby się odpowiednio rozsze-z miejsca cały mechanizm i nadaje mu rzyć rynek zbytu.

rozpęd ?

Stały przyrost ludności na kuli ziemskiej.

Wydaje się, że jeśli chodzi o wszystkie dotychczasowe kryzysy powszechne, zachodzące w ustroju kapitalistycz- ścią, „ludzie" to nie jest jeszcze rynek nym — a o tych mówimy — to prze- zbytu. Ludzie zamieniają się w n a-łamaniu tych kryzysów musiało nie- bywców dopiero wtedy, kiedy mają wątpliwie sprzyjać pewne stałe zjawi- za co kupić towary. Niemowlęta sko, powtarzające się w całym okre- przychodzą na świat z otwartą buzią — sie, w którym kryzysy takie zacho- ale bez portfelów. Jakim więc sposo-dziły. Zjawiskiem tern jest stały bem przyrost ludności może przyrost ludności na kuli się zamieniać w rozrost rynków ziemskiej. (-» Ludność).

Otóż rynek zbytu rozszerza się. Bowiem ilość ludzi na świecie dotychczas — wzrasta.

Ale, można rzec z całkowitą słuszno-

z by tu?

Współistnienie na świecie gospodarki kapitalistycznej i naturalnej.

Wybierzmy się na wieś. Co się dzie-

zna-

Jeżeli dobra konjunktura prowadzi do ożywienia ruchu inwestycyjnego, jeśli ten ruch wzmaga zkolei ożywienie i stwarza stopniowo coraz bardziej Je> Jeśli się na chłopskiej zagrodzie Uro-sztuczną podnietę do inwestowania, je- dzi dziecko jedno, drugie, czwarte? śli kolejne uruchamianie nowopowsta^ -^n0 — będzie^ się chować. Może będzie łych inwestycyj wytwarza konkuren- bose — ale jeść dostanie. Może im wię-cję dla dawniejszych zakładów, obniża ceJ będzie dzieci — tern mniej będzie zyski i wywołując pesymizm, hamuje sprzedania mleka, kartofli, czy pro-ruch inwestycyjny, co zkolei powoduje siaków — ale przekarmić to się jakoś dalszą zniżkę dochodów, dalsze ograni- przekarmi. I nawet kiedy dorastający czenie produkcji i kryzys — to jednak chłopak czy dziewczyna nie może odwrotny proces od depresji ku nowe-    zajęcia poza domem, a w domu

mu ożywieniu nie jest tak łatwy i wy-    niewiele znajduje do roboty — to

maga

Dlatego, że po okresie ożywienia, który wreszcie doprowadził aż do kryzy- większość ludzi na świecie żyje su, coś pozostaje. Pozostają mia- podobnie jak w tej wsi. W Indjach, no wicie wszystkie wytworzone w tym w Chinach, w Rosji — razem mieszka okresie czasu narzędzia pracy, około połowy ludności świata. W In-Składy towarów, jakie każe gromadzić djach ludność rolnicza wynosi 70°/o, kupcom „dobra konjunktura", mogą w Chinach — 75°/₀, w Rosji — 70%. się „wessać". Ale nowozbudowanych W Europie z rolnictwa utrzymuje się:

silniejszych bodźców. Dlaczego? jednak żyć — żyje.

A teraz przypomnijmy sobie, że

w Polsce 66°/₀ ludzi, we Włoszech 53°/₀, we Francji 40°/₀, a nawet w Niemczech około 30°/₀. Większość ludzi na świecie żyje tak jak owa wieś. Większość ludzi na świecie pokrywa bardzo znaczną część swoich potrzeb nie poprzez wymianę towarów, lecz bezpośrednio, w drodze gospodarki naturalnej.

I dzięki temu właśnie „ludzie" mogą się zmienić w „nabywców". Współistnienie kapitalistycznej gospodarki, opartej na wymianie towarów — z gospodarką naturalną, opartą na bez-pośredniem zaspokajaniu swoich potrzeb — jest cechą charakterystyczną dla świata, w którym ludzkość żyła przez cały wiek XIX i w którym żyje jeszcze dziś. Współistnienie to łącznie z przyrostem ludności wytwarzało s t a-łą tendencję rozszerzania się rynku, tendencję zamiany „ludzi" na „nabywców".

Mechanikę tego zjawiska można w uproszczeniu zarysować tak: przyrost ludności zwiększa konsumcję płodów rolniczych przez samą ludność rolniczą. Wskutek tego stwarza tendencję do ograniczania podaży płodów rolnych na rynek wymiany. Tendencja ta działa w kierunku podnoszenia ceny produktów rolnych w stosunku do cen produktów przemysłowych (nie chodzi tu bowiem o ceny absolutne). Gdy wskutek większej konsumeji w e-wnętrznej w rolnictwie podaż rolnicza nazewnątrz poczyna opadać, zwiększa to dochody i siłę nabywczą rolnictwa w stosunku do przemysłu. Za tę samą ilość płodów rolnych można nabyć większą ilość wyrobów przemysłowych. Ale to właśnie — jest rozszerzeniem rynku przemysłowego. W ten sposób „ludzie" zamieniają się w „nabywców".

Oczywiście proces ten nie odbywa się tak poprostu, jak został tu opisany.

Przebiega postokroć bardziej zawile, skomplikowany ruchami ludności, rozwojem środków transportowych, polityką celną państw, rozwojem rolnictwa kapitalistycznego (np. Stany Zjednoczone), organizacjami monopolistyczne-mi przemysłu. Ale wydaje się, że wyżej zarysowana tendencja do rozszerzania się rynków zbytu dzięki przyrostowi ludności, a poprzez podnoszenie się udziału w dochodzie społecznym ludności prowadzącej gospodarkę naturalną — istniała i odgrywała niemałą rolę w przechodzeniu z okresów kryzysowych do nowej „dobrej kon-junktury". Działanie przyrostu ludności jest działaniem powolnem. Ale pamiętać należy, że kryzysy, w istotnem znaczeniu tego słowa, pojawiały się w okresach mniej więcej dziesięcioletnich. Jaki byłby przebieg kryzysów — gdyby tego czynnika zabrakło? Nie wiemy. Ale na pewno byłby inny. I przesilenie musiałoby być inaczej przezwyciężone.

Czy można zapobiec kryzysom gospodarczym?

Wszystko, co podaliśmy powyżej, jest schematem tylko. W rzeczywistości każdy z dotychczasowych kryzysów miał — pewne, niekiedy bardzo ważkie i głębokie specjalne przyczyny, zarówno załamania gospodarki, jak i dźwignięcia się jej. Tak jak np. kryzys obecny korzeniami tkwi w zjawisku w o j n y ś w i a t o w e j. To też wyjaśnienia powyższe starały się ująć jedynie to, co dla wszystkich zjawisk kryzysowych jest wspólne.

W gospodarstwie, w którem dla wielkiej części wytwórców udział w ogólnym dochodzie społecznym osiągany jest poprzez wolną produkcję na rynek wymiany — rozbudowa ma tendencję do odbywania się skokami, w sposób spazmatyczny. To zdaje się nie ulegać wątpliwości. Czy nie można bez łama-

ludzkość.

nia podstaw ustroju uniknąć tego kon-wulsyjnego sposobu inwestowania się, dzięki rozumnej polityce „antykon-junkturalnej" państw? Nie możemy odpowiedzieć na to pytanie, gdyż nie znajdujemy w historji gospodarczej przykładów tego, aby rządy umiały przeciwstawić swoją politykę gospodarczą „baraniemu pędowi" dobrej kon-junktury. Czy owa spazmatyczność gospodarki, opartej na podziale dochodu społecznego poprzez rynek wolnej wymiany — nie jest równoważona innemi dodatniemi stronami, jakie posiada ten sposób gospodarowania, przedewrszyst-kiem zaś faktem, że ten właśnie sposób gospodarowania wydobywa z ludzi bez przymusu energję i pracę? I na to pytanie nie możemy odpowiedzieć. Możemy stwierdzić tylko tyle — że wszystkie dotychczasowe kryzysy kończyły się i następowała po nich dalsza ogólna zwyżka produkcji. Ale obecnie — trzeba wyczekać i zobaczyć — jak się skończy ten wielki kryzys, jaki po wojnie przeżywa cała

I. Matuszewski.

Por. J. St. Lewiński: Zasady eko-nomji politycznej, II wyd. Warszawa 1934.

KRZEM. Krzem jest to jeden z pierwiastków chemicznych. Jego nazwą łacińską jest wyraz Silicium (od silex <= krzemień), stąd więc znakiem jego atomu jest Si. Jego numer porządkowy jest 14, a ciężar atomowy 28,06. W powłoce ziemskiej i wr meteorytach (w kamieniach spadających na powierzchnię ziemi z przestrzeni między planetami) niema krzemu wolnego, czyli rodzimego, to jest niezłączonego chemicznie z innemi pierwiastkami. Jego natomiast połączenia, czyli związki chemiczne, są roz-powszechniońe w bardzo znacznej mierze. Jednym z najpospolitszych i najprostszych, acz ilościowo w powłoce ziemskiej bynajmniej nie najważniejszych związków krzemu jest jego dwutlenek Si 0₂. Nasz piasek zwykły właśnie jest tem ciałem. Gdy pyłek jak najsubtelniejszy dwutlenku krzemowego zmieszamy z pyłkiem wolnego metalu magnezu i mieszaninę tę ogrzejemy do wysokiej temperatury bez dostępu powietrza, to magnez odbierze tlen od krzem, a roztwarza tlenek magnezu oraz krzem wolny. Reakcja ta zachodzi zgodnie z równaniem: Si 0₂ + 2 Mg — —- 2 Mg O 4- Si. Ponieważ rozcieńczony kwas solny, to jest roztwór chlorowodoru H Cl w wodzie, nie działa na krzem a roztwarza tlenek magnezu (Mg O), więc z mieszaniny Mg O i Si kwasem solnym możemy wyodrębnić wolny krzem w postaci bardzo miałkiego proszku barwy zielonka wo-brunatnej. Tak otrzymany krzem ogrzany do temperatury wysokiej płonie w powietrzu, łączy się mianowicie z tlenem i tworzy Si 0₂. Ogrzany natomiast bez dostępu powietrza do temperatury wyższej od 1480° C topi się, poczem studzony krystalizuje się w długie igiełkowe, stalowo-szare kryształy. Skrystalizowany krzem już się nie zapala w powietrzu.

Krzem jest najważniejszym pierwiastkiem chemicznym świata nieorganicznego.

Najważniejszemi połączeniami krzemu są glinokrzemiany, a z pomiędzy nich skalenie: potasowy K₂ Al₂ Si₆ 01? i sodowapniowe, będące roztworami stałemi, czyli kryształami mieszanemi dwu substancyj: sodowej, zwanej albi-tową Na* Al₂ Si₆ 0₁₆ i wapniowej, zwanej anortytową Ca Al₂ Si₂ 0₈. Skalenie są więcej niż połową ciężaru powłoki ziemskiej, mianowicie stanowią one jej 55,60% na wagę. A oprócz skaleni są liczne inne glinokrzemiany w powłoce ziemskiej, jak np. leucyt K₂ Al₂ Si₄ 0₁₂, oraz żelazokrzemiany, jak naprzykład akmit Na₂ Fe₂ Si₄ 0₁₂. Drugie miejsce pod względem ilości zajmują w powłoce

ziemskiej również związki krzemu, mia- tak powszechne na powierzchni ziemi, nowicie metakrzemiany wapnia, magne- Głębokie strefy powłoki ziemskiej za-zu i żelaza Ca Si 0₃, Mg Si 0₃, Fe Si 0₃. wierają ognistociekłą masę, którą zo-Te związki tworzą 15,70% ciężaru wiemy magmą. Jest ona stopem glino-powłoki ziemskiej. Trzecie miejsce pod krzemianów i krzemianów. Wydobywa względem ilości w powłoce planety się ona z wulkanów, wylewa się na po-naszej też jest udziałem połączenia wierzchnię ziemi i zastyga w skały, krzemowego, mianowicie kwarcu-alfa, które nazywamy lawami, albo wylew-który jest dwutlenkiem krzemu Si 0₂; nemi skałami magmowemi. Granity też w powłoce ziemskiej jest go ll,20°/o na powstały z magmy, ale zastygłej w głę-wagę. Z tego widzimy, że krzem wraz bi pod wielkiem ciśnieniem. Tak więc z tlenem i glinem są to najważniejsze glinokrzemiany, krzemiany i dwutlenek ilościowo pierwiastki w powłoce ziem- krzemu to są najistotniejsze ciała za-skiej. Liczby podane wyżej określają równo najgłębszych, jeszcze gorących udział ilościowy połączeń krzemu, glinu i ognistociekłych, jak zewnętrznych ze-i tlenu. Gdy je przeliczymy na pierwiast- stalonych i wystygłych części powłoki ki osobne, to otrzymamy wynik taki: ziemskiej. Wszystkie reakcje ziemskie powłoka ziemi zawiera 49,70°/₀ tlenu, odbywają się w środowisku krzemianów 26,00°/o krzemu, 7,45°/₀ glinu na wagę. i glinokrzemianów. Jak węgiel jest Skalenie z kwarcem pospołu w jedno- P ⁰ d stawowym pierwiastkiem stajnem ziamistem zespoleniu, to wła- w ś wiecie organizmów i połą-śnie są granity, które potężną, liczącą czeń organicznych, tak krzem wiele dziesiątków kilometrów grubości, J es ^ najważniejszym p i e r-skorupą okrywają tajemnicze ciężkie wiastkiem chemicznym świa-jądro ziemi. Wszędzie, gdziekolwiek od- ta nieorganicznego, słaniają się głębsze strefy powłoki ziemskiej z pod skał innych, widzimy właśnie granity. Pod działaniem wody i bezwodnika węglowego zawartego połączeń krzemu w technice najważ-w powietrzu skalenie ulegają rozkłado- niejsze jako surowce są te, które są wi w ten sposób, że na miejsce potasu, najwięcej rozpowszechnione, mianowicie: sodu lub wapnia wchodzi wmdór, odpada kaolin, skaleń potasowy i kwarc, nieco krzemu i tlenu, oraz przyłącza się woda. Ze skaleni powstaje tym sposo- nia potasowego poddany działaniu bar-bem wolny kwas glinokrzemowy zwany dzo wysokiej temperatury staje się por-kaolinem H₂ Al₂ Si₂ 0₈. H₂ O. Jest to celaną. Wszelkie gliny, będące kaolinem, główny, istotny minerał wszelkich glin pomieszanym z kwarcem, z okruchami i iłów. Jako drobniutkie pyłki i kłacz- i resztkami skalenia, z wodorotlenkami ki woda go unosi i składa tam, gdzie żelaza, z węglanem wapnia, wypalane prąd jej słabnie. Kwarc natomiast nie stają się materjałami ceramicznemi wię-ulega przemianie chemicznej od dzia- cej lub mniej szlachetnemi, zależnie od łania wody, a ponadto ponieważ jest czystości użytej gliny, a więc fajansem, twardy, więc woda toczy go tylko, lecz terakotą, majoliką, stejngutem, kanie kruszy, każde zatem jego ziarnko mionką, garnkiem glinianym, dachówką, staje się okrągłe. Nagromadzenia tych kaflem, cegłą. Glina zmieszana z dość zaokrąglonych ziarenek kwarcu są to znaczną ilością węglanu wapnia i pod-właśnie piaski wraz z iłami i glinami, dana działaniu temperatury wysokiej

Zastosowanie połączeń krzemu w technice.

Z pośród bardzo licznych rodzimych

Kaolin z dodatkiem mielonego skale-

nie.

staje się mieszaniną glinokrzemianów, która zmielona i z wodą zmieszana łączy się z nią i zastyga. Jest to tak zwany cement portlandzki (-»Cement), z którego powstaje powszechnie znana zaprawa betonowa (-» Beton).

Drugim nader ważnym i cennym surowcem jest dwutlenek krzemowy (Si OJ, któremu w znacznej mierze jest właściwa wielopostaciowość, to jest zdolność krystalizowania się w różnych rodzajach symetryczności, czyli przybierania różnego ustroju krystalicznego, a także różnej budowy skupień.’ Najwięcej rozpowszechniony jest kwarc-alfa. W szczelinach granitów i innych skał bywa on w postaci nieskazitelnie doskonałych, bezbarwnych, przezroczystych kryształów, cennych jako materjał na wyrób różnych przyrządów optycznych (kwarc nie pochłania fal światła pozafiołkowych), precyzyjnych ciężarków do najskrupulatniejszego ważenia, a także na t. zw. szkło kwarcowe. Stopiony mianowicie płomieniem tleno-wodorowym staje się on miękkiem ciałem bezpostaciowem, które można wydmuchiwać jak szkło zwykłe. Robią zeń w ten sposób lampy rtęciowe zwane powszechnie w medycynie lampami kwar-cowemi, oraz różne przyrządy i naczynia mające przepuszczać pozafiołkowe fale światła, a także znosić raptowne a znaczne różnice temperatury.

Jeden ze stanów dwutlenku krzemowego, t. zw. chalcedon, jest nadzwyczaj drobno krystaliczny o budowie splątanej nader ścisłej. Jego buły w niektórych skałach to znane powszechnie krzemienie, z których człowiek przedhistoryczny robił broń i narzędzia. Piasek kwarcowy topiony z węglanami po-tasowców i wapniowców lub z niektóre-mi innemi ich solami tworzy odporną przezroczystą substancję bezpostaciową zwaną szkłem i powszechnie używaną do celów najrozmaitszych. Rozpuszczając w szkle tlenki metali lub metale wolne, zabarwiamy je na różne kolory. Wszelkie krzemiany, a więc i szkło, szybko roztwarza kwas fluorowodorowy, t. j. wodny roztwór fluorowodoru HF. Jest to reakcja nader ważna, umożliwia bowiem ona przeprowadzenie każdego połączenia krzemowego w stan ciekły i dokonanie jego rozbioru chemicznego. Ponadto fluorowodoru lub jego roztworu wodnego używamy w celu wykonywania na szkle znaków, rysunków i t. p. W tym celu pokrywamy szkło cienką warstewką parafiny lub wosku, a po jej zastygnięciu rylcem lub igłą rysujemy, co potrzeba. Odsłaniamy tym sposobem powierzchnię szkła, którą fluorowodór nagryza.

Godzi się wreszcie wymienić w'ęglik krzemu Si C zwany karborundem. Powstaje on w piecu elektrycznym w temperaturze około 3500° C z mieszaniny węgla i piasku kwarcowego. Karborund są to kryształy szaro-czarne bardzo twarde. Twardszy od karborundu jest tylko diament. Z tej przyczyny obecnie karborund jest w powszeehnem użyciu jako materjał szlifierski. Jest on również nader odporny działaniu środków chemicznych; ogrzewany do temperatur bardzo wysokich, nie zapala się ani w powietrzu, ani nawet w czystym tle-

Z. Weyberg.

KSIĄŻKA. (Tabl. 10—14). W życiu współezesnem jest książka, gazeta, plakat, ulotka, słowem — papier zadrukowany czemś tak powszedniem i codzien-nem, że trudno jest wyobrazić sobie, jak ludzkość mogła obchodzić się bez nich przez długie tysiącolecia.

Droga do książki.

Długa była i trudna droga prowadząca ludzkość do sztuki posługiwania się książką. Pierwszym krokiem na tej drodze musiało być zdobycie umiejętności pisania (-» Pismo). Pracy wielu, wielu pokoleń trzeba było nato, aby ludzkość nauczyła się pisać.

Ludzkość nie znaczy tu jednak: wszyscy ludzie, bo w zaraniu dziejów posiadają sztukę pisania tylko bardzo nieliczni kapłani, uczeni, niekiedy monarchowie i najwybitniejsi mężowie stanu. W Egipcie starożytnym urzędnicy państwowi rachują jeszcze zapomocą nacięć na kawałkach drzewa, karbów; do dziś dnia mówi nauczyciel do ucznia, który nie umie lekcji: zakar-b uj to sobie — a na wsi dozorca robotników rolnych nazywa się karbowym.

Najstarsze zabytki piśmiennictwa egipskiego sięgają kilkunastu wieków przed Chr. Na wschodzie istniała już w VII w. przed Chr. wielka bibljoteka w Niniwie, stolicy państwa asyryjsko-babilońskiego, założona przez króla Assur-bani-pala. Składała się ona z tabliczek, pokrytych pismem klinowem. Egipcjanie natomiast pisali na papy-r u s i e, t. j. materjale przygotowanym z rośliny tej nazwy i sklejanym w arkusze, długości wielu metrów; arkusze te nawijało się na dwa wałki, podobne do naszych „kijów“ do gazet, używanych w bibljotekach, kawiarniach i t. p. Czytający ujmował te kije u dołu obiema rękami i rozwijał rękopis w miarę potrzeby. Ale już w starożytności zastosowano do pisanja pergamin, nazwany tak od miasta Pergamon w Azji Mniejszej, które słynęło z wyrabiania go i wywozu na cały ówczesny świat kulturalny. Jest to skóra zwierzęca, przeważnie owcza, przygotowywana i wygładzana w specjalny sposób. Wreszcie pojawia się papier (-»Papier), wynaleziony prawdopodobnie w bardzo odległych czasach przez Chińczyków, rozpowszechniony jednak w Europie dopiero w XII w. po Chrystusie. Oprócz tych materjałów, będących najbardziej w użyciu, stosowano do pisania najróżnorodniejsze inne, jak tabliczki pokryte woskiem, skorupy, materje; umieszczano napisy na ścianach budowli, ryto je w kamieniu, w metalu i t. p. Rękopisy, wykonane na pergaminie i na papierze, t. j. na materjale dającym się dowolnie składać i zszywać, są pierwowzorem książki w dzisiejszem znaczeniu tego słowa.

Księgarz i kopista w Grecji i w Rzymie.

W Grecji starożytnej i w Rzymie, który od niej przedewszystkiem przejął naukę i literaturę, były w użyciu równorzędnie papyrus i pergamin. W biljote-tekach i pracowniach uczonych przeważał zwój, opisany powyżej, ale znana była również i księga. Autor często szkicował utwór na tabliczkach woskowych, przepisywał go na czysto na pergaminie, u wydawcy zaś kopjowano go na zwojach papyrusowych. Bo w starożytności klasycznej istnieli już wydawcy. Byli to przedsiębiorcy, którzy rozporządzali zastępem biegłych w piśmie niewolników. Przepisywali oni pod dyktando tekst przeznaczony do wydania; jeżeli wydawca miał np. stu niewolników, można było sporządzać równocześnie sto egzemplarzy książki. W handlu rękopisami istniały zatem rozmaite gatunki towaru. Najpierw oryginał, czyto napisany własnoręcznie przez autora — autograf, czy też pod jego osobistym kierunkiem, np. dyktowany własnemu niewolnikowi i poprawiony potem, następnie zaś odpisy, które mogły być wierniejsze lub mniej wierne co do treści, a także lepsze albo gorsze pod względem wykonania.

Rękopis w średniowieczu.

Kościół katolicki stał się w średniowiecznej Europie na długie wieki jedy-nem ogniskiem kultury nowoczesnej. Nieliczni uczeni i pracownicy umysłowi rekrutowali się niemal wyłącznie z po-

między duchowieństwa i jedynie w jego pokolenia zawdzięczają swoją wiedzę ręku spoczywało kształcenie młodych po- o przeszłości, koleń. Teolog ja też stanowiła podstawę studjów na uniwersytetach średniowiecznych, z których naj pierwsze powstały pod koniec XII wieku w Bo-lonji i w Paryżu. Praktyka uniwersytecka wTymagała podręczników, któremi były oczywiście rękopisy. Podstawowe dzieła autorów średniowiecznych były przepisywane niezliczoną ilość razy, w całości lub we fragmentach. Niezmiernie dużo czasu zabierało porównywanie kopij z wzorem, który przeważnie stanowił już rówmież odpis — t. zw. k o 1 a-cjonowanie. Pomimo to i teraz, jak w starożytności, kursowało mnóstwo rękopisów, zniekształcających treść i język oryginałów.

Zaczątki sztuki drukarskiej.

Ale przepisywanie ręczne wymaga wiele czasu, więc też rękopisów było ciągle za mało, nawret na skromne ilościowo potrzeby ruchu umysłowego owych czasów. Jeżeli zaś coś jest rzadkie, już przez to samo staje się arogiem. Jeden z rękopisów Bibljoteki Jagiellońskiej nosi na końcu nadpis: „Czech (handlarz czy kopista) żąda pieniędzy". Cena przeciętna rękopisu była mniej więcej tak wrysoka, że całkowite wynagrodzenie roczne profesora Akademji Krakowskiej w XV w. wystarczyłoby na nabycie kilku zaledwie ksiąg. Ale znane są też fakty kupowmnia rękopisu za cenę konia, w XI i XII w. dawano za mszał winnicę lub małą posiadłość wiejską. Ceny rękopisów ozdobnych, ilustrowanych ręcznie, t. zw. iluminowanych, były fantastyczne, zwłaszcza jeżeli oprawa była ozdobna, bo nie szczędzono tu zazwyczaj nawret złota, srebra i drogich kamieni. Kiedy w epoce odrodzenia zaczęto wyszukiwać i skrzętnie gromadzić zabytki zamarłej kultury klasycznej (-»Odrodzenie), kiedy uczeni humaniści uczynili ją przedmiotem naczelnym swych badań i studjów (—> Humanizm), kiedy bardzo powrolnie, lecz stale zwiększały się zastępy ludzi umiejących czytać i pisać, — dawała się coraz mocniej odczuwać potrzeba znaczniejszej liczby ksiąg¹, i to ksiąg dostępnych nietylko dla insty-tucyj kościelnych i zakonnych, dla monarchów, znakomitych mężów stanu i uczonych, lecz dla szerszych kół (jak powiedzielibyśmy dzisiaj) inteligencji. Istniały już zaczątki sztuki mechanicznego powielania obrazków, której najdawniejszemu wytwmrami były karty do gry. Oprócz kart malowanych ręcznie sporządzano już w średniowieczu odbijane ze stempli drewnianych lub metalowych. Istotą tego wynalazku jest po-

.dla

Obieg rękopisów dla celów uniwersyteckich miał swoje ustalone formy. Do społeczności akademickiej należał zawsze t. zw. po łacinie stcutionarius, t. j. księgarz uniwersytecki. Nazwa ta zachowała się w języku angielskim, gdzie słowe: stalioner oznacza po dzień dzisiejszy handlarza materjałami piśmiennemu Urząd ten był przewidziany już w pierwszym akcie fundacyjnym uniwersytetu krakowskiego, nadanym przez Kazimierza Wielkiego w 1364 r., i od tej daty liczymy początki księgarstwa w Polsce. W Europie południowej i zachodniej istniały też księgarnie poza-uniwersyteckie, t. j. wersztaty przepisywania i handlu rękopisami, podobne do tych, jakie widzieliśmy w starożytności klasycznej. Ale najwięcej chyba rękopisów wytwarzano w klasztorach. Reguły zakonne nakładały na mnichów obowiązek dokonywania odpisów. Pisali zatem- — jak stwierdza św. Jan Kanty — własnego i bliźnich pożytku, dla uniknięcia nudy i próżnowania, dla chwały Boga“. W ciszy cel klasztornych bezimienni przeważnie zakonnicy dokonali olbrzymiego dzieła, któremu następne

mysł odwrócenia obrazu, jak w lustrze, przygotowania negatywu, z którego możnaby odbijać dowolną liczbę pozytywów (-» Fotograf ja), po posmarowaniu odpowiednią farbą. Oprócz kart do gry odbijano w ten sposób ze stempli drewnianych obrazki świętych, z podpisami lub bez nich. Z biegiem czasu poczęto układać z obrazków opatrzonych podpisami całe książki, zlepiając nawet po dwa obrazki razem, co czyniło zupełnie wrażenie dzisiejszej karty z książki, zadrukowanej po obydwu stronach. Zachowało się trochę takich druków, t. zw. ksyłograficznych (ksylos znaczy po grecku: drzewo), np. słynna Ars Moriendi (po polsku: Sztuka umierania) w bibljotece Kórnickiej pod Poznaniem.

Pierwsze druki.

System powielania tekstu wyrytego na drzewie lub metalu nie nadaje się do drukowania książek, gdyż wymagałby sporządzania takiej liczby płyt, ile stronic posiada książka. To też właściwem rozwiązaniem zagadnienia było dopiero wynalezienie ruchomej, metalowej czcionki (-> Drukarstwo). Wynalazku tego dokonał Jan Gutenberg z Moguncji około połowy XV w. Wątpliwą jest rzeczą, czy Gutenberg i jego współcześni mogli pojąć całą doniosłość olbrzymiego przewrotu, jaki się dokonał za sprawą maleńkiej czcionki metalowej. W każdym razie postępowali jak najostrożniej, starając się nadać pierwszym drukom formę i wygląd rękopisu, do których byli przyzwyczajeni ówcześni czytelnicy. Rysunek i krój czcionek wzorowano na najbardziej rozpowszechnionych kształtach pisma i nawet odlewano po kilka różniących się nieznacznie znaków dla jednej czcionki, ażeby zachować pozór pisma ręcznego. Tytuł umieszczano nie na początku książki, lecz przy końcu, jak to było w zwyczaju dla rękopisów; pierwsze litery rozdziałów, t. zw.

inicjały, wykonywano ręcznie, jak również ozdoby na marginesach tekstu i t. p.

Książka orężem w walce idej.

W XVI wieku książka wydostaje się z powijaków i rozpoczyna swoje życie prawdziwe. Wstępuje na drogę coraz świetniejszego rozwoju. Przez wieki pozostaje słowo drukowane, obok żywej mowy, jedynem narzędziem porozumiewania się na odległość z zastępami ludzi nieznajomych, do których nie możnaby było dotrzeć na innej drodze. Wynalezienie druku stworzyło możność sporządzania dowolnej liczby zupełnie jednakowych egzemplarzy. Im więcej jest egzemplarzy książki, tern łatwiej jest ona dostępna, tern dogodniejsza w użytkowaniu, tern niższa w cenie. Już w XVI w. rozwija się potężne księgarstwo, kwitnie papiernictwo, udoskonala się introligatorstwo. Tworzą się wielkie księgozbiory (-» Bibljoteka), budzi się zamiłowanie do książek (—» Bibliofilstwo), powstaje specjalna gałąź badań nad książką (-» Bibljografja). Książki wyrastają wolna z szablonu okresu ręko-piśmien ego, zyskują własną indywidualność, jak młodzież wkraczająca w życie. Stają się coraz bardziej potrzebne, zwiększając stale kadry swych zwolenników, zdobywają wiernych, serdecznych przyjaciół — ale również wrogów. Bywają książki ofiarami prześladowań, jak żywe istoty. Skazane na spalenie, niekiedy razem z autorem, płoną na rynku, ku uciesze gawiedzi. Widowisko to odżyło po wiekach jedynie w Trzeciej Rzeszy niemieckiej. Bo jakkolwiek kontrola nad drukami, t. zw. cenzura (kościelna i świecka) istnieje we wszystkich krajach po dzień dzisiejszy, to jednak złagodziła znacznie swe metody działania: gdy dawniej istniała t. zw. cenzura prewen-c y j n a, zakazująca drukowania książek lub czasopism, których tekst nie byłby zgóry do druku zakwalifikowany, to obecnie książka dopiero po wydrukowaniu bywa umieszczana na t. zw. indeksie książek zakazanych przez kościół, albo też ścigana przez władze państwowe.

Demokratyzacja oświaty i książki.

Ale czytelników było jeszcze ciągle niewielu. Ludzie przeważnie żyli i umierali w zupełnym analfabetyzmie, t. j. nie posiadając umiejętności czytania i pisania (—> Analfabetyzm). Dopiero pod koniec XVIII w. wraz z demokratyzacją rządów i warunków życia społecznego rozpoczął się wielki proces demokratyzacji książ-k i. Nie byłoby to jednak możliwe, gdyby nie był się dokonał równocześnie przewrót w sposobach wytwarzania i rozpowszechniania książek. Książka składana i odbijana ręcznie stanowiła wielki postęp w stosunku do rękopisu, ale nie nadawała się jeszcze do produkcji masowej. W XIX w. para i elektryczność zostają ujarzmione przez człowieka i w przemyśle zapano-wuje wszechwładnie maszyna. Maszyna papiernicza, mechaniczna prasa drukarska, maszyna do składania, narzędzia introligatorskie dochodzą do takiego udoskonalenia, że wyprodukowanie książki czy czasopisma w setkach tysięcy egzemplarzy staje się rzeczą łatwą i codzienną (-»Drukarnia współczesna). Tworzą się wielkie zakłady wydawnicze i drukarskie, setki najróżniejszych księgarń, tysiące punktów sprzedaży gazet i czasopism. Organizują się zawodowo grupy ludzi piszących: uczonych, poetów, powieściopisa-rzy, autorów dramatycznych, krytyków, publicystów, dziennikarzy. Bo jakkolwiek zawód pisarski istnieje od wieków i zawsze był czczony i szanowany, jednak odniedawna dopiero poczęto rozumieć w całej pełni, jak jest trudny i uciążliwy i jak troskliwą pieczą powinien być otaczany przez społeczeństwo i przez państwo. Czynniki społeczne i państwowe pracują usilnie nad wprowadzeniem słowa drukowanego w ośrodek zainteresowań jak najszerszych warstw ludności. Począwszy od połowy XIX w. wprowadza się w wielu krajach t. z w. ustawy bi-bljoteczne, t. j. przepisy oprzy-in u s o w e m zakładaniu bibljotek przez gminy miejskie i wiejskie. W Polsce ustawa taka jest przygotowana, i zapewne niezadługo stanie się prawem.

Rola techniki w demokratyzacji książki.

Możność masowej produkcji książek jest jedną z najważniejszych zdobyczy kultury, ale samej książce wyszła z początku niekoniecznie na dobre. Wytwarzanie ręczne było rzemiosłem, które wymagało uzdolnienia, umiejętności i zamiłowania. Drukarz XVI w. miał tempo pracy powolne, pozwalające na staranne obmyślenie i dokładne wykonanie każdego szczegółu. Przytem poziom artystyczny sztuki drukarskiej był tak wysoki, że każdy z konieczności starał się do niego dociągnąć. Zmechanizowanie drukarstwa i jego rozpowszechnienie sprawiło, że i tutaj, jak w innych gałęziach wytwórczości, miejsce rzemieślnika zajął robotnik, niedostatecznie często przygotowany do swego zawodu, nędznie płatny i niezainteresowany w powodzeniu i rozwoju zakładu; kierownictwo zaś spoczywało nieraz nie w ręku zamiłowanego drukarza-zawodowca, lecz przedsiębiorcy, który nie znał się na robocie i nie dbał o jej wartość, myśląc tylko o osiągnięciu jak najwyższych zysków. Rozwój techniki pozwolił na zastosowanie w drukarstwie różnych systemów reprodukcji foto-mechanicznej, tanich, ale zatracających częstokroć wartość artystyczną ryciny (-> Fotograf ja). Zastąpiły one drzeworyt, nieudolny jeszcze w inkunabułach, ale osiągający cechy doskonałości w wieku XVI; sztych, ryty w metalu, dla którego epoką najwspanialszego rozkwitu był wiek XVIII; litograf ję, która, wynaleziona przez Alojzego Sene-f e 1 d e r a pod koniec tegoż wieku, święciła swoje największe triumfy w pierwszej połowie XIX w. — wreszcie inne rodzaje technik ilustracyjnych, t. zw. oryginalnych lub szlachetnych, bo wymagających bezpośredniego udziału w wykonaniu samego artysty, lub przynajmniej wykwalifikowanego zawodowca. Brzydka czcionka, niegustowny układ kolumn, bylejaki papier, niedbałe odbicie, nadmiar zbędnych ozdób i fatalnie wykonanych drogą mechaniczną ilustracyj —r oto cechy pierwszych książek produkowanych masowo. To też w połowie XIX w. ujawniła się reakcja przeciwko takiemu stanowi rzeczy, najpierw w Anglji, a następnie na całym kontynencie europejskim (—»Bibliofilstwo). Zainteresowano się na nowo rysunkiem i układem czcionki, zharmonizowaniem artystycznem wszystkich czynników, z których składa się książka, zabrano się z zapałem do studjowania zanikających już w zastosowaniu drukarskiem szlachetnych technik ilustracyjnych. Grafika zdobyła sobie prawo obywatelstwa pośród innych gałęzi wielkiej sztuki, czego wyrazem zewnętrznym stało się tworzenie odpowiednich katedr w szkołach specjalnych. Ale wykonanie takiej książki pięknej, wytwornej, bibljofilskiej było bardzo kosztowne i ceny dochodziły do rozmiarów fantastycznych, przypominających stan rzeczy z epoki rękopisów średniowiecznych. Książka artystyczna była dostępna dla nielicznych miłośników-bogaczy, gdy ogół musiał się zadowalać tanią lichotą. Tutaj przyszedł jednak w pomoc dalszy rozwój techniki, t. j. ten sam czynnik, który niegdyś • strącił książkę z zajmowanego przedtem piedestału. Udoskonalenie procesów reprodukcji dało możność osiągania wyników wysoce artystycznych tanim kosztem, bo przy produkcji masowej. Tym sposobem osiągnięto nareszcie po wiekach cel długotrwałych, uciążliwych zabiegów: książkę piękną a tanią, dostępną więc dla wszystkich.

Autor — księgarz — czytelnik — hibljoteka.

Tak jest w zasadzie, w teorji, ale w praktyce dalecy jeszcze jesteśmy od tego ideału. W ciężkich warunkach ekonomicznych, jakie po wojnie przeżywa świat cały, najtańsza nawet książka wydaje się zbyt droga, chyba że ktoś uważa czytanie za potrzebę równie niezbędną, jak jedzenie czy mycie się. Ale tacy, którzy tak silne mają potrzeby duchowe, że potrafią dla nich wyrzec się innych, stanowią w każdem społeczeństwie mniejszość. Książki rozchodzą się ciągle jeszcze w zbyt małej liczbie egzemplarzy, w zbyt niskich nakładach — jak się to nazywa w księgarstwie — a przeto możność masowego ich sporządzania, na co pozwalałaby technika współczesna, pozostaje w krainie teorji. Prawdziwie tania zaś może być tylko książka wytwarzana masowo. Istniałaby na to rada, nawet w obecnych, niepomyślnych warunkach materjalnych. Liczba ludzi chętnych do czytania niewątpliwie wzrasta, tylko że nie mają oni za co kupować książek. Kogo nie stać na książki, może jednak nieraz pozwolić sobie na koszt kilkugroszowej opłaty w bibljotece publicznej. Zmalały bardzo zastępy indywidua 1-n y c h nabywców książek, kupujących je dla siebie i najbliższej rodziny, ale w tym samym stopniu powinnaby wzrastać liczba nabywców zbiorowych, t. j. bibljotek wszelkiego typu i wszelkich rozmiarów. Do tego właśnie zmierzają ustawy o przymusowem zakładaniu bibljotek gminnych, o których wspomniano powyżej. Książkę kupioną przez pojedynczego człowieka czyta jedna, kilka, najwyżej kilkanaście osób, gdy książka bibljoteczna może przejść przez wielką liczbę rąk, aż do „zaczy-tania“ na śmierć. Gdyby więc istniała dostateczna liczba bibljotek publicznych, obficie zaopatrzonych, książka rozchodzićby się mogła masowo, nawet w czasach kryzysu, i osiągnęłaby niskie ceny. Wzmogłoby się tym sposobem księgarstwo, uzyskałoby środki na rozszerzenie swej działalności wydawniczej, mogłoby lepiej opłacać pracę autorów. Autor, uwolniony od ciężkiej troski codziennej o kawałek chleba dla siebie i swojej rodziny, miałby możność głębszego przemyślenia i staranniejszego wykonywania swych prac, przez co podniósłby się poziom piśmiennictwa i kultury narodu wogóle. j. Muszkowski.

Przeczytaj przedewszystkiem: J. St. B y-stroń: Człowiek i książka, Warszawa, 1935.

KSIĘŻYC. (Tabl. 15—16). Księżyc jest najświetniejszem po Słońcu ciałem niebieskiem, okazały jednak jego wygląd spowodowany jest tylko małą odległością tego globu od Ziemi, towarzysz nasz bowiem należy w istocie do drobnych ciał kosmicznych.

Odległość i rozmiary Księżyca.

Odległość Księżyca jest najmniejszą z pośród odległości, jakie nas wogóle dzielą od ciał niebieskich. Możemy bardzo łatwo zmierzyć tę odległość, obserwując jednocześnie położenie Księżyca na niebie wśród gwiazd z dwóch różnych miejsc na Ziemi, np. z dwóch obserwa-torjów, z których jedno jest położone w środkowej Europie, drugie zaś — w południowej Afryce. Jeżeli obserwator ja A i B leżą na jednym południku, jak to zaznaczono na rysunku (ryc. 10),

-K

!B

Ryc. 10. Pomiary odległości Księżyca.

na którym punkty O i K oznaczają środek Ziemi i środek Księżyca, wtedy w czworoboku OAKB znamy bezpośrednio z obserwacyj kąty O AK i OBK, dalej kąt AOB jest znany jako różnica w szerokości geograficznej obu obserwator j ów, wreszcie długości boków O A i OB znamy jako promienie Ziemi w miejscach obserwacji. Znajomość tych wielkości wystarcza do obliczenia przekątni OK, czyli odległości Księżyca od środka Ziemi, względnie kąta OKA, czyli t. zw. paralaksy geocen-trycznej Księżyca. Tym sposobem dowiadujemy się, że Księżyc jest średnio odległy od Ziemi o 384 000 km, t. j. o 60,3 promieni równikowych Ziemi. Odległość ta ulega wahaniom od 356 000 km do 407 000 km. Znając odległość Księżyca i średnicę kątową jego tarczy, bez trudu obliczamy, że linjowa średnica globu księżycowego wynosi 3480 km, jest więc blisko 4 razy mniejsza od średnicy Ziemi. Stąd obliczamy, że objętość Księżyca jest 49 razy mniejsza od objętości naszej planety, z siły zaś przyciągania, jaką Księżyc wywiera na Ziemię, znajdujemy, że masa naszego satelity jest 81 razy mniejsza od masy Ziemi.

Fazy Księżyca.

Znane są wszystkim rozmaite postaci, w jakich oglądamy Księżyc. Zmiany wyglądu Księżyca, noszące nazwę jego faz, powtarzają się w okresie czasu zwanym miesiącem synodycz-nym (-» Kalendarz) i wynoszącym przeciętnie 29,53 dni.

Fazy Księżyca, świecącego odbitem światłem słonecznem, wrywołane są względnemi położeniami Księżyca na niebie w stosunku do Słońca. Gdy Księżyc znajduje się w kierunku Słońca, mówimy, że jest nów. Kgiężyc wówczas wschodzi i zachodzi jednocześnie ze Słońcem i noce wtedy są ciemne. Już jednak po upływie jednego lub dwóch dni po nowiu możemy dostrzec wieczorem po zachodzie Słońca nisko nad zachodnim horyzontem wąski sierp, zwrócony wypukłością ku Słońcu. W ciągu następnych dni Księżyc oddala się od Słońca na niebie wT kierunku wschodnim i szerokość sierpa wzrasta; wreszcie po upływie około 7 dni po nowiu Księżyc oddali się o 90° na wschód od Słońca i tę chwilę nazywamy pierwszą kwadrą. Widzimy wtedy połowTę oświetlonej części Księżyca, świecącego wówczas na niebie w pierwszej połowie nocy. Odsuwdając się stale na wschód od Słońca, Księżyc po upływie około dwóch . tygodni od nowiu znajdzie się w odległości 180° od Słońca na niebie. Świeci on wtedy w pełni przez całą noc jako okrągła tarcza. Po pełni Księżyc zbliża się od zachodu ku Słońcu i gdy odległość na niebie między temi ciałami zmniejszy się do 90°, znów widzimy połowę oświetlonej tarczy Księżyca, zwróconej wypukłością ku wschodowi. Faza ta nosi nazwę ostatniej kwadry. Po ostatniej kwadrze, podczas której Księżyc świeci w drugiej połowie nocy, część oświetlonej powierzchni nadal się zmniejsza, Księżyc coraz krócej świeci jako sierp przed wschodem Słońca, wreszcie znika podczas nowiu.

Przez kilka dni przed nowiem i po nowiu z łatwością dostrzegamy gołem okiem obok jasnego sierpa resztę tarczy Księżyca, słabo rozjaśnioną t. zw. światłem popielą te m. Światło to otrzymuje Księżyc od Ziemi, naświetlonej przez Słońce.

Ruch Księżyca.

Opisany pozorny ruch Księżyca i jego fazy wynikają z ruchu obiegowego naszego satelity dokoła Ziemi. Prawo ciążenia powszechnego (-» Ciążenie powszechne) sprawia, że ruch ten jest zakłócany przez potężne działanie przyciągania słonecznego, wskutek czego położenie i kształt orbity Księżycowej ulegają ciągłym znacznym zmianom. Podobny wpływ, lecz znacznie słabszy, wywierają sąsiednie planęty na ruch Księżyca. Wszystko to sprawia, że matematyczne ujęcie ruchu naszego satelity we wTzory (t. zw. teorją ruchu Księżyca) jest zagadnieniem niesłychanie trudnem, które dotychczas nie zostało rozwiązane całkowicie zadowalająco, mimo że nad niem pracowało wielu wybitnych astronomów-matematyków XIX i XX stulecia.

Wpływ Księżyca na Ziemię.

Zmiany faz Księżyca posiadają dla nas duże znaczenie wskutek towarzyszących im zmian oświetlenia nieba nocnego. Nierównie jednak większe praktyczne znaczenie posiada wpływ, jaki masa Księżyca wywiera na Ziemię. Różnica sił, z jakiemi Księżyc przyciąga środek Ziemi i jej powierzchnię, sprawia, że wody wT morzach i oceanach wznoszą się i opadają dwa razy w ciągu doby księżycowej. Zjawisko to nosi nazwę przypływów i odpływowi dokładne jego poznanie ma nadzwyczaj doniosłe znaczenie dla żeglugi. Wprawdzie po-

o 10 20 km

Krater księżycowy

wstawanie przypływów i odpływów wywołane jest przez łączne działanie sił przyciągających Słońca i Księżyca, jednakże oddziaływanie Księżyca, jakkolwiek przeszło 2¹/* miljona razy mniejszego od Słońca, jest przeważające wobec małej odległości jego od Ziemi.

Drugiem ważnem zjawiskiem, które również w przeważającej części wywołane jest przez przyciągającą siłę Księżyca, jest p r e c e s j a, czyli cofanie się punktu równonocy wiosennej (-» Czas astronomiczny). Wskutek precesji bieguny niebieskie zmieniają położenie wśród gwiazd, zakreślając na niebie koło o promieniu 23° w ciągu 26.000 lat.

Powierzchnia Księżyca.

Pod względem swej istoty Księżyc zaliczany jest do planet, t. j. do zimnych i ciemnych ciał, świecących jedynie od-bitem światłem słonecznem (—> Planety). Jest to jedyna planeta, której powierzchnię możemy bardzo szczegółowo badać nawet przy użyciu skromnych środków optycznych. Niestety, znajomość powierzchni Księżyca musiała się ograniczyć tylko do jednej jego strony, z powodu bowiem śeisłej równości okresu obrotu dokoła osi i okresu obiegu dokoła Ziemi Księżyc zawsze zwrócony jest ku nam jedną i tą samą stroną.

Już widok Księżyca w małej lunecie ukazuje mnóstwo szczegółów na jego powierzchni. Z nich najbardziej charakterystyczne są t. zw. kratery, t. j. góry pierścieniowe o bardzo stromo opadających ścianach wewnętrznych i stosunkowo łagodnych zboczach. Średnice tych kraterów’ wahają się od 200 km u największych do 300 m. u najmniejszych, dostrzegalnych jeszcze w lunetach. Kratery księżycowe nie są podobne do wulkanów ziemskich, podczas bowiem gdy te ostatnie są usypiskami stożkowa-temi, powstałemi z wybuchów, kratery księżycowe są przeważnie rozległemi

⁷/////f///7ff7/7/l7J7h/f!n/r}777/J}>//)>////f7?77f////I7fffff77J7r/.

T 2    3    * S-Am

Krater z/emski

Ryc. 11. Profil wulkanu ziemskiego (Wezuwjusza) i krateru księżycowego (Tycho).

płaszczyznami, okolonemi pierścieniami górskiemi, jak to wskazuje ryc. 11. Stosunkowo nieliczne są na Księżycu łańcuchy gór, które tak często występują na Ziemi (tabl. 16 a). Dość znaczne obszary powierzchni Księżyca zajęte są przez duże pofałdowane równiny, które otrzymały niesłusznie nazwę mórz, wody bowiem na nich niema zupełnie (tabl. 16 b).

Przyglądając się Księżycowi, z łatwością dostrzegamy, że szczegóły jego powierzchni występują z jednakową wyrazistością zarówno w środku tarczy, jak i na jej brzegu. Wnioskujemy stąd, że ' Księżyc musi być pozbawiony prawie całkowicie atmosfery, gdyby bowiem glob księżycowy był otoczony gazową atmosferą o znacznej gęstości, wtedy brzeg tarczy Księżyca byłby mniej wyraźny, niż jej środek. W przekonaniu o braku atmosfery na Księżycu utwierdzają nas jeszcze inne fakty, jak np. momentalne znikanie gwiazd za tarczą Księżyca bez najmniejszego osłabienia ich blasku i również nagłe ich ukazywanie się. Śmiało wrięc obecnie twierdzić możemy, że Księżyc jest globem zupełnie martwym -— bez powietrza i bez wody.

Podróżnika, któryby w jakiś sposób mógł dotrzeć na Księżye, otoczyłyby niezmiernie dzikie rumowiska skał, kraterów i pofałdowanych równin. Dzikość zaś krajobrazu potęgowałyby liczne głę- -bokie pęknięcia w skorupie księżycowej, ciągnące się często na wiele setek kilometrów. Pęknięcia te, czyli s z c z e 1 in y, obserwujemy przez lunety w wielu miejscach powierzchni Księżyca. Ostatnim wreszcie godnym uwagi szczegółem byłyby jasne smugi, rozchodzące się promienisto od wielkich kraterów i najlepiej widoczne podczas pełni. Prosto-linjowe te smugi mają długość niejednokrotnie powyżej tysiąca kilometrów.

Brak atmosfery na Księżycu sprawia, że niebo księżycowe jest zupełnie czarne, usiane gwiazdami nawet podczas dnia, nie stoi bowiem na przeszkodzie w ich oglądaniu rozproszone przez atmosferę światło słoneczne, z jakiem mamy do czynienia na Ziemi. Świat na Księżycu jest pełen kontrastów. Dokąd bezpośrednio docierają promienie słoneczne, jest widno i gorąco, w cieniu zaś jest absolutnie ciemno i zimno.

Jednym z dużych sukcesów nowoczesnej astronomji jest możność mierzenia temperatur planet zapomocą czułych termoelementów. Przy tego rodzaju pomiarach mierzymy ciepło, jakie wysyła ku nam planeta bądź z części nagrzanych przez Słońce, bądź też z części ciemnych, i stąd obliczamy temperaturę różnych części planet. W zastosowaniu do Księżyca okazało się, że w ciągu dnia, który trwa na Księżycu przeszło 14 dni ziemskich, powierzchnia globu nagrzewa się blisko do + 100° C, aby w ciągu tak samo długo trwającej nocy opaść poniżej —150° C. Amplituda więc zmian temperatury na Księżycu wynosi około 250° C.

O naturze skał, z jakich zbudowany jest Księżyc, możemy wnioskować na podstawie zdolności odbijania promieni słonecznych. Średnio powierzchnia Księżyca odbija 7°/₀ padającego na nią światła słonecznego, przyczem zdolność ta odbijania promieni słonecznych waha się w granicach od 14°/₀ do 4°/₀. Taką małą zdolność odbijania światła posiadają na Ziemi jedynie minerały takie, jak lawa, glina, piasek i tuf wulkanicz

ny, a więc przypuszczalnie z takich szarych, matowych materjałów jest zbudowany „srebrny glob Księżyca".

E. Rybka.

Nowa literatura naukowa polska nie zawiera specjalnych dzieł odnoszących się do Księżyca. Czytelnik znaleźć może wiadomości o Księżycu w podręcznikach kosmograf ji np. J. Gadomskiego i E. Ryb-ki lub M. Ernsta.

KSZTAŁCENIE.

Różne rodzaje znaczenia słowa: rozwój.

Każda istota żywa od chwili narodzin aż do okresu dojrzałości podlega pewnemu doskonaleniu: jej siły fizyczne powiększają się, wytrzymałość wzrasta, reagowanie na bodźce zewnętrzne staje się dokładniejsze, a sprawność ruchów bardziej celowa. Ten wzrost organiczny dokonywa się sam z siebie, bez woli i przyczyniania się osobnika: w miarę upływających miesięcy i lat posuwa się naprzód proces rozwoju, osiągając, o ile nie zostanie pokrzyżowany przez specjalne okoliczności, właściwy dla danego gatunku poziom.

To organiczne doskonalenie nie wyczerpuje jednak całego procesu przemian, którym podlegają istoty żywe. Zwierzęta i ludzie rozwijają się równie przez uczestnictwo w sytuacjach życiowych. W pewnym wieku życie przestaje być okazją do nieodpowiedzialnej zabawy, staje się rzeczą poważną, trudną, czasami niebezpieczną. Osobnik nabiera wprawy w ocenianiu możliwości działania użytecznego i w orjentowaniu się wśród różnych okoliczności, zyskując to, co potocznie nazywamy doświadczeniem życiowem. Ten proces przemian zależny jest od świadomości i dlatego niewszystkie istoty żywe mu podlegają.

Ale człowiek rozwija się jeszcze i w inny sposób. Młode zwierzę, które

straciło rodziców, o ile tylko utrzyma się przy życiu, wychowuje się samo i samo posiędzie tę całą życiową umiejętność, która właściwa i potrzebna jest jego gatunkowi. Niemowlę jednak w takiem odosobnieniu nie wyrosłoby na człowieka. Wymaga ono bowiem długotrwałej styczności duchowej z dojrzałymi ludźmi, dzięki niej tylko przestaje być zwierzątkiem i nabiera psychicznych cech człowieka. Dlatego to słusznie powiedziano, iż zwierzę rodzi się raz jeden tylko, człowiek zaś dwukrotnie: fizycznie i duchowo.

Rozwój duchowy, dokonywający się dzięki styczności z innymi ludźmi, posiada dwojaki charakter. Przedewszyst-kiem wytwarza on pewne powierzchowne przyzwyczajenia. Nabieramy wprawy w wykonywaniu wielu czynności zmechanizowanych: ubieranie się, sposób jedzenia, formy powitania, zdawkowe słowa, obojętne rozmowy — wszystko to, codzienny zasób życia, nie absorbuje nas wewnętrznie. Podobnie uczymy się wypowiadać poglądy, których nigdy nie analizowaliśmy, oceny, których nigdy nie sprawdzaliśmy. Nawet nasze odczucia piękna i' dobra, nasze zachwyty i oburzenia mają często taki zdawkowy charakter i są bierną uległością wobec mody, tradycji, przyzwyczajenia. Rozwój nasz staje się wrastaniem w pewne środowisko, upodobnianiem się do otoczenia, przeżywaniem własnego życia według szablonu obowiązującej przeciętności.

Nie wyczerpuje to jednak wszystkich naszych możliwości: zdolni jeszcze jesteśmy do innego, głębszego procesu życia. Gdy spotykamy nieoczekiwanie od lat niewidzianą, a drogą osobę, nasz ukłon kryje treść wewnętrzną bogatą i żywotną, której daremnie szukalibyśmy w ukłonie oddanym znajomej, ale nawpół obcej osobie; gdy wygłaszamy jakiś pogląd, zdobyty w trudzie własnych badań lub osobistych doświadczeń, czujemy jego prawdę zgoła inaczej niż wówczas, gdy powtarzamy cudze zdania; gdy podejmujemy jakąś ważną decyzję, przeżywamy niepokój ciążącej odpowiedzialności, której nikt za nas nie podźwignie; gdy coś nas zachwyca lub porywa — dzieło sztuki, praca, zadania społeczne — i zmusza, by działać wbrew otoczeniu, wówczas wiemy, iż jesteśmy posłuszni sobie i że nasze życie zyskuje nasz własny sens. Szablon, przyzwyczajenie, modą, opinja tracą władzę nad nami. Poczynamy żyć samoistnie, doświadczać wciąż na nowo, przyjmować i odrzucać, zmieniać się i rosnąć. Taki stopniowy rozwój jest rozrastaniem się i pogłębianiem naszej osobowości. Nie jest ona bowiem czemś stałem, gotowem, ókreślonem raz na zawsze: jest ośrodkiem różnych sił, które zmiany wywołują i same podlegają przemianom, potokiem doznań i czynów, wciąż nowych,- choć zawsze wiernych tej samej linji przewodniej. Na tym rozwoju polega kształcenie.

Proces kształcenia.

Na czem polega proces kształcenia, zobaczymy na dwóch przykładach.

Dawniej, w dzieciństwie, nie interesowały nas zupełnie dzieła sztuki. Ale kiedyś jakiś obraz, jakaś rzeźba uczyniła silne wrażenie, wstrząsnęła nami. Odtąd zaczęliśmy zwracać uwagę na podobne rzeczy i ta sfera rzeczywistości poczęła dla nas istnieć. Od tego czasu zaczął powoli zbierać się nasz materjał doświadczeń estetycznych: zapamiętaliśmy różne dzieła sztuki, zwiedzaliśmy takie i inne muzea, zachowaliśmy wspomnienia o różnych wystawach. Porównywamy, oceniamy. Zaczynamy zdobywać znawstwo sztuki: już nam nie imponują rzeczy efektowT-ne a słabe, potrafimy odróżnić rzecz lichą od dobrej, nabieramy smaku. Nie rozumiemy już życia bez tych doznań estetycznych, stają się one dla nas równie potrzebne, jak jedzenie i spanie, już się nie możemy bez nich obejść. Nasza radość z widzenia rzeczy pięknych staje się głębszą i trwalszą. I tak trwałością wysiłku nagromadzonego doświadczenia, znawstwem osiągniętem przez innych ludzi, ale przeżytem przez nas, osiągnęliśmy pewien poziom wykształcenia estetycznego.

Oto drugi przykład: stosunek do pracy.

Pracując bez zapału i zamiłowania, traktujemy naszą działalność jako ciężki a w gruncie rzeczy obojętny wysiłek, jako trud wewnętrznie obcy; powstaje nuda, zniechęcenie, wyczekiwanie na chwile odpoczynku; nasze życie wewnętrzne zamiera. Inaczej, gdy lubimy pracę. Wówczas rozbudza nas ona duchowo: coraz głębiej wnikamy w wymagania, które nam stawia i coraz pełniej chcemy ją ogarnąć; trudności, jakie napotykamy, stają się osobistym problemem sprawności i odpowiedzialności ; w toku wypełnianego trudu dojrzewamy wewnętrznie, zyskujemy Avgląd głębszy zarówno w nasze własne możliwości, jak i w sytuacje społeczne, związane z daną pracą. Proces kształcenia, jaki pod wpływem pracy przeżywamy, polega nietyle na zwiększonej sprawności wykonawczej, ale na wytwarzaniu w nas tych wszystkich cech usposobienia i zapatrywań, które wiążą się z wypełnianiem zadań, z tworzeniem czegoś; polega na zespalaniu się z innymi pracownikami, na pogłębianiu naszego uczestnictwa w życiu zbiorowem.

Kształcenie zatem jest sprawą dojrzewającej osobowości: gdzie nie zachodzi proces uświadamiania sobie własnej osobowości i troski o nią, tam mamy do czynienia tylko z tresurą i z przystosowaniem się. Kształcenie jest procesem wewnętrznej żywotności: ten, kto ją traci, ulega szablonowi i rutynie, mechanizuje się w powtarzanych czynnościąch. Kształcenie jest ciągłością wysiłku, skierowanego ku pewnym zadaniom lub pewnym wartościom, trwa i potężnieje ciągłem narastaniem, nie może być osiągnięte jednorazowym czynem. Kształcenie jest zespolone z działaniem w pewnem środowisku społecznem, t. zn. jest odpowiednikiem tego typu życia, który prowadzimy; nie polega na gromadzeniu i posiadaniu wiadomości.

Widzimy stąd, że kształcenie jest właściwie zawsze samokształceniem. Dotyczy ono naszych najgłębszych, osobistych zadań życiowych i nikt go za nas odrobić nie może. Dlatego wyrażenie: „kształcić kogoś“ oznacza właściwie : stwarzać sytuacje pobudzające kogoś, by żył głęboko, by rozwijał się i kształcił. Ujmując kształcenie jako proces rozwoju sił osobowości, biorącej udział w kulturze środowiska, poczynamy rozumieć, iż kształcić nas mogą różne czynniki: nietylko styczność z wiedzą, ale i styczność z ludźmi, nietylko oświata, ale i stosunek do sztuki lub przyrody; nietylko t. zw. kultura duchowa, ale również i udział nasz w życiu zawodowem i w działalności społecznej. Niesłusznie sądzono dawniej, iż charakter kształcący mają wyłącznie wartości intelektualne; choć używa się do dziś jeszcze słowa „wykształcenie" dla oznaczenia rodzaju i poziomu wiedzy, pojmujemy coraz lepiej, iż proces kształcenia jest procesem znacznie pełniejszym i obejmuje całe osobowe życie jednostki w środowisku społecznem.

Pobudki i czynniki kształcenia.

Co nas skłania do takiego pogłębionego typu życia?

Przedewszystkiem pewna wrodzona żywotność duchowa: źle czulibyśmy się, gdyby zmechanizowanie i szablon ogarnęły całe nasze życie. Nasza psychika, podobnie jak ciało, wymaga spoczynku, ale potrzebuje również działania. Zdrowie zaś fizyczne i duchowe polega na tern, by odpoczynek traktować jako zbieranie sił dla działania. I tak właśnie, mechanizując niektóre nasze czynności i zapatrywania, oszczędzamy energję psychiczną, której użyć będziemy mogli w innych zakresach na. czyny twórcze i myśli oryginalne, na bardziej osobiste przeżycie innych spraw. Stopień żywotności duchowej bywa różny w różnych ludziach. Są ludzie, którzy tylko „przyjmują do wiadomości" to, co się z nimi dzieje i tacy, którzy nie zaniedbują żadnej okoliczności, by nie wydobyć z niej pewnej osobistej korzyści duchowej ; tacy, którzy pasorzytują chętnie na osiągniętym stanie duchowego posiadania i tacy, którzy nie zamykają nigdy własnych zdobyczy duchowych w skostniałe formułki wyników. Zmieniać się może również stopień żywotności duchowej w zależności od wieku, chociaż nie można przyznać słuszności dawnym poglądom, według których kształcić się mogą tylko dzieci i młodzież. Pojmując kształcenie jako proces dojrzewania osobowości, nie możemy go ograniczać wiekiem: żyjąc i pracując, wchodzimy w sytuacje wciąż nowe, a nie mogąc się kierować rutyną, pogłębiamy i rozszerzamy nasze wewnętrzne możliwości. Kształcimy się całe życie.

Drugim czynnikiem, pobudzającym proces kształcenia, jest odpowiedność, jaka zachodzi między naszą osobowością a dobrami kultury. Odpowiedniość ta pobudza zainteresowanie. Książka, która nas zajęła, wystawa obrazów, którą pobudziła naszą uwagę, praca, w którejśmy zasmakowali — wszystko to „wciąga" nas coraz bardziej i coraz bardziej pochłania. Dlatego im więcej w środowisku otaczającem jednostkę znajduje się czynników, które jej odpowiadają, tem większa jest siła pobudzająca do coraz lepszego przyswajania wartości, a zatem tem większe napięcie kształcenia.

Trzecim wreszcie czynnikiem pobudzającym kształcenie jest atmosfera społeczna. Proces kształcenia nie jest sprawą zachodzącą wyłącznie pomiędzy jednostką i dobrami kultury. Kształcąc się, mamy przed oczyma pewien ideał człowieka. Ten ideał zaś nie jest naszą indywidualną własnością. Jest on tworem epoki, pokolenia, środowiska, klasy, państwa — wogóle pewnej zbiorowości. Czasami odpowiada on bardziej naszym prywatnym upodobaniom, czasami mniej. Chociaż nie stanowi on czasem przedmiotu naszych upragnień, jednak z punktu widzenia ogólniejszego, wyższego, religijnego, narodowego, państwowego, lub społecznego — rozumiemy obowiązek poddania mu się i konieczność wychowywania i kształcenia młodzieży w jego duchu. W pewnych epokach i wśród pewnych warunków społecznych nie posiada on ani wyrazistości dostatecznej, ani siły dyscyplinującej i wymagającej. W innych sytuacjach przybiera on kształty wyraźnie określone oraz stawia ludziom wymagania bardzo zdecydowane i nieustępliwe. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z liberalizmem (-»Liberalizm), który dąży do pozostawienia jednostkom w życiu względnej swobody. Łatwo w tych warunkach o genjalny rozkwit jednostki, ale również łatwo i o załamanie się, o zejście na drogę najmniejszego oporu i o postawienie własnych spraw i korzyści ponad sprawy i korzyści ogólne. W drugim wypadku zjawia się w nas przeświadczenie o potrzebie dostosowania

także i ich siła wy-

B. Suchodolski.

się do wymagań i nakazów, których źródłem jest jakieś wyższe i wspólne dobro. Wytworzone w ten sposób warunki stwarzają siłę pobudzającą i dyscyplinującą ogół, szary zaś człowiek, który niezawsze podjąć jest w stanie trud budowania swego życia całkowicie na własną odpowiedzialność, uzyskuje od innych zachętę i podnietę do dalszego kształcenia się wewnętrznego.

Kształcenie jako czynnik kultury i organizacji społecznej.

Taka teorja kształcenia, która obejmuje wszelkie sytuacje życiowe, nie-tylko zaś proces zdobywania oświaty, i która dotyczy wszystkich ludzi a nie-tylko dzieci i młodzieży, zdobywa sobie dziś coraz większe uznanie i prowadzi do konsekwencyj społeczno-kulturalnych. Wymaga ona mianowicie takiego zorganizowania środowiska, w którem człowiek żyje, by pobudzało ono proces kształcenia. Chodzi więc przedewszystkiem o to, by zawodowe czynności jednostek dostarczały im sposobności do rozwujania i pogłębiania osobowości, a nie podcinały jej źródeł żywotnych; by praca stawała się ośrodkiem żywotności wewnętrznej, a nie ciężarem, podejmowanym z konieczności lub jako środek do zdobycia majątku. Czynności, jakie każdy z nas spełniać powinien jako obywatel miasta, warstwy, narodu, państwa, winny być okazją do wewnętrznego pogłębienia i kształcenia człowieka. Miarą wartości praw i instytucyj jest poza ich znaczeniem z punktu widzenia potrzeb państwa

chowawcza wobec człowieka. Wartość dóbr wreszcie kulturalnych nowych i dawnych, powinna być mierzona ich oddziaływaniem kształcącem. Stanie się to możliwe wówczas, gdy nie będą one nadmierną ilością przytłaczać człowieka, ale gdy pobudzać będą jego zainteresowania. Dlatego np. nowoczesne muzeum nie pragnie być wyłącznie miejscem przechowania przedmiotów cennych, ale stara się zarazem o to, by umiejętnym wyborem i układem oddziałać na zwiedzającego. We wszystkich tych postulatach kształcenie, człowieka jest pojmowane jako najwyższe kryterjum ocen, jako miara wartości życia i jego wytworów. Istotny sens takiego ideału kształcenia zawiera się jednak dopiero w tern przeświadczeniu, iż im bardziej pełnowartościowy staje się poszczególny człowiek, im wyższy zdobywa stopień tak pojętego wykształcenia — tern pożyteczniejszym staje się obywatelem swego państwa i narodu.

B. Nawroczyński: Zasady nauczania, rozdz. Y. •— Lwów-Warszawa, wyd. III, 1934. A. Danysz: O kształceniu.

KULTURA.

Kultura i cywilizacja.

Opowiadają o rozbitkach, którzy po długich dniach podróży dotarli do nieznanego lądu i wysiadając na brzeg, spostrzegli szubienicę; wówczas jeden z nich zawołał: „Dzięki Bogu, jesteśmy w kraju cywilizowanym!“ Czy można-by tu użyć słowa„kulturalny“ ? Nie byłoby to właściwe, gdyż mówiąc o kraju kulturalnym, mamy na myśli kraj, którego ludzie żyją w ten sposób, iż ład społeczny nie jest utrzymywany za-pomocą szubienicy, ale opiera się na wewnętrznej umiejętności współżycia ludzi między sobą. Mówiąc zaś o kraju cywilizowanym, mamy na myśli kraj, w którym panuje zewnętrznie widoczny porządek, nie orzekamy natomiast niczego o sposobie, w jaki jest on utrzymywany i nie wnikamy w wewnętrzne motywy postępowania ludzi. Dlatego też nie możemy powiedzieć: cywilizacja muzyczna ani cywilizacja naukowa, lecz musimy tu użyć słowa kultura,

mamy tu bowiem na myśli, iż ludzie w danem społeczeństwie mają żywy, niewymuszony stosunek do nauki i sztu- my opłacać użytkowania tych rzeczy ki, że je cenią, rozumieją i uznają ich wciąż nowemi wysiłkami. Piękny obraz wymagania, że potrzebują ich w swem . lub piękny wiersz wymagają jednak

ści, ale gdy ją raz posiądziemy, możemy na niej zawsze polegać i nie musi-

życiu wewnętrznem.

Nasze poczucie językowe ukazuje nam także różnicę między człowiekiem cywilizowanym a człowiekiem kulturalnym. Pierwszy z nich nabrał takich przyzwyczajeń w myśleniu i postępowaniu, które są uznawane w danem społeczeństwie. Ulega więc łatwo modzie, w ubraniu i poglądach, najchętniej wyzyskuje wszelkie udogodnienia techniczne, patrzy z pogardą na ciemnych prostaczków, uciekających na widok parowozu lub żegnających się na dźwięk rad ja, jest dumny z wiadomości, które posiada, i z „obycia“ w świecie oraz lubi tern imponować. Inaczej człowiek kulturalny. Nie zatraca on swej indywidualności, ma odwagę samodzielnego sądu o rzeczach, ma swój własny gust wobec sztuki, własne upodobania w urządzeniu mieszkania. Nie imponuje mu efekt ani szablon, ceni bowiem przeżycia wewnętrzne i miarą prawdziwej korzyści duchowej mierzy rzeczy i stosunki. Można ufać mu pewniej niż człowiekowi cywilizowanemu.

Choć więc w wielu wypadkach trudno zdecydować, które słowo, kultura czy cywilizacja (—> Cywilizacja), powinno być użyte, to jednak, jak wskazują przykłady/ znaczenia tych słów są przecież różne.

Kultura i osobowość.

Niezawsze stosunek nasz do rzeczy, z któremi spotykamy się w życiu, jest taki sam. Czasami polega on na wykorzystywaniu. Ubranie, meble, dom, telefon, auto, maszyna do pisania służą nam w pewnych okolicznościach życia. By posługiwać się takiemi rzeczami, trzeba często nabrać pewnej umiejętno-

innego stosunku. Nie służą nam w ten sposób, jak wymienione poprzednio narzędzia, stawiają nam natomiast wymagania znacznie surowsze. Aby „korzy-stać“ ze sztuki, nie wystarczy jednorazowe przysposobienie, trzeba mieć wciąż żywą gotowość odczuwania. Każdy przedmiot jest tu indywidualnością i nie może być traktowany szablonowo. A nawet ten sam wiersz i ten sam obraz mogą i powinny w różnych chwilach naszego życia budzić różne reakcje. Na takim właśnie żywym i podatnym stosunku do pewnych rzeczy, będących wartościami, polega kształcenie się, czyli zdobywanie kultury. Niekulturalnym człowiekiem jest ten, kto rzeczy, które powinny kształcić, traktuje w sposób użytkowy: kto wiesza obraz w salonie, by go zdobił i budził podziw gości, kto czyta książkę, by o niej opowiadać, kto uprawia naukę, by dzięki niej osiągnąć wyższą pozycję społeczną. Korzystanie z dóbr kultury nie jest rzeczą' łatwą. Wymaga ono przedewszystkiem skupienia : nie można żyć zbyt pośpiesznie i reagować na zbyt wiele przedmiotów odrazu, wówczas bowiem tracimy możność głębszego zapoznania się z niemi. Trzeba wyrobić w sobie pewną umiejętność kontemplacji, kontemplacja jest bowiem szacunkiem okazywanym własnym przeżyciom i otoczeniu: przeżycie, które nie zasługuje na to, by trwało w naszej duszy dłużej, nie jest wiele warte. Możność skupienia się zależy od przeprowadzenia wyboru. Otacza nas bardzo wiele dóbr kulturalnych Oraz bardzo wiele rzeczy, uchodzących za wartościowe: możemy nasz czas zapełnić w bardzo różnorodny sposób. Powinniśmy go użyć tak, by to, co zrobimy,

odpowiadało głębszym potrzebom naszej osobowości. Widać stąd, iż kultury nie można nabyć nagle ani w przeciągu krótkiego czasu, proces ten wymaga powolnego dojrzewania. Kto o wielu wartościach kulturalnych słyszał, ale ich w sobie nie przetrawił i nie przyswoił, nie jest, mimo pozorów, kulturalnym człowiekiem.

Kultura i zbiorowość.

Ale stosunek jednostki do kultury nie jest wyłącznie jej sprawą indywidualną. Zbiorowość ma także pewien stosunek do kultury i wytwarza w duszach jednostek skłonności i nawyknie-nia do określonych jej form. Przynależność do danej religji, rasy i do narodu, atmosfera epoki i upodobania pokolenia, do którego się należy, duch warstwy społecznej, której się jest członkiem — wszystko to są czynniki wyznaczające postawę wobec kultury. Dzięki temu kultura, jakkolwiek ulega przekształceniom również i w zależności od indywidualnych upodobań, jest zjawiskiem życia grupowego i słusznie mówimy np. o kulturze chrześcijańskiej, o kulturze polskiej lub niemieckiej, i t. d„ mając na myśli, że wśród danych grup ludzkich panują wspólne sposoby odczuwania, postępowania i myślenia. Trudno jest określić, jakie cechy różnią kultury między sobą. Jedna z najważniejszych różnic zachodzi we wzajemnem ustosunkowaniu się poszczególnych dziedzin kultury, co wynika ze sposobu wartościowania życia. I tak w pewnych okresach i w pewnych środowiskach cenione są najwyżej dobra materjalne, a zatem i cechy takie, jak przedsiębiorczość, obrotność, w innych zaś duchowe, a więc i właściwości takie, jak kontemplatywność; czasami religja podporządkowuje sobie wszystkie inne dziedziny kultury, czasami czyni to nauka lub sztuka. Różnią się też kultury między sobą ustosunkowaniem jednostki do zbiorowości: czasami życie prywatne obejmuje wąski zakres spraw', a większość przeżyć zachodzi w związku ze społecznością, czasami zaś ludzie żyją bardziej „prywatnie" i niechętnie współuczestniczą duchowo z innymi ludźmi; odczuwanie i myślenie stają się wtedy mniej „towarzyskie", a samotność i niedostępność bardziej cenione i pożądane. Dalsze różnice przejawiają się w stosunku jednostek do własnych przeżyć: może on być bezpośredni i ufny, a może zawierać wiele sceptycyzmu i refleksyj-ności; życie staje się wówczas bardziej świadome i planowe, mniej naturalne i proste.

Życie kultury.

Kultura nie jest czemś stałem, jej formy powitają i giną, podlegają zmianom. W niektórych dziedzinach (jak np. w sztuce) proces ten dokonywa się szybko, w innych (jak np. w ustroju społecznym) powoli, ale niema takich dziedzin kultury, któreby w ciągu wieków nie zmieniły się zupełnie. Wnioskują stąd niektórzy, iż wugóle niema niczego trwałego, ani w moralności, ani w nauce, ani w sztuce, ani w pojęciach społecznych, że nie istnieją żadne trwałe wartości i normy, bowiem wszelkie wskazania i zobowiązania ważne są tylko dla określonego miejsca i czasu, i żadne nie powinny sobie rościć trwalszych pretensyj. Stanowisko takie zowie się relatywizmem kulturalnym. Przeciwko niemu występują inni, wykazują, iż poza zmiennością historyczną kryją się pewne cechy stałe i wspólne wszystkim ludziom. Natura ludzka — powiadają — jest ta sama, choć w różnorodny sposób wyraża swe skłonności i zaspokaja swe potrzeby. Dążenie do prawdy, potrzeba piękna, idea obowiązku moralnego istnieją poprzez wszystkie czasy i u wszystkich ludów, ale objawiają się w odmiennych formach poznawania, w róż-

nych dziełach sztuki, w sprzecznych na- rali się wykazać, iż tylko pozornie lu-kazach etycznych. Zmiany, jakie zacho- dzie żyją inaczej, w istocie rzeczy zaś dzą w kulturze, zamieranie jej form, kultura ludzka nie jest niczem wy-nasuwa często niepokojącą myśl o zni- jątkowem, ale rozwinięciem zaczątków komości i nietrwałości ludzkiej twórczo- istniejących w świecie zwierzęcym, ści kulturalnej. Ale jednak dzieła prze- Wszelkie prawa przyrody ważne są rów-szłości nie mijają bez śladu i nie umie- nież w świecie ludzkim. Takie teorje rają całkowicie: — choćbyśmy nie umieli kultury nazwano naturalizmem (-» Na-już wrócić do nich zupełnie, to jednak turalizm). Przeciwko nim wysunięto potrafią one działać na nas. Tragedja argumenty, iż ludzie, w pewnych zakre-greeka nie budzi już dziś tych uczuć, sach życia nieuchronnie podlegli pra-które wywoływała wśród publiczności wom przyrody, nie chcą być im posłu-greckiej, ale budzi natomiast inne prze- szni we wszystkiem. I tak: w przyro-życia i to takie, do których Grecy nie dzie panuje prawo walki o byt, podczas byliby zdolni. Wielkie dzieła kultury gdy ludzie usiłują przezwyciężyć je mają w sobie niewyczerpalną i nieod- ideą obowiązku, powinności; piękno, gadnioną siłę żywotną, i nawet twórcy dobro, prawda — wszystko to ma zna-sami nie mogą nigdy przewidzieć ani czenie tylko w ludzkim świecie, przyro-określić tych wszystkich przeżyć, dla da jest obojętna wobec tych wartości, których ich dzieła staną się pobudką a jej siły, niedostatecznie przez ludzi w dalekiej przyszłości.

opanowane, niszczą niejednokrotnie —

gorliwie (-» Postęp).

Kultura dziełem ludzkiem.

Nawracania do przeszłości są tak wy- trzęsieniem ziemi, wybuchem wulkanu, raźną cechą rozwoju historycznego, iż powodzią lub suszą — dobytek i skarby badacze i filozofowie próbowali określić człowieka. A zatem, częściowo wbrew prawa, rządzące tym procesem. Najgło- siłom przyrody, buduje człowiek swój śniejszą stała się teorja Hegla, według własny świat. Jeśli przezwyciężamy sie-której każda nowa epoka jest zaprzeczę- bie, aby osiągnąć ten poziom życia, który niem wartości cenionych w poprzedniej, uważamy za godny człowieka, jeśli po-ale następna epoka wyzyskuje wartości święcamy się dla naszych ideałów, jeśli obu. Interesuje też ludzi kwestja, czy tworzymy dzieła trwałe — to czynimy w ciągu dziejów dokonywa się postęp to wszystko zgodnie z naszą, ludzką czy też kultura, zmieniając swe oblicze, potrzebą, a nie według instynktu, wszcze-pozostaje jednak zawsze na tym samym pionego przez przyrodę. Taki sposób poziomie; dawniejsze czasy nie wierzyły widzenia rzeczy zowie się humanistyczną w postęp, nowsze zaś krzewią tę wiarę teorją kultury. Teorja ta czyni człowieka odpowiedzialnym za los i poziom kultury i odpowiedzialność tę wkłada na każdą jednostkę. Naturalizm zaś

na

Tylko ludzie tworzą kulturę, zmienia- bardziej jest skłonny do uwydatniania jącą się i przekazywaną z pokolenia niezależnych od ludzi czynników roz-pokolenie. Zwierzęta żyją inaczej, woju kultury.    B. Suchodolski.

Zagadka tej wyjątkowości człowieka in- Bibłjografja; Artur Górski: Na no-teresowała oddawna uczonych i piobo- Wym progu 1918. Zbiorowe: Kultura wsi wano ją w różny sposób rozwiązać. 1930 L Chwistek: Zagadnienie kultury Jedni, zestawiając formy życia ludzkie- duchowej w Polsce, Warszawa 1933; S t. go z formami życia pewnych gatunków Brzozowski: Legenda Młodej Polski, zwierząt (np. pszczół lub mrówek), sta- Warszawa 1910.

KWANTY. Teorja kwantów opanowała całą fizykę współczesną. — Już to pierwsze zdanie artykułu nasuwa cały szereg trudności. Każde z użytych słów wymaga objaśnienia. Co rozumiemy przez teorję w ogólności, a przez teorję kwantów w szczególności? Co oznacza termin „fizyka współczesna" i jak należy rozumieć zwrot, że jest ona opanowana przez teorję kwantów? Objaśnienie tego zdania początkowego jest jednym z głównych celów tego artykułu. Musimy wybiec daleko poza owo zdanie, musimy rozpocząć rozważania nasze od zagadnień odmiennych, ażeby w konsekwencji osiągnąć zrozumienie naszego początkowego zdania.

świat makrofizyczny i mikrofizyczny.

Wprowadźmy dwa zasadnicze pojęcia : świat makrofizyczny (od gr. makrós — wielki i świat mikrofizyczny (od gr. mikron — mały). Co rozumiemy przez owe dwa światy? Uczyliśmy się wielu rzeczy z dziedziny fizyki. Wiemy, że kamień swobodnie wyrzucony spada ruchem jednostajnie przyśpieszonym, że planety krążą naokoło słońca, że przepływ prądu poprzez drut wywrołuje ciepło, że wiązka promieni świetlnych załamuje się w szkle. Umiemy zjawiska te opisywać nietylko jakościowu, ale i ilościowo. Wiemy więc, w jakim czasie kamień wyrzucony z danej wysokości spadnie na ziemię, ile ka-loryj ciepła wywoła w ciągu sekundy prąd o danem natężeniu w drucie o znanym oporze, lub wreszcie, ile wyniesie kąt załamania światła, gdy znamy kąt padania. Podane tutaj przykłady dotyczą świata makrofizycznego. To wszystko, co dostrzegamy, mierzymy, widzimy, słyszymy, to wszystko, co bezpośrednio obserwujemy naszemi zmysłami, niemal wrszystko, czego uczyliśmy się w szkole — to zjawiska świata makro-fizycznego.

Już tutaj nasuwa się uwaga sceptyczna. Fizyka jest nauką doświadczalną. Czy może istnieć prócz tego, co dotyczy obserwacji i pomiarów, inna jeszcze fizyka? Czy nie będzie to obcy fizyce świat fantazji, nieinteresujący dla fizyka, a obojętny dla laika? Na pytania te musimy odpowiedzieć przecząco. Świat makrofizyczny stanowi pierwszy stopień naszego poznania. Musimy założyć, że poza tym światem makrofizycz-nym, światem dostępnym naszym zmysłom, istnieje odrębny świat mikrofizyczny, śwuat wnętrza atomu, świat o rozmiarach setki mil jonów razy mniejszych od jednego centymetra. Makro-fizyka to pierwrszy nasz krok w poznaniu świata. Ale nie jest to krok ostatni. Nasuwa się bowiem pytanie następujące: Jak zbudowany jest śwuat mikrofizyczny, który uzewnętrznia, który przejawia się w świecie makrofizycznym ? Świat wnętrza atomu jest światem fantazji naukowej. Zagadnienie nasze polega na wytworzeniu takiego obrazu świata mikrofizycznego, aby z owego obrazu móc wuiioskować o świecie makrofizycz-nym, aby móc w drodze rozumowania logicznego z założeń i obrazówr naszych dotyczących świata wnętrza atomu wnioskować o prawach rządzących światem bezpośrednio dostępnym naszym obserwacjom. Sformułowaliśmy w ten sposób najistotniejszy problem fizyki współczesnej. Jest nim konstrukcja świata mikrofizycznego. Nie jest ona dowolna. Musimy śwuat ten zbudować w ten sposób, aby wnioski osiągnięte były w pełnej zgodzie z doświadczeniem. Problem ten okazał się niespodziewanie trudny i skomplikowany. Trudności związane z budową świata mikrofizycznego moglibyśmy sformułować w następuj ącjr sposób: świat ten nie jest zbudowany na obraz i podobieństwo świata makrofizycznego. Zwolna utorowało sobie drogę przekonanie, że obraz świata wnętrza

atomu, obraz, który wyjaśniłby nam bogactwo otaczającej nas rzeczywistości, musi być najzupełniej różny od tego wszystkiego, co dostrzegamy i obserwujemy w świecie makrofizycznym. Przejście od dostępnego obserwacjom naszym świata do świata wnętrza atomu dokonane zostało dzięki rewolucyjnej pracy twórczej największych uczonych współczesnych. Pierwszy zasadniczy krok zawdzięczamy genjalnym pracom N i e 1-sa Bohra (-> Atom).

Owa odrębność świata mikrofizyczne-go polega na tem, że do świata mikro-fizyeznego musimy zastosować t e o r j ę kwantów („kwant“ od łac. ąuantum — ile).

Zasadnicza idea teorji kwantów.

W fizyce spotykamy się z wielkościami dwojakiego rodzaju: eiągłemi i nieciągłemu Rozważmy przykład niefizy-kalny. Na Śląsku istnieje kopalnia węgla. Zarząd postanawia w ciągu kilku miesięcy zredukować ilość robotników' pracujących w kopalni do połowy, t. zn., powiedzmy, z 300 na 150. Równocześnie zredukowana zostanie produkcja węgla, która pierwotnie wynosiła 300 tonn dziennie. Mamy więc dwie wielkości od siebie zależne. Jedną z nich jest ilość robotników, drugą ilość tonn wydobywanych dziennie. Jeżeli tę redukcję przeprowadzamy stopniowo, w takim razie może się np. zdarzyć, że ilość wydobytego węgla wyniesie pewnego dnia np. 197,4587 tonn, a ilość robotników 190. Ale nie możemy osiągnąć rezultatu, aby ilość robotników wynosiła 197,4587. Innemi słowy : ilość robotników reprezentowana jest przez wielkość nieciągłą. Nie może nią być dowolna liczba rzeczywista: ilość robotników nie może się zmieniać w sposób ciągły, ale tylko eałkowitemi krokami. Liczba ta musi być zawsze całkowita. Fakt ten wyrażamy w następujący sposób: ilość robotników może się zmieniać tylko k w a n t o w o. Natomiast ilość tonn wyprodukowanych jest wielkością ciągłą i może podlegać zmianom dowolnym.

Nieciągłość materji.

Przejdźmy zpowrotem do fizyki. Weźmy np. pod uwagę masę gazu zamkniętego w zbiorniku. Czy masa jest pojęciem ciągłem, czy też nieciągłem, t. zn., czy możemy masę gazu zmieniać w dowolny sposób, czy też tylko pew-nemi skończonemi krokami, t. j. kwan-towo? Wydawałoby się pozornie, że masa gazu jest reprezentowana przez wielkość ciągłą. Możemy dodać jeden miligram masy danego gazu, lub odjąć 0,01 miligrama. Zastanówmy się jednak nad zagadnieniem tem nieco dokładniej. Wiemy, że z punktu widzenia mikrofizy-ki gaz składa się z atomów. Każdy atom posiada określoną, chociaż niezmiernie małą masę. Nie możemy masy gazu zwiększyć o jedną setną masy jednego atomu. Oczywiście, że najczulsze wagi nasze dalekie są od tego stopnia precyzji, by móc nam wykazać naocznie nieciągłość pojęcia masy. Z punktu widzenia makrofizyki możemy nadal uważać masę za wielkość ciągłą. Będzie to po-prostu fakt zgodny z doświadczeniem i pomiarami. Ale w mikrofizyee, w owym obrazie natury, który fantazja naukowra buduje, musimy przyjąć, że masa jest wielkością nieciągłą, kwantową. Jest to prosta konsekwencja faktu, że istnieją atomy, że każdy z nich posiada swoją, aczkolwiek małą, ale ściśle określoną masę. Moglibyśmy powiedzieć: pojęcie masy zmienia się z ciągłego na nieciągłe, kwuntowe, zależnie, czy pojęcie to rozwrażamy z punktu widzenia makro-czy też mikrofizyki.

Atomistyczny charakter elektryczności.

Analogicznie przedstawia się zagadnienie elektryczności. W początkowem

swem stadjum nauka o elektryczności (co do wartości bezwzględnej) ładunki, zapożycza gotowe pojęcia od mechaniki ale przeciwnego znaku. T. zn.: dwa pro-klasycznej. Gdy kula jest naładowana tony i dwa elektrony odpychają się elektrycznością, gdy prąd przepływa z tą samą siłą, pod warunkiem, że od-poprzez drut elektryczny, mamy z punk- ległośei owych dwóch protonów i elek-tu widzenia pierwotnych pojęć o elek- tronów będą równe. Proton i elektron tryczności ładunki elektryczne o charak- przyciągają się wzajemnie, ponieważ terze ciągłym. Wielkość ładunku elek- ich ładunki elektryczne posiadają prze-trycznego przypomina makrofizyczne eiwne znaki. Użyliśmy powyżej różnych pojęcie masy. Ładunek elektryczny mo- symboli dla oznaczenia protonów’ i elek-że zmieniać się tylko w sposób ciągły, tronów (e i H +). Chcieliśmy w ten spo-Ale i tutaj w dalszym rozwoju fizyki sób zaznaczyć jedną zasadniczą różnicę występuje zasadnicza różnica pomiędzy zachodzącą pomiędzy elektronami i pro-makro- a mikrofizycznem pojęciem ła- tonami: elektron i proton n i e posia-dunku elektrycznego, analogiczna do tej, dają jednakowej masy. Proton jest która występuje w pojęciu masy. Cały ciężki w porównaniu z elektronem. Wa-szereg zjawisk związany z istnieniem ży mniej wnęcej tyle, co atom wodoru, (między innemi) promieni katodowych, najlżejszego z pośród pierwiastków, ze zjawiskami promieniotwórczości, od- Elektron jest około 2000 razy lżejszy krywa przed nami kwantowy, t. j. ziar- od protonu. Nie przytoczymy tutaj nisty charakter elektryczności. Każdy liczb wdrażających masy i ładunki owych ładunek elektryczny składa się z pew- elementarnych kwantów elektryczności, nych całkowitych ilości elementar- Zaznaczymy tylko, że są one fantastycz-nych ładunków elektryczności. Każdy nie małe. ładunek elektryczności zawiera zawTsze

Przekonaliśmy się więc, że niektóre całkowitą ilość ziaren elementarnych, pojęcia ciągłe w makrofizyce (np.: ma-a liczba wyrażająca ich ilość może sa, ładunek elektryczny) nabierają cha-zmieniać się tylko w sposób nieciągły, rakteru nieciągłego przy przejściu do skokami, t. j. kwantowro. Te elementarne mikrofizyki. ziarna elektryczności posiadają niezmiernie małe ładunki, podobnie jak atomy posiadają niezmiernie małą masę. Zasadniczego kroku naprzód dokonał Moglibyśmy więc powiedzieć: ładunki Planck w⁷ roku 1900. Dzień, w któ-elektryczności odgrywają w fizyce rolę rym Planck referował pracę sw⁷ą Nie-wielkości ciągłych lub nieciągłych, za- mieckiemu Towarzystwu Fizycznemu leżnie od tego, czy rozpatrujemy je w Berlinie, możemy uważać za dzień z punktu widzenia makro- czy też mi- narodzin teorji kwantów⁷. Cały rozwój krofizyki (-»Elektryczność, Elektron), fizyki w wieku XX-ym stoi pod zna-

Wiemy, że istnieją dwa rodząje elek- kiem teorji kwmntów⁷. tryczności: dodatnia i ujemna. Podobnie Wiemy, że promieniowanie (a więc istnieją dwa rodzaje elementarnych światło wudzialne, promienie pozaczer-kwantów (ziaren) elektryczności: ele- wone i ultrafioletowe, promienie Roent-mentarne kwanty elektryczności dodat- gena) rozprzestrzenia się w⁷ próżni niej, t. j:. protony: e, elementarne i w gazach z zawrotną szybkością 300 kwanty elektryczności ujemnej, t. j. tysięcy kilometrów na sekundę. Materja elektrony: H + .

Protony i elektrony posiadają te same wranie, odbija je lub pochłania, prze-

Kwantowa struktura energji.

zniekształca padające na nią promienio-

puszcza lub rozprasza. Problem wzajemnego oddziaływania pomiędzy materją i promieniowaniem, problem ten ujęty mikrofizyeznie, jest zasadniczem — niezupełnie dotychczas rozwiązańem — zagadnieniem fizyki współczesnej. Planck posunął zrozumienie nasze wzajemnego oddziaływania pomiędzy materją a atomem o zasadniczy krok naprzód. Nie-tylko materja, nietylko elektryczność zbudowane są kwantowo. Jednem z najbardziej podstawowych pojęć fizyki współczesnej jest pojęcie energji (-> Energja). Energją jest wszystko to, co dać nam może pracę i co zkolei z pracy powstać może. Ciepło, promieniowanie, prąd elektryczny, pole magnetyczne — oto różne formy składów energji. Zakładaliśmy zawsze w makrofizyce, że energja posiada ciągłą strukturę, że możemy ją o dowolną porcję zmniejszyć lub zwiększyć. Planck formułuje jedną z najpłodniejszych idej fizykalnych: w opisie świata mikrofizycznego musimy również energji przypisać strukturę ziarnistą, kwantową. Również i energja składa się z bardzo małych, ale niepodzielnych kwantów. Energja może być tylko wysyłana lub pochłaniana w całkowitych porcjach! Rozwiniemy nieco dokładniej obraz teorji kwantowej promieniowania, i to w formie nadanej jej przez Einsteina.

Kwantowa teorja światła.

W XIX-ym wieku panująca była teorja falowa światła. Według teorji tej śwhatło (~» Światło) rozprzestrzenia się jak fala wodna na rzece jak fala dźwiękowa w powietrzu (-> Fala).

Obraz falowy promieniowania ulega dzięki teorji kwantów" gruntownej zmianie. Weźmy najprostszy przykład. Mamy wiązkę światła jednorodnego, np. żółtego. Według teorji falowej mamy tu rozprzestrzeniającą się falę. Energja wysyłana przez źródło światła może przybierać dowolne wartości, zależnie od natężenia tego źródła. Według teorji falowej energja jest więc wielkością ciągłą. Teorja kwantów dokonywa w naszym obrazie promieniowania zasadniczych zmian. Wiązka światła jednorodnego jest zbiorem pocisków pędzących z zawrotną szybkością 300.000 kilometrów na sekundę, jakgdyby zbiorem pędzących kul karabinowych. Każda kula karabinowa, t. j. każdy foton, reprezentuje ściśle określoną energję. Energja wysyłana jest wrięc wielkością nieciągłą, wyraża się zawrsze całkowitą ilością kwantów energetycznych, czyli fotonów. Mamy więc dwa różne obrazy promieniowania: obraz falowy i fotonowy (czjii kwantowy). Zmieńmy nieco nasz przykład. Zastąpmy promieniowanie żółte promieniowaniem o krótszej fali, np. fioletowem. W naszym obrazie fotonowym mamy znowu rój pocisków" czyli fotonów. Ale fotony będą tym razem bardziej zasobne w energję, a więc np. nie kule karabinowa, ale kule z karabinu maszynow-ego. Podajmy jeszcze jeden przykład: weźmy pod uwagę promieniowanie jednorodne czerwone, a więc o większej długości fali aniżeli żółte. W naszym obrazie kwantowym będzie to znowru rój fotonów, ale każdy z nich posiada mniejszą energję, a wrięc jakgdyby kule pistoletowe zamiast karabinowych. Podajmy wTreszcie jeszcze jeden przykład niefizykalny. Elementarnym kw?antem monetarnym naszego kraju jest jeden grosz. Majątek każdego z nas może się zmieniać tylko w sposób nieciągły i wyraża się zawsze eałkowdtą ilością groszy. Podobnie i majątek Niemca potrafimy wyrazić w fenigach zapomocą liczby całkowitej. Ale te dwa elementarne kwanty monetarne — grosze i fenigi — nie są sobie równe. Fenig posiada około dwu razy większą wartość od grosza. Podobnie i foton (kwant energetyczny) dla promieniowania fioletowego jest dwukrotnie bogatszy w energję od fotonu (kwantu energetycznego) dla promieniowania czerwonego.

Stwierdzamy więc: istnieją dwie te-orje światła, falowa i korpuskularna. W teorji falowej odpowiada barwie jednorodnej określona długość fali. W teorji fotonowej światło składa się z elementarnych kwantów energji. Owe elementarne kwanty energji są dla różnych barw różne. Im mniejsza długość fali, tern bardziej zasobny w energję jest dany kwant promieniowania.

Nasuwa się tutaj jedna zasadnicza wątpliwość. Mamy dwie sprzeczne ze sobą teorje świetlne: falową i kwantową. Czy obydwie teorje mogą być równocześnie prawdziwe? Wiemy, że każda teorja jest tworem fantazji naukowej. Ale od teorji żądamy wytłumaczenia faktów doświadczalnych tej dziedziny, na którą się teorja ta rozciąga. Która z tych teoryj tłumaczy nam lepiej zjawiska świetlne? Wiemy, że zjawiska ugięcia przemawiają wyraźnie za teorją falową. Czy istnieją zjawiska sprzeczne i niezrozumiałe z punktu widzenia teorji falowej a zgodne z teorją kwantową promieniowania? Zanim przejdziemy do odpowiedzi na to pytanie, posłużmy się znowu pewnym przykładem niefizykal-nym.

Dwoisty charakter zjawisk promieniowania.

Nad brzegiem morza znajduje się mur. Fale wodne uderzają o mur, spłókując powrnli, ale nieustannie jego powierzchnię i zmniejszając jego masę. Za każ-dem uderzeniem fali drobna część muru oddziela się i odpływa z wodą. Możemy sobie jednak wyobrazić, że ów proces niszczenia muru następuje w odmienny sposób. Wyobraźmy sobie, że ostrzeliwu-jemy mur kulami pistoletowemi. Wynik może być w obydwóch wypadkach analogiczny, t. zn. możemy pomyśleć sobie, że w obydwóch wypadkach (działania fali i kul) pozbawiamy mur tej samej masy. A jednak zjawisko będzie odmienne. W wypadku pierwszym powierzchnia muru będzie jednostajnie starta, w drugim zaś na tle powierzchni muru wystąpią dziury i wyrwy wywołane strzałami.

Mamy płytę metalową (np. cynkową). Oświetlamy ją promieniami świetlnemi (np. fioletowemi). W płycie metalowej znajdują się zawsze elektrony. Światło wyrywa owe elektrony z metalu, nadaje im pewną szybkość, pewną energję, a fizyka pozwrala nam ową szybkość wyrzuconych elektronów zmierzyć. Przebieg zjawiska powinien jednak być inny, jeżeli światło jest falą, a inny, jeżeli jest ono rojem pocisków fotonowych. Analogja z poprzednio podanym przykładem jest uderzająca. Płyta metalowa odgrywa rolę muru. Światło jest albo (z punktu widzenia teorji falowej) ową falą morską, albo też (z punktu widzenia teorji kwantowej) rojem uderzających kul pistoletowych. W obydwóch wypadkach przebieg zjawiska byłby najzupełniej odmienny. Pomijamy tutaj opis doświadczalnej strony zjawiska. Nie wspomnimy, jakie konsekwencje doświadczalne wynikałyby z teorji falowej, a jakie z teorji kwantowej. Stwierdźmy tylko krótko fakt, że doświadczenie przemawia wyraźnie za teorją kwantową. Jesteśmy w położeniu owego obserwatora, dla którego mur nie jest starty na powierzchni, ale który stwierdza istnienie wTyrw wywołanych uderzeniem kul pistoletowych. Zachowanie się elektronów' wyrzuconych z płyty metalowej, czyli t. zw. zjawisko foto-elektfyczne, przemawia bezsprzecznie za teorją kwantową promieniowania, a przeciwko teorji falowej (-* Fotoelektrycz-ność).

Stwierdźmy wyraźnie paradoksalność wytworzonej sytuacji. Istnieją zjawiska

przemawiające dobitnie za teorją falo- przednio, że teorja kwantów wtargnęła wą (np. zjawiska ugięcia światła) i ist- we wszystkie dziedziny mikrofizyki. nieją zjawiska przemawiające równie dobitnie za teorją kwantową (np. zjawisko fotoełektryczne). Stwierdzenie tego paradoksalnego faktu i pogodzenie się z nim posuwa nas o duży krok naprzód w poznaniu zjawisk rządzących przyrodą: wznosi nas do zrozumienia dualizmu zjawisk promieniowania.

Dwoisty charakter materji.

Promieniowanie i materja — oto dwa jedyne i wyłączne elementy wszechświata. Teorja kwantów rządzi nietylko zjawiskami promieniowania. Pozwala nam ona również sformułować prawa rządzące mikrofizycznym światem materji. Co więcej: stosujemy teorję kwantów, gdy usiłujemy zrozumieć najistotniejszy problem fizyki współczesnej, t. j. wzajemne oddziaływanie pomiędzy ma-terją a promieniowaniem.

Powiedzieliśmy już poprzednio, że fizyka współczesna przypisuje zarówno materji, jak i elektryczności, budowę ziarnistą, kwantową. Materja składa się z atomów poszczególnych pierwiastków, a elektryczność z elementarnych kwantów elektryczności, t. j. z elektronów i protonów. Wiemy jednak od czasu odkrycia zjawisk promieniotwórczych, że atomy nie są ową najmniejszą niepodzielną częścią materji. Fizyka współczesna usiłuje odsłonić przed nami ów świat wnętrza atomu (-» Atom). Wiemy obecnie, że atom każdego pierwiastka jest skomplikowaną budowlą, złożoną jednak z tych samych cegiełek. Wyobraźmy sobie szereg budowli, od najprostszych chat do olbrzymich drapaczy chmur, zbudowanych jednak dokładnie z tych samych cegieł. Podobnie jest i w naszym świecie materjalnym. Wszystkie atomy, począwszy od najlżejszych (wodór, hel), a skończywszy na najcięższym (uran), zbudowane są z tych samych elementarnych cegieł. Czem są owe elementarne cegiełki, z których zbudowane są wszystkie atomy? Odpowiedź jest niespodziewanie prosta: są niemi elektrony i protony. Kwanty elementarne elektryczności, to równocześnie pramaterja, z której skonstruowany jest cały wszechświat mate-

Zilustrujmy fakt ten na przykładzie niefizykalnym.

W pokazie filmu dźwiękowego uczestniczy głuchy widz. Nie słyszy on zupełnie muzyki, odbiera tylko zjawiska wzrokowe i jest przekonany, że znajduje się podczas pokazu filmu niemego.

Obserwuje on tylko jedną stronę zjawiska. Ale nagle dzieje się cud. Nasz obserwator odzyskuje nagle słuch, lecz równocześnie traci wzrok. Przedstawienie zmienia dla niego kompletnie swój pierwotny charakter. Nasz obserwator może teraz słusznie założyć, że znajduje się na koncercie i że niema wogóle filmu. Nawet zmysł dotyku nie pozwoli mu rozstrzygnąć, czy płaski dwuwymiarowy ekran ożywiony jest postaciami.

Nasz widz, który przeżywa cud zamiany jednego kalectwa na inne, nie potrafi zrozumieć współczesności zjawisk dźwiękowych i wzrokowych.

Wobec otaczającej nas rzeczywistości jesteśmy w położeniu obserwatora obarczonego bądź głuchotą, bądź ślepotą.

Obserwujemy tylko jedną stronę rzeczywistości. Promieniowanie odsłania nam w pewnych zjawiskach swe oblicze falowe, w innych znowu kwantowe.

Dzięki teorji kwantów rozumiemy, że niektóre zjawiska przebiegają tak jakgdyby światło było rozprzestrzeniającą się falą, inne znowu tak, jakgdyby było rojem fotonów.

Ale nie na tern kończą się zdobycze teorji kwantów. Powiedzieliśmy już po-

rjalny. Zjawiska promieniotwórczości (-»Bad) (polegające na tern, że niektóre z pośród ciężkich atomów’, np. rad, pierwiastek odkryty przez Skłodow-ską-Curie, wysyłają samorzutnie elektrony oraz połączenia elektronów i protonów), zjawiska elektrolizy i cały szereg innych prowadzą do wniosku, że śwriat mikrofizyczny, świat wnętrza atomu zbudowany jest z elektronów i protonów’. Ale natychmiast powstaje pytanie dalsze: J a k z elektronów i protonów’ skonstruowany jest ów świat mate-rjalny? Jak usiłuje fantazja naukowa świat ten zbudować, aby w’ wyniku tych usiłowań zrozumieć prawa uzewnętrzniające się w⁷ świecie makrofizycznym, aby zrozumieć np. prawa łączenia się atomów w molekuły lub prawa rządzące linjami widmowemi poszczególnych pierwiastków’? Pierwszy wrskazał nam właściwą drogę Niels Bohr. Myśl przewodnią prac Bohra oraz ogromnej ilości innych prac usiłujących odsłonić przed nami strukturę świata mikrofizycznego możemy krótko (a tern samem pobieżnie i nieściśle) streścić w następujący sposób. Do mikrofizycznego świata wnętrza atomu musimy zastosować teorję kwantów. Musimy założyć (podobnie jak w teorji kwantowej promieniowania), że energja posiada strukturę ziarnistą, musimy założyć, że świat mikrofizyczny rządzi się swemi własnemi, odrębnemi prawami, zgoła różnemi od tych, które znamy ze świata makrofizycznego. Te-orja kwantów wkracza w ten sposób zwycięsko wT nowe działy nauki, opisując nietylko zjawiska rządzące promieniowaniem, ale rówmież zjawiska rządzące materją oraz wzajemnem oddziaływaniem pomiędzy matPrją a promieniowaniem.

Sformułowaliśmy poprzednio, na czem polega dualizm w zjawuskach promieniowania. Wiemy, że nie potrafimy objąć rzeczywistości ramami jednolitego poglądu na świat. Wiemy, że niektóre zjawiska przebiegają tak, jakgdyby światło składało się z rojn fotonów.

Wiemy jednak również, że prócz promieniowania istnieje i materja. Weźmy pod uwagę owe najmniejsze i zarazem najlżejsze elementarne cegiełki materji, a mianowicie elektrony, elementarne kwanty elektryczności ujemnej. Wyobraźmy sobie rój elektronów pędzących ruchem jednostajnym z pewną ściśle określoną prędkością. Problem doświadczalny zrealizowania takiej wiązki pędzących elektronów przedstawia się dosyć prosto. Drut metalowy ogrzany wysyła elektrony. Obce pole elektryczne skierowuje elektrony te w pewnym kierunku, nadaje im określoną prędkość, podobnie jak pole grawitacyjne ziemi nadaje prędkość rojowi wysypanych swobodnie ziaren śrutu. Wyobraźmy więc sobie ową wiązkę pędzących z prędkością stałą pocisków elektronowych. Nasuwa się tutaj analog ja z wiązką pocisków fotonowych. Podobnie jak tam foton, tak tutaj każdy elektron wiezie ze sobą pewmą określoną energję, jednakową dla wszystkich pocisków. Wielka idea de Broglie’a (rozwinięta później we współczesnej mechanice kwantowej) polega na tern, że de Broglie posuwa ową analogję pomiędzy wiązką fotonów a wiązką elektronów o jeden istotny krok naprzód.

W XIX-ym wieku znała nauka tylko jedno oblicze promieniowania, a mianowicie falowe. W XX-ym wieku poznajemy drugie oblicze promieniowania, a mianowicie korpuskularne, czyli kwantowe. Czy w wypadku materji, t. j. w wypadku owej wiązki elektronowej, nie spotykamy się z problemem odwrotnym? Wiemy, że istnieje strona kor-puskularna zjawiska. Czy nie istnieje również strona falowa? Czy nie istnieją zjawiska, w których materja odsłania swe oblicze falowe? Innemi słowy, czy

istnieje zjawisko uginania materji, po- kwiatowe, czyli nasienne od ro-dobnie jak istnieje zjawisko uginania ślin zarodnikowych. W pojęciu fali świetlnej ? Doświadczenia później- naukowem bowiem nietylko rośliny po-sze i dalszy rozwój fizyki współczesnej siadające pokaźne, t. j. duże i barwne wykazały płodność i słuszność idej de kwiaty są roślinami kwiatowemi, lecz Broglie’a. Materja, podobnie jak pro- wszystkie rośliny rozmnażające się mieniowanie, posiada dwa oblicza: fa- przez nasiona, powstające z zapy-lowe i korpuskularne. Teorja kwantów lonych pyłkiem zalążków, bądź stoją-odkryła przed nami obok oblicza falo- cych wolno na owocolistkach (u t. zw. wego oblicze korpuskularne promienio- nagozalążkowych), bądź też ukrytych wania. Podobnie i tutaj odkryła teorja w głębi słupków (u t. zw. roślin okry-kwantów przed nami obok oblicza kor- tozalążkowych). W tern ścisłem ujęciu puskularnego oblicze falowe materji. do roślin kwiatowych należą zarówno Wiązka poruszających się ruchem jed- sosna i świerk lub żyto i rzęsa wodna, nostajnym elektronów zachowuje się jak storczyk, róża i tulipan. Przeciw-w pewnych wypadkach jak fala o okre- stawieniem roślin kwiatowych są ślonej długości, aczkolwiek własności w nauce rośliny zarodnikowe, rozmna-jej są pod wieloma względami różne od żające się nie przez nasiona, lecz przez fali świetlnej.

drobne zarodniki; przedstawicielami

m i k r o f i- ślinami kwiatowemi, okrytozalążkowe-

Ozęści składowe kwiatów.

Naszkicowane przykłady pozwolą nam ich są grzyby, glony, mchy lub papro-zrozumieć rolę teorji kwantów w fizyce cie. W tym artykule zajmiemy się ro-współczesnej. Światem zycznym rządzą inne prawa, mi. aniżeli światem makrofi-

L. Infeld, albo męskie (czyli pręcikowe) albo żeńskie (czyli słupkowe). W dwu-płciowyeh kwiatach pręciki i słupki stoją skupione obok siebie w jednym kwiecie.

zyczny m. Teorja kwantów stanowi Odróżniamy kwiaty jednopłeiowe pierwszy i zasadniczy krok w poznaniu i dwupłciowe. Jednopłeiowe mogą być mikroświata.

_ Literatura dzieł polskich, dotyczących teorji kwantów: Od gwiazd do atomu (4-y odczyty). Trzaska-Evert-Michalski, 1934. —

L. Infeld: Nowe drogi nauki. Mathesis Polska, 1933.

i S. Ziemeeki: Promieniowanie i Ma- cych najistotniejszemi częściami kwia-terja. Wyd. Kasy im. Mianowskiego, 1932. tów, służącemi do rozmnażania roślin, (Wszystkie te książki są to prace trudniej- posiadają kwiaty zwykle sze, wymagające od czytelników pewnego przygotowania).

S. S z c z e n i o w s k i

Oprócz pręcików i słupków, będą-

t. zw.

o k w i a t, t. zn. z listków złożoną okrywę otaczającą i ochraniającą organy rozmnażania. Okwiat może być złożony KWIATU. (Tabl. 17—18). Naukowe z jednakowych listków (np. u kieli-pojęcie kwiatu różni się znacznie od po- ehow^ca lub magnolji) albo też zróżni-jęcia kwiatu używanego w życiu co- cowany jest na zewnętrzne, zwykle zie-dziennem. Podczas gdy człowiek bez lone działki kielicha i wewnętrz-specjalnego wykształcenia botanicznego, ne, zwykle jaskrawo zabarwione płatki używając określenia „kwiat“, ma na korony (np. u maku lub róży, por. myśli tylko takie części roślin, jak kwit- tabl. 17, ryc. A). Ponadto spotykamy nące pędy róż, kosaćców lub jabłoni, w kwiatach miodniki, czyli gru-to botanik odróżnia ściśle rośliny czoły wydzielające słodycz kwiatową.

że powabność kwiatów ma dla nich ol-

Powabność kwiatów.

rych zmysły wzroku i powonienia są

Powabność kwiatów pozostaje w ści- brzymie znaczenie. Łatwo też pojąć, słym związku ze sposobami ich zapyla- że wśród tysięcy kwiatów zabiegaj ą-nia, czyli przenoszenia pyłku z pręci- cych o to, aby ściągnąć do siebie ezę-ków na znamię słupka. Kwiaty zapy- sto tych samych skrzydlatych pośred-lane przez wiatr (np. kwiaty traw) są ników zapylenia, powstaje olbrzymia zielone, niepozorne, nie pachną i nie konkurencja i rozwijają się zdumiewa-posiadają miodników; natomiast kwia- jąco sposoby „reklamy" kwiatów, jak-ty zapylane przez zwierzęta, któremi gdyby wysilających się na oryginalna j częściej są owady, są zawsze po- ność, aby nie utonąć w fali reklam kon-wabne, t. zn. są barwne, często duże, kurencyjnych. Pamiętać należy, że spo-zwykle pachnące i wydzielające z gru- soby powabności działać muszą na czołów miodnikowych słodycz kwiato-' zmysły owadów z dalekiej odległości, wą. Cel biologiczny powabności kwia- gdyż rośliny kwiatowe, przywiązane tów jest ten, aby zwabić do siebie ściśle do gleby, w której tkwią korze-zwierzęta żyjące nektarem lub pył- niem, nie mogą zmieniać swobodnie kiem kwiatowym i doprowadzić do miejsca swego pobytu. Barwy kwia-przeniesienia przez nie z jednego kwia- tów, oglądane naszemi ludzkiemi oczy-tu pyłku na znamię słupka w innym ma, i ich zapachy, wyczuwane naszem kwiecie, a tern samem spowodować powonieniem, dochodzą do nas na pew-w słupku akt zapłodnienia ukrytych no w innej skali i w innem natężeniu w nim zalążków, które dopiero wów- wrażeniowem, aniżeli do owadów, któ-czas przekształcają się w nasiona.

Kwiaty unikają samozapylenia. Ch. zasadniczo inaczej zbudowane.

za-

na

K. Sprengel (1750—1846), który pierw- Barwy kwiatów przedstawiają w swej szy wydarł przyrodzie tę tajemnicę, wyJ rozmaitości i w swych niewyezerpa-powiedział ją w następująeem zdaniu: nych kombinacjach szeroko rozpiętą „Wydaje mi się, że przyroda nie chce, skalę, nie dającą się ściśle scharaktery-aby jakikolwiek z kwiatów zapylony zować. Ksantyna i karotyna jako barw-był własnym pyłkiem". Twierdzenie niki żółte i pomarańczowe, antocyjan Sprengela, które u współczesnych bo- jako barwnik czerwony, niebieski i fioł-taników zjednało mu opinję dziwaka,,¹ ko wy — oto niemal cała paleta malar-znalazło zgórą pół wieku później nau- ska, z której czerpią kwiaty przepych kowe wyjaśnienie w klasycznem dziele i bogaetwo barw. Subtelne tony, Karola Darwina „O powstawaniu ga- ledwie dostrzegalne odcienie oraz ratunków" (1859), gdzie na podstawie żące kontrasty powstają bądź przez licznych badań stwierdził on, że „żad- różną koncentrację tych barwników, istota organiczna nie może utrzy- bądź rozmaite ich mieszanie, bądź też mać się przy życiu przez wiele poko- rozmieszczenie ich w różnych war-leń w drodze samozapłodnienia, a do stwach tkanek lub w różnych komór-trwałego utrzymania przy życiu gatun- kach. Efekt połysku koron kwiatowych, ku niezbędne jest krzyżowanie, choćby tak bardzo uderzający nas np. w kwia-tylko okolicznościowe i co pewien czas tach jaskru lub w kwiatach wielu powtarzające się". W świetle tego pra- storczyków egzotycznych (Stanhopea);

biologicznego, które w ostatnich osiągany jest przez warstewki tłuszczu dziesiątkach lat uległo nieznacznym pokrywające powierzchnię, albo też tylko modyfikacjom, jest zrozumiałe, przez kropelki tłuszczu umieszczone

w zewnętrznej skórce, w których załamujące się światło odbija się od tła głębiej położonych tkanek, wypełnionych skrobią, jak w lustrze.

Zapachy kwiatów są z pewnością niemniej rozmaite, jak ich barwy, jednakże możemy je naszym ludzkim zmysłem powonienia odróżniać tylko w ograniczonej mierze, gdy zmysły zwierząt, zasadniczo różne od naszych, odczuwają je z pewnością inaczej. Siedzibą i źródłem zapachów w kwiecie są zwykle płatki korony; w ich to tkankach produkują rośliny ciała lotne, które określamy mianem bądź pachnących, bądź cuchnących. Botanik Ker-ner odróżnił pięć grup zapachów kwiatowych, a mianowicie: cuchnące w sposób podobny jak gnijące mięso (zapachy indoloidalne), cuchnące trymety-laminą (aminoidalne), pachnące aromatycznie (benzoloidalne), pachnące terpentynowo (terpenoidalne), oraz kwasem walerjanowym (parafinoidal-ne). Nowsze badania Kleina i Steinera pogłębiły i rozwinęły wiedzę o ciałach powodujących zapachy kwiatów, jednakże daleko nam jeszcze do tego, aby powiedzieć, iż ogromny a tajemniczy świat zapachów roślinnych został już choćby zgrubsza naukowo zbadany.

Intensywność i czas trwania zapachu w kwiecie zależy również od warunków zewnętrznych, takich jak stan pogody, temperatura, wilgotność powietrza i t. p. oraz od perjodyczności ich wydzielania przez kwiaty. Tak np. kwiaty zapylane o zmierzchu przez ćmy pachną tylko wieczorem, we dnie zaś są bez wonne (np. lepnica zwisła, tabl. 18, ryc. D).

Barwy i zapachy kwiatów zwabiające owady nie są jednak niczem dla nich, jak tylko powabnią, i podobne są do światła lampy zwabiającej do pokoju ćmy nocne. Nawet najpiękniejsza barwa lub najmilsza woń nie dają pośredniczącemu w zapyleniu owadowi nic pozytywnego. Dlatego to stały i ścisły związek życiowy pomiędzy owadami i kwiatami zadzierzgnięty został w przyrodzie na innej, bardziej pozytywnej i materjalnej podstawie, dającej się wyrazić prostą kupiecką zasadą: do, ut des (daję, abyś i ty dał). Kwiat za usługę zapylenia go pyłkiem, przyniesionym z innego kwiatu, daje owadowi jako zapłatę słodycz i pyłek, a niekiedy specjalnie dlań hodowane odżywcze włosy lub inne analogiczne utwory jadalne.

Kwiaty produkują zwykle pyłek w dużej ilości, a ponieważ jest on bo-: gaty w związki azotowe, więc przedstawia pożądane pożywienie dla dojrzałych owadów lub dla ich larw. W substancji suchej pyłku kwiatowego znajduje się około 16—30°/₀ białka, 1—7°/₀ skrobi, do 15°/₀ cukru i do 10°/0 tłuszczu. Jest też duża grupa kwiatów, zwanych kwiatami pyłkowemi, które produkują pyłek w ogromnych ilościach jako pożywienie dla owadów, nie produkują zaś wcale słodyczy kwiatowej. Przykładem kwiatów pyłkowych są maki, dzikie róże lub sasanki (por. tabl. 18, ryc. E).

Słodycz kwiatowa, czyli nektar, jest drugim obok pyłku i bodaj od niego ważniejszym darem kwiatu dla odwiedzających go owadówr. O wielkiem jej znaczeniu powiedział jeszcze Ch. K. Sprengel, że „jest ona -tak ważna w kwiecie, jak sprężyna w zegarku''. Odpowiednie ukrycie słodyczy zmusza bowiem owada, starającego się dostać do pożądanego pokarmu, do wykonania takich ruchów ciała, przy których pyłek obcy, znajdujący się na jego ciele, dostaje się na znamię słupka. W słodyczy kwiatowej znajduje się znaczny procent cukru gronowego, wynoszący średnio od 25 do 30°/₀. Według badań Frischa pszczoły pobierają słodycz przy najniższej w niej koncentracji cukru trzcinowego 4,25°/₀. W wyjątkowych wypadkach koncentracja ta dochodzić może aż do 70°/₀, a nawet 80°/₀, np. w kwiatach kasztanowca w czasie dłużej trwającej pogody.

Rola kwiatów w kwiatostanach.

Stosunkowo rzadko kwiaty zjawiają się na roślinach pojedyńczo (np. u fiołka lub nenufarów), częściej spotykamy je w skupieniach na osobnych pędach, czyli w postaci t. zw. kwiatostanów. O ile kwiatostany są luźne (np. u dzwonków), wszystkie kwiaty są w nich jednakowe; jeżeli jednak są one gęsto skupione (np. u słonecznika), występuje wtedy osobliwe zjawisko podziału pracy wśród kwiatów, polegające na tern, że tylko na brzegu kwiatostanu stojące kwiaty są powabne, zaś stojące w jego głębi są drobne i niepozorne. Przykładem ilustrującym to zjawisko może być kwiatostan kaliny, albo też kwiatostan wielu roślin baldaszkowatych i złożonych (tabl. 17, ryc. D). „Kwiat“ bławatka nie jest wcale pojedyńczym kwiatem, lecz kwiatostanem, czyli koszyczkiem kwiatów, w którym zewnętrzne kwiatki są w stosunku do wewnętrznych olbrzymie i modro zabarwione, podczas gdy wewnętrzne są niepozorne i maleńkie; w służbie całego kwiatostanu zatraciły też kwiaty brzeżne u bławatka swe organy rozmnażania się i służą wyłącznie do przywabiania owadów. Podobne zjawisko daleko posuniętego podziału pracy wśród kwiatów zebranych w kwiatostany widzimy u wielu innych roślin, np. u roślin obrazkowatych (Arum), gdzie w kwiatostanie odróżniamy kilka stref: strefę powabną w postaci szczytowej maczugi oraz na-przemian leżące strefy kwiatów męskich, żeńskich i płonych (tabl. 17, ryc. C i D).

Typy biologiczne kwiatów.

Według stopnia wzajemnej zależności i wzajemnych przystosowań możemy wyróżnić wśród kwiatów pewną ilość grup biologicznych, należących do dwu kategoryj: a) do kategorji kwiatów, u których niema dokładnego przystosowania się do zapylania przez pewną, ściśle określoną grupę owadów, b) do kategorji, w której skrajne przystosowania w budowie kwiatów sprawiają, że mogą one być zapylane tylko przez jedną grupę owadów. Do pierwszej zaliczamy m. i. kwiaty pyłkowe oraz kwiaty z powszechnie dostępnemi miodnikami, do drugiej zaś należą: kwiaty muchówkowe, błonkówkowe (tabl. 18, ryc. B), motylowe (tabl. 18, ryc. C) i chrząszczowe. Osobno stoi grupa kwiatów zapylana przez ptaki, czyli t. zw. kwiaty ornitogamiezne, bogato reprezentowane zwłaszcza we florze tropikalnej Ameryki, ojczyzny kolibrów (tabl. 17, ryc. B), a reprezentowane także we florze południowej Afryki, wysp archipelagu Malajskiego i w Australji, gdzie rolę kolibrów w stosunku do kwiatów spełniają ptaki z rodziny nektarników.

Badaniom przedziwnych przystosowań kwiatów do zwierząt zapylających je oraz badaniom zmysłów tych zwierząt, dzięki którym wyszukują one w naturze przeznaczone niejako dla nich kwiaty, poświęcony jest obszerny dział nauki biologji współczesnej, który nazywamy biologją kwiatów.

Znaczenie kwiatów dla człowieka.

Choć nie dla nas przyroda wytworzyła barwny i wonny kwiat, stał się on przecież naszą własnością. W otoczeniu kwiatów życie schodzi nam milej, a ciężar codziennych trosk maleje. Bliskich nam i przyjaciół obdarzamy chętnie kwiatami, ażeby na ich usta sprowadzić choćby przelotny uśmiech

szukaj w tomie piątym!

radości; mogiły drogich nam osób zdo- tosn wszedł na kapitele świątyń egip-bimy żywem kwieciem. Kwiat stał się skich, aż po dzień dzisiejszy, gdy Sta-codziennym towarzyszem naszego ży- nisław Wyspiański ozdobił nim prze-cia od kolebki aż do zgonu; będąc sta- dziwnie kościół św. Franciszka w Kra-le tuż przy nas, spełnia niepoślednią ko wie, nie stracił on też nic ze swej rolę, wywierając wielki wpływ na na- wartości artystycznej i nie straci też sze uczucia, których niejednokrotnie z niej nic dopóty, dopóki człowiek jest symbolem. Dla uczonego jest on otwartą mieć będzie duszę dla piękna niewyczerpanym tematem badań nau- natury, kowych — dla artysty źródłem natchnienia i wzorem dla dzieł sztuki.

Wł. Szafer.

Wł. Szafer: Życie kwiatów — zarys Od czasów starożytnych, gdy kwiat lo- biologji kwiatów. Lwów 1927.

LASY. (Tabl. 19—24). Jesteśmy narodem, którego życie historyczne rozegrało się głównie na terenach leśnych. Puszcza leśna, obfitująca w zwierzynę, owoce, miód leśny i grzyby, żywiła niegdyś pierwotnych tej ziemi mieszkańców. Polana powstała po jej wytrzebieniu, zorana sochą z pnia drzewnego wyrobioną, dała skibę pod pierwszy zasiew; las dostarczał materjału na mieszkanie, sprzęty gospodarskie i najważniejsze narzędzia; z drzewa budowano świątynie i kościoły, a gdy przychodził kres wędrówki doczesnej, drzewo dawało materjał na trumnę i krzyż ku upamiętnieniu życia. A i dziś jeszcze, chociaż jesteśmy krajem przeważnie rolniczym i nieco uprzemysłowionym, pozostał nam spory zasób lasów (ok. 22°/₀ przestrzeni) a poza tern parków i ogrodów tak, że każdy Polak zrósł się z drzewami od maleńkości i, zanim nauka zaczęła tajniki życia roślin tłumaczyć, wiedział, czem jest drzewo ze swemi korzeniami, pniem, korą, konarami i liśćmi.

Drzewo jako składnik lasu.

W bogatej szacie roślinnej, pokrywającej ziemię, drzewo, główny składnik lasu, jest typem biologicznym najwyżej zorganizowanym, związanym z warunkami klimatycznemi, właściwościami gleby i działaniem wiatrów, tak, że brak go tam, gdzie te warunki, zwłaszcza zaopatrywanie gleby w wodę, inaczej się kształtują, jak to widzimy w pustyni, na stepie, w tundrze podbiegunowej lub w górach na pewnej wysokości. Pustynia, step i las, to są trzy kolejne stadja w rozwoju flory na terenach młodych, wyłonionych z morza wskutek ruchów skorupy ziemskiej (-> Ląd)stadjum lasu to najwyższy rozkwit życia roślinnego.

W florze polskiej odsetek gatunków drzewnych jest stosunkowo niewielki (2,3°/₀ a wraz z krzewami 11 °/₀), natomiast w statystyce roślin na kuli ziemskiej drzewa stanowią większość w porównaniu z innemi typami biolo-gicznemi, jak krzewy, byliny i rośliny jednoroczne. Lasy nasze, ubogie w ga-

na

na

wioska.

Ogólny charakter korony drzew przedstawia wielką rozmaitość kształ-

tunki, odznaczają się przez to niezwykłą jednostajnośeią; na znacznej przestrzeni występuje nieraz jeden tylko gatunek drzew, jak to widzimy np. w lesie świerkowym, bukowym lub sosnowym. Inaczej jest w lesie podzwrotnikowym ; tam na przestrzeni paru kilometrów kwadratowych naliczył jeden botanik 400 gatunków drzew (flora Jawy zawiera ich 4000). To bogactwo gatunków lasów tropikalnych tłumaczy się tern, że drzewa mają tu najlepsze warunki bytowania, zwłaszcza zapasy wody i soli mineralnych w glebie, dostateczną ilość światła i najlepszą temperaturę, sprzyjającą wzrostowi i rozwojowi roślin.

Rozmaitość kształtów.

Wśród świata organizmów żywych drzewa imponują nietylko swoją długowiecznością (—» Długowieczność i Długowieczność drzew na okładce zesz. 2), lecz i tem, że są to organizmy wiecznie młode: drzewo nawet tysiącletnie, dopóki żyje, na końcach wszystkich gałązek, na zakończeniach młodych korzonków ma zawsze tkankę embrionalną, z której rozwijają się wciąż nowe i nowe części w postaci przyrostu nowych gałązek, liści i korzonków.

Zasadnicze narządy w budowie rośliny, jakiemi są korzeń i pęd ulistniony, w drzewie znalazły najwyższy swój wyraz rozwoju, niezwykłej mocy i rozmaitości kształtów.

Większe lub mniejsze rozgałęzienie systemu korzeniowego odpowiada warunkom biologicznym rozwoju wielu drzew. Np. sosna może rosnąć na wydmach piaszczystych, a to dzięki niezwykle silnie gałęziącyin się korzeniom, które mogą przenikać głęboko wszystkie strony i doskonale wyzyskiwać niewielkie ilości wody, znajdującej się w piaskach. Świerk natomiast posiada znacznie mniej rozgałęzione

korzenie; stąd może wyrastać tylko na gruntach więcej w wilgoć obfitujących a zato posiada inną osobliwość: korzeń główny przestaje szybko rosnąć i system korzeniowy jest płaski, płytko położony ; ta okoliczność pozwala mu wzrastać w górach, gdzie jest płytka warstwa gleby na skałach, jak to widzimy w Tatrach.

W krainach podzwrotnikowych u niektórych drzew spotykamy jeszcze korzenie powietrzne t. zw. podpórkowe. U tak zw. pandanów (Pandanus) drzewo stoi jakby na szczudłach, ze wszystkich stron mocno podparte. Tego rodzaju zjawisko występuje zwłaszcza u drzew, które rosną na gruncie mokrym, składającym się z delikatnego iłu. U wielu przedstawicieli takich roślin, których korzenie pogrążone są w ile, a więc, nie mając zapasu tlenu, nie mogą oddychać, wytwarzają się specjalne korzenie oddechowe (t. zw. pneumatofory), które wbrew ogólnej zasadzie nie rosną wdół, lecz ku górze i sterczą nakształt zaostrzonych palików dookoła pnia.

Charakterystyczną cechą wielu olbrzymów lasu tropikalnego jest występowanie korzeni deskowatych, sterczących wysoko ponad ziemię a tworzących u podnóża potężne podpory w rodzaju skarp. Na małą skalę podobne deskowate korzenie tworzy u nas czasem wiąz (ulmus). Niektóre drzewa, jak np. tak zw. figowiec banjan (Ficus reli-giosa) wytwarzają zwieszające się z konarów szeroko rozpostartych korzenie powietrzne, które rosnąc szybko, dochodzą do ziemi, zagłębiają się, stopniowo grubieją i w ten sposób tworzą jakby kolumnowe podpórki otaczające stary pień, tak, że w cieniu takiego drzewa Cejlonie może się pomieścić cała

231

Lasy.

to

co

ca

tu; zdaleka już możemy odróżnić kopulastą sylwetkę sosny od strzelistego stożkowatego kształtu świerku i od wysmukłej, lecz zaokrąglonej u szczytu postaci jodły. Inaczej wygląda drzewo wyrosłe na swobodzie, oświetlane jednakowo ze wszystkich stron, inaczej zaś w głębi lasu. Dąb np. rosnący na osobności posiada pień krótki a gruby o potężnych konarach szeroko rozchodzących się na nieznacznej wysokości, podczas gdy ten sam gatunek rosnący w zwarciu innych drzew w głębi lasu posiada wysoką strzałę na znacznej przestrzeni, pozbawioną gałęzi, które zjawiają się dopiero niedaleko szczytu, często na wysokości jakich 10—20 m od ziemi.

Jedną z charakterystycznych postaci lasu podzwrotnikowego jest często tam spotykany kolumnowy kształt pnia, jaki widzimy u palm, paproci drzewiastych, wielu dracen lub panda-nów, gdzie pień nie tworzy żadnych rozgałęzień, lecz dopiero na szczycie dźwiga parasolowato rozpostarte wielkie liście.

u nas bluszcz, często na podobieństwo wężowych splotów obwijając się dokoła wielkich drzew; czasem, tak jak winorośl, wytwarzają one wąsy czepne, czułe na dotknięcie, obwijające się dokoła gałązek.

W puszczy podzwrotnikowej życie roślinne pleni się zarówno na korze wielkich drzew, na ich konarach, a nawet i na liściach.

. Na naszych drzewach to zjawisko zwane epifityzmem występuje niezwykle słabo. Tymczasem w puszczy podzwrotnikowej zjawisko intensywnego wykorzystania miejsca potrzebnego do życia roślin występuje na każdym kroku. Pewne rodziny, jak storczyki (Orchideae), obrazkowce (Araceae), i niektóre paprocie prowadzą stale owo powietrzne życie na korze i konarach różnych drzew, tworząc tam coś w rodzaju wiszących ogródków.

Kopulasta sylwetka naszych drzew

Nasze lasy.

Nasze lasy składają się przeważnie Bujność życia roślinnego w lesie tro- z drzew iglastych, nie tracących liści pikalnym ujawnia się przedewszyst- na zimę, których mamy 75°/₀, reszta kiem w bogactwie pnączy (lian) 25% przypada na lasy liściaste. Z igla-i t. zw. epifitów (porośli). W walce stych jeden tylko modrzew traci igły o byt niektóre rośliny wytworzyły ło- na zimę. Wśród iglastych u nas na dygi osobliwego typu: niezwykle dłu- pierwszem miejscu stoi sosna (około gie, a lekkie, mocne i giętkie, które 60%), na drugiem świerk (12%) ; po-pełzają z drzewa na drzewo, czepiając tern idzie jodła (3%), modrzew zaś się często osobliwemi haczykami, jak (0,01%); cis i limba, jako drzewa u nas jeżyna, lub korzonkami, jak rzadkie nie grają już roli w gospodar-

Puszcza tropikalna tworzy wiecznie zieloną ścianę. Pojedyńcze drzewa jednak zrzucają czasem liście okresowo, lecz całość lasu wciąż nęci a wkońcu nuży oko swą jednostajną zielonością. Wiecznie zielone zimotrwałe są rów-liściastych zmienia się zasadniczo w zi- nież lasy krainy śródziemnomorskiej, mie, gdy brak liści; widzimy wówczas gdzie rosną drzewa o sztywnych twar-konary pod różnym kątem odchodzą- dych liściach, jak mirt, laur, dąb korce od pnia głównego. Mając krótki kowy, bukszpan, wrzos drzewiasty okres wegetacyjny, nasze drzewa wy- i szereg innych nie tracących liści na twarzają olbrzymią ilość liści, ezem się zimę i doskonale przystosowanych do nie mogą poszczycić drzewa tropikal- suchego upalnego lata. ne, mające najlepsze warunki rozwoju.

Puszcza podzwrotnikowa.

ce leśnej. Z liściastych drzew najważ- tablicę (wziętą z dzieła Jana Mikla-niejsze znaczenie w naszych lasach ma- szewskiego) wskazuje nam stosunek ją dąb i buk, potem idzie olcha, brzoza poszczególnych drzew leśnych w róż-i osika. Rzut oka na przytoczoną tu nych województwach.

Na 100 hektarów ogólnej powierzchni produkującej drzewo przypada na

Województwa

Sosna Świerk

Jodła

Dąb

Inne

liściaste

Razem

iglastych liściastych

Warszawskie. . Lubelskie.... Kieleckie .... Łódzkie .... Białostockie . . Nowogródzkie . Poleskie .... Wołyńskie . . . Wileńskie . . . Lwowskie . . . Stanisławowskie Krakowskie . . Tarnopolskie. . Pomorskie . . . Poznańskie . . . Śląskie .....

Iwowowao^o^

Ol I to I O O 05 o I I to o I I I I

00 o

00 T-t

HO 00

to to cn

r^tO^tOWCOMCOCOtO t-* f-A to m

<icocooooo5<iooo<iocnęotooai

Ol

35 00~jas~3050s00i£.0ł-1«00000~3<l I—■ 3iMO>JOH*OOIOOIUtOWO<l

COfflOOOWOffioSoWSlOWOU

Średnio

60

12

20

75

25

promieni słonecznych jest utrudniony;

AVidzimy z tego zestawienia, że so- ków, grzybów i bakteryj), żyjących sna jest drzewem panującem w woje- razem w pewnej harmonji biologicznej, wództwach niżowycli, brak jej tylko Drzewa, rosnąc obok siebie, zmieniają w wdj. Stanisławowskiem i części wo- gruntownie warunki otoczenia. Dostęp jewództwa tarnopolskiego.

Świerk i jodła występują przeważ- w lasach dających dużo cienia roślinnie w województwach górskich wzdłuż ność jest niezmiernie uboga. Ponieważ Karpat i Tatr, świerk ponadto wystę- w lasach liściastych na wiosnę mamy puje w województwach północnych dużo słońca, zanim rozwiną się liście, (biąłostockie, wileńskie). Dąb wystę- pewne rośliny umiały to wyzyskać pujp w woj. tarnopolskiem (21%) i kwitną wczesną wiosną, jak przebi-i wółyńskiem (25%) ; tam też widzimy śnieg, przylaszczka, zawilce, sasanki przewagę lasów liściastych nad igła- i inne. Las zabezpiecza rośliny swoje stemi (na Podolu 70%, na Wołyniu od wysuszającego działania silnych

55%).

Las jako społeczeństwo roślinne.

Chociaż cechą charakterystyczną la- stąd istnienie lasów u źródeł większych su jest obecność drzew i one nadają wód zapobiega powodziom; tempera-mu swoiste piętno, wiemy jednak, że tura w lesie jest inna: w lecie jest nie-las to nietylko drzewa, lecz zbioro- co chłodniej, w zimie jest cieplej niż wisko wielu roślin (drzew, krzewów, poza lasem; gleba przez nagromadza-roślin zielnych, mszaków, paprotni- nie się przez długie lata suchych gni-

wiatrów, gromadzi wilgoć w warstwach powierzchniowych; śnieg zebrany w nim przez zimę taje powoli,

285

Lasy.

236

jących liści przeobraża się powoli; słowem t. zw. mikroklimat (-»Klimat) lasu jest odmienny niż klimat otoczenia. Las, sprzyjając zachowaniu wilgoci w warstwach powierzchniowych, sięgając swemi korzeniami do głębokich warstw ziemi, wypompowuje z nich ogromne ilości wody wyparowywanej przez masę liści i w ten sposób znacznie obniża poziom wód gruntowych. Stąd po wyrąbaniu lasu może czasem nastąpić przy pewnych warunkach silne zabagnienie terenu. Gromadzona przez lata masa butwiejących liści, tak zw. ściółka leśna, jest specjalnem siedliskiem do rozwoju mikroflory bakte-ryj i grzybów i sprawia stopniowe przeobrażenia się gleby leśnej. W ten sposób las stwarza specyficzne warunki zarówno klimatu, jak i gleby, co wpływa na obecność tych lub innych roślin z lasem związanych. Rośliny w lesie znajdują się w ścisłej wzajemnej zależności, co najlepszy swój wyraz znajduje w budowie warstwowej lasu. W ubogim nawet lesie często możemy wyróżnić trzy różne warstwy roślinności : wielkie drzewa, podszycie krzewiaste i runo z mchów, traw i przyziemnych roślin. Pewne drzewa, jak np. świerki lub buki, dają tyle cienia, że niewiele jest roślin, które pod niemi mogą się rozwijać w tym mroku, jaki one dają. Ileż zato rozmaitości dać może bór sosnowy: na glebach niezmiernie ubogich, piaszczystych pod sosnami spotykamy tylko szare runo porostów-chrobotków reniferowych (cladonia rangiferina). Na nieco lepszej glebie będą to trawy rosnące zazwyczaj na piaskach, czasami zjawiają się tu krzewinki wrzosów. W innym typie lasu, gdzie nagromadza się sporo próchnicy, mamy w runie warstwę mchów przyziemnych a nad nią warstwę krzewinek czernicy. Na dobrych glebach zjawia się jeszcze i krzewiaste

pokrycie a wreszcie parę różnych warstw drzew np. dębów lub świerków, rozwijających się pod sosnami.

Drzewa w lesie toczą ze sobą walkę o każdą piędź ziemi, o każdy promień światła; wynik tej walki najlepiej się uwydatnia w zmniejszaniu się ilości osobników drzew na jednostce powierzchni lasu. Jeżeli w lesie bukowym w pewnych latach na przestrzeni jednego hektara może mieszkać kilka mi-1 jonów siewek, to w miarę ich wzrostu i wymierania słabszych, liczba ich maleje, wyraża się już po latach 20 w setkach tysięcy, po latach 50 już w kilku tysiącach, a po latach stu najwyżej kilkaset drzew wystrzeli koronami ponad inne i stworzy gęsty, cienisty drzewostan. Ta sarna zależność, jaką widzimy pomiędzy osobnikami jednego gatunku, jeszcze bardziej się uwydatnia, gdy stają do konkurencji różne gatunki drzew. Jedne łatwo znoszą zacienienie, jak buk, świerk lub jodła, inne są bardziej światłożądne, jak dąb lub sosna, nic więc dziwnego, że dąb nie może konkurować z bukiem, ani sosna ze świerkiem. To też na glebach wilgotnych świerk masowo rozrasta się w innych drzewostanach, grożąc innym drzewom zagładą.

Lasy a kultura nowoczesna.

Ilość lasów u nas wciąż się kurczy; obecnie w stosunku do potrzeb kraju posiadamy za mało lasów, tak że należałoby myśleć o dolesieniu nieużytków. Zwłaszcza palącą się stała sprawa zachowania lasów wpobliżu wielkich miast, gdyż są one rezerwuarem świeżego powietrza, najpożądańszym terenem odpoczynkowym dla mieszkańców zmuszonych do życia wśród murów miejskich. Las oprócz pożytków bezpośrednich wpływa na charakter krajobrazu. To też najnowsze prądy w tak zwanej urbanistyce, t. j. nauce raejo-nalnego sposobu rozbudowy osiedli ludzkich, łączą się ściśle z prądem ochrony przyrody, dążącym do zachowania piękna krajobrazu a zarazem dostarczenia każdemu obywatelowi świeżego powietrza i miłej zieleni w najbliższem otoczeniu. Rzadkie zakątki w krajach kulturalnych, gdzie las zachował się jeszcze w pierwotnej swej krasie, zasługują na specjalną ochronę jako pomniki przyrody, t. zw. „parki narodowe", gdzie uczeni mają wspaniały teren do badań naukowych, przeciętny zaś obywatel w obcowaniu z mało znaną przyrodą, uczy się podziwiać jej piękno, odpoczywa duchowo, czerpiąc stąd .zarazem hart ducha i tężyznę fizyczną do walki życiowej.

B. Hryniewiecki.

Gospodarka leśna.

W artykule poprzednim poznaliśmy już las jako wielki organizm zbiorowy. W artykule niniejszym zapoznamy się z gospodarką leśną. Gospodarka ta ma dwojakie cele: zwiększenie produkcji gospodarczej lasu (a więc np. drzewa) i opiekę nad lasem z punktu widzenia jego dobroczynnego wpływu na zajmowaną przezeń powierzchnię i jej najbliższe otoczenie.

Stąd też należy odróżniać dwa rodzaje lasu zagospodarowanego, a mianowicie: 1) las użytkowy, którego głównym celem jest produkcja surowca drzewnego, niezbędnego dla celów budowlanych, opałowych, dla produkcji rolnej, przemysłowej, górniczo-hutniczej, rękodzielniczej i dla wszystkich innych niemal dziedzin gospodarczej i cywilizacyjnej działalności ludzkiej (-> Drzewo i przemysł drzewny), 2) las ochronny, w którym produkcja masy drzewnej odgrywa podrzędną rolę, a który natomiast ma znaczenie głównie dla zabezpieczenia gleby przed zmywaniem i wyjałowieniem, dla powstrzymania usuwania się ziemi lub kamieni, dla przeszkadzania tworzeniu się dzikich potoków, obrywaniu się skał, spadkowi lawin i t. d. i t. d.

Typy gospodarcze lasu.

Zależnie od rozmaitych sposobów powstania lasu zagospodarowanego, odróżniamy następujące typy gospodarcze lasu: las nasienny, odroślowy i połączony.

Las nasienny powstał z nasienia opadłego z drzew, czy też zebranego i rozrzuconego ręką ludzką.

Las nasienny ma tę wyższość nad innemi typami gospodarczemi lasu, iż produkuje drewno większych wymiarów, o wysokiej technicznej wartości, o większej rozmaitości i procencie drewna użytkowego, wydaje przytem największą masę drzewną na jednostce powierzchni i najpewniej zabezpiecza potrzeby przyszłości. Las nasienny chroni skutecznie glebę, która jest rzadziej odsłaniana wskutek zagospodarowania tych lasów w wysokiej kolei, czyli ich dłuższego pozostawania na pniu. Wszystkie nasze gatunki drzew liściastych, jak i iglastych mogą tworzyć lasy nasienne, które jednak w lasach iglastych są koniecznością gospodarczo i biologicznie nieodzowną, gdyż drzewa iglaste mogą być hodowane tylko z nasienia.

Jest jednak jeszcze inny sposób powstawania lasu, polegający na pewnej własności drzew liściastych, a mianowicie na zdolności wypuszczania pędów, zwanych odroślami, które powstają na pniakach drzew liściastych po ich ścięciu.

Las odroślowy łatwo odróżnić można od nasiennego, gdyż w lesie nasiennym, powstałym z samosiewu, siewu lub sadzenia, drzewa zawsze stoją poje-dyńczo, podczas gdy w lesie odroślowym z każdego pniaka po ścięciu wy

rasta dużo odrośli, które tworzą kępy go; przez gospodarstwo leśne rozumie-lub grupy złożone często z kilku nie- my ogół czynności i zabiegów, zmierza-kształtnyeh okazów drzew.

jąeych: 1) do zachowania trwałego ist-

Las odroślowy dostarcza przeważnie nienia lasu przez utrzymanie ciągłości drewna opałowego lub drobniejszego zalesienia, 2) do racjonalnego i trwałe-drewna użytkowego dla zaspokojenia go jego użytkowania, t. j. do pozyska-potrzeb miejscowej ludności; daje on nia substancji drzewnej i innych pło-mniejszą produkcję masy drzewnej na dów, jakich las dostarcza, z zabezpie-jednostce powierzchni, aniżeli las na- czeniem ciągłości i trwałości użytków

sienny.

Wskutek krótszej kolei, t. *j. wieku,

na przyszłość.

Gospodarstwo leśne, oparte na syste-do którego drzewa w lesie odroślowym matycznem wycinaniu lasu i odnawia-zamierzamy hodować, a następnie wy- niu go, t. j. zaprowadzaniu nowego lasu cinae, gleba jest tu częściej odsłaniana

Zależnie od sposobu, w jaki lasy powstają, dzielimy gospodarstwo leśne na: 1) nasienne, jeżeli las odnawiamy z nasienia, 2) odroślowe, jeżeli odnawiamy las z odrośli, i 3) połączone, w którem odnawiamy las razem z nasienia i odrośli.

w miejsce wyciętego, może być rozma-i narażona przez to na silniejsze wy- ite, stosownie do sposobu odnawiania czerpanie, niż w lesie nasiennym. Zdol- i wycinania, ność drzew liściastych puszczania po ścięciu odrośli z pnia lub korzeni trwa tylko do pewnego czasu, gdyż pnie zczasem próchnieją i odrośli puszczać nie mogą.

O wyborze tego czy innego typu gospodarstwa leśnego decyduje wyłącznie sprawa popytu na drewno. Gdzie pożądane są drzewa większych wymiarów, tam gospodarstwo nasienne jest konieczne; przy znacznem zapotrzebowaniu drewna opałowego drobnego i chróstu właściwsze jest gospodarstwo odroślowe; połączone gospodarstwo konieczne jest tam, gdzie jest popyt zarówno na drewno większych, jak i mniejszych wymiarów.

Wszelkie gospodarstwo leśne może być albo zrębowe albo przerębowe.

W gospodarstwie zrębowe m wycinanie lasu wykonywa się na małej stosunkowo powierzchni, której wielkość oznaczyć można, dzieląc obszar całego lasu przez ilość lat kolei, t. j. przez tę ilość lat, jaka upływa między odnowieniem lasu

Las połączony powstaje z nasienia i odrośli; las taki składa się z drzew wyrosłych z nasienia i występujących pojedyńczo lub kępami wśród drzew pochodzenia odroślowego. Las połączony zapewnia nam korzyści jemu tylko właściwie i większe, aniżeli las liściasty.

Ten typ gospodarczy lasu zapewnia nam odpowiednie ilości drzewa grubszego i daje je wcześniej, niż las nasienny, gdyż pojedyńczo rosnące' drzewa prędzej dorastają do żądanych wymiarów. Las połączony daje nam następnie możność odnowienia pni macierzystych drzew odroślowych, przestarzałych, tracących zdolność puszczania odrośli, przez zastąpienie ich nowemi drzewkami z nasienia; zapobiegamy w ten sposób tworzeniu się halizn, jakie w lesie odroślowym prawie zawsze powstają.

Co to jest gospodarstwo leśne, i jakie są jego rodzaje.

Przedstawione tutaj sposoby powsta- a jeg° wycięciem.

nia lasu wywierają poważny wpływ na cały późniejszy tok gospodarstwa leśne- bowera nie wycinamy w pień wszyst-

W gospodarstwie przerę-

kich drzew na ściśle określonych łącznych powierzchniach, lecz tylko usuwamy pojedyncze najgrubsze drzewa po całym lesie.

Rezultatem gospodarstwa zrębowego są szeregi drzewostanów, złożone z drzew jednego wieku, lub bardzo mało różniących się wiekiem, a wynikiem gospodarstwa przerębowego — drzewostany różnowiekowe, złożone z drzew rozmaitego wieku o znacznych niekiedy różnicach. Każdy z tych sposobów gospodarstwa może mieć jeszcze różne odmiany, stosownie do sposobu urządzania cięć.

Wybrawszy dla danego lasu sposób gospodarstwa, wypada nam jeszcze ustanowić dla niego t. zw. kolej rębową, t. j. czas, w ciągu którego cały las ma być stopniowo wycięty i odnowiony, aby na nowo w tym samym porządku mógł być wycinany.

Kolej może być dłuższa lub krótsza, stosownie do widoków gospodarstwa leśnego i pod tym względem dość szeroki ma zakres. Są jednak granice, poza które kolej pod żadnym względem przechodzić nie może, a mianowicie w lasach nasiennvch nie może być krótsza od wieku, w którym drzewa rodzą nasienie, a dłuższa od wieku, w którym drzewa zaczynają obumierać i psuć się. W lesie odroślowym nie może być dłuższa od wieku, w którym drzewa tracą zdolność puszczania odrośli.

Stan zagospodarowania lasów u nas.

Stan zagospodarowania lasów, nie będących własnością państwową, przedstawia następujące zestawienie.

Lasy, nie będące własnością państwową, posiadające zatwierdzone przez właściwe władze plany gospodarcze, zajmują w Polsce 2,479.924,55 ha, z czego gospodarstwa nasienno-zrębowe zajmują przestrzeń 1,832.801,16 ha, gospodarstwa przerębowe 329.874,63, gospodarstwa połączone 62.674,91 ha i gospodarstwa odroślowe 454.573,85 ha.

Z zestawienia powyższego wynika, że drzewostany nasienne zajmują 80,6°/₀ ogólnego obszaru lasów.

Z całego obszaru leśnego, zajętego przez drzewostany nasienne, przypada na gospodarstwo zrębowe 68,3°/₀, a na przerębowe 12,3 °/₀.

Ten wysoki stosunkowo odsetek gospodarstw nasiennych jest rezultatem dobrze zrozumianej, zorganizowanej i planowo prowadzonej pracy władz ochrony lasów z jednej strony i państwowej polityki ustawodawczej z drugiej strony. Państwowa polityka leśna jest nastawiona na typ gospodarstwa nasiennego i na nim przedewszystkiem się opiera.

Pomimo to stosunek procentowy lasów odroślowych i połączonych jest jaszcze niezwykle wysoki, wynosi bowiem 19,4°/₀, podczas gdy w lasach państwowych stosunek ten wynosi 7°/₀.

Zagospodarowanie lasów w poszczególnych dzielnicach Polski wykazuje cały szereg różnic w formach, rodzajach i wielkości gospodarstwa, spowodowanych nietylko istniej ącemi warunkami siedliskowemi i ekonomicznemi, lecz przedewszystkiem odmiennością systemów, celów i metod gospodarczych, stosowanych przez b. państwa zaborcze w poszczególnych dzielnicach Polski. Zależnie od powyższych czynników kształtowały się w lasach Polski różne systemy i typy gospodarstw — od należycie zorganizowanych i racjonalnie prowadzonych na zachodzie do bardzo zaniedbanych pod względem form organizacyjnych i techniki gospodarczej na wschodzie.

W województwach zachodnich, nie posiadających naogół najlepszych warunków naturalnych, intensywność i technika zagospodarowania lasów dzięki wysokiemu stanowi kultury ma-terjalnej i urządzeń cywilizacyjnych stoi niezmiernie wysoko, ujęta jest jednak, niestety, w ciasne ramy prawideł i przepisów jednostajnej gospodarki przedwojennej.

To ujęcie gospodarki leśnej w ciasne ramy szablona i martwych przepisów gospodarczo-technicznych, wykluczaj ą-cych niemal utrzymanie naturalnych form produkcji leśnej, doprowadziło do utworzenia jednolitych, o słabem zdrowiu i małej odporności drzewostanów, często lub stale podlegających różnym klęskom elementarnym. Tak np. inwazja sówki-chojnówki w stadjum gąsienicy zniszczyła w latach 1922—1924 bardzo znaczne obszary drzewostanów sosnowych w województwach zachodnich oraz w lasach augustowskich i kurpiowskich na pograniczu Prus Wschodnich. Zmienić ten stan rzeczy, podnieść wydajność gleby oraz poprawić zdrowie i odporność drzewostanu może jedynie zmiana kierunku gospodarczego i stopniowy, już dziś zapoczątkowany nawrót do bardziej naturalnych metod gospodarczych.

Szczególnie w obecnych warunkach, odznaczających się niezmiernem podrożeniem kapitału i pracy, z konieczności wysuwa się na plan pierwszy w procesie produkcji leśnej czynnik sił przyrody. Umiejętne ich wyzyskanie może oszczędzić wyłożenie znacznego kapitału na siew, sadzenie, kosztowne narzędzia, nawozy i t. p. zabiegi hodowlane.

W województwach centralnych, gdzie gospodarstwo leśne ma wszelkie dane do rozwoju, niewszędzie jest ono należycie prowadzone i dostosowane do miejscowych warunków siedliskowych i ekonomicznych oraz nowoczesnej techniki hodowlanej.

Lasy bardziej na wschód położone stoją pod względem kultury leśnej i systemów zagospodarowania niżej od innych dzielnic Polski.

Przyroda jest tu niemal niepodzielnym czynnikiem wytwórczym w gospodarce leśnej, współudział zaś zabiegów gospodarczych i środków technicznych, stosowanych przez człowieka na tych obszarach leśnych, jest wręcz minimalny.

Siły przyrody, pozostawione same sobie, tworzą na tym jednym z najbogatszych terenów leśnych Rzeczypospolitej nieprzebraną rozmaitość form drzewostanów o składzie bardzo różnym, o imponujących nieraz wymiarach poszczególnych osobników, o wspaniałej technicznej jakości ich drzewa.

Lasy województw południowych dają nam znowu odmienny obraz pod względem sposobu i metod zagospodarowania i przedstawiają kilka całkiem wydatnych typów gospodarczych.

J. Miklaszewski.

Por.: St. Sokołowski: Wiadomości o lasach i leśnictwie, Lwów 1909; S t. Sokołowski : Hodowla lasu, Lwów 1930; Przewodnik dla leśniczych. Praca zbiorowa pod red. J. Kio s k i, Warszawa 1930.

LĄD.

Rozmieszczenie lądu.

Na kulistej powierzchni ziemi przeciwstawiają się sobie dwa główne elementy, ląd i morze (-»Morze). Ląd wznosi się bryłową masą ponad jednostajną powierzchnią wodną, rozbijając się na poszczególne kontynenty czyli części świata. Lądu jest mniej niż morza. Dzisiejszy stan wiadomości o ziemi określa powierzchnię lądu na 149 milj. km², co odpowiada 29°/₀ powierzchni ziemi. Stosunek lądu do morza można wyrazić liczbową proporcją 1:2,4. Wartość ta ulega jednak ciągłym zmianom, gdyż stale odbywające się badania w okolicach podbiegunowych przynoszą nowe odkrycia i dokładniejsze wiadomości o mało znanych dotychczas konty-nentaeh czy wyspach, przez co stosunek powierzchni lądu do morza stale się zmienia. Rozmieszczenie lądu i mórz wydaje się napozór chaotyczne. Przyglądając się jednak bliżej globusowi, można łatwo stwierdzić, że ląd grupuje się przedewszystkiem na półkuli północnej. Stąd w postaci zwężających się, olbrzymich półwyspów kontynentalnych, zgrupowanych gwiaździsto naokoło bieguna północnego, przechodzi na półkulę południową, wbijając się dziwnie po-dobnemi klinami kontynentu południowo - amerykańskiego, afrykańskiego i azjatycko-australijskiego w jednolity obszar bezkresnych wód oceanicznych. W przeciwieństwie do lądu obszar wodny rozchodzi się gwiaździsto od kontynentu antarktycznego, a więc bieguna południowego, i wciska się od południa olbrzymiemi zatokami w masę kontynentalną, przybierając charakter mórz przybrzeżnych i śródziemnych.

Ciekawy ten układ lądu i mórz pozwolił na wydzielenie półkuli lądowej i morskiej. Środek półkuli morskiej znajduje się u wschodnich wybrzeży Nowej Zelandji, środek zaś półkuli lądowej usadowił się wpobliżu Nantes w Francji. Kto wie, czy nie głównie z centralnego tego położenia wynika rola, jaką odegrała nietylko Francja, ale cała zachodnia i środkowa Europa w dziejach kultury ludzkiej.

Jak wykazuje krzywa hipsograficzna powierzchni ziemi, na lądzie przeważają małe wysokości, natomiast na morzu wielkie głębokości. Gdybyśmy wyrównali powierzchnię kuli ziemskiej, cała powierzchnia znalazłaby się w ciekawy sposób około 2700 m pod poziomem morza. Stąd słusznie zastanawiano się nad tern, czy w zaraniu dziejów naszej ziemi, po utworzeniu się skorupy ziemskiej, skroplona para wodna zbierała się w basenach, podobnych do dzisiejszych mórz, czy też wobec braku różnic terenu pokrywała równomiernie całą skorupę globu. Która z obu możliwości ma większą rację bytu, dowiemy się niżej.

Czy ląd jest niezmienny?

Dzisiejszy kształt lądu i jego kontury są tylko napozór niezmienne. Stwierdzono bowiem na podstawie dokładnych obserwacyj, że pomiędzy lądem a morzem zachodzą zmiany. Wiemy dzisiaj, że ląd ulega wahaniom; obniżając się, zanurza się częściowo w morze, a podnosząc się, dźwiga ponad morze dotychczasowe jego dno. Zmiany te odbywają się jednak bardzo wolno, tak, że trudno je zauważyć w ciągu wieku, a tern bardziej w' ciągu życia ludzkiego. To też wszelkie przejawy geologiczne dokonywają się w olbrzymich okresach czasu, wobec których długość życia ludzkiego jest tylko drobnym momentem. Nasuwa się porównanie z filmem, na którego całość składa się niezliczona ilość ułamkowych obrazków. Pytanie, jakie są przyczyny zmian kontynentów, prowadzi do kwestji podstawowej, jakie jest powstanie i jaka jest budowa skorupy ziemskiej.

Pierwotna powierzchnia kuli ziemskiej.

W początkowem stadjum swego istnienia ziemia była gazowym steroidem obrotowym. W późniejszem stadjum przekształciła się w masę płynną, otoczoną gorącą parą wodną. Masa ta zeza-sem zaczęła zestalać się przez własne ciśnienie i pokryła się równocześnie cienką skorupą. Skorupa ta była często rozrywana przez wylewy wulkaniczne. Gdy następnie naskutek przesycenia para w-odna, zawrarta wr atmosferze, zaczęła się skraplać i opadać, powierzchnia ziemi po przejściu kataklizmu wulkanicznego nie mogła być równa. Stąd woda zaczęła wypełniać wrszelkie zagłębienia. W ten sposób powstał pierwszy ląd i pierwsze morze. Wody opadowe, spływające z tego pierwotnego lądu do pra-

6000

morza, zaczęły go niszczyć, a materjał ze zniszczenia pochodzący osadzać w morzu. Wtedy to po raz pierwszy w dziejach ziemi krystaliczna i wulkaniczna skorupa pokryła się na obszarze mórz i jezior płaszczem utworów osadowych. Od tego czasu datuje się zasadnicza różnica pomiędzy lądem a morzem: ląd odtąd ulega stałemu niszczeniu i obniżaniu przez działanie wody płynącej i zjawisk towarzyszących, natomiast dno morza wyrównywa i napełnia się osadami z materjału lądowego. Stąd konfiguracja dna morskiego jest uboższa od konfiguracji dolinami pociętego lądu.

Teorje powstawania kontynentów.

Zachodzi teraz pytanie, z jakich przyczyn pierwotna powierzchnia ziemi została zróżnicowana, w następstwie czego powstały ląd i morze? A dlaczego pewne obszary były w ciągu dziejów geologicznych przeważnie lądem a inne przeważnie morzem?

Nie ulega wątpliwości, że przyczyn powstawania kontynentów i ich zmian należy szukać we wnętrzu ziemi. Zmiany, którym ulegały kontynenty w epokach geologicznych, polegają w jednym przypadku na wypiętrzaniu poszczególnych kontynentów lub na wygięciu się znacznych części powierzchni lądu w postaci wielkopromiennych fałdów. Tego rodzaju zmiany nazywają się ru ehami lądotwórczemi lub epeirogene-tycznemi. W drugim wypadku tworzą się na granicy kontynentów fałdy lub powstają uskoki. Tego rodzaju zmiany powierzchni lądu noszą nazwę ruchów górotwórczych lub orogenetycznych (tektonicznych).

Istnieje szereg teoryj, usiłujących ustalić przyczyny powstania lądu w postaci kontynentów.

Teorja kontrakcyjna opiera się na następującem rozumowaniu. Ziemia traci stale swe ciepło na rzecz otaczającej ją przestrzeni kosmicznej. Wskutek tego jądro się kurczy a wraz z jądrem kurczy się skorupa ziemska. Kurczenie to wobec odporności sztywnej skorupy zamienia się w ciśnienie boczne. Następstwem ciśnienia bocznego jest sfałdowa-nie części mniej odpornych a bardziej elastycznych. Ciśnienie przez to się zmniejsza, wobec czego skorupa w postaci zróżnicowanych, olbrzymich brył może się ścieśnić do rozmiarów skurczonego jądra. Część brył opada prędzej od innych. Powstają zagłębienia, w które wlewa się morze. Stale zachodzące zmiany w ukształtowaniu powierzchni ziemi należy tłumaczyć stale postępuj ącem kurczeniem się jądra ziemi.

Przeciw tej teorji przemawia prze-dewszystkiem fakt, że w miejscu ciepła, utraconego przez wypromieniowanie, ziemia uzyskuje ciepło przez rozkład ciał promieniotwórczych. Wystarczy tylko, by każdy m³ ziemi zawierał ¹/₅₇₀₀ — mg radu, by wyrównać stratę ciepła. A na pewno wnętrze ziemi zawiera więcej radu. Powierzchnia ziemi musiałaby się stale w wypadku kontrakcji, zmniejszać. A na to niema dowodów.

Więcej zwolenników posiada obecnie teorja izostatycznego powstania kontynentów. Stwierdzono zapomo-cą pomiarów wahadłowych, że kontynenty wykazują mniejszy ciężar gatunkowy (2,6) niż głębie oceaniczne (2,8 do 3,4). Wnioskowano z tego, że kontynenty, jako bryły zbudowane z lżejszych skał, pływają po piastyczno-płynnej masie magmatycznej (magma — ognisto-cie-kły stop skalny), złożonej z cięższych skał. Na tej podstawie przeprowadzono podział powierzchni ziemi według przeważających składników na Sial lub Sal (krzem i glin) : kontynenty i Sima (krzem i magnez): dna oceanów (Si — krzem, Al — glina, Ma — magnez). Bryły kontynentalne zależnie od swej masy tkwią mniej lub więcej głęboko w Simie

yóry

szelf

ocean

!t)d kontynentalny

Ryc. 12. Schemat budowy skorupy ziemskiej w myśl teorji izostazji (według Wegenera).

(60—100 km), stercząc w myśl praw izostatycznych równocześnie o tę samą wartość nad tą strefą. Stąd górzyste wnętrza kontynentów, głębiej zanurzone, wykazują mniejszy ciężar gatunkowy, niż np. szelfy, to znaczy platforma przybrzeżna do 200 m głębokości, gdzie strefa Simy zaczyna się tuż pod cienką powłoką utworów lądowych (por. ryc. 12). Gdy jakiś kontynent przez działanie czynników atmosferycznych uległ obniżeniu lub zupełnemu zrównaniu, bryła wynurza się z Simy dla przywrócenia równowagi czyli izostazji. Bryły mogą też oddziaływać na siebie, powodując zanurzenie lub wydźwiganie. W ten sposób można wytłumaczyć, dlaczego archaiczne płyty kontynentalne pomimo kilkakrotnego zrównania stale się podnosiły i tylko chwilowo były zalewane płytkiem morzem.

Z innych zjawisk, mogących wpłynąć na powstanie i zmiany kontynentów, należy jeszcze wymienić wahania skorupy ziemi, wywołane reakcjami che-micznemi w głębi ziemi oraz krystalizacją i zróżnicowaniem magmy, następnie zmiany kształtu ziemi (jako następstwo zmiany szybkości obrotu ziemi) i wreszcie zmiana położenia biegunów (co ma także wpływ na wahania klimatyczne).

Które z wymienionych przyczyn i zjawisk wpływa najbardziej na zmianę powierzchni ziemi, okażą badania przyszłości.

Jak się rozwijał ląd w ciągu dziejów geologicznych? (Ryc. 13).

Od czasów archaicznych zaznaczają się na powierzchni półkuli północnej trzy bloki kontynentalne, rozpościerające się na przestrzeni 120 milj. km²: masyw kanadyjski, fennoskandski i syberyjski (kontynent Angary). Naokoło tych starych kontynentów rozpościerały się mniej lub więcej głębokie morze, których osady otoczyły kontynenty te szerokim pasem. Naskutek ruchów górotwórczych (najstarszych : kale dońskich) osady te uległy naokoło granicy kontynentów sfałdowaniu, powiększając swoją masą obszar kontynentów. Morze musiało się wycofać aż za pas fałdów, który zczasem uległ zniszczeniu. W zmniejszonem morzu gromadziły się osady w dalszym ciągu. W międzyczasie pojawił się na półkuli południowej olbrzymi ląd, zwany Gondwana, obejmujący dzisiejszą Amerykę Południową, Afrykę, Madagaskar, część Indyj i Australję. Nastąpił drugi okres górotwórczy (h e r-cyński), dzięki czemu kontynentom przybyło więcej lądu. (Śladem zniszczonych gór tego okresu są średnie góry w środk. Europie, Appalachy, Ural ii.). To też morze albo zupełnie zostało wyparte z obszarów międzykontynental-nych, albo zajmowało tylko wąskie pomiędzy niemi przestrzenie, t. zw. geosyn-klinale (por. ryc. 13). Z utworów, osadzonych w tych geosynklinach, powstały podczas trzeciego t. zw. alpejski e-g o okresu górotwórczego wszystkie największe, dziś istniejące pasma górskie, a więc Alpy, Karpaty, Kordyljery Ameryk., Himalaje i inne. Dzisiejszy ląd składa się więc z bloków kontynentalnych, otoczonych wieńcem mniej lub więcej zniszczonych gór fałdowych, z których najlepiej zachowały się oczywiście pasma górskie alpejskiego okresu sfałdowania.

Ciekawe są dzieje morza dzielącego kontynenty od siebie. Widzieliśmy, że stało się ono coraz to mniejsze i węższe w związku ze wrostem kontynentów.

ooszar morza słatego

samu

obszar psrjodycznych transgresyj morskich

geosynkiiny

obszar perjodycznoj transgresji morskiej

T0ŁI

rtA-srr

^KO-AFR t>

Równik

rH°

'    / KwHły/ttNT

IND 6    A'^ jSfff’/o"

6a'

Ryc. 13. Rozmieszczenie lądu i mórz:

I—pod koniec ery paleozoicznej ; II — w erze mezozoicznej.

żył on, że wschodnie wybrzeże Ameryki Pd. przebiega podobnie jak zach. wybrzeże Afryki. Oba wybrzeża można ze sobą złożyć. Na tej podstawie opracował teorję o przemieszczeniach kontynentów. W myśl tej teorji Ameryka była w erze mezozoicznej połączona z Europą i Azją. W pewnej chwili Ameryka, pływająca jak wszystkie inne kontynenty w ciężkiej magmatycznej masie Simy, podobnie jak kawałki lodu po wodzie, zaczęła pod wpływem ruchu ziemi oddalać się w kierunku zachodnim. Podczas ruchu zewnętrzny brzeg kontynentu amerykańskiego uległ sfałdowaniu, przez co powstały Kordyljery. W podobny sposób Antarktyda, Afryka

Zdarzały się jednak okresy, gdy w związku z wahaniami izostatycznemi morze zalało część kontynentów, przykrywając je osadami płytkomorskiemi.

Były to t. zw. transgresje morza, po których nastąpiły regresje morza do jego obszaru zasadniczego. Ocean Wielki, rozpościerający się poza strefą kontynentów, istniał zapewne przez cały okres rozwoju kontynentów oczywiście w coraz to innej postaci. Natomiast oceany Atlantycki i Indyjski są formami stosunkowo młodemi.

Teorja Wegenera. (Ryc. 14).

Inaczej pojmuje rozwój lądu zmarły niedawno geofizyk W e g e n e r. Zauwa

i Australja oddaliły się od kontynentu cyjne przyjęcie jej wymaga jeszcze eurazjatyckiego. Równocześnie u brze- dalszych dowodów, gów południowych Azji wypiętrzyło się ogromne pasmo fałdowe Himalajów'.

Dzisiejszy obraz lądu.

Stwierdziliśmy więc, że ląd dzisiejszy jest wyrazem wTalki pomiędzy czynnikami, działającemi w głębi ziemi a zjawiskami, powodującemi zniszczenie powierzchni lądu. Czynniki wewnętrzne, wyrażające się w ruchach lądotwórczych i górotwórczych, wynoszą kontynenty wysoko ponad poziom morza, wystawiając je na niszczące działanie wody płynącej i zjawisk pokrewnych, kończące się obniżeniem do poziomu morza. Te same czynniki wewnętrzne zatapiają szerokie przestrzenie lądu, by po osadzeniu się utworów morskich znowu je wypiętrzyć. Ruchy te odbywają się bez przerwy. Jesteśmy świadkami wahań poziomu lądu w różnych miejscach. Stwierdzono np., że wybrzeże Ameryki Pn. koło Massachusetts i New-Jersey obniża się w ciągu stulecia o 50 cm, gdy tymczasem wybrzeże Szwecji podnosi się w ciągu tego okresu o 1 m. Wybrzeże niżu środkowo-europejskiego znowu się obniża (Holandja o 18 cm na 100 lat). Czy zmiany poziomu są wywołane wahaniami morza (ruchy eusta-tyczne), czy też wahaniami lądu (ruchy lądotwórcze lub epeirogenetyczne), nie-zawsze łatwo stwierdzić.

W myśl tej teorji kontynent amerykański odłączył się dopiero całkowicie od Eurazji w epoce lodowcowej. Kontynenty znajdują się dzisiaj także w ruchu.

I tak badania geodezyjne miały wykazać, że Grenlandja odsunęła się od 1870 r. do 1907 r. o blisko 1000 m od Europy.

2p

II

3-

iii

Dzisiejszy ląd można podzielić na trzy obszary genetycznie różne a mianowicie na stare masywy, które były lądem od czasów najdawniejszych, następnie szelfy t. zn. bryły kontynentalne, które okresowo były zalewane płytkiem morzem, lecz nie zostały sfałdowane, i wreszcie góry fałdowe, które wskutek małej od-

Ryc. 14. Rozwój kontynentów według teorji Wege-nera. I obszar lądu na początku epoki węglowej;

II — na początku epoki trzeciorzędowej i III —

w okresie lodowcowym. Miejsca wykropkowane    f    .

oznaczają obszary chwilowych transgresyj morskich. pomoŚci SWych mas ZOStały Wyciśnięte

przez otaczające je masywy. Wyspy, Pomimo, że teorja Wegenera wyją- znajdujące się na oceanach, są albo śnią dużo zjawisk dotychczas nietłuma- resztkami lądu (wyspy kontynentalne) czonych, jak np. podobieństwo flory albo powstały samorzutnie jako wyspy i fauny Afryki i Ameryki Pd. w cza-    wulkaniczne lub koralowe (wyspy oce-

sach geologicznych, to jednak bezapela- aniczne).

Ląd wykazuje kilka ciekawych rysów, w „Geografji ogólnej" St. Pawłowski e-Każdy na pewno zauważył, że niektóre go, w „życiu Ziemi" Lewińskiego kontynenty mają kształt trójkątny („Geografja powszechna" Trzaski, z wierzchołkiem, skierowanym na połu- Everta i Michalskiego) iw „De-dnie. Morze, zazębiając się z lądem, ma mwelacjach globu" Malickiego. (Pra-znowu kształt odwrotny. Z tego wynika, “»»■*'«. l"*l- Poza tem można znalezc

LEG JONY (1914—1918).

Polska jako państwo nie istniała od

nocne

ze ukształtowanie powierzchni ziemi świecie« „Kosmosie" i „Przyrodzie i Teeh-podlega jakimś ściśle nieokreślonym je- nice". szcze prawom geometrycznym. Także łatwo zauważyć, że naokoło ziemi bliżej równika ciągnie się strefa spękań skorupy ziemskiej. Pas ten tworzą morze śródziemne środkowo-amerykańskie, eu- przeszło stu lat, rozszarpana na trzy ropejskie i azjatycko-australijskie. Mo- części przez Rosję, Niemcy i Austrję. rza śródziemne dzielą kontynenty pół- Zbrojne próby powstańcze nie wyzwo-od południowych. Wzdłuż tej ^7 ojczyzny — natomiast utrwaliło się strefy częste są wybuchy wulkanów przekonanie, że one właśnie jeszcze moc-i trzęsienia ziemi.    niej zacisnęły powróz niewoli. Nadszedł

Niewyjaśniony jest inny ciekawy rys najgorszy czas, kiedy nietylko zaborcy, powierzchni lądu. Na mapie fizycznej i Polacy zaczęli wierzyć, że Polska widać, że pasma górskie Starego Świata Już na zawsze umarła. Pogodzenie się przebiegają przeważnie od wschodu ku z losem — oto hasło, które zaczęło znaj-zachodowi. Natomiast na kontynencie dować coraz więcej zwolenników. Do-amerykańskim przebiegają one z pół- piero pierwszy dziesiątek dwudziestego nocy na południe (Kordyljery). Rów- stulecia, wprowadzając w życie nowe, nież ciekawy jest związek, jaki zachodzi młode pokolenie, którego oczy nie pa-pomiędzy wysokiemi górami nadbrzeż- trzyły na klęskę, wywołał przełom nemi a głębinami morskiemi. Często bo- w psychice polskiej. W pokoleniu tem wiem dno morskie, towarzyszące wyso- ożyły tęsknoty do wolności i odezwał kim górom, opada stromo do najwięk- instynkt żołnierski. Młoda dłoń od-szych głębokości (por. wsch. wybrzeże rzuciła z pogardą wyrok potępiający Azji).    powstanie i chwyciła za broń.

Józef Piłsudski.

Narazie były to jednak marzenia, nastroje i próby, które nie osiągnęłyby znaczenia historycznego, gdyby im nie wytknął kierunku, nie ujął w ramy przemyślanego programu, nie przepoił dynamiką swej nieustępliwej woli Józef Piłsudski.

_.    , . ,    .    , , . A stało się to w zaborze austrjackim,

Literatury o lądach w języku polskim    dzie pol    mMi najwięcej swobody

jest meduzo. Ogólniejsze wiadomości znaj- r , . jC i    . , •    , .

dzie Czytelnik w „Geografji Fizycznej" ■ gdzie odrębna konstrukcja państwowa Nałkowskiego, w „Zasadach geo- dawała Polakom większe możliwości mz logji" F r i e d b e r g a (Warszawa 1923), gdzie indziej. Piłsudski miał już za sobą av „Geografji Fizycznej" E. de Mar ton- bogate doświadczenia ruchu rewolucyjne^ (w tłum. St. Pawłowski eg o), nego i głębokie samodzielne studja wo-

R. Galon.

Widzimy więc, że chociaż mało już jest na ziemi takich miejsc, dokąd stopa ludzka jeszcze nie dotarła, ziemia kryje w sobie jeszcze wiele zagadek, których rozwiązanie będzie w dużej mierze zależało od dokładniejszego poznania zjawisk i zmian, zachodzących w głębi naszego globu.

jen ubiegłych; objąwszy komendę nad założonym przez Kazimierza . Sosnkow-skiego w roku 1908 Związkiem Walki Czynnej, stał się wodzem wyzwoleńczego ruchu. Zasadą nowej ideologji było, że Polacy mogą tylko walką zbrojną odebrać to, co im siłą zostało wydarte. Należy więc wychować i kształcić żołnierza.

Nie do pomyślenia była wojna przeciw wszystkim trzem zaborcom. Prawdopodobny jednak był między nimi wybuch konfliktu. Rosja była odwiecznym i tradycyjnym wrogiem, napiętnowanym przez natchniony protest wieszczej poezji i opowieść gminną. Ona wydarła w czasie podziałów najwięcej ziemi polskiej. Poza tem jedynym terenem, dającym jakie takie możliwości przygotowania ruchu, był zabór austrjacki. Ruch zbrojny musiał się więc zwrócić przeciw Rosji.

Organizacje wojskowe.

Wykorzystując warunki ówczesne, przechodzi Piłsudski od konspiracyjnych form Z. W. C. do organizacji legalnej pod nazwą Związku Strzeleckiego. Atmosfera wśród młodzieży staje się coraz gorętsza. Mimo drwin i szykan praca wojskowa się rozszerza. Powstają Drużyny Strzeleckie, organizują się Drużyny Bartoszowe, Drużyny Podhalańskie, wreszcie i Sokół sięga po karabin. Pierwsi stają do szeregu studenci wyższych uczelni, potem przychodzi kolej na seminarja nauczycielskie, szkoły średnie, wreszcie silny prąd młodego ruchu porywa młodzież robotniczą i wiejską. Element inteligencki stanowi jednak główną część składową. Zapał przekracza kordony i granice. Praca konspiracyjna zaczyna tlić się w zaborze rosyjskim, nie zostają wtyle polskie środowiska studenckie zagranicą. Wśród gór Szwaj car j i, wśród miast belgijskich, na polach Francji rozbrzmiewają słowa polskiej komendy. Był to bujny, drgający młodą, niespożytą siłą rozkwit wojskowości polskiej. Austrjackie sfery wojskowe, przewidując bliską wojnę z Rosją, zdają sobie sprawę z roli, jaką to nowe wojsko może odegrać pod względem wojskowym i politycznym. Piłsudski w bezpośrednim kontakcie z wojskowością austrjacką stara się z jednej strony uzyskać jak największą swobodę rozwoju organizacyjnego przed wojną, z drugiej strony usiłowania jego idą w kierunku zabezpieczenia sobie w' czasie wojny jak największej niezależności wojska i jego polskiego charakteru. Dalsza przyszłość zależała od zachowania się społeczeństwa Kongresówki.

A tymczasem młodzi chłopcy po zajęciach szkolnych lub zarobkowych śpieszyli zadyszani na wykłady wojskowe, a w niedziele i święta o świcie stawali w najrozmaitszych strojach w szeregu i ruszali na ćwiczenia bez względu na to, czy przyświecało wiosenne słońce nastrajające do młodzieńczych marzeń, czy szumiał jesienny deszcz, lub zadymka śnieżna upodabniała do terenu różnokolorowe stroje. W tym wypadku cieszyli się, że wyglądają jak napoleońscy wiarusi wracający z pod Moskwy. Im większy trzeba było dać wysiłek, tem większa radość i poczucie tężyzny. Byle tylko jak najwięcej się nauczyć, byle posiąść jak najwięcej cnót żołnierskich i stać się żołnierzem naschwał! Młodzież ta, spełniając swe codzienne normalne obowiązki, potrafiła w przepięknym porywie znaleźć czas na pracę ideową nie obliczoną na żadną materjalną korzyść, czy choćby ułatwienie sobie życia. Przeciwnie, uczyła się,' jak należy życie ofiarnie oddawać. W r. 1912 powstaje Polski Skarb Wojskowy, oparty na dobrowolnych składkach, zaś dla oparcia politycznego tworzy się Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.

Nadchodzi lato 1914 r. Zbliżał się już

szukaj w tomie piątym!

czas wakacyjny, gdy nagle, jak piorun z jasnego nieba, runęła w świat wiadomość o zabójstwie austrjackiej pary arcyksiążęcej w Sarajewie. Horyzont polityczny Europy zamigotał błyskawicami, zwiastuj ącemi nadciągającą burzę. Wojna... Rozkołysanie i gorączka tłumów, rozkazy mobilizacyjne, zawierucha najfantastyczniejszych wiadomości, pociągi przepełnione rezerwistami i rozśpiewanem wojskiem, muzyka, ulice i lokale pełne podnieconych ludzi, cały dotychczasowy tryb życia gwałtownie się zmienia. Co było przedtem wzbronione, teraz jest dozwolone i na-odwrót. Rządy i państwa namyślają się, kalkulują swe interesy i plany.

Jakiż plan ma Polska?

Polacy poddani trzech zaborców stają w ich żołnierskich szeregach. Jakżeż rozpoznasz Polaka, gdy on po przeciwnej stronie staje przed tobą w mundurze wrogiego żołnierza na odległość strzału? Dowiesz się, że to Polak dopiero wtedy, gdy nachylisz się nad konającym i usłyszysz, jak ze zbielałych warg wraz z ostatniem tchnieniem ulatuje do Boga tak znane ci słowo: Mamo...

Polacy — wielki naród, obrońca niegdyś chrześcijaństwa, którego przodkowie ze wzniesioną głową raczyli przyjmować hołd pruski, których żołnierska ostroga dzwoniła zdobywczo wśród carskich komnat Kremla — w tej przełomowej chwili nie mieli własnego państwa ani rządu, któryby mógł pomyśleć nad polską racją stanu i polskim planem. Kierownicy opinji polskiej znaleźli się nagle wobec groźnego żywiołu wojny, którego tajemniczego mechanizmu i niesamowitych praw nie znali.

Z wyroków jednak przeznaczeń był w Polsce człowiek, który spędził długie dni i noce na badaniu praw tego żywiołu. Prawa te nie przerażały go, bo wiedział, że one podlegają męstwu ducha. I chociaż wobec wielkości narodu polskiego nikły był stan ilościowy przygotowanego wojska, bo wynosił w Związku Strzeleckim łącznie z Drużynami około 10.000 — człowiek ten, który stał się mężem opatrznościowym dla Polski i który później jako wódz naczelny do zwycięstwa ją prowadził, powziął decyzję w imieniu Polski.

Mobilizacja i marsz na Kielce.

Piłsudski mobilizuje dnia 2 sierpnia Związek Strzelecki i Drużyny Strzeleckie, które, prowadząc dotychczas odrębnie pracę, teraz mu się poddają. Później dołączają się członkowie pozostałych or-ganizacyj. W dniu 6 sierpnia rusza na wojnę pierwsza kompanja kadrowa pod hasłem odezwy Piłsudskiego: „Wybiła godzina rozstrzygająca. Polska przestała być niewolnicą i sama chce stanowić o swoim losie, sama chce budować swą przyszłość, rzucając na szalę wypadków własną siłę orężną“...

Pod Krzeszowicami oddziały Piłsudskiego przekroczyły granicę, maszerując na Kielce. Widok maszerującej kolumny wywoływał wśród widzów dziwne wrażenie. Jedni płakali ze szczęścia, bo wreszcie zobaczyli żołnierza polskiego, inni płakali z rozpaczy, że oto nowe, jeszcze jedno pokolenie polskie idzie na beznadziejną walkę i śmierć. Rzucał się w oczy zbyt wielki kontrast między im-ponującemi kolumnami wojsk zaborczych, błyszczących świetnością umundurowania, techniki i akcesoryj wojskowych, a tymi powstańczymi żołnierzami, których połowa była w strojach cy- . wilnych; staroświecka broń, wydobyta z zapomnienia austrjackiego magazynu, stanowiła drastyczny, tragiczny niemal anachronizm.

Naród nie poszedł za tymi najśmielszymi. Garstka zbrojna znalazła się w osamotnieniu, ponieważ ogromna większość społeczeństwa wolała bierność i czekanie na to, co zwycięski zaborca zechce o Polsce postanowić.

To położenie łącznie z brakiem broni i środków potrzebnych do prowadzenia wojny zniewoliło drobną garstkę do częściowej rezygnacji z samodzielności w układach, prowadzonych w warunkach przymusowych ze sprzymierzeńcem austrjackim.

Miano Łegjonów.

Na terenie zaboru austrjackiego powstaje Naczelny Komitet Narodowy, biorący na siebie polityczną reprezentację w stosunku do rządu austrjackiego. Manifestem z dnia 16 sierpnia ogłasza on utworzenie Zachodniego i Wschodniego Legjonu. Od tego dnia zaczęto używać nazwy legjonistów, nawzór opromienionych bohaterską legendą legjonistów z doby napoleońskiej, których naród uczcił w najwyższy i najbardziej rycerski sposób: przed ich pieśnią pochylają się zwycięskie sztandary wolnego już państwa, a wojska stają na baczność i prezentują broń jako przed hymnem państwowym.

Nadzieje porwania za sobą całego narodu zawiodły, legjoniści jednak wierzą mimo wszystko w dumne słowa pieśni: „Co nam obca przemoc wzięła, szablą odbierzemy".

Oddziały pozostające pod dowództwem Piłsudskiego otrzymują nazwę pułku. Ma on w okresie kieleckim ponad 2000 stanu. W niedługim czasie pułk został przeformowany w I Brygadę. Była to świetna kadra. Ogromną większość stanowiła młodzież o średniem i wyż-szem wykształceniu. Wobec niemożliwości rozwinięcia Brygady drobny tylko odsetek mógł objąć funkcje oficerskie, reszta przesłużyła całą wielką wojnę jako szeregowi.

Oddział Piłsudskiego, cofnąwszy się w ogólnym odwrocie austrjackim nad Wisłę, maszeruje potem ku Dęblinowi i zdobywa wielkie uznanie za pełen chwały udział w bitwach pod Laskami i Anielinem. W wymuszonym odwrocie dochodzi Piłsudski do Krzywopłotów. Tu część jego oddziałów zostaje, walcząc w krwawej bitwie, druga zaś część pod jego dowództwem przeprowadza mistrzowski wypad na tyły armji rosyjskiej, dochodząc przez Ulinę Małą do Krakowa. Dalszy szlak bojowy prowadzi na Podhale, Nowy Sącz do zażartej i obfitującej w laury bitwy pod Łow-czówkiem w grudniu 1914.

Karpaty.

Oprócz oddziałów Piłsudskiego powstały I i III pułki legjonowe z resztek rozwiązanego Legjonu Wschodniego i świeżych ochotników. Pułki te wchodzą w ciężkie boje w październiku na pograniczu Węgier. Pantyrska przełęcz, Nadworna, Zielona, Rafajłowa, okolice Żabiego, Bukowina, to nazwy miejscowości i okolic uwiecznione w historji II Brygady chwałą jej czynów. Wreszcie Brygada ta udaje się na spoczynek do Kołomyi. Na takim samym spoczynku znalazła się już wcześniej I Brygada w Kętach. Z II Brygadą wyruszyła w pole Komenda Leg jonów, narzucona przez sprzymierzeńca. Nie odegrała ona nigdy większej roli jako dowództwo całości Łegjonów pod względem taktycznym. Ideowo zaś i moralnie prowadził Legjony Józef Piłsudski, skupiając pod tym względem niepodzielnie w swym ręku inicjatywę i autorytet.

Rok 1915.

Nadchodząca wiosna 1915 r. zastała Polskę przeoraną gigantycznym labiryntem okopów, w których znieruchomiały gotujące się do skoku armje. Brygada I zajęła odcinek nad Nidą, naprzeciw Pińczowa. W maju zaczyna się ruch. Brygada walczy w zażartym i krwawym boju pod Konarami, dokonuje pięknego czynu pod Tarłowem, potem na wschodnim brzegu Wisły krzyżuje z nieprzyjacielem broń pod Urzę-dowem, bije się pod Jastkowem ramię

9a*

w ramię z nowosformowanym pułkiem IV tworzącej się III Brygady. Walcząc, maszeruje przez Lubartów, Wysokie Litewskie, przekracza Bug i skierowuje się do Kowla. Na Wołyniu w nad wyraz utrudzających działaniach stacza zwycięskie boje pod Kołkami, Jabłonną, Kuklami, Kamieniuchą. W tym czasie już i VI pułk Bryg. III walczy na wspólnem polu bitwy.

Bryg. II po twardych walkach na Be-sarabji, Bukowinie, koło Kołomyi, po przynoszących żołnierski zaszczyt bitwach pod Łużanami i Mamajowcami, po pełnej szalonej odwagi szarży pod Rokitną, osiada na dłuższy czas w okopach pod Rarańczą. W październiku łączy się z całością Legjonów na Wołyniu. Nadchodzi zima.

Honor żołnierza polskiego.

Wyliczyliśmy tylko większe i krwawT-sze bitwy. Jaką korzyść przyniosła narodowi ta obficie przelana krew? Odpowiedź daje nam rozkaz Piłsudskiego, wydany w pierwszą rocznicę wojny: „Rok temu z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywem ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów, samych tylko Polaków przy tern brakowało. Nie chciałem dopuścić, by na szalach losów, ważących się nad naszemi głowami, na szalach, na które miecze rzucano, zabrakło szabli polskiej... Rok minął. Wyrobił się z nas ten typ żołnierza, jakiego nie znała dotąd Polska. Nie brawura, nie błyskotka żołnierska stanowi najistotniejszą naszą cechę, lecz ten przedziwny spokój i równowaga w pracy bez względu na przeciwności, jakie nas spotykają. Z młodego chłopaka w naszej atmosferze wyrabia się szybko spokojny, równy, stary żołnierz, przygotowany na długą i żmudną pracę, nie spalający się jak słoma, w pierwszym drobnym ogniu"...

Przy innej sposobności wygłosi Piłsudski zdanie: „Gdy słyszę szum komplementów, gdziekolwiek staję w Polsce, czuję się tylko symbolem tego nowego w Polsce zjawiska: samodzielnie wytworzonego żołnierza".

W drugą rocznicę wojny wypowiada Piłsudski do żołnierzy te słowa: „My, obecnie, stojąc w boju, mamy do obrony skarb, któryśmy bezsprzecznie zdobyli. W ciężkich walkach krwawemi ofiarami żołnierze wszystkich Brygad wyrwali nienawistnym losom to, czegośmy nie mieli jeszcze, wychodząc na wojnę — honor żołnierza polskiego, którego bit-ność i wewnętrzna dyscyplina nie podlega już nigdzie żadnej wątpliwości. Młodzi chłopcy szybko stali się pierwszorzędnymi żołnierzami, dla których nie było zbyt trudnego zadania".

Wyrobił się więc świetny polski żołnierz, który zdobył wielkie uznanie u wrogów i obcych. Powstała wielka wartość, bez której żaden naród ani państwo istnieć nie może. Ale co za tragiczny paradoks! Ten żołnierz nie ma swego państwa, ani swego rządu.

Walka polityczna.

Krew lała się nietylko dla wieńca laurowego, któryby czoło zdobił. Ten żołnierz chce Polski. Piłsudski walczy nieustępliwie i twardo, by ten żołnierz był niewątpliwie i wyraźnie polskim żołnierzem nawet w zewnętrznym wyglądzie i wojskowych formach, by jego służba zbliżała go realnie do polskiego państwa, t. z. by wydrzeć wreszcie okupantom wyraźne zobowiązania wobec Polski. Uparta nieustępliwość Piłsudskiego jest od samego początku przyczyną tarć i ostrych zatargów z rządem austrjackim i Komendą Legjonów. W lecie 1916 r. równocześnie z rozgorzałą walką na froncie w okolicach Kościuchniówki wybucha ostry kryzys

zwolnienia.

groźny

Głęboki,

polityczny. Krwawa i bohaterska walka kończy się odwrotem na Stoehód, gdzie kryzys polityczny dochodzi do zenitu w dymisji Piłsudskiego. Brygada I idzie za przykładem wodza i również żąda

wstrząs targnął Legjonami. Poskutkowało! Legjony zostają przemianowane w Polski Korpus Posiłkowy, a groźba unicestwienia ich w łączności z trudnem położeniem wojenno-politycznem państw centralnych skłania sprzymierzeńca do ustępliwości.

Manifest 5 listopada.

W dniu 5 listopada 1916 r. zostaje w Baranowiczach ogłoszony Leg jonom manifest eesarzów Austrji i Niemiec, zapowiadający utworzenie z części zaboru rosyjskiego samodzielnego państwa polskiego. Legjony przechodzą pod opiekę niemiecką i mają po przeszkoleniu w regulaminach niemieckich stać się kadrą wielkiej armji polskiej. Stają garnizonami w Królestwie.

Był to wielki krok naprzód. Wysiłek żołnierza leg jonowego znalazł swój realny rezultat w fakcie o znaczeniu mię-dzynarodowem, którego konsekwencje były nie do cofnięcia. Nie zmniejsza znaczenia tego faktu okoliczność, że nadzieje związane z nim były zbyt wielkie. Okupant nie chciał uszczuplać swej dotychczasowej władzy, chciał zadowolić społeczeństwo polskie pozorami państwa. Chodziło mu przedewszystkiem o armję polską, którą chciał jak najprędzej rzucić na front. Bitność legjo-nistów gwarantowała, że będzie to doskonała armja. Za pozory państwa Piłsudski, należący do Tymczasowej Rady Stanu, nie chciał sprzedawać polskiej krwi. Ta walka o nowe zdobycze polityczne, w której używa on jako drugiego środka Polskiej Organizacji Wojskowej, organizowanej z jego rozkazu przez oficerów I Brygady — kończy się aresztowaniem i wywiezieniem Piłsudskiego i Sosnkowskiego do Magdeburga. W Legjonach wybucha największy ze wszystkich kryzysów: dwie trzecie pułków odmawia złożenia przysięgi, niezadowalającej aspiracyj państwowych. Następuje internowanie opornych w najohydniejszych warunkach, poddani zaś austrjaccy zostają powołani do armji austrjackiej, tracąc zdobyte w bojach stopnie. Brygada II wysłana na front, na wiadomość o pokoju brzeskim krzywdzącym Polskę, oburzona, siłą otwiera sobie drogę na wschód. Tam po rozpadnięciu się armji rosyjskiej formują się oddziały polskie. W maju 1918 w bitwie pod Kaniowem kończy się jej istnienie, a żołnierze jej, którzy uniknęli śmierci lub niewoli niemieckiej, rozpraszają się po ogromnych obszarach Rosji. W kraju zostały niewielkie oddziały t. z. Polnische Wehrmacht utrzymane dla zachowania pozorów politycznych.

Nowe pielgrzymstwo polskie... Ale bez śladu zwątpienia lub rezygnacji. Gdziekolwiek znajdą się legjoniści, tam walczą. Żyją jedną tylko myślą: Bić się za Polskę! W dziejach Polski jest to jedyny większy zespół Polaków, wykazujący tak niezwykłą nieustępliwość w dążeniu do celu, taką nieustraszoną ener-gję, żywotność i wiarę nie dającą się złamać żadnemi klęskami, a równocześnie z tern głęboką dyscyplinę i oddanie się sprawie bez reszty. Ukraina, Kubań,* Murmań, Syberja— wszędzie tam czyha na legjonistę wróg, więzienie, nędza, głód i choroba. Wszędzie tam zostawia za sobą mogiły — dowód nie-złomności. Ukryty w kraju jako instruktor P. O. W. czeka na odpowiedni czas. Czas nadszedł. Mocarstwa centralne ulegają klęsce. I znowu Polska widzi legjonistę, który na czele P. O. W: rozbraja okupanta, walczy w Małopolsce, śpieszy ze wszystkich stron świata, z cudzych pobojowisk na ojczysty plac boju.

E. Rydz Śmigły.

My jak ptacy na wędrówce Dziś tu, jutro na placówce...

Te placówki, rozrzucone i zaprzepaszczone na nieznanych szlakach dwóch części świata, ściągają się i stają na ziemi polskiej.

Ci młodzi chłopcy — iluż ich wprost z ławy szkolnej ruszyło, spotykając w szeregu nauczyciela swego jako kaprala — pod rozkazami genjalnego wodza nietylko pierwsi wznowili zapomniany honor żołnierza polskiego, ale stali się również wykonawcami i przedstawicielami wielkiej racji stanu. Obywatel musi umieć umierać za ojczyznę — w przeciwnym wypadku największa i najbogatsza ojczyzna jest mała i słaba. Ci chłopcy o płomiennym patrjotyzmie, nie w słowach, bo wielkich i patetycznych słów unikali — woleli żart i śmiech choćby przez łzy — skupili w sobie najszacowniejsze żołnierskie i obywatelskie wartości narodu. Dlatego też stali się kręgosłupem moralnym polskiej armji i kamieniem węgielnym gmachu Rzeczypospolitej, budowanego ręką ich wodza Józefa Piłsudskiego.

Nazwiska dowódców większych jednostek.

Podane tu są nazwiska tych dowódców, którzy, dowodząc dłuższy czas, związali się nierozłącznie z losem i życiem wewnętrznem swych jednostek.

Dca I. Bryg. Józef Piłsudski. Szef Sztabu i zastępca dcy Kazimierz Sosn-kowski skończył służbę legj. jako pułkownik. Dca 1. pułku piech. Edward Rydz-Śmigły pułkownik. Dca 5. pułku piech. Leon Berbecki pułkownik. Dca 7. pułku piech. Mieczysław Trojanowski sk. sł. leg. j. major. Albin Fleszar umarł jako major 1916 r. Dca 1. pułku ułanów Władysław Belina Prażmowski sk. sł. leg. j. major. Dca 1. pułku arty-lerji Brzoza-Brzezina Ottokar sk. sł. leg. j. major. Dca II. Brygady od roku 1916 Józef Haller sk. sł. leg. j. pułkownik. Dca 2. pułku piech. Marjan Janusza jtis-Źegota sk. sł. leg. j. pułkownik. Dca 3. pułku piech. Henryk Minkiewicz sk. sł. leg. j. pułkownik. W Dtwie III. Bryg. częste zmiany, naj-eharakterystyczniejsza osobistość Zygmunt Zieliński sk. sł. leg. j. generał bryg. Dca 4. pułku piech. Bolesław Roja sk. sł. leg. j. pułkownik. Dca 6. pułku piech. Miecz. Norwid Neugebauer sk. sł. leg. j. pułkownik. Dca 2. pułku ułanów Juljusz Ostoja Zagórski sk. sł. leg. j. major. Szef Dep. Wojsk, w N. K. N. Władysław Sikorski sk. sł. leg. j. pułkownik. Komenda Legjonów. Baczyński generał. Karol Trzaska-Durski generał. Stanisław Puchalski generał. Stanisław Szeptycki pułkownik. Zygmunt Zieliński generał.

Stan liczebny Legjonów wynosił w lipcu 1916 r. około 14.000.

LEKARZ. Lekarz (źródłosłów lek występuje w różnych językach; por. gockie lekeis, szwedzkie lakare, czeskie lekaf) oznacza osobę (mężczyznę lub kobietę) trudniącą się leczeniem. Leczyć można nietylko ludzi, ale i chore zwierzęta, leczeniem zwierząt trudnią się jednak specjaliści zwani lekarzami weterynarji. Lekarzami nazywamy tylko tych, którzy zajmują się leczeniem ludzi.

W bardzo odległej przeszłości lekarzem nazywany był każdy, kto zawodowo zajmował się lecznictwem nawet bez specjalnego przygotowania. W starożytności np. był nim każdy, kto czuł się powołanym do udzielania chorym porad na podstawie prostego doświadczenia a więc między innymi: wróżbiarz, kapłan pogański i t. d. W średniowieczu z pobudek miłosierdzia działalności lekarskiej poświęcał się mnich i t. d. Dopiero mniej więcej od XIII w. lekarzem, t. j. uprawiającym sztukę lekarską może być tylko ten, kto po ukończeniu właściwych nauk i po otrzymaniu dyplomu osiąga prawo wykonywania praktyki lekarskiej.

Lekarz opiekunem i doradcą zdrowych.

Od lekarza współczesnego .wymaga się dzisiaj nietylko tego, żeby umiał leczyć chorych, lecz także by był opiekunem i doradcą zdrowych. Poza medycyną indywidualną rozwinęła się dziś bardzo t. zw. medycyna społecz-n a, której zadaniem jest zapobieganie chorobom przez stwarzanie takich warunków zdrowotnych dla pojedyńczego osobnika i dla ogółu społeczeństwa, ażeby wszyscy obywatele mogli spokojnie oddawać się jak najwydatniejszej pracy.

W tej akcji na polu pracy zapobiegawczej (profilaktycznej) przypada poważna rola lekarzowi. A więc w poradniach dla matek poucza on matki, aby umiały dzieci swe wychowywać w zdrowiu, w przychodniach przeciwgruźliczych daje wskazówki, jak ustrzec siebie i swą rodzinę przed straszliwą chorobą gruźlicy, w szkołach czuwa nad prawidłowym rozwojem fizycznym i nad stanem zdrowia młodzieży, w fabrykach jego rzeczą jest podejmowanie i czuwanie nad wykonaniem zarządzeń, mających na celu ochronę rzesz robotniczych przed nieszczęśliwemi wypadkami oraz przed t. zw. chorobami zawodowemi i zatruciami (ołowiem, fosforem, gazami trującemi, przetworami anilinowemi) i t. p. Poza tern jest lekarz powołany do udzielania swej opinji władzom sanitarnym państwowym i samorządowym w zakresie takich zagadnień, jak zaopatrywanie ludności w dobrą wodę do picia, tworzenie urządzeń kanalizacyjnych i dezynfekcyjnych, szerzenie propagandy zasad czystości i higjeny, wreszcie w ważnym dziale walki z wszelkiego rodzaju epidemjami.

Leczenie w ścisłem tego słowa znaczeniu.

Oczywiście ta profilaktyczna praca lekarza mieć musi swoje granice: organizm ludzki prędzej czy później podlega różnym schorzeniom, to też drugiem zadaniem lekarza jest leczenie w ścisłem tego słowa znaczeniu, leczenie, które powinno być udostępnione nietylko poje-dyńczym jednostkom, lecz i najszerszym masom ludności. Zadaniem lekarza jest więc ratowranie w razie potrzeby życia ludzkiego i usuwanie z łona rodzin osobników chorych, zwłaszcza dotkniętych chorobami zaraźliwemi i umysło-wemi, aby potem — po wyleczeniu — zwracać ich znowu środowisku społecznemu, gotowych do podjęcia pożytecznej pracy. Szczytnym obowiązkiem lekarza w stosunku do nieuleczalnie chorych jest zapewnienie im opieki i takiego maksymum starań, któreby było w stanie osłodzić ciężkie chwile ich niemocy.

Praca lekarza, wezwanego do chorego, składa się właściwie z dwóch części. Najpierw trzeba chorobę rozpoznać czyli postawić diagnozę, potem dopiero zacząć właściwe leczenie czyli tera-p j ę. Medycyna współczesna rozporządza bardzo bogatemi i subtelnemi środkami w jednym i drugim zakresie. Wszelkiego rodzaju prześwietlania, analizy i t. d. ułatwiają pracę lekarzowi. Niemałą jednak rolę w jego pracy odgrywa zawsze zarówno osobiste doświadczenie, jak i nieuchwytny dar wyczuwania, na czem choroba polega i jak ją leczyć należy, dar, który zdobywane w miarę lat doświadczenie znakomicie zaostrza i pobudza.

Nawet doskonała znajomość medycj ny i wszelkich postaci chorobowych nie wystarcza jeszcze jednak sumiennemu lekarzowi. Musi on być człowiekiem dobrze orjentującym się w charakterze środowiska, w którem żyje chory i niemniej dobrze rozumiejącym złożone ży-

na

cie psychiczne człowieka, będące w ści- spadną na niego z racji wykonywania słym związku z jego życiem fizycznem. szczytnego zawodu lekarza.

Lekarz musi być więc, krótko mówiąc, Metody kształcenia lekarzy i długość znakomitym psychologiem.    studjów lekarskich są różne w różnych

Dla sprostania wszystkim tym zada- krajach. W Polsce od kandydatów niom,. lekarze muszą mieć do swej dys- wydziały lekarskie naszych uniwersyte-pozycji szpitale, sanatorja i przychód- tów wymagana jest pełna matura gimnazjum humanistycznego(z łaciną), przy-czem kandydaci poddawani są wstęp-Z punktu widzenia charakteru dzia- nemu piśmiennemu egzaminowi kwali-łalności mamy wśród wykonawców fikacyjnemu. Studja medyczne trwają sztuki lekarskiej np. w Polsce: lekarzy u ,n^s ^ * jeden trymester (trzy państwowych i samorządowych (powia- miesiące), poczem następują egzaminy

końcowe. Przeszedłszy przez nie pomyślnie, kandydat uzyskuje dyplom z tytułem (zawodowym) lekarza. Przed

nie.

Różne rodzaje pracy lekarskiej.

towych, miejskich i t. d.), lekarzy szpitalnych, lekarzy wojskowych (dla potrzeb armji), lekarzy ubezpieczeń spo-    .

łecznych (kas chorych), wreszcie lekarzy uzyskaniem jednak pozwolenia ministe-

wolnopraktykujących. Lekarze bywają też powoływani do opinjowania o stanie zdrowia fizycznego i psychicznego różnych osób np. podsądnych — występują oni wtedy w charakterze biegłych (ekspertów).

Wskutek ogromnego rozwoju wszystkich gałęzi medycyny w zakresie wszelkiej działalności lekarzy daje się zauważyć daleko idąca specjalizacja. Mamy dzisiaj lekarzy specjalistów od chorób wewnętrznych, chirurgicznych, dziecięcych, nerwowych, umysłowych i t. p. Są wreszcie lekarze naukowcy, nie zajmujący się praktyką lekarską, a poświęcający się wyłącznie pracy naukowej na polu medycyny.

rjalnego, uprawniającego do wykonywania samodzielnej praktyki lekarskiej, lekarze dyplomowani obowiązani są odbyć jednoroczną praktykę w szpitalach. Który z lekarzy pragnie zdobyć stopień (naukowy) doktora medycyny, może w dwa lata po otrzymaniu dyplomu ubiegać się o t. zw. promocję doktorską pod warunkiem napisania rozprawy naukowej i zdania egzaminu z historji i filozof ji medycyny. W Polsce istnieje też specjalna szkoła wojskowa lekarska, t. zw. Szkoła Podchorążych Sanitarnych, wychowująca lekarzy na potrzeby naszej armji, przyczem uczniowie tej szkoły otrzymują wykształcenie medyczne na Uniwers. Warszawskim.

Wykształcenie i zalety lekarza.

Kształcenie się lekarza nie ustaje z chwilą uzyskania dyplomu i rzucenia Przed lekarzem dzisiejszym stają murów uniwersytetu. Nauki lekarskie więc rozliczne i bardzo doniosłe zada- czynią stale zdumiewające postępy, to nia — to też lekarz ten musi nietylko też lekarz miłujący swoją naukę i swój zdobyć specjalne przygotowanie nauko- zawód — a bez tego zamiłowania nie we do swego zawodu. Kandydat do można być dobrym lekarzem — musi stanu lekarskiego musi dobrze zastano- stale uzupełniać swoje wiadomości przez wić się nad tern, czy posiada on odpo- czytanie odpowiednich dzieł i wydaw-wiednie kwalifikacje charakteru, urny- nictw naukowych, przez słuchanie kur-słu a wreszcie, czy rozporządza odpo- sów dokształcających, przez branie wiedniemi siłami fizycznemi, aby spro- udziału w pracach różnych towarzystw stać tym wszystkim obowiązkom, jakie naukowych, zjazdów krajowych i zagra-

ńieznyeh i t. d. i t. d. Obowiązkiem każdego lekarza jest też bezustanna praca badawcza, której wynikami jest lekarz obowiązany dzielić się z pozostałym światem medycznym.

Jak widzimy, zadania i cele pracy lekarza w społeczeństwie dzisiejszem są bardzo różnorakie, różne też i często bardzo ciężkie są jego obowiązki.

To też każdy człowiek myślący o zawodzie lekarskim musi dobrze zastanowić się nad tern, czy ma odpowiednie kwalifikacje umysłowe i duchowe, aby sprostać temu wszystkiemu, czego życie dzisiejsze wymaga od lekarza.

W stosunku do chorych obowiązuje lekarza cierpliwość, takt, delikatność, ale zarazem i stanowczość, dobre wychowanie i szczere współczucie bez względu na sytuację materjalną i stanowisko społeczne pacjenta. Temi zaletami odznaczali się zawsze wielcy lekarze, otoczeni powodzeniem i uznaniem. Tylko dobry człowiek może być dobrym lekarzem.

Z tą dobrocią w zawodzie lekarskim łączyć się musi szczera bezinteresowność. Pieniądz, zarobki muszą być dla lekarza środkiem dla zapewnienia bytu sobie i swojej rodzinie, lecz nigdy celem. Lekarz jest przedewszystkiem działaczem społecznym i zgóry powiedzieć sobie musi, że jego zawód dać mu może niezmiernie wiele zadowolenia wewnętrznego, że nigdy jednak prawie nie prowadzi do zdobycia majątku. Bezinteresowność — to jeden z najpiękniejszych i najszlachetniejszych nakazów etycznych zawodu lekarskiego.

Trzeba przytem zdać sobie sprawę z tego, że zawód lekarza uległ dzisiaj bardzo daleko idącym przeobrażeniom. Przed wojną światową byli lekarze niemal zawsze ludźmi wolno praktykującymi, na własną rękę zdobywającymi sobie uznanie, pacjentów i ewentualnie dobrobyt. Dziś ogromna większość lekarzy pracuje jako urzędnicy na stałych posadach w najróżniejszych instytucjach społeczno-sanitarnych. Nie umniej sza to w niczem ich obowiązków ani roli, jaką odgrywają w społeczeństwie — ten nowy charakter pracy nie pozostaje jednak bez wpływu na ich warunki ma-terjalnc.

Z zaufaniem, jakiem chorzy darzą mądrego lekarza i dobrego zarazem człowieka — a zdobycie tego zaufania musi być zawsze najwyższym celem każdego lekarza — łączy się zagadnienie tajemnicy lekarskiej, czyli obowiązku lekarza nieujawniania przed innemi osobami zwierzeń i tajemnic chorych. Nietylko tego jednak, co mu chory sam zawierzył, lecz i tego, cp przypadkowo usłyszał lub czego się dowiedział, lekarz o wyrobionem poczuciu etycznem nie powinien rozgłaszać. Do takiego postępowania obowiązuje lekarza przysięga, którą składa przy odbiorze dyplomu, niestosowanie się zaś do tego nakazu etycznego wyrządzić może ciężką krzywdę choremu, naruszając spokój jego samego, jego rodziny, wprowadzając zamęt do jego stosunków domowych, majątkowych i t. p. Wyjątek od tego obowiązku dyskrecji może być uczyniony tylko w szczególnych wypadkach, np. na wezwanie władz sądowych lub innych do tego upoważnionych instytucyj.

W stosunku do innych kolegów obowiązuje lekarza takt, wyrozumiałość, poszanowanie cudzych przekonań, uprzejmość i wzajemna solidarna obrona godności i dobrego imienia całego stanu lekarskiego w społeczeństwie. Dbałość o swoją praktykę i chęć zdobycia jak największej liczby chorych nie może wśród lekarzy przerodzić się nigdy w dziką wulkę konkurencyjną, prowadzoną bezwzględnie i bez poszanowania cudzych interesów. Utarł się też na całym świecie zwyczaj powszechny, iż w imię obowiązków koleżeństwa lekarze

szukaj w łomie piątym!

leczą bezinteresownie swych kolegów jazd na świeże powietrze są wskaza-i członków ich rodzin.    n i a m i lekarskiemi.

Leki mogą być pochodzenia roślinnego

Leki w rozwoju dziejowym.

Stan lekarski w Polsce cieszył się zawsze żywem uznaniem społeczeństwa, (rumianek, chinina), zwierzęcego (tran, Lekarze nasi odgrywali bowiem zawsze organopreparaty) i chemicznego (siarka, wielką rolę w życiu społeeznem, oddając antypiryna). Leki są przedmiotem stu-się z zapałem pracy oświatowej i wyeho- djów uniwersyteckich medyków i farma-wawczej wśród ludu, składając swe siły ceutów. Nauka o działaniu leków na na ołtarzu pracy społeczno-obywatel- ustrój żywy nazywa się farmakolo-skiej nad podniesieniem stanu zdrowot- g j 3, nauka o zastosowaniu leków ności szerokich mas ludowych Polski, w różnych chorobach — farmako-Piękny typ takiego lekarza-społecznika t e r a p j ą , wreszcie o sposobie przepi-stworzył Żeromski w osobie d-ra Judyma sania leku we właściwej postaci i ilości w „Ludziach Bezdomnych". Dzisiaj po mówi receptura. Tego wszystkiego odzyskaniu niepodległości przed lęka- uczy się młody kandydat na lekarza, rzem społecznikiem o wyrobionem po- Natomiast pochodzeniem leku, badaniem czuciu etyki lekarskiej i świadomym jego dobroci, a przedewszystkiem przy-obowiązków, jakie na nim ciążą — otwie- rządzaniem leku zajmuje się farmaceuta, ra się bardzo piękne i owocne pole pra- Nauka o lekach pochodzenia roślinnego cy. Ogromny zasiąg medycyny społecz- i zwierzęcego nazywa się farmako-nej wciągnął lekarza w najróżniejsze g n o z j ą , analiza i synteza leków che-dziedziny życia, które dotychczas w du- micznych jest przedmiotem c h e m j i żej mierze były mu obce. Na prowincji, farmaceutycznej, a poza tern na wsi, wśród ludu ma on jeszcze przed o przyrządzaniu i postaciach leków uczy sobą ogrom zadania do spełnienia, farmacja stosowana (galenowa). W wielu zapadłych wsiach jedynymi przedstawicielami oświaty i kultury są

często lekarze, których wpływ może Znakomity popularyzator wiedzy le-być prawdziwem błogosławieństwem, karskiej, J. L ó b e 1, krótko a dosadnie O tej szczytnej misji społecznej, która charakteryzuje dzieje stosowania le-oczekuje w Polsce każdego lekarza do- karstw: „Ludzkość w swym wieku dzie-brej woli — powinien pamiętać dziś cięeym robiła to, co robi każde dziecko: każdy młody kandydat do stanu lekar- pakowała do ust każdy nowy przedmiot; skiego.    l. Zembrzuski. jeżeli smakował, nazywała go pokar

mem, jeżeli nie — czyniła zeń lekarstwo". Trochę groteskowe to ujęcie nie LEKI. Przeznaczeniem leku jest za- jest przecież pozbawione słuszności, pobieganie chorobie, walka z nią, usu- Stosowanie leków w zamierzchłej prze-wanie jej przyczyny i objawów. Nie- szłości nie miało żadnych podstaw na-wszystko jednak, co lekarz zaleci cho- ukowych. Było oparte na przypadku, rernu, jest lekiem. Ktoś ma gorączkę Kapłani-lekarze starożytnych Egipcjan, i kaszle. Lekarz każe leżeć w łóżku, Żydów, Greków i Hindusów posiadali postawić bańki, pisze receptę, wreszcie szereg środków, przeważnie roślinnych, zaleca wyjazd. Otóż lekiem jest tylko których działanie poznali drogą długo-to, co na podstawie recepty chory letniego doświadczenia. Lekarz K1 a u-otrzyma z apteki (-» Apteka), nato- djusz Galen (II w. po nar. Chr.) miast owo leżenie w łóżku, bańki i wy- pierwszy uznał konieczność znajomości

277

Leki.

278

zasad anatomji i fizjologji dla poznania działania leków i ich racjonalnego stosowania (farmacja „galenowa"). Wieki średnie nie wniosły nie szczególnie ważnego do dziejów lecznictwa. Dopiero w w. XVI Paracelsus począł gorąco zwalczać wszechwładnie panujący w medycynie kierunek scholastyczny, wprowadził do lecznictwa szereg nowych środków, głównie soli metali, i wytłumaczył działanie leków roślinnych istnieniem w nich pewnych składników chemicznych, t. zw. ąuinła essentia (stąd: kwintesencja). W pierwszej połowie XIX w. farmaceuci zabrali się do wyodrębnienia z roślin owej tajemniczej „kwintesencji". W wyniku tych prac ludzkość otrzymała morfinę, strychninę, chininę i wiele innych związków roślinnych, mających ogromne zastosowanie lecznicze. W drugiej połowie w. XIX rozpoczyna się masowe otrzymywanie leków sztucznych (syntetycznych) i stopniowe usuwanie w cień leków pochodzenia naturalnego. Sprzyja temu okres wielkiej wojny i związany z nim brak surowców. -Dopiero w ostatniem dziecięcio-leciu widoczny jest w medycynie nawrót do leków naturalnych, w równej mierze pochodzenia roślinnego, jak zwierzęcego.

Lek, trucizna, narkotyk.

Franciszkanin Lorenzo przestrzega w „Romeo i Julji", że w ziołach jednocześnie tkwią siły lecznicze i soki trujące. Prawdopodobnie niejeden z naszych przodków, złożony ciężką niemocą, doczołgał się do ziela rosnącego wpobliżu jaskini i zakosztowawszy jego bujnych kwiatów, przypłacił życiem tę kurację. Inny znów człowiek liściem tego ziela ulżył swemu cierpieniu. Jedna i ta sama roślina może być jednocześnie lekiem i trucizną, Przykładem mogą służyć nasze rośliny krajowe: naparstnica, ciemierzyca, grzyb zwany sporyszem. Z drzewa dostarczającego strychniny czerpią krajowcy w Australji północnej jad do strzał zatrutych. Działanie lecznicze czy trujące jest sprawą wyłącznie ilości, nie jakości substancji czynnej. Nie istnieje bowiem bezwzględne pojęcie trucizny. Dla jednego trucizną jest powietrze górskie, dla innego sól, dla chorego na cukrzycę — nawet zwykły cukier. Ponieważ jednak w lecznictwie istnieje szereg związków wywierających silne działanie na ustrój nawet w ilości nie większej niż tysiączna część grama, przeto np. kilkakrotne przekroczenie tej dawki mogłoby spowodować objawy zatrucia, a kilkunastokrotne — nawet śmierć. Dlatego też dla leków silnie działających, które aptekarz musi przechowywać oddzielnie, opracowano t. zw. dawki najwyższe, jednorazowe i dzienne, których nie wolno przekroczyć lekarzowi ani też wydać aptekarzowi. Poznano poza tern dawki trujące i dawki śmiertelne niektórych leków’. Byłoby bardzo pożyteczne, aby z niektóremi ta-kiemi dawkami zapoznali się laicy. Dowiedzieliby się wówczas, że tak niewinny napozór surowiec, jak gorzkie migdały, spożyty w wdększej ilości (40—50 sztuk) spowodować może śmiertelne zatrucie. Osobna wzmianka należy się dawkom homeopatycznym. Otóż homeopatjci, w przeciwieństwie do allo-patji, na której opiera się 99°/₀ współczesnych metod leczniczych, jest metodą leczniczą polegającą na podawraniu takich substaneyj, które u człowieka zdrowego wywołują objawy podobne do objawów choroby, na którą dany osobnik cierpi. Similia shnilibus curantur (podobne leczy się podobnem). Dawka lecznicza takiej substancji oczywiście musi być odpowiednio mała. Homeopaci leczą np. zapalenie spojówki oka bardzo rozcieńczonym wyciągiem z świetlika (Eu-phrasia), który to wyciąg u człowieka zdrowego powoduje przekrwienie i o-brzęk spojówek.

Osobną kategorję leków w świetle obowiązującego ustawodawstwa międzynarodowego stanowią nader ważne środki lecznicze, objęte nazwą narkotyków (środków odurzających). Środki te działają głównie na układ nerwowy, powodując stan zamroczenia, zapomnienia o bólu fizycznym, a nieraz nawet i psychicznym. Środkami temi zajmuje się nietylko lecznictwo, lecz również i higjena społeczna. Narkotyki, np. opjum, morfina, heroina, kokaina, są bez wyjątku bardzo silnemi truciznami i tylko w ręku lekarza mogą być prawdziwem dobrodziejstwem dla chorego. Jedną z największych plag ludzkości jest natomiast nadużywanie narkotyków, a raczej straszliwy nałóg zwany narkoma-nją, w który ludzie popadają albo wskutek przyzwyczajenia (np. inwalidzi po ciężkich ranach, amputacjach i t. d.), albo przez niezdrową chęć poznania npwych wrażeń^ pod wpływem namowy, złego towarzystwa osobników, którzy często poprostu chcą zarobić na dostawie narkotyków i t. d. Sprawa produkcji narkotyków do użytku wyłącznie lekarskiego i kontroli obrotu temi środkami jest przedmiotem kon-ferencyj międzynarodowych, zwoływanych pod auspicjami Ligi Narodów. W Polsce istnieje od dwóch lat specjalny komitet do spraw narkotyków i zapobiegania narkomanji, którego działalność jest uzgodniona z działalnością ośrodka międzynarodowego w Genewie. Komitet ów ma na celu obronę jednostki i społeczeństwa przed niebezpieczeństwem wynikaj ąeem z używania narkotyków do celów nieleczni-czych i nienaukowych.

Leki pochodzenia roślinnego.

Najstarszemi lekami ludzkości są leki roślinne, człowiek bowiem przede-wszystkiem w otaczającej go przyrodzie szukał leków przeciw trapiącym go chorobom. Z pośród przeszło dwunastu tysięcy roślin, używanych przez ludzkość w celach leczniczych, zaledwie kilkaset zostało zbadanych pod względem chemicznym i farmakologicznym. Najbardziej znaną postacią leku roślinnego jest suszone ziele; poza tern używane są narządy, czyli organy rośliny, jak kwiat, liść, korzeń, kłącze, kora, drewno, nasienie i owoc. Z owych narządów sporządza się napary, odwary, nalewki lub wyciągi. Takie preparaty zawierają rozpuszczone w wodzie lub alkoholu ciała czynne roślin, np. alkaloidy, olejki lotne, garbniki i t. d. Wobec tego, że każda roślina posiada najczęściej bardzo złożony skład chemiczny, przeto w naparze i w wyciągu znajduje się szereg związków, z których tylko część posiada określone działanie na ustrój, inne natomiast są to ciała napozór obojętne, które jednak skutecznie wspomagają działanie głównych składników. Mimo oczywistych postępów chemji roślin lekarskich w ostatniem ćwierćwieczu lekarze często dziś przepisują wyciągi z roślin, np. z kozłka (walerjany) lub liści naparstnicy (digitalis), gdyż okazało się, że takie preparaty często lepiej i skuteczniej działają niż ciała czynne, wyodrębnione chemicznie z owych roślin. Inne znów rośliny stanowią dziś prawie wyłącznie surowiec do wyodrębniania ciał czynnych. Mało kto używa dziś kory chinowej lub liści krasnodrzewu (koka), natomiast wyodrębnione z nich chinina lub kokaina znalazły ogromne zastosowanie w lecznictwie. Nietylko rośliny suszone, lecz i świeże zioła dostarczają dziś cennych leków w postaci wyciągów i soków.

Leki pochodzenia zwierzęcego.

W farmakopeach, czyli lekospisach wieków średnich leki zwierzęce stanowi-

Leki pochodzenia chemicznego.

ły niemałą pozycję. Czego tam nie było! maceutyczne, a głównym ośrodkiem ba-Tłuszcz ludzki (cwungia hominis), raczę dawczym i wytwórczym jest Państwowy oczy (lapides cancrorum), nalewka z ka- Zakład Higjeny w Warszawie, raluchów (tinctura blattarum), róg jeleni (cornu cervi) i wiele innych specjałów. W miarę rozwoju farmakologji Siarka, talk, kilkadziesiąt tlenków i chemji fizjologicznej (—> Chemja [ soli występujących w przyrodzie, pro-ustrojow żywych) odpadł szereg tych dukty dystylaeji ropy naftowej (para-„cudownych“ środków i w lekospisie fina, wazelina), wody mineralne — oto współczesnym ilość ich nie przekracza przykłady leków chemicznych poeho-kilkunastu. Wymieniamy z nich najważ- dzenia naturalnego. A obok nich niejsze: strój bobrowy (castoreum), t. j. ki, tysiące związków chemicznych, wysuszona wydzielina jednego z gru- tworzonych sztucznie, syntetycznie czołow bobra, pryszczawka, t. j. kan- w pracowni chemicznej. „Farmakolo-taryda, mucha hiszpańska (canthciris), gja, czyli cel uświęca 30.000 środ-tran, wosk, olbrot (masa mleczno-biała ków“ — oto tytuł rozdziału jednej znajdująca się w głowie potwala, zwie-

— set-

wy-

samo-

z książek J. L o b e l’a. Oczywiście nie-rzęcia należącego do wielorybów'), rza- wszystkie te środki mają jednakowy dziej koszenilla (owad z rodzaju czerw- wartość leczniczą. W r. 1883 K n o r r ców) lub piżmo (moschus), masa ma- tworzy antypirynę i od tej chwili zista o silnym zapachu, znajdująca się do dnia dzisiejszego syntezy leków sy-w gruczole brzusznym piżmowca. Wy- pią się jak z rogu obfitości. Twórca mienione powyżej leki stanowią tylko salWarsanu, Paweł E h r 1 i c h, ze swym drobną część w nowoczesnym arsenale asystentem Japończykiem H a t ą, opra-leków zwierzęcych, w którym rolę głów- Cowali 913 preparatów jednego szere-ną odgrywrają preparaty o r g a n o- gU, które poprzez znany preparat 606 terapeutyczne, szczepionki dopiero w 914-em doświadczeniu dały i s u r o w i c e. Pierwsze z nich to od- wyniki odpowiadające zamierzeniom powiednio spreparowane narządy naj- uczonego. Jeszcze dziś takie liczby, jak częściej zwierząt domowych, zawierające Bayer 205, F i c h e r 365, mówią ciała czynne tych narządów: hormo- laikom o niewiarogodnej wprost licz-ny (“* Hormony), np. preparaty tar- bie prób przedsięwziętych przez farma-czycy, trzustki, nadnercza. S z c z e- ceutów i chemików celem otrzymania pionki (raccinae) są to zazwyczaj skutecznych preparatów. Po opatento-zawiesiny osłabionych bądź zabitych za- waniu metody wytwarzania preparat razków, przeznaczone do czynnego uod- pojawia się na rynku pod nazwą do-porniania ludzi i zwierząt przeciw cho- wolną jako t. zw. specyfik, wyrobom zakaźnym. Surowica lecz- twarzany na skalę przemysłową przez nicza {serum) jest to surowica krwi fabryki chemiczno - farmaceutyczne, zwierzęcia, uodpornionego bądź zarazka- Polski przemysł syntetyczny jest mi chorób zakaźnych, bądź ich jadami, wystarczalny w zakresie produkcji zawierająca t. zw. ciała odpornościowe preparatów arsenobenzenowych, sali-i stosowana w celach leczniczych i zapo- cylowych, benzoesowych, srebrowych biegawczych w przypadkach chorób za- i m. Oprócz złożonych leków syntetycz-kaźnyeh. Organopreparaty, szczepionki, nych przemysł polski wytwarza szereg surowice — to leki przyszłości. Prepa- prostych związków, jak eter, glicerynę, raty te produkują u nas wytwórnie far- kwasy organiczne do użytku technicz-

c i a.

nego i specjalnie oczyszczone —- do użytku farmaceutycznego.

Racjonalne stosowanie leków.

Liczne leki ludowe, głównie zioła, w miarę rozwoju nauki przeszły z pod strzech wieśniaczych do skarbca medycyny oficjalnej. W miarę rozwoju nauki — to znaczy po szeregu prób chemicznych i po ogniowej próbie badań klinicznych. Wartość tylko takich leków jest nieprzemijająca. W ręku 1 e-k a r z a są one prawdziwem dobrodziejstwem ludzkości, podczas gdy w ręku chorego lub znachora tlą się niewidzialnym lontem, jakżeż często prowadzącym do wybuchu, groźnego dla ży-

M. Proner.

Literatura: Koskowski Br., Nauka o przyrządzaniu leków i ich postaciach, Warszawa 1929; Koskowski Br., Propedeutyka farmaceutyczna, Warszawa 1933; Kramsztyk S., Krótki rys współczesnej organoterapji, Warszawa 1933; L y p a J., Phytotherapia, Warszawa 1933. (Wszystkie dzieła powyższe z wyjątkiem drugiego są dość trudne).

LEN. Len należy do rodziny Linacea (lnowców). Jak większość roślin, których hodowla idzie w parze z rozwojem ludzkości, posiada on bardzo dużą ilość gatunków (około 100).

Pierwsze wzmianki o lnie znajdują się w napisach na piramidach IV dy-nastji na 3300 lat prz. Chr. Ze Starego Testamentu i różnych innych dokumentów wiemy, że znali len bardzo dobrze i powszechnie go używali na wyrób ubrania, namiotów, żagli zarówno Egipcjanie, jak Fenicjanie i Żydzi.

W czasach późniejszych, za pośrednictwem Rzymian kultura lnu dochodzi do Europy zachodniej, a Fenicjanie zawożą ją na północny wschód. W wiekach średnich wyroby lniane grają już dużą rolę jako przedmiot handlu. Wieki nowożytne są okresem nadzwyczajnego rozwoju hodowli i przeróbki lnu. Nawet pojawienie się na rynku światowym w w. XVIII nowego, a tak groźnego konkurenta wśród surowców włókienniczych, jakim jest bawełna (-» Bawełna), nie powstrzymało narazie tego rozwoju: aż do lat siedemdziesiątych ub. stulecia światowa produkcja lniar-ska dzięki olbrzymiemu postępowi w dziedzinie przędzalnictwa i tkactwa utrzymała nadal swą tendencję rozrostu. Dopiero koniec wieku XIX oraz początek XX przynoszą nagły spadek zarówno w dziedzinie uprawy, jak i przerobu lnu, a to ze względu na zwiększenie się rentowności innych płodów rolnych, np. warzyw — przy jednoczesnym wzroście znaczenia bawełny i sztucznych włókien. W dobie powojennej jesteśmy znów świadkami większej żywotności sprawy lniarskiej naskutek ogólnie na świecie prowadzonej polityki samowystarczalności.

Ojczyzną lnu były okolice morza Śródziemnego, Syrja i Mezopotamja, skąd stopniowo — przez Grecję i Rzym— dotarł do Europy zachodniej. Był to dwuroczny gatunek, Linum augustifo-lium, który obecnie można spotkać w Europie zachodniej. Druga odmiana — jednoroczna — Linum usitatissi-mum z nad morza Kaspijskiego i Czarnego przyjęła się wśród narodów germańskich i słowiańskich.

Len posiada dosyć długą łodygę — 20 do 100 cm. Zdrewniałe jej części otoczone są gęstą siecią włókna, które, w zależności od odmiany lnu, jest lepiej lub gorzej rozwinięte. Kwiaty lnu są promieniste, pięciodzielne, koloru niebieskiego lub białego, a także różowego. Ziarno znajduje się pojedyńczo, w torebkach zamkniętych. Ziarno jest bron-zowe, owalne, błyszczące, długości 4 do 6 mm, szerokości 2—3 mm.

Uprawa lnu może być prowadzona w trzech kierunkach: 1) wyłącznie w celu otrzymania włókna, możliwie najcieńszego; 2) wyłącznie na ziarno; 3) w celu otrzymania ziarna i włókna średniej grubości.

O kierunku uprawy decyduje klimat, gdyż dobre włókno otrzymać można tylko przy dostatecznej ilości opadów, ziarno zaś bogate w tłuszcz udaje się w klimacie suchym i gorącym.

Na włókno uprawia się len wyłącznie drobnoziarnisty, na siemię albo gruboziarnisty, albo szczególne odmiany drobnoziarnistego.

Naturalne warunki klimatyczne i gleby są pierwszemi i najważniejszemi czynnikami, które decydują o dobrym rezultacie zbioru lnu. Pod tym względem len należy do roślin dość czułych i rośnie najlepiej w klimacie wilgotnym o temperaturze umiarkowanej. Stąd jego charakterystyczne rozprzestrzenienie w możliwej bliskości wybrzeża morskiego. Z wyjątkiem jałowych i suchych piasków oraz ciężkich glin — len może być uprawiany na każdej glebie. Obecnie uprawa lnu najbardziej rozpowszechniona jest w pasie, idącym od Irlandji, poprzez Francję północną, Belgję, Holandję, Niemcy północne, Czechosłowację, Polskę, Litwę, Łotwę, Estonję i Z. S. R. R. aż po Ural. Poza Europą znajdujemy len w Nowej Ze-landji, Kanadzie i Japonji. W Polsce len udaje się najlepiej w północno-wschodnich województwach: nowogródz-kiem, poleskiem, białostockiem i wileń-skiem, jak również w rejonie podkarpackim i w niektórych powiatach środkowej Małopolski, gdzie opady są dosyć obfite.

Czas siewu jest oczywiście zależny od klimatu, wskazany jest jednak siew możliwie wczesny,- a to z tego względu, że len potrzebuje dużo wody, zasiany więc dość wcześnie zużytkowuje zimową wilgoć. W Polsce zasiewy dokonywane są stosunkowo późno, bo przeciętnie w ciągu maja.

Rola pod siewT lnu musi być dobrze przygotowana. Na podstawie licznych doświadczeń okazuje się, że len nie może być uprawiany na tym samym gruncie częściej, niż co 6—7 lat. Stąd powstaje bardzo ważne zagadnienie płodo-zmianu. Len udaje się po koniczynie, życie, ziemniakach, sam zaś jest doskonałym przedplonem pod oziminy, szczególniej pszenicę. Len nie znosi obecności innych roślin, to też uprawa jego musi być bardzo staranna. Czas wegetacyjny lnu trwa od 12 do 14 tygodni. Zbiór musi się odbywać w porze suchej, w możliwie krótkim czasie, aby otrzymać równomiernie dojrzałe rośliny. Len powinien być wyrywany rękami, aby oddzielić go odrazu od chwastów.

Wyrwany len leży zwykle przez jakiś czas na ziemi, potem ustawia go się w snopki, a dopiero po zupełnem wyschnięciu ziarno oddziela się od łodygi. Najlepiej, ze względu na dużą wartość siemienia (z którego wyrabia się olej lniany), oddzielać je przy pomocy specjalnych grzebieni lub czeszących maszyn. Oberwane torebki nasienne muszą być jeszcze czyszczone i suszone. Te, które nie zostały zachowane do następnego siewu, są już gotowym surowcem dla produkcji oleju. Słoma natomiast idzie do dalszej przeróbki dla wyprawy samego włókna.

Po rozsortowaniu słomy można już przystąpić do najważniejszej bodaj czynności, t. j. do wydzielania włókna. Można to zrobić w dwojaki sposób: albo metodą chemiczną, polegającą na tern, iż działaniem kwasów i ługów staramy się rozpuścić substancje zlepiające poszczególne włókienka albo też metodą biologiczną, czyli na drodze tak zwanego roszenia lub moczenia. Roszenie i moczenie stosowane jest po-

Przędzenie lnu znane już było wr czasach bardzo dawmych. Kołowrotek, którego technika stała się wzorem dla maszyn przędzalniczych, przetrwał wśród ludności wiejskiej aż po dzień dzisiejszy.

Zasada przędzenia polega na tern, że z wńązki lnu czesanego ciągniemy kilka równych włókienek, tworząc w ten sposób pasma mniej więcej równiej grubo-uprawy lnu na świecie (na włókno ści; pasma te następnie skręca się i na-i siemię) posłużyć może następujące ze- wija. stawienie:

wszeehnie zarówno w zwykłych warunkach naturalnych wr bieżących wodach naturalnych, jak i w wielkich basenach z ciepłą wrodą przy użyciu chemikaliów. Roszenie polega na pewnym procesie fermentacyjnym, w którym biorą też udział drobnoustroje; podczas tej fermentacji związki zlepiające włókna rozpuszczają się. Czas trwania roszenia jest zależny od ilości wody i jej temperatury. Przy użyciu wody ciepłej proces trwa znacznie krócej. Zroszona słoma po dokładnem wysuszeniu naturalnem (słońce i wiatr), lub sztucznem (w specjalnych suszarkach) poddana jest procesowi mechanicznemu w celu oddzielenia włókna od substancji drzewnej, co uskutecznia się przy pomocy międlenia i trzepania. W pierwszym wypadku na maszynie, zwanej międlarką lub cierlicą, łodygi zostają złamane, przyczem cząstki drzewne, czyli paździerze, w większej ilości odpadają. Trzepanie jest dalszem oczyszczaniem z paździerzy, i wyrównywaniem włókienek. Surowiec, nie nadający się do trzepania, przepuszcza się przez t. zw. szarpacz, który daje pakuły lniane. Len trzepany poddany natomiast zostaje czesaniu, przyczem przy tym procesie oprócz ostatecznego surowca — lnu czesanego, otrzymuje się jeszcze wyczeski lniane.

Dla zobrazowania wńelkośei obszaru

Uprawa lnu na włókno

z tego: Z. S. R. R. Argentyna Ind je Bryt. Stany Zjedli. Kanada

Polska pokrywa całkowicie swoje zapotrzebowanie lnu w kraju (z wyjątkiem najwyższych gatunków^, które się sprowadza z zagranicy) i nadmiar wywozi, sprowadza się natomiast siemię lniane, gdyż krajowa produkcja nie pokrywka jego zapotrzebowania. Głównymi naszymi odbiorcami słomy lnianej są: Czechosłowacja, Niemcy, Łotwa. Samo włókno natomiast eksportowane jest do Anglji, Francji, Belgji, Czechosłowacji i Niemiec, t. j. do krajów o bardzo rozbudowanym przemyśle lniarskim.

Przemysł łniarski.

102

56

42

18

Przędzenie mechaniczne oparte jest dokładnie na tej samej zasadzie, wymaga jednak większej ilości etapów w procesie przygotowawczym wT zależności od rodzaju surowca i grubości przędzy, jaką mamy otrzymać. Grubość przędzy oznacza się numerem; jest to stosunek jej ⁹⁴ długości do wagi. Zwykle używa się 43 numeracji angielskiej, przyczem numer 31 oznacza ilość jardów w funcie angiel-14 skim (456,5 g) podzielone przez 300.

1,118.000

550.000

400.000

372.000

289.000

247.500

31.180

23.000

22.500

14.700

Przerób lnu czesanego polega na tem, że wysortowane włókno czesane przepuszcza się najpierw przez t. zw. na-kładaczkę, która daje początek pasmu (taśmie). W dalszym ciągu pasmo to przechodzi przez ciągarki, które oczyszczają i wyrównywają włókno. Po przejściu przez kilka ciągarek pasmo dostaje się na wrzeciennicę, gdzie pierwszy raz zostaje skręcone i jako niedoprzęd nawinięte na szpulki. Sam proces przędzenia może być prowadzony na sucho lub na mokro; polega on na wyciągnięciu przędzy do odpowiedniej grubości i na powtórnem jej skręceniu. Przy przędzeniu na mokro niedoprzęd przechodzi przed rozciągnięciem przez gorącą wodę, co znacznie ułatwia proces rozciągania. Po wysuszeniu zawarte we włóknie substancje klejące odzyskują swą moc zlepiającą.

Przerób włókna lnianego w postaci pakuł lub wyczesek wymaga zwiększonej ilości przerobów przygotowawczych, pakuły bowiem i wyczeszki są znacznie zanieczyszczone i składają się z krótkich włókienek. Przerób odbywTa się na t. zw. zgrzeblaree (stąd też nazwa 'wyrobów zgrzebnych, t. j. wyczeskowych). Następne procesy są analogiczne do przerobu lnu czesanego.

Artykuły -wyczeskowe i pakulane są znacznie gorsze i mniej trwałe, niż z lnu czesanego.

Przędza i wszelkie dalej wyprodukowane artykuły lniane dzielą się na czesankowa, wyczeskowe (zgrzebne) oraz pakulane. Produkowane są również wyroby mieszane.

Przędza lniana, w zależności od jej zastosowania, bywa gotowana, bielona, farbowana, ostatecznie suszona i staje się gotowrym fabrykatem dla wyrobu nici maszynowych, dratwy szewskiej, przędzy rymarskiej i t. d., bądź dla dalszego przerobu na wątki lub osnowę dla tkalni. Duża ilość i różnorodność wyrobów lnianych przy coraz to nowTych pomysłach i zastosowaniach jest podstawą przemysłu lniarskiego, istniejącego prawie w każdem państwie europej-skiem. Z przędz lnianych wyrabia się między innemi przędzę rymarską, dra-twę szewską, nici maszynowe, przędzę na sieci i t. d. Z tkanin lnianych produkowane są płótna na bieliznę osobistą i stołową, piękne tkaniny gładkie i deseniowe na ubiory damskie, ręcznikowe, ścierkowe, leżakowe, płótna lotnicze, tkaniny filtracyjne, sztywne płótna krawieckie, tkaniny na drelichy, plandeki, płótna żaglowe, tapicerskie tkaniny impregnowane na namioty, sienniki, surowe tkaniny opakunkowe, worki i wiele innych. Oprócz tego z pakuł wyrabia się watę dla celów sanitarnych.

Dla zobrazowania produkcji europejskiej posłużyć może wykaz ilości wrzecion u ważniejszych producentów przemysłu lniarskiego:

W. Brytanja . Francja . .    .

Belgja . . . Z. S. R. R, . . Czechosłowacja Niemcy .    .    .

Polska . . Szwecja . . . Włochy . . . Finlandja .    .

Z powyższej tabeli wynika, że przemysły Iniarskie najbardziej rozwinięte są w tych krajach, które jako producenci surowego lnu nie odgrywają poważnej roli, znane są natomiast ze swej wysokiej kultury i zamożności. Polska, mimo iż w* światowej produkcji ilościowej lnu na włókno zajmuje drugie miejsce, jako wytwórca wyrobów lnianych znajduje się na dosyć dalekiem. Mała ilość wrzecion lnianych w Polsce spowodowana jest niewielkiem zapotrzebowaniem krajowem na wyroby lniane.

S. L.

Wilno 1931.

Przyczyny tego należy szukać w cenie towaru, który mimo taniości surowca jest droższy od innych towarów ze względu na wysokie koszty przędzenia i tkania. W każdym bądź razie całkowite zapotrzebowanie na wyroby lniane pokrywane jest w kraju, mimo że istniejące w Polsce fabryki wyrobów lnianych nie są wyzyskane do ich krańcowych możliwości. Poza spożyciem wewnątrz kraju — niewielkie ilości przędzy i tkanin są eksportowane.

Produkcja lnu, przez długi czas w Polsce w dużym stopniu zaniedbana, od r. 1931 mniej więcej podnosi się wydatniej. Stało się to przedewszystkiem dzięki temu, iż społeczeństwo polskie zdało sobie sprawę z ogromnej wartości lnu w życiu gospodarczem Polski i to zarówno z punktu widzenia rolnictwa, jak i przemysłu. Wzmożenie produkcji lniarskiej w Polsce musi wpłynąć dodatnio na nasz bilans handlowy, uniezależnia nas bowiem od dostawy zagranicznych surowców, a tern samem z punktu widzenia samowystarczalności naszego gospodarstwa narodowego stanie się czynnikiem zewszechmiar dodatnim. Ż końcem r. 1931 sprawa lniarska zostaje uznana za jedną z najpilniejszych spraw gospodarczo-państwowych Polski. Pod koniec r. 1931 zapocząkowa-ne też zostają prace nad zracjonalizowaniem uprawy lnu, podniesieniem jego gatunku, organizacją zbytu i t. d. Towarzystwo Lniarskie w Wilnie rozwinęło ożywioną propagandę lnu i wyrobów lnianych. Szereg wystaw specjalnie poświęconych lnowi przekonać musiał naszą publiczność, iż polskie wyroby lniane — przemysłowe i ludowe — są nietylko bardzo ładne, ale także trwałe i praktyczne. Zachęciło to społeczeństwo nasze do popierania krajowych wyrobów lnianych.

Bibljograf ja: St. Brzostowski: Len w Polsce na ziemiach wschodnich,

Wilno 1929. St. Brzostowski: O pol-skiem włóknie lnianem,

J. Jagmin : Skrót wiadomości o lnie i konopiach. J. Jagmin: Materjały do poznania sprawy lniarskiej w Polsce. H. Mianowski i L. Beger: Len w polskiej strukturze gospodarczej, Kraków 1934. A. H e y d e 1 : Len czy bawełna, Łódź 1931. (Podstawowem dziełem z zakresu technologji lnu jest niem. dzieło Dr. R. O. Herzog: Technologie der Teztilfasern).

LIBERALIZM. Liberalizmem nazywamy ten kierunek w dziedzinie życia umysłowego, politycznego, gospodarczego, moralnego, religijnego i t. d., którego główną cechą jest dążenie do zapewnienia jednostce prawa do pełnego rozwoju jej sił i zdolności, dążenie do uwolnienia jednostki z więzów krępujących jej swobodną działalność. Liberalizm kładzie punkt ciężkości nie na społeczeństwo, lecz na jednostkę, jednostka jest dlań celem — państwo zaś jedynie środkiem zapewniającym swobodny i pełny jej rozwój.

Miarą wartości danego ustroju politycznego, społecznego, gospodarczego i danej kultury duchowej jest dla liberalizmu ten zakres swobody, jaki pozostawia on jednostce w jej działalności politycznej, gospodarczej i umysłowej.

Liberalizm umysłowy.

U źródeł rozwoju tendeneyj liberalnych odnaleźć możemy przeobrażenia umysłowe, które łączyły się z odrodzeniem zainteresowań kulturą klasyczną Grecji i Rzymu i które wraz z daleko sięgająceini przeobrażeniami gospodar-czemi, społecznemi i politycznemi zaznaczyły początek dziejów nowożytnych.

Wraz z niezwykle żywym rozwojem wiedzy doświadczalnej w XVI i XVII wieku wzrosło znaczenie rozumu kosztem autorytetów (-» Doświadczenie, Humanizm, Kopernik). Filozof Des-cartes (1596—1650) w swej „Metodzie" przypisał decydujące znaczenie rozumowi i rzucił tern wyzwanie tradycji. Doprowadziło to w dalszych konsekwencjach do przekonania, iż niema granic, poza które indywidualny rozum nie miałby prawa sięgać w swych dążeniach badawczych. To właśnie przekonanie i ta właśnie teza stała się podstawą liberalizmu umysłowego.

Nie znaczy to jednak, że ideje te z łatwością utorowały sobie drogę i że zwyciężyły już w tych czasach. Rozkwit ich nastąpił właściwie dopiero w okresie oświecenia {-* Oświecenie). Podchwycone zostały wówczas przedewrszystkiem przez stan średni, który rósł w potęgę dzięki rozwojowi handlu i przemysłu i nie mógł się już pomieścić wr ramach dotychczasowego ustroju gospodarczego, politycznego i społecznego. Z warstwy zamożnego i oświeconego mieszczaństwa (—> Burżuazja) wyszły najtęższe umysły XVIII-go w., które pogłębiały i rozpowszechniały ideje liberalizmu. W An-glji filozofowie Hume (1711—1776) i Bentham (1748—1832), we Francji znani pisarze: Voltaire (1694—1778), Diderot (1713—1784) i inni (—» Encyklopedyści) wypowiedzieli walkę autorytetom i tradycji oraz dogmatom wiary chrześcijańskiej.

Na podstawach ideologji liberalnej oparta jest więc cała kultura oświecenia, nawskroś racjonalistyczna (-» Racjonalizm), przenikająca wszystkie przodujące kraje Europy i stąd całkowicie międzynarodowa, kosmopolityczna. Dopiero romantyzm, który wre wszystkich dziedzinach stanowił reakcję przeciw kulturze oświecenia, rozbudził silne uczucia narodowe i racjonalistyczne ideały liberalne zastąpił ideałami nowemi.

W drugiej połowie wieku XIX odżyły z nową mocą zasadnicze pierwiastki kultury oświecenia: wiara w konieczność oparcia się na naukach doświadczalnych i opracowania ich wyników w drodze czysto rozumowej oraz pęd do szerokiej popularyzacji wiedzy. Stało się to w okresie pozytywizmu (-» Pozytywizm). Wiara w siłę rozumu i potęgę doświadczenia dawała wtedy człowiekowi to poczucie własnej wartości i wewnętrznej mocy, którego oczywistą konsekwencją było żądanie wolności we wszystkich dziedzinach życia: wolności sumienia, wolności myślenia i wolności działania. Ta wolność w rozumieniu liberalizmu nie miała być nigdy jednak swawolą, gdyż krępowana była ona względami na dobro innych, na współżycie z bliźnimi, a więc względami ogólno-ludzkiemi. Liberalizm wrcielił w życie na najszerszej podstawie zasady humanitaryzmu- (—> Goethe).

Zależnie od krajów⁷, od temperamen tu i charakteru narodów przybierał liberalizm różne oblicze. W Anglji w⁷yrażał się w zasadzie nietykalności osobistej jednostki i jej ogniska domowrego. Swój dom zwykł był uważać Anglik wedle znanego przysłowia za swoją twierdzę. Świetnym objawrem liberalnej myśli angielskiej było życie gospodarcze, w któ-rem wielcy przywódcy liberalizmu angielskiego domagali się zupełnej swobody rozwToju inicjatywy prywatnej i usunięcia murów⁷ celnych, hamujących dopływ obcych wyrobów. We Francji liberalizm wyraził się przedewszystkiem w⁷ dziedzinie politycznej, stanowiąc podwaliny systemu bardzo szeroko pojętej demokracji parlamentarnej oraz w dziedzinie poglądu na św⁷iat (—> Francja). W Rzeszy Niemieckiej liberalizm nie zapuścił nigdy głębszych korzeni, miał jednak wyznawców w⁷ przedstawicielach przemysłu i najściślej związany był z bojującym niemieckim nacjonalizmem.

Liberalizm dał kulturze duchowej wieku XIX wiele podniet do śmiałych wzlotów w dziedzinie myślowej i równie śmiałych przedsięwzięć w dziedzinie go-

spodarezej. Usunął on cały szereg prze- runkiem tego kontraktu jest zachowy-sądów, zwłaszcza z życia społecznego* wanie praw natury, zadaniem państwa i stworzył podwaliny nowej warstwy jest jedynie utrzymywanie pokoju spo-społecznej, t. zw. inteligencji (-»Inte- łecznego.

nu kulturalnego. Wytworzyła się rażąca dysproporcja między potęgą materjalną

Pierwszym objawem społeczno-poli- 1 vv.vsoką kulturą umysłową tej warstwy

a znikomo małemi jej prawami poli-

ligencja). Krytyka liberalizmu — zwła- Teorje polityczne Loeke’a wywarły szcza późniejsza zarzuca mu jednak poważny wpływ zarówno na poglądy indyferentyzm i relatywizm, t. j. zbyt oświeconego mieszczaństwa, jak i na daleko posuniętą tolerancję, która tłu- wypadki polityczne końca XVIII-go w. maezy się niechęcią zajęcia wyraźnego Rozwój handlu i idące wślad za nim stanowiska w odniesieniu do podstawo- wzbogacenie mieszczaństwa pozwoliło wy eh zagadnień etycznych i zupełną warstwie tej na podniesienie swego sta-obojętnością w rzeczach wiary.

Libsralizm polityczny.

tycznym wolnościowych ruchów i dążeń XVII-go wieku była rewolucja angiel- tycznemi. W wyniku tego warstwa ta ska z r. 1688. W wyniku rewolucji tej stała sie na^er podatnym gruntem dla utworzony został w *Anglji ustrój kon- rozwoiu nowych idej politycznych i spo-stytucyjny (-> Konstytuc ja) ; taki ustrój Ocznych. Powstają liczne czasopisma, konstytucyjny, oparty o wzory angiel- wypożyczalnie i kluby czytelniane. Po-skie, stał się zasadniczym postulatem cząwszy od połowy wieku XVIII-go we

Francji, a wt znacznym stopniu również w Anglji i Niemczech literatura polityczna propagandowa i moralizatorsko-Nie liberalizm stworzył ideę parła- społeczna nietylko wysuwa się na czoło, mentu, uzasadnił on jednak potrzebę ale niemal zupełnie wypiera wszelkie tej instytucji w myśl swych ideologicz- *nne r°dzaje literackie.

We Francji Montesąuieu (1689 do

i głównym celem liberalizmu politycznego zarówno wieku XVIII-go, jak i XIX-go.

Większy jeszcze wpływ na pojęcia po-

Teorje polityczne, rozwijające się wśród

nych założeń. Przedstawiciele ludu winni sprawować kontrolę nad rządem oraz 1755) krytykuje samowolę rządów abso-czuwać, by władze wykonawcze nie wy- lutystycznych, żąda zapewnienia swobód zyskiwały "posiadanych uprawnień w in- jednostce i zaleca ustrój konstytucyjny, nych celach, jak tylko dla zapewnienia W swych studjach porównawczych Mon-bezpieezeństwa i jak. największej swo- tesąuieu wykazuje naturalny rozwój body obywatelom. W walce o ustrój ustrojów i praw w zależności od warun-parlamentarny zeszły się drogi libera- ków miejscowych poszczególnych społe-lizmu i demokracji (-» Demokracja, czeństw. Podważa tą drogą przekonanie, Parlament). Współczesny rewulueji an- iż władza monarchy jest z Bożej łaski, gielskiej pisarz filozoficzny i polityczny J. Loeke (1632—1704) twierdził, że roz- lityczne szerokich mas wywiera Rous-sądek winien być podstawą postępowa- seau (1712—1778). Źródło organizacji nia ludzkiego — zdrowy rozsądek zaś politycznej wszelkiego państwa widzi on mówi nam, że wszyscy ludzie są równi, w umowie społecznej. Źródłem władzy Z tej równości wynikają prawa natu- państwowej są dlań wszyscy, równi ralne człowieka, które Loeke utożsamiał wobec prawa obywatele, z prawami do życia, do wolności i do własności. Państwo jest dlań wynikiem silnego a pozbawionego praw połitycz-kontraktu każdego ze wszystkimi — wa- nych mieszczaństwa francuskiego, utoro-

Pod koniec XVIII w. ruchy wolnościowe łączyć się poczynają z ruchami narodowościowemi w Europie i w Ame-Rewolucja francuska, walcząc

wały drogę wybuchowi rewolucji, dążenia zaś i hasła liberalizmu politycznego znalazły swe, tak dla przyszłości doniosłe, sformułowanie w uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe w r. 1789 Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Zawarte w niej tezy stały się sztanda-rowemi hasłami ruchów radykalnych i liberalnych wieku XIX-go. Znajdujemy je w formie t. zw. prawT wolnościowych we wszystkich niemal nowoczesnych konstytucjach. Przez półtora wieku stanowiły one katechizm, na którym kształcił się szereg pokoleń walczących o hasła wolności, równości i braterstwa.

Ruchy liberalno-wolnościowe na terenie konstytucyjnie rządzącej się Anglji mniej uzależnione były od teoretycznych rozważań nad zadaniami społeczeństwa i nad pojęciem wolności — a przejawiały się raczej w praktycznem i stopniowem zdobywaniu i umacnianiu swobód i u-prawnień obywateli. Dążenia te były, podobnie jak we Francji, ściśle związane z dążeniami emancypacyjnemi mieszczaństwa, nie doprowadziły jednak do rewolucji, a pozwoliły tej warstwie stopniowo zdobywać i zapewniać sobie coraz więcej swobód i coraz większy udział w rządach nad krajem.

ryce.

o ideje wolności i równości, walczyła również w imię patrjotyzmu przeciw broniącej starych haseł koalicji mocarstw europejskich. Rewolucja amerykańska walczyła jednocześnie o niepodległość kraju i o ideę wolności obywatelskiej. Jej zwycięstwo staje się triumfem idej liberalnych na tym wielkim kontynencie (-» Stany Zjednoczone).

W w. XIX walka o hasła liberalne łączy się z walką prowadzoną pod wezwaniem haseł narodowych. Walka o zjednoczenie Włoch, prace nad zjednoczeniem Niemiec, boje o wolność Polski, a zwłaszcza „wiosna ludów“, r. 1848 — wszystko to dzieje się pod hasłem zespolenia tych dwóch tenden-

cyj.

W ciągu wdeku XIX liberalizm stał się naczelnem dążeniem i siłą zachodnioeuropejskiego życia politycznego. Stronnictwa liberalne, które twrorzą się we wszystkich parlamentach, zdołały przeprowadzić wiele ze swych programowych założeń. W dążeniu do ograniczenia władzy rządów walczyły o wolności indywidualne, które pragnęły uczynić nietykalnemu dla władzy państwowej. Za-warowanie tych swobód znajdujemy w konstytucjach współczesnych w formie t. zw. praw wolnościowych: nietykalność osobista, wolność słowa i prasy, wolność sumienia, nietykalność mieszkania, wolność stowarzyszeń i zgromadzeń oraz inne.

Postępów liberalizmu w wieku XIX nie zdołał zatamować żaden z dwu jego głównych przeciwników, ani prawicowy kierunek konserwatywny (—» Konserwatyzm), ani socjalistyczny ruch robotniczy — socjalna demokracja (-»Socjalizm).

Dopiero po wielkiej wojnie * z jednej strony bolszewizm (—> Bolszewizm), z drugiej zaś odrodzony nacjonalizm w formie faszyzmu (-» Faszyzm) i hitleryzmu silnie przeciwstawiły się hasłom liberalnym. Wpływ tych ostatnich kierunków zaznaczył się pośrednio w polityce wielu krajów, wyrażając się w dość powszechnie występującem dążeniu do wzmocnienia władzy państwowej. Hasłom zbyt szeroko pojmowanej wolności obywatelskiej przeciwstawia się dzisiaj twórczą zasadę obowiązków obywatela względem państwa.

Te nowe teorje państwowe, głoszące zasadę jego wszechmocy i wszechwładzy we wszystkich dziedzinach, a więc np. i w dziedzinie gospodarczej, wywołały

Podczas gdy fizjokraci, synowie narodu rolniczego, ziemię uważali za jedyne źródło wytwarzania bogactw — Adam Smith, obywatel kraju o bardzo już wówczas rozwiniętym przemyśle i handlu, za źródło bogactw uważał pracę ludzką.

w pewnych ośrodkach (jak np. w Szwaj- w myśl wskazań swego egoizmu, daje carji) żywą reakcję i próby odrodzenia w rezultacie ogółowi największą liczbę liberalizmu na nowych podstawach, korzyści.

przystosowanych do zmienionych wa- Teorje liberalne fizjokratów rozwinął runków życia współczesnego. Pod wpły- w końcu XVIII w. ekonomista angiel-wem tych teoryj nastąpiły też na tere- ski Adam Smith (1723—1790) oraz nie różnych stronnictw charakterystycz- jeg₀ uczeń Ricardo (1772—1823). ne przesunięcia. Tak np. socjaliści, wy- Ci dwaj ekonomiści uważani są za twór-stępujący w pewnych okresach bardzo ców t. zw. szkoły klasycznej ekonomji — ostro przeciw liberalizmowi, stali się pierwszej na naukowjrch podstawach wszędzie, a także i w Polsce, gorącymi opartej teorji życia gospodarczego, rzecznikami liberalnej demokracji parlamentarnej, konserwatyści zaś stanęli na gruncie liberalizmu gospodarczego, nie wyrzekając się antyliberalnego stanowiska w zakresie spraw religijnych, moralnych i społecznych.

Liberalizm gospodarczy.

Dążenia wolnościowe w dziedzinie politycznej i umysłowej szybko znalazły swe echo w dziedzinie myśli gospodarczej.

Społeczeństwo jest dla Smitha, podobnie jak i dla fizjokratów, jedynie sumą jednostek,    jedynem zaś zadaniem

państwa winna    być ochrona własności

prywatnej, bezpieczeństwa i wolności Już na przełomie w. XVII i XVIII obywateli. Ten postulat niemieszania się Fenelon (16ol—1715), zwolennik kon- państwa do działalności gospodarczej stytucji    i    przedstawicielstwa ludowego,    obywateli został    sformułowany w haśle

zwalcza    ograniczenia    celne,    zalecane    laisser faire —    laisser passer. Wolna

wówczas dla obrony bilansu handlowego konkurencja i całkowita swoboda umów (-> Handel).    wraz z nieograniczonem prawem wła-

Pełne jednak i filozoficznie uzasad- snośei jest, według tej szkoły, jedyną nione podstawy liberalizmu gospodar- pewną podstawą pomyślnego rozwoju czego dała dopiero w drugiej połowie gospodarczego. Smith i jego następcy XVIII-go wieku grupa ekonomistów wierzą w naturalną celowość i samore-francuskich, z twórcą tego kierunku gulującą się harmonję życia gospodar-Quesney’em (1694—1774) na czele, czego i społecznego. Automatyzm praw Ekonomistów tych nazwano później fizjo- rządzących procesami gospodarczemi kratami. Podstawą ich systemu, podob- i społecznemi w ustroju liberalnym po-nie zresztą jak i późniejszych form li- lega na tern, że wszelkie odchylenia od beralizmu, była wiara, że prawa natural- tej równowagi i harmonji zawierają ne rządzą życiem gospodarczem i spo- w sobie czynniki, które nieuchronnie łecznem równie niezachwianie, jak pra- i samoczynnie doprowadzają do przy-wa natury rządzą światem fizycznym, wróconej równowagi (—> Ekonomia). Jedynie tylko pozostawienie całkowitej Od wprowadzenia swych zasad oczeki-swobody jednostkom w ich działalności wali oni przeto nietylko najlepszych re-gospodarczej zapobiegnie łamaniu praw zultatów gospodarczych — osiągnięcia natury. Natura bowiem tak urządziła najwyższego czystego dochodu, najwyż-świat, że każdy człowiek, działając szego bogactwa, ale również najlepszego

W. SI Rybicki.

1923.

i najsprawiedliwszego podziału dóbr. Niekrępowany automatyzm praw naturalnych zapewni wszelkie korzyści społeczne, pozwoli osiągnąć najkorzystniej-szy poziom cen, wysokość zarobków, liczebność poszczególnych zawodów, ureguluje wysokość i rozdział produkcji, a nawet podział dochodów. W wyniku zaś doprowadzi do maksymalnego szczęścia największej ilości jednostek — tego ideału moralności liberalnej.

Uzbrojone w teorje liberalizmu gospodarczego zamożne mieszczaństwo zwalczało krępujące je więzy stanowego ustroju społecznego, walczyło o wolność wyboru zawodów, przeciwstawiało się krępującej handel międzynarodowy polityce celnej rządów.

Największy rozwój osiągnął liberalizm gospodarczy na terenie Anglji w połowie ubiegłego wieku.

W Polsce czołowym przedstawicielem kierunku liberalnego w dziedzinie gospodarczej jest prof. Adam Krzyżanowski, twórca i głowa t. zw. krakowskiej szkoły ekonomicznej.

Na gruncie liberalizmu gospodarczego rozwijały się w XIX-ym w. wielkokapitalistyczne formy życia gospodarczego (—>Kapitalizm). Uregulowana gospodarka rzemieślnicza i cechowa stopniowo zanika. Powstaje masowa produkcja regulowana jedynie możnością zbytu. Wyrabia się przedsiębiorczość, kierowana chęcią zysku i oparta na inicjatywie prywatnej.

Wraz z rozwojem wielkich przedsiębiorstw zaznaczają się i występują w ostrej formie różnice interesów między przedsiębiorcami a tworzącą się liczną warstwą robotników. W związku z tern w połowie XIX-go w. pojawił się nowy zdecydowany przeciwnik liberalizmu: socjalizm (-* Socjalizm).

Ruch ten zwalcza zasadnicze tezy liberalizmu gospodarczego, a przede-wszystkiem występuje przeciw wolnej konkurencji, którą pragnie zastąpić planową gospodarką pod kontrolą państwa. Zasadzie rentowności i zysku, będących celem gospodarki liberalnej, przeciwstawia postulat zaspokajania potrzeb społecznych.

Wobec zaostrzających się trudności społecznych oraz pod naciskiem socjalistycznych grup parlamentarnych w drugiej połowie XIX-go w. i na początku wieku XX-go wiele rządów — wbrew zasadom liberalizmu — przystąpiło czynnie do regulowania zagadnień społecznych, inicjując nowoczesną politykę społeczną.

Ostatnio zaś odrodzenie nacjonalizmu gospodarczego, spowodowane zarówno względami polityeznemi jak i trudnościami gospodarczemi, związanemi z o-statnim kryzysem, skłoniło wszystkie rządy do stosowania polityki ochrony celnej w stopniu dotychczas nienotowa-nym, zarówno jak i do wprowadzenia w wewnętrznem życiu gospodarczem na szeroką skalę systemu monopoli, konce-syj, protekcyj i przywilejów gospodarczych. Widzimy więc, iż w ostatnich czasaeh system wkraczania władz państwowych w bieg spraw gospodarczych kraju bardzo jest daleki od zasad klasycznego liberalizmu.

Z literatury w języku polskim polecić można: Emil Paguet : Liberalizm, Lwów 1902. J. S t. Mili: O wolności, Lwów 1864. Zygmunt Łempicki: Oblicze duchowe wieku dziewiętnastego, Warszawa 1933. Paul Janet : Historja doktryn ekonomicznych, Poznań G i d e K. i R i s t K.: Historja doktryn ekonomicznych, Warszawa, b. d. Ferd y-nand Zweig: Cztery systemy ekono-mji, Kraków 1932.

W zakresie liczb ułamko-

LICZBA I CYFRA.

Liczba.

Liczby naturalne.

Liczby 1, 2, 3 i t. d. służą, jak wiadomo, głównie do liczenia oraz do oznaczania ilości przedmiotów jakiegoś zbioru. Liczby te nazywamy liczbami naturalnemi, gdyż niejako sama przyroda, t,. j. natura, nam je narzuca. Trudno podać prostą definicję liczb naturalnych, a wszelkie dawniejsze próby ich określenia, jak np.: „liczba naturalna jest to ilość przedmiotów jakiegoś skończonego zbioru przedmiotów^, są niewystarczające i niejasne. Nowrsza matematyka nie definjuje liczb naturalnych, lecz aksjomaty żuje je równocześnie z ich dodawaniem i mnożeniem (o aksjomatach -»Geometrja, II str. 561).

Matematyka nie ogranicza się do badania własności liczb naturalnych, które zresztą nie wystarczają dla celów fizyki i techniki. Rozszerzono więc pojęcie liczby, wprowadzając znane ze szkoły liczby względne oraz ułamkowre (o rozszerzeniu pojęcia liczb -» Arytmetyka i Algebra).

Liczby ułamkowe i względne.

W ramach liczb naturalnych dzielenie liczb niezawsze jest wykonalne, np.: gdy 3 chcemy podzielić przez 4; staje się ono natomiast wykonalne, gdy wprowadzimy liczby ułamkowe: 3:4 = ³/₄.

wych zupełnie podobnie ma się rzecz z odejmowaniem, które niezawsze jest wykonalne, iip.: f—| oraz — 3 są niewykonalne. Dopiero po uzupełnieniu liczb ułamkowych do zbioru jednostka wszystkich liczb względnych, odejmowanie staje się zawrsze wykonalne:

I t = 0; i — 3 = —I•

Widać stąd, że kolejne wprowadzanie coraz to nowych gatunków liczb wynikło między innemi z dążenia do tego, by pewne działania niewykonalne stały się wykonalnemi.

W zakresie liczb względnych są, jak wiadomo, zawsze wykonalne następujące działania: dodawranie, odejmowanie, mnożenie, a także i dzielenie, z wyjątkiem dzielenia przez 0, który to brak, niewiele zresztą przeszkadzający, nie daje się już usunąć przez nowe, celowe rozszerzenie zakresu liczb. Liczby względne kryją jednak w sobie poważniejszą niedogodność, polegającą na tern, że w ich zakresie pierwiastkowanie, i to nawet pierwiastkowanie liczb dodatnich, niezawsze jest wykonalne. Np. można udowodnić, że nie istnieje żadna liczba względna, która po podniesieniu do kwadratu dałaby 2. Znaczy to, że pierwiastkowanie liczby 2 jest niewykonalne w zakresie liczb względnych. Ponadto długość okręgu koła o promieniu — 1 nie daje się wyrazić żadną liczbą względną. Aby te niedogodności usunąć, wprowadzono do matematyki liczby nowego rodzaju: t. zw. liczby rzeczywiste oraz liczby zespolone.

Obrazy liczb względnych, całkowitych i ułamkowych.

Wiadomo, że można uzmysłowić sobie* liczby względne na osi liczbowej, gdy się obierze jakąś jednostkę mierniczą.

Oto figura, która nam przypomina rzecz tę znaną z nauki szkolnej.

*rĆ-r f t

~1~3    ~2    2

oś liczbowa

U w-

Ryc. 15.

Liczby rzeczywiste, wymierne i niewymierne.

Każdej liczbie względnej odpowiada pewien punkt na osi (ryc. 15), który nazywa się o b r a z e m tej liczby.

Dedekind tworzy pewne układy zbio-Obrazów wszystkich liczb względ- rów liczb, t. zw. „przekroje", które wy-nych niepodobna wyrysować, gdyż kazują własności podobne do własno-liczb tych jest niezliczona ilość i życia- ści liczb. Stąd owe układy (przekroje) by nam zabrakło do tego kreślenia, nazywamy też „liczbami", chociaż to Gdybyśmy jednak wyobrazili sobie ja- nie są liczby takie same, jak np. liczby kiegoś potężnego ducha, któryby nam całkowite lub ułamkowe: owe „prze-wyznaczył obrazy wszystkich liczb kroje" nazywamy liczbami rze-względnych, to owe obrazy pokryłyby czywistemi. Ponieważ nawet po-gęsto całą oś. Mimo to obrazy owe nie bieżne wyjaśnienia zajęłyby nam zbyt wypełniłyby osi szczelnie, gdyż wiele miejsca, odsyłamy Czytelnika do nietrudno znaleźć na osi punkty, które książeczki prof. W. Sierpińskiego p. t. nie są obrazami żadnej liczby względ- „Przekroje, wstęp do teorji liczb nie-nej. Oto figura (ryc. 16), pokazująca wymiernych". Bibljoteczka Matema-konstrukcję punktu P, o którym można tyczna. Książnica-Atlas 1934. Jeśli Czy-dowieść, że nie jest on niczyim obrazem, telnik zapragnie zapoznać się z teorją

. jednostka.

''W

-1

os liczbowa

Jtiyc. 16.

Liczby rzeczywiste dzielą się na dwie

znajdują się dokładnie w tych samych

musiałby bowiem być obrazem takiej Cantora, niechaj zajrzy do dziełka liczby względnej, której kwadrat wyno- prof. W. Sierpińskiego p. t. „Teorja si 2, a wiemy, że takiej liczby niema liczb niewymiernych". Warszawa 1910. wcale. Widzimy więc, że wprawdzie każda liczba względna ma swój obraz na osi, klasy: 1) liczby wymierne, 2) licz-ale naodwrót, niekażdy punkt jest obra- by niewymierne. Liczby wymierne zem jakiejś liczby względnej. Możnaby są doskonałemi odpowiednikami zwykłych nawet dowieść, że punkty nie będące liczb względnych, całkowitych i ułam-obrazami tworzą zbiór, który jest roz- kowych, a ich obrazy na osi liczbowej łożony gęsto na całej osi liczbowej.

W starożytności zdawano sobie spra- punktach. Liczby rzeczywiste wymier-niewystarczalności liczb ułamko- ne oznaczamy nawet zwykłemi symbo-ale nie umiano należycie lami, jak, 1, 2, — 3,    —§ i t. d.

stych można podać dokładną miarę każ-

i w sposób zadowalający brakowi temu Liczby niewymierne (np. v<== 3,14159..., zaradzić. Dopiero w XIX w. sprawa j/2 ) mają swe obrazy w pozostałych została należycie ujęta i ostatecznie punktach osi liczbowej. Można dowieść, załatwiona przez dwóch matematy- że w zakresie liczb rzeczywistych istnie-ków: R. Dedekinda i G. Canto- je liczba, która podniesiona do kwadra-r a, którzy stworzyli t.. zw. liczby tu daje 2. Przy pomocy liczb rzeczywi-rzeczywiste.

szukaj w tomie piątym!

dego odcinka, nawet niewspółmiernego jakf. Widać stąd, że ułamkowe liczby z jednostką mierniczą. W szczególności dadzą się zbudować z liczb natural-można podać długość koła o promie- nych. niu = l. Jak wiadomo, długość ta jest liczbą rzeczywistą niewymierną: 2 ^r.

W nieco inny sposób, tworząc pary liczb ułamkowych i przyjmując stosowne umowy, można zbudować liczby względne. Umawiamy się mianowicie, że dwie pary (a, b), (c, d) ułamkowych liczb

Liczby zespolone.

wsze

sa-.

Wiadomo, że w zakresie liczb względnych i ułamkowych, a nawet nazywać będziemy równemi sobie, w zakresie liczb rzeczywistych, pier- gdy a + d — b + c. Sumą dwóch par wiastkowanie liczb ujemnych nieza- (a, b), (c, d) nazwiemy: (a + c, b + d) jest wykonalne, np. ]/—4 nic nie zaś iloczynem ich (ac + bd, ad + bc). oznacza, gdyż niema takiej liczby, któ- Gdy przyjmiemy te umowy, okaże się, ra podniesiona do kwadratu dałaby że własności owych par będą te

nam

par.

— 4. Aby usunąć tę niedogodność, me, co własności liczb względnych, wprowadzono pewne twory arytme- Wśród par będą pary osobliwe (a, a), tyczne, zwane 1 i c z b a m i zespól o- [np. (£, £)], które po dodaniu do nemi. Określa się je jako pary liczb dowolnej pary zamienią ją na parę rzeczywistych, przyczem wprowadza jej równą, np.: (3, 5) -f (2, 2) == (5, się stosowne definicje dodawania, mno- 7) — (3, 5). Takie pary (a, a) ozna-żenia, odejmowania i dzielenia tych czarny symbolem 0 i nazywamy zerem. Pary (a, b), gdzie a>b, stanowią liczby dodatnie, zaś pary (a, b), Uwagi o liczbach ułamkowych i względnych. gdzie a<b; liczbami ujemne mi.

Uwagi o liczbach wogóle.

Liczby rzeczywiste zostały zbudowa- W szczególności (4, 1), (7, 2) i t. d. ne z liczb względnych (całkowitych przypominają własnościami swemi i ułamkowych). Możnaby więc zadać znane liczby + 3, + 5 i t. d., zaś pary sobie pytanie, czy i liczb ułamkowych (2, 8), ('5, 23) i t. d. przypominają nie możnaby zbudować z liczb natural- liczby — 6, —18 i t. d. nych? Otóż matematyka nowsza daje na to pytanie odpowiedź twierdzącą.

Powyższe rozważania pokazują, że

Rozważmy wszystkie możliwe uporządkowane pary liczb naturalnych, np. z liczb naturalnych można kolejno zbu-(3, 1), (1, 3), (2, 2)) (9, 7) i t. d.Umów- dować wszystkie gatunki liczb, tworząc my się dwie pary (a, b) i (c, d) nazy- coraz to bardziej skomplikowane gma-wać równemi sobie i pisać (a, b) = chy. Możnaby jednak pokazać też, że (c, d), gdy a-d «== b • c. Np. mamy wszystkie liczby, nie wyłączając natu-(2, 5) ==? (4, 10). Umówmy się nazywać ralnych, dadzą się zbudować z tworów sumą dwóch par (a, b) i (c, d) czysto geometrycznych, a nawet — jak parę (ad-fbc, bd), zaś iloczynem to pokazał B. Russel — z pojęć logiki ich (ac, bd). Gdy te umowy przyj- czystej. Matematyk nie nazywa liczbą mierny, udowodnimy krok za krokiem, tego, co przez liczbę rozumie się w ję-że pary liczb oraz dziafania na nich, zyku codziennym, nazywa on bowiem określone powyżej, będą miały własno- liczbami wszelkie twory, które własności zupełnie podobne do własności śeiami swemi przypominają liczby na-ułamków oraz działań na nich. Tak np. turalne. Obok wymienionych gatun-(2, 5) zachowywać się będzie tak samo, ków liczb rozważa matematyka wyższa

jeszcze inne twory, które nazywa „liczbami" np.: istnieją t. zw. liczby kardynalne, liczby ordynalne, liczby wielo-jednostkowe, liczby zwane „ideałami" i t. d. Jest tego mnóstwo, a wszystko to ma zastosowanie do różnych celów i zagadnień.

nostek odnośnego rzędu. Rzymski sposób pisania liczb ani nie posiada zera, ani też nie ma charakteru pozycyjnego. Tak np. w VI i w IV znak I oznacza tę samą ilość: jeden, zaś V tę samą ilość: pięć, chociaż znaki te stoją na różnych miejscach. VI znaczy 5 + 1, czyli 6, zaś IV znaczy 5—1, czyli 4.

Kształt cyfr arabskich.

Dawniej w Europie nie pisano cyfr w taki sposób, jak to dziś czynimy. Nie miały one takiego kształtu, jak obecnie; co gorsza, kształt ich nie był ustalony i zmieniał się z biegiem czasu, jak to stwierdzili uczeni, badając stare rękopisy i napisy. W średniowieczu posługiwano się naogół cyframi rzymskie-mi, a cyfry arabskie zjawiają się dopiero w X stuleciu. Najstarszy znany europejski rękopis, w którym spotykamy cyfry arabskie (bez zera), był pisany w Hiszpanji w r. 976. Zawiera on takie oto cyfry:

Cyfra.

Współczesny system pozycyjny.

Cyframi nazywamy znaki służące do pisania liczb. Tak np. liczbę: trzy tysiące sześćset pięć piszemy 3605, posługując się czterema znakami (cyframi) :

3, 6, 0, 5. Dowolnie wielką liczbę umiemy napisać w sposób prosty i wygodny przy pomocy dziesięciu cyfr: 1, 2, 3, 4,

5, 6, 7, 8, 9, 0, które stanowią jakgdyby abecadło liczbowe. Cyfry te nazywają się cyframi ar abskiemi w odróżnieniu od cyfr rzymskich, jak np. I, V,

X, C, M, które spotykamy na tarczach zegarów, na napisach pomników i t. p.

W rachunkach używamy wyłącznie cyfr arabskich, jako wygodniejszych.

Na czem polega wygoda oraz łatwość, z jaką dokonujemy różnych działań arytmetycznych, nawet na dużych liczbach, sięgających w mil jony? Otóż polega ona nie na tem, że cyfry arabskie mają taki kształt a nie inny, lecz, po pierwsze, na tem, że ta sama cyfra, zależnie od miejsca, na którem się znajduje, oznacza raz ilość jednostek, drugi raz ilość dziesiątek, setek i t. d. Gdy ormis, arbas, ąuimas, caletis, zenis, te-napiszemy 206, 260, 620, to szóstka 6 menias, celentis. Rozszerzają się one oznacza w pierwszym wypadku sześć stopniowo po Europie, ulegając usta-jednostek, w drugim sześć dziesiątek, wieznym zmianom od X do XVI wieku, w trzecim sześć setek. Aby wyrazić tę Tak np. piątka, którą pisano raczej właściwość naszego sposobu pisania tak, jak się dzisiaj pisze czwórkę, mia-liczb, mówimy, że jest on systemem ła takie oto kształty:

(układem) pozycyjnym (łac, po-    V ? *H 1? H

sitio = położenie). Powtóre, wspoftmia-    '

na wygoda polega na tem, że rozporządzamy osobliwą cyfrą „0", która oznacza brak jednostek, dziesiątek i t. d., czyli — jak się wyrażamy — brak jed-

Ryc. 17.

Niektóre z nich spotykamy jednak już sto lat wcześniej w rękopisie arabskim, a także na pewnym arabskim napisie w Egipcie. Cyfry te, zwane po arabsku Huruf al-góbdr, nosiły pierwotnie osobliwe nazwy: igin, andras,

Ryc. 18.

A oto niektóre postaci dwójki:

ZO)Z

Ryc. 19.

ii*

CIO ck OO XI

Po wynalezieniu druku kształt cyfr zaczął się ustalać, aż doszedł do postaci dzisiejszej. W XV stuleciu ustaliły się obecne kształty czwórki i piątki, gdyż przedtem było przeciwnie: 4 oznaczało piątkę, zaś 5 czwórkę. Cyfrę zero pisali Arabowie w postaci kropki    którą

zmieniono później na „0“.

Pomimo wielu badań dotychczas nie ustalono pochodzenia omawianych cyfr. Prawdopodobnie zostały one przeniesione przez Arabów do Egiptu, a stamtąd, rozszerzając się wzdłuż wybrzeży morza Śródziemnego, dotarły do Europy. Stąd nazwa: cyfry arabskie, chociaż, zdaje się, że pochodzą one z Indyj. Kolejne cyfry staroindyjskie od 1 do 0 mają taki kształt:

Hyc. 20.

znane są jednak i inne indyjskie znaki. Obecne nasze cyfry są bardzo podobne do znaków:

J. •2.3'i° l 2    “

Ryc. 21.

znalezionych w rękopisie europejskim z XIII stulecia.

„Zero“ i „cyfra“.

Wyraz „cyfra“ wywodzi się od a§-sifr albo sifr, którego to wyrazu używali Arabowie na oznaczenie zera. Znaczy ono: pusty, próżny. Wyraz ten przekształca się w XIII i XIV w. na zephi-rum, tziphra. We Włoszech przechodzi na zeuero, ceuero. Stąd wzięła się nazwa „zero¹". W średniowieczu używano też i innych nazw, np.: sipos, rota, galgal, circulus, omikron i t. d.

Skąd się wziął system pozycyjny?

W starożytności spotykamy zaczątki systemu pozycyjnego już u Babiloń-czyków, którzy używali tego samego znaku y na oznaczenie 1, 60, 3600 i t, d. Ślady systemu pozycyjnego są też u Greków starożytnych. W Indjach pewien napis, w którym przejawia się system pozycyjny oraz obecność zera, pochodzi z 876 r., chociaż niewątpliwie i system pozycyjny, i zero znane były już wcześniej. Z Indyj to, zdaje się, zawędrował system pozycyjny oraz zero za pośrednictwem Arabów do Europy, gdzie zaczął się powoli przyjmować. Stało się to głównie dzięki dziełu Leonarda Fibonaeci p. t. Liber Abaci (liber książka, abacus — rodzaj liczydła) z r. 1202. W XIV i XV w. rzadko spotykamy się z naszym systemem w pismach niematematycznych. Dopiero od połowy XVI stulecia rozszerzył się on na dobre.

Pierwsza znana nam polska arytmetyka, zawierająca system pozycyjny i cyfry arabskie, została wydana w r. 1538 p. t.: „Algoritmus, to jest nauka liczby, polską rzeczą wydana przez księdza Tomasza Kłosa“.

Widać stąd, że taki prosty pomysł, jak pisanie pozycyjne oraz ściśle z niem związane posługiwanie się zerem, nie tak prędko przyszedł ludziom do głowy. To też rachowanie było niegdyś o wiele trudniejsze niż dzisiaj.

Rzymski sposób pisania liczb.

Najbardziej znane są następujące cyfry rzymskie: I = 1, V = 5, X — 10, L= 50, C = 100, D ■= 500, M = 1000. Cyfry te pisano jednak i w inny sposób, np. obok znaku M (pierwsza litera wyrazu mille — tysiąc) pisano też:

Ryc. 22.

a około początku naszej ery spotykamy na pomnikach na oznaczenie L — 50 znaki:

rą odnośnego liczebnika. Np. A = 10 (od AEKA, deka = dziesięć). Pisano

np.

Ryc. 23.

PHHH =*oo

Znaki

CCI03 /+

5. lOCHlOOHOOf 100

P* *so

Ryc. 25.

Ryc. 24.

oznaczały 10.000. Znak V (pisano też A ) powstał prawdopodobnie ze znaku X, jako jego połowa; podobnie Cl i IO , oznaczające 500, są połówkami znaku CI O = 1000.

Etruskowie używali znaków zbliżonych do znaków rzymskich.

Nie znając pozycyjnego sposobu przedstawiania liczb, posługiwali się Rzymianie zasadą dodawania i odejmowania. Na czem te zasady polegają, widać na następujących przykładach:

Liczbę sześć pisze się VI, dodając do V = 5 liczbę 1 = 1. Podobnie 235 pisze się CCXXXV, czyli 100+100 + 10+ + 10 + 10 + 5.

Oto zaś przykłady na zasadę odejmowania : liczbę dziewięć pisano IX, co należy rozumieć jako odejmowanie 1 = 1 od X 100 — 10 = 90.

Jeszcze i my dzisiaj posługujemy się niekiedy ową zasadą odejmowania, mówiąc „za 10 minut 5-ta“ albo „2 zł. bez 5 groszy*'.

System rzymski jest systemem niepo-zycyjnym, bez zera, a oparty jest na zasadzie piątkowej, podczas gdy nasz obecny system opiera się na zasadzie dziesiątkowej.

Jak pisali liczby starożytni Grecy?

Pierwotny sposób pisania liczb u Greków starożytnych polegał na powtarzaniu kresek pionowych. Np. czyło 8. Osiągnąwszy wyższy stopień rozwoju, oznaczano liczby początkową lite-

gdyż r, dawny znak na fi (pi — grecka litera p) był początkową literą słowa nENTE (pente == pięć), zaś H początkową literą wyrazu hekaton — sto. Po rozwinięciu się alfabetu jońskiego powstaje nowy sposób oznaczania kolejnych liczb literami: A = 1, B = 2,

r= 3, A = 4 K == 10, A = 11 i t. d.

Dopiero później posługiwano się znacznie lepszą zasadą, uwidocznioną w następującej tabeli:

100    200 300

10. Podobnie XC znaczy

Uli zna-

N

50

4>

500

IX s|«i

Ryc. 26.

o n

70    80

V n

700 800

przyczem do alfabetu, mającego tylko 24 litery, dołączono trzy znaki dodatko-F albo E (stare digamma), 9 (fenicka litera Koph) oraz znak ^ , który się nazywa sampi (oap -j- m). Aby odróżnić cyfry od liter, pisano kreskę: np. B oznaczało 2, a nie beta.

Widzimy więc, że Grecy mieli system oparty na zasadzie dziesiątkowej. Nie był to jednak system pozycyjny i nie posiadał zera. W podobny sposób pisali liczby też Hebrajczycy, posługując się literami na oznaczenie jednostek od 1 do 9, dziesiątek od 10 do 19 i setek od 100 do 1000. Np. X = 1, 2 = 2 i t. d.

Pisanie liczb u niektórych innych ludów.

Fenicjanie mieli układ dziesiątkowy, ale niepozycyjny; nie mieli też

we

zera.

Przy pomoey znaków oznaczających 1, 10, 20, 100 pisali np.:

• >1

••

•••

• •••

to

•••

••••

WTNNNNm

••

••••

*o io to to ioo H

Ryc. 27.

10

12

19

••

•••

•—

co należy czytać od ręki prawej ku lewej jako:

4-100+20+20+20 + 20+10+5, czyli 495.

Starożytni Egipcjanie mieli trzy rodzaje pisma (-» Egipt, Pismo): hieroglify, pismo hieratyczne oraz pismo de-motyczne, a w każdem z nich osobne cyfry. W piśmie hieroglificznem spotykamy takie oto znaki, z których składano liczby, posługując się zasadą dodawania :

19

10

1?

10

19

Ryc. 30.

Tak np. mamy:

- *■*»

•3}

. 1,20 )

J=5?

, 1S.20

Ryc. 31.

500

1 10 100 1000 10.000

Każdy zapyta jeszcze: jak piszą liczby Chińczycy? Oto odpowiedź na przykładzie :

Ryc. 28.

Ciekawy jest starobabiloński sposób pisania liczb przy pomocy znaków, mających kształt klina. Jest to pozycyjny sposób, oparty na zasadzie sześedziesiąt-kowej, powiązanej z zasadą dziesiątko-

y » ij *•,    ^ * to, 49.60Mamy tu 7 • 100 + 8 • 10 + 9 = 789.

Kupcy chińscy mają jednak swoje własne cyfry:

100

10

Ryc. 32.

wą.

ttt a rr < rrr< <

to* i

Ib* ł 19. (o +■ 8.10 ⁹ 90 Ot OO

Ryc. 29.

I II l'l X *

N |ł*

Ryc. 33.

Uwagi godnem jest to, że Majowie,

lud, który zamieszkiwał środkową Ame- przyczem mają osobliwe znaki na 100, rykę, a którego kultura sięga przeszło 1000, a oprócz tego używają zera: O. 3000 lat przed Chr., znali system pozy- Bardzo pomysłowy, pozycyjny sposób cyjny oraz zero. System ich, oparty na pisania liczb był znany w Chinach około

początku naszej ery. Oto mamy tutaj dwa szeregi cyfr. Pierwszy oznaczał jed-

zasadzie dwudziestkowej, miał takie oto cyfry:

storji dotychczas nie było.

nostki, a także i setki, drugi dziesiątki giem politycznym świata. Tego w hi-oraz tysiączki:

III III    llll lilii T TT ¥ W

113    *    T    6 ^ g $

1    2    3    * S 6    7    9    9

Rye. 34.

Np. liczby 46431 pisano:

Obradom tego niezwykłego zgromadzenia przysłuchuje się różnojęzyczna, niezwykła publiczność i niemniej niezwykła prasa.

Tak wygląda fasada Ligi. Jakaż jest jej istota?

Powstanie Ligi Narodów.

Ideał pokojowej współpracy narodów, mającej na celu uniknięcie wojen, nie jest nowy. Zarodki takiej koncepcji znaleźć można w pismach znakomitego prawnika holenderskiego Hugo Gro-tiusa (1583—1645), który projektował założenie Towarzystwa Narodów.

Uwaga: Przykłady pism zaczerpnięte w polsce król Stanisław Leszczyński są z dzieł: Dawid E. Smith: History of Mathematics Bd. II i E. Lóffler: Zif-fern u. Ziffernsystem I Teil. Zaznaczyć należy, iż zagadnienia, o których jest mowa w artykule niniejszym, są obecnie przed- cjalnie silnie odezwać się po skończeniu miotem bardzo ożywionych badań — nie jest ostatniej wielkiej wojny, która pochło-więc wykluczone, iż niektóre poglądy w tej nęła ogrom ofiar ludzkich i wyrządziła dziedzinie w świetle tych nowych badań ulec ogromne szkody materjalne. Najsilniej mogą pewnej rewizji.

LU U

4    € * 3 i

Ryc. 35.

snuł podobne projekty.

Myśl o takiej pokojowej organizacji życia międzynarodowego musiała spe-

na-

na

0. Nikodym. myśl ta kiełkowała w Stanach Zjedno-. czonych, które w całej tej olbrzymiej LIGA NARODÓW. Ktokolwiek był zawierusze pragnęły odegrać rolę po-na Zgromadzeniu Ogólnem Ligi Naro- średnika, prowadzącego zwaśnione dów w Genewie, ten nieprędko otrzą- rody do upragnionego pokoju. Rozen-śnie się z wrażenia. Obok małego Chiń- tuzjazmowanym i zdecydowanym czyka spotkać tu można wtedy wspa- wszystko rzecznikiem tej myśli stał niałego maharadżę hinduskiego w ma- się prezydent Stanów Zjednoczonych lowniczym zawoju; obok chłodnego Woodrow Wilson. Wilson człowiek i sztywnego Anglika — czarnego mu- o wielkim umyśle i charakterze^ są-rzyna. W Zgromadzeniu Ligi biorą dził, iż uda mu się zorganizować pokój udział przedstawiciele pięćdziesięciu bez zwycięzców i zwyciężonych i że dwóch państw. Ną konferencji pokojo- po strasznym okresie krwawych zma-wej w Wersalu obradowało „tylko“- gań nastąpi szczęśliwy okres powszech-trzydzieści trzy państw. Podczas takie- nego rozbrojenia, powszechnego poko-go Zgromadzenia, kiedy na Genewę ju i zgodnego współżycia narodów skierowane bywają oczy całego świata, w ramach Ligi Narodów, na czele poszczególnych delegacyj sta- Ten ideał polityczny Wilsona nie wyją premjerzy, ministrowie spraw zagra- trzymał próby życia. Już na konferen-nicznych i najwybitniejsi politycy da- cji pokojowej w Paryżu zmuszony był nego kraju. Zgromadzenie Ligi staje Wilson iść na szereg kompromisów się w ten sposób największym areopa- i ustępstw, których żądały dla siebie

poszczególne zwycięskie mocarstwa, wykonawczą, jego rządem jest Rada Udało mu się jednak w każdym razie Ligi. narzucić konferencji pokojowej koncepcję związku narodów i zmusić do

Rada składała się początkowo z ośmiu członków. Francja, Wielka włączenia do traktatu pokojowego, Brytanja, Włochy i Japonja otrzymały podpisanego w Wersalu, t. zw. Paktu

1926 i Hiszpanja w r. 1928.

w r.

syj specjalnych i t. d., i t. d.

Trzecim ważnym organem Ligi jest jej Sekretarjat. Organ ten, którego pakt Ligi wcale nie przewiduje, rozrósł się ogromnie. Liga rozporządza Organizacja Ligi, która za swoją sie- obecnie zwartemi szeregami sprawnej dzibę obrała Genewę, jest dęsyć skom- biurokracji, która liczy ponad 500 plikowana.

w niej miejsce stałe. W r. 1926 takie Ligi, t. j. szeregu postanowień, określa- same miejsce stałe uzyskały Niemcy, jąeych charakter działalności Ligi w r. 1934 Z. S. R. R., który dopiero i wyznaczających ramy tej działalno- wtedy zdecydował się na wstąpienie do ści. W ten sposób każde państwo, któ- Ligi. Liczbę miejsc niestałych powoli re traktat podpisało i ratyfikowało, podnoszono, tak iż w r. 1926 doszły one zobowiązywało się do wstąpienia do Li- do liczby dziewięciu. Z tych dziewięciu gi Narodów. Istotnie po ratyfikowaniu miejsc niestałych trzy mogą być pół-traktatu przystąpiono natychmiast do stałe, t. zn. że państwa, których są one pracy nad ukonstytuowaniem się Ligi. udziałem, mają prawo po upływie trzy-Nie przystąpiły do niej jednak Niemcy letniej kadencji starać się o ponowny (które zgłosiły swój akces dopiero wybór. Takie miejsce półstałe uzyskały w r. 1926), nie ^przystąpiły też — i to był Polska dla Ligi cios najcięższy — i Stany Wybory do Rady przeprowadza Zgro-Zjednoczone. Opinja Stanów Zjedno- madzenie przez tajne głosowanie, czonych przeciwstawiła się polityce Cała działalność Ligi skupia się swego prezydenta: Stany Zjednoczone w Radzie. Uo jej kompetencji należy nie ratyfikowały traktatu wersalskie- łagodzenie i rozstrzyganie wszelkich go i tern samem nie przystąpiły do Li- konfliktów, przegłosowywanie waż-gi. W ten sposób zaraz na początku nych wniosków, wybór różnych komi-istnienia Ligi rzucono jej pod nogi kłodę bardzo ciężką, podcinającą jej naczelną zasadę: powszechności.

Organizacja Ligi Narodów.

Dwa naczelne organy Ligi to Zgro- szych narodowości, madzenie i Rada.

osób, rekrutujących się z najróżniej-

polu organizacji higjeny, udało się

Działalność Sekretarjatu rozwinęła Zgromadzenie odbywa się zasadniczo się bardzo bujnie. Poza sprawami poli-raz na rok i tylko w zgoła wyjątko- tyeznemi Sekretarjat wciągnął w za-wych wypadkach może być zwołane kres swego zainteresowania najróżniej-zgromadzenie nadzwyczajne. W Zgro- sze sprawy. Sekretarjat posiada szereg madzeniu biorą udział wszystkie pań- sekcyj (np. sekcję higjeny, sekcję eko-stwa-członkowie Ligi. Zadaniem tego nomiczną i t. d.), szereg komitetów Zgromadzenia jest dyskusja nad spra- (technicznych, prawnych i t. d.), Insty-wozdaniem z działalności Rady, uchwa- tut Współpracy Umysłowej i t. d., lanie ogólnych wniosków i dyrektywy i t. d. W niektórych działach, np. na dla nadchodzącego roku pracy.

Zgromadzenie Ogólne nazwał ktoś Lidze uzyskać naprawdę imponujące trafnie parlamentem Ligi. Jego władzą rezultaty.

Najjaskrawiej ta bezsilność i niemoc Ligi objawiła się choćby w sprawie przeprowadzenia rozbrojenia powszechnego i w całym szeregu problemów ekonomicznych, nad któremi Liga radziła latami, ale zawsze bezskutecznie.

Poza powyższemi trzema organami Ligi w związku z Ligą pracują dwie wielkie instytucje międzynarodowe, a mianowicie Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, którego zadaniem jest rozstrzyganie sporów między państwami i opinjo-wanie w razie zwrócenia się do niego Rady Ligi w jakiejś sprawie prawnej, oraz Międzynarodowe Biuro Pracy (po francusku: Burcau International du Trarail: B. 1. T. -» Praca).

Rola i znaczenie Ligi Narodów.

Od pierwszej niemal chwili swego powstania Liga Narodów na całym świecie zyskała zarówno wielu zwolenników i entuzjastów, jak i zażartych przeciwników. Entuzjaści . widzieli w niej radosną zapowiedź nowej organizacji życia międzynarodowego, przeciwnicy przepowiadali, iż Liga albo wogóle nic zrobić nie będzie mogła, albo też stanie się niebawem posłusznem narzędziem w rękach wielkich mocarstw, które pod jej płaszczykiem bronie będą swych własnych interesów i spraw. Te dwa poglądy ścierały się też ze sobą w każdym ważniejszym momencie działalności Ligi, przyczem w zależności od wypadków politycznych brał górę jeden lub drugi.

Nie ulega wątpliwości, iż w całym szeregu wypadków Liga okazała się zupełnie bezsilną i niedojrzałą do decydowania w najróżniejszych niezmiernie ważnych sprawach międzynarodowych. Wszystkie narody świata bronią zazdrośnie praw swej suwerenności i niezbyt chętnie pozwalają innym państwom, a nawet ich całemu zespołowi, zgrupowanemu w Lidze Narodów, mieszać się do swych spraw wewnętrznych; a przecież, jeżeli działalność Ligi miała być wydatna i owocna, musiałaby mieć ona prawo i możliwość podporządkowania polityki różnych państw swej woli i swym wyrokom. Tak długo, póki jej tego prawa nie dano, znaczenie jej wyroków musi mieć raczej pewne znaczenie moralne niż rzeczywistą konkretną wartość polityczną. W dzisiejszej zaś konstrukcji świata Liga Narodów w żadne tego rodzaju prawa wyposażona być nie może, organizacja ta bowiem nie daje dostatecznej rękojmi bezstronności.

W dzisiejszym układzie stosunków politycznych wielkie mocarstwa europejskie odgrywają w Lidze rolę pierwszorzędną: nic tu się stać nie może bez ich woli i zgody. Czyż w takich warunkach mogłyby narody mniejsze zdecydować się na oddanie swych losów w ręce areopagu genewskiego? Np. niektóre sprawy polskie bywały w Lidze referowane i sądzone przez przedstawicieli republik południowo-amerykańskich. Czyż można się było po nich spodziewać takiej znajomości stosunków polskich, jakiej mielibyśmy prawo spodziewać się i żądać od tych, którzy mają wyrokować w naszych sprawach? W takiem położeniu znajduje się nietylko Polska — i dlatego też właśnie pakt Ligi skonstruowany jest w ten sposób, iż Liga nie jest w stanie swoim członkom niczego narzucić, może im ona tylko coś zalecić, doradzać, do czegoś namawiać. Najważniejsze uchwały muszą być w Lidze clecydowane jednomyślnie, przyczem głosowanie odbywa się przy udziale państwa zainteresowanego. Umożliwiło to szeregowi państw należenie do Ligi, ale jednocześnie pozbawiło Ligę możności jakiejkolwiek akcji bardziej energicznej i stanowczej.

Tego rodzaju organizacja Ligi od- nieskończoną ilość razy, a jednak i to biera jej polityce wszelkie cechy samo- nawet ma swoje dobre strony. Nietylko dzielności. Polityka Ligi jest taka, ja- w życiu prywatnem nie należy działać ką jest polityka państw będących jej w pośpiechu: wniesienie jakiejś spra-członkami. Polityka Ligi jest więc wła- wy na forum Ligi pozwala na odsunię-ściwie jedynie zwierciadłem polityki cie na dalszy plan pewnych drażliwych wszechświatowej; póki nie zmieni się ta zagadnień, co w bardzo wielu wypad-polityka, nie zmieni się i polityka Ligi: kach znakomicie łagodzi ich ostrość, będzie chwiejna i kompromisowa, stro- Może zczasem, kiedy ludzkość cała doj-niąca od wszelkich pociągnięć stanów- rzeje bardziej do zgodnego ze sobą czych.

współżycia, Liga Narodów odegra wiel-

Polska a Liga Narodów.

Polska przystąpiła do Ligi Narodów natychmiast po jej powstaniu, uznając odrazu znaczenie i wagę tej organizacji. Początkowo jednak Polska, pozbawiona jakiegokolwiek miejsca w Radzie

Nie znaczy to jednak, aby z tego ką i doniosłą rolę. powodu należało uznać Ligę za czynnik całkowicie pozbawiony wszelkiego znaczenia w polityce międzynarodowej. Tak nie jest. Decyzje i zalecenia Ligi, acz pozbawione najczęściej siły wykonawczej, mają swą

wagę i znaczenie moralne; Liga jest T . .    .    ,    . .

poza tem tym neutralnym terenem,    nie m0Sła. wywierać większego

na którym' zarówno przedstawiciele wpływu na przebieg jej spraw. Bezpo-rządów, jak i prasy, a nawet i szersza jednio po skończeniu wojny, na tere-międzynarodowa publiczność ma oka- me ™ała Polska do przezwymęze-zję do wzajemnego poznania się i lep- fIa bardz0 powazne trudności, właśnie szego zrozumienia. Nie bez powodu też b”em w .Ge“e?,le najróżniejsze zy-za najważniejszą stronę działalności w.oly wrogiei Polsce rozpętały ozyw.o-Ligi uznano oddawna t. zw. kulisy, t. j. Propagandę antypolską <-> Mmc,. nieoficjalne rozmowy, które w ciszy    narodowe). Ten stan rzeczy zm.c-

prywatnych gabinetów toczą między mł się właściwie dopiero w r. 1926,

sobą przedstawiciele poszczególnych klady P°lska p° raz p,eTszy wybr.ana

państw W takich właśnie rozmowach zoatała d“ «ady- «zysk“«e, miejsce

łagodzi się konflikty, wyjaśnia nie- połstal<\0d ,ta«0 ezaau. Polska blerz,e

porozumienia, ustala się pewne wy- ^ j .tworcfy udzlał w pracach

polityki

tyczne

Przed wojną wszelka niemal wymiana not między poszezególnemi państwami odbywała się na drodze sztywnej korespondencji dyplomatycznej wojnie, przedewszystkiem dzięki Lidze Narodów, obowiązującą formą sto- Literatura o Lidze Narodów — wogóle sunków dyplomatycznych stał się oso- bardzo bogata w jęz. polskim jest bardzo szczupła. Najwięcej informacyj znajdzie Czytelnik w książce: A. Bregman: Liga Narodów 1920—1930, Warszawa 1931. Por. także: August Zaleski: Mowa Sposób obradowania Ligi: zwyczaj na akademji z okazji 10 rocznicy istnienia bezustannego odraczania i odwlekania Ligi Narodów (Przemowy i Deklaracje, spraw, wyszydzany był i wyśmiewany tom II, Warszawa 1931).

międzynarodowej Ll&> zda^e sobie sPraw§ z te^°-    ¹²

międzynarodowej. działalnogć te- instytucji daieka jest

A. Chorowiczowa.

wprawdzie od ideału, jednak w całokształcie międzynarodowego życia po-₀ litycznego odgrywa ona i odegrać może wybitną rolę.

bisty kontakt między mężami stanu różnych narodowości. Nie należy tego nie doceniać.

spol-

LIRYKA.

Zakres pojęcia.

Liryka albo poezja liryczna jest jednym z głównych działów literatury pięknej, czyli poezji w szerszem tego słowa znaczeniu (—» Literatura). W mowie potocznej równoznacznikiem liryki stała się dziś „poezja" (w węższem znaczeniu), a to ze względu na to, że wiersz, pierwotnie forma wszelkiej twórczości poetyckiej i jakby pierwsza zewnętrzna charakterystyka poezji, jest stosowany obecnie prawie wyłącznie w poezji lirycznej, w utworach najczęściej drobnych rozmiarami; tak więc dziś potocznie przez lirykę rozumiemy niewielkie utwory wierszowane, „wiersze", „poezje" ; autora ich, gdy temi utworami wyłącznie dał się poznać, nazywamy „poetą", wyróżniając go tą nazwą od powieściopisarza lub dramaturga, aczkolwiek pod kątem widzenia poezji (w szerszem znaczeniu) ci ostatni mogą być bardziej poetami niż pierwszy. Poezja liryczna stała się więc przedstawicielką poezji wogóle; to jej czołowe stanowisko datuje się zresztą nie od dziś; w tradycyjnej klasyfikacji gatunków literackich liryka zajmuje pierwsze miejsce; ma to pewne uzasadnienie w tern, iż w niej najbardziej bezpośrednio, najmniej zależnie od materjału dostarczonego jako temat przez otaczającą rzeczywistość — wypowiada się poeta.

To, że poeta w liryce wypowiada się bezpośrednio, otwarcie ze swojemi myślami i uczuciami, mówi o sobie (choćby pod przejrzystą maską) lub o zjawiskach świata zewnętrznego, ale nie ukrywając stosunku do nich: zachwytu czy potępienia, radości lub smutku, stanowi jedną z najistotniejszych właściwości liryki w ściślejszem znaczeniu słowa. Obok tego subjektywizmu, czyli szczając — podmiotowości, istnieje jeszcze inna, z istotą liryki nierozerwalnie związana cecha, znacznie trudniejsza do zdefiniowania, zwana liryzmem.

Możnaby powiedzieć, że jest to uczuciowe zabarwienie utworu (lub dzieła sztuki), „nastrój*Y który się udziela odbiorcy: czytelnikowi (słuchaczowi czy widzowi) ; inaczej zdolność do odtwarzania w duszy odbiorcy tego wzruszenia, którem twórca przepoił swój utwór. Określenie to wymaga paru zastrzeżeń.

Pierwsze dotyczy wypowiadającego się, twórcy: uczucia, które wcielają się w jego utwory, nie są wywnętrzaniem się ze swych „prywatnych" radości i bolączek, wrażeń i refleksyj, choćby najciekawszych i najoryginalniejszych; powinny one raczej odznaczać się charakterem „ogólnoludzkim", by mogły w każdym z nas z wewnętrzną koniecznością powstać na nowo. Drugie zastrzeżenie dotyczy odbiorcy: uczucia odtwarzające się w jego duszy nie są identyczne ze swemi wzorami z rzeczywistości —- możemy przeżywać uczucia głodnego, nie cierpiąc w danej chwili głodu, uczucia samobójcy, nie przystępując ani zaraz, ani nigdy potem do odebrania sobie życia; natomiast przeżywanie tych uczuć przy czytaniu poezji jest połączone zawrze z niejaką rozkoszą „estetyczną". Słowem, i wypowiedź liryczna poety, i „recepcja" czytelnika są speejałnemi zjawiskami psychieznemi, należącemi do dziedziny przeżyć estetycznych: jest to akt osobliwej „kontemplacji lirycznej", twórczej u poety, odtwórczej u czytelnika.

Należy dodać, że „liryzm" (często z epitetem „cichy") jest używany także w nieco odmiennem znaczeniu, na określenie „rzewności", przepojenia utworu poetyckiego wzruszeniem łagodnem, dys-kretnem, wstydliwym i należącem do ściśle prywatnej, intymnej, osobistej sfery przeżywTań człowieka; przeciwieństwem takiego liryzmu są uczucia wzniosłe, gwałtowne, „patetyczne", monumen-

talne, ujawniane przez poetę najczęściej nezy w czasach najzamierzchlejszej w związku ze sprawami obchodząćemi dawności i wyjaśniać podstawowemi zespół, którego jest wyrazicielem, np. właściwościami ustroju psychicznego lub naród, czy ludzkość całą (zagadnienia niezmiennemi prawami ewolucji kultu-narodowe i społeczne, czy wieczne ta- ralnej. Liryką w zaczątkowej formie są jemnice bytu).

przecież słowa wszelkich pieśni obrzędo-

W przeciwieństwie do powyższej, ra-czele, jest bardzo wielkie; na tych wła- ezej poetyczno-inetafizycznej teorji po-ściwościach formalnych opierają się wstania liryki, daje teorja oparta na w znacznej mierze definicje różnych bogatym materjale, zaczerpniętym z et-„rodzajów lirycznych" tradycyjnej po- nologji, realny rodowód liryki jako ro-etyki, tworzących razem pojęcie li- dzaju poezji, jako sztuki wywodzącej się

z pierwotnego, niewątpliwie stwierdzonego „synkretyzmu (połączenia w jedną całość) sztuk muzycznych", t. j. muzyki, poezji i tańca, łącznie z mimiką.

Zatrzymajmy jednak poprzednie szer- wych i improwizacyj, śpiewanych przez sze i powszechnie przyjęte rozumienie wszystkich ludzi na wszystkich, więc i na liryzmu. Mówiąc najprościej, ale i naj- najniższych stopniach kultury. Niektórzy mniej dokładnie, można określić liryzm teoretycy literatury posuwają się tak następująco: liryzm jest to właściwa daleko, że utożsamiają źródło liryki ze utworowi poetyckiemu zdolność budzę- źródłem języka, z pragnieniem przezwy-nia w duszy czytelnika silnego echa ciężenia samotności bytu, skruszenia uczuciowego. Zdolność ta jest to naj- murów⁷ oddzielających jedną istotę od charakterystyczniejsza cecha liryki roz- drugiej; liryka w takim wypadku po-patrywranej od strony jej wewnętrznej przedzałaby powstanie słowa, będąc istoty i dlatego liryką możnaby nazwać dźwięcznym wyrazem pewnego napięcia wszystkie utwory (niezależnie od ich uczuciowego, środkiem wyzwolenia się rozmiarów r formy zewnętrznej, t. j. za- od gwałtowności przeżywdanych uczuć, równo pisane prozą, jak wierszem), a równocześnie środkiem bezpośredniego w których dominują liryzm i subjekty- przekazania drugiemu w sposób całko-wizm. Znaczna część twórczości np. Kra- wicie równoważny własnego wzruszenia, sińskiego i Żeromskiego zasługuje na Następnem stadjum, według tej teorji, nazwę liryki i jest nią w zamierzeniu jest pojawienie się słowa, zawierającego autora, choćby dany utwór pisany był nowy, rozumowy pierwiastek: znaczenie, prozą; większość stronic Żeromskiego, Słowo jednak nie wystarcza człowiekowi niezależnie od ich roli w koncepcji ca- dla wyładowania uczuć, jakie przeżywa: łości, przemawia do nas swym potężnym potrzebne mu się staje jeszcze ukształ-liryzmem. Jednak tak szeroko wzięte towanie tych słów na pewien sposób pojęcie liryki cierpi w praktyce na brak muzyczny wredług powtarzalnego sehe-wyraźnych granic. Ostatecznie (i tu po- matu — rytmu. Jest to jakgdyby za-wtarzamy zdanie jednego z najwięk- czerpnięcie z „dawnośei“, . z prastanu szych i najtypowszych przedstawicieli psychicznego, gdyż rym czy inne współ-epiki, Lwa Tołstoja) istotą wszelkiej dźwięczności wzmagają jeszcze to sto-sztuki jest „zarażanie uczuciem". Poza pienie słów w nową jedność, jakby tern tak wzięte pojęcie nie uwzględnia brzmiącą echem praczłowieezego krzyku specyficznych właściwości formalnych potężnego wzruszenia, liryki, których znaczenie, z wierszem na

ryki.

Źródła poezji lirycznej.

Powszechność liryki, w tej czy w innej formie, nakazuje poszukiwać jej ge-

Wszystko to zlewało się w gromadnej formach liryki greckiej. Jeśli jednak grze czy obrzędzie, której tematem pieśń ta stawała się zbyt długa i zbyt (niewiadomo, czy od początku) był skomplikowana szczegółami realnemi, epizod z życia bożka czy półboga: mit. by pozostać śpiewem naprawdę, wów-Najbardziej trwałym i powszechnym czas zrywała ścisły związek z muzyką elementem tej gry jest melodja; rytm i stawała się zaczątkiem, może zresztą jej rządzi poruszeniami, gestykulacją nie jedynym, eposu (-»Epopeja i epi-i okrzykami tłumu, z którego stopniowo ka), t. j. utworów „mówionyeh", choć-wydziela się chór; słowa, zapominane by przy luźnym akompanjamencie inu-rychło, często niezrozumiałe, bo przy- zycznym. Pozostawały jednak utwory niesione z obczyzny na fali melodji, nie nadal śpiewane, melos (jak mówili Gre-odgrywają większej roli, a w swym cy w epoce przedhellenistyeznej. układzie są często kaleczone w miarę potrzeb rytmu, wybijanego na bębnie — jest to jakby zarodek przyznanych od-

Rodzajc liryki.

Taka więc była zupełnie konkretna dawna poecie swobód i „dowolności po- i zewnętrzna cecha odróżniająca w sta-etyckich". Wykładnikiem treści gry-ob- rożytnej Helladzie to, co hellenistyczni rzędu jest przewodnik chóru, za którym gramatycy nazwali ,,liryką“, od innych chór początkowo powtarza; później, nie rodzajów poezji: ścisły i żywy związek mogąc już nadążyć za nim, zadowala z muzyką, aczkolwiek instrumentem się powtarzaniem ostatnich słów ustępu akompanjamentu była niekoniecznie „li-i wykrzyknikami malującemi uczucie— ra" (instrument o kilku strunach, któ-oto zarodek „przyśpiewu“, „refrenu", rego rezonatorem była skorupa żółwia), Narodziny dramatu z opisanego obrzędu- lecz raczej inne narzędzia muzyczne, gry są wyraźne i na gruncie greckim strunne lub dęte. Od rodzaju instru-historycznie stwierdzone (—> Dramat mentu i od innych cech czysto formal-i Komedja) ; liryka mogła mieć i inne nych i praktycznych zależał podział li-jeszcze źródła, wszystkie jednak o tym ryki na drobniejsze rodzaje; tak np. samym charakterze chóralno-rytmiczno- elegją była pieśń, której towarzyszyła gestykulacyjnym: pieśń pracy zespoło- fletnia, wej, obrzędy rodzinne, np. zaślubiny

Gdy wreszcie liryka przestała być lub opłakiwanie zmarłego. W tem ostat- śpiewem we właściwem znaczeniu słowa, niem, podobnie jak w odtwarzaniu mitu, gdy jej realny związek z muzyką został przewodnik chóru, „koryfeusz", odgry- zerwany (choć tradycja tego związku wa coraz wybitniejszą rolę swemi impro- została w określeniu czynności poety: wizacjami, rozwijającemi podanie czy „śpiewam"), ustalił się jej podział oparty życiorys zmarłego, zabarwiony uczucio- głównie na temacie i na zabarwieniu wo, a podający pociechę krewnym uczueiowem, ale nawiązujący nazwami w formie jakiejś sentencji, powiedzieli- do dawnych rodzajów formalnych, jak byśmy: „filozoficznej" (tu możnaby się np. e 1 e g j a, która zaczęła oznaczać dopatrzeć zarodku późniejszego znaczę- utwór przepojony smutkiem, rozważną nia takiej sentencji, zwłaszcza konklu- tęsknotą, rezygnacją, wyrażający naj-dującej, w poezji, szczególnie t. zwT. częściej uczucia osobiste, zwłaszcza miło-refleksyjnej). Zczasem taki koryfeusz sne. Pokrewnym rodzajem jest tren, wykształca się na świadomego boskości płacz nadgrobny, pieśń żałobna, swego natchnienia poetę. Jego pieśń Inne rodzaje liryki wyliczam zgodnie opowiadającą odnajdujemy w różnych z przyjętym zdawna porządkiem hierar-

chieznym: hymn religijny, pieśń-mo-dlitwa o wzniosłym nastroju; dytyramb, pierwotnie pełna szału pieśń obrzędowa ku czci Dionizosa, następnie wyraz ekstatycznego uczucia pełni życia; oda, czyli patetyczna pieśń sławiąca wielkich ludzi, dziejowe zdarzenia, wzniosłe zjawiska świata przyrody i ducha (Oda do młodości), której wzorem były „epinikja“ Pindara, czyli pieśni ku czci zwycięzców na igrzyskach (olimpijskich i in.), skonstruowane do wykonania chóralnego; odmianą ody jest pean; nieraz oda przybiera nazwę, odpowiednio do okoliczności, np. epita 1 a m i o n, pieśń godowa na uroczystości zaślubin.

nej, „filozoficznej", do której należy też przeważna część ód Horacego: rozważania nad pełnem cierpień przemija niem naszego bytu i nad postawą, która obowiązuje wobec niego człowieka, otwiera perspektywy liryczne, wzrusza i napawa wzniosłością. Z antyczności, choć późniejszej, pochodzą dwą rodzaje, które w pewnych odmianach mogą być traktowane jako liryczne: idylla, czyli sielanka, o ile punktem ciężko' *i utworu (mniejszych rozmiarów) jest wzruszenie poety pogodnemi nastrojami przyrody i tkli-wemi przeżyciami na jej łonie; saty-r a, gdy utwór jest bezpośrednim wyrazem oburzenia i karcącego gniewu autora z pominięciem lub ograniczeniem elementu epickiego.

Rozwój literatur europejskich przez czasy średniowiecza i nowożytne powiększył ilość uznanych w poetykach rodzajów lirycznych, bądź przez zapożyczenia z obcych literatur (np. jak psalmu z liryki starotestamentowej), bądź przez uświęcenie w poetyce rodzajów opartych na ścisłych właściwościach formalnych; z nich najpopularniejszy jest sonet, doskonale odpowiadający wymaganiom jedności kompozycyjnej, które się stawia instynktownie utworom lirycznym.

Ballada, którą nazwa wywodzi z pieśni tanecznej, przybrała w epoce romantyzmu na przełomie z XVIII na XIX w. charakter utworu liryczno-epicznego o niezłożonej treści fabularnej z domieszką elementu fantastycznego lub podaniowego, a zabarwionego lirycznie; w najnowszej poezji przewaga liryzmu uczyniła z ballady rodzaj w zu-

hellenistyczno-rzymskiej,

Na odzie, pojętej jak wyżej, kończymy przegląd „wielkich"' czy „wysokich" rodzajów lirycznych w poetyce klasycznej ; oda ma jednak inne jeszcze znaczenie, szersze: „pieśni", w tern znaczeniu, jak to rozumie Kochanowski, wzorując się na Horacym. Wśród jego ód, niezbyt wielkich rozmiarami i urozmaiconych treścią i formą wiersza, znajdujemy dużo utworów, które należałoby zaliczyć do „m n i e j s z y c h" rodzajów: pieśń miłosna, to rzewna, to lekkomyślna i żartobliwa, pieśń bachiczna lub biesiadna, sławiąca wino i ucieehy wesołego towarzystwa.

Nie jest to zresztą jedyny we współ-

Specjalny odcień nadał tym utworom Anakreon, skąd nazwa piosnki w jego rodzaju: „a n a k r e o n t y k" ; zaliczana ona bywa do epigramatów w sze-rokiem znaczeniu (jak rozumiał Kochanowski swoje „Fraszki"), do których prócz ściślej odpowiadających nazwie „napisów" (jak sławny dwuwiersz o Ter-mopilach) i żartobliwych wycieczek osobistych mogą być włączone i gnomy, pełności liryczny, czyli myśli, krótkie refleksje, maksymy poetyckie. Znaczna i najlepsza może czesnej literaturze przykład przemiesza-część spuścizny Norwida może być zali- nia rodzajów. Przestrzeganie ścisłego czona do poezji gnomicznej lub do jej roz- rozgraniczenia gatunków literackich szerzonej odmiany: poezji refleksy j- było dogmatem poetyki klasycznej. Do

najtrwalszych rezultatów wielkiej rewolucji w literaturze, którą nazywamy romantyzmem, należy zlikwidowanie tych ścisłych ram, w które przedtem musiała wlewać się twórczość poety, t. j. rodzajów czy gatunków literackich, jako określonych związków cech tematycznych, stylistycznych i formalnych. Odtąd wszystkie zachowane w tradycji terminy z tej dziedziny poetyki możemy stosować tylko w przybliżeniu i z u-względnieniem wielkich modyfikacyj. Przeglądając współczesną poezję liryczną, w nielicznych tylko utworach możemy znaleźć znamiona jakiegoś jednego określonego gatunku z dawniejszej klasyfikacji; nieskończenie częstszym wypadkiem jest fantastyczne skrzyżowanie w tym samym utworze znamion kilku dawnych rodzajów lirycznych naraz.

Historja liryki.

Pomimo istnienia pewnych zjawisk, wspólnych, jak wyżej opisane, liryce wszystkich lub przynajmniej europejskich narodów, historja liryki bardziej niż historja innych wielkich działów poezji należy do poszczególnych literatur i tylko w ramach danej kultury, a zwłaszcza języka, może być badana jej ewolucja i oceniane jej wartości. Te ostatnie mniej niż wartości dramatu lub epiki są dostępne nie znającemu języka cudzoziemcowi: „Odysseja“ czy „Don Kichot“ w dobrym przekładzie daje nam prawie zupełne wyobrażenie o zaletach oryginału; tragedja Szekspira nawet w miernym przekładzie może być wstrząsaj ącem widowiskiem — tak wielką grają tu rolę sposób wystawienia i gra aktorów, wydobywające wartości niezależne od szaty językowej; doskonały przekład utworu lirycznego, oddający równoważnie wszystkie środki, któremi wyraził się poeta, należy do najrzadszych i cudownych wyjątków. Również i w historji rozwoju liryki niemożność przeniesienia z jednej dziedziny językowej do drugiej wszystkich twórczych wynalazków wielkiego poety skazuje ją bardziej niż inne działy literatury na zamknięty w sobie rozwój, na korzystanie z osiągnięć poprzedników tylko tęgo samego języka. Bardziej też niż w in-nyeh działach literatury rozwój dokonywa się wybuchami twórczemi wielkich poetów, znajdujących coprawda oddźwięk w atmosferze przesyconej liryzmem; mniej też może być zachowana ciągłość ewolucji, w innych działach utrzymywana nieprzerwanem trwaniem społeczno-kulturalnych warunków i potrzeb (potrzeba lektury rozrywkowej lub widowiska).

W każdej prawie literaturze znajdujemy okresy bujnego rozkwitu liryki, gdy wysuwa się ona na czoło twórczości poetyckiej (tak we Francji w w. XVI i pierwszej połowie XVII), obok okresów innych, okresów posuchy natchnienia i sztucznej wegetacji na uboczu właściwych zainteresowań artystyczno-literackich kulturalnej publiczności (tak we Francji od połowy XVII w. prawie do końca XVIII w.). Czasy powojenne, po znacznym w wielu krajach rozkwicie liryki na przełomie ub. i bież. stulecia, wydają się tam raczej okresem posuchy; w Polsce przeciwnie: na okres bezpośrednio powojenny przypada wielki urodzaj talentów i dawno niewidziane znaczenie tego działu literatury.

Istota liryki.

Nazwa liryki, jak wskazują rozważania nad jej genezą, tłumaczy się nie-tylko historycznie, ale również jako aluzja do związku tego działu poezji z muzyką, trwającego po dziś dzień w formie zewnętrznej: wierszu oraz w analogjach oddziaływania na wrażliwą duszę odbiorcy. Pomimo wielkiej rozmaitości systemów wersyfikacyjnych wspólną ich podstawą jest rytm, pojęty

najszerzej jako regularne powtarzanie się w czasie zjawisk dźwiękowych tej samej kategorji, a więc właściwość wspólna z muzyką. Rozkołysani rytmem, popadamy w stan rozmarzenia, zaczarowania: rola dźwiękowa słowa umniejsza rolę jego znaczenia. Popadlibyśmy jednak w przesadę, twierdząc, że słowo w wierszu nie posiada roli znaczeniowej; podczas gdy materjąłem muzyki są dźwięki, stworzone w celu wyłącznie artystycznym, pozbawione znaczenia realnego i nie używane w życiu praktycznem, nie stawiające zatem oporu przy realizacji idealnych form rytmu, mater jąłem poezji są słowa, te same przeważnie, których używamy w żywym języku potocznym, których zadaniem głównem jest wyrażanie myśli — to też rytm nie urzeczywistnia się w nich w formie idealnej : nie sama ich dźwięczność, ale także ich znaczenie decyduje o upodobaniu naszem dla wiersza. Słowa wywołują skojarzenia, obrazy, wspomnienia, dzięki którym nasza świadomość wrybiega dalej niż bezpośrednie znaczenie słów utworu. Temu „poetyckiemu przeżyciu" pomaga poeta środkami stylistycznemi: dzięki przenośniom i porównaniom skojarzenia są zwielokrotnione i skierowane ku poszukiwanemu przez twórcę efektowi, podkreślonemu częstokroć przez zakończenie wiersza, „pointę", wydźwięk, który pozostawia nas p>o skończeniu lektury we władzy wzruszenia, nie dającego się wypowiedzieć słowami pojęciowej prozy. Uboga i mało rozwinięta myśl filozoficzna, która w prozie robiłaby wrażenie komunału, dzięki metaforycznemu sposobowi wypowiedzi poetyckiej wTzrusza i pobudza nas do zadumy nad wiecznemi zagadkami bytu, choć może nie była wcale ujęta w formę pełnego zdania, „wypowiedziana słowami", przeciwnie, mogła być — jak to często spotykamy u Norwida — „przemilczana". Ale poezja wypowiada wię

eej, niż zawierają jej słowa: na tem polega potęga poetyckiego słowa, do której dążą poeci, skarżąc się wielokrotnie na ubóstwo mowy ludzkiej.

Właściwy oddawna poezji przenośny, metaforyczny sposób wyrażania się nazywamy inaczej obrazowym. Niektórzy teoretycy uważają za podstawową właściwość poety, liryka w szczególności, „myślenie obrazami". Mimo to, że metafora nie ma wyłącznego zadania podsuwania nam plastycznych obrazów, że — jak widzieliśmy przed chwilą — może być ona narzędziem podsuwania skojarzeń pojęciowych lub uczuciowych, niewątpliwie niektórzy poeci osiągali znaczną wyrazistość plastyczną, „malarską" języka drogą porównań lub skróconych porównań, metafor. Szerokie porównania są raczej właściwością stylu epickiego („homeryckie"), ale i poeta liryczny może poszukiwać w oddziaływaniu na naszą wyobraźnię plastyczną środka wywołania odpowiednich i odpowiednio zabarwionych uczuciowo skojarzeń.

Jak widzimy więc, liryka jest sztuką wielowarstwową; w jednym i tym samym utworze, w różnym jednak stopniu w każdym, obecne są zwykle wszystkie trzy elementy: brzmieniowy, czyli muzyczny, pojęciowy, czyli logiczny, obrazowy, czyli plastyczny. Udział ich jest rozmaity w zależności od intencji autora, jego skłonności i stylu epoki, w której utwór powstał. Niektóre z licznych środków technicznych, któremi praktycznie zaznacza się udział każdego z elementów, wyłączają się wzajemnie lub przy użyciu jednoczesnem znoszą wzajemnie swój efekt. W utworze bardzo „śpiewnym" nie na miejscu będą liczne i szerokie porównania, bogate i wyszukane rymy, uderzające oryginalnością myśli; w utworze „filozoficznym" raziłaby może zbyt miękka i śpiewna miarowość, obfitość rymów

niektóre studja literackie, po-

do Staffa.

(dlatego tu wskazane są dłuższe wiersze) i innych współbrzmień, które mogą zaciemnić znaczenie słowa, podkreślając jego dźwiękowość; w utworze pragnącym oddać słowami wspaniałość widzialnej rzeczywistości, która uderzyła poetę, zbyteczne są powtórzenia liryczne, współbrzmienia i rozkołysanie wiersza. Wielkość myśli i doskonałe jej ukształtowanie słowne są wielkiemi zaletami poezji lirycznej, dającemi się wykazać w utworze drogą analizy. Najważniejsza jednak jej siła tkwi głębiej i da się wyczuć jedynie, a nie wykazać. Ta esencja liryczna jest tajemnicą, do której intuicyjnie dochodzi w procesie twórczym wielki poeta-liryk.

K. W. Zawodziński.

Literatura tycząca się liryki jest w jęz. polskim bardzo uboga, można jednak wymienić tu różne wartościowe artykuły w czasopismach; z nich na pierwszem miejscu wymienić uależy Ostapa Ort-wina: O liryce i wartościach lirycznych (Przegląd Warszawski, styczeń 1924), dalej rozprawy J. Kleinera i Z.Łempic-kiego oraz ruszające też i kwest je teoretyczne, jak np. W. Borowego o Kochanowskim (w zbiorze „Kamienne rękawiczki") i o Wyspiańskim (w zbiorze „Wczoraj i dziś"), a przedewszystkiem przedmowa do jego antologji liryki: Od Kochanowskiego Jako antologje, prócz wymienionej są do polecenia: P. Chmielowskiego: Obraz literatury powszechnej i zbiory przekładów E. Porębowicza, A. Langego i L. Staffa.

LITERATURA. Wyraz „literatura" pochodzi od łacińskiego słowa litterae, które znaczy: piśmiennictwo. W późniejszym rozwoju języka łacińskiego wyraz „literatura" objął swem znaczeniem piśmiennictwo świeckie w przeciwieństwie do wyrazu scriptura, oznaczającego piśmiennictwo duchowne, a więc np. Pismo Święte lub pisma ojców kościoła.

Dziś rozróżnienie to zatarło się całkowicie : słowo „literatura" przeszło przez szereg bardzo znamiennych ewo-lucyj i nabrało znaczenia specjalnego, o czem mowa będzie dalej.

O literaturze jakiegoś kraju może być właściwie mowa dopiero wtedy, kiedy zaczynają się zabytki piśmiennicze, zaliczamy jednak do niej i te utwory — zwłaszcza poetyckie — które powstały wcześniej, były przekazywane i podawane ustnie, a dopiero później (nieraz znacznie później) zostały utrwalone na piśmie. Do literatury danego narodu zaliczamy w zasadzie zabytki i utwory pisane w języku tego narodu, a więc np. do literatury polskiej — utwory pisane w języku polskim. Jednak z okresów dawnych zalicza się do literatury i utwory pisane w języku łacińskim przez autorów danego narodu. Odnosi się to zarówno do czasów średniowiecznych, jak zwłaszcza do okresu humanizmu.

Literatura a literatura piękna.

Słowo „literatura" odnosi się więc pierwotnie do piśmiennictwa wogóle. Aż mniej więcej do XVIII w. przez słowo „literatura" rozumie się tedy ogół produkcji piśmienniczej. „Historje literatury" w. XVII rejestrują całość produkcji piśmienniczej we wszystkich jej dziedzinach. W połowie w. XVIII zaczyna się jednak tworzyć we Francji pojęcie belles lettres. Treść tego pojęcia nie jest zupełnie jednoznaczna. Oznacza ono przedewszystkiem te nauki, które zajmują się zagadnieniami sztuki i piękna, t. z w. — tłumacząc z języka niemieckiego — „piękne umiejętności". Jednak określenie to obejmuje jednocześnie twórczość literacką i powieściopisarzy, i poetów. Pozostaje to poniekąd w związku z tym kierunkiem teorji sztuki —

szukaj w tomie piątym!

12

Zdarzają się jednak wypadki, że sło-Sens słowa „literatura" ulegał róż- wa „literatura" używamy w znaczeniu nym zmianom, tak że w różnych związ- ujemnem, że przez użycie go wyrażamy kach i oczywiście w różnych okresach pewną naganę. Może to nastąpić w róż-czasu miewał coraz inne znaczenie. Po- nych okolicznościach. Czasami mówi się woli przez słowo „literatura" zaczęto więc np. o jakiemś dziele: „to nie na-rozumieć prawie wyłącznie tylko litera- uka — to literatura", czasami znowu turę piękną, t. zn. dzieła poetów, po- określa się podobnie jakiś obraz, mówiąc wieściopisarzy i dramatopisarzy. Tak ₀ nim, że „to nie malarstwo — to lite-też to słowo rozumie się i dzisiaj. Uży- ratura". Otóż krytyk chce przez to po-wa się jednak tego słowa także jeszcze wiedzieć, że malarz nie czerpał natchnie-czasami i w znaczeniu dawniejszem. nia do tego obrazu z bezpośredniej ob-Wytyka się więc np. komuś, że pisząc serwacji rzeczywistości, ale że szedł jakąś rozprawę naukową, nie zna „lite- za natchnieniem podniety pośredniej, ratury" przedmiotu. Chce się przez to przedstawiając jakąś fikcję, którą znalazł powiedzieć, że nie opanował on tych w literaturze, lub podobną do takiej, wszystkich dzieł, które pozostają jakie zazwyczaj w literaturze znaleźć W związku z opracowanym przez niego można. I w zakresie twórczości literackiej w ścisłem tego słowa znaczeniu słowo literatura mieć może sens naganny. Jeśli np. jakiś autor obraca się Przejdźmy teraz do rozważań nad za- w ciasnym kręgu motywów wyświechta-kresem pojęcia literatury. Zagadnienie nych, wielokrotnie już opracowanych, to zrozumiemy najlepiej na pewnych wyzyskanych, jeśli operuje pewnemi przykładach.    utartemi schematami, zatracając prawdę

a zwłaszcza poezji —który zgodnie z tra- • ale i ująć ich formą. Powiadamy wtedy, dycją, panującą od wieków średnich, że ten historyk, fizyk czy filozof jest w epoce oświecenia kładł wielki nacisk nietylko wybitnym uczonym, ale i świetna to, iż poezji można się nauczyć nym pisarzem, powiadamy, że ma ta-z podręczników i wykładów. Określenie lent literacki. Zaliczamy tem samem je-belles lettres ulegało dalszej ewolucji go twórczość do literatury nie w tym i z niego wyprowadza się pojęcie bele- sensie pierwotnym, t. zn. w znaczeniu trystyki, t. j. tej gałęzi twórczości lite- piśmiennictwa wogóle, ale do literatury rackiej, która — jak w pierwszym rzę- w ściślejszem słowa znaczeniu, t. zn. do dzie powieści, nowele i inne opowiada- literatury pięknej, nia — ma na celu zabawić i rozerwać.

tematem.

Zakres pojęcia „literatura".

Jeśli o jakimś historyku, o jakimś fi- wewnętrzną ^ wtedy nierzadko mówi lozofie lub uczonym powiemy, że dzieła s^> ze *a twórczość ma cechy 1 i t e-

jego wykazują walory literackie, to niewątpliwie powiedzeniem takiem podkre- a nie POezia-ślamy pewną cechę dodatnią tych jego

rackości, że to jest „literatura",

Możemy więc stwierdzić, że zależnie dzieł. Chcemy mianowicie przez to uwy- od sensu, słowo „literatura" obejmuje datnić, że ów autor nie zadawala się jakgdyby dwa kręgi. W pierwszem naj-w swych utworach przedstawieniem ja- ogólniejszem ujęciu literatura oznacza snem i przejrzystem rzeczy, ale że dba ogół twórczości piśmienniczej jakiegoś także o piękną formę tego przedstawię- narodu lub okresu. W bardziej ścisłem nia, że myśli o tem, ażeby czytelnika ujęciu oznacza literatura twórczość, zająć nietylko treścią swoich wywodów, która występuje z pewnemi pretensja-

mi estety eznemi, t. zn. ehce działać nie-tylko na nasz umysł, ale na nasze upodobania i uczucia. Jest to t. zw. literatura piękna, wśród której specjalnym gatunkiem jest beletrystyka. W kręgu tym odróżnić można dwa jakgdyby poziomy : albo twórczość literatury jest doskonałym wyrazem głębokich doznań jednostki — osobistych, społecznych i o gólno-ś wiato wy ch — albo też usiłuje zdobyć publiczność przy pomocy tanich efektów, nie mających głębszej podstawy w przeżyciach autora. Na pierwszym poziomie wznosi się literatura ku wyżynom poezji, na drugim — chyli się ku trywjalności.

Skala wartości literatury pięknej.

Wśród t. z w. literatury pięknej różne są stopnie wartości estetycznej. Jest literatura, której autorzy ambicjonują się w tym kierunku, ażeby zrealizować w swej twórczości ideę prawdziwego piękna. Jest literatura, której autorzy myślą tylko o tern, ażeby czytelnika zająć, zabawić i rozerwać. Jest to t. z w. literatura trywjalna. Jej rodzaj specjalny, który usiłuje grać na niskich instynktach, budzi ciekawość, podniecenie i napięcie — to literatura sensacyjna. Z niższym stopniem smaku liczy się literatura t. zw. oficynowa, którą określają po niemiecku mianem literatury dostarczanej tylnemi schodami (Hintertreppeliteratur). Jeszcze niższym rodzajem jest literatura straganowa, różnego typu opowieści ludowe, sprzedawane na jarmarkach i odpustach.

Obserwujemy bardzo często proces trywjalizacji literatury tworzonej z pretensjami dla zaspokojenia t. zw. wyższych wymagań. Jedynie dzieła prawdziwie wielkie nie ulegają trywjalizacji pomimo jak największego ich rozpowszechnienia. Dlatego to właśnie mógł pragnąć Mickiewicz, aby księgi jego zbłądziły pod strzechy. Obliczone zaś tylko na efekt dzieła literatów szybko bardzo wędrują z półek księgarskich na stragany i ulegają deprecjacji nietylko materjalnej, ale i estetycznej. Oczywiście w czasach pod względem gospodarczym ciężkich przydarzyć się to może i dziełom wartościowym, jednak nie jest to regułą, lecz wyjątkiem.

Próby podziału literatury.

Kwest ja podziału literatury na rodzaje i gatunki była przedmiotem różnorodnych rozważań. Nie brak było i takich teoretyków literatury, którzy uważali, że rodzaje literackie rozwijają się samoczynnie, tak jak rodzaje zwierząt lub innych tworów przyrody żywej. W takiem przeniesieniu punktu widzenia przyrodniczego na objawy ducha tkwi jednak wielka doza przesady. Objawy te są przecież zawsze dziełem indywidualnej inicjatywy twórczej jednostki. Rozważając sprawę podziału literatury na rodzaje, trzeba sobie jasno uświadomić, co weźmiemy za podstawę podziału.

Podziałem czysto zewnętrznym, ale z punktu widzenia formy zewnętrznej z pewnością uzasadnionym, jest podział na poezję i prozę, w tern znaczeniu, że do pierwszej zalicza się mowę wiązaną, do drugiej niewiązaną. Dla celów rejestracji, katalogowania lub bibljografji podział ten może oddać usługi. Nie należy jednak zapominać, że ani przez słowo „proza", w głębszem znaczeniu tego słowa, nie rozumiemy wszystkiego tego, co jest pisane mową niewiązaną, ani przez słowo „poezja" nie rozumie się tego wszystkiego, co pisane jest wierszem. Proza to nie mowa potoczna, której używamy wr życiu codzien-nem — ale jest to ten rodzaj mowy niewiązanej, który przez odpowiednią budowę zdań, dobór słów i układ treści oddziaływa estetycznie . na czytelnika. Najszczytniejszym rodzajem prozy jest

12*

uniwersał i-

wymowa, czyli retoryka zarówno ko- autor czerpać może jedynie z wnętrza ścielna, jak i świecka. Poezją zaś jest własnych przeżyć i doznań, albo też wy-nietylko to, co ma zewnętrzną formę twarza ją przez wniknięcie w doznania wiązaną (rym i rytm). Są utwory pi- szerszych warstw lub też mas narodu, sane wierszem, których nikt nie nazwie W pierwszym wypadku mamy do czy-poezją (np. utwory kabaretowe i t. d.), nienia z literaturą indywiduali-są natomiast utwory pisane nie wier- s t y c z n ą,. w drugim ze społeczną, sze.m, a więc „prozaiczne^, które mają narodową najwyższą wartość poetycką.

Podziału na rodzaje literackie doko- zagadnień wszechludzkich. I w tym wy-nywamy wedle pewnych form układu padku nie chodzi o ścisłe wykreślenie i podawania treści, które utrwaliły się granic, lecz raczej o podkreślenie pew-od czasów starożytnych aż po dzień dzi- nych typów zależnie od ujawnienia się siejszy. Dzielimy więc poezję na lirykę większej mocy tego lub innego pier-(-» Liryka), epos (—» Epopeja i epika) wiastka. i dramat (—> Dramat). Podział ten jednak, choć nazewnątrz bardzo ujmujący,

lub

styczną, jeśli obraca się w kręgu

Życie literackie.

Autor nie żyje zazwyczaj w odosobnię ma głębszych podstaw i przez po- nieniu, ale wśród społeczeństwa, nieważnych teoretyków literatury nieraz rzadko w pewnem bliższem otoczeniu.

bywał 'kwestjonowany.

Literaci, ludzie pióra bardzo często gro-W zakresie wszystkich rodzajów i ga- madzą się w pewne grupy i zespoły, tunków — niezależnie od tego, czy Od bardzo dawnych czasów punktem ze-i w jakim stopniu się je uznaje — mo- brań i spotykania się literatów bywały żerny wyróżnić pewne typy utworów kawiarnie, w których przy czarnej ka-w zależności od ujęcia danego tematu wie omawiali oni zagadnienia literackie przez autora. Wyróżniamy więc w ten i wykreślali zarysy programów. W Pól-sposób twórczość satyryczną, humory- sce np. wytworzyła się po odzyskaniu styczną, elegijną, Nierzadko tym typom niepodległości w Warszawie grupa Ska-ujęcia tematu odpowiadają pewne stałe, mandra, która wydawała czasopismo pod z niemi związane formy (np. elegja). tą nazwą. Grupy takie nie trwają za-Trcść tego, co autor zamyka w dziele zwyczaj długo, twórcy ich bowiem roz-literackiem, może on czerpać albo z prze- pierzchają się po świecie. Nieco inne szłości, albo z teraźniejszości. W pierw- znaczenie ma pojęcie szkoły, gdy jakaś szym wypadku mamy literaturę h i s t o- wybitna indywidualność twórcza pocią-r y c z n ą , choć zazwyczaj przepojoną ga za sobą grupę ludzi idącą w jej ślady pewną współczesnością, w drugim wTy- lub realizującą jej program literacki padku literaturę współczesną. Tę Grupy takie mają nierzadko pewrną więź treść czerpać może autor albo z obser- lokalną, a więc łączą autorów pochodzą-wacji pewnej rzeczywistości dawnej czy cych z tej samej okolicy lub oznaczają też współczesnej, albo też ją sobie wy- kierunek mający to samo podłoże lokal-myśleć, dając się nieraz porwać lotowi ne. Mówi się więc np. w literaturze pol-fantazji. W pierwszym wypadku mamy skiej o szkole ukraińskiej (Malczewski, literaturę realistyczną (-> Rea- Zaleski, Goszczyński).

lizm) lub naturalistyczną (-»

Naturalizm), w drugim wypadku fan- twarza, jest nietylko wytworem i wyra-tastyczną, opartą na pewnej fikcji, zem jego ducha, ale zarazem pewnym Granice często bywają tu płynne. Treść produktem na rynku dóbr duchowych,

Przedmiot literacki, który autor wy-

jest — można powiedzieć — artykułem jest. Zdarza się bowiem, że istnieją pierwszej potrzeby duchowej. Jako ten i wśród krytyków rzecznicy zacofania wytwórca, czyli producent, musi się li- i reakcji. Miał z nimi np. wiele kłopotu ezyć autor z rynkiem zbytu, a więc Mickiewicz, kierując przeciw nim pismo z konsumcją. Wchodzi tu w grę cały „Do krytyków i recenzentów warszaw-szereg czynników. Przedewszystkiem skich“. Taka krytyka jest eoprawda wydawTca, który autorowi płaci honora- czynnikiem wstecznictwa, a nie postępu, rjum i trudni się zbytem, czyli sprze- ale w każdym razie jest objawem życia, dążą, nabytego od niego produktu. Sto- Literatura jest właśnie życiem. Jest ona sunek autora do wydawcy nierzadko wyrazem życia i czynnikiem życia, oparty jest nietylko na podstawach ma- Około niej bowiem ześrodkowuje się ży-terjalnych, ale ma głębsze podłoże ści- cie literackie, życie literackie zaś jest słej duchowej współpracy: wydawca właśnie tym przebiegiem pomiędzy pobudza autora do twórczości i ułatwia twórcą, producentem a publicznością-mu życie w trudnych sytuacjach. Za- kpnsumentem przez pośrednika-krytyka. daniem wydawcy jest książkę sprzedać, Postawa publiczności w życiu lite-a więc zdobyć rynek dla autora. Tu rackiem niezawsze jest jednak tylko wchodzimy w krąg zagadnień, które czysto odbiorcza w tym sensie, że albo zwykło się dziś określać mianem socjo- dzieło literackie przyjmuje, albo je od-logji literatury.    rzuca czy też obojętnie przechodzi nad

na

O zbycie produktów autora, czyli jego niem do porządku dziennego. Postawa dzieł, a więc książek, decyduje upodo- publiczności bywa w rozwoju życia li-banie publiczności, jej smak. Ten smak terackiego także czasem czynna. Dzieło wykazuje oczywiście w różnych war- literackie jest indywidualnym tworem stwach różny poziom; zależnie też od autora, ale — w pewnym sensie — i wy-różnych poziomów upodobań istnieje tworem społeczeństwa. To społeczeństwo różna literatura. Autor jednak mający ma swoje ideały i pragnienia. Zaryso-wyższe ambicje stara się narzueić pu- wują się one wyraźnie zwłaszcza w okre-bliczności swój typ i rodzaj twórczy, sie pewnych przemian duchowych lub Bardzo często idzie mu to zrazu opor- przewarstwowień społecznych. W wie-nie i ma do pokonania różne sprzeciwy ku XVII panował w kulturze niepo-natury artystycznej, a nierzadko także dzielnie dwór. Literatura tego okresu moralnej lub społecznej. Autor, który była przedewszystkiem dworska. W mia-toruje twórczości nowe drogi, nie może rę jednak jak stan mieszczański się odrazu uzyskać bezpośredniego kontaktu wzbogacał, politycznie i społecznie uSa-z publicznością. Tutaj otwiera się wła- modzielniał, zapragnął on swojej litera-śnie zadanie dla krytyki litera c- tury, odpowiadającej jego potrzebom ki ej. Krytyk literacki, człowiek obda- duchowym. I oto w drugiej połowie rzony większą wrażliwością na dzieła XVIII w. zaczyna się wytwarzać na wy-literackie i posiadający zdolność narzu- sokim poziomie oparta literatura miecenia innym swoich wrażeń i sądów, szczańska (literatura mieszczańska pośredniczy między autorem a publicz- niskim poziomie istniała oddawna). Po-nością, wykazuje autorowi błędy lub wstaje np. specjalny rodzaj literacki, usterki jego twórczości, ale jednocześnie t. zw'. tragedja mieszczańska. Kiedy po podkreśla wartości i dodatnie cechy dzieł wielkiej wojnie światowej ujawniły się młodego autora i toruje mu drogę wśród także dosyć silne przewarstwowienia publiczności. Oczywiście niezawsze tak społeczne na tle przeciwieństwa pomię-

dzy światem pracy a światem kapitału, odezwało się także wołanie o literaturę społeczną, t. j. uwzględniającą zagadnienia związane z życiem świata pracy. Społeczne przewarstwowienia są więc równie silnym czynnikiem w procesie rozwoju życia literackiego, jak twórcza inicjatywa wielkich autorów.

Literat.

Jakkolwiekbądź ocenialibyśmy niewątpliwą rolę czynnika ponadindywidual-nego czy też społecznego w procesie literackim, literatura na każdym stopniu jej rozwoju jest dziełem indywidualnego twórcy. W okresie romantyzmu powstały mrzonki o t. z w. poezji ludowej jako samoczynnym tworze ludu i fantazji ludowej. Poezja ludowa (która później spisana i wydrukowana staje się także literaturą) jest poprostu poezją anonimową, jest dziełem indywidualnych twórców, które, wchodząc między lud, ulega przekształceniu, a często i zniekształceniu. Odnosi się to zarówno do pieśni ludowych, jak i do podań. Twórcą jest wszędzie jednostka, która nierzadko działa pod naporem otoczenia, nastrojów chwili, prądów duchowych i pewnego naporu społecznego.

Ten, kto tworzy literaturę, nazywa się literatem. Typ tego twórcy wykazuje wielką rozpiętość i ulega ewolucji w rozwoju dziejów. Obok autorów piszących dla warstw wyższych i uprzywilejowanych zawsze bywali tacy, którzy zaspokajali potrzeby najszerszego tłumu, oczywiście także analfabetów, przez produkcje mimiczno-deklamacyjne, będące na tym stopniu kultury namiastką literatury. Stan literatów istniał w starożytnej Grecji i Rzymie. W wiekach średnich i w początkach ery nowożytnej zajęcie literackie było zazwyczaj zajęciem ubocz-nem, albo możliwem tylko dzięki poparciu udzielanemu przez dwór lub możnego mecenasa. Właściwie dopiero z rozwojem

świadomości stanowej mieszczaństwa w w. XVIII powstał stan literacki jako odrębny zawód, dla którego prasa codzienna i perjodyczna stała się ważną podporą bytu. W w. XIX zaczynają powstawać zawodowe organizacje pisarzy w poszczególnych krajach i związki międzynarodowe pisarzy, zogniskowanych obecnie w wszechświatowej organizacji zwanej Pen-Club. (Nazwa ta powstała ze skrótu trzech słów angielskich: poets, essayists i novelists). W w. XIX literat nietylko umocnił swoją pozycję społeczną, ale zdobył także samodzielność ekonomiczną, a obok sławy nierzadko także i fortunę. Stan literacki jest dziś takim samym zawodem, jak każdy inny, a literatura nietylko naj-bezpośredniejszym wyrazem ducha, ale najbardziej rozbudowanym i najlepiej zorganizowanym działem produkcji duchowej, na którego usługach w ostatnieh czasach obok druku stanęło także i ra-djo, stając się nowym i ważnym czynnikiem w rozwoju życia literackiego.

Z. Łempicki.

Tj,. Łempicki: Idea a osobowość w hi-storji literatury (Pamiętnik Literacki, tom XVII/XVIII); O krytyce literackiej (Przegląd Warszawski, 34/35 r. 1924); Teorja ewolucji w historji literatury (Pamiętnik Warszawski, zeszyt 4—5 r. 1930).

LITWA. (Tabl. 27—29). Ilekroć wymawiamy słowo „Litwa⁴⁴, tyle razy kojarzy się ono w naszych sercach i umysłach ze wspomnieniem wielkiej przeszłości Rzeczypospolitej. Mickiewicz, wołający w „Panu Tadeuszu⁴* — „Litwo, ojczyzno moja⁴⁴, związał nasze uczucia z pojęciem „Litwy⁴⁴ nierozerwalnemi węzłami. Przywykliśmy, wymawiając słowo Litwa, myśleć Polska i odwrotnie, wypowiadając słowo Polska, myśleć równocześnie o Litwie. Imiona wielu naszych mężów w przeszłości oraz postać marszałka Piłsudskiego, którego ród wywo-

dzi się ze Żmudzi, były i pozostały dla nas żywym wyrazem wspólnoty, wiążącej przez wiele wieków oba narody.

W drugiej połowie XIX w. pod wpływem haseł narodowych i demokratycznych zaczyna się budzić zainteresowanie dla tego języka, zarówno wśród jednostek pochodzących ze szlachty litewskiej, jak wśród młodej inteligencji, wychodzącej z ludu. W Prusach Wschodnich, zamieszkanych częściowo przez Litwinów, w mieście Tylży, wychodzi coraz więcej druków litewskich, które przenikają na ziemie litewskie, znajdu jące się pod zaborem moskiewskim, gdzie obowiązuje surowy zakaz wydawania druków litewskich. Z chwilą, gdy zakaz ten zostaje zniesiony, zaczyna się ożywiony ruch wydawniczy litewski również pod zaborem rosyjskim. Młode, inteligentne jednostki, wyszłe z ludu, z zapałem przystępują do wydawania różnych czasopism litewskich, które powoli zaczynają przenikać do warstw ludowych, budząc w nich poczucie ich odrębności narodowej. Wobec tego, że na przeszkodzie rozszerzaniu się tego poczucia stoi nietylko zaborca rosyjski, lecz od wieków zakorzeniony wpływ kultury polskiej, młody ruch narodowy litewski zwraca się z całym impetem przeciwko temu wpływowi. Walczy z nim wszędzie, poczynając od kościoła, gdzie „polskie“ nabożeństwa pragnie zastąpić „litewskiemi". Pomaga mu w tern i ta okoliczność, że Polak na terenie wiejskim reprezentuje niemal zawsze wielką własność ziemską, Litwin natomiast jest przeważnie biednym, małorolnym wieśniakiem. Naturalny antagonizm społeczny pomiędzy wsią litewską i polskim dworem wyzyskuje umiejętnie młoda inteligencja ludowa dla wzmocnienia w masach ludowych poczucia odporności na wpływy polskie oraz dla wzmocnienia odrębnej, litewskiej świadomości narodowej.

W 1905 r. odbywa się w Wilnie coś

Tak patrzyliśmy na Litwę i tak patrzymy na nią do dziś. Jest to tern bardziej naturalne, że duża część ziem litewskich, wchodzących kiedyś w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, dzięki krwawemu i ofiarnemu trudowi żołnierza polskiego, znalazła się po wojnie w granicach państwa polskiego. Wola ludności tych ziem, które następnie wypowiedziały się za przyłączeniem do Polski, zdecydowała ostatecznie o ich losie.

Walka z polskością.

Część jednak ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego utworzyła odrębne państwm. Po wojnie więc, wśród szeregu państw odrodzonych do niepodległego bytu, znalazło się na mapie Europy — państwo litewskie, podobnie jak sąsiadująca z niem, Łotwa czy Estonja.

Dziwnem zrządzeniem losów ta nowa, powstała po wojnie Litwa nietylko nie została związana ściślejszemi, trady-cyjnemi węzłami z odrodzonem państwem polskiem, lecz, przeciwnie, jest jedynem państwem europejskiem, które nie posiada z Polską żadnych stosunków.

Wyjazd z Litwy do Polski lub też wyjazd kogoś z Polski do Litwy należy do zjawisk wyjątkowych. Nowra Litwa odgrodziła się zupełnie od nowej Polski.

Na stan taki złożyło się wiele przyczyn.

Wielowiekowa unja łącząca Litwę z Polską miała ten skutek, że warstwa przodująca w Litwie, a więc zarówno stare rody książęce, jak szlachta litewska, poddały się stopniowo i dobrowolnie wpływom kultury polskiej. Cała ta liczna warstwa, zasilana przez element szlachecki z Korony, łącząc się z tym elementem drogą małżeństw, stała się polską z języka, kultury, świadomości narodowej. Język litewski przechował w rodzaju pierwszego sejmu narodowe-się w ludowych warstwach litewskich, go, na którym Litwini formułują swój program polityczny. Już wówczas dążą oni do szerokiej autonomji ziem litewskich w ramach państwa rosyjskiego. Element polski na Litwie — jeśli chodzi o warstwę kierowniczą: ziemiański — lekceważy sobie ten młody ruch narodowy, zapatrzony we wspólną przeszłość historyczną obu narodów, pewny siły wpływów kultury polskiej. A tymczasem ruch ten, choć powoli, czyni coraz większe postępy, wzmacniany materjal-nie i moralnie przez liczną emigrację litewską w Ameryce. Przedział pomiędzy dworem, reprezentantem polskości, i wsią litewską staje się coraz większy.

i bardzo niejasno zakreślonemi obszarami b. Wielkiego Ks. Litewskiego, proklamując za stolicę przyszłej Litwy Wilno.

Wilno tymczasem zajęte zostaje przez wTojska bolszewickie. Armja litewska wówczas niemal nie istnieje. W kwietniu 1919 r. po raz pierwszy uwalniają Wilno od bolszewików wojska polskie. Zwycięski wTódz armji polskiej Józef Piłsudski wydaje wówczas odezwę do ludności Wielkiego Ks. Litewskiego, zapowiadając jej nową erę wolności. Wilno entuzjastycznie wita wkraczających oswobodzicieli. Rząd litewski lokuje się w Kownie. Wymiana zdań między nim a rządem polskim nie doprowadza wówczas do porozumienia, lecz możliwości tego porozumienia jeszcze istnieją. Dopiero ofensywa bolszewicka i jej konsekwencje psują te możliwości. W czasie odwrotu wojsk polskich w 1920 r. Litwini zawierają wr lipcu t. r. z Sowietami traktat, mocą którego Sowiety „zrzekają się“ na rzecz Litwy swych

Zaczątek państwa litewskiego i walki o Wilno.

Dopiero wielka wojna przedział ten pogłębia. Niemcy, pragnący rozszerzyć swoje wpływy nad Bałtykiem, zwrócili baczną uwagę na Litwę, jako na objekt swej przyszłej, zaborczo-kolonizacyjnej polityki. Pragnąc zlikwidować na Litwie wpływ polski, jako w przyszłości politycznie dla ich planów najniebezpiecz- „praw“ do Wilna i części ziem litew-niejszy, postanowili odciąć Litwę od skich; Litwini wikłają się w walkę wpływów polskich i zaopiekować się nią z wojskami polskiemi. Polska nie uznaje oddzielnie. Z tego też względu zgodzili teo° układu. W Kalwarji, a potem się na powstanie litewskiej „Rady Kra- w Suwałkach prowadzone są pertrakta-jowej“ (Taryby), złożonej niemal wy- cie^ polsko-litewskie, których celem ma łącznie z Litwinów, wiedząc, że w razie być ustalenie prowizorycznej linji zwycięstwa oręża niemieckiego rada ta- „frontuu polsko-litewskiego dla zakoń-ka będzie na pewno w ich rękach znacz- ezenia obopólnych działań wojennych, nie uleglejszem narzędziem, niż ta- Wkrótce po zakończeniu tych pertrak-ki sam organ z udziałem Polaków. Li- tacyj część wrojsk polskich pod wodzą twini jednakże bardzo umiejętnie wyży-    Żeligowskiego 9 października 1920 r.

skali „Tarybę'* dla realizowania zacząt- zajmuje Wilno powtórnie. Wiosną ków swej własnej państwowości. Tary- 1921 r. odbywają się nowe pertraktacje ba, urzędująca stale w Wilnie, z biegiem polsko-litewTskie wr Brukseli. Polska czasu, choć nazewnątrz jest ultralojalna skłonna jest zgodzić się na powstanie wobec Niemców-okupantów, zaczyna so- państwu litewskiego, złożonego z dwóch bie rościć pretensje do odgrywania roli kantonów (wileńskiego i kowieńskiego) suwerennego rządu litewskiego, a z chwi- na wzór szwajcarskich. Jednakże nicią klęski niemieckiej staje się takim ustępliwa pozycja Litwinów doprowa-rządem. Rząd ten aspiruje do roztocze- dza do zerwania pertraktacyj. W Wil-nia swej władzy nad bardzo szeroko nie zwołany zostaje na demokratycznych zasadach sejm, który uchwala przyłą- bie port, przez który dziś idzie znako-czenie Wileńszczyzny do Polski’. W ro- mita większość eksportu litewskiego, ku 1923 Rada Ambasadorów uznaje i rozszerzyli swój dostęp do morza. Po-wschodnie granice Polski, przesądzając brzeże litewskie nad Bałtykiem wynosi tern samem ostatecznie na rzecz Polski 91 km. Całe terytorjum Litwy stanowi

los Wilna i ziemi wileńskiej.

Wszystkie te fakty wywołują protesty państwami: Niemcami, Łotwą i Polską, rządu litewskiego, zasiadającego w „tym- Długość granicy polsko-litewskiej wy-czasowej stolicy" — Kownie. Ogłasza on nosi 442 km.

Polskę wrogiem, który „bezprawnie"

81.100 km². Graniczy ono z trzema

Według spisu z 1 stycznia 1931 r. zagarnął Litwie jej stolicę — Wilno. liczba mieszkańców całego państwa li-Litwa uważa, iż znajduje się „na sto- tewskiego wynosiła 2,367.042, pie wojennej" z Polską. Nic nie poma-

z czego

Litwinów.

na t. zw. „Wielką Litwę" (Litwa bez ga interwencja Ligi Narodów. Wszyst- Kraju Kłajpedzkiego, który należy do kie konferencje polsko-litewskie, trwa- „Małej Litwy") przypadało 2,220.128, jące od 1919—1929 r„ odbywające się na Kraj Kłajpedzki — 146.914. Urzę-częściowo na neutralnych terenach, dowe statystyki z 1923 r. głoszą, że na a więc w Brukseli, Lugano, Kopenha- terytorjum „Wielkiej Litwy" mieszka dze, Królewcu, nie doprowadziły do 83,9% Litwinów, 7,6% Żydów, 3,2% żadnych rezultatów. Litwa, nie biorąc Polaków, 2,5% Łotyszów, 2,2% Rosjan, zupełnie pod uwagę faktycznych sto- i,4<% Niemców. W Kraju Kłajpedzkim sunków narodowościowych w Wileń- miał₀ zamieszkiwać 43,5% Niemców, szczyźnie (w Wilnie i Wileńszczyźnie 25,2% t, zw. „kłajpedzian" oraz 27,6% Litwini stanowią znikomy procent),

trwa z uporem na swem nieprzejedna- Cyfry urzędowe dotyczące „Wielkiej nem stanowisku, głosząc, że bez zwrotu Litwy« nie oddają fstotnego obrazu

rzeczowej i objektywnej „Statystyki Narodowościowej", opracowanej w roku 1926 przez Polaków litewskich, Litwinów w Wielkiej Litwie było 76,37%, Polaków 9,99% (a nie 3,2%), czyli 202.026 (a nie 65.599), Żydów 8,97%, Niemców 2,2%, Rosjan 2,1%, Łotyszów 0,37%.

Wystarczy istotnie przejechać się po

jej Wilna między Polską i Litwą nie stosunków narodowościowych. Według mogą być nawiązane żadne normalne stosunki. Między obu krajami wyrasta mur chiński. Polak może łatwiej dostać się do najbardziej odległego i egzotycznego kraju, niż do sąsiadującej z Polską na przestrzeni setek kilometrów —

Litwy.

Litwa dzisiejsza.

Dzisiejsza Litwa z jej stolicą Kownem (miasto zgórą 100-tysięczne) skła- Litwie, żeby przekonać się, iż cyfry da się z północnej części dawnej guber- podane przez źródła polskie w każdym nji suwalskiej, prawie całej dawniejszej razie bardziej zbliżone są do rzeczywi-gubernji kowieńskiej, małej zachodniej stości, niż źródła urzędowe. Z wyjąt-części b. gub. wileńskiej, części b. Kur- kiem północnych i zachodnich części landji (okolica Połągi). W 1923 r. Li- Litwy (czysto litewskiej Żmudzi i Su-twini zorganizowali zbrojne najście na walszczyzny), wszędzie w pozostałych tak zw. „Kraj Kłajpedzki", przyłącza- częściach państwa, również wT miastach jąc tę część dawnych Prus do wyszcze- z Kownem na czele, spotkać można wie-gólnionych powyżej terytorjów. Dzięki lu Polaków, nie mówiąc już o ludziach przyłączeniu tego kraju zdobyli dla sie- mówiących po polsku. Mimo bowiem

wyraźnie antypolskiej polityki niemal wszystkich rządów litewskich (czego dowodem istnienie tylko kilkunastu polskich szkół ludowych) zasiąg języka polskiego na Litwie jest jeszcze nadal bardzo duży.

Odcięcie się chińskim murem od Polski zmniejszyło rozszerzanie języka polskiego i powstrzymało wpływ kultury polskiej — najgroźniejszą w swoim czasie przeszkodę do rozwoju rodzimej, litewskiej kultury. Nad jej rozwojem zaczęli Litwini pracować z dużą energją. Rozwinęli więc prasę codzienną i czasopisma. Przed paru laty doczekali się już pierwszej powieści na poziomie europejskim („W cieniu ołtarzyk — Puti-nasa). Mają całą plejadę utalentowanych poetów, dramaturgów i komedjo-pisarzy. Teatr litewski w Kownie czyni z każdym rokiem coraz większe postępy. Muzykalni z natury Litwini odnoszą się z wielkim pietyzmem do swej opery, która stoi na wysokim poziomie. Mają już własne, narodowe opery jak „Grażynę" Karnawicziusa. Galerja obrazów, imienia nieżyjącego już, największego litewskiego malarza — Czurlonisa, skupia obrazy i rzeźby artystów' litewskich. Na uniwersytecie (posiadającym również wydział techniczny), który stale się rozbudowuije, studjuje przeciętnie 4000 słuchaczów. Wzrasta stale komplet profesorów - Litwinów, ^ posiadających gruntowne studja zagraniczne. Wiele wysiłków i energji poświęcają uczeni badaniom dziejów Litwy i języka litewskiego. Istnieje również w Kownie szkoła sztuk pięknych oraz konserwato-rjum. Szkoła rolnicza istnieje w Datno-wie, wyższy instytut handlowy w Kłajpedzie. Posiadają wreszcie Litwini w Kownie muzeum historyczne, które mieści się w pięknym, specjalnie zbudowanym na ten cel gmachu.

Z przeglądu powyższego widać, że głównem centrum życia kulturalnego

Litwy jest Kowno — duma i chluba Litwinów, ich stolica narodowo-państwo-wego odrodzenia, miasto, które w ciągu kilkunastu lat przekształcili z 40-tysięcz-nego, fortecznego „gubiernskawo gorod-ka“ na małą stolicę o europejskim wyglądzie, posiadającą szereg pięknych gmachów państwowych, domów, will, wyasfaltowane, utrzymane schludnie i czysto ulice. Kowno, położone w kotlinie, otoczonej płaskowzgórzami, przecięte szeroką wstęgą Niemna, skąpane w bujnej zieleni, zwłaszcza wńosną i latem wygląda bardzo ładnie. Gorzej, oczywiście, przedstawia się pod każdym względem prowincja litewska. Wyglądu Szawel, Poniewieża, Wiłkomierza, nie mówiąc już o mniejszych miastach, nie można nawret porównać z wyglądem Kowna.

W dziedzinie życia gospodarczego okazali Litwini również duże zdolności, wytrzymałość i pracowitość. Korzystając z dobrych, długoletnich stosunków politycznych z Niemcami, mieli u nich zapewniony główny rynek zbytu dla swych produktów eksportowych, jak bekony, masło, jaja, sery i t. p. Zorganizowali więc doskonale upaństwowione już dziś kooperatywy, które skupiły w swych rękach niemal cały eksport litewski. Umiejętna i ostrożna gospodarka pozwoliła im na wpływającym stale z eksportu zapasie walut oprzeć i ustabilizować swrą walutę — lita (1 zł — .1 lit 14 centów). Upaństwowienie lasów wzbogaciło kapitał państwa. Liczne wpływy dolarowe od emigracji litewskiej w Ameryce odegrały również poważną rolę w stabilizacji wTaluty litewskiej. Dzięki temu Litwa stosunkowo później niż inne państwa przechodzić zaczęła kryzys gospodarczy.

Mogąc się poszczycić dużemi rezultatami w dziedzinach: kulturalnej i gospodarczej, Litwini nie zdobyli się na żadne szersze koncepcje polityczne —

T. Katelbach.

wewnętrzne czy zewnętrzne. Po zamachu wojskowym w grudniu 1926 r. wprowadzony został system rządów autorytatywnych. Prezydentem Litwry został Antanas Smetona, wybitny nacjonalista i patrjota litewski. System ten nie przesiąkł jednak do mas. Opiera się on w dużym stopniu na policji, administracji oraz wojsku. Nieudany pucz wojskowy w czerwcu 1934 r. dowiódł jednak, że i wojsko nie było zadowolone z tego stanu rzeczy. Najlepszym dowodem nieustabilizowania się obecnego systemu jest fakt, że w Litwie „stan wojenny" jest stanem normalnym. Podobnie rzecz się ma z litewską polityką zagraniczną. Stanąwszy raz na stanowisku, że bez zwrotu Wilna niema z Polską żadnych stosunków, Litwini uparcie trzymają się swego. Czynią tak, mimo iż zdają sobie doskonale sprawę, iż każdy rok oddala ich coraz bardziej od ich ideału — Wilna. Wymowną ilustracją braku ruchliwości i aktywizmu Litwinów na odcinku polityki zagranicznej jest fakt, że dopiero w 1934 r. Litwa zdecydowała się na przystąpienie do ściślejszej współpracy z dwoma in-nemi państwami bałtyckiemi: Łotwą i Estonją, współpracy, której oba te państwa domagały się oddawna. Uzależniona przez szereg lat gospodarczo od Niemiec, Litwa w swej polityce zagranicznej orjentowała się raczej na Berlin. Dopiero narastający zdawna konflikt litewsko-niemiecki o Kłajpedę, który wybuchł w 1934 r., zmusił ją do szukania bardziej samodzielnych dróg w polityce zagranicznej. Rok 1934 stanowi pod tym względem datę przełomową.

Mimo długoletniej agitacji antypolskiej w sprawie Wilna, mimo powstania subsydjowanej przez rządy litewskie organizacji p. n. „Związku Odzyskania Wilna", Litwini nie odnoszą się wrogo do Polaków. Wrogo odnoszą się naprawdę do Niemców, pamiętając dobrze cięż-

kie czasy okupacyjne. Mimo, iż wielu inteligentów litewskich kształciło się w Rosji i wpływ „rosyjskości" daje się wszędzie jeszcze odczuwać, Rosja sowiecka jest im obojętna. W małej rodzinie narodów bałtyckich chcieliby odgrywać pierwsze skrzypce. Na tern tle zrodziła się wśród Litwinów niechęć do Łotyszów, którą może dopiero lata współpracy zdołają zatrzeć. Polska, odcięta od Litwinów murem chińskim, pozostała im, mimo wszystko, duchowo najbliższa. Tradycja wielowiekowej wspólnoty pozostawiła w Litwie ślady bardzo silne. Bliskość duchowa z Polakami stanowi najlepszą rękojmię tego, że z chwilą normalizacji stosunków między Polską i Litwą współżycie obu narodów i państw może się rozwijać harmonijnie i pomyślnie.

E. Schummer-Szermentowski: Pod znakiem Pogoni. Lwów-Warszawa 1935.

LOGIKA. Logikę w szerokiem rozumieniu tego terminu możnaby nazwać teorją nauki. Zajmuje się ona z ogólnego punktu widzenia narzędziami i metodami, czyli sposobami postępowania stosowanemi w naukach. Ponieważ zaś metody stosowane w naukach bywają też stosowane i w życiu eo-dziennem, przeto zasiąg twierdzeń logiki sięga i poza nauki, obejmując sobą również praktykę poznawczą życia codziennego.

Do najważniejszych sposobów postępowania poznawczego należy r o-zumowanie. Różne bywają sposoby rozumowania (—» Rozumowanie). Można je rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Ważny jest podział na sposoby rozumowania, które nigdy od prawdy nie prowadzą do fałszu, oraz na sposoby rozumowania, które mogą od prawdy zaprowadzić do fałszu. Pierwsze sposoby nazwiemy

zastępować dowolne W schemacie pierwszym posłużyliśmy się literami A, B, C jako reprezentantami dowolnej nazwy. Gdybyśmy się zgodzili użyć małych liter alfabetu np. p, q jako reprezentantów dowolnego zdania, wówczas pisząc zamiast „będzie tak a tak" literę p, a zamiast „będzie owak" literę g/moglibyśmy ostatnio podany schemat rozumowania przedstawić w następującej postaci:

niezawodnemi, drugie zawód- a tak‘ n e m i. Przyjrzyjmy się jakiemuś ro- nam zumowaniu.

będzie owak". Zwroty te miały zdania.

Rozumowanie niezawodne.

Weźmy np. takie:

Ponieważ każda ryba jest skrzelody-szna, a żaden wieloryb nie jest skrzelo-dyszny,

więc żaden wieloryb nie jest rybą.

O rozumowaniu tern powiemy bez wahania, że odbyło się w sposób niezawodny, a nawet potrafimy ten sposób wskazać bez trudności. Rozumowanie

Ponieważ p lub q, i nie q

to odbyło się mianowicie wedle następującego schematu:

zatem p.

Otóż logika formułuje wyraźnie i ba-Ponieważ każde A jest B, a żadne C da niektóre schematy, które mniej lub

nie jest B

więc żadne C nie jest A.

więcej świadomie stosujemy w praktyce naszych rozumowań, dopatrując się Rozumowania odbywające się wedle mniej lub więcej wyraźnie w podpada-tego schematu wszystkie są niezawodne, n’u naszych konkretnych rozumowań albowiem jeżeli każde A jest B, a żadne pod te schematy —- gwarancji ich siły C nie jest B, to żadne C nie jest A, dowodowej, ich niezawodności. Poka-niezależnie od tego, co oznaczałyby żuje się przytem, że większość tych sche-przytem terminy A, B i C.    matów da się sformułować przy wy-

Weźmy inny' przykład rozumowania, łącznem użyciu takich wyrażeń sta-które możnaby włożyć w usta jakiegoś łych, jak „jeżeli, to", „i", „lub", wy-ministra skarbu: ’    rażeń, jak „jest“, „każdy“, „żaden"

Wydatki będą obniżone lub równo- i t. p. Wyrazy takie nazywa się wy-waga budżetowa zostanie zachwiana, ale razami logicznemi. Prócz tych równowaga budżetowa nie zostanie za- wyrazów logicznych do sformułowania

chwiana;

zatem wydatki będą obniżone.

I to rozumowanie ocenimy jako od- nazwy lub dowolne zdania i t. p. Wy-bywające się w sposób niezawodny. Po- razy logiczne służą do stwierdzania trafimy też wskazać taki niezawodny pewnych związków. I tak „jeżeli to", sposób rozumowania, pod który rozu- „lub“, „i" i t. p. służą do stwierdzania mowanie powyższe podpada. Sposób ten pewnych związków między faktami, wskazany jest przez następujący schemat: z których zdajemy sprawę w zdaniach Będzie tak a tak lub będzie owak, ale temi słowami łączonych. Np. mówiąc owak nie będzie;    „przestaniesz palić lub nabawisz się cho-

zatem będzie tak a tak.    roby serca", stwierdzamy między dwo-

Sposób rozumowania wyznaczony ma temi faktami taki związek, że jeśli przez ten schemat jest niezawodny, al- nie zajdzie jeden, to zajdzie drugi. Wy-bowiem: jeżeli będzie tak a tak lub bę- rażenia „każdy", „żaden", „jest" służą dzie owak, a owak nie będzie, to będzie znowu do stwierdzania związków mię-tak a tak. Pisząc schemat powyższy, dzy przedmiotami lub klasami przedmio-posłużyliśmy się zwrotami „będzie tak tów! Np. mówiąc „każdy pies jest ssa-

owych schematów rozumowania potrzeba nam liter zastępujących dowolne

kiem“, stwierdzamy pewien związek usprawniono przez stworzenie specjal-między klasą psów a klasą ssaków, nej, przejrzystej symboliki, podobnej Przykłady już przytoczone i inne, które do symboliki matematycznej. Trudno nietrudno byłoby przytoczyć, wskazują, przypuścić, żeby matematyka była jak ważną rolę wyrazy logiczne odgry- osiągnęła ten stopień rozwoju, jaki dziś wają przy rozumowaniu. Rozumując, posiada, gdyby się była posługiwała uwagę naszą skierowujemy przede- tylko zwyczajną mową, a nie była stwo-wszystkiem na związki wskazane przez rzyła swej sztucznej mowy, swoich zna-te wyrazy, zauważenie tych związków ków „ +    swoich nawiasów i t. d.

przejrzystość i zwięzłość, tak bardzo zadaniach bardziej Logika formalna

skłania nas właśnie do wyprowadzenia Znaki te dają twierdzeniom matematyki wniosku, który wysnuwamy.

Otóż logika, chcąc zbadać niezawod- przydatną przy

ność owych ogólnych schematów rozumowania, które się dadzą sformułować zrazu nie posługiwała się żadną symboliką specjalną, zrazu też niedaleko wyszła poza zbadanie schematów rozu-

skomplikowanych.

jest Au lub „jeżeli p lub q, a me q, to p'“.    ........

Przytoczone właśnie twierdzenia zdają boliczną. Nazywa się ją tez, dzięki sprawę z niezawodności rozpatrzonych ścisłemu związkowi rzeczowemu, jaki

poprzednio sposobów rozumowania.    3% HCZY z matematyką, 1 o g i k ą ma

tematyczną lub algebraicz-n ą. Owa logika symboliczna, zwana też logistyką, oderwała się od macierzystego łona logiki pojętej jako te-orja nauki, z którego wyrosła. Jej zagadnienia należą do podstawowych zagadnień matematyki, której owa logika symboliczna czuje się bliższą niż teorji nauki.

przy pomocy wyżej wspomnianych wy-• razów logicznych, przystępuje do analizy znaczenia tych wyrazów i uStala mowań pospolicie stosowanych. Dopiero pewne ogólne twierdzenia, które płyną £?dy w wieku XIX stworzona została z tej analizy. Takiemi twierdzeniami, specjalna symbolika logiczna, poczęła które na podstawie samej tylko analizy logika formalna kroczyć siedmiomilowe-znaczenia wyrazów logicznych dają się mi butami naprzód. Dlatego też tę no-uzyskać, są np. „jeżeli każde A jest B, woczesną logikę formalną, ten pień, a żadne C nie jest B, to żadne C nie z którego rozrasta się cała matematyka, nazywa się logiką sym-

Logika formalna i logika symboliczna.

Rozumowanie zawodne.

Wróćmy jednak do logiki pojętej ja-

na-

Dział logiki składający się z twierdzeń opartych na analizie znaczeń wyrazów logicznych nazywa się logiką formalną. Wyrosła ona z badania schematów naszych rozumowań pod względem ich niezawodności. W ostatnich dziesiątkach lat odkryto jednak, że doniosłość logiki formalnej jest znacznie większa. Okazało się bowiem, że przy pomocy wyrazów logicznych ko refleksja nad metodami i narzędzia-można zdefinjować wszystkie terminy mi pracy naukowej. Mówiliśmy już występujące w matematyce. Co więcej, o niezawodnych sposobach rozumowa-pokazało się, że pewniki matematyki nia. Stosuje się jednak i ceni w można udowTodnić na podstawie tych de- ukach nietylko niezawodne sposoby finicyj oraz twierdzeń logiki formalnej, rozumowania. Przyjrzyjmy się, jak Ten ścisły związek między logiką for- przyrodnik dochodzi do ustanowie-malną a matematyką odsłonił się przed nia praw rządzących w przyrodzie, np. nami wtedy, gdy logikę formalną jak w fizyce dochodzimy do stwierdze-

objętość (v)

12

Ci O CO H

i n d u k c y j-n e m i. Stanowią one, nie jedyny zresztą, sposób zawodnego rozumowania.

nia, że przy stałej temperaturze prężność danej masy gazu jest odwrotnie proporcjonalna do jej objętości. Z szeregu pomiarów uzyskujemy dajmy na to takie wyniki: Przy danej temperaturze :

prężność (p)

Na podstawie tych danych wyprowadzamy ogólny wzór p X v^=12.

Gdybyśmy mieli wskazać, jaką ogólną zasadą postępowania kierowaliśmy się, przeprowadzając powyższe rozumowanie, to zapewne sformułowalibyśmy tę zasadę w taki mniej więcej sposób: ponieważ w kilku wypadkach, a do tego we wszystkich rozpatrzonych, ogólny nasz wzór sprawdził się, zatem jest on prawdziwy. Każdy widzi, że taki sposób rozumowania nie jest niezawodny. Jeśli coś działo się kilka razy w pewien sposób, to przecież niekoniecznie w ten sposób będzie się dziać zawsze, choćbyśmy żadnego wyjątku nie napotkali. Rozumowania tego typu nazywa się rozumowaniami

Logika stara się wykryć owe zawodne, a jednak w naukach stosowane i cenione, typy rozumowania. Wykrycie ich nie jest rzeczą łatwą i nie jest też dotychczas w zadowalający sposób dokonane.

Z owemi zawodnemi, a przecież ce-nionemi sposobami rozumowania wiąże się zagadnienie, jakie rozsądne racje przemawiają za stosowaniem tych zawodnych sposobów rozumowania. Czy może okolicznością przemawiającą za niemi jest wprawrdzie nie pewność wniosków, do których one doprowadzają, ale

przecież wysokie ich prawdopodobieństwo? A dalej wiąże się z tem przypuszczeniem problemat, co to jest prawdopodobieństwo, jaki stopień prawdopodobieństwa czyni rzeczą rozsądną uznawanie za prawdę jakiegoś twierdzenia, i wiele innych.

Metody poszczególnych typów nauk.

Tyle o rozumowaniu. Nie samem jednak rozumowaniem żyją nauki. Rozumować można tylko wtedy, gdy się zdobyło już jakieś twierdzenia, by z nich wysnuwać inne jako wnioski. Gdyby nie było innych sposobów zdobywania uzasadnionych twierdzeń niż przez ro- • zumowanie, to nie miałoby się punktu wyjścia dla rozumowania, brakłoby dlań Archimedesowrego punktu oparcia.

Otóż logika bada sposoby zdobywania twierdzeń inne niż rozumowania.

Ze względu na te sposoby dzieli się nauki na dwie wielkie grupy: 1) nauki empiryczne, t. j. te, w których dopuszczalnym sposobem uzasadniania twierdzeń jest oparcie ich na doświadczeniu (—» Doświadczenie) czyli na widzeniu, słyszeniu i t. d. (do tych należą nauki przyrodnicze i historyczne) , oraz 2) nauki aprioryez-n e, w których na doświadczeniu nie wolno żadnych twierdzeń opierać (do tych należy logika symboliczna i matematyka). Różnica w podstawach, na których opierają się nauki empiryczne i aprioryczne, pociąga za sobą wiele różnic wT sposobach dalszego ich postępowania. Do takich należy np. fakt, że w naukach apriorycznych dopuszczalne są tylko niezawodne sposoby rozumowania, gdy tymczasem w naukach empirycznych dopuszcza się niektóre sposoby rozumowania zawodne, jak np. indukcyjne.

Logika bada sposoby postępowania właściwe pewnym tylko naukom, zajmując się jużto budową systemów

charakterze podręcznikowym:

aksjomatycznych, którą to postać przyjmują nauki matematyczne, jużto budową systemówT przyrodniczych, jak np. fizyka, lub konstrukcją nauk historycznych. Badając te nauki, znajduje szerokie pole działania. Tak np. gdy w ostatnich dziesiątkach lat przy budowie systemów matematycznych uwikłano się w sprzeczności, zwane anty-nomjami, analiza logiczna, niczem dobra diagnoza lekarska, wykryła źródło tej choroby w pewnych usterkach metody stosowanej przez matematykę i usuwając te usterki, uwolniła wspaniały gmach matematyki od tej zabójczej skazy. Badając strukturę nauk przyrodniczych, wyszukuje logika, co w nich powstało pod dyktatem doświadczenia, a co w nich jest przez umysł badacza narzucone.

O wielu działach logiki dla braku miejsca musimy tu przemilczeć. Wspomnimy jeszcze krótko, że logika, badając narzędzia pracy naukowej, zajmuje się językiem, czyli mową, jako nie-zbędnem tej pracy narzędziem. Wykrywa liczne jej wadliwości, które stanowią jedno z głównych źródeł błędu i wskazuje środki zapobiegające tym wadliwościom, zalecając np. ścisłe d e-finjowanie wyrazów i wskazując jego sposoby.

Pożytek płynący z logiki.

Na zakończenie parę słów o pożytku płynącym ze studjowa-nia logiki. Nie należy sądzić, jakoby nauka wtedy dopiero miała rację bytu, jeśli dostarcza jakiejś praktycznej korzyści. Każda nauka jest cenna sama dla siebie, a nie dopiero ze względu na zastosowania do życia praktycznego, jakie z niej płyną. Jednakże studjowanie logiki dostarcza pewnych korzyści praktycznych, chroni nas ono mianowicie przed błędem, pomaga przy rozstrzyganiu sporów, przyczynia się do usprawnienia naszego myślenia. Ludzie umieją* poprawnie rozumować, choć nigdy logiki nie studjowali, podobnie jak umieją mówić poprawnie, choć nie uczyli się gramatyki. Rozumując, kierujemy się poczuciem poprawności logicznej, podobnie jak w mówieniu i pisaniu kierujemy się poczuciem grama-tycznem i ortograficznem. Poczucia takie jednak bywają zawodne, błędów one nie wykluczają. Na błędy ortograficzne mniej jest jednak narażony ten, kto poza poczuciem ortograficznem zna prawidła ortografji. Tak samo jest z błędami rozumowania. Rzadziej w nie popadnie ten, kto zna prawidła rozumowania sformułowane przez logikę. A błędy w rozumowaniu zdarzają się nawet u t. zw. ludzi wykształconych znacznie częściej niż błędy ortograficzne. A dalej zdarza się, że dwom ludziom ich poezucie ortograficzne co innego dyktuje; instancją rozstrzygającą ich spór jest wtedy słownik ortograficzny lub prawidła ortografji. Zupełnie takie same usługi w wypadkach sporu dotyczącego poprawności rozumowania oddać może logika. Bez jej pomocy spory takie bywają nierozstrzygalne. Po trzecie wrreszcie znajomość logiki usprawmiać może nasze myślenie. Logika bowiem podaje niezawodne schematy rozumowań, w praktyce nieraz nieznane i niestosowane. Przy ich po* mocy można niektóre dowody przeprowadzać krócej niż bez nich. Kto wuęc zna prawidła logiki, ten sprawniej będzie rozumował, więcej zależności między twierdzeniami wykryje, niż ten, kto teoryj logicznych nie zna. Owa zaś zdolność do bystrego przenikania związków logicznych jest niezmiernie ważnym motorem pracy poznawczej.

K. Ajdukiewicz.

Literatura: Z bogatej literatury polskiej dotyczącej logiki podajemy kilka prac

szawa

wyd. 2. Lwów-Warszawa 1929. Sośnic-k i K.: Wskazówki do rozwiązania zadań logicznych zawartych w Zarysie logiki. Lwów-Warszawa 1926.

już na samolocie z 12-

nem

Twardowski K.: Zasadnicze pojęcia logiki i dydaktyki. Lwów 1913. J e v o n s W. Stanley: Logika. Prz. Cz. Znamierowski. Warszawa 1921. Śleszyński J.: Teoi'ja dowodu. 2 tomy. Kraków 1925 i '1929. Kotarbiński T.: Elementy teorji poznania, logiki formalnej i metodologii nauk. Lwów 1929. Łukasiewicz: J.: Elementy logiki matematycznej. Skrypt autoryzowany. Warszawa 1929. A j d u k i e-w i e z K.: Logiczne podstawy nauczania. Encyklopedja wychowania, t. II, z. 1. War-1934. S o ś n i c k i K.: Zarys logiki,

LOTNICTWO. (Tabl. 30—37). Lotnictwo t. zn. żegluga powietrzna na aparatach cięższych od powietrza jest najważniejszym działem aeronautyki (z gr. aer, powietrze i nautes, żeglarz), obejmującej wszelkie działy żeglugi powietrznej (-»Sterówce i balony). Lotnictwo dzieli się na lotnictwo silnikowe i szybownictwo czyli lotnictwo bezsilnikowe.

Kiedy ludzkości urosły skrzydła.

Pierwszym człowiekiem, któremu udało się zbudować maszynę latającą, cięższą od powietrza, był Francuz, P e-n a u d. Jego samolot, lub raczej — jakbyśmy dziś powiedzieli — latający model samolotu, zbudowany w roku 1879, był zupełnie podobny do modeli wyrabianych obecnie przez młodzież pod kierownictwem L. O. P. P. Miał takie samo małe śmigiełko, poruszane gumowym sznurkiem, który trzeba skręcić, aby rozkręcając się, nadał ruch wirowy śmigłu. Samolocik Penauda latał, ale nie udało się według tego modelu wykonać latającej maszyny, która uhiosłaby człowieka.

W jedenaście lat później uczony niemiecki Otto Lilienthal, który stworzył naukowe podstawy lotnictwa, służące później wszystkim innym wynalazcom, dokonał szeregu lotów na samolotach bezsilnikowych własnej konstrukcji, unoszących się dzięki prądom powietrznym. Najdłuższy lot Li-lienthala odbył się na przestrzeni 400 m w roku 1896 i niestety, zakończony został katastrofą, po której ciężko ranny uczony zmarł.

Prawie jednocześnie z Lilienthalem prowadził badania naukowe nad możliwością lotu polski uczony Stefan Drzewiecki. W latach 1887—1889 wydał on kilka dzieł nie ustępujących w niczem pracom Lilienthala.

Na teorji Drzewieckiego oparł się inny Polak, Czesław Tański, który w roku 1893 zbudował szybowiec własnego pomysłu i dokonał na nim kilku krótkich lotów po 20, 40 metrów.

Tak więc w stosunku do wykonanej pracy i poniesionych trudów wyniki nie były zbyt zachęcające.

Lecz oto dnia 17 grudnia 1903 roku dwaj młodzi Amerykanie, bracia W i 1-bur i Orwiile Wright przelatują kolejno konnym silnikiem 36, 59, 66 i wreszcie 284 metry, utrzymując się przy tym ostatnim locie minutę w powietrzu.

Wrightowie też nieodrazu doszli do tak pomyślnego wyniku. Już w roku 1896 zaczęli budować szybowce, na których w kilka lat później latają z róż-powodzeniem, startując ze wzgórz piaszczystych nad morzem. Jeden z tych lotów trwa aż 72 sekundy, co zachęca młodych konstruktorów do próby zaopatrzenia szybowca w silnik, zakończonej pierwszym w historji lotem prawdziwego aeroplanu w r. 1903.

Zachęceni tym sukcesem, Wrightowie budują nowy, jeszcze lepszy samolot i w roku 1904 wykonują na nim 105 lotów. Ta maszyna w porównaniu z dotychczasowemi wydaje się cudem techniki: jej szybkość wynosi 47 km

na godzinę; można nią kierować, skrę- no się kosztem ich niepowodzeń i prze-cać i wzbijać się na kilkanaście metrów powiadano niepowodzenie dalszych wzwyż. Przelatuje ona dystans 4600 m prób. w czterech okrążeniach lotniska Simens

Minęło trzydzieści lat. W ciągu tego Station. Konstruktorzy przelatują na krótkiego czasu lotnictwo stało się naj-nim 39 km w 38¹/₂ minuty.    potężniejszem narzędziem obrony kra-

To nadzwyczajne powodzenie zwal- ju, najszybszym środkiem lokomocji, czyło wkońcu nieufność i lekceważący Samolot umożliwił zbadanie niedostęp-stosunek do maszyn latających. Frań- nych pustyń, gór i obu biegunów. Dziś, cja zakupuje wynalazek braci Wright, po trzydziestu latach, szybkość samo-a całe zastępy inżynierów gorączkowo lotu z 47 km na godzinę wzrosła do zaczynają pracować nad jego udosko- 707; wysokość lotu — z 12 metrów do naleniem, lub też nad budową samolotów własnego pomysłu.

Do tych ostatnich należał Francuz,

Bleriot. W roku 1906 udaje mu się przelecieć zaledwie 100 m. Ale już w rok później odbywa podróż powietrzną • na dystansie 7 km, zaś dnia 25 lipca 1909 roku, na jedenastym zrzę-du typie swego samolotu z 50-konnym silnikiem, przelatuje nad kanałem La Manche z Francji do Anglji, zdobywając nagrodę 25.000 franków. Ten lot trwa 32 minuty. Przebyta przestrzeń wynosi 40 km. W dodatku jest to pierwszy przelot nad morzem.

13.500; przestrzeń przebyta bez lądowania — z kilku do 10.000 km.

Nam, którzy przywykliśmy do codziennego widoku szybujących pod chmurami samolotów, do coraz częstszych przelotów przez Atlantyk, do rekordów i podróży powietrznych, nam, ludziom XX wieku, nie wydaje się to niczem nadzwyczajnem. Dopiero spoglądając w przeszłość, widzimy, jak nadzwyczajny, jak olbrzymi postęp dokonał się w lotnictwie.

Lotnictwo wojskowe istnieje od roku 1910. Pierwsza Francja, po niej zaś Niemcy wprowadziły je do armji.

Wojna światowa, która spowodowała tyle nieszczęść, ma tę zasługę, że pchnęła rozwój lotnictwa naprzód w szalonem tempie.

Rozmach ten na krótko tylko został zahamowany po zawarciu pokoju. Od lat kilkunastu ulepszenia i nowe wynalazki w lotnictwie dokonują się niemal codziennie.

Czy mogło przyjść do głowy braciom Wright, że ich kruchy samolot po trzydziestu latach zmieni się w potwora o 12 silnikach, łącznej mocy 7.200 koni mechanicznych? Że w roku 1934 będą istniały maszyny unoszące w powietrze 150 ludzi! Że ktoś dla sportu poleci sobie z Warszawy na spacer dokoła Afryki, albo z Londynu do Australji? Czy w fantazji czyjejkolwiek powstała wówczas myśl o możliwości okrążenia na samolocie kuli ziemskiej w ciągu sześciu dni, jak to uczynił amerykański pilot Post?

Wyścig ludzkości w rozwoju lotnic-Wówczas gdy Wrightowie i Bleriot twa nie ma sobie równego w żadnej zaczynali latać, wysiłki ich traktowane innej dziedzinie; jest bezprzykładny, były jak popisy cyrkowe przed zgro- To też możemy być dumni, że P o 1 s k a madzoną publicznością. Bez przekona- bierze w nim udział na zaszczytnem nia kiwano głowami, nie wierząc miejscu, choć u nas aż do lat ostatnich w przyszłość jednego z najwspanial- nie było warunków, które sprzyjałyby szych wynalazków. Wyśmiewano lotni- temu rozwojowi. Nasze samoloty spor-ków w niemądrych piosenkach, bawio- towe należą do najlepszych na świecie;

szukaj w tomie piątym!

■3

nasze lotnictwo wojskowe i jego maszyny służą za wzór sąsiadom; nasze lotnicze linje komunikacyjne pracują bez wypadków, a płat.owce wszelkich typów wyrabiane u nas kupują liczne państwa dla własnego użytku.

Dzień 17 grudnia 1903 roku, w którym pierwszy samolot z pierwszym pilotem oderwał się od ziemi, stanowi wielką datę w historji wszystkich narodów. W tym dniu ludziom urosły skrzydła.

Zasada lotu.

Zanim przystąpię do opisu płatowca, muszę choćby w najprostszej formie wyjaśnić czytelnikowi zasadę, na której opiera się lot aparatów cięższych od powietrza. (Pomijam tu całkowicie aparaty takie, jak śmigłowce, skrzydłowce i t. p., których lot dotychczas nie został zrealizowany, albo które znajdują się jeszcze w stadjum prób).

<ś

Ryc. 36. Zasada lotu latawca.

Zacznijmy od zwykłego latawca, który chłopcy puszczają na nitce w czasie wiatru (ryc. 36). Dostatecznie silny wiatr, uderzając o płaszczyznę latawca AB, wywołuje napór, który na rysunku oznaczamy wielkością P, skierowaną prostopadle do płaszczyzny AB w jej środku C. Wielkość siły napo-ru rozkłada się na S równoległą do nitki ciągnącej latawiec i na pionową V. Siła S wywołuje napięcie nitki i zostaje zniesiona przez siłę (—S) przytrzymu-

jącą tę nitkę. Siła pionowa W przeciwdziała ciężarowi latawca Q. Jeżeli siła ta jest większa od ciężaru Q, latawiec się wznosi; jeżeli jest równa ciężarowi Q, latawiec tkwu w powietrzu nieruchomo ; jeśli zaś jest mniejsza od ciężaru Q, latawiec opada wdół.

Z rysunku wynika, że wielkość siły wznoszącej V zależy od wielkości napo-ru wiatru P na płaszczyznę latawca, a więc — prościej mówiąc — od siły wiatru czyli od jego szybkości.

Zastąpmy teraz powierzchnię latawca przez płaszczyzny nośne samolotu; ogon latawca, zapewniający mu równowagę, przez organy sterowe samolotu; wiatr zaś i chłopca biegnącego naprzód i trzymającego nitkę — przez silnik i śmigło, a łatwo już będziemy mogli zrozumieć, jak odbywa się lot samolotu.

Płatowiec (Ryc. 37).

Różnorodność typów samolotów (t. zn. płatowców posiadających zespół silnika i śmigła) stwarza pewne trudności ich opisu w szczupłych ramach niniejszego artykułu, to też ograniczę się do najprostszych danych, które jednak zasadniczo wyjaśniają sposób budowy i sterowania samolotu.

Śmigło (8) jest to śruba powietrzna, zbliżona do śrub okrętowych, cztero-, trój- lub najczęściej dwuramienna, która wskutek obrotu, stwarza siłę ciągnącą samolot wprzód. Rozróżniamy śmigła metalowe i drewniane. Te ostatnie wykonane są z kilku warstw wyborowego drzewa, spojonych klejem. Śmigieł nie robi się z jednego kawała drzewa, ponieważ trudno byłoby o dostatecznie wielkie kloce bez sęków, pęknięć i t. p. wad. Prócz tego śmigło klejone z kilku warstw nie ulega paczeniu się i odkształcaniu.

Kadłub (K) jest to część płatowca stanowiąca podstawę łączącą wszystkie inne zasadnicze części, które są doń

3L

ż.

IftWI

N \

KO.

T5=n

r=D

spr—

Sj

p,"'

]Tr

Ryc. 37. Płatowiee.

przytwierdzone: łoże silnikowe (l), skrzydła (Pg i Pd), stery (D) i podwozie (.(?). Szkielet kadłuba, podobnie jak szkielet skrzydeł i sterów oraz podwozie, może być wykonany z rur stalowych lub z dźwigarów drewnianych. Kryty bywa sklejką drzewną, płótnem lub też blachą (alumirijowrą albo stalową). Istnieją rówmież kadłuby bez szkieletu, wykonane ze sklejki drzewnej lub z blachy falistej. Szkielet kadłuba usztywniony jest wewnętrznemi ścięgnami stalowemi, których napięcie można regulować.

Przednią część kadłuba stanowi łoże silnikowce (l), na którem spoczywa silnik (M) przymocowany śrubami do dźwigarów" (—»Silniki). Za silnikiem mieszczą się zbiorniki benzyny (T), dalej zaś gondola czyli miejsce załogi. Kabina pilota (KP) zawiera tablicę zega-rówc i przyrządów pokładowych, drążek (F) i orczyk sterowy (N), siedzenie dla pilota oraz instalację świetlną, cieplną i t, d. Kabina obserwatora (KO) (pasażerska, pocztowa, bombardjerska) zawiera siedzenie obserwatora (pasażerów, pozostałej załogi) oraz inne urządzenia, zależnie od przeznaczenia samolotu. Końcowa część kadłuba czyli ogon opiera się na płozie drewnianej (ryc. 38 B) lub stalowej, która jest resorowana i zabezpiecza ogon od uszkodzeń przy ruchu na ziemi (O).

ow.

■m A

Ryc. 38. A — Podwozie. B — Płoza ogonowa, p — golenie przednie; t — golenie tylne; r — rozporka, regulująca rozstawienie goleni; k — górne okucie goleni umocowane do dźwigarów kadłuba; łn — łączniki, na których spoczywa oś; g — sznur gumowy łączący oś z podwoziem ; ow — owiewka ; s — ścięgna stalowe, usztywniające całość.

Podwozie może mieć kształt bardzo rozmaity. Jako materjał do jego budowy służą rury stalowe lub belki drewniane. Najczęściej spotykany kształt podwozia drewnianego przedstawia ryc. 38 A.

Skrzydła, czyli płaty nośne, przytwierdzone są cło kadłuba bezpośrednio lub na koźle oporowym, czyli baldachimie. Szkielet skrzydła może być drew-

Ż.EBEKK-0 H.B.4. (HtWMT)

€>m

PM

fBSSSk

JQMĄ(M**WK)(srąftet)

i/snm rrutń

ŻEBERKO CRUbKOM c.

SOSKĄ

aCDClJC

Caza?

J

WSIOM

7_

olcg^

'KLMJOMKĄ (prtKTAl OM/SĄOO

ooyr soAMfoi/onr

Ryc. 39. Żebra skrzydłowe. £) — przestrzeń pusta, przez którą przechodzi dźwigar skrzydła.

niany lub z rur stalowych, kryty płot- namicznym. Każdy konstruktor wypra-nem, sklejką drzewną lub blachą, cowuje dla swego samolotu odpowiedni Szkielet składa się z jednego lub kilku profil skrzydła. Rzeczą doświadczenia, dźwigarów i z prostopadle do nich szczęścia i często przypadku jest wyna-ustawionych żeber, które usztywnione lezienie najkorzystniejszego kształtu, są ścięgnami stalowemi (ryc. 39).    (Kształt profilu skrzydła odpowiada

kształtowi żebra skrzydłowego).

Samolot może być jedno, dwu, lub wielopłatowy, zależnie od ilości skrzydeł.

Kąt, jaki tworzy płaszczyzna skrzydła z osią podłużną samolotu, nazywa się kątem natarcia skrzydła. Kąt ten rozwarty jest ku przodowi (w kierunku ruchu samolotu). Im większy jest kąt natarcia, tern szybciej samolot się wznosi, ponieważ wówczas zwiększa się napór pędu powietrza na jego płaty od spodu (wypór).

Własności lotne samolotu uwarunkowane są jeszcze całym szeregiem innych szczegółów budowy, z których wymienię jedynie profil skrzydła, jako najważniejszy.

Profil skrzydła jest to obrys jego przekroju pionowego w kierunku ruchu. Dobry profil powinien stawiać możliwie mały opór czołowy oraz posiadać jak największy wypór, czyli zdolność wytwarzania jak największej siły unoszącej samolot przy danej szybkości i kącie natarcia. Rysunek profilu nie stanowi regularnej figury geometrycznej. Został on utworzony drogą doświadczeń i prób z modelami, które poddaje się badaniom w silnym prądzie powietrza w t. zw. tunelu aerody-

Stery zbudowane są podobnie jak skrzydła.

Utrzymywanie równowagi i kierowanie samolotem odbywa się w trzech płaszczyznach: poziomej, pionowej w kierunku ruchu i pionowej prostopadłej do kierunku ruchu.

Do zapewnienia równowagi i kierowania samolotem służą stery, poziomy i pionowy (czyli kierunkowy), umieszczone na ogonie płatowca.

Różne prądy, zagęszczenia i rozrzedzenia powietrza powodują ustawiczne zakłócanie równowagi samolotu w czasie lotu. Szczególniej narażona jest na to równowaga poprzeczna (w płaszczyźnie pionowej prostopadłej do kierunku lotu). Inaczej mówiąc — samolot kołysze się i pochyla najczęściej na boki. Aby utrzymać równowagę poprzeczną i aby ułatwić skręty przez pochylenie samolotu w odpowiednim kierunku — podobnie jak pochyla się jadący na rowerze — istnieje jeszcze jeden ster, umieszczony na końcach skrzydeł wpobliżu ich tylnej krawędzi. Sterem tym są lotki (ryc. 40).

Ryc. 40. Lotki (zakreskowane). R— drążek sterowy, d — dźwignie, r — linki sterowe, p — połączenie górnych lotek z dolnemi.

Lotki tworzą w czasie spoczynku jedną płaszczyznę ze skrzydłami. Oś ich przebiega równolegle do krawędzi skrzydła. Są one połączone w ten sposób z drążkiem sterowym, że wychyleniu drążka w lewo odpowiada obrót lewej lotki wgórę, prawej zaś wdół i odwrotnie.

Przyrządy pokładowe.

Praca silnika w powietrzu kontrolowana jest przy pomocy następujących przyrządów, umieszczonych w kabinie pilota: termometr smaru, termometr wody (tylko przy silnikach chłodzonych wodą), manometr ciśnienia smaru, manometr ciśnienia benzyny, zegar benzynowy (czyli wskaźnik ilości benzyny w zbiorniku), licznik obrotów śmigła. Prócz tego pilot ma do dyspozycji przyrządy kontrolne lotu : pochyłościo-mierz podłużny i poprzeczny, szybkościomierz, wysokościomierz i wskaźnik skrętów, z przyrządów nawigacyjnych zaś — busolę.

Obserwator na samolotach wojskowych ma w swej kabinie również busolę, wysokościomierz i zegar czasowy. Zarówno pilot jak obserwator powńnni mieć mapy przelotu.

Do wielkich przelotów rekordowych, obecnie zaś również w lotnictwie ko-munikaeyjnem, stosuje się automatyczne przyrządy sterowania. Istnieją dwa rodzaje takich przyrządów; pierwszy służy do utrzymania stałego kierunku lotu, drugi zaś — do utrzymania stałej wysokości i równowagi poprzecznej samolotu.

Automatyczny przyrząd kierunkowy działa w związku z busolą. Jest on połączony przenośnią magnetyczną ze sterem kierunkowym (pionowym) w ten sposób, że całość, raz nastawiona na pożądany kurs, działa automatycznie i wyrównuje przypadkowe zboczenia, notowane przez pionowy giroskop (p. str. 379), włączony do przyrządu. Przyrząd ten wykreśla też na mapie drogę odbytą przez samolot, uwzględniając t. zw. dryf, czyli odchylenie od zamierzonej trasy, spowodowane bocznym wiatrem.

Takie urządzenie pozwala pilotowi w każdej chwili sprawdzić, gdzie mianowicie się znajduje, oraz nadzwyczajnie ułatwia mu pilotowanie, które ogranicza się do minimalnych poprawek i kontroli.

Do utrzymania danego poziomu i równowagi poprzecznej w locie służy inny przyrząd, oparty na zasadzie działania giroskopu poziomego, który połączony jest ze sterem wysokości i z lotkami. Wyrównuje on wszelkie wychylenia poprzeczne i podłużne samolotu.

Sterowanie samolotami przy pomocy fal radjowych z ziemi, lub z innego samolotu jest przedmiotem prób, które — jak dotąd — nie dały jeszcze pomyślnych wyników, pozwalających na stosowanie tego systemu w praktyce. Natomiast radjo oddaje bardzo poważne usługi pilotom w czasie lotu nocnego na nieoświetlonej trasie, lub we mgle. Specjalnie w tym celu zbudowana radjostacja nadawcza wysyła w przestrzeń fale kierunkowe, które mogą być przyjęte tylko na linji łączącej dwa dane lotniska. Pilot, sterujący sa-

nak samolot wychyli się w jakąkolwiek Najnowszy sposób takiego prowadzę- stronę, to pilot odnosi takie wrażenie, nia pilota przez radjostację polega na jakby wychylała się (nieruchoma zainstalowaniu w kabinie dwóch kolo- w rzeczywistości) sylwetka. Zadaniem rowych świateł (z lewej strony zielone, jego jest więc utrzymanie sylwetki czerwone). Gdy samolot w położeniu poziomem, co osiąga przez

molotem, rozporządza radjostaeją od- Dopóki samolot leci poziomo i jest biorczą i, mając na uszach słuchawki, w równowadze, sylwetka przed pilo-otrzymuje te sygnały w czasie lotu. tern również zachowuje się spokojnie, Jeżeli zbacza z prostej drogi, sygnały równolegle do „horyzontu**. Jeżeli jed-słabną, co ostrzega go o zboczeniu.

z prawej

leci dobrze, palą się oba światła; gdy odpowiednie manewrowanie sterem. Po-zbacza w lewo — gaśnie lewe, i od- nieważ zaś poziome położenie sylwetki wrotnie: przy zboczeniu w prawo — odpowiada takiemuż położeniu samolotu, równowaga w tym wypadku zostanie osiągnięta.

gaśnie prawe.

Prócz tych przyrządów do nocnych lotów i do lotów we mgle stosuje się t. zw. sztuczny horyzont (wynalazek

Start i lądowanie.

Po wypróbowaniu silnika na ziemi inż. Sperry). Jest to przyrząd, który pilot prowadzi samolot na środek lot-pozwala pilotowi orjentować się, w ja- niska, trzymając silnik na niewielkich kiem położeniu znajduje się jego samo- obrotach, wystarczających do pocią-iot, mimo że nie widać ani ziemi, ani gnięcia maszyny na ziemi, i ustawia ją n*eka.    pod wiatr. Następnie daje pełny gaz.

Lądowanie odbywa się w sposób na-

Sztuczny horyzont oparty jest rów- Gdy samolot rusza do startu, pilot pod-nież na zasadzie giroskopu, czyli krąż- nosi ogon samolotu, odpychając drą-ka wirującego, który obraca się dzięki żek sterowy wprzód. Jednocześnie pędowi powietrza, doprowadzanego utrzymuje sterem kierunkowym (or-doń przez rurkę wystającą na skrzydle, czyk, kierowany nożnie) prostą linję otworem w kierunku lotu. Giroskop wybiegu. Samolot nabiera szybkości umieszczony jest na dwu osiach prosto- dostatecznej do lotu i wówczas należy padłych do siebie, co pozwala mu pozo- przez pociągnięcie drążka sterowego stawać w równowadze stałej (spowo- ku sobie oderwać go od ziemi, dowanej przez szybki ruch obrotowy jego stosunkowo wielkiej masy), mimo stępujący. Zmniejszywszy do minimum iż samolot wychyla się w trzech pła- obroty silnika przez zamknięcie gazu, szczyznach. Główna oś giroskopu, ta, na tak że siła ciągnąca śmigła równa się której wiruje krążek, połączona jest prawie zeru, pilot odpycha lekko drą-sztywno z małą sylwetką samolotu, wy- żek sterowy wprzód, skutkiem czego ciętą z blachy. Znajduje się ona przed samolot pod niewielkim kątem zniża pilotem na tablicy przyrządów i jest się ku ziemi. Gdy już od powierzchni stale oświetlona. Poza nią, na tle przy- lotniska dzieli go nieznaczna odległość mocowanem nieruchomo do tablicy, (1—2 metry), zaczyna delikatnie ścią-narysowana jest pozioma lin ja, mająca gać drążek sterowy ku sobie, zmniej-wyobrażać horyzont. Łatwo zrozumieć, szając kąt lotu. Ponieważ siła ciągnąca że sylwetka samolotu, jako połączona śmigła wówczas nie działa, szybkość z giroskopem, zachowuje zawsze poło- lotu zmniejsza się, napór na płaszczy-żenie poziome; natomiast linja „hory- zny nośne maleje i samolot opada co-zontu** przechyla się wraz z samolotem, raz niżej, dotykając wreszcie kołami

i płozą ogonową lotniska. Po kilkudzie- styczne, o które samolot zaczepia ha-sięciu metrach dobiegu samolot zatrzymuje się.

kiem, umieszczonym pod ogonem. Urządzenie to hamuje i skraca dobieg samolotu po wylądowaniu.

Wodnosamoloty startują z katapul-ty, umieszczonej na pokładzie awiomatki. Katapulta jest to maszyna, zasadniczo zbliżona do ogromnej procy, która wyrzuca wodnosamolot w powietrze, nadając mu szybkość początkową.

Wodowanie wodnosamolotów odbywa się na morzu, koło okrętu, poczem zostają one wciągnięte na pokład żó-rawiem.

Największa szybkość, jaką dotąd udało się rozwinąć w locie, należy do wodnosamolotu. Wynosi ona .707 km/ godz. Również największą ilość pasażerów podnosi łódź latająca DO-X (150 ludzi).

Równolegle z rozwojem techniki budowy samolotów lądowych posuwa się technika budowy wodnosamolotów, czyli samolotów przeznaczonych do służby na morzu. Wodnosamolot (hydroplan) opuszcza się na wodę; mówimy o nim, że nie ląduje, lecz woduje.

W tym celu bądź kadłub, bądź podwozie przystosowane jest do unoszenia wodnosamolotu na powierzchni. Wodnosamoloty, które wodują wprost na kadłub i nie posiadają podwozia, nazywamy łodziami latającemi, takie zaś, których podwozia zaopatrzone są w pływaki — wodnosamolotami pływakowemu

Autogiro.

Z innych rodzajów maszyn do latania cięższych od powietrza, prócz szybowców, o których będzie mowa w następnym rozdziale, znalazły ostatnio praktyczne zastosowanie aparaty zwane autogirami. Wytłumaczenie zasady lotu tych aparatów jest bardzo skomplikowane i nie mieści się w ramach niniejszej pracy. Autogiro jest samolotem zaopatrzonym w normalny silnik, przyczem zamiast skrzydeł samolot ten posiada wielkie czteroramienne śmigło poziome nad kadłubem, obracające się na osi, pędzonej oddzielnym silnikiem.

Autogiro może startować i lądować pod bardzo dużym kątem (bardzo stromo), przyczem wybieg i dobieg są nadzwyczaj krótkie, co ma wielkie znaczenie, jeśli chodzi o budowę lotnisk.

Przy idealnem rozwiązaniu autogiro powinno startować i lądować pionowo. Usunęłoby to wogóle sprawę lotnisk, gdyż taki start i lądowanie mogłyby odbywać się na każdem miejscu, nawet na dachu domu w mieście.

Wojskowe lotnictwo morskie należy do marynarki wojennej i jest jej bronią pomocniczą, przeznaczoną do patrolowania, rozpoznawania (wywiadów) i niszczenia portów, okrętów i samolotów nieprzyjaciela.

Szczególnie w wTalee z łodziami pod-wodnemi samoloty mogą marynarce oddać wielkie usługi, ponieważ łódź podwodna, nawet głęboko zanurzona, jest łatwo dostrzegalna i widoczna z dużej wysokości.

Państwa posiadające wielkie floty morskie mają okręty specjalnie przeznaczone do transportu wodnosamolotów i samolotów. Okręty takie nazywają się awiomatkami lub pływa-j ą c e m i bazami lotniczemi.

Samoloty mieszczą się pod pokładem awiomatki, która może ich pomieścić kilkadziesiąt, a nawet sto kilkadziesiąt.

W razie potrzeby dźwig wynosi samoloty na pokład, poczem startują one wprost z toru, biegnącego przez ³/₄ długości pokładu.

Lądowanie odbywa się również na pokładzie, przyczem wpoprzek toru zostają przeciągnięte gumowe sznury ela-

Szybowce.

Budowa szybowca zbliżona jest do budowy samolotu, z tą różnicą, że jest o wiele lżejsza. Różnicę zasadniczą stanowi brak silnika w szybowcu.

Wszystkie szybowce budowane dotychczas mają konstrukcję drewnianą, przyczem skrzydła i stery kryte są płótnem.

Szybowce do nauki latania mają kadłub nagi (nie kryty płótnem). Nie posiadają też gondoli, tylko niewielkie siedzenie dla pilota wprost na głównym dźwigarze kadłuba (ryc. 41). Szybowce sportowe (rekordowe czyli wyczynowe) mają kadłub kryty sklejką lub płótnem; posiadają też gondolę.

Ryc. 41. Szybowiec szkolny.

Jakim sposobem można latać bez silnika na płatowcu o nieruchomych skrzydłach ?

Rozróżniamy dwa rodzaje takiego lotu: ślizgowy i żaglowy. Ten pierwszy odbywa się zupełnie tak samo, jak lot papierowych samolocików, czyli t. zw. „gołębi“, sporządzanych przez chłopców w wieku szkolnym. Taki „gołąb'', rzucony wgórę albo puszczony z balkonu, opada pod niewielkim kątem ku ziemi, stopniowo tracąc wysokość, a jeżeli jest dobrze wykonany i lekki, może przebyć odległość dochodzącą (przy rzucie z ziemi) do 30—m.

Inna sprawa jest z lotem żaglowym, w czasie którego szybowiec nietylko nie traci wysokości, ale wzbija się ponad poziom, z którego wystartował. Takie nabieranie wysokości możliwe jest dzięki t. zw. prądom wstępującym, które unoszą aparat wgórę. Prądy

Ryc. 42.

wstępujące powstają z czterech przyczyn :

Prąd wstępujący wzdłuż zbocza. Gdy wiatr wieje w kierunku wzgórza, to napotykając na jego zbocze, odbija się od niego i zagęszcza do tego stopnia powietrze wzdłuż całego stoku, że nad szczytem tworzy się jakby niewidzialny bąbel, prący ku górze. Wygląda to w przekroju, jak rycina 42, gdzie wygięte strzałki oznaczają opływ wiatru.

Jeżeli teraz wzdłuż zbocza przeleci szybowiec — prąd powietrzny, opływający szczyt i zagęszczony nad zboczem, wyniesie go wgórę:

Prądy termiczne ziemne. Podczas operacji słonecznej różne miejsca w terenie nagrzewają się z różną szybkością. Tak np. wydmy piaszczyste nagrzewają się szybciej i silniej, niż lasy; pola — szybciej niż mokre łąki i stawy. Skutkiem tego nad miejscami bardziej nagrzanemi tworzy się prąd ciepłego powietrza, skierowa-

/*

Ryc. 43.

■1

f d.

Ryc. 44.

ny ku górze, co wygląda jak na rycinie 43.

Jeżeli teraz pilot zdoła krążyć na swym szybowcu w obrębie piaszczystej wydmy, niewątpliwie zostanie uniesiony wzwyż.

Odwrotnie rzecz się ma wieczorem: nagrzany słońcem piasek szybko osty-ga, natomiast las, woda i wilgotna łąka wolniej wypromięniowują nagromadzone ciepło; dlatego też po zachodzie słońca nad niemi właśnie tworzą się prądy wznoszące.

Prądy termiczne pod obłokami. Zjawisko to daje się łatwo zaobserwować pod kłębiastemi obłokami o płaskiej podstawie i wysokim, wydętym pionowo kształcie, jak na rycinie 44.

Prądy termiczne przed czołem burzy powstają i posuwają się wraz z nią naprzód (rycina 45).

Otóż lot żaglowy polega na umiejęt-nem wyszukiwaniu i wyzyskiwaniu prądów wstępujących, co pozwala piloto-

/fint. limitu-

Ryc. 45.

wi na odzyskanie wysokości, traconej stopniowo w locie ślizgowym.

Szybowiec posiada takie same stery jak samolot; pozwalają one na swobodne kierowanie nim podczas lotu ślizgowego i jedynie nabieranie wysokości uwarunkowane jest odnalezieniem przez pilota odpowiednich prądów.

Przeloty na szybowcu przyrównać można do przelotów na balonie wolnym, gdyż kierunek lotu zależy od kierunku postępującej burzy, od położenia chmur dogodnych do nabierania wysokości, od ukształtowania zboczy górskich i t. d. Poza tern szybowiec może być holowany na lince stalowej przez samolot i wówczas może odbyć drogę taką samą, jak samolot holujący.

Szybownictwo jest sportem, podobnie jak narciarstwo, saneczkowanie, żeglarstwo i t. p. Nie jest natomiast środkiem komunikacji i nie można mu tej roli narzucać. Poza tern jednak stanowi bardzo dobry wstęp do nauki latania na samolotach, ponieważ o wiele łatwiej jest kierować lekkim i powolnym szybowcem, niż samolotem o wielkiej szybkości i potężnym silniku. Przy-tem szybowiec — zależnie od typu — kosztuje od 1.500 do 3.000 zł., podczas gdy samolot — od 15.000 do 150.000 zł. Szybowiec wreszcie nie zużywa benzyny i smarów.

Klasyczny start szybowca odbywa się w sposób następujący. Szybowiec ustawia się na szczycie wzgórza, ogon zaś jego przymocowuje się zaczepem stalowym do wbitego w ziemię kołka Zprzodu, u dzioba szybowca znajduje się hak, na który zakłada się elastyczną linę gumową długości około 60 metrów. Oba końce liny naciągają ludzie w kierunku wiatru wiejącego pod zbocze, rozchodząc się pod kątem od szybowca. Gdy lina jest już napięta, zaczep ogona zostaje zwolniony i szybowiec, pociągnięty wprzód liną, wyskakuje w przestrzeń, jak kamień wyrzucony z procy. Jednocześnie lina spada z haka.

Tu zaczyna się lot. Pilot skręca i leci wzdłuż zbocza, wzrócony nieco czołem pod wiatr, aby go nie przeniosło na drugą stronę wzgórza, gdzie — jak widać na rycinie 42 —prąd gwałtownie opada. Doleciawszy do końca wzgórza, pilot zawraca i leci zpowrotem. Podczas tej defilady wznosi się coraz wyżej i jeżeli osiągnie wysokość 100 do 300 metrów, może próbować żeglowania od chmury do chmury, może odejść od zbocza, aby poszukać prądów termicznych nad terenem, lub wreszcie osiągnąć w locie ślizgowym inne wzgórze, nad którego zboczem znów będzie mógł wznieść się wgórę.

Lot na szybowcu jest przyjemniejszy jeszcze niż na samolocie: zupełna cisza, niewielka szybkość i bezpośredni, bardziej ptasi stosunek pilota do otaczającego go żywiołu stwarzają warunki, w których całkowicie można oddać się rozkoszy latania.

Sport szybowcowy jest w porównaniu z lotnictwem silnikowem tak tani, że niemal dla każdego dostępny; przy-tem bezpieczeństwo lotu na szybowcu nie jest mniejsze niż np. w narciarstwie.

Polski rekord przelotu na szybowcu wynosi około 150 km. Rekord zaś lotu bez lądowania — około 12 godzin.

Szybowce budują w Polsce Zakłady Kocjana w Warszawie. Prócz tego wielu konstruktorów buduje szybowce na własną rękę.

Szkoły szybowcowe znajdują się przy aeroklubach. Sportowe (cywilne) centrum wyszkolenia szybowcowego znajduje się w Bezmieehowej, wojskowe centrum — w Ustjanowej (góry Bieszczady). Spadochrony.

Spadochron stanowi obecnie część obowiązkowego ekwipunku załogi lotniczej. Jest on sporządzony z tkaniny jedwabnej w kształcie parasola bez laski: Od krawędzi jego biegną sznury, przytrzymujące pasy i szelki, które lotnik wkłada i zapina w pasie i w pachwinach.

W stanie złożonym, podczas lotu pilota w samolocie (w balonie), spadochron zamknięty jest w teczce, o wyglądzie małej poduszki, na której lotnik siedzi. W czasie spadania po skoku, gdy skaczący już oddzielił się od samolotu, pociąga za klamrę bezpiecznika, który otwiera cztery płaty teczki; sprężyna wyrzuca wówczas spadoehronik pomocniczy, połączony z głównym; spa-dochronik ten automatycznie otwiera się i pociąga za sobą główny spadochron. Spadochron rozwija się, lotnik zawisa na pasach i wolno opada na ziemię (z szybkością około 8 metrów na sekundę). W Polsce wyrabiane są spadochrony typu Irving w Zakładach Balonowych pod Warszawą.

Zastosowania lotnictwa.

Z rozlicznych zastosowań lotnictwa wymienić należy cztery najważniejsze działy:    wmjskowy, komunikacyjno-

transportowy, naukowy i sportowy.

Lotnictwo wojskowe pod względem przeznaczenia dzieli się na 1 i-n j o w e czyli wywiadowcze, używane także do współpracy z innemi rodzajami broni, niszczycielskie czyli bombardujące i myśliwskie, przeznaczone do zwalczania samolotów nieprzyjacielskich w powietrzu.

W Polsce lotnictwo wojskowe stoi bardzo wysoko, zarówno pod względem jakości sprzętu, jak i wyszkolenia personelu. Polski samolot myśliwski P. 7., skonstruowany w Państwowych Zakładach Lotniczych w Warszawie, jest najszybszym i najwytrzymalszym tego rodzaju samolotem świata (normalna szybkość 404 km/godz.). Jest to całko-

Lotnictwo

wicie metalowy jednopłat z 500-kon-nym silnikiem polskiej produkcji. Samoloty tego typu Polska eksportuje do kilku państw zaprzyjaźnionych.

Prócz lotnictwa lądowego istnieje w Polsce dywizjon lotnictwa morskiego w Pucku, zaopatrywany w sprzęt również przez polski przemysł lotniczy.

komunikacyjne w ostatniem dziesięcioleciu rozwinęło się ogromnie. Wielkie linje lotnicze transkontynentalne i transoceaniczne rozporządzają olbrzymiemi kapitałami i utrzymują komunikację pasażerską i pocztową przy pomocy kilkudziesięcioosobowych samolotów, mogących przewozić ładunki o ciężarze po kilkadziesiąt tonn.

Najdłuższa (holenderska) linja lotnicza ma 10.000 km długości. Sieć komunikacji lotniczej wzrasta z roku na rok, przyczem szybkość podróży wynosi obecnie około 300 km/godz.

Rozwój sieci komunikacji lotniczej uwarunkowany jest w pierwszym rzędzie rozbudową portów lotniczych.

Nowoczesny port lotniczy musi po^ siadać dworzec osobowy i towarowy, hangary, instalację benzynową (podziemne rury przewodów benzynowych, cysterny i t. d.), instalację świetlną, reflektory oraz światła wyznaczające granice lotniska i przeszkody (jak np. domy, kominy i t. p., których nie widać w nocy).

Trasy przelotów nocnych oświetlane są latarniami o wielkiej sile światła, dochodzącej do kilku, a nawet kilkunastu miljonów świec. Odstępy między latarniami wynoszą 20—50 km, zależnie od tego, jak długi promień rzucają ich reflektory.

Jeśli chodzi o komunikację transatlantycką, to istnieją obecnie projekty zmierzające do zapewnienia większego jej bezpieczeństwa przez budowę kilku, lub nawet kilkunastu wysp pływających, które mają być rozmieszczone na oceanie między Europą a Ameryką. Wyspy takie, zbudowane ze stali i wyposażone w warsztaty reparacyjne, składy materjałów pędnych, radjo-staeje, posterunki meteorologiczne i wszystkie urządzenia zwykłych lotnisk na lądzie stałym, posiadałyby porty dla samolotów lądowych i wodnosamolotów.

W Polsce komunikację lotniczą utrzymuje towarzystwo „Polskie Linje Lotnicze Lot“ na samolotach budowanych w kraju. Dzięki znakomitej organizacji i dobrze wyszkolonemu personelowi towarzystwo to może być wzorem dla zagranicy, pracując od początku swego istnienia bez wypadku z pasażerami, pomimo nieustaftnie wzrastającego ruchu.

W roku 1933 samoloty linij lotniczych ,,Lot“ wykonały 6.000 lotów, przebywając 1.600.000 km; przewiozły 16.000 pasażerów, 150.000 kg bagażu, 185.000 kg towarów 22.000 kg poczty i L6.000 kg gazet.

Linje tego towarzystwa łączą bezpośrednio następujące miasta w Polsce i zagranicą: Warszawę z Gdańskiem, Bydgoszczą, Poznaniem, Katowicami, Krakowem, Lwowem, Wilnem i Berlinem, Rygę z Wilnem i Tallinem, Bydgoszcz z Gdańskiem; Katowice z Krakowem i Brnem; Brno z Krakowem i Wiedniem; Czerniowce ze Lwowem i Bukaresztem; Sofję z Bukaresztem i Salonikami.

W dziedzinie badań naukowych, zwłaszcza zaś geograficznych, lotnictwo oddało już i oddaje nadal nieocenione usługi. Dość wspomnieć wyprawy aerofotograficzne lotnictwa francuskiego w głąb Afryki, prace fotograficzne lotnicze w Polsce na Polesiu, wyprawy lotnicze do obu biegunów i t. p.

Lotnictwo sportowe poza czysto

Władze

ny.

sportowem znaczeniem stało się z jednej strony narzędziem turystyki, z drugiej zaś — czynnikiem postępu w dziedzinie coraz doskonalszych konstruk-eyj płatowców i silników, jak mieliśmy tego przykład w challenge ’u. Poza tem piloci sportowi są pionierami wytyczającymi nowe szlaki powietrzne dla przyszłych linij komunikacji lotniczej. Tak np. było z powstaniem francuskiej linji pocztowej, przecinającej Atlantyk południowy, zdobyty uprzednio przez Costesa i Le Brixa w roku 1927; tak było z angielskiemi linjami do przylądka Dobrej Nadziei i do Australji, które wielokrotnie przedtem stawały się trasami wyścigów lotniczych pilotów sportowych.

W Polsce lotnictwo sportowe święci wielkie i zasłużone triumfy. Lot Orlińskiego do Tokio w rekordowem tempie przy fatalnych warunkach atmosferycznych w roku 1926, lot afrykański Skarżyńskiego i jego wspaniały przelot południowego Atlantyku, zwycięstwo Żwirki i Wigury w challenge’u 1932 r., wreszcie bezkonkurencyjne zdobycie dwóch pierwszych miejsc w challenge’u .1934 r. przez Bajana z Pokrzywką i Płonczyńskiego z Ziętkiem — oto najważniejsze triumfy polskiego lotnictwa sportowego.

Wielką część zasługi należy tu przypisać konstruktorom polskich samolotów sportowych i polskich silników. Samoloty sportowe budują u nas: Wytwórnia RWD (Rogalski, Wigura, Wędrychowski, Drzewiecki) oraz Państwowe Zakłady Lotnicze. Kilku innych konstruktorów buduje poza tem samoloty na własną rękę.

Szczególnie udany jest pierwszy polski silnik lotniczy, wypuszczony przez Polskie Zakłady Skoda, który w challenge’u 1934 r. świetnie zdał egzamin sprawności i wytrzymałości.

lotnicze w Polsce dzielą się następująco: aeronautyka wojskowa podlega Departamentowi Aeronautyki MSWojsk; lotnictwo morskie — Kierownictw^ Marynarki Wojennej; lotnictwo komunikacyjne — Departamentowi Lotnictwa Ministerstwa Komunikacji, które opiekuje się również lotnictwem sportowem. To ostatnie zorganizowane jest w klubach lotniczych, podlegających Aeroklubowi Rzeczypospolitej.

Prócz tych władz istnieje w Polsce Liga Obrony Powietrznej Państwa, (LOPP), która zajmuje się propagandą lotnictwa, rozpowszechnianiem wydawnictw fachowych i popularyzacyjnych, udziela pomocy fachowej i pieniężnej na badania naukowe związane z lotnictwem i organizuje obronę przeciwlotniczą ludności cywilnej na wypadek woj-

0 innych działach aeronautyki -» Sterówce i balony, por. także art. Silniki.

J. Meissner.

Por.: Zych Płodowski: O budowie płatowców, Warszawa 1925. „Skrzydlata Polska", Warszawa. „Przegląd Lotniczy", Warszawa. J. Meissner: Nauka pilotażu, Warszawa, 1932 i Na błękitnych gościńcach — najważniejsze loty świata, Warszawa, 1934. R. v. M i e s e s: Podstawy lotnictwa, L. O. P. P., Warszawa. W. Czerwiński i W. Jaworski: Szybowce szkolne, Warszawa, 1932. „Podręcznik pilota szybowcowego^, Warszawa.

LÓD. Woda, jedyna ciecz występująca na ziemi w wielkiej ilości, jeden z głównych czynników kształtujących oblicze ziemi, główna część składowa substancji organicznej, a więc podstawowy warunek życia, ma swoiste i jedyne właściwości fizyczne. Występuje na ziemi we wszystkich trzech stanach skupienia: w gazowym jako para wodna, w ciekłym i wreszcie w stałym jako lód, gdyż pod ciśnie-

niem atmosferycznem krzepnie w dość Przyrost ciśnienia o jedną atmosferę częstej na ziemi temperaturze, przyjętej obniża temperaturę zamarzania o 0,0072°; za zero dla skal termometry cznych Cel- jest to oczywiście bardzo mało, sprawia sjusza i Reaumura. 0° jest temperaturą to jednak, że lód jest jedynem ciałem zarówno topnienia lodu, jak krzepnienia stałem istotnie śliskiem. Łyżwy suną po wody, jest tym punktem zwrotnym, gdzie lodzie prawie bez oporu, zwłaszcza przy obok siebie mogą istnieć woda i lód; słabym mrozie; cały ciężar ciała opiera w razie odpływu ciepła od ich miesza- się wąziutkiem ostrzem łyżwy na bardzo niny pozostała woda zamienia się w lód, małej powierzchni lodu, wywiera więc w razie dopływu, odwrotnie, reszta lodu na nią wielkie ciśnienie; gwałtownie się topi. Przebieg obu tych zjawisk jest zgniatany lód ogrzewa się, a że tempe-zwolniony przez to, że lód ma bardzo ratura topnienia zarazem się obniża, pod znaczne ciepło utajone topnienia: gram ostrzem łyżwy powstaje cieniutka war-krzepnącej wody wydziela 80 kaloryj stewka wody, po której sunie z łatwo-gramowych, czyli ilość ciepła wystar- ścią łyżwiarz; po przesunięciu się łyżwy czającą do ogrzania 80 g wody o 1° C, ciśnienie ustaje, woda zaś zamarza zpo-i odwrotnie, topniejący lód pochłania wrotem. Im temperatura lodu jest bliż-taką samą ilość ciepła; wydzielanie się sza 0°, tern lżej mknie po nim łyżwa, więc ciepła utajonego przy zamarzaniu przy dużym zaś mrozie lód jest „twar-wody powstrzymuje dalsze jej krzepnie- dy“, a właściwie nie tak śliski. Pokrewnie, odwrotnie zaś wiązanie ciepła przy ne jest zjawisko regelacji: sprasowane tajaniu lodu opóźnia je. W związku kawałki lodu zleją się w jednolitą bry-z pochłanianiem ciepła przez tworzący łę o kształcie naczynia, w którem je pod-się lód stoi inna wyjątkowa jego wła- dawano ciśnieniu; pochodzi to stąd, że ściwość, mianowicie, że lód ma większą ściskane kawałki lodu topią się w punk-objętość niż woda, z której powstał, cię- tach zetknięcia, powstała zaś woda za-żar więc właściwy lodu jest mniejszy marża niezwłocznie w wolnych między niż wody, wynosi bowiem tylko 0,9176; niemi przestrzeniach, skutkiem tego lód pływa na wodzie.

Zamarzanie wód powierzchniowych.

Kiedy temperatura powietrza spada

przewodnikiem ciepła, po kilku jednak

Rozszerzanie się lodu w chwili zamarzania wyzwala wielką siłę, tak iż tworzący się lód może rozsadzać grubościen- poniżej 0°, wTody powierzchniowe zaczy-ne naczynia żelazne. Ma to wielkie zna- nają zamarzać, na j prawidło wiej zaś za-czenie geologiczne, gdyż woda, wsiąka- marża ją wody stojące. Zwykle zamarzając w pory i szczeliny skał i zamarzając nie ich zaczyna się od najsilniej oziębio-w nich, rozsadza skały i odrywa od nich nego brzegu, od którego wyrastają igieł-większe i mniejsze okruchy; zjawisko ki i gałązki lodu, wysuwające się coraz to, jedna z odmian wietrzenia mecha- dalej na powierzchnię wody; gałązki te nicznego, powoduje szybkie niszczenie zlewają się z sobą w cienką, ale jednoli-skał w klimatach zimnych, zwłaszcza na tą powłokę lodową, która potem stopnio-szczytach wysokich gór; ostre, poszar- wo grubieje przez domarzanie od dołu pane kształty tatrzańskich turni właśnie coraz nowych warstewek; odbywa się to zamarzającej wodzie zawdzięczają swoje dość wolno, lód bowiem nie jest dobrym pochodzenie.

Temperatura zamarzania wody jest dniach stałego mrozu lód osiąga grubość stała tylko pod stałem ciśnieniem, ob- kilku centymetrów i wtedy można poniża się natomiast z jego wzrostem, znać jego budowę, obserwując go w tem-

peraturze wyższej od 0°; gdy płyta lo- la się na dnie, zwłaszcza w nocy, gdyż dowa zaczyna topnieć, widać, że składa przezroczysta woda nie tamuje prosię ona z równoległych pręcików, usta- mieniowania ciepła przez dno rzeki do wionych prostopadle do powierzchni lo- zimnych przestworzy. Tworzą się przy-du; każdy taki pręcik — to kryształ lo- marznięte do dna skupienia igiełkowate-du, wykształcony w układzie sześciokąt- go lodu, które w dzień, zwłaszcza gdy nym. Zupełnie inaczej zamarzają wody przygrzeje słońce, odrywają się od dna bieżące, zwłaszcza bystre; oziębiają się i spływają, unosząc wmarznięte kamie-one szybko w całej masie, gdyż ruch wo- nie, żwir albo piasek; zwą je u nas „s o-dy, wiry i t. p. mieszają ciągle zimne wami“. warstwy powierzchniowe z cieplejszemi głębszemi. Zamarzanie odbywać się więc może nietylko na powierzchni, lecz tak- rozpuszczonych soli i krzepnie skutkiem że w samej masie wody, zaczyna się jed- tego dopiero w t° — 1,9°; na powierzch-nakże dopiero w temperaturze niższej nj morza tworzy się wtedy mieszanina mniej więcej o 0,01° od 0°; woda w rze- igiełek lodu i wody w rodzaju półpłyn-kach ulega więc pewnemu przechłodze- nej papki. Powstające igiełki lodu soli niu, nie zamarzając, ale zato przy dal- nie zawierają, składając się z czystej szem oziębianiu zaczyna marznąć nie- wody, sól zaś gromadzi się w wodzie mię-tylko z powierzchni, lecz w całej swej dzy igiełkami, która zawiera procentowo masie; powstają igiełkowate kryształki coraz więcej soli i krzepnie w tempera-lodu, które spływają, zbijają się w więk- turze coraz to niższej. Dopiero powoli sze gąbczaste masy, coraz gęściej pokry- w eiągu długiej polarnej zimy wymarza wające powierzchnię rzeki. Nadwiślań- pozostała woda, większość soli zostaje scy rybacy zwą te białe, jakby śniegowe wydalonych, pozostaje zbity błękitny okrągławe placki śryżem albo ś r y- lód morski, złożony z pionowych włó-zem. Śryż skupia się, zatrzymuje, zma- kien; powłoka lodowa narasta od dołu, i wreszcie pokrywa rzekę szorstką, osiągając kilka metrów grubości. Przy-nierówną pokrywą lodową, która przy pływ i odpływ morza i prądy morskie dalszem oziębianiu grubieje powoli skut- powodują ruchy powłoki lodowej, skutkiem narastania zdołu coraz nowych kiem których 'łamie się ona miejscami warstw lodu, teraz już krystalicznego i piętrzy wysoko, osiągając znaczną gru-o budowie pręcikowej; lód rzeczny skła- bóść; ciśnienie napierających na siebie da się, nawet jeżeli nie pokrywa go kier lodowych bywa tak wielkie, że śnieg, z górnej wmrstwy, białej, porowa- miażdży nieraz wmarznięte w lód okrę-tej, o budowie nieregularnej, i z dolnej, ty, np.'„Czeluskina". Naogół lód morski błękitnej, bo taka jest barwa właściwa jest mniej spójny od słodkowodnego lodu prawidłowo wykrystalizowanego, i w lecie bieleje, poszczególne bowiem Na rzekach krajów zimnych, Syberji włókna oddzielają się łatwo jedne od i Kanady, śryż powoduje nieraz potężne drugich, gdyż pomiędzy niemi pozosta-wylewy zimowe, gdy dopływając z góry je zawsze pewna ilość soli, ułatwiającej rzeki, wtłacza się pod utworzoną już po- topnienie, włókę lodową, zatyka koryto rzeki czasami aż do dna i powoduje spiętrzenie wody. Jeszcze inaczej odbywa się zamar- ją w jesieni nasycone wodą; w zimie zanie wód bystrych i przezroczystych, woda ta zamarza, spaja poszczególne w których najniższa temperatura usta- grudki czy ziarna ziemi i zmienia ją

Lód morski.

Woda morska zawiera średnio 3,4°/₀

rza

Lód gruntowy.

Powierzchowne warstwy ziemi bywa-

w twardą spoistą skałę. Odbywa się to powoli, woda zawarta we włoskowatych porach ziemi zaczyna zamarzać dopiero przy — 1°, a czasami może znosić dość znaczne przechłodzenie, do — 5°. Głębokość, do której ziemia zamarza, zależy od długości i surowości zimy oraz od obfitości szaty śnieżnej, która jest bardzo złym przewodnikiem ciepła i chroni ziemię od zetknięcia z zimną atmosferą, zwalniając w ten sposób jej oziębianie się. U nas zazwyczaj zamarzanie gruntu sięga głębokości mniejszej niż 1 m 80 cm, wobec czego dopiero na tej głębokości są zakładane rury wodociągowe; płyciej zamarzałyby one prawie każdej zimy. Jednak podczas wyjątkowro mroźnej zimy 1928/29 r. w miejscach odsłoniętych i pozbawionych pokrywy śniegowej rury pozamarzały i popękały nawet na tej głębokości. W krainach podbiegunowych grunt jest zmarznięty do bardzo znacznej głębokości, a w lecie taje tylko powierzchowna jego warstwa grubości kilkudziesięciu centymetrów; na wiecznie zmarzłym gruncie, zwanym marzłocią, tworzy się cienka warstwa przesyconej wodą błotnistej gleby, wr której zakorzeniają się karłowate rośliny tundrowe. Marzłoć sięga bardzo głęboko: w Jakucku bito studnię w poszukiwaniu wody do głębokości 116 m, wody wszakże nie znaleziono, a skały aż do dna studni były całkowicie zmarznięte; zapewne jednak tak głęboka marzłoć jest pozostałością okresu lodowcowego, kiedy panował tam klimat znacznie surowszy od obecnego. Pozostałością tego okresu jest lód kopalny, znajdowany w różnych punktach wybrzeża syberyjskiego i na wyspach położonych na północ odeń. Ten lód kopalny występuje w grubych pokładach, pokrytych ziemią i rumowiskiem, a że pochodzi z okresu lodowcowego, dowodem wmarznięte weń niekiedy zwłoki mamutów, zupełnie dobrze zachowane. Marzłoć sięga w Azji wsch. daleko na południe, aż poza Amur, gdyż zimy są tam surowe i bez-śnieżne.

Lód atmosferyczny.

Lód powstaje również w atmosferze, niekiedy przez zamarzanie już skroplonej wody, znacznie częściej krystalizuje się wprost z pary; powstaje on w dość niskiej temperaturze, para wodna bowiem i bardzo drobne kropelki wody znoszą kilkustopniowa przechłodzenie (—» Obłoki i Opady atmosferyczne).

Linja śniegowa.

Śnieg pojawia się zrzadka na nizinach nawet w klimacie ciepłym umiarkowanym, jest zaś stałem zjawiskiem w klimacie umiarkowanym o mroźnej zimie, jak choćby klimat Polski; im bliżej biegunów, tern więcej opadów śniegowych, a mniej deszczu, szata zaś śniegowa coraz dłużej okrywa ziemię. Na poziomie jednak morza wszędzie krótkie choćby lato dostarcza dość ciepła, aby stopić śnieg, który napadał w ciągu zimy; na wyższych poziomach jest inaczej, gdyż wraz z wysokością na całej ziemi temperatura się obniża, mniej więcej o 0,53 na każde 100 m wyniesienia, i wszędzie na pewnej wysokości nad poziomem morza jest tak niska, lato zaś tak krótkie, że śnieg spadły w ciągu zimy nie może się stopić podczas lata i leży z roku na rok. Granica dolna tej krainy wiecznego śniegu — to linja śniegowa; spada na niej w ciągu roku akurat tyle śniegu, ile go w ciągu lata stopić się może. Linja śniegowa leży tem wyżej, im cieplejsza kraina: w strefie równikowej wznosi się ona do 5000 — 6000 m n. p. m., w okolicach zaś podbiegunowych schodzi prawie do poziomu morza; na jednej i tej samej szerokości geograficznej linja śniegowa leży tem niżej, im obfitsze są opady śniegowe, im klimat wilgotniejszy, to też w Europie naprzykład podnosi się ona z zachodu na wschód, leży najniżej w Pirenejach (2800 m n. p.

m. ), podnosi się do 3000 m w Alpach wschodnich, na Kaukazie zaś do 4000 m

n.    p. m. Powyżej więc linji śniegowej śnieg topi się tylko częściowo i gromadziłby się z roku na rok bez końca, gdyby go nie usuwały lawiny i lodowce.

Lawiny.

Na stromych zboczach górskich śnieg może się utrzymać tylko do pewnej grubości; gdy nagromadzi go się zbyt wiele, zsuwa się on z wzrastającą szybkością aż do stóp zbocza; masa sypkiego śniegu, otulona obłokiem śnieżnej kurzawy, zwala się wdół z olbrzymią siłą, druzgocąc wszystko po drodze. Takie lawiny ,,pyłowe“ zdarzają się nawet poniżej linji śniegowej podczas zim bardzo śnieżnych; liczne są one i w Tatrach i spowodowały już niejeden ciężki wypadek, są natomiast stałem zjawiskiem na zboczach turni, wznoszących się ponad linję śniegowTą, Lawiny „denne“ spadają na wiosnę albo też w lecie, kiedy zacznie się już topnienie śniegu; od zboczy odrywa się wówczas masa śniegu, przesiąkniętego wodą, porywa z sobą ziemię i kamienie i zsuwa się w doliny, łamiąc lasy jak zapałki i porywając coraz więcej kamienistego materjału. Masa spadająca w doliny bywa tak wielka, że czasami topi się dopiero po kilku latach.

Lodowce.

Powyżej linji śniegowej śnieg ze stromych zboczy stacza się lawinami, ale gromadzi się na dnie dolin i w innych zagłębieniach terenu, gdzie powstają wówczas lodowce, szczególne rzeki lodowe, spływające powoli dolinami w niższe re-gjony, gdzie topnieją ostatecznie. Lodowce alpejskie, powstające w wysokich górach, zaczynają się kotlinami, zwanemi cyrkami łodoweowe-m i, na których dnie gromadzi się nie-tylko śnieg, spadający z atmosfery do samego cyrku, lecz również zsuwający się ze stromych zboczy otaczających cyrk. Śnieg ten topnieje na powierzchni w promieniach słońca i zamarzając ponownie głębiej, zamienia się w „firn“, ziarnisty lód, który w warstwach głębszych zespala się w zbity lód. Lód ten wypływa z cyrku poprzez próg skalny, (wzniesienie skalistego podłoża), który zawsze cyrk zprzodu zamyka, i odpływa wdół doliną lodowcową w postaci t. zw. jęzora lodowcowego. W cyrku więc lodowcowym do pola firnowego ciągle przybywa śniegu zgóry, zdołu natomiast stale odpływa lód do jęzora lodowcowego, gdzie topi się prze-dewszystkiem zwierzchu; pole firnowe jest więc obszarem gromadzenia się, akumulacji lodu, jęzor zaś lodowcowy jest obszarem topnienia. Lód spływa pod ciśnieniem własnego ciężaru po słabo nachylonem podłożu jakby ciało lepkie, ciężko ciekłe, przy rozciąganiu natomiast zachowuje się jak ciało kruche i pęka, to też powierzchnię lodowca przecinają miejscami liczne głębokie szczeliny.

Posuwający się jęzor lodowcowy przenosi masę materjału skalnego; na powierzchni niesie on bloki, które spadły z otaczających go zboczy i tworzą m o-renę powierzchniową, w masę lodowca wmarznięty materjał stanowi morenę -wewnętrzną, pod lodowcem zaś gromadzi się i posuwa zwolna masa moreny dennej, złożonej z głazów, żwiru, piasku i iłu. Wszystkie te materjały gromadzą się u końca lodowca, gdzie usypuje się z nich wał, obrzeżający koniec lodowca, zwany moreną czołową. Wody pochodzące z topnienia lodu krążą pod nim, przemywają morenę denną i wypływają z pod lodowca obładowane żwirem, piaskiem i mętami, które osadzają się, żwir i piasek przed czołem lodowca, męty dopiero w odległych jeziorach;

J. Lewiński.

w ten sposób powstają utwory flu-wjoglacjalne. Lodowiec żłobi i pogłębia swoją dolinę, nadaje jej charakterystyczny przekrój w kształcie litery U, rysuje i gładzi skały swego podłoża i ściany doliny.

W klimatach surowych ponad linję śniegową wznoszą się miejscami rozległe wyżyny, pokryte wówczas olbrzymiem polem firnowem, z którego we wszystkie strony spływają poszczególne lodowce. Kraje podbiegunowe są całkowicię pokryte czaszą lodową, osiągającą grubość do 2000 m. Całą prawie Grenlandję pokrywa takie lodowisko, mające około 1,800.000 km²; 14,000.000 km² lodowiska pokrywa Antarktydę. Potężnej grubości lód lodowisk rozpływa się we wszystkie strony pod własnym ciężarem, wkracza wreszcie w morze i posuwa się po jego dnie dopóty, dopóki głębokość nie okaże się zbyt wielka: odrywają się odeń wówczas olbrzymie masy lodu i spływają, prądy zaś morskie unoszą je w niższe szerokości geograficzne. Są to góry lodowe, tak groźne dla okrętów; powstają one wszystkie z lodu lądowego, a nie z łatwo topniejącego lodu morskiego.

Lodowcowy okres.

W okresie geologicznym, który poprzedzał bezpośrednio naszą epokę, w dyluwjum, . czyli okresie lodowcowym (-» Ziemia), lin ja śniegowa na całej ziemi leżała niżej niż obecnie, niekiedy do 1200 m, wskutek czego zlodowacenie było o wiele większe i rozleglej sze. Alpy były całe pogrzebane pod lodem, którego jęzory sięgały aż pod Lyon, na wyżynę Bawarską, a nawet nieśmiało wysuwały się na nizinę Lombardzką. Wielkie lodowce zajmowały doliny tatrzańskie i sięgały daleko na Podhale. Całą Europę północną zalegało olbrzymie lodowisko, którego ośrodek leżał nad zatoką Botnicką, gdy czoło opierało się o Karpaty i o Nie-

szukaj w tomie piątym!

mieckie Średniogórze. W Ameryce Północnej gigantyczna czasza lodowa sięgała aż poza Nowy Jork. Zachodziły znaczne wahania w stanie lodu: kilkakrotnie posuwał się on naprzód, co najmniej trzykrotnie cofał się bardzo znacznie na północ i w góry w okresach mię-dzylodowcowych, co najmniej równie ciepłych, jak obecny. Lodowce pozostawiły po sobie grube osady, wielkie masy moreny z wielkiemi głazami narzutowe-mi, obcego, głównie skandynawskiego pochodzenia, piaski osadzone przez rzeki lodowcowe i osadzone wr zastoiskach iły; utwory te zakryły skały starsze i nadały niżowi północno - europejskiemu jego obecne ukształtowanie.

Dobrowolski A. B.: Historja naturalna lodu. Wydanictwo Kasy im. Mianowskiego. Lewiński J.: Życie ziemi. Wielka Geografja Powszechna. Trzaska, Ewert i Michalski. Lewiński J.: Historja Ziemi. Wielka Przyroda Ilustrowana. Por. także „Przyroda i Technika⁴*: R. Ko n-g i e 1 : Zlodniały grunt na Syberji, R. XII, z. .2, str. 49, i J. Lambor: Zjawiska lodowe i akcja lodołamania na Wiśle, R. XII, z. 2, str. 163.

LUD. Wyraz „lud** jest wieloznaczny i przez różnych ludzi w rozmaitych czasach używany był raz w tern, drugi raz znów w innem znaczeniu. Nawet i dzisiaj ci sami ludzie w różnych okolicznościach, mówiąc o ,,ludzie“, wkładają w to słowo raz tę, drugi raz znów inną treść. Należy więc zawsze zdawać sobie dobrze sprawę z tego, jaką to treść chcemy tym wyrazem oznaczyć; nie dojdziemy nigdy do porozumienia, jeżeli będziemy dyskutowali o „ludzie“, a każdy biorący udział w dyskusji będzie co innego przez ten wyraz rozumiał.

Lud jako grupa etniczna.

Przedewszystkiem więc możemy używać terminu „lud“ na oznaczenie grupy etnicznej. Grupą etniczną nazywamy ze-

spół ludzi, którzy, współżyjąc w okre- stwem, inteligencją i średnio sytuowa-śionych warunkach historycznych, wy- nem ziemiaństwem, przeciwstawiając się twarzają pewien zasób właściwych sobie „arystokracji⁴⁴, skupionej koło dworu form kulturalnych i mają pewną świa- królewskiego czy książęcego. Z chwilą domość odrębności w stosunku do in- upadku monarchji absolutnej przeciwnych. Możemy więc w tym sensie ludem stawienie to stało się nieaktualne; „lud44 nazwać zarówno Aruntów australijskich, w nowem ujęciu, występujący przeciw-jak południowo-amerykańskich Botoku- ko rządzącej w demokratycznym ustro-dów, jak Mongołów, Chińczyków, Wło- ju „burżuazji⁴⁴, obejmował warstwy Włochów czy Polaków. Etnologja, nauka śeiańskie i nie posiadające przywilejów, o ludach, zajmuje się systematyką i ana- majątku czy wykształcenia warstwy liżą kultury tych właśnie „ludów'⁴⁴.

miejskie. Inne znów ujęcie „ludu⁴⁴ ogra-

Lud z punktu widzenia kulturalnego.

Zostawimy jednak na boku ujęcie po-

Ale zaraz tutaj już wytwarza się nicza się wyłącznie do warstw wiej-pewna dwoistość ujęcia „ludu⁴⁴. O ile skich; w naszych warunkach bardzo czę-kultura Aruntów czy Botokudów w ca- s^° utożsamia się „lud z „ludem wiej-łości należy do zakresu etnologji, o tyle skim“- Na wsi łatwo wytwarza się prze-kultura Chin, Włoch czy Polski tylko ciwstawieme „ludu⁴⁴ i zamożniejszych częściowo może obchodzić etnologa. Mó- włościan. Rewolucja rosyjska wysuwa wimy więc, że kultura ludu chińskiego koncepcję „ludu⁴⁴ jako warstwy złożo-czy polskiego jest tylko częścią tego nei z włościan małorolnych i bezrol-wielkiego kompleksu, który obejmujemy nyck> proletarjatu fabrycznego i żołnie-nazwą kultury chińskiej czy polskiej. rzy> a więc tych warstw, które obaliły Kultura polska nie jest więc tworem stary porządek i tworzą nowe formy „ludu polskiego⁴⁴ w tern ujęciu, ponie- współżycia w komunistycznym ustroju, waż zaś tę kulturę musiała stworzyć Słowo „lud⁴⁴ może więc mieć treść bar-jakaś grupa, czy też jakieś grupy spo- <^zo rozmaitą, stąd też i używanie tego łeczne, a więc najwidoczniej używamy terminu bywa nieraz niebezpieczne, tu nazwy „ludu⁴⁴ w przeciwstawieniu do innych „nieludowych⁴⁴ warstw. A zatem w obrębie „ludu⁴⁴ w tem pierwszem, ogólnem znaczeniu grupy etnicznej — lityczne terminu „lud⁴⁴ — jeżeli będzie-istnieją warstwy „ludowe⁴⁴ i „nieludo- my chcieli ująć to zagadnienie z punk-we4<; oczywiście łatwo tu o nieporozumie- tu widzenia kulturalnego, napotkamy nie i pomieszanie pojęć, co prowadzi na- niemniejsze trudności. Mówi się po-stępnie do fałszywych wniosków i teoryj. wszechnie o „ludzie⁴⁴ jako o warstwie

Lud z punktu widzenia politycznego.

kulturalnie „niższej⁴⁴, niesamodzielnej, biernej, ubogiej, czy też, jak się to czę-Przeciwstawienie „ludu⁴⁴ i „nie-ludu⁴⁴ sto popularnie mówi, „niekulturalnej⁴⁴, w obrębie tej samej grupy etnicznej by- Ale są przecież także i myśliciele, czę-też bardzo rozmaite i bynajmniej sto niepospolici, którzy właśnie owej nie jest ustalone. Zależnie od poglądów ubogiej i jakoby niesamodzielnej kultu-politycznych zakreśla się szersze lub rze ludowej przyznają wyższą wartość, węższe granice „ludowi⁴⁴. Tak więc aniżeli książkowej kulturze „warstw

w okresie ruchów wolnościowych, zmierzających ku przezwyciężeniu monarchji się przecież, od romantyków począwszy, absolutnej, „lud⁴⁴ obejmował- szerokie że prawdziwa kultura płynie z ludu, że sfery społeczeństwa, wrraz z mieszczań- kultura t. zw. „polska⁴⁴, historycznie

wyższych⁴⁴ ; od stu lat zgórą powtarza

J. St. By stroń.

wytworzona na łacińskiej podstawie, jest niesamodzielna i nie odpowiada wewnętrznym potrzebom ducha narodowego, że oparta na tradycji „kultura ludowa" jest daleko bogatsza od historycznej, szlachecko-kosmopolitycznej kultury, uważanej niesłusznie za ogólno-pol-ską. Pierwszym, sztandarowym reprezentantem tego poglądu był Zorjan Dołęga Chodakowski, który całą twórczość narodową chciał oprzeć o pierwiastek pogańsko-ludowy; program ten wysuwali potem romantycy, a za nimi różni apostołowie „ludowi" aż do dziś dnia.

Go dzisiaj rozumiemy przez słowo „lud“.

Dzisiaj, po stu zgórą latach metodycznych badań nad kulturą ludu, stawiamy te zagadnienia inaczej, Stwierdzamy przedewszystkiem, że nie mamy tu do czynienia z zasadniczą różnicą treści, lecz jedynie odmiennym ich układem. Niema treści, które same przez się byłyby ludowe; bardzo często treści, powszechnie uznane jako wybitnie, specyficznie ludowe, są przeżytkami dawnych treści kultury „nieludowej", które w tradycji ustnej szerokich warstw dochowały się do dziś dnia. Różnica więc leży w dynamice rozwoju kultury.

Tam, gdzie rozwój kultury oparty jest o tradycję bezpośrednią, ustną, nieograniczoną, możemy mówić o kulturze ludowej. Cechami jej głównie są: wąskie granice, zakreślone niewielką pojemnością pamięci ludzkiej, zmienność, związana z niedoskonałością pamięci, wspólność tych samych treści (pojęć, obyczajów", wierzeń religijnych i t. d.) u większej ilości osób; stanowi to warunek żywotności tych treści, ale jest też zarazem powodem powolnego rozwoju kultury ludow-ej.

Każdy z nas, choćby i najbardziej wykształcony, posługuje się także treściami, które zna z bezpośredniej, „ludowej" tradycji. Nie możemy wrięc dzielić spo-łeezeństwa pod względem kulturalnym na dwie, wyraźnie odrębne, przeciwstawiające się sobie warstwy: „lud" i „nie-lud" (warstwy wyższe) ; możemy jedynie stwierdzić, że w szerokich warstwach bezpośrednia tradycja jest jeszcze bardzo żywa, czasem podstawowa, podczas gdy w tych warstwach, które przechodzą przez szkoły, znaczenie tej tradycji jest coraz to słabsze. Pomiędzy temi warstwami istnieje jednak ciągły kontakt i wzajemne przenikanie treści; systematycznie wypracowane, zorganizowane formy kultury szerzą się coraz bardziej wśród sfer „ludowych". Kontrasty kulturalne pomiędzy poszczegól-nemi warstwami społecznemi zmniejszają się bardzo wyraźnie, zwłaszcza, że i konsekwentny plan polityki społecznej idzie w tym kierunku. Przykładem takiej celowej akcji zmniejszania dystansu kulturalnego pomiędzy „ludem" a innemi warstwami społecznemi jest choćby polska reforma szkolna, która ma na celu zapewnienie każdemu obywatelowi pewnego minimum wykształcenia, tak, by wszyscy mieli wspólną podstawę kulturalną, umożliwiającą współpracę społeczną.

A więc, jak widzimy, termin „lud" ma treść wieloznaczną i zmienną. Ilekroć posługujemy się tern .słowem, winniśmy sobie uświadomić, jaką to treść chcemy niem oznaczyć. Nadewszystko zaś zawsze winniśmy zdawać sobie sprawę z tego, czy terminu naszego używamy dla celów poznawczych, naukowych, czy też ideologicznych, programowych; dziedzin tych nie należy mieszać. (Por. art. Chłop i Etnograf ja).

Ktoby chciał zapoznać się z kulturą ludu polskiego, niech przestudjuje następujące podstawowe dzieła: J. St. B y s t r o ń: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Warszawa. A. Fischer: Lud Polski, Lwów, 1926. Z. Gloger: Encyklopedja staropolska, Warszawa 1903. S. Poniatowski:

o Polsce.

Etnografja Polski, wyd. Wiedza W. Łoziński : Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów (różne wydawn.). J. Karłowicz: Słownik gwar polskich, Kraków 1900—1901. Ł. Gołębiowski: Domy i dwory, Warszawa 1830.

LUDNOŚĆ. Wyraz ludność oznacza ogół ludzi zamieszkujących w danym czasie określony obszar.

Wszelkie zmiany stanu zaludnienia na danym obszarze, a więc przyrost lub ubytek ludności nazywamy ruchem ludności.

Przyrost ludności może być wynikiem albo nadwyżki ilości urodzin nad ilością zgonówr, albo przewagi ilości przybyszów nad wychodźcami. Odwrotnie przedstawia się sprawa z ubytkiem ludności.

Zmiany spowodowane zgonami i urodzinami nazywamy ruchem naturalnym ludności zmiany spowodowane wychodźtwem — ruchem migracyjnym.

Zasadniczą i najdokładniejszą podstawą do określenia ilości, składu i ruchu ludności w poszczególnych krajach są powszechne spisy ludności. Przeprowadzano je czasami w niektórych państwach już w wiekach dawniejszych, dopiero jednak w ciągu XIX-go wieku rządy wszystkich krajów cywilizowanych przystąpiły systematycznie do sporządzania co pewien okres czasu (przeważnie co 10 lat) powszechnych spisów ludności danego kraju. Zwykle spis taki trwa jeden dzień na obszarze całego kraju. Komisarze spisowi zaopatrzeni w kwestjonarjusze przybywają do każdego domu i wypełniają przy pomocy głowy rodziny rubryki kwestjonarjusza. Dane otrzymane ze spisów ludności opracowują urzędy statystyczne (-» Statystyka). Spisy ludności dają nam nietylko ilość zamieszkujących dany kraj ludzi, ale również podają ich płeć, wiek, wyznanie, stan cywilny, zawód i inne. Dane spisów ludności uzupełniane są corocznie wiadomościami o ilości zawartych małżeństw, ilości urodzonych dzieci, ilości przybyszów i wychodźców i in. Posiadamy więc łącznie obfity materjał informacyjny zarówno o stanie i składzie wedle wieku i płci ludności danego kra ju, jak i o ruchu ludności.

Ludność świata i jej rozmieszczenie geograficzne.

Obecna ludność całego świata obliczana jest w sumie na 2 miljardy ludzi. Liczba ta jest jedynie przybliżona. Dość dokładnie znamy bowiem jedynie ludność krajów objętych spisami. Ze znaczną dokładnością (możliwy błąd nie przekracza 10°/o) znamy ludność wszystkich krajów Europy, Północnej Ameryki i Oceanji, wielu krajów Południowej i Środkowej Ameryki oraz niektórych krajów Azji i Afryki. Ludność pozostałych krajów, stanowiąca jedną trzecią, lub jedną czwartą ludności naszej planety, znana jest bardzo niedokładnie.

Rozmieszczenie ludności na powierzchni lądów jest bardzo nierównomierne. Gdy spojrzymy na mapkę gęstości zaludnienia (por. Powszechny Atlas Geograficzny E. Romera, tabl. 7), ujrzymy trzy największe skupienia ludności: w środkowej i zachodniej Europie, w północno-wschodniej Ameryce i w południowo-wschodniej Azji. Na tych obszarach, obejmujących jedną dziesiątą powierzchni lądu stałego, mieszczą się dwie trzecie całej ludności świata. Pozostała jedna trzecia ludności świata rozproszona jest na pozostałych dziewięciu dziesiątych całej powierzchni lądów.

Ludność świata w wiekach ubiegłych i jej obliczanie.

Wspomnieliśmy, że w chwili obecnej znana jest dość dokładnie ludność większości krajów świata, obejmujących około trzech czwrartych ludności globu. Przed stu laty w tym stopniu znana była zaledwie jedna czwarta lub nawet jedna piąta ludności świata. Dawniejsze bowiem obliczenia dotyczące liczby ludności oparte były na bardzo niedokładnych ocenach.

Obliczeń tych dokonywano w celach doraźnych. W Polsce obliczano na-przykład dla celów podatkowych ilość uprawnych pól, czyli łanów, dla wymiaru podatku t. zw. łanowego, w miastach obliczano ilość domów mieszkalnych, t. zw. dymów, dla wymiaru podatku po-dymnego, zachowały się dokładniejsze spisy ludności żydowskiej, gdyż pobierano od nich podatek t. zw. pogłówne. W wielu krajach dokonywano też spisów mężczyzn zdolnych do noszenia broni.

Opierając się na różnych tego rodzaju częściowych spisach, dotyczących bądź-to poszczególnych kategoryj obywateli, bądź poszczególnych obszarów lub miast — starają się historycy odtworzyć liczbę ludności wieków ubiegłych. Wiadomości ułamkowe, wnioski wysnute z szeregu faktów, dokumentów, dających pośrednie tylko wskazówki, doprowadzają w wyniku do liczb bardzo się niekiedy między sobą różniących.

Dla przykładu przytoczymy liczby zestawione przez uczonego amerykańskiego W. F. Willcoxa, który starał się uwzględnić ostatnie zdobycze nauki w tej dziedzinie.

Ludność świata (w miljonach). Tablica według części świata.

Część świata

1650    1750    1800    1850    1900    1930

Europa.......

Azja........

Afryka.......

Ameryka Północna . . Ameryka Południowa Oceanja.......

tO 05 <1

O O rt*. to O) OS O OS o

I-¹ O to 00 to CD Ol © to -4 tO rf*.

t-i ID

266

671

tO cn

100

142

39

20

CO 00 CO

o co

169

83

9,9

565

1098    1551

Razem . .

Liczby te, które, raz jeszcze podkreślamy, dla okresu 1650 i 1750 są jedynie przybliżone i mają znaczenie tylko orjentacyjne, wskazują nam, jak nierównomierny był przyrost ludności w ciągu ostatnich wieków wT różnych okolicach globu. Niezwykle szybki w drugiej połowie tego okresu wzrost ludności Nowego Świata tłumaczy się w znacznej mierze dopływem emigrantów rasy białej z Europy oraz częściowo rasy żółtej z Azji i przywożonych w XVIII wieku do Ameryki Północnej murzynów z Afryki.

Z faktu, że w ciągu ostatnich trzech wieków ludność Europy i Azji szybko wzrastała, nie należy wysnuwać wnio-1900,9

sku, jakoby i w poprzednich wiekach istniał podobny stały wzrost ludności. Przeciwnie, uczeni zastrzegają się, że niema dostatecznych danych, aby przypuszczać, że w wieku XVT-ym była mniejsza liczba ludności w Europie niż w wieku XVII-ym, lub też, że w wieku XVI-ym była większa liczba ludności niż w XIV-ym.

Przyrost ludności Europy w w. XIX i XX.

Szybkość przyrostu ludności w Europie w ciągu XIX-go wieku wzmogła się bardzo. Z podanej wyżej tabelki widzimy, że w ciągu XIX-go wieku ludność Europy wzrosła ze 187 do 401 mi-ljonów. W ciągu stulecia tego przyrost

Ludność w milj.

Rok

401

10,9

463

1914

-2,5

10,4

1920

1930

Od roku 1914 do 1920 ludność Europy zmniejszyła się o około siedem i pół milj ona. Jeżeli zważymy, że w okresie po ukończeniu wojny od roku 1918 do 1920 ludność Europy znacznie wzrosła — to dojdziemy do wniosku, że ubytek ludności Europy podczas wielkiej wojny przekracza znacznie liczbę dziesięciu miljonów. W latach 1920—1930 tempo przyrostu ludności w Europie powraca znowu do wysokiego poziomu, jest jednak słabsze niż w pierwszych latach stulecia.

Liczebność ludzi rasy białej w czasie od r. 1800 do 1930 wzrosła z około 200 miljonów do blisko 700 miljonów. Czyni to rocznie około 1 °/₀ przyrostu. Gdyby w tern tempie wyrastała ludność ziemi w poprzednich stuleciach, to, jak obliczono, z jednej pary ludzi w przeciągu 19 wieków ery chrześcijańskiej powstałoby 700 miljonów ludzi. Oczywistą więc jest rzeczą, że przed w. XVIII-ym musiały być w Europie obok okresów. 72°/₀. W tym samym okresie czasu wzrostu ludności również okresy spad- śmiertelność ogólna w Szwaj car j i ku. Po okresach, w których liczba uro- zmniejszyła się o połowę, dżin przewyższała liczbę zgonów, nastę- Zaznaczyliśmy już poprzednio, że pować musiały okresy, w których liczba wzrost rozrodczości był nieznaczny

nie był równomierny. W okresie wojen napoleońskich oraz około roku 1850 — mniejszy, w okresie następującym po wojnach napoleońskich i podczas ostatnich dziesiątków lat tego wieku — większy niż przeciętnie. Zauważamy przy-tem, że szybkość przyrostu pod koniec stuleeia stopniowo wzrasta — istotnie początek wieku XX-go zaznacza się jeszcze większem tempem przyrostu. Ilustrują to nam liczby następujące:

Ludność Europy w latach 1900—1930.

bredni przyrost roczny na 1000 tudzi

1900

455,5

505,1 zgonów przewyższała znacznie ilość narodzin ; następowało to w okresach głodu, wojen, epidemij. Podobny stan trwa w niektórych mniej cywilizowanych krajach, w Afryce, Chinach i innych.

Długotrwały, za wyjątkiem okresu wielkiej wojny nieprzerwany, wzrost ludności krajów zamieszkanych przez rasę białą jest raczej wyjątkiem — zjawiskiem nowem w dziejach ludzkości.

Ten tak wielki przyrost ludności mógł być spowodowany bądźto znacz-nem powiększeniem ilości narodzin, bądź też wybitnem zmniejszeniem śmiertelności. Co do pierwszej z tych możliwości, to w końcu XVIII w. i w pierwszej połowie XIX w. w niektórych krajach europejskich zaznacza się pewne powiększenie rozrodczości. (Rozrodczość mierzymy ilością urodzin w ciągu roku na 1000 mieszkańców). Zwiększenie to jednak było nieznaczne i krótkotrwałe. Wyraźnie natomiast zaznacza się w tym czasie bardzo silny spadek śmiertelności. Spowodowany on został nowemi zdobyczami lecznictwa i higjeny. Przewrót w metodach produkcji, uzyskanie nowych rynków dla towarów europejskich i idący wślad za tern wielki rozwój gospodarczy oraz podniesienie się zamożności pozwoliło na skuteczniejsze zwalczanie chorób i na udostępnienie zdobyczy w dziedzinie higjeny szerszym masom ludności miejskiej i wiejskiej. Szczególnie silnie zmniejszyła się śmiertelność noworodków, która dawniej była niezmiernie wysoka. Naprzykład w Szwaj car j i śmiertelność dzieci w pierwszym roku życia w 1876 r. wynosiła 197 na tysiąc żywo urodzonych dzieci, a w roku 1926 liczba ta spadła do 57. Zmniejszenie wynosi

i krótkotrwały. Istotnie w drugiej poło- zaawansowane w rozwoju cywilizacyj-wie XIX w. zaznaczył się niemal we nym posiadają niewielką liczbę urodzin wszystkich krajach Europy, w niektó- i niską śmiertelność, rych wcześniej, w innych później, wyraźny spadek rozrodczości — a dalsze pod względem ruchu naturalnego lud-wzrastanie liczby ludności było dzięki ności zajmuje miejsce wyjątkowe, temu jedynie możliwe, że spadek śmier- W kraju tym proces zmniejszania się telności był nadal bardzo silny.

Francja wśród narodów europejskich

liczby urodzeń wystąpił znacznie wcze-

Spadek śmiertelności w poszczegól- śniej niż w innych krajach. Stąd pro-nych krajach europejskich z początku centowa liczba starców jest znacznie był szybszy niż spadek rozrodczości — większa niż w innych państwach, ilość dopóki to trwało, nadwyżki ilości uro- zaś osób w wieku zawierania małżeństw dżin nad ilością zgonów wzrastały i rodzenia dzieci jest stosunkowo mniej-i tempo przyrostu zwiększało się. sza. Ponieważ śmiertelność nie spadła W większości jednak krajów europej- tam tak wybitnie, jak w innych pańskich, poczynając od najbardziej cywili- stwach stojących na równym stopniu zowanych, rozrodczość spada szybciej rozwoju, przeto przyrost ludności we niż śmiertelność i przeto nadwyżki ilo- Francji jest w ostatnich latach znikomo ści urodzin nad ilością zgonów w ostat- mały. Dość wysoki wskaźnik śmiertel-nich kilkunastu latach szybko maleją, ności jest w pewnej mierze, chociaż nie

W pięcioleciu 1926—1930 w pięciu wyłącznie, spowodowany znaczną ilo-państwach europejskich roczna liczba ścią ludzi starych. Jednakże ta właśnie urodzin przekraczała 30 na tysiąc mie- struktura wieku ludności Francji chro-szkańców; w kolejności od największego ni ją w pewnej mierze przed dalszym wskaźnika urodzin są to: Rumunja, spadkiem urodzin, procent ludności Bułgarja, Polska, Portugalja i Hi- w wieku rodzenia dzieci nie zmniejsza szpanja. Krajami, które mają najniższy się bowiem w tym kraju w tym stopniu, wskaźnik urodzin, są: Austrja, Estonja, jak to dzieje się w krajach, w których Szwajcarja, Anglja i Szwecja — dla któ- spadek ilości narodzin rozpoczął się

rej wynosi on tylko 19,9.

Najwyższy wskaźnik śmiertelności w tych samych latach posiada również Rumunja (21,2 zgonów na 1000 m.),    czenia ludności Polski dokonywane by-

dalsze miejsca zajmują kolejno: Portu-    ły w końcu XVIII w. St. Staszic w swej

galja, Hiszpanja, Bułgarja oraz posia-    pracy „O statystyce Polski" podaje na

dające ten sam wskaźnik (17 na tysiąc)    rok 1776 liczbę 14,1 miljonów ludności,

Polska i Węgry. Inne kraje mają    z tego 6,5 miljona pod rządami państw

wskaźniki niższe. Najniższe wskaźniki    zaborczych, a przeszło 7,5 miljona na

zgonów posiadają kraje zachodnio-euro-    ziemiach ówczesnej Rzeczypospolitej,

pejskie i północne z Holandją na czele, posiadającą 9,9 zgonów na tysiąc mie- konany został w r. 1787; ludność stolicy szkańców rocznie.

później.

Ludność Polski.

Pierwsze systematyczne próby obli-

Pierwszy spis ludności Warszawy do-

wraz z Pragą obliczona została na 96 Z powyższego widzimy, że państwa tysięcy ludzi, stojące na niższym szczeblu cywilizacji Na zjednoczonych ziemiach polskich posiadają przeważnie wysokie liczby pierwszy powszechny spis jednodniowy urodzin i jednocześnie wysokie wskaż- dokonany został 30. IX. 1921, drugi spis niki śmiertelności, państwa zaś bardziej przeprowadzono w dniu 9. XII. 1931.

Wedle danych Głównego Urzędu Sta- małżeństwo uznawane było jako obowią-tystycznego ludność Polski w dniu 30. zek i normalne przeznaczenie człowieka, IX. 1921 roku wynosiła 27,2 miljonów, liczne zaś potomstwo uznawane było za w dniu 9. XII. 1931 w dniu zaś 1. I. 1934 r. pełne 33 miljo-ny. Gęstość zaludnienia na km² wyno- sowano się sprawami ludnościowemi siła kolejno 70, 83 i 85 mieszkańców, w Grecji. Platon i Arystoteles w pismach Podczas pierwszego spisu ludność miast swych wskazywali, w jaki sposób pań-stanowiła 25°/₀ ogółu ludności, drugi stwo winno troszczyć się o jakość oby-spis wykazał podwyższenie się tej liczby wateli, określając najniższy wiek wstępowania wł związki małżeńskie, oraz jak W naturalnym ruchu ludności Polski powinno regulować liczbę potomków.

32,1 miljonów, oznakę boskiego błogosławieństwa.

Ze względów państwowych zaintere-

do 27‘°/₀ całej ludności Polski.

zaznaczają się te same tendencje, które widzieliśmy w inych krajach europej- rej liczba Rzymian zaczyna się zmniej-skich w ostatnim dziesiątku lat, t. j. zarówno wskaźnik urodzin, jak i śmiertelności maleje.

W Rzymie cezarów, w epoce, w któ-

szać, a zbyt wielka liczba barbarzyńców zaczyna zalewać Rzym, wydawane są prawa popierające zawieranie mał-W roku 1928 urodzin było w Polsce żeństw i rodzenie dzieci.

32,3 na tysiąc, liczba ta bez większych odchyleń malała stopniowo, w roku 1933 jańskiego zagadnienie ludnościowe nosi wynosiła 26,5. W tym samym czasie przedewszystkiem charakter religijny wskaźnik śmiertelności zmalał z 16,4 do i etyczny. Celibat i czystość uważane 14,2, roczny zaś przyrost naturalny były za wyższy stopień doskonałości dla spadł z 15,9 w roku 1928 do 12,3 w ro- wybranych, dla ogółu jednak małżeństwo uważane było za instytucję chwa-Przyrost ludności w poszczególnych lebną, a. liczne potomstwo za błogosławieństwo Boże.

Dla pisarzy średniowiecza chrześci-

ku 1933.

dzielnicach kraju nie jest jednakowy.

W epoce oświeconego absolutyzmu

W województwach wschodnich, zawierających znaczny procent ludności i polityki gospodarczej merkantylizmu, ukraińskiej i białoruskiej, średni przy- walczącego o potęgę i bogactwo jedno-rost roczny w okresie 1929—1934 wyra- litego państwa, pisarze polityczni i eko-ża się liczbą 18,2, podczas gdy w pozo- nomiczni pokreślają znaczenie licznej stałej części kraju w tym samym czasie ludności, któraby mogła pracować, zdo-liczba ta nie dochodzi do 14. Wręcz bywrać bogactwo, płacić podatki oraz przeciwnie przedstawia się sprawa dawać państwu i monarsze żołnierza, w stosunku do mniejszości żydowskiej. W wieku XVIII-ym pojawiają się pi-Tempo przyrostu ludności żydowskiej sarze, którzy w przeciwieństwie do mer-w Polsce jest powolniejsze niż ludności kantylistów zwracają uwagę na niebez-wyznań chrześcijańskich. Procent więc pieczeństwa zbyt szybkiego wzrostu lud-ludności żydowskiej w stosunku do ogó- ności — szybszego niż wzrost środków

łu ludności w Polsce maleje.

Poglądy na zagadnienie ludności.

utrzymania. Głosy te jednak nie wywołały żywszego echa.

wane

Istotny i głęboki przewrót w zainte-W starożytności i u ludów Wschodu resowaniach i poglądach na sprawy sprawy małżeństw i potomstwa reguło- ludnościowe wywołało wystąpienie an-były niemal wyłącznie odpowied- gielskiego ekonomisty R. T. M a 11 h u-niemi przepisami religijnemi. Naogół s a. Wydał on w roku 1798 broszurę

i wyznawców i wielu zawziętych przeciwników, Fakty zdawały się przeczyć mu. Twierdzenie o podwajaniu się liczby ludności co 25 lat nie zdołało się utrzymać. Również pogląd, iż każdy

ludności sprowadza zubożenie    też pragnie wywrzeć wpływ na ja

kość ludności przez przeciwdziałanie

p. t. Prawo ludności; w roku 1803 wyszło powiększone i uzupełnione wydanie tej książki. Malthus twierdzi, że nie ustrój społeczny winien jest nędzy ludzkiej, ale właściwości moralne i fizjologiczne ludzkiej natury.

Przeprowadzając analogję z gatunkami roślinnemi i zwierzęcemi, Malthus dowodzi, że ludzie mają tendencję do nieograniczonego rozmnażania się. O ile tylko występek i nędza nie hamują roz-radzania się, ludność dąży do podwajania swej liczby co 25 lat. Ponieważ wzrost środków żywności nie może nadążyć w takiem tempie za wzrostem ludności, następuje przeto nędza, która rodzi demoralizację i zło.

Malthus dla zahamowania zbyt szybkiego, wedle jego zdania, przyrostu ludności zaleca, aby ludzie zastosowali powściągliwość moralną, opóźniając wiek zawrarcia małżeństwa aż do chwili, gdy małżonkowie będą mieli zapewnioną możność materjalną wychowania pięciorga lub sześciorga dzieci. Malthus jest wńęc zwolennikiem niewielkiej liczby, ale zato licznych rodzin. Podkreślał on, że klasy pracujące polepszyć mogą swój byt jedynie przez zmniejszanie swej liczebności.

Wywody Malthusa wywołały niezwykle żywą polemikę. Powitała liczna literatura. Znalazł on wielu zwolenników w'zrost nośei powstaje nędza, zarazy, dzieciobójstwo i wrojny. Aby temn zapobiec, neomaltuzjanizm zaleca powstrzymanie nadmiernego przyrostu ludności. W przeciwieństwie do Malthusa neomaltuzjanizm propaguje wczesne zawieranie małżeństw' oraz jest zwolennikiem rodzin o niewielkiej liczbie dzieci.

Neomaltuzjanizm, jako sprzeczny z moralnością chrześcijańską, zwalczany był od początku bardzo gorąco przez kościół katolicki. Zwalczany był również przez rządy niemal wszystkich krajów. Po wojnie cały szereg państw (Włochy, Niemcy i t. d.), prowadzą ożywioną propagandę na rzecz zwiększenia przyrostu ludności.

W XIX w. nietylko ekonomiści, ale również socjolodzy i biolodzy zajęli się zagadnieniem ludności. Wraz z rozwojem statystyki zrodziła się specjalna nauka o ludności, zwana naogół demograf ją. W nauce tej łatwo wyróżnić można dwa działy: a) t e o r j a ludność i, opierając się na statystyce, bada strukturę i ruch ludności, oraz poszukuje praw ogólnych jej rozwmju; b) polityka ludnościowa, zwana zwykle polityką populacyj-n ą, opierając się na wynikach osiągniętych przez teorję ludności, ma na celu przy pomocy odpowiednich środków wywierać wływ na strukturę i ruch ludności. Polityka populacyjna pragnie wpływać bądźto na ilość ludzi w sensie zwiększenia lub zahamowania przyrostu ludności w danem społeczeństwie,

i nędzę, znalazł zaprzeczenie w znacznym wzroście ludności i jednoczesnym, szyb-' wpływom, któreby mogły sprowradzac jeszcze, wzroście zamożności i bo- zwyrodnienie człowieka. W tym ostatnim wypadku korzysta ze wskazań e u-

szym

gactwa wielu krajów' w ciągu XIX w.

Współcześnie z Malthusem powitał na g e n i k i nauki, która bada zagadnie-terenie Anglji kierunek zwany neomal- poprawy rasy oraz poszukuje w' higje-tuzjanizmem. Ruch ten głosi, że w wy- n^e sposobów uchronienia człowieka od niku niekontrolowanego przyrostu lud- zwyrodnienia fizycznego, w. Sł. Rybicki.

Demografja.

Por.: Z. Daszyńska-Golińska: Zagadnienia polityki populacyjnej, Warszawa 1927; A. Do b o s z y ń s k i: Szlakiem Malthusa, Kraków 1928; H. Gliwic: Materjał ludzki w gospodarce światowej, Warszawa 1934; T. Janiszewski: Polska idea państwowa a polityka populacyjna, ■Warszawa 1933; A. Krzyżanowski: Demograficzne oblicze kryzysu, Kraków 1932; T. R. Malthus: Prawo ludności,

Warszawa 1925; A. Zierhoffer: Problem przeludnienia w świetle geografj i, Lwów 1932; Mały rocznik statystyczny, wydawnictwo Głów. Urzędu Statys., (wychodzi co roku); J. Wąsowicz i A. Zierhoffer: Świat w cyfrach. Rocznik Instytutu Kartograficznego im. E. Romera, Lwów-Warszawa (wychodzi perjodycznie).

LUDWIKÓW WIEK -> Wersal.

ŁACINA. Ilistorja łaciny zaczyna się od szpilki. W miasteczku Palestrina, niedaleko Rzymu, znaleziono w starym grobowcu złotą szpilę, na której jest wyryte najstarsze zdanie łacińskie, jakie znamy. Palestrina nazywała się w starożytności Praeneste i leżała w obszarze szczepu Latynów. W czasie, z którego pochodzi owa szpilka (VII wiek przed Chr.), było to udzielne księstewko i w Muzeum Prehistorycznem w Rzymie można oglądać grób jednego z ówczesnych władców Praeneste, wodza czy naczelnika, pochowanego w całym przepychu zbroi, cennych sprzętów, naczyń. Szpilka zaś leży w tej samej sali w osobnej gablotce, jako wzruszająca relikwja. Wyryty na niej literami grec-kiemi napis brzmi:

Manios med fhefhaked Numasioi —

Manius mnie zrobił (to szpilka mówi ) dla Numasiusa.

Takim językiem mówił Romulus, jeśli istniał. Podobnie sędziwe formy językowe spotykamy jeszcze na paru zabytkach, młodszych od szpilki z Praeneste, a niektóre z nich można śledzić jakby w linji ewolucyjnej, coraz bliżej tego języka, w którym pisał Cicero.

Latynowie byli rolnikami i w łacinie ich wiejski byt zakrzepł jak mucha w bursztynie. Felix (szczęśliwy) znaczy pierwotnie — urodzajny; laetus (wesoły) — człowiek, który ma poddostat-kiem nawozu; rywal (rivalis) oznacza sąsiada z tamtej strony potoku.

Ojczyzna łaciny, pomimo swej szczupłości (paręset kilometrów kw.), kryła w sobie przeróżne dialekty i narzecza, tak rozmaite, że np: w Rzymie mówiono: bonum, a w Lanuwjum, odległem o 30 km — manę. Państwo rzymskie, rosnąc, zagarniało te wszystkie gwary, a z niemi narzecza Sabinów, Wolsków, Marsów i t. d., z których każde wnosiło coś do wspólnego języka. Zanim stał się on narzędziem literatury, przeszedł kilkasetletni okres, w którym te różne elementy stapiały się ze sobą. Układano w tym języku pieśni religijne i modlitwy, które wkońcu tak się postarzały, że ich nikt nie rozumiał, pisano w nim pierwsze prawa, uderzające surowością treści i formy, przemawiały nim nagrobki, pomniki i t. p. Szpilka z Praeneste ma jeszcze litery greckie, ale wr sto lat później istnieje już pismo łacińskie, przerobione z alfabetu greckiego i zastosowane do dźwięków łacińskich.

Dopiero w III w. przed Chr. odważono się pisać książki w tym języku. Pierwszym śmiałkiem był Grek, wyzwoleniec, Titus Livius Andronicus, który przełożył Odyseję. Tak zaczyna się literatura rzymska: w pięćset lat po pełnej zdarzeń historji, od pisarza, który jest cudzoziemcem, i od dzieła, które jest przekładem. I tak pozostanie: będzie to literatura spóźniona, zależna od obcych w^zorów, pełna cudzoziemców. Ennius, pierwszy poeta „narodowy", twTórca wielkiej epopei dziejów Rzymu „Anna-les“ — to pół-Grek z Kalabrji; Lucilius, twórca satyry, jedynego gatunku literackiego, który był własnością Rzymu, pochodzi z Kampanji; Plautus, genjal-ny komedjopisarz — z Umbrji; jego rywał Terencjusz jest Afrykańczykiem z Kartaginy! Język łaciński nie jest ich ojczystym językiem. Rzym, serce łacińskiego szczepu, nie wydaje nic godnego uwagi, jakże w tern niepodobny do Aten! Ale, sam nie tworząc, Rzym panuje nad wszystkiem. Każda książka, która wychodzi z rąk tych ob-coplemieńców, tchnie duchem rzymskim, służy jego tradycji i chwale. Rzym jest spoidłem tak samo w życiu umysłowem, jak i politycznem; jego język, język stolicy, staje się normą.

Przez dwieście lat, od „Odysei" An-dronika do końca republiki, łacina z szorstkiej, nieokrzesanej mowy zmieniła się w wielostrunny instrument. Natchnienie szło z Grecji, za każdem dziełem stał jakiś wrzór grecki, co bynajmniej nie znaczy, że było to bezduszne naśladownictwo. Przeciwnie, każdy wiersz i każdy urywek prozy wyrażał zupełnie odrębny świat, ową rzymskość, którą aby scharakteryzować, należałoby jej poświęcić całą rozprawę, ale którą czuje się i rozpoznaje nieomylnie. Z pisarzy tych dwóch wieków, którzy zachowrali się do naszych czasów, najświetniejsi są: Plautus, olbrzymi rezerwuar motywów komedjowych dla późniejszych literatur europejskich, i Lukrecjusz, który napisał poemat O Przyrodzie, w duchu materjalizmu, namiętny, pełen ognia i wysokiego natchnienia. To w poezji; a w prozie: Caesar, Cicero, Salustjusz. Cicero jest sam. w sobie epoką, Obfita i różnorodna twórczość tego mówcy, retora i filozofa opiera się na niesłychanej bnjności słowa; każdemu zdaniu z tego miljona zdań, które napisał, dał tak wyborny kształt, jakiego przed nim łacina nie przeczuwała. Jego wirtuozostwo jednych zmuszało do naśladownictwa, drugich do szukania własnego stylu.

Cicero umiera razem z republiką. Następne dwa pokolenia, które wypełnia panowanie Augusta, są erą poezji. Wer-gili, Propercjusz, Tibullus, Owidjusz, Horacy — oto jej luminarze. Proza szczyci się Liwjuszem, którego dostojna i patetyczna historja Rzymu stanie się literackim pomnikiem sławy rzymskiej i ożywiać będzie fantazję i serce kilkunastu wieków.

Późniejsze czasy cesarstwa uważane są za schyłkowe, co jest niesłuszne. Od połowy I w. do połowy Y w. po Chr. można zebrać sporo nazwisk, którychby się nie powstydziły poprzednie wieki. Są świetni satyrycy: Juwenalis i Per-sjusz, jest oryginalny poemat Lukana „Farsalja", jest niezrównany epigra-matyk Marcjalis. A w prozie Seneka pisze ostrym, wartkim stylem, jak Wolter; Tacyt tworzy istny cud architektoniczny ze swych zdań skupionych, ścisłych, pełnych ukrytego żaru, o słowie tak piastycznem, że każdą jego stronicę można rozwinąć w wielki cykl obrazów; Apulejusz (główne dzieło: powieść p. t. Złoty osioł) wichrzy łacinę w barok, w tłumny, zgęszczony rytm zdań, aż parnych od niespodzianych przymiotników i wybujałych metafor.

Zawartość myślowa literatury rzymskiej nie była zbyt wielkiej wagi, jeśli ją mierzyć postępem ducha ludzkiego. Powtarzała ona zbyt często myśli greckie w sposób popularny i łatwy, nieraz naiwny i banalny. Rzymianie nie stworzyli własnego systemu filozoficznego, a ich uczeni byli zbieraczami lub kompilatorami. Ale ów niedostatek okazał się w pewnej mierze zasługą. Literatura rzymska, nasycona greekiemi ideami, którym umiała dać kształt nader przystępny, stała się wybornym łącznikiem między mądrością antyku a niewyrobio-nemi umysłami nowych ludów, tworzących średniowieczną Europę.

Łacina, chociaż była językiem urzędowym Imperjum, nie zapuściła korzeni tam, gdzie panowała greczyzna. Zdobyła natomiast dziewicze . obszary na-wpół barbarzyńskiej Hiszpanji i Galji. Tam żołnierz, urzędnik, kupiec, kolonista, nauczyciel rzymski wyplenili języki krajowe, przynosząc łacinę. Nie była to łacina literacka, ale potoczna, język prostych ludzi, pełen błędów i właściwości gwarowych. W ustach obcople-mieńców przekształcał się on jeszcze bardziej. Iberowie czy Gallowie, posługując się łaciną, nadawali jej inną wymowę. Ten proces doprowadził w ciągu wieków do powstania języków romańskich, których jest osiem: włoski, francuski, prowansalski, hiszpański, ka-taloński, portugalski, rumuński, reto-romański w pewnych okolicach Szwaj-carji i Tyrolu.

Łacina, wydawszy tak liczne potomstwo, sama nie stała się językiem martwym. Ocalił ją kościół rzymski, który jej powierzył swą liturgję i uczynił z niej język swoich pism. Literatura chrześcijańska stworzyła szereg dzieł, które z łatwością mogą sprostać powadze utworów z najlepszych epok Rzymu. W średniowieczu wszystko pisano po łacinie: prawa, wyroki sądowe, listy urzędowe, książki. Nieomal cała Europa stała się tak łacińska, jak nie była nią nawet w czasach Imperjum. Ale Cicero naraziłby na szwank swoje zdrowie, gdyby przeczytał to, co wtedy uchodziło za łacinę. Była ona nieraz tak fantastycznie zepsuta, że możnaby ją wziąć za jakiś inny język lub odległy dialekt. Każdy kraj miał własną łacinę, pełną zwrotów i słów wziętych z języka ojczystego. Kronika t. zw. Galla ma uderzające polonizmy. Istnieją osobne słowniki do średniowiecznej łaciny.

W w. XIV zrodziło się uwielbienie dla starożytności klasycznej (renesans), a z niem nowy zapał do łaciny, której ówcześni pisarze starali się nadać ten sam wdzięk i tę samą czystość, jaką posiadała w pismach klasyków rzymskich. W w. XV i XVI łacina stała się jeszcze bardziej powszechna niż w średniowieczu. Znał ją każdy choć trochę wykształcony człowiek, wielu znało ją lepiej niż własny język, można się nią było porozumieć w całej Europie, i to łatwiej niż dziś językiem francuskim.

Rozwój literatur narodowych odebrał łacinie znaczną część jej wpływów’, ale nie naruszył jej w nauce i filozofji. Po łacinie pisze Kopernik, Deseartes, Spinoza, Newdon i zachodzi ta osobliwość, że ów’ język, który wr czasach swrego prawdziwego życia, wr starożytności, prostodusznie powtarzał obce myśli, w tym drugim, niejako pośmiertnym okresie służy do wypowiadania najbardziej oryginalnych, najgłębiej twórczych idej.

Łacina ustępuje z nauki i filozofji dopiero w w. XIX, ale i to niezupełnie. Wiedza o starożytności posługuje się nią do dziś, zwłaszcza uczeni, których język ojczysty jest mało rozpowszechniony, piszą swre prace po łacinie, pewni, że znajdą czytelników wre wszystkich częściach świata.

Świat nic nie zyskał przez to, że łacina wyszła z powszechnego użycia; przeciwnie, wiele na tern stracił. Był to wyborny język międzynarodowy i dziś mógłby służyć polityce i dyplomacji

425

Łacina — Łódź podwodna.

426

tak samo, jak w ubiegłych wiekach. Tam, gdzie wchodzą w grę namiętności, ważnym czynnikiem harmonji jest język, który nie razi niczyich ambicyj. Obecnie języki francuski i angielski walczą o pierwszeństwo w debatach międzynarodowych, a inne języki, jak włoski i niemiecki, starają się tam również wcisnąć. Międzynarodowe zjazdy uczonych stają się wielojęzyczne, co rodzi chaos i nudę. Nauka, pozbywszy się łaciny, straciła nieodzowny środek rozpowszechniania swych zdobyczy. Myśl, aby z łaciny uczynić na nowo język powszechny, pojawia się w ostatnich czasach i trudno powiedzieć, czy nie urzeczywistni się kiedyś, dzięki tej sile atrakcyjnej, jaką dla kultury europejskiej posiada świat antyczny.

J. Parandowski.

s, 6;

61

-i

[7

rc

U,

72

li

liW IM li IH

fu

Ilyc. 46. ,,Ż6łw“ Bushenella.

1 — mina, 2 — proch, 3 — zapalnik, 4 — ster. 5 — wietrznik, 6 — świder, 7 — właz, 8 — śruba pionowa, 9 — ciężar, 10 — korba do śruby poziomej, 11 — śruba pozioma, 12 — pompy, 13 — zawór, 14 — komory balastowe.

ŁÓDŹ PODWODNA. (Tabl. 38—41). Dzisiejsze łodzie podwodne są to właściwie nie łodzie, lecz duże okręty wojenne o wyporności (wyporność albo ton-naż — ciężar okrętu) do 3000 tonn, z obsługą stu kilkudziesięciu ludzi, z ciężką dalekonośną artylerją, torpedami, minami i całym szeregiem urządzeń specjalnych.

Oczywiście nieodrazu doszli ludzie do tych olbrzymów podwodnych w wojnach dzisiejszych odgrywają tak wielką rolę. Podanie głosi, że już Aleksander Macedoński rozmyślał nad konstrukcją łodzi podwodnych, nic jednak bliżej o tych próbach nie wiemy. Pierwsze próby historyczne datują się dopiero od XVIII w., kiedy to Amerykanin Bushenell zbudował swego łódź podwodną w kształcie orzecha, którą obsługiwał ręcznie jeden jedyny człowiek (ryc. 46).

Od czasów Bushenella, ojca korsarzy podwodnych, nie ustają już prace nad konstrukcją łodzi podwodnej. Zmienia ona swój kształt, wydłuża się, staje się

które

„Źółwia“,

podobna do cygara, ręczne śruby zostają zastąpione wszelkiego rodzaju silnikami. W pracy nad jej konstrukcją biorą udział wszystkie narody, przede-wszystkiem zaś Francja i Niemcy. Nie pozostaje też wtyle i Polska : w r. 1884 inż. Drzewiecki konstruuje łódź, zasto-sowując na niej po raz pierwszy silnik elektryczny (-» Silniki).

Współczesna łódź podwodna.

Wytężona praca nad udoskonaleniem łodzi podwodnej rozpoczęła się od roku 1918, wszystkie bowiem państwa morskie przekonały się w czasie wielkiej wojny, że jest to broń niezbędna i niezastąpiona w wrojnie morskiej.

To też nowoczesna łódź podwodna dosięga już olbrzymiej wyporności; poza tem ma ona rozmaite aparaty pomocnicze, które ogromnie ułatwiają jej orjentację i walkę.

Kadłub łodzi składa się z dwóch części. Wewnętrzny kadłub w kształcie wydłużonego cygara, zbudowany ze stali, jest w przekroju poprzecznym zupełnie okrągły. Kształt ten najlepiej wytrzymuje ciśnienie wody w głębokości. Zewnątrz tego cygara jest drugi kadłub, również stalowy, lecz lżejszy. Kształt tego kadłuba daje najmniejszy opór w biegu i dobre warunki stateczności, t. j. zdolności okrętu do utrzymania położenia pionowego.

OpiwinMH|

UdLi

Wolnej przestrzeni między ściankami obu kadłubów użyto na zbiorniki mate-rjałów pędnych, służących do poruszania silników i na zbiorniki balastu wodnego, który obciąża łódź w chwili zanurzania się (ryc. 47).

jtti-............—

I»Ułv|fntnry.

Ryc. 47.

W zbiornikach balastowych są umieszczone balony sprężonego (do 250 atmosfer) powietrza, które służy:

1)    do szybkiego opróżniania zbiorników balastowych w wypadkach nagłych (normalnie czynność tę wykonywają pompy) ;

2)    do wyrzucania torped (na łodzi podwodnej torpedę wyrzuca z wyrzutni sprężone powietrze).

W razie potrzeby powietrze to stanowi zapas dla załogi.

W warunkach normalnych powietrze zawarte w przedziałach łodzi wystarcza dla jej załogi na 40—50 godzin, może się jednak zdarzyć wypadek, że po dłuż-szem przymusowem przebywaniu pod wodą trzeba użyć zapasu.

Cała łódź jest podzielona zapomocą wodoszczelnych grodzi na szereg przedziałów wodoszczelnych. Ilość tych przedziałów jest tak obliczona, że nawet po zalaniu dwóch z nich wodą łódź może po wyrzuceniu normalnego balastu wodnego wypłynąć na powierzchnię.

Na pokładzie łodzi, mniej więcej w środku kadłuba, wznosi się wieża dowódcy, bliżej dzioba i rufy ustawia się działa, nadwodne wyrzutnie torpedowe (które mogą być ukryte pod pokładem) i wreszcie maszty z anteną radjotelegra-ficzną (podczas pływania pod wodą maszty składa się na pokład).

Dokładny opis przedziałów i ich rozmieszczenie widzimy na ryc. 48.

Współczesna łódź podwodna ma dwa rodzaje silników. Pierwszy — są to silniki Diesla, służące do poruszania łodzi na powierzchni wody, a także do uruchomiania silników elektrycznych przy ładowaniu akumulatorów. Drugi— to silniki elektryczne, poruszające łódź pod wodą i służące jednocześnie do ładowania akumulatorów. Silniki te

ii

a. UT

/o. j

.»»

JT~

V*

ł©

stery poziome.

Ryc. 48. Łódź podwodna dalekiego morza (przekrój).

Przedziały: 1 — mieści cztery podwodne wyrzutnie torpedowe, służy jednocześnie jako wyrównawczy zbiornik balastowy; 2 — piagazyn torpedowy, w którym znajduje się również dźwig kotwiczny; 3 — pomieszczenie oficerskie. (Pod przedziałami 2 i 3 znajduje się magazyn amunicyjny) ; 4 — pomieszczenie załogi. Pod przedziałem akumulatory; 5 — posterunek centralny; 6 — mechanizmy pomocnicze. (Mieszczą się tam: sprężarki powietrza, prądnice, pompy wodne, wietrzniki i inne). 7 — silniki Diesla; 8 — silniki elektryczne; 9 — jak pierwszy — jest zbiornikiem wodnym wyrównawczym. (Mieści przewody sterowe i wały śrubowe); 10 — ster pionowy; 11

Aparaty podsłuchowe dają możność orjentowania się w kierunku biegu okrętu, przepływającego na powierzchni, a nawet określania odległości od niego.

Wreszcie nowoczesne aparaty do kierowania ogniem artylerji i torped są prawdziwym cudem współczesnej techniki.

uruchomia się pod wodą zapomocą prądu z bateryj akumulatorów.

Posterunek centralny.

Najgłówniejszym przedziałem łodzi podwodnej jest posterunek centralny. Jest to miejsce, z którego wychodzą wszystkie rozkazy dowódcy łodzi, a jednocześnie punkt, w którym są skoncentrowane wszystkie przyrządy kierownicze. Zawiera on: kabinę nawigacyjną, kabinę radjotelegraficzną i kabinę dowódcy łodzi. W tej ostatniej kabinie widzimy peryskop, kompasy, koła sterowe sterów poziomych i pionowych, główną stację zaworową, manometry głębinowe, aparaty podsłuchowe, aparaty do kierowania ogniem artylerji, torped i t. p.

Peryskop jest to oko łodzi podwodnej, znajdującej się pod wodą. Zapomocą peryskopu dowódca łodzi obserwuje powierzchnię morza, podchodzi niepostrzeżenie do okrętu atakowanego, wreszcie celuje przy strzale torpedowym.

Na ryc. 49 umieszczono schematyczny przekrój peryskopu, który właściwie jest zwykłą lornetką olbrzymich rozmiarów. Wewnątrz stalowej rury długości 6—11 metrów, zakończonej z jednego (górnego) końca stożkowatym otworem, a z drugiego okularem, są umieszczone lusterka; lusterka te przy pomo

Ryc. 49. Schematyczny przekrój peryskopu.

cy odpowiedniego nachylenia względem osi rury przesyłają światło i obrazy obserwowanych przedmiotów z otworu górnego na okular. Obracając rurę o 360 stopni, możemy obserwować cały widnokrąg dokoła.

Żeby zaobserwować większą przestrzeń, trzeba podnieść peryskop dość wysoko. Podczas wojny światowej, przy atakach na oceanie, podnoszono peryskop do 2 m; normalnie trzyma się go nie wyżej niż 60 cm nad powierzchnią wody. W razie potrzeby można peryskop szybko schować do wnętrza łodzi. Do tego celu służy specjalny silniczek elektryczny.

Kompas służy do utrzymania kierunku biegu łodzi. Główna stacja zaworowa rozdziela wodę do zbiorników balastowych.

Manometry głębinowe wskazują głębokość, osiągniętą przez łódź podwodną. Nowoczesna łódź może się zanurzyć na głębokość do stu metrów, a z pewnem ryzykiem nawet jeszcze głębiej.

Zanurzanie się łodzi.

Szybkość zanurzania się łodzi pod wodę ma ogromne znaczenie taktyczne. Normalnie cała ta czynność trwa około 1—2 minut, Punktem honoru dowódcy jest osiągnąć w tym kierunku jak najlepsze wyniki.

Zanurzenie łodzi odbywa się w sposób następujący: Na dany przez dowódcę rozkaz (przekazywany zwykle zapomocą sygnałów elektrycznych) sprząta się wszystkie przedmioty znajdujące się

co

Łódź podwodna.

482

Przy wynurzaniu się łodzi czynności

Rodzaje łodzi podwodnych.

W związku z wielkością, rodzajem Gdy woda pokryje wieżę, dalsze zanu- zadań, uzbrojeniem i rejonem działania rżenie osiąga się już w biegu zapomocą dzielimy wszystkie łodzie podwodne sterów poziomych.    cztery rodzaje: krążowniki pod-

Jeżeli łódź w chwili zanurzania się wodne, łodzie otwartego m o-miała w⁷ ruchu silniki Diesla, zatrzy- rza, łodzie podwodne służą-muje się je jeszcze na powierzchni, gdyż ce do obrony brzegów i pod-przy pracy zużywają one bardzo dużo wodne stawiać ze min.

Wszystkie elementy tych czterech ro-

na pokładzie, opuszcza się maszty i zamyka wszystkie otwory zewnętrzne. Na- te przeprowadza się w odwrotnym po-stępnie otwiera się zawory zbiorników rządku. Najpierw więe osiąga łódź jak balastowych i przyjmuje się do nich ba- najmniejsze zagłębienie w⁷ biegu, na-last główny, który zanurza łódź do wy- stępnie wypompowuje się wodę ze zbior-sokości trzech czwartych wieży. Resztę ników balastowych zapomocą pomp lub wyporności łodzi usuwa się zapomocą zapomocą sprężonego powietrza i łódź zbiorników wyrównawczych, znajdują- wynurza się na powierzchnię, cych się na dziobie, rufie i w środkowej jej części.

na

powietrza, tak że z chwilą zanurzenia się łodzi pracują tylko silniki elektryczne, dzajów podaje poniższa tabelka.

Rodzaj łodzi

Wyporność w tonnach

Szybkość w milach

naw.

podw.

naw. podw.

Rejon pływania w milach

Uzbrojenie

Krążowniki podwodne

1500

2000

2800

3600

20 10

15000/200

1 lub 2 działa 152 mm, 1—2 działa przeciwlotn., do 12 wyrzutni torped.

Łodzie

otwartego morza

800

1100

1500

1800

14-18

9-10

8000/150

1-2 działa 75 lub 100 mm, 1 działo przeciwlotnicze, 6—10 wyrzutni torped.

Łodzie

do obrony brzegów

300

420

800

960

9-15

6-9

1500

4000

/100

1— 2 działka lekkie,

2— 8 wyrzutni torped.

Podwodne stawiacze min

wszystkie rodzaje

Uzbrojenie artyleryjskie zależy od wielkości łodzi.

4—6 wyrzutni torped, od kilkunastu do kilkudziesięciu min morsk.

Rejonem pływania okrętu wojennego py) przez silniki Diesla, dzięki czemu nazywamy maksymalną ilość mil mor- łodzie podwodne mogą przebywać poza skieh, jaką może przebyć dany okręt portami do kilku tygodni, oczywiście z szybkością najdogodniejszą przy zuży- nie będąc w ciągłym ruchu. Stosunkowo ciu jednego całkowitego zapasu paliwa, mały rejon pływania pod wodą tłuma-Duży rejon pływania łodzi podwod- czy się tern, że w pływaniu podwodnem nych na wodzie jest wynikiem oszczęd- łódź posługuje się energją elektryczną, nego zużycia materjałów pędnych (ro- zmagazynowaną w akumulatorach, któ-

O. Żiikowski.

rych ilość musi być dostosowana do wielkości łodzi, a więc ze zrozumiałych powodów ograniczona. Nie znaczy to jednak,. że po wyczerpaniu tej energji łódź musi wracać do portu. Dla ponownego naładowania akumulatorów wystarczy wyjść na powierzchnię, zapuścić silniki Diesla i włączyć do nich motory elektryczne, które służyły łodzi pod wodą jako silniki pędne. Motory te stają się prądnicami i ładują wyczerpane baterje akumulatorów. Po naładowaniu nowego zapasu energji elektrycznej łódź może ponownie podjąć pływanie podwodne.

Zasadniczą bronią łodzi podwodnej jest torpeda. To też pierwsze miejsce na łodzi zajmują wyrzutnie torpedowe i torpedy zapasowe. Prócz torped jednak mają łodzie także artylerję, do walki artyleryjskiej ze słabszym przeciwnikiem, do zatapiana mniejszych okrętów oraz do obrony przeciwlotniczej.

Działa łodzi podwodnej nie różnią się niczem od dział okrętów nawodnych. Użycie ich jest możliwe tylko wtedy, gdy łódź znajduje się na powierzchni.

Podwmdny stawiacz min posiada prócz torped i artylerji jeszcze od kilkunastu do kilkudziesięciu min morskich. Miny te podwodny minowiec może postawić w dowolnem miejscu, nie wynurzając się.

Nowoczesne podwodne stawiaeze min mają udoskonalone studnie minowe lub rury poziome, -które służą jednocześnie do stałego przechowywania min. Studnie te są umieszczone wewnątrz łodzi, aby umożliwić kontrolę stanu min a podczas mrozu ochronić miny od przymar-znięcia do gniazd.

Takiemi nowoczesnemi minowcami są pierwsze polskie łodzie podwodne: „Wilk", „Ryś" i „Źbik“.

Książek specjalnych o łodziach podwodnych jest w języku polskim bardzo mało. Por. O. Żukowski: Stalowe rekiny, Warszawa 1931, i J. Sawiczewski : Łodzie podwodne, Lwów 1934.

MAGNETYZM. (Tabl. 42 a).

Magnesy naturalne i sztuczne.

Pole magnetyczne.

Istnieje - opowieść starożytna, podawana przez poetę greckiego Nikandro-sa (II w. przed Chr.), że pasterz imieniem Magnes, pasąc swe stada na stokach góry Idy, spostrzegł pewnego razu, iż kij jego uczepił się żelaznym końcem skały i zawisł za niej. Ów kamień, który wykazał szczególną własność przyciągania żelaza, zaczęto nazywać „kamieniem Magnesa", a potem krótko „magnesem". Trudno jest dociec, czy istotnie nazwa magnesu stąd bierze początek; istnieją zresztą inne próby wytłumaczenia tej nazwy. To jedno niewątpliwe, że w starożytnych czasach, bodaj już w VII w. przed Chr., znali ludzie „magnesy naturalne", którą to nazwę obecnie stosujemy do pewnych okazów magnetytu, jednego z gatunków rudy żelaznej. Dziś magnesy naturalne nie znajdują zastosowania ani wT laboratorjach naukowych, ani w technice; w użyciu są wyłącznie magnesy stalowe lub elektromagnesy.

Każdy, kto posiada bodaj elementarne wiadomości z fizyki, wie, jak się rozróżnia t. zw. bieguny magnesów — północny (N) i południowy (S) ; wie

szukaj w tomie piątym!

o przyciąganiu się różnoimiennyeh i odpychaniu się jednoimiennych biegunów, nie prąd elektryczny, istnieje pole ma-zgodnie z prawem Coulomba. Znane mu gnetyczne (-» Elektryczność). W szcze-jest również zjawisko indukcji magne- gólności pole magnetyczne istnieje wety cznej i rola tego zjawiska w elemen- wnątrz zwoju drutu, przez który pły-tarnym procesie przyciągania żelaza nie prąd. Umieszczony wewnątrz ta-przez magnes. Do bardzo popularnych kiego zwoju rdzeń żelazny magnesuje doświadczeń należy otrzymywanie t. zw. się indukcyjnie. W ten sposób buduje-widma magnetycznego: na my elektromagnesy. Na tabli-magnes, położony na stole, kładziemy cy 42 a widzimy fotografję największego kawał tektury lub szkła i przysypuje- dziś elektromagnesu, będącego własno-my je, lekko przytem wstrząsając, opił- ścią francuskiej Akademji Nauk. Mię-kami żelaznemi; opiłki układają się dzy biegunami tego olbrzyma daje się w charakterystyczne linje, podążając od otrzymać pole o natężeniu do 100.000 jednego bieguna magnesu do drugiego, gausów. Przez stosowanie silnyeh prą-Każda kruszyna żelaza magnesuje się tu dów elektrycznych w zwojach bez rdze-indukcyjnie, stając się malutką igiełką nia żelaznego udało się otrzymać w prze-magnesową, i ustawia się zgodnie z wy- strzeni paru cm³ bardzo krótkotrwałe padkowem działaniem na jej bieguny wprawdzie, ale dochodzące do natężenia biegunów magnesu oraz biegunów są- 300.000 gausów pole magnetyczne, siednich podobnych igiełek. Przestrzeń, Ilościową stronę stanu magnetyczne-w której daje się stwierdzić działanie g₀ danego magnesu określa jego m o-sił magnetycznych, nazywamy polem ment magnetyczny. Moment magn etyczne m, a uwidocznione magnetyczny nie jest wielkością stałą, w widmie magnetycznem linje, wskazu- z biegiem czasu ulega on zmniejszaniu jące kierunki tych sił w różnych miej- sję (magnes „słabnie^—tak to możnaby scach pola, nazywamy linjami tego było popularnie wyrazić), ale tern wol-pola magnetycznego. W przy- niej? im magnes jest starszy. Magnesy padku, gdy linje pola magnetycznego nje lubią, wstrząsów mechanicznych, przebiegają równolegle, pole nazywamy Każdemu wstrząsowi towarzyszy nagłe jednorodnem.

zmniejszenie się wartości momentu ma-W poszczególnych punktach pola gnetycznego. Moment magnetyczny ma-magnetycznego działanie sił magnetycz- gnesu zależy poza tern od temperatu-nych nie jest naogół jednakowe. Mówi- ry — mniejszy jest w temperaturze wyż-my, że w tych punktach pola jego n a- szej, większy — w niższej. Przy ogrza-tężenie jest różne. Do mierzenia na- niu magnesu do wysokiej temperatury tężenia pola magnetycznego ustalono (ok. 760°) magnes stalowy traci całko-jednostkę, zwaną g a u s e m i oznacza- wicie swe własności magnetyczne i nie ną literą jP (ku uczczeniu nazwiska za- odzyskuje ich przez samo oziębienie, służonego w nauce o magnetyzmie uczonego niemieckiego K. F. Gaussa przekonywamy się, że niema takiej sub-Magnetyzm ziemski). Dla orjenta- stancji, któraby wcale nie wykazywała cji przytaczamy, że np. w odległości pa- własności magnetycznych, przyczem oka-ru centymentrów od bieguna magnesu, żuje się, że zaobserwowane w najprost-mającego postać cienkiej, długiej igły, szych doświadczeniach przyciąganie nie natężenie pola wynosi parę lub kilka jest cechą wyłączną i charakterystycz-gausów.

Przy użyciu silnych elektromagnesów

ną. Gdy do bieguna elektromagnesu,

ciał

grupę n y ch.

Badania skierowane ku wyjaśnieniu różnicy między ciałami para- i diamagnetycznemi doprowadzają do ustalenia następującego faktu. Jeżeli w pole magnetyczne jednorodne o linjach równoległych, wytworzone w próżni, wprowadzamy ciało paramagnetyczne, lin je pola kierują się w stronę tego ciała, jak-gdyby przedstawiało ono dla nich lepszą drogę (ryc. 50 a) ; przeciwnie, przy umieszczeniu tam ciała diamagnetyczne-go, linje pola jakgdyby usiłują je ominąć, mają w niem gorszą drogę

dostatecznie silnego, zbliżamy pokolei różne ciała stałe, ciekłe i gazowe (te ostatnie w odpowiednich naczyniach lub osłonach), widzimy, że cały szereg ich ulega przyciąganiu, daleko jednak więcej odpychaniu. Pierw -szym z tych ciał M. Faraday nadał nazwę paramagnetycznych, drugim — di a magnetycznych, które to nazwy zachowujemy i obecnie. Ciałami paramagnetycznemi są między in-nemi: mangan, glin, sód, potas, cyna, tlen; diamagnetycznemi: bizmut, ołów, złoto, miedź, rtęć, siarka, woda, alkohol, wodór, azot. Własności te naogół występują w słabym stopniu i uwidaczniają się w polach magnetycznych o wielkiem natężeniu. Żelazo, stal, nikiel, kobalt, jak również pewne stopy, zachowują się w polu magnetycznem jak ciało paramagnetyczne, wobec tego jednak, że ilościowa strona ich własności magnetycznych jest wyjątkowo znaczna, do czego dołączają się jeszcze inne cechy charakterystyczne, wydzielamy je wr oddzielną fe^romagnetycz-

Ryc. 50 b.

(ryc. 50 b). Mówimy, że ciała paramagnetyczne posiadają większą przenikliwość magnetyczną niż próżnia, diamagnetyczne — mniejszą niż próżnia.

Przy oznaczeniu magnetycznej przenikliwości próżni przez 1 otrzymujemy na nią dla ciał diamagnetycznych liczby nieco mniejsze od jedynki, dla ciał paramagnetycznych nieco większe od jedynki. Tylko dla ciał ferromagnetycznych wTartość ta jest wyjątkowo wielka (dla kobaltu do 170, dla niklu do 290, dla żelaza do 20.000). Powietrze jest bardzo słabo paramagnetyczne i jego przenikliwość magnetyczna y —1,00000037, co, praktycznie rzecz biorąc, zwłaszcza w stosunku do ciał ferromagnetycznych, równoznaczne jest przenikliwości próżni. Następujące łatwe doświadczenie wykazuje znacznie większą przenikliwość magnetyczną żelaza niż powietrza (ryc. 51 a i b). Między biegunami różnoimien-nemi dwu magnesów umieszczamy pierścień żelazny. Łinje pola (ryc. 51 a) podążają w głąb pierścienia i przebiegają przezeń, omijając przestrzeń powietrzną, tym pierścieniem osłoniętą (p. schemat na ryc. 51 b). W przestrzeni tej nie wi-

mm

Ryc. 50 a.

t.

Ryc. 51 a.

Ryc. 51 b.

dzimy wcale, aby się opiłki układały • wadzić natężenie pola do pewnej warto-w charakterystyczne lin je — niema tam ści, która jest miarą t. zw. koercji pola magnetycznego. Na tej zasadzie ro- danego gatunku żelaza, t. j. jakgdyby bią z żelaza t. zw. osłony magne- zdolności zachowywania nadanych mu tyczne, jeżeli chodzi o usunięcie ja- własności magnetycznych. W żelazie, kiegoś urządzenia z. pod wpływu otacza- zwłaszcza t. zw. miękkiem, koercja jest

jącego pola magnetycznego.

mała, względnie łatwo jest je pozbawić magnetyzmu szczątkowego. Stąd żelazo Histereza. Koercja. Magnetyzm szczątkowy, nadaje się do takich urządzeń, w któ-

Magnetyzm jako zjawisko molekularne.

Od pierwszej chwili zapoznania się ze zjawiskami magnetycznemi musimy zauważyć niezmiernie charakterystyczny fakt, że nigdy nie otrzymujemy poje-dyńezego bieguna magnetycznego, a zawsze mamy do czynienia z dwoma (N i S). Gdy namagnesowaną igłę stalową, w której zaznaczyliśmy bieguny N i S, łamiemy lub przecinamy, każdy z otrzymanych kawałków jest pełnym magnesem o dwu biegunach, przyczem w miejscu przełamania na jednym kawałku tworzy się biegun N, na drugim S. Na zasadzie tego spostrzeżenia dawno już powzięto myśl, że magnetyzm jest zjawiskiem molekularne m, że każda cząsteczka jest tu eleme n-tarnym magnesem, objawiające

6 jr— — — -

Iiye. 52.

Podczas gdy ciała paramagnetyczne rych zależy na łatwości magnesowania i diamagnetyczne charakteryzują się i rozmagnesowania (między innemi do w sposób wyraźny wartością ich przeni- budowy elektromagnesów). W stali ko-kliwości magnetycznej, dla ciał ferro- ercja jest znaczna, stal zatem z większym magnetycznych wartość ta jest zmienna, uporem zachowuje nabyte własności zależna" od natężenia pola. W ciałach magnetyczne, a więc nadaje się do spo-ferromagnetycznych daje się poza tern rządzania magnesów stałych, obserwować zjawisko histerezy Dla każdego z ciał ferromagnetycz-(nazwa, pochodzenia greckiego, oznacza nych istnieje pewna charakterystyczna „opóźnienie"). Zjawisko to polega na temperatura, zwana krytyczną, w której tern, że gdy stopniowo magnesujemy i powyżej której nie posiada już ono pręt żelazny w polu magnetycznem eech ferromagnetycznych, o wciąż rosnącem natężeniu (np. wewnątrz zwoju, przez który płynie prąd elektryczny wzrastającego natężenia), moment magnetyczny pręta rośnie, aż wreszcie osiąga pewną wartość, poza którą nie wykracza, jakkolwiekbyśmy dalej zwiększali natężenie pola. Powiadamy, że pręt został namagnesowany do n a-sycenia. Jeżeli następnie zmniejszamy natężenie pola (przez zmniejszanie natężenia prądu w zwoju), moment magnetyczny pręta maleje, ale z pewnem opóźnieniem t. j. teraz określonym wartościom natężenia pola odpowiadają większe wartości momentu magnetycznego, aniżeli tym samym wartościom przy poprzednim wzroście natężenia pola. Gdy natężenie pola sprowadzamy wreszcie do zera, pręt posiada jeszcze moment magnetyczny pewnej wartości: jest to t. zw. magnetyzm szczątkowy. Chcąc całkowicie rozmagnesować pręt, t. j. uczynić jego moment magnetyczny równym zeru, winniśmy zastosować pole przeciwnego kierunku (zmienić kierunek prądu w zwoju) i dopro-

cie.

gr), mamy wr tym -ukła-

się zaś w mniejszym lub większym stopniu własności magnetyczne są wynikiem takiego lub innego rozmieszczenia owych elementarnych magnesów. Nienamagne-sowany kawał żelaza jest wobec tego układem bezładnie rozmieszczonych magnesów elementarnych o najrozmaiciej skierowanych osiach (ryc. 52 a). Działanie indukcyjne pola magnetycznego polega na tern, że się te magnesy elemen-i tarne ustawiają w zgodne szeregi (ryc. 52 b). Większy lub mniejszy stopień namagnesowania zależy od tego, w jakiej mierze nastąpiło takie uporządkowanie. Stan nasycenia jest osiągnięty wtedy, gdy wszystkie elementarne magnesy, tworzące magnesowaną bryłę, są w swoich położeniach uporządkowane. W żelazie — należy założyć — te elementarne magnesy posiadają względną swobodę ruchu: łatw?o się poddają porządkującemu działaniu pola, ale równie łatwo po usunięciu pola wyłamują się z tego porządku, zwłaszcza gdy temu sprzyjają mechaniczne wstrząsy, albo wzmożony ruch cząsteczkowy, idący w parze ze wzrostem temperatury. W stali, przeciwnie, te magnesy elementarne z większą trudnością poddają się działaniu pola magnesującego, ale również trwrają z większym uporem w usta-lonem uszeregowaniu, co właśnie ezyni stal przydatną do wyrobu z niej magnesów stałych.

Fakt, że dokoła przewodnika, w którym płynie prąd elektryczny, istnieje pole magnetyczne, pozwala nam inaczej jeszcze spojrzeć na omawiane zjawiska magnetyczne. Pierścień kołowy z płynącym w nim prądem elektrycznym równoważny jest, jeżeli chodzi o tworzone przezeń pole magnetyczne, magnesowi, umieszczonemu w środku pierścienia prostopadle do jego płaszczyzny (-» Elektryczność). Nasunęło to słynnemu fizykowi francuskiemu Ampere ’owi (1820) myśl o tem, że elementarne ma

gnesy, o których przed chwilą była mowa, pomyśleć sobie można nie jako stałe, na wzór prętów, magnesiki molekularne, ale jako równoważne tym magne-sikom prądy elektryczne kołowe, krążące w cząsteczkach. Koncepcja Ampere’a nasuwała swego czasu cały szereg zastrzeżeń, w zasadzie jednak okazała się genjalną wizją tego, co ukształtowało się w sto lat później w naszych współczesnych wyobrażeniach o tym przedmio-

Zauwrażyć jeszcze należy, iż wyobrażenie o tem, że rozwiązania zagadki o własnościach magnetycznych substancji szukać należy w cząsteczkach (molekułach) i tworzących je atomach, rzuca światło na zaobserwowany związek między własnościami magnetycznemi poszczególnych substacyj a całym szeregiem innych ich własności, których tajemnice kryją się w budowie cząsteczki i atomu. Istotnie, cały szereg zjawisk natury mechanicznej, elektrycznej, termicznej, optycznej jak najściślej się wiąże z działaniem pól magnetycznych. Wszystkie te dziedziny tworzą jedną z obszerniejszych gałęzi dociekań współczesnej fizyki.

Próby wyjaśnienia zjawisk dia-, para-i ferromagnetyzmu. Magneton.

Zagadka budowy atomu bynajmniej jeszcze nie jest rozwiązana. Niewątpliwie wiele nam dało wyobrażenie o atomie jako o układzie planetarnym, w którym dokoła jądra, niby dokoła słońca, krążą elektrony (■-» Atom). Skorzystajmy z tego obrazu i rozważmy najpierw ruch kołowy jednego elektronu dokoła jądra. Jakkolwiek mała jest masa elektronu tyldzie coś wT rodzaju szybko wirującego bąka, którego zasadniczą własność stanowi tendencja zachowania kierunku osi obrotu. Ruch kołowy elementarnego naboju ujemnego jest kołowym prądem elektrycznym, tworzącym dookoła pole magnetyczne, równoważne polu magnesu o osi, skierowanej według osi obiegu elektronu. W ten właśnie sposób ująć dziś możemy rzuconą przed stu przeszło laty myśl Ampere a. Nakreślony obraz częśeiow’0 ściśle mechaniczny (bąk), częściowo elektromagnetyczny (magnes elementarny), komplikuje się, jeżeli dodamy narzucające się z innych rozważań wyobrażenie, iż elektron, obiegając dokoła jądra, jednocześnie sam wiruje, podobnie jak to czyni planeta w drodze dokoła słońca.

A teraz inna komplikacja. Wszak nie jeden elektron obiega dokoła jądra, ale mniejsza lub większa ich liczba (—> Atom). Mamy więc w atomach, a tem bardziej w cząsteczkach złożonych z atomów, całe układy wirujących bąków, a jednocześnie elementarnych magnesów, które razem dają jakiś wypadkowy twór o wypadkowym t. zw. pędzie i wypadkowym momencie magnetycznym.

Zdarzyć się może i, należy przypuszczać, zdarza się często, iż ten wypadkowy moment magnetyczny równa się zeru (podobnie wypadkowa kilku prędkości lub kilku sił bywa równa zeru). Zbliżmy ciało, złożone z takich „niemagnetycznych* ‘ atomów czy cząsteczek, do bieguna silnego elektromagnesu. Wprowadzimy w ten sposób niezliczone prądy elementarne w pole magnetyczne, wytworzone przez elektromagnes. W elementarnych obwodach prądowych wywoła to zjawisko indukcji elektromagnetycznej (■-* iElektryczność), czego skutkiem będzie modyfikacja elementarnych prądów zgodnie z podstawowem dla indukcji prawem Lentza, iż wywołana przez indukcję zmiana przeciwdziałać będzie temu czynnikowi, który indukcję powoduje. Jeżeli więc ciało, o którem mowa, zbliżamy do bieguna magnesu, skutkiem zachodzącej indukcji jest przeciwdziałanie temu zbliżaniu, t. j. zjawisko odpychania od bieguna elektromagnesu. W ten sposób tłumaczymy zjawisko diamagnetyzmu.

Przypuśćmy teraz, iż ciało składa się z atomów lub cząsteczek, których magnetyczne momenty wypadkowe nie są równe zeru, a więc które właśnie są owemi elementarnemi magnesami. Przy wprowadzeniu takiego ciała w pole magnetyczne te elementarne magnesy ustawiają się w kierunku działających w polu sił. Mamy w tern istotną cechę ciał paramagnetycznych. Zauważmy tylko jeszcze dwie rzeczy. Przede-wszystkiem i tu zachodzić powinno takie samo działanie indukcji elektroma gnetycznej, jak to było opisane wyżej, czego skutkiem jest zjawisko wręcz odwrotne diamagnetyzmu. To też istotnie ten wpływ komplikujący istnieje, Z a-w s z e zachodzące zjawisko diamagne-tyczne zmniejsza objawry paramagnetyczne i może się zdarzyć, że je zupełnie zamaskuje. Następnie zauważmy, iż dla uproszczenia w kreślonym obrazie pomijamy mechaniczną stronę zjawiska, o której była mowa wyżej.

Pozostaje jeszcze ferromagnetyzm. Uciekając się do możliwych uproszczeń, zdajemy sobie z niego sprawę, jeżeli zakładamy, że w ciałach ferromagnetycznych zawarte są oddzielne kryształki, utworzone z miljonów elementarnych magnesów w powyżej przytoczonem rozumieniu, przytem zgrupowanych tak, iż każdy taki kryształek jest mikroskopowych rozmiarów magnesem. W razie umieszczenia takiego ciała w polu ma-gnetyeznem kryształki te zmieniają swe położenie, ustawiając się odpowiednio pod wpływem działających na nie w polu sił. Barkhausen (1919) obmyślił bardzo subtelne doświadczenie, w którem zapomocą telefonu słyszeć można trzaski, towarzyszące takiemu obracaniu się wspomnianych kryształków wewnątrz bryły, bardzo powoli magnesowanej.

A teraz jeszcze jedno. Nietylko badanie magnetycznych własności ciał, ale i innych własności, w pierwszym rzędzie optycznych, wiąże się ż koniecznością uwzględniania wartości momentów magnetycznych elementarnych magnesów. Otóż jest rzeczą ciekawą, iż odpowiednio przeprowadzone obliczenia wykazują, że istnieje pewien najmniejszy moment magnetyczny, wszystkie zaś większe są wielokrotnością tego najmniejszego. W dziedzinie więc zjawisk magnetycznych mamy pewną wielkość, będącą niby atomem w sensie magnetycznym. Ta najmniejsza wartość momentu magnetycznego nosi nazwę magnetonu. Jeżeli chodzi o samą wartość magnetonu, nie jest ona jeszcze w sposób jednoznaczny wyznaczona, tak jak to zachodzi np. w przypadku elektronu.

Naszkicowany obraz pozwala zdać sprawę z wielu szczegółów doświadczalnych, twierdzić jednak nie możemy, że nie ulegnie on zmianie, być może nawet w niedalekiej przyszłości. Bądź co bądź w obrazie tym uderzyć nas musi mnogość, że się tak wyrazimy, zachodzących tu ruchów obrotowych. To też i w doświadczeniach, zmierzających do wyjaśnienia istoty magnetyzmu, uciekamy się do metod związanych z ruchem obrotowym. Jedno z takich doświadczeń trudnych i subtelnych, wykonane przez Bametta (1925) w Instytucie Carne-gie?go w Washingtonie, jest potwierdzeniem domysłu, iż wprawienie w szybki ruch obrotowy pręta żelaznego winno powodować jego namagnesowanie. W pręcie takim mamy, zgodnie z po-wyższem, niezliczoną liczbę niby wirujących bąków; przy wprawieniu w ruch obrotowy pręta dokoła jego podłużnej osi bąki te dążą do ustawienia się osiami obrotu równolegle do osi obrotu całego pręta. Stąd namagnesowanie. Podkreślić jednak trzeba, że przewidywany rachunkiem stopień namagnesowania pręta nie potwierdza się w doświadczeniu; część tylko zatem zjawiska daje się w ten sposób wytłumaczyć; reszta pozostaje jeszcze tajemnicą. St. Kalinowski.

MAGNETYZM ZIEMSKI. (Tablice 42 b—45). Z dwu elementarnych własności magnesu: przyciągania żelaza i ustawiania się jednym biegunem mniej więcej w stronę północy, drugim w stronę południa — pierwsza znana była w Europie na wiele wieków przedtem, nim poznano drugą i rozpoczęto próby budowania busoli. Zauważono, iż wskazania magnesu nie dają dokładnie kierunku północy i południa, że, jak to dziś mówimy, oś magnetyczna magnesu przypada w płaszczyźnie południka magnetycznego, a nie astronomicznego, te zaś dwa południki tworzą ze sobą nao-gół pewien kąt, zwany zboczeniem magnetyczne m. Europejczycy poznali zjawisko zboczenia magnetycznego bodaj dopiero w XV stuleciu. Nie ulega w każdym razie wątpliwości, że Kolumb dostrzegł to zjawisko całkiem samodzielnie podczas swej pierwszej wyprawy i potwierdził w późniejszych. Niezależnie od tego i nieco wcześniej zjawisko zboczenia znane było niemieckim konstruktorom zegarów słonecznych.

Magnes, który może się swobodnie obracać we wszystkich kierunkach, pochyla się na naszej półkuli północnym końcem ku dołowi, a zatem jego oś magnetyczna ustawia się pod pewnym kątem względem poziomu, zwanym nachyleniem magnetycznem ; fakt ten został w sposób poprawny ustalony przez Anglika Roberta Normana w r. 1576, jakkolwiek są wskazówki, że i to zjawisko wspomniani konstruktorzy zegarów słonecznych dostrzegli nieco wcześniej.

W 1600 r. ukazało się znakomite dzieło Williama Gilberta, lekarza królowej angielskiej Elżbiety „O magnesie i ciałach magnetycznych, a także o wielkim magnesie ziemskim'⁴. W dziele tem, które stało się podwaliną powstającej nauki o magnetyzmie wogóle i magnetyzmie ziemskim w szczególności, autor oznajmia, że ziemia jest wielkim magnesem. W polu, jak się dziś wyrażamy, tego magnesu magnesy, które mogą ustawiać się swobodnie, kierunkami swych osi wskazują kierunki linij tego pola.

Znajomość wszakże pola magnetycznego nie jest zupełna, jeżeli znamy tylko kierunki działających w tem polu sił. Musimy jeszcze znać natężenie p o 1 a w każdym jego punkcie. Mierzenia tej wielkości nauczył nas znakomity profesor uniwersytetu w Getyndze Karol Fryderyk Gauss, który w roku 1832 nietylko stworzył teorję pomiaru, ale i zbudował potrzebny do tego przyrząd — magnetometr. W sześć lat później Gauss ogłosił swą teorję magnetyzmu ziemskiego. Na tej podstawowej pracy kształtują się do dziś dnia rozważania matematyczne w omawianej dziedzinie nauki (Ad. Schmidt, Ł. A. Bauer, A. Schuster i inni).

Elementy magnetyzmu ziemskiego i ich zmiany.

Zboczenie D (ryc. 53), n a-chylenie 7, natężenie T oraz składowe, na które to natężenie całkowite można rozłożyć, między in-nemi składowa pozioma H i składowa pionowa Z stanowią t. zw. elementy m a g n e-tyz m u ziemskiego. Igła busoli, mająca swobodę ruchów w płaszczyźnie poziomej, ustawia się właściwie pod działaniem składowej poziomej w płaszczyźnie południka magnetycznego. Jeżeli przytem biegun N igły zbacza na zachód, zboczenie nazywa się zachodniem i uważane jest za ujemne (—), jeżeli na wschód, nazywa się w s c h o d n i e m i uważane jest za dodatnie ( + ). Nachylenie przyjmujemy za dodatnie, gdy biegun N pochyla się ku dołowi (ryc. 53).

jr,

\3

"z

Ryc. 58.

Elementy magnetyzmu ziemskiego są naogół różne w poszczególnych punktach pola ziemskiego, a w jednym i tym samym punkcie ulegają ustawicznym zmianom; możemy zatem podawać je tylko dla zupełnie określonych momentów albo przytaczać wartości średnie roczne, miesięczne, dobowe. Dla przykładu podajemy, że dla Warszawy wartości średnie roczne wymienionych wyżej elementów' na r. 1933 wynosiły w zaokrągleniu:

D = —1° 37', / = 67⁰ 5', H — 0,1845 F (gausów), T — 0,4740 F, Z = 0,4366 F. Pole magnetyczne ziemskie jest, jak widać z tych danych, słabe: całkowite natężenie wynosi ok. x/₂ gausa.

Między poszczególnemi elementami magnetyzmu ziemskiego zachodzą proste zależności i wystarcza zmierzyć trzy elementy, by resztę otrzymać drogą prostego rachunku. Wyznaczamy zazwyczaj, jeżeli chodzi o wartości bezwzględne elementów, a nie o ich zmiany: zboczenie, nachylenie i składową poziomą. W szczególnych przypadkach wyznaczają się in-

ne elementy. Zboczenie i nachylenie mamy kopję części m a g n e t o g r a m u. umiemy zmierzyć z dokładnością ± 0',1, Widzimy tam między innemi krzywe składową poziomą z dokładnością zmian dziennych D, H, Z.

rt 0,0001 = 1 y.

Odcyfrowania magnetogramów doko-Zmiany, którvm ulegają elementy ma- nywa się na podstawie wyników pomia-gnetyzmu ziemskiego, są różnego rodzą- rów bezwzględnych. To też każde obser-ju. Miarą zmian t. zw. wiekowych jest watorjum magnetyczne posiada oddziel-zmiana z roku na rok średnich rocznych ne pomieszczenie, w którem robi się po-wartości elementów. Zmiany te nie są miary bezwzględne, oraz inne pomie-stałe dla jednego i tego samego miejsca, szczenię dla przyrządów rejestrujących, a w jednym i tym samym czasie są na- Podkreślić należy, że do budowy prze-ogół różne dla różnych miejsc. Tak np. znaczonych do tego pawilonów nie moż-w Świdrze pod Warszawą zboczenie za- na używać materjałów, któreby przez chodnie zmniejszyło się z r. 1925 na swe własności magnetyczne wpływały za-1926 o 11',5, z roku zaś 1932 na 1933 kłócająco na ruchy magnesów w przy-tylko o 8'. W tern samem miejscu rządach.

i w tych samych latach H zmniejszyło Jeżeli chodzi ⁰ przebieg dobowy zmia-

się odpowiednio o 36 y i 18 y. W Green- ny elementów, należy jeszcze zauważyć,

wich pod Londynem nachylenie zmniej- że naogół zmiany te są większe w dzień

szyło się z r. 1919 na 1920 o l',8; niż w nocy, większe w lecie niż w zimie.

w Poczdamie pod Berlinem w tym sa- W zmianach dziennych daje się dostrzec

mym czasie wzrosło o l',2.    '    związek z położeniem słońca ponad po-

Rye. 54 podaje wykres zmian zbocze- zio“e” dane?° miejsca; dostrzegalny

nia w Londynie od r. 1550 do 1930. Jest r0*mez słabJ ,wpływ: kslezyca: ,0b-

szernosc zmian dobowych jest większa

-30*1--------—    w miejscach położonych bliżej biegunów,

— 20*

mniejsza w okolicach równika. Poza tern

bywa, że przebieg zmian jest spokojny,

- |0°

krzywe są gładkie, bez zazębień, obszer-

ność wahań dziennych niewielka (np.

dla zboczenia kilku do kilkunastu mi

-t- 20*

1350    (800    1650    1700    1750    1*00    1850    1900 1030

Ryc. 54.

Następnie wszystkie elementy ulegają zmianom dobowym. Chcąc zatem być należycie poinformowanym o ilościowej    Z

stronie zjawiska magnetyzmu ziemskiego    hp

w jakiemkolwiek miejscu, należy nie-ustannie notować wartości odpowiednio wybranych trzech elementów. Zadanie to D spełniają obserwatorja magnetyczne, zaopatrzone w przyrządy samopiszące, t. zw. magnetografy. Notowanie odbywa się fotograficznie. Na ryc. 55

nut). Takie dni nazywamy s p o k o j-n e m i. W inne dni krzywe nie przebiegają gładko, wiele na nich zazębień, ob-szemości zmian znacznie większe. Są to dni t. zw. zakłócone. Magneto-gram na ryc. (55) wzięty jest właśnie z takiego dnia zakłóconego. Bywają

z*

Dp Sł_n

<S uride-r 8. XI. 1934.

13

1ÓL

ts-

te.

II

Ryc. 55.

wreszcie bardzo silne zakłócenia, warto- wszystkich punktów sieci zaznaczamy je ści elementów zmieniają się nagle na mapie, a następnie przez punkty, i w bardzo szerokich granicach (np. gdzie dany element ma jednakowe war-zmiany zboczenia zachodzą w granicaeh tości, prowadzimy krzywe i z o m a-1°, 2° i więcej). Zjawiska takie nazywa- gnetyczne. Dla zboczenia krzywe tamy burzami magnetyczne mi. kie nazywają się i z ogonami, dla Burzom magnetycznym towarzyszy za- nachylenia — izoklinami, dla natę-zwyczaj piękne zjawisko zorzy b i e- żenią — izodynamami. g u n o w e j; na linj ach telegrafu drutowego zachodzą zakłócenia, nieraz unie- gnetyczną, a więc marynarz, lotnik, ar-możliwiające sygnalizację, a wywołane tylerzysta, górnik lub geometra, musi przez zmiany w płynących stale w sko- rozporządzać mapą magnetyczną terenu, rupie ziemskiej prądach elektrycznych, na którym się znajduje, i korygować zwanych prądami ziemskiemi. wskazania busoli. Prawda, ostatniemi Zachodzi też bliski związek pomiędzy czasy wchodzi coraz bardziej w użycie wszystkiemi temi zjawiskami a t. zw. busola giroskopowa, której funk-działalnością słoneczną, wyrażającą się cjonowanie oparte jest na własnościach między innemi tworzeniem się plam na wirującego bąka i której wskazania nie słońcu. W okresach największej działał- wymagają takiego korygowania, jak bu-ności słonecznej, która się powtarza soli magnetycznej; w łodziach podwod-mniej więcej co 11 lat, miewamy też naj- nych posługują się wyłącznie busolami więcej burz magnetycznych.

Każdy, kto się posługuje busolą ma-

giroskopowemi, gdyż do środka opance-

Poza wiekowemi i dobowemi rozróżnia- rzonej łodzi nie przenika pole magne-my jeszcze zmiariy roczne. Zachodzą tyczne ziemskie, zatem busola magne-one w okresie rocznym, a do znalezienia tyczna nie może być zastosowana; mi-ich należy wyeliminować trwające nie- mo to busola magnetyczna dotychczas ustannie zmiany wiekowe. Te zmiany jest jeszcze w użyciu większem niż gi-roczne są bardzo małe.    roskopowa.

Obserwując mapę izogon, można je-Zdjęcia magnetyczne. Mapy magnetyczne. SZeze jedno zauważyć: krzywre te prze-

gnetyczne okazały się uwarunkowane Po otrzymaniu wartości zredukowa- przez bogate złoża rudy żelaznej a i w⁷iel-nych tego czy innego elementu dla ki przemysł żelazny zawdzięcza tam swe

Wobec nieustannych zmian elemen- biegiem swym przypominają trochę potów⁷ magnetyzmu ziemskiego, chcąc otrzy- łudniki geograficzne, z któremi się prze-mać obraz magnetyczny jakiegoś więk- cinają. Bardzo prawidłowa kształty izo-szego terenu, np. Rzeczypospolitej Pol- gon widzimy np. na terenie Poznańskie-skiej, dokonywamy zdjęcia ma- go. W innych miejscach zachodzą po-gnetycznego w ten sposób, iż po- ważne odchylenia od takiego przebiegu: krywamy stopniowo taki teren siecią jed- izogony wiją się dziwacznie, a w całym nakowo od siebie odległych punktów po- szeregu miejsc tworzą krzywe zamknięte, miarowych, mając jednocześnie w cen- Ten anomalny, jak go nazywamy, tralnej części tego obszaru obserwato- przebieg, tłumaczymy zakłóceniami, któ-rjum magnetyczne, którego dane pozwą- re w polu magnetycznem ziemskiem wy-lają zredukować, jak się to mówi, woływane są lokalnem rozmieszczeniem wyniki wszystkich poszczególnych pomia- takich czy innych pokładów⁷ geologicz-rów do jednej epoki, np. do średniej nych. W Szwecji wielkie anomalje ma-wartości rocznej tego czy innego roku.

powstanie niemal całkowicie badaniom magnetyzmu ziemskiego. Nasze anomalje magnetyczne nie są tak znaczne, jednak ich zbadanie może doprowadzić do wykrycia nowych pokładów mineralnych, a przez to przyczynić się do rozwoju naszego przemysłu.

Międzynarodowy charakter badań magnetyzmu ziemskiego.

Badania magnetyzmu ziemskiego posiadają zatem poważne znaczenie praktyczne. Przedewszystkiem jednak jest to jedno z ciekawszych zagadnień naukowych, a przytem zagadnienie trudne, dla którego nie stworzono jeszcze wystarczającej teorji. W celu rozwiązania tej wielkiej zagadki należy się oprzeć na możliwie najbogatszym materjale obserwacyjnym, pokryć cały glob ziemski'siecią stacyj obserwacyjnych. Właśnie, dążąc w tym kierunku, Instytut Carne-gie’go w Washingtonie wystąpił pod koniec ubiegłego stulecia z wielką inicjatywą przeprowadzenia pomiarów magnetycznych na całej kuli ziemskiej i zaofiarował się wykonać je nietylko na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, ale i w najmniej dostępnych miejscach globu, jak na oceanach, w pustyniach i t. d. Jednocześnie zwrócił się on z wezwaniem do wszystkich państw, by na swoich terenach przeprowadziły zdjęcia magnetyczne. Wywołało to wielki ruch, zwłaszcza tam, gdzie pomiary nie były zaawansowane. Polska w tych czasach była pod trzema zaborami. Mimo to zrodziła się i u nas chęć przyłączenia się do pracy, do której wzywał Instytut Carnegie’go, i dania w ten sposób dowodu, że mimo niewoli politycznej Polska idzie w pochodzie cywilizacyjnym w jednym szeregu z innymi narodami. W r. 1909 przystąpiono na terenie byłej Kongresówki do systematycznych pomiarów magnetycznych, a ponieważ potrzebny był do tego punkt oparcia w postaci własnego obserwato-rjum magnetycznego, poruszono wśród społeczeństwa naszego myśl o konieczności stworzenia takiego pierwszego obser-watorjum. I oto w 1914 r. powstało Obserwatorium Magnetyczne w Świdrze pod Warszawą, dźwignięte kosztem ofiar poszczególnych instytucyj i osób. Z pośród wszystkich obserwatoriów magnetycznych, jakie dziś istnieją na całej kuli ziemskiej w liczbie ok. 60, z których, pierwsze było uruchomione przez Gaussa w Getyndze w r. 1832, żadne nie posiada tak swoistej historji, jak nasze.

Wojna przerwała rozpoczętą pracę; została ona wznowiona w r. 1920 już przy poparciu naszego Ministerstwa Oświaty. W r. 1930 Obserwatorjum w Świdrze doprowadziło do końca pierwsze zdjęcie magnetyczne Polski oraz opracowało pierwsze mapy magnetyczne Polski, oparte na danych obserwacyjnych. Został przy tern zebrany obfity ma-terjał, dotyczący, między innemi, zmian wiekowych w różnych punktach kraju. Praca ta posuwa się wciąż naprzód. W ostatnich paru latach w związku z potrzebami naszej marynarki funkcjonuje u nas nowa stacja magnetyczna na Helu. W przeciągu około 2-ch lat istniała taka stacja w okolicach Borysławia, co wiązało się z poszukiwaniem nowych źródeł naftowych. Niedługo po ukończeniu wielkiej wojny powstała Międzynarodowa Unja Geodezyjno-Geofizyczna, która posiada sekcję magnetyzmu ziemskiego. Od początku istnienia Unji Polska jest jej członkiem, bierze udział we wszystkich jej kongresach, jak również uczestniczy w jej publikacjach.

Obraz magnetyczny globu ziemskiego.

Na tabl. 43 do 45 może się Czytelnik zapoznać ze stanem magnetycznym ziemi. Na odpowiednich mapach połączono li-njami punkty, które charakteryzuje jednakowa wartość elementów magnetyzmu.

Objaśnienia pod tablicami zwracają uwagę na najważniejsze wyniki danych, zdo- gnetyzmu ziemskiego dokonał Gauss, bytych drogą obserwacyj na rok 1922. Nie uciekając się do żadnej hipotezy fi-Przebieg linij magnetycznych świadczy, zycznej, ujął on rzecz matematycznie że jeżeli ziemia jest magnesem (z bie- i podał wzory, przy których pomocy gunem północnym na stronie południo- można na podstawie obserwacyj w jed-wej, a południowym — na stronie pół- nych punktach znaleźć wartość elemen-nocnej), nie jest to magnes na podobień- tów w innych dowolnych. Próba Gaussa, stwo sztucznego kulistego magnesu o jed- rozwinięta przez innych uczonych, przy nostajnem namagnesowaniu. W polu olbrzymim nakładzie pracy rachunko-ziemskiem zarysowują się wielkie obsza- wej dała dość dobrą zgodność między ry anomalne, t. zw. anomalje re- teorją a wynikami obserwacyj, jakkol-g j o n a 1 n e, poza ogromną liczbą ano- wiek nie wyczerpała zagadnienia. Co malij lokalnych.    więcej, teorja ta dała wskazówki dla kon-

Śeisłe wyznaczenie położenia biegunów cepcyj. fizycznych. Tak np.. wskazała, magnetycznych ziemi jest bardzo trudne. ^e mmej więcej /₄₀ całości zjawiska Przybliżone wartości spółrzędnych tych uwarunkowane jest czynnikami znajdu-punktów są: na północy <p (szerokość) = jącemi się wewnątrz ziemi, li0 przjpa-72°, X (długość = 96° (zach. Gr.) ; na da na rzecz działania czynników „ze-południu <p = 73°, X — 156° (wsch. Gr.). wnętrznych .

Bieguny te zatem nie leżą na końcach Można założyć, że jądro ziemi, leżące średnicy ziemskiej. Oś magnetyczna zie- w odległości ponad 350 km od po-mi jest równoległa do średnicy tworzą- wierzchni i składające się przeważnie cej z osią obrotu ziemi kąt ok. 11°, 5. z żelaza i niklu, posiada własności sta-Mamy dane, że bieguny magnetyczne ^eS° magnesu. Prawda, zastanawiające ziemi zmieniają z biegiem czasu swe po- jest> niogą występować własności ma-łożenie, ale dotychczas nie posiadamy gnetyczne w tak wysokiej temperaturze dostatecznie ścisłych obserwacyj, któreby wnętrza ziemi. Musimy jednak pamięta nntwWd/flły *    *    tać, że na wielkich głębokościach panuje

1    y'    takie ciśnienie, jakiego wytworzyć nie

Próby teorji magnetyzmu ziemskiego.

umiemy, a w którem znane nam substan-

Teoria magnetyzmu ziemskieero po- c^e mogą Posiadaó Uznane własności.

® ? ,    . g ,'^ Uwzględnić następnie trzeba, że ziemia

winna tłumaczyć podany wyżej obraz    ^a skorupę, zawierającą rozmaicie

magnetyczny naszego globu dla każdego rozmieszczone i w róznym naogół stop-

tle jednostajnego względnie przebie-

na

„ziemskie“, lecz kosmiczne.

okreslonego momentu jak również niu namagnesowane pokłady. Całość sta-wszystkie zmiany zachodzące w czasie; łej części pola ziemskiego byłaby wy-powinna ona umożliwiać przewidywanie padkową tego, co daje . jądro wraz ze tych zmian i kreślenie zgóry całego obra- skorupą. Różnorodne naogół namagneso-zu dla dowolnego momentu. Niestety, wania skorupy warunkowałoby anomalje teorji takiej jeszcze nie posiadamy, co tern bardziej jest dotkliwe, że, jak dzi- gu pola, uwarunkowanego przez jądro, siaj wiemy, na słońcu istnieje pole ma- Przypuśćmy teraz, że w namagnesowa-gnetyczne, a na innych słońcach, czyli niu pokładów skorupy zachodzą z bie-gwiazdach, istnieć ono musi również, giem czasu zmiany wskutek zmian ter-czyli że jest to zjawisko nie wyłącznie micznych. Powinno to warunkować zmiany zachodzące z biegiem czasu w cało-

kształcie pola ziemskiego, a więc w znacznej części tłumaczyłoby zaobserwowane zmiany wiekowe. Nasuwa się naturalnie pytanie bardzo istotne: skąd wzięło się to namagnesowanie? Na pytanie to jednak nie znajdujemy dziś odpowiedzi. Zrobiono poważne przypuszczenie, że pozostaje to w związku z ruchem obrotowym ziemi, nie udało się jednak na tej podstawie w sposób wystarczający wyjaśnić ilościowej strony zjawiska.

Próba ujęcia ziemi jako elektromagnesu, czyli wytłumaczenia pola ziemskiego wyłącznie przez krążące w niej i w atmosferze prądy elektryczne, nie doprowadziła do pomyślnego wyniku.

Lepiej rzecz się ma z wyjaśnieniem zmian perjodycznych, które zachodzą w polu ziemskiem, oraz zjawiska burz magnetycznych. Słońce wysyła nieustannie we wszystkie strony, a więc i w stronę ziemi, fale energji promienistej różnej długości, między innemi fale nad-fiołkowe. Są one potężnym czynnikiem, jonizującym wyższe warstwy atmosfery {—> Jony). Oprócz tego słońce wTyrzuea, ale nie w⁷e wszystkich miejscach sw⁷ej powierzchni, nie we wszystkie strony i w sposób nieciągły, olbrzymie strumienie elektronów (-» Elektron). Bo-gatem zwłaszcza źródłem tych strumieni elektronów są miejsca twrorzenia się plam słonecznych, a raczej wiążących się z plamami t. zw. pochodni. Strumienie elektronów, wpadające do atmosfery ziemskiej, ale nie w sposób ciągły, jak promienie nadfiołkowe, są również czynnikiem jonizującym, poza tern same w sobie są one prądami elektryeznemi, zmieniającemi swój kierunek w polu magnetycznem ziemskiem. Ta zmiana kierunku sprawia, iż część ich podąża w stronę równika magnetycznego i opasuje ziemię pierścieniem, część w stronę biegunów magnetycznych i tam daje w określonych pasach dokoła tych biegunów, w górnych, bardzo rozrzedzonych warstwach atmosfery zjawisko zorzy biegunowej, której wspaniałe blaski przypominają skromne efekty obserwowane przy wyładowaniach elektrycznych w gazach rozrzedzonych. Z jonizowane warstwy powietrza są przewodnikami elektryeznemi. Jeżeli te warstwy-prze-wodniki zmieniają swe położenie w polu magnetycznem ziemskiem podczas przypływów i odpływów (w tern wpływ księżyca) lub zmian ciśnienia barometrycz-nego, powstają w nich prądy indukcyjne (-»Elektryczność), które ze swej strony wytwarzają pole magnetyczne, dodając je do już istniejącego, i w ten sposób tworzą zakłócenia. Te zakłócenia wywoływane są również przez strumienie elektronów, które, jak wszelkie prądy elektryczne, tworzą swoje pola magnetyczne. Dodajmy do tego, że prądy elektryczne, powstające w atmosferze, wzbudzają i zmieniają prądy w skorupie ziemskiej, te zaś wzbudzone prądy ziemskie dodają również coś od siebie do całokształtu wytwarzającego się wówczas magnetycznego pola ziemskiego.

Działanie stałe promieniowania nad-fiołkowego w każdem poszczególnem miejscu, wiążące się z położeniem słońca nad poziomem, tłumaczyć może normalną dobową zmianę wahań elementów magnetyzmu ziemskiego. Dołączające się do tego w sposób częściowo perjodyczny, częściowo nieperjodyczny działanie strumieni elektronowych tłumaczyć może czyto drobne wahania na tle spokojnego przebiegu zmian dobowych, które to wahania wykazywane są przez dokładniejsze zapisy magnetografów, czyto większe zakłócenia, do burz magnetycznych włącznie. Tłumaczyć to może także jed-noczesność burz magnetycznych, zórz biegunowych, prądów ziemskich zakłóconych oraz wzmożonej działalności słonecznej, jak również obserwowaną niekiedy niejednoczesność, gdy, jak to bywa, burze magnetyczne (mniejsze) są

naraz całości globu ziemskiego.

poniekąd zlokalizowane i nie obejmują ciu z barwnikami temi miesza się środki

wiążące, czyli t. zw. spoiwa. W tym W ostatnich paru dziesiątkach lat roz- charakterze najczęstsze zastosowanie wijają się bardzo pomyślnie badania w ciągu wieków znajdowały: woda, zjawisk elektrycznych zachodzących wosk, żółtko, olej, żywica. Zależnie od w ziemi i otaczającej ją atmosferze, użytego spoiwa rozróżniamy trzy głów-Współpraca tych dwu działów geofizyki, ne i najpowszechniej stosowane techniki poświęconych magnetyzmowi ziemskie- malarskie: akwarela, tempera i malar-mu i elektryczności ziemskiej, przyczyni stwo olejne, się niewątpliwie do wyświetlenia zagadki magnetyzmu ziemskiego.

W akwareli spoiwem barwników jest woda z domieszką kleju (np. gumy St. Kalinowski, arabskiej) ; zmusza ona do stosowania Por. Dr. E. Stenz: Zorza polarna, przejrzystych tonów barwnych, przez „Przyroda i Technika", r. VIII, z. 5, str. które zazwyczaj prześwieca papierowe

2Ó4.

Tempera była techniką niemal

atmosferyczne (np. wilgoć), stąd konieczność nakładania farb bardzo cien-

tło. Technika akwareli wymaga niezwykle pewnych i szybkich chwytów malar-MALARSTWO. (Tablice 46—53 i I). skich, gdyż po wyschnięciu obrazu po-W rozległej dziedzinie sztuk plastycz- prawki są nader utrudnione, nych, obok architektury i rzeźby, malarstwo posiada swe życie odrębne i sa- wyłącznie panującą w średniowieczu, modzielne. Stosunek malarstwa do in- a również i w malarstwie dzisiejszem nych sztuk w ciągu wieków ulegał znacz- znajduje duże zastosowanie. Spoiwem nym przemianom, wyrażając się bądźto najczęściej tu używanem bywa żółtko, daleko posuniętą niezależnością, bądź białko lub klej. Temperą malowano na też większem lub mniej szem podporząd- tablicach drewnianych uprzednio po-kowaniem. Spróbujmy określić samą wleczonych podkładem kredowym, na istotę tej sztuki niejako w oderwaniu który zkolei kładziono farbę zmieszaną od miejsca i czasu, a jedynie biorąc już ze spoiwem. Tempera odznacza się pod uwagę odrębność jej środków arty- dużą wrażliwością na klimat i zmiany stycznych i procederu technicznego.

Technika malarska.

kiemi warstwami oraz trudność w ich Z technicznego punktu widzenia ma- pogłębianiu i tonowaniu. Tempera larstwo jest to umiejętność przenoszenia z natury swej dobrze nadaje się do de-i kładzenia farby na płaszczyznę w celu koracyjnego traktowania większych pła-uzyskania optycznego wrażenia pła- SZCZyZn, natomiast raczej zawodzi tam, szczyzny, bryły lub przestrzeni. Za- g(jzie zaieży na subtelniej szem stopnio-równo gatunek kładzionej farby, jak waniu odcieni lub też na wydobyciu i rodzaj pokrywanej przez nią płaszczy- patyki wgłębień i zaokrągleń. (Tabl. zny, może być bardzo różny. Zależnie 48).

od tego, jakiemi farbami i na jakim W malarstwie olejnem jako gruncie się maluje — również i sam styl spoiwo występuje olej lniany, orzecho-obrazów ulega zasadniczym wahaniom. wy iub makowy. Jakkolwiek zadatki tej

Farby.

techniki można znaleźć już w średnio-Farby wyrabia się z mineralnych, ro- wieczu, zasługę wprowadzenia jej do ślinnych lub zwierzęcych barwników, malarstwa na wielką skalę przypisuje roztartych na miałki proszek. Przy uży- się zazwyczaj Janowi van Eyck, głów-

nemu twórcy słynnego ołtarza w gan-dawskim kościele św. Bavona (1432 r.). Użycie oleju jako spoiwa farb dało doskonałe wyniki, pozwoliło na uzyskanie nieosiągalnych w temperze subtelności i zróżnicowań. Do głównych zalet techniki olejnej należy jasność i głębia kolorów oraz możność nader subtelnego tonowania świateł i cieni celem wydobycia wartości cielesno-plastycznych. Około połowy .XV wieku technika olejna poczyna się rozpowszechniać w całem malarstwie europejskiem. Przy malowaniu olejnem na drzewie podkładu kredowego oczywiście nie używano, gruntowano drzewo jedynie zapomocą podma-lowania warstwą farby olejnej; stopniowo jednak grube, silne płótno staje się w technice olejnej prawie jedynie używanym gruntem.

Techniki monumentalne.

Osobną ważną grupę tworzą t. zw. techniki monumentalne, to jest takie, w których malarstwo w zakresie swych środków wchodzi w bezpośredni związek z architekturą. Techniką tego rodzaju jest przedewszystkiem fresk, czyli malarstwo ścienne, wykonywane bezpośrednio na świeżym, mokrym jeszcze tynku. Odmianą malarstwa ściennego, ograniczającą się do dwóch tylko barw, czarnej i białej, jest t. zw. sgraffiło, używane zwłaszcza do dekoracji budowli od zewnątrz. Do technik monumentalnych wreszcie należą na pograniczu malarstwa stojące: mozaika i witraż. W mozaice obraz powstaje w ten sposób, że w odpowiednio przygotowaną warstwę kitu wapiennego wciska się różnobarwne kamyczki lub kostki szklane stosownie do uprzednio zakreślonego rysunku. W witrażu natomiast obraz powstaje z barwionych tafelek szklanyeh o kształcie dostosowanym do konturowego rysunku, spajanych zapomocą ołowianych opraw.

Jak powstaje obraz?

Zapoznanie się z różnemi technikami oraz pewien wgląd w tajemnice t. zw. „kuchni malarskiej “ jest rzeczą niezbędną, jeżeli chcemy zrozumieć istotę tej sztuki. Dokładne odczucie i dostosowanie się do wszystkich możliwości danego tworzywa, a więc obranego gatunku farby i gruntu, jest dla artysty-malarza zasadniczym warunkiem pełnego ucieleśnienia swej wizji. Charakter danej wizji zmusza poniekąd artystę do przyjęcia takiej a nie innej techniki, nawzajem zaś szczególne właściwości obranego procederu technicznego poniekąd zgóry już przesądzają wygląd mającego powstać obrazu. Przystępując do pracy, malarz musi również liczyć się z przewidzianym formatem, rozmiarami, a zwłaszcza przeznaczeniem mającego powstać dzieła. I stąd znowu wypływa cały szereg czynników, które kierują twórczością artystyczną w dziedzinie malarstwa.

Praca malarza dzieli się na dwa główne stadja: 1) pierwsze stadjum przygotowawcze obejmuje rysownicze przepracowanie szczegółów i całokształtu mającego powstać obrazu; 2) na podstawie kartonu, będącego rezultatem przygotowawczej pracy rysunkowej, następuje ostateczne wykonanie obrazu w kolorze.

a-

L-l

Ryc. 56. Aleje w perspektywie.

MN — linja horyzontu; O — punkt widzenia: leżący na linji horyzontu punkt, w którym zbiegają się wszystkie poziome, prostopadle do płaszczyzny obrazu. W miarę odległości zmniejsza się wysokość drzew i odstępy pomiędzy niemi.

Rysunek.

W szeregu szkiców wykonywanych na papierze ołówkiem, piórem, kredką lub węglem artysta usiłuje zdać sobie sprawę z najdrobniejszych szczegółów swej kompozycji, próbując najróżnorodniejszych ujęć, by znaleźć wreszcie wyraz jedynie prawdziwy. (Tabl. 49). W szkicach przygotowuje artysta również kompozycję przestrzenną, tło, a nawet rozkład kolorów, świateł i cieni w przyszłym obrazie. Staranność i biegłość rysownika przygotowuje późniejszy triumf malarza.

Malarstwo stwarza obraz przestrzeni na płaszczyźnie. Zależnie od tego, w jaki sposób artysta pragnie rozwiązać to zadanie, rozróżniamy dwa główne rodzaje rysunku, które zarazem rozgraniczają dwie zasadnicze orjentacje w malarstwie: a) przedstawienie płaszczyznowe, b) przedstawienie zapomocą wartości przestrzennych.

Przedstawienie płaszczyznowe.

W pierwszym wypadku rola rysunku polega na ścisłem odgraniczeniu poszczególnych płaszczyzn barwnych, które w sposób umowny oznaczają właściwe stosunki przestrzenne, jednakże bez chęci wywoływania w oku widza złudzenia przestrzeni rzeczywistej. Rysunkowo ograniczone płaszczyzny barwne podlegają stylizacji, układają się w dekoracyjne rytmy. Oto np. jedna z głównych cech malarstwa średniowiecznego w jego abstrakcyjnym, anaturaliśtycznym stylu: konturowym rysunkiem ograniczona płaszczyzna barwna jest tu poprostu tylko symbolem kształtu cielesnego lub przestrzeni. (Tabl. 46). W drugiej ćwierci XV wieku, równolegle w malarstwie włoskiem i niderlandzkiem, dokonało się przejście od świadomej pła-szczyznowości średniowiecza do eielesno-przestrzennego iluzjonizmu, właściwego sztuce nowożytnej. Jest to jeden z najgłębszych przełomów stylowych.

Przedstawienie przestrzenne.

Artyście, pragnącemu dać w swem dziele pełną iluzję rzeczywistego obrazu przestrzeni, przychodzą z pomocą następujące środki techniczne:    1) per

spektywa, 2) modelunek światłocieniowy, 3) przekroje i skróty. Wszystkie te środki techniczne znane już były malarstwu antycznemu; średniowiecze odrzuciło je, piastując swą odmienną, odcieleśnioną wizję świata; ponowny ich nawrót dokonał się w zaraniu sztuki nowożytnej w XV wieku wraz z ponownem zagłębieniem badawczej myśli człowieka w tajnikach natury.

Perspektywa.

Perspektywa polega na umiejętności zastosowania ludzkiej techniki widzenia w odniesieniu do pionowej płaszczyzny obrazu. Malarstwo, które zmierza do tego, by na płaszczyźnie obrazu dać widzowi złudzenie głębi i rzeczywistych stosunków przestrzennych, musi się opierać na doskonałej znajomości praw optycznych. Szczególnie ważne są zmiany, jakim w oku patrzącego ulegają wymiary, kształty, a nawet barwy przedmiotów w miarę ich mniejszego lub większego oddalenia. W bezpośred-niem zastosowaniu do techniki malarskiej perspektywa linjowo-płaszczyzno-wa jest przedewszystkiem umiejętnością przedstawiania architektury z uwzględnieniem zmian, jakim ulegają jej linje i płaszczyzny ujrzane w przestrzeni; natomiast t. zw. perspektywa ciał polega na nadawaniu poszczególnym żyjącym i nieżyjącym ciałom w miarę oddalenia coraz mniejszych rozmiarów. Perspektywa powietrzna wreszcie ma zastosowanie zwłaszcza w malarstwie pej-zażowem w okresach jego najświetniejszego rozkwitu. Opiera się ona na spostrzeżeniu, że w miarę oddalenia przedmiotów zacierają się ich kontury,

a kształty nabierają płynności i nieokreśloności. Również i barwy przedmiotów widzianych woddali poprzez drgające warstwy powietrza przybierają różne odcienie i muszą być oddane inaczej niż barwy tych samych przedmiotów oglądanych zbliska.

Właściwa budowa perspektywiczna obrazu musi być dziełem intuicji artysty, opartej na ścisłej wiedzy. Najważniejszym czynnikiem zawsze jednak będzie malarska siła wrażeniowa, a nie ścisłość matematycznej konstrukcji, choć nawet najznakomitsi artyści, jak np. w XV w. Brunelleschi, Paolo Uccello lub Piero della Francesca, oddawali się głębokim, długoletnim studjom naukowym, by ugruntować teorję perspektywy i oprzeć ją na niewzruszonych podstawach.

Modelunek światło-cieniowy.

Obok perspektywy walnym środkiem malarskim dla wydobycia stosunków przestrzennych jest modelunek światłocieniowy. Jest to umiejętność odpowiedniego stopniowania świateł i cieniów celem wydobycia plastyki ciał, a zarazem umiejętność takiego rozłożenia jasnych i ciemnych walorów w obrazie, ażeby uzyskać złudzenie naturalnych świateł, odblasków i cieniów. Niezrównane mistrzostwo światłocienia w sztuce renesansu osiągnął Leonardo da Vinci, a w XVII w. Rembrandt Harmensz van Rijn umiał z tego środka technicznego wydobyć najwyższe wartości, czyniąc go podstawą swego uduchowionego, nawskroś malarskiego stylu. (Tabl. 52).

Przekroje i skróty.

Do malarskiego ujęcia głębi przyczyniają się również umiejętnie użyte przekroje i skróty. Przez przekrój rozumiemy wzajemne pokrywanie się członów jednego lub kilku ciał, przyczem występuje tylko wierzchnia część, która sobą zakrywa inne. Natomiast skrót jest to rzut płaszczyznowy jakiegoś członu lub ciała na powierzchnię obrazu tak, jak się je widzi w przestrzeni. Przekroje i skróty są bardzo ważnemi środkami dla malarskiego złudzenia przestrzeni, występują jednak - dopiero wT dojrzalszych okresach malarstwa. Mistrzowskie i nader śmiałe skróty w XV w. do kompozycyj swych wprowadzał Andrea Mantegna, po nim zaś Michał Anioł w malowidłach na sklepieniu kaplicy Sykstyńskiej lub w Sądzie Ostatecznym. (Tabl. 48). W dekoracji monumentalnej pałaców i świątyń znajduje niekiedy zastosowanie swoista konstrukcja perspektywiczna, zwana di sotto in su, oparta na zuchwałej wirtuozerji skrótów, a zmierzająca do tego,'by oszołomiony wrażeniem widz, podniósłszy głowę dogóry, miał złudzenie rzeczywiście ponad nim rozgrywających się zdarzeń. (Tabl. 47).

Podstawy kompozycji kolorystycznej.

Rysunek tworzy podstawę dobrego malarstwa. Rysunkowemi środkami u-stala się zasadnicze wartości linearno-płaszczyznowe oraz stosunki przestrzenne, ale cała potęga i świetność sztuki malarskiej przejawia się dopiero w kolorycie. Kompozycją kolorystyczną rządzą dwa podstawowe prawa: kontrastu i harmonji. (Tabl. I barwna).

Zagadnieniem kolorówr, ich powstawaniem oraz oddziaływaniem na duszę ludzką zajmują się osobne działy fizyki i psychologji. Dla naszych rozważań punktem wyjścia są barwy składowe widma słonecznego, które rozmaicie tonowane, zestawiane i łączone, dają w następstwie nieskończone bogactwo możliwości malarskich. Barwy te są następujące: czerwona, pomarańczowa, żółta, zielona, niebieska i fioletowa.

Podług ich blasku i jasności barwy te dzielimy na t, zw. ciepłe (czerwona, pomarańczowa, żółta) i zimne (zielona, niebieska, fioletowa). Barwy ciepłe,

szukaj w tomie piątym!

w których zawiera się jakby pierwiastek żaru i płomienia, mają własność wyzwalającą z płaszczyzny. Natomiast barwy zimne, bardziej przenikliwe, są mocniej związane z płaszczyzną. Poza tern rozróżniamy tony neutralne, jak bronzowy i szary we wszystkich możliwych odcieniach. Ich rola w malarstwie jest bardzo doniosła, przechylając się bowiem to ku ciepłym, to ku zimnym tonom, tworzą one tło i jakby łącznik pomiędzy barwami właściwemi. Koloryt obrazu nie może się opierać wyłącznie na ciepłych, zimnych lub neutralnych tonach, lecz raczej winien zmierzać do ich różnorodności i zharmonizowania, inaczej bowiem grozi mu niebezpieczeństwo przykrej dla oka monotonji. Pomimo to u niektórych artystów, jak w malarstwie flamandzkiem (Rubens!), zdecydowanie przeważa ciepła, płomienna tonacja, podczas gdy np. El Greco opiera się niemal wyłącznie na barwach zimnych, przenikliwych, a w malarstwie hiszpańskiem (Velazquez, Zurbaran) zgodnie z jego przysłowiową powagą i surowością nader doniosłą rolę odgrywają tony neutralne.

Dalsze podziały barw możemy przeprowadzać, uwzględniając przedewszyst-kiem ich wewnętrzną budowę. W ten sposób możemy wyróżnić trzy barwy zasadnicze (czerwona, żółta, niebieska), które łącząc się pomiędzy sobą, wytwarzają trzy barwy dopełniające. Są niemi : barwa fioletowa (połączenie czerwonej z niebieską), zielona (zespół żółtej z niebieską) i pomarańczowa (zespół czerwonej z żółtą). Każda z wymienionych barw jest dopełniająca w stosunku do tej z pośród trzech barw zasadniczych, która nie weszła w jej skład. W naturze i w sztuce mnogość i różnorodność stosunków zachodzących pomiędzy barwami jest wprost nieskończona, tem bardziej, że każdy z kolorów może zkolei rozwijać nieskończoną gamę odcieni, stopniując jasność i nasycenie. Zachodzi wreszcie możliwość t zw. załamywania tonów barwnych bądź przez połączenie trzech barw zasadniczych, bądź też jakiejś barwy zasadniczej z dopełniającą.

Pławiąc się w olśniewającem i bez-granicznem bogactwie kolorystycznem natury, wrażliwe oko artysty znajduje corąz to nowe zestawienia i harmonje malarskie. Pomiędzy kolorami istnieją naturalne przyjaźnie i nienawiści, które artysta winien wyzyskać dla swych celów. Tak więc niektóre kolory, jak żółty i niebieski, w bezpośredniem zestawieniu dają ostry dysonans. Naodwrót zaś na biało-czarnych harmonjach opiera się w obrazie cała przesubtelna gra świateł i cieni. Z pośród barw zasadniczych od wieków najbardziej ulubione jest zestawienie i harmonja czerwieni z błękitem, którą w dziełach malarstwa klasycznego spotykamy w postaciach Chrystusa i Madonny jako wyraz najwyższego dostojeństwa i pogody. Biel wprowadzona pomiędzy dwa harmonizujące ze sobą kolory podnosi jeszcze ich działanie, a słoneczna, świetlana barwa żółta użyta jako tło dodaje innym barwom niezwykłego blasku. Wibrację, ożywienie i wzajemne podniesienie blasku osiąga się przez zestawienie barwy zasadniczej z jej dopełniającą (np. czerwona z zieloną), natomiast wzajemnie gaszą się razem zestawione barwy następujące po sobie w kolejności widma słonecznego (np. niebieska z fioletową). Wzajemnie również gaszą się te same barwy obok siebie stojące w różnym stopniu nasycenia (np. czerwona z różową). I wreszcie, skoro już mowa o stosunkach pomiędzy barwami wynikających z ich sąsiedztwa w naturze lub w obrazie, należy pamiętać o t. zw. harmonji refleksów, która szczególnie doniosłe znaczenie posiadała dla impresjonizmu. Harmonja ta polega na

ciekawej obserwacji, że barwa neutralna (cień) w bezpośredniem zestawieniu z którąś z barw zasadniczych w oku patrzącego przybiera refleks jej dopełniającej (przykład: szara na tle czerwieni przybiera odblask zielonkawy).

Światło w malarstwie.

Zasadniczym momentem kompozycji malarskiej jest wreszcie światło, którego źródło w obrazie może być naturalne, sztuczne łub nadprzyrodzone. Wspania-łem źródłem naturalnego światła w naturze i w sztuce jest słońce, którego promienie stwarzają wiecznie nowe, zmienne i niewyczerpane bogactwo możliwości malarskich. We wnętrzach mieszkalnych lub w pejzażu naturalna jasność dnia lub mrok nocy niekiedy wchodzi w związek ze światłem bijącem ze źródeł sztucznych (lampa, świeca, pochodnia, ognisko i t. d.). W ten sposób mogą się rodzić nowe kontrasty oświetleniowo-kolorystyczne, urozmaicone odblaski oraz nowa, dramatyczna gra świateł i mroków, którą artysta wyzyskać może w swej kompozycji dla spotęgowania wyrazu duchownego lub dla lepszego wydobycia plastyki ciał. Cudowne zjawiska niebieskie, glorja zmartwychwstałego Chrystusa, nimby opromieniające świętych — oto przykłady świateł nadprzyrodzonych, nadających obrazowi pierwiastek wizyjności, czy nawet religijnej mistyki. W wiekach dawmych mistrzowie tacy, jak Tintoretto, El Gre-co, Caravaggio, Rembrandt, w oparciu o dramatyczne kontrasty świateł i mroków oraz przez wyszukaną kompozycję różnorodnych źródeł oświetleniowych— umieli w obrazach swych wydobyć najwyższe wartości duchowego wyrazu. (Tabl. 52).

Różne rodzaje malarstwa.

Malarstwo w ciągu wieków spełniało różnorodne zadania zależnie od tego, czy miało ono charakter reprezentacyjny i publiczny, czy też raczej cofało się w zacisze życia domowego, by prze-dewszystkiem radować oko i duszę pry watnego człowieka.

Reprezentacyjnym celom społeczności służy przedewszystkiem wielkie malarstwo dekoracyjne, które zaspokaja potrzeby kultu religijnego, uświetnia gmachy publiczne, dodaje blasku majestatowi władzy. Obraz ołtarzowy, taki jak np. Rafaelowska „Madonna Syk-styńska“ (Tabl. 50), lub obraz histo-ryczno-reprezentacyjny, taki jak Yelaz-ąueza „Kapitulacja Bredy“ (Tabl. 51) — oto dwa znakomite przykłady kompo-zycyj monumentalnych, znakomicie dostosowanych do swego przeznaczenia. Mają one wzniecić w widzach uczucie odświętności, przejąć ich głęboką czcią i podziwem. Rafael w tym celu posługuje się środkami, które moż-naby nazwać idealistycznemi. Z różnych z natury zaczerpniętych elementów stwarza on postaci świętych, nadludzkie w skali i uroku, mające stać się wcieleniem doskonałej piękności. Kompozycja posiada zwartą budowę; w układzie przedziwnie zharmonizowanych rytmów oraz plam barwnych, podporządkowanych ogólnej kompozycji wyraża się jasna, logiczna myśl artysty. Ten sam ideał monumentalności odmiennemi środkami osiąga Velazquez. Jego dzieło to przedewszystkiem genjalne studjum psychologji dwróch bohaterskich przeciwników, zwyciężonego i zwycięzcy. Obraz ten wypełniony jest ogromnem bogactwem szczegółów i obserwacyj naturali-stycznych, a zarazem stanowi wspaniałą galerję pełnych charakteru, portretowych głów wojowników. Całe to bogactwo rysów z życia zaczerpniętych zostało jednak zgodnie z istotą i przeznaczeniem obrazu reprezentacyjnego ujęte w surową dyscyplinę monumentalnej kompozycji: pośrodku dwie postaci wo-

Dzisiejsze malarstwo europejskie róż-norodnemi kroczy drogami. Przeszedłszy na przełomie XIX i XX wieku przez wyrafinowaną kulturę impresjonizmu (-» Impresjonizm), w pierwszych latach XX wieku stara się to bogactwo doświadczeń, ob-serwacyj i wrażeń, zaczerpniętych z natury, ponownie poddać określonym normom stylowym i przepoić twórczą wolą duchowego wyrazu (kubizm, ekspresjo-nizm

dzów, po bokach dwie z gruntu odmiennie scharakteryzowane grupy wojowników: zwyciężeni i zwycięzcy. Po stronie zwyciężonych wzniesione dogóry halabardy w skośnym, chaotycznym układzie wyrażają rozbicie i rozsypkę — po stronie zwycięzców równy szereg jednakowych, ostro prężących się lanc znakomicie symbolizuje dyscyplinę, energję i triumf.

Na tych dwóch powyżej przedstawionych znakomitych przykładach widzimy, jak wygląda doskonała kompozycja monumentalna.

Dekoracja ścian, sklepień lub kopuł w gmachach publicznych, obraz religijny do ołtarza lub wielka kompozycja historyczna — oto są te wielkie, reprezentacyjne zadania malarstwa, które mu najczęściej wyznacza społeczeństwo, kościół lub państwo. Ale niezależnie od tego każdy człowiek miłujący sztukę pragnie oddychać jej atmosferą w życiu codziennem i w obrębie własnego mieszkania. Barwna plama obrazu na ścianie raduje oko i duszę człowieka, wypogadza jego myśli, a zgłębianie tajników malarskiej kompozycji i wykonania uczy nas coraz to doskonalszego patrzenia i pojmowania zjawisk świata widzialnego. Portret lub scena rodzajowa, oddająca niefrasobliwe, potoczne chwile życia — należą do tych gatunków malarstwa, którego obrazy, ściśle związane z egzystencją człowieka, w wielu epokach cieszyły się powszech-nem wzięciem. Również i pejzaż oraz t. zw. martwa natura (Tabl. 53), odtwarzająca przedmioty w ich spokojnem harmonijnem bytowaniu — dostarczają pięknej i uszlachetniającej ozdoby mieszkań, a artystom dają pole do coraz to nowych pogłębień formy malarskiej. Im głębsze i powszechniejsze umiłowanie i potrzeba dzieł malarstwa w społeczeństwie — tern lepsze warunki dla rozwoju i doskonalenia się tej sztuki. Dowodem Włochy XV i XVI wieku lub Niderlandy w XVII wieku.

Malarstwo dzisiejsze.

kolorystyczno-świetlną

Ekspres jonizm). Obecne warunki życia zbiorowego wTraz z rozkwitem nowej architektury nakazują malarstwu przedewszyśtkiem pracę nad stworzeniem nowego stylu dekoracji monumentalnej. Równocześnie otwierają się przed artystami nowe drogi bezpośredniego przenikania w życie praktyczne (grafika użytkowa, plakat reklamowy lub agitacyjny, dekorowanie wnętrz, projektowanie rozmaitych użytkowych przedmiotów).

Gdy na wystawie, w muzeum lub gdziekolwiek stajemy przed jakiemś dziełem sztuki malarskiej — nigdy nie oceniajmy go ze stanowiska naszych zgóry powziętych lub narzuconych przesądów i uprzedzeń. Starajmy się wpierw ob-jektywnie uchwycić i zrozumieć właściwy zamiar twórczy artysty i dopiero z tego stanowiska oceniajmy, w jakim stopniu dopisały mu techniczne i formalne środki malarskiej wypowiedzi. Przedewszyśtkiem powinniśmy zgłębiać wiedzę artysty i badać jego stopień biegłości w technice obrazu, rysunku, kompozycji przestrzennej, modelunku, kolorycie i kierowaniu światłem. Pamiętajmy wreszcie o tern, że wizja malarskiego piękna może być wieloraka, a wymagania stawiane tej sztuce w ciągu wieków7 kilkakrotnie ulegały gruntownym prze-

obrażeniom. To, że jakiś obraz dawny czy współczesny nam się podoba lub nie podoba, zależy wyłącznie od tego, czy pomiędzy duchowym ustrojem tworzącego artysty i widza-odbiorcy panuje harmonja, czy rozdźwięk.

malar-

A,

PD

7JPZ

FDRM7

KDPflLnE

<3

J. Starzyński.

Podstawowego dzieła w zakresie teorji malarstwa w języku polskim nie posiadamy. Z ogólnych zarysów na podłożu historycz-nem polecić możnaby następujące: R. M u-ther: Historja malarstwa, Warszawa 1902—4. E. Niewiadomski: Wiedza o sztuce na tle jej dziejów. J. Żarnów-s k i : Nowożytne malarstwo i rzeźba, Historja sztuki, tom III, wyd. Ossolineum, Lwów 1934. T. Szydłowski: Sztuka XIX i XX wieku, Historja sztuki, tom III, jak wyżej. — W dwóch ostatnio wymienionych dziełach znaleźć można obszerne zestawienia polskiej i obcej literatury przedmiotu. — Psychologiczne podstawy stwa omawia W. Witwicki: Psycho-logja, Lwów 1930.

MAŁPY, (Tabl. 54—56). Małpy, czyli naczelne, stanowiące najwyżej stojący rząd zwierząt ssących, wywodzą się z kilku form, występujących po raz pierwszy już w trzeciorzędzie w eocenie (—> Geolog ja). Zamieszkują one ziemie o klimacie gorącym i częściowo umiarkowanym, lecz dawniejszy ich zasiąg był daleko większy. To też formy zaginione znajdowano w Europie i w odległych krańcach Ameryki Południowej i Północnej.

Ośrodek, z którego naczelne się rozpowszechniły, leżał prawdopodobnie w Azji, skąd przez Arabję przeszły do Afryki, a przez cieśninę Beringa do Ameryki. W Europie małpy zamieszkują dziś jedynie skały Gibraltaru.

Małpy dzielimy na małpozwierze (lemury), małpy szerokonose (Platyrrhi-na), wąskonose (Catarhina) i człekokształtne (Anthropoidea).

Lemury są najprymitywniejsze

SZEKDKDNDSE

Wf?SK.DhDSE

S27MPflr<5

ICI-DRflnG

IG-GDK7L

XI

iHIPOTETTCZTO' OŚRDDEft RD2P0M32ECHniEnifl

Ryc. 57.

i przypominają owadożerne; zamieszkują Afrykę i Azję.

Szerokonose — to małpy Nowego Świata. Cechują je szeroko rozstawione nozdrza i długi, często chwytny ogon, którym się posługują przy łażeniu po drzewach. Prowadzą przeważnie tryb życia nadrzewny, odżywiając się owocami, jajami ptasiemi, owadami i t. p. Są one bardzo wrażliwe na zmiany klimatu i w zwierzyńcach zazwyczaj szybko się marnują. W Europie znane są najbardziej t. zw. kapucynki. Poza tern zaliczyć tutaj należy małpy zwane płaksami, matołkami, wiewiórkami, wyj-cami, czepiakami i t. p.

Wąskonose — to właściwe małpy Starego Świata. Otrzymały one nazwę swą od zwężonego ustawienia nozdrzy, co następnie ułatwiło powstanie nosa; posiadają one zawsze mniej lub więcej rozwinięty ogon. Szeroko rozpowszechnione są od Japonji aż do południowej Afryki i zróżniczkowały się na kilka rodzin, a mianowicie:

1.    Makaki, inaczej gruboszy-j e, czyli małpy azjatyckie; do nich zaliczamy także małpy Północnej Afryki, Maroka oraz Gibraltaru; żyją na drzewach lub na skałach.

2.    Kotawce (Cercopithecus), czyli ogończyki, małpy Afryki, których

E. Loth.

cechą charakterystyczną jest długi ogon; prowadzą przeważnie życie nadrzewne.

3. Pawjany (Gynocephalus) albo pyskówce — małpy środkowej Afryki (Abisynja) i Arabji, przypominają z pyska psy; są to zwierzęta przeważnie przyziemne, żyjące na skałach i żywiące się w znacznej części cebulkami roślin.

4. Smukluchy (Semnopithecus) lub m i 1 c z k i, zwierzęta nadrzewne, zamieszkujące Indje Wschodnie i Zachodnie, którym krajowcy oddają boską cześć, nie pozwalając ich tępić. Jeden ich rodzaj (Colobus) zamieszkuje środkową Afrykę.

Człekokształtne wreszcie, jako najwyższe małpy bezogoniaste, stanowią samoistną grupę, złożoną z kilku rodzajów:

1.    Gibbon, zwierzę czysto nadrzewne, zamieszkuje Indje Wschodnie.

2.    Orangutan, również niechętnie schodzący na ziemię i zwany przez dawnych podróżników „człowiekiem leśny m“, zamieszkuje Sumatrę i Borneo.

3.    Szympans, chętniej chodzący po ziemi, rozpowszechniony jest w za-

MfitPDZWIERZ.

chodniej Afryce aż do krainy Wielkich Jezior.

4. Goryl, największa i najrzadsza z wymienionych małp, przebywa niemal wyłącznie na ziemi i zamieszkuje w nieco ograniczonym zakresie to samo tery-torjum, co szympans.

Małpy, jako najwyższy rząd zwierząt ssących, są bardzo inteligentne. Posiadają szereg cech, które pozwalają je odróżniać od innych stworzeń, przede-wszystkiem zaś chwytną stopę, która mylnie była brana za rękę (stąd dawni uczeni mówili o istotach czterorękich, ąuadrumana, co nie jest jednak uzasadnione).

Żyją one przeważnie rodzinami lub stadami i wykazują znaczny zmysł organizacyjny. Pawjany np. w gromadach po dwieście sztuk wystawiają posterunki, które czuwają nad bezpieczeństwem stada.

Małpy są przeważnie płochliwe i znikają za zbliżaniem się człowieka. Dotyczy to nawet najwyższych, jak goryl, szympans lub orangutan. Stare opowieści podróżników o wojowniczości małp należy zaliczyć pomiędzy bajki; atakuje tylko goryl i orangutan raniony lub w obronie swej rodziny. Chcąc je złapać żywcem, należy otoczyć dużą część lasu, wpędzić małpy na wysokie drzewa, wyrąbać las dookoła i brać je głodem.

Wraz z inteligencją małp wzrasta niezmiernie ich mózg, którego powierzchnia ulega znacznemu brózdkowaniu, przypominając w ten sposób budowę mózgu ludzkiego.

CZŁOWIEK.

liyc. 58.

Psychologia małp człekokształtnych.

O małpach opowiedziano i napisano niesłychanie wiele różnych anegdot. Ich zmyślność, pustość, psotny charakter stały się niemal przysłowiowe. Pomijając fantazje opowiadaczy aneg-

Czy małpy umieją posługiwać się narzędziem?

Szympansa, trochę przegłodzonego, umieszczono w klatce. Nazewnątrz klatki leżał na ziemi banan, jednak tak daleko, że zwierzę nie mogło sięgnąć poń ręką wysuniętą przez pręty klatki. W kącie klatki leżał patyk. Po krótszym lub dłuższym czasie wszystkie małpy nauczyły się rozwiązywania przygotowanym zawczasu kijem. Nie-problematu, jakim jest sięgnięcie po kiedy następował podział pracy: jed-banan nie ręką, lecz patykiem. Jest to na małpa wabiła kury chlebem, a dru-dla szympansa zadanie łatwe. A skoro ga w odpowiedniej chwili kłuła je pa-zastosowanie kija w tym przypadku tykiem, poczem obie z uwagą przyglą-stało się wszystkim wiadome, szym- dały się jej panicznej ucieczce. Jaką pansy stopniowo rozszerzyły swoją na- przyjemność mogły znajdować szym-bytą wiedzę, ucząc się same różnych pansy w podobnej zabawie, o to — mó-zastosowań kija lub przedmiotów, któ- wi Kohler — trzeba zapytać chłopców re mogą go zastąpić. Zaczęło się od te- z ulicy, którzy dzwonią do cudzych

byłoby to zbyt

dot, których autentyczność nie jest zbyt pewma, należy przyznać, że ścisłe badania naukowe, wykonane w czasach ostatnich na różnych stacjach doświadczalnych nad małpami człeko-kształtnemi (antropoidami), a w szczególności szympansem, wykryły wiele nowych stron życia tych zwierząt. Opiszę tu dzieje jednej takiej stacji doświadczalnej, kierowanej przez wybitnego badacza niemieckiego, W. Kohlera.

Rzecz dzieje się na wyspie Tenery-fie, największej z wysp Kanaryjskich. Kolonja szympansów rozporządza szeregiem specjalnych zabudowań do pomieszczenia małp oraz obszernym ogrodzonym placem do zabaw. Jej mieszkańcy to dziewięć młodych szympansów w wieku od czterech do siedmiu lat. Warto jest przyjrzeć się temu towarzystwu. Kohler dokonał z tą kompan ją szeregu ciekawych eksperymentów i obserwacyj. Oto jedno z najprostszych doświadczeń, które pociągnęło jednak za sobą szereg wysoce interesujących konsekwencyj.

go, że szympans sięgał patykiem po wszelkie przedmioty nawet wtedy, gdy było to najzupełniej zbędne, mianowicie gdy przedmioty pożądane leżały obok. Ale szympans nie brał przedmiotu wprost ręką proste i nieciekawe — lecz przyciągał go do siebie kijem, a potem dopiero chwytał ręką. Była to zresztą krótkotrwała moda kolonji, która wkrótce zbrzydła jej mieszkańcom. Po niej nastąpiła inna. Do korytka z wodą, z którego piły małpy, wlano raz trochę wina czerwonego. Małpy zwykłym sposobem zabrały się do picia, ale już po pierwszym łyku zorjentowały się, że woda jakoś dziwnie smakuje. Po krótkiej pauzie jeden z szympansów pochwycił leżące na ziemi źdźbło słomy i użył go jako łyżki: raz po raz maczał je w wodzie i oblizywał. Za tym przykładem poszły inne szympansy i wkrótce całe towarzystwo siedziało zgodnie dokoła korytka, z całą powagą maczając swoje słomki i wysysając je.

Kij miał także jedno niegodziwe zastosowanie. Poza ogrodzeniem placu chodziły kury. Szympansy lubiły drażnić się z niemi. Zabawa polegała na tern, że małpa wysuwała przez siatkę, okalającą plac, rękę z kawałkiem chle-ba i gdy kura się zbliżała, chcąc dziobnąć chleb, szybko cofała rękę. Szympansy nauczyły się jednak niebawem nowej sztuki, mianowicie gdy kura zbliżała się do chleba, łobuz kłuł ją

no

drzwi i przyglądają się z poza parkanu, jaki był tego skutek.

Ale najciekawsze ze wszystkich było zastosowanie kija do skakania. W tern samica Chica była niezrównanym mistrzem. Po długich ćwiczeniach doszła ona do takiej wprawy, że z bambusem długości czterech metrów potrafiła skoczyć pięć metrów wysoko i sięgnąć w przelocie po zawieszony banan. Technika skakania z kijem przypomina trochę ludzkie wyczyny gimnastyczne. Kij stawia się pionowo i Chica wdrapuje się nań tak szybko, że zdąży jeszcze sięgnąć ręką po owoc, zanim kij się wywróci. Inne szympansy także to potrafiły, ale żaden nie doprowadził tej sztuki do takiej doskonałości, jak Chica. Stało się to też jej ulubionem zajęciem. Odebrano jej raz bambus na cały dzień. Gdy potem puszczono ją na plac, na którego środku leżał bambus, Chica, która miała właśnie jeść obiad, kilka razy zrzędu odrywała się od jedzenia, aby zrobić kilka skoków z kijem i znowu powrócić do jadła.

Zastanawiające jest, że w braku kija szympansy sporządzały sobie jakąś namiastkę. Po banan można sięgnąć gałązką, którą się ułamało specjalnie w tym celu na drzewie, pęczkiem słomy, który zostaje złożony podwójnie, aby mu nadać większą sztywność, kołdrą lub kawałkiem sznura, które zarzuca się na banan i ciągnie ostrożnie ku sobie. W braku gotowego narzędzia szympans sporządza je sobie sam. W rozwiązywaniach zagadnień tego rodzaju samiec Sułtan, niewątpliwie najinteligentniejszy ze wszystkich szympansów, był bez konkurencji. Da-Sułtanowi dwa kawałki bambusa, z których jeden mógł być wsunięty w otwór drugiego. Banan leżał tak daleko od klatki, że sięgnąć po niego można było tylko takim skombinowa-nym kijem. Sułtan próbował sięgnąć ręką, potem jednym kijem, potem drugim, zawsze bezskutecznie. Wtedy przystawił jeden kij do drugiego, chwycił oba ręką w miejscu złączenia i znowu próbował dostać owoc. Oczywiście w ten sposób kij nie stał się dłuższy, gdyż ręka szympansa znajdowała się pomiędzy obydwoma kijami, czyli w środku kija skombinowanego. Mimo to postępowanie Sułtana jasno wskazuje, że wpadł on na pomysł zastosowania obu kijów jednocześnie. Po kilku dalszych próbach wstawił koniec jednego kija w otwńr drugiego i tak prze-dłużonem narzędziem zdobył owoc. Ale po zdobyciu banana Sułtan nie odra-zu zabrał się do jedzenia, choć był przy dobrym apetycie, lecz przedtem przyciągnął tym samym kijem kilka kamyków. I człowiek nie postąpiłby inaczej, chęć bowiem wypróbowania skuteczności dokonanego wynalazku może być silniejsza od głodu.

Zamiłowanie do wspólnych zabaw.

Mówiliśmy poprzednio o modach. Warto jest wspomnieć o paru dalszych zdobyczach kolonji. Jedna z nich — to moda upiększania swego ciała zapomocą najrozmaitszych przedmiotów : kawałków sznura, szmatek, gałązek i t. p. Gdy dać samicy Tschego łańcuch żelazny, natychmiast wkłada go ona na szyję. Sznury i szmaty wiszą po obu stronach szyi i muszą koniecznie kołysać się przy chodzeniu. Chica miała zwyczaj nosić na grzbiecie ciężki kamień, do kilku kilogramów wagi. Z całego zachowania się szympansów wynika wyraźnie, że chodzi tu o zabawę. Wprawdzie nieraz widuje się samotnego szympansa obwieszonego czem się da, ale w większości przypadków całe towarzystwo bierze udział w zabawie. Upiększona Tschego chodzi po placu wkółko, zabawnie przytupu-

wszystko to znaj-

jąc, inne małpy maszerują za nią, naśladując jej ruchy. Niekiedy przytupywanie jest przytem wyraźnie rytmiczne, jakgdyby chodziło o jakieś pierwociny tańca.

Te kilka obrazków z życia kolonji charakteryzują w pewnej mierze szympansa, jako zwierzę towarzyskie, któremu nieobce są pewne cechy występujące szczególniej jaskrawo u ludów o pierwotnej kulturze. Pokonywanie różnych przeszkód przy zdobywaniu pokarmu, sporządzanie narzędzi służących do określonych celów, posługiwanie się temi narzędziami, zabawy, pierwociny tańca dujemy już u małp człekokształtnych.

Pomysłowość szympansa.

Jeszcze jaskrawiej zarysują się te stosunki, gdy zapoznamy się z pomysłowością szympansa w rozwiązywaniu różnych sztucznie mu narzuconych zagadnień.

Na długim sznurze zawieszono koszyk z kilkoma bananami, tak wysoko, że zwierzęta nie mogą dosięgnąć go z ziemi. Nadano koszykowi ruch wahadłowy, przyczem koszyk przelatuje za każdem wahnięciem koło poziomej belki. Gdy puszczono na plac kilka małp, Chica przyjrzała się sytuacji i skoro tylko dostrzegła, iż koszyk w pewnych chwilach zbliża się do belki, momentalnie wskoczyła na belkę i z wyeiągniętemi ramionami czekała na zdobycz. Wszystko to trwało kilkadziesiąt sekund. Inne szympansy, prócz Sułtana, potrzebowały więcej czasu na rozwiązanie zadania, ale rozwiązały je wszystkie bez zbytniego trudu.

W doświadczeniu tem szympans mógł ogarnąć okiem całość sytuacji. Inaczej w próbie następującej. Pokój posiada wysoko położone małe okienko, wychodzące na plac zabaw. Drzwi pokoju prowadzą do korytarza, z korytarza. przez inne drzwi można się dostać na tenże plac. W obecności Sułtana wyrzucono przez okno banan i natychmiast zamknięto okno, które było zresztą tak wysoko, że Sułtan nie mógł widzieć, gdzie poleciał owoc. W tejże samej chwili Sułtan rzuca się nie ku oknu, lecz ku drzwiom, otwiera je, przez korytarz wybiega na plac i znajduje banan pod oknem. Jakkolwiek droga na plac znana była Sułtanowi tylko z pamięci, gdyż nie mógł on jej widzieć z pokoju, nie przeszkodziło to wcale natychmiastowemu rozwiązaniu zadania.

Na ziemi w odległości metra od klatki leży banan, do którego przywiązana jest długa słomka, sięgająca klatki. Skoro tylko Sułtan ujrzał to urządzenie, chwycił słomkę i przyciągnął owoc. Trudniejsza jest sprawa, gdy się szympans oszuka, np. gdy słomka nie jest przytwierdzona do owocu, lecz koniec jej jest oddalony odeń o parę centymetrów. Sułtan przygląda się sytuacji dokładniej, potem ciągnie słomkę, ale słabo i wzrok jego jest skierowany na słomkę, nie na owoc. Gdy owoc się nie rusza, szympans porzuca słomkę. Nie należy sądzić, że zadanie to jest tak bardzo łatwe. Jeśli umieścimy w klatce psa i położymy poza klatką kawałek mięsa, od którego sznurek idzie do klatki, to zwierzę może zginąć z głodu, a nie wpadnie na myśl pociągnięcia za sznurek, jakkolwiek widzi mięso i usiłuje je zdobyć.

Bardzo różnorodne i ciekawe są doświadczenia z budowaniem. Wszystkie one sprowadzają się do tego, że banan jest zawieszony wysoko, a w kącie klatki leży skrzynka drewniana. Szympans ma przyciągnąć skrzynkę pod owoc, wejść na nią i dosięgnąć przedmiotu swych pożądań. Do klatki wpuszczono sześć szympansów. Wszystkie

pełen inicjatywy, pierwszy wpadł na nowy i nieprzewidziany pomysł. W jed-nem doświadczeniu ze skrzynką Sułtan był leniwy, nie chciało mu się ciągnąć skrzynki. Aby go zachęcić, wartownik wszedł do klatki, zbliżył się do owocu i wskazał go ręką. W tejże samej chwili Sułtan wdrapał się na wartownika, wszedł mu na ramiona i stamtąd wygodnie pochwycił owoc. Metoda ta została przejęta przez inne małpy i szympansy zaczęły włazić jedne na drugie, aby zdobyć banan. Zwierzę służące za stołek sprzeciwia się temu, ucieka lub pada plackiem na ziemię, ale Sułtan jest uparty: chwyta swoich towarzyszy, ciągnie ich gwałtem pod banan i ostatecznie zawsze dopnie swego. Nieraz się zdarza, że pod bananem tworzy się całe kłębowisko szympansów, z których każdy chciałby wejść innym na ramiona, ale żaden nie ma ochoty służyć innym za stołek.

widzą owoc i usiłują dosięgnąć go w skoku, co się nie udaje. Sułtan pierwszy daje za wygraną i ogląda się dokoła. Wzrok jego pada na skrzynkę. W tejże samej chwili skrzynka zostaje pochwycona i przyciągnięta pod banan. Sułtan wskakuje na nią i z niej skacze wgórę, zdobywając owoc. Rozwiązanie zadania nie jest bez zarzutu, skrzynka bowiem nie została przyciągnięta pod sam owoc, co ułatwiłoby sprawę, nie została postawiona sztorcem, choć wówczas nie byłoby potrzeby skakania, oraz stoi otwartą stroną ku górze, dzięki czemu Sułtan z trudem znajduje dostateczne oparcie dla skoku. Jednak zadanie zostało rozwiązane, a niedokładności tłumaczą się zapewne wielką szybkością działań małpy. Że i to zagadnienie nie jest tak łatwe, dowodzi zachowanie się innych małp. Samiec Koko otrzymał w prezencie niewielką skrzynkę drewnianą, którą chętnie się bawi. U pułapu klatki wisi banan. Koko widzi go, jest głodny i usiłuje zdobyć owoc. Próbuje więc skoczyć wgórę, próbuje dosięgnąć owoc jakimś starym pantoflem, wszystko bez skutku. Po pewnym czasie Koko zbliża się do skrzynki i spoglądając na owoc, popycha ją lekko, potem odchodzi, znowu wraca do skrzynki i popycha ją trochę, znowu odchodzi i t. d. Rozwiązania jednak nie znajduje. Powtarza się to kilka dni zrzędu. Koko wciąż próbuje zastosować nieodpowiednie metody oraz z wściekłością rzuca się na skrzynkę, którą przewraca i bije rękami i nogami. Dopiero po kilku dalszych dniach Koko znajduje rozwiązanie.

Dalsze utrudnienie polegało na zawieszeniu owocu wyżej i dostarczeniu małpom dwóch, trzech, a nawet czterech skrzynek, z których trzeba zbudować piramidę. I to zadanie zostało rozwiązane najpierw przez Sułtana.

Prawdziwej współpracy pomiędzy małpami nie stwierdzono nigdy. Samica Grandę buduje piramidę: postawiła właśnie jedną skrzynkę na drugiej i próbuje pochwycić banan, zawieszony wysoko. Sułtan siedzi obok, ale zabroniono mu budować samemu. Z całego zachowania się Sułtana wynika, że praca Grandę interesuje go w najwyższym stopniu. W pewnej chwili Sułtan nie wytrzymuje: pędzi Zupełnie tak samo, jak w przypad- w kąt klatki, chwyta trzecią skrzynkę, ku kija, szympansy nauczyły się stop- stawia ją obok Grandę i znowu siada niowo zastępować skrzynkę najrozma- nieruchomo obok. Nie należy sądzić, itszemi przedmiotami: kamieniami, że Sułtan chciałby tu coś pomóc. Do puszkami od konserw, oknami klatki, takiego altruizmu nie jest on wcale rolkami drutu i t. d. Sułtan, zawsze zdolny. W tej samej sytuacji on roz-

kę ludzką.

część kuli

część Polski,

100000

wiązałby zadanie, on wie, jak to się robi, i nie może wytrzymać, gdy ktoś zabiera się do sprawy w sposób niedołężny. Zupełnie tak samo postępuje człowiek, który zna dobrze jakąś sprawę i który widzi, jak ktoś tę samą sprawę traktuje nieumiejętnie. „Altruizm" Sułtana wynika zresztą z następującego przypadku. Grandę nie może dać sobie rady z ciężką skrzynką. W krytycznej chwili zbliża się inna samica, Rana, potem Sułtan i wszystkie trzy małpy zgodnie pracują nad przesunięciem skrzynki. Gdy skrzynka jest już bliska celu,, w mgnieniu oka Sułtan jest na wierzchu, chwyta owoc i ucieka.

Niepodobieństwem jest powtórzyć tu wszystkie opisy eksperymentów dokonanych nad małpami człekokształt-nemi. Prócz szympansa badano w podobny sposób orangutana, goryla i gibbona, stosowano także różne inne metody; w wyniku tych badań wszyscy badacze stwierdzają zgodnie, iż psychika antropoidów jest niezmiernie interesująca i zawiera cały szereg cech, zdaniem niektórych badaczy przypominających w pewnym stopniu psychi-

J. Dembowski.

MAPA.

Człowiek pierwotny a ziemskie przestrzenie.

Ziemia jest pyłkiem wszechświata, człowiek pyłkiem na ziemi. Polska cała zajmuje niespełna ¹/1 ziemskiej, a ludzkość cała zmieściłaby się w jednem z tysięcy polskich jezior, nie większem nad */ głębokiem na 20 m.

Jak takiemu pyłkowi znaleźć się w takich przestworzach ziemi? Gdyby ten pyłek miał tak bystre zmysły, czy instynkty, jak ptaki przelotne lub ryby, które co rok do tego samego gniazda, lub do tej samej rzeki powracają, rozmiary ziemi nie budziłyby w nas, ludziach, takiej troski!

Ludzie pierwotni są też pod tym względem podobni raczej do ptaków i do ryb. Niezliczone tysiące wysp, rozproszonych po oceanie Spokojnym w grupach, odległych od siebie o tysiące kilometrów, są nietylko zamieszkane przez Malajów, one zostały przez nich świadomie opanowane. Podróży, wobec których niczem jest wyprawa Kolumba, dokonali bezimienni wodzowie Malajów bez kompasu, bez znajomości gwiazd, bez znajomości użytku żelaza.

-80

^60

|Vv

60.

80—-

Ryc. 59. Cesarstwo rzymskie w porównaniu z obszarem zajętym przez Malajów było nieznaczne. Cesarstwo rzymskie zaznaczone czarno, obszar malajski — zakreskowany.

Prawo własności i mapa.

Tacy ludzie mapy nie potrzebują, ale tylko dlatego, że im ich praw własności ziemi, której tak są chciwi, nikt nigdy nie zaprzecza.

Mapa służy bowiem nietylko do orjentacji w przestrzeniach ziemskich człowieka, ale staje się, w miarę użycia ziemi i wzrostu jej wartości, podstawą do określenia i jeszcze dalszego spotęgowania użycia własności prywatnej i publicznej.

Historja mapy świadczy też o tern, że pojawia się ona po raz pierwszy jako instrument życia gospodarczego, a rozwija się przedewszystkiem u ludów wojowniczych.

Najstarszy egipski dokument kartograf ji pochodzi z XIV wieku przed Chr. Jest to mapa kopalni złota w Nubji, ma więc charakter gospodarczy. Również i inne dokumenty kartografji starożytnej, asyryjsko-babilońskie, a zwłaszcza rzymskie, są ściśle związane z administracją państwa cywilną i wojskową. Rzymianie pozostawili po sobie nietylko tak osobliwe pomniki kartograficzne, jak mapę cesarstwa, mającą w oryginale ok. 7 m dł.: „Tabula Peutin-geriana“, ale posiadali też kartografję ściśle wojskową, którą otaczali tajemnicą taką właśnie, jaką stosowali zaborcy do swej mapy wojskowej aż do dni wielkiej wojny.

Na takiem to tle życia gospodarczego i jego obrony przed wrogiem zewnętrznym pojawia się wszędzie potrzeba stworzenia własnej kartogra-fji. Pierwszą, niestety zaginioną, polską kartę geograficzną, „malowaną na płótnie", przedkłada Polska papieżowi Marcinowi V w r. 1421 dla uzasadnienia swych praw własności w odwiecznym sporze z krzyżakami.

Crr Tnmn*. .

faaa..C4MS-I

rvn».

»*T1

•Sai

\jrfmg

t Cjusuii*

.ni.

&93c<r}.pr

jnm.

SuhUnub\o

T>nu

» tm.

HofHa.

Unj

im GMUninurry

Ryc. 60. Mapa dróg cesarstwa rzymskiego, obejmująca częśó półwyspu Apenińskiego z Rzymem i Kartaginą. Fragment najstarszej mapy rzymskiej podług kopji średniowiecznej, zwanej „Tabula

Peutingeriana“.

cy-

Plan i arabska mapa kompasowa.

Wykonanie mapy gospodarczej czyli planu nie budzi żadnych trudności. Mierzy się kąty i długość boków danej parceli gruntowej w przestrzeni i przenosi się uzyskane wymiary w pewnem pomniejszeniu, zwanem podziałką, na papier. Określając zapomocą umówionych znaków położenie domu, budynków gospodarczych, dróg, rzek, mostów, pól i lasów, mamy gotowy plan, który dzisiaj powstaje niemal tak, jak powstał przed zgórą 3000 lat plan kopalni złota w Nubji.

Kąty w terenie mierzymy zwykle od pewnego stałego punktu na horyzoncie, np. od północy, określonej obserwacją słońca lub gwiazd.

Chińczycy oddawna, Arabowie później, uwolnili się od obserwacji zmiennych widoków nieba zapomocą kompasu. Arabowie stworzyli nawet mapy kompasowe, któremi ilustrowali kartograficznie niezmierne przestrzenie swego średniowiecznego państwa. Sposób arabski doprowadzili Hiszpanie do doskonałości.

Mapy kompasowe, które były szczytem kartografji europejskiego średniowiecza, były jednak obarczone błędami.

ZL

Ryc. 61. Wycinek z żeglarskiej mapy kompasowej, zwanej ,,Tabula Catalana‘\ z r. 1375, obejmującej morze Czarne i Polskę.

Błędy te tkwiły w nieznanej wówczas deklinacji magnetycznej, t. j. różnicy, zmiennej w czasie i przestrzeni, między wskazaniami igły magnetycznej a kierunkiem północy. Mapy kompasowe nie liczyły się też zupełnie z kulistym kształtem ziemi, tak dobrze już znanym starożytnej Grecji.

Kartografja Ptolemeusza.

Wszak już w III wieku przed Chr., opierając się na wiedzy o kulistości ziemi, obliczył Eratostenes różnicę szerokości geograficznej między Aleksandr ją a Syene (Asuan), a wstawiając w rachunek odległość między temi miastami w Egipcie, obliczył obwód, a więc wielkość kuli ziemskiej. Na takich to podstawach zbudował i rozwinął Ptolemeusz dosłownie wszystkie zasady kartografji. Kiedy w w. XV odkryto zaginione zupełnie pisma Ptolemeusza, znaleziono w nich kopalnię wiedzy geograficznej: przeszło 500 miejsc z oznaczonem położeniem geograficznem, a blisko 10000 miejsc nazwanych i opisanych; sposób kreślenia map był przytem tak kompletny, że na tej podstawie powstał w r. 1478 pierwszy wogóle „atlas" Ptolemeusza, a autorytet jego do tego stopnia opanował umysłowość europejską, że zawarte w jego księgach wiadomości stały się nawet sprawdzianem dla wszystkich wielkich podróży i odkryć geograficznych XVI — XVIII wieku. Dopiero podróże J. Cooka położyły kres temu kultowi starożytnej wiedzy.

Historja dokładności pomiarów.

Jeszcze trwalsze od wiedzy ptole-meańskiej okazały się metody jego pra-

Dzisiejsze metody pracy kartograficznej różnią się od pracy starożytnych przede Wszystkiem precyzją stosowanych instrumentów.

Eratostenes w oznaczeniu szerokości

Ilip- słychanie dokładnej operacji instrumen-

geograficznej pomylił się o */ parch w znacznie trudniejszem oznaczę- talnej, a opracowanie uzyskanego mate-niu długości geograficznej, rozciągłości rjału wymaga wielkiej wiedzy matema-morza Śródziemnego, pomylił się zgóry tycznej, t. z w. geodezji wyższej, o ¹/₃... Ale czyżby się odważył Kolumb na swą podróż, gdyby nie wierzył Hip-parchowi, że ziemia tak bardzo jest mała!

10?

Topografja i fotogrametria.

Do wypełnienia sieci triangulacyjnej szczegółami topograficznemi (rzeźba te-Już po odkryciu lunety przez Gali- renu i sieć wodna, sposoby użycia ziemi, łeusza (1606) przekraczały błędy w ma- rozmieszczenie i kształt osad, sieć dróg pach XVII wieku pospolicie kilka do i t. p.) nie jest już potrzebna tak wiel-kilkunastu minut kątowych (1840 m), ka wiedza, ale jest niezbędna istna ar-a wobec takich błędów topiła się nauka mja t, zw. topografów', w sporach, czy ziemia jest podobna do Topograf pracuje w polu naogół sta-pomarańezy, czy do cytryny (żart Wol- rą metodą arabską, rozporządza jednak tera). Dopiero wyprawy pomiarowe dla tych samych celów bogatą aparatu-z r. 1735—1737 do Peru i Laponji uwol- rą. Najważniejszym instrumentem topo-niły nas z tego obłędu.

W połowie ubiegłego stulecia połączono lunetę topograficzną z aparatem fotograficznym (foto teodolit), stwarzając szybszy i dokładniej-

grafa jest t. z w. stolik z lunetką, lub Coraz to znakomitszem doskonaleniem t. zw'. aparat b u s o 1 o w y z lunetą, instrumentów mierniczych doprowadzo- zaopatrzoną specjalnem urządzeniem d o no do tego, że kapitan oznacza dziś po- mierzenia odległości. Topo-łożenie okrętu ręcznym instrumen- graf współczesny oznacza wT terenie nie-tem (sekstans, t. j. koło pionowrezlu- tylko, jak arabski, kąty poziome, ale netą) z dokładnością 2—300 m, a obser- i pionowe, a odległość między punktami wacjami astronomicznemi, wykonanemi otrzymuje z przecięcia się kątówr, dla instrumentem statywowym (t e o- niezbyt zaś odległych punktów, otrzy-dolit, t. j. koło pionowe i poziome muje ją też wprost, z lunetą) stwierdza się metrowe, a nawet decymetrowe drgania osi ziemskiej.

Triangulacja.

W zachwytach nad tą nową romanty-

W gęstą sieć tak dokładnie oznaczo- szy sposób zdjęcia w terenie, zwany nych punktów wpiwadza się sieć trój- fotogrametrją (plan Paryża z ro-kątów\ t. zw. pierwszorzędnych. Sieć ta ku 1861 wykonano na podstawie dwu powstaje przez pomiary kątów, mierzo- zdjęć fotograficznych). Fotogrametrja nych także najdokładniejszemi teodoli- połączona z samolotem stanowi ostatni tami. Wierzchołkami tych kątów są wi- w tej dziedzinie przewrót. Puszcze i pu-doczne w przestrzeni punkty, budową stynie tropikowe i biegunowe przestały wież triangulacyjnych ściśle określo- być dziś dla aerofotogrametrji ne. Boki tych trójkątów', t. zw. pierwszo- niedostępne! rzędnych, mają często ponad 100 km długości. W sieć tych trójkątów pierwszo- ką kartograficzną nie wolno zapominać, rzędnych wprowadza się drugo- i trze- że wyłączną podstawą dokładnej karto-ciorzędną sieć triangulacyjną, grafji, jakiej się domaga życie gospo-Praca nad konstrukcją pierwszorzęd- dareze, jest pierwszorzędna triangula-nej sieci triangulacyjnej wymaga nie- cja.

-M-

(T

;2*J\

Of-r

TT⁰

~r»

Lj,

Ryc. 62. świat. Obszary z triangulacją.. Czarno zaznaczony teren oznacza obszar z triangulaeją.

w Polsce w Wojsko-

1:50.000 do

Mapy podstawowe.

Materjał topograficzny, zebrany przez armję pracowników potowych, gromadzi się w państwowych instytutach kartograficznych wyrn Instytucie Geograficznym (WIG) w Warszawie. Tu materjały te podlegają żmudnym pracom rachunkowym, zabezpieczającym kontrolę spostrzeżeń. Studja te pochłaniają tern więcej czasu, im szybciej odbywała się praca połowa; najłatwiejsze przy zdjęciach stolikowych, są najtrudniejsze przy zdjęciach lotniczych. Tak poprawione prace połowę idą do kreślarni, skąd wychodzą już do druku gotowe mapy.

Państwowe instytuty kartograficzne dostarczają t. zw. map podstawowych, zwykle o podziałce 1:100.000 (1 km — 2, względnie 1 cm), zwanych też taktycznemi lub sztabowe-mi, ponieważ są one podstawą studjów nad obroną państwa.

Mapa podstawkowa służy nietylko celom wojskowym. Jest ona nieodzowna dla turysty, na niej opracowuje się wstępne projekty meljoracji gruntów, ich nawodnienia lub odwodnienia, szkicuje się trasę dróg lądowych, czy wodnych, budowrę tam dla zużycia sił wodnych, projektuje się plany parcelacji i komasacji gruntów i t. p.

Wykonanie wszystkich powyższych prac wTymaga map o większej skali, bądźto zdejmowanych w terenie, bądź już zgóry przez państwo publikowanych. W krajach o wielkiej wartości ziemi są już wT pełnym toku prace nad mapą w podziałce 1:10.000 (Francja), 1:5000 (Niemcy), a nawet 1:1000 (An-glja). W Polsce jesteśmy dopiero u progu publikacji 1:25.000.

Mapa 1:1000 samej Anglji obejmie około 600.000 arkuszy wielkiego foljo (70X50 cm), a więc bibljotekę- 2000 tomów.

Generalizacja mapy.

Mapa podstawowa jest też źródłem mapy przeglądowej, która jest jedną z głównych podstaw' wychowania obywatelskiego wr szkole i w życiu. Zapotrzebowanie map przeglądowych jest niewątpliwą miarą społecznego i państwowego zmysłu każdego narodu.

Chcąc wykonać oryginalną przeglądowa mapę Polski w małej podziałce 1:5,000.000, staje się przed zadaniem streszczenia około 1500 arkuszy mapy

mo-

lub wierność

podstawowej, której na sam obszar Polski przypada 470 arkuszy. Trudność tej pracy, zwanej generalizacją mapy, polega na tem, że wszelka pomoc mechaniczna nie jest tu dopuszczalna. Wszak idzie tu o pomniejszenia linijne 50-cio, a powierzchniowe 2500-krotne. Tysiące szczegółów muszą w mapie generalizowanej zniknąć, nieliczne, które wejdą, muszą być odpowiednio, a więc nieproporcjonalnie uproszczone. To wszystko, łącznie z pewnemi zagadnieniami graficznemi i estetycznemi, np. zróżnicowanie pisma dla różnych typów zjawisk, stanowi w sumie trudność, którą pokona tylko dobrze wyszkolony i „urodzony “ kartograf.

Wielkie trudności generalizacji mapy kraju zbadanego są znikome wobec trudności dania obrazu krajów nieznanych dostatecznie. W jaki sposób wypełnić na mapie istotne luki naszej wiedzy, jak pogodzić sprzeczne informacje różnych podróżników, oto pole hipotez, które kartograf musi rozstrzygnąć. Jeden z moich współpracowników dawał wielokrotnie pomyślne, jak się później okazało, rozwiązania kartograficzne na podstawie depesz iskrowych, nadawanych przez pilotów przelatujących ponad egzotycznemi, nogą ludzką nie tkniętemi dziedzinami.

Redakcyjna praca każdej ze siedmiu map ściennych krajów europejskich pochłonęła według protokołów Instytutu Kartograficznego E. Romera we Lwowie 235 do 1028 godzin, rysunek i opis każdej z tych map 175—1888 godzin, w sumie kosztowała mapa, przygotowana do druku, 418 do 2498 godzin pracy.

Mapy wiemokątowe.

Inną kategorję trudności kartograf j i przeglądowej stanowi jej projekcja, t. zn. zagadnienie przedstawienia części powierzchni kuli ziemskiej na płaszczyźnie. Idzie tu, innemi słowy, o sieć południków i równoleżników na mapie.

W mapie podstawowej ten czynnik schodzi na drugi plan, zważywszy, że małe odcinki południków i równoleżników w wielkiej podziałce są w praktyce graficznej wyrażone przez linję prostą.

Z właściwości kuli wynika, że na jej mapie będą odległości, wyjąwszy wzdłuż jednej, lub jednego systemu li-nij, wszędzie fałszywe. Na mapie żerny osiągnąć tylko wierność kątów, czyli kształtów przestrzennych, powierzchni.

f.

C£)

Cf

'6

■a

Rye. 63 a. Półkula wschodnia w siatce stereogra-ficznej, deformującej powierzchnię, ale wielokątowej.

Kye. 63 b. Półkula wschodnia w siatce o zgodnej powierzchni. Porównaj kształt i wielkość Afryki na rycinie a i b.

Wybierając wierność kątów, fałszujemy który nietylko planigloby, ale też mapy na mapie powierzchnie, i naodwrót.

części świata podał w projekcjach rów-Lotnik czy żeglarz, kierujący się nopowierzchniowych. Z tych kompasem, czy gwiazdami, a więc posłu- map, które dziś już cały świat zdobyły, gujący się pomiarem kątów, nie może staje się dopiero oczywistem, że Indje mieć w ręku mapy o fałszywych ką- Brytyjskie są niemal dwa razy większe tach. Dlatego też wszystkie mapy żeglar- od Grenlandji, a nie dwakroć od niej skie, jako też mapy nieba wykonano mniejsze, w projekcjach równókątowych, pierwsze w projekcji walcowej, zwanej a więc poszczególnych krajów, stosuje Merkatora, drugie w projekcji się projekcje, nie przedstawiające wier-azymutowej, zwanej stereogra- nie ani kątów, ani powierzchni, ale któ-f i c z n ą.

W mapach mniejszych obszarów,

rych błędy nie przekraczają pewnej miary. Są to t. zw. projekcje stożkowe, o których, godzi się przypomnieć, że one Mapy wiernokątowe wyobrażają jed- są pomysłem Ptolemeusza, nak w fałszywem świetle stosunki powierzchni. Jeśli potrzeba mapy zrodziła się z poczucia własności, jeśli z tej racji żądamy od mapy podstawowej naj- miaru, wysokości, a więc przedstawie-większej dokładności, to od mapy prze- nie rzeźby terenu, stanowi ostatnią wiel-glądowej musimy żądać przedewszyst- ką trudność wszelkiej kartografji. kiem obrazu tego, co tę własność wyraża, a więc wiernych powierzchni.

Niepojęte, jak długo to żądanie nie wielkie, że dziś jesteśmy jeszcze dalecy doszło do głosu! Faktem jest, że mój . od spełnienia tego zadania dla całego mały atlasik z r. 1908 był pierwszym, globu.

Mapy wiernopowierzchniowe.

Rzeźba terenu na mapie.

Wprowadzenie w mapę trzeciego wy-

Trudności i rozmiar pracy zmierzenia nierówności powierzchni ziemi są tak

90* 60*

HT

30*

30*

60*

rrtr

8-

30-

M-

Niemal do końca XVIII wieku tylko perspektywiczne a schematyczne zarysy kopie i skałek znaczyły na mapie przestrzenie, w których znajdują się góry, nie dając żadnej informacji o wzniesieniu tych gór. Konieczność obrazu rzeźby terenu w mapie zrozumiemy, gdy zważymy, że wzniesienie 200 m nad poziom morza, powodując spadek temperatury rocznej o 1°, jest równoznaczne ze zbliżeniem się danej miejscowości o 150 do 200 km ku biegunowi.

Mapa szrafowa.

Trzeba było wojny, a więc wielkiego konfliktu o własność, by umysł ludzki wysilił się na rozwiązanie i tego zagad-

Ryc. 63 c. Część ziemi w siatce Merkatora, deformu- nienia kartograficznego, jącej silnie powierzchnie, ale pozostawiającej wierne kąty. Indje, które w rzeczywistości są około dwa razy większe od Grenlandji, w siatce Merkatora są dwa razy mniejsze.

90r

6Ór

30*

60r

Zachowała się anegdota o królu pruskim, Fryderyku II, przygotowującym

szukaj w tomie piątym!

499

Mapa.

500

wojny śląskie, że w rozmowie z inży- niemniej dokładne oszacowanie jego nierem w sprawie map terenu przyszłej wzniesienia nad poziom morza wojny miał się wyrazić: „Tam, gdzie Aby zrozumieć, dlaczego obłęd szra-nie mogę dostać się z artylerją, chlap- fowego rysunku terenu zachował się nij mi czarną plamę (machen Sie mir w przeżytkach do dnia dzisiejszego, nie einen Kleks)u.    należy zapominać, że wykonanie mapy

Budując na tych królewskich słowach, podstawowej każdego większego phństwa wpadł podobno major J. G. Lehmann na kosztuje około pół wieku pracy. To też teorję przedstawienia terenu na mapie tłumaczy dostatecznie, dlaczego za wzo-zapomocą kreskowania, zwanego szrafa- rem mapy podstawowej obłęd rysunku mi. Przyjmując w tej teorji prostopa- szrafowego zapanował i w atlasach, dłe oświetlenie terenu, wszystkie obszary

Raz wykonana mapa kreskowana mu-poziome, będące w pełnem świetle, po- siała być podtrzymywana na powierzch-zostawiamy na mapie białe. Ilość świa- ni i katorżną pracą rysunku kreskowego tła padająca na teren pomniejsza się j wielkiemi kosztami, włożonemi w wy-oczywiście z rosnącem pochyleniem sto- konanie takiej mapy. Trwają więc takie ków, a znika przy kącie pochylenia 90°. mapy w wielu jeszcze atlasach nadal, Jednem słowem, ilość cieni, wyrażonych przynosząc tylko szkodę, rosnącą na mapie grubością kresek (szraf), jest proporcjonalna do sin a, kąta pochylenia stoków.

Skala barw w kartografji.

Ale i poziomicowy rysunek terenu, Ponieważ nic lepiej nie określa rzeźby doskonały dla studjów naukowych, jako terenu, jak zmienność pochylenia sto- zupełnie nienaoczny i niepoglądowy, nie ków, trudno nie uznać doskonałości po- nadaje się do kartografji przeglądowej, mysłu Lehmanna. Cudownie w teorji.

W praktyce powstawał zamęt rysunko- przeglądowej i w zjawiskach krajobra-wy, zupełnie nieczytelny, zasłaniający zowych wprowadziła tu skalę barw w dodatku rysunek innych szczegółów jako środek poglądowy przedstawienia topograficznych.

Potrzeba szybkiej orjentacji mapy

terenu. Nieskończona jednak możliwość stosowania barw, po raz pierwszy niemal dana w mapie Tatr przez Kofistkę

Mapa poziomicowa.

Równocześnie z pomysłem Lehmanna (1864), wprowadziła zrazu wielki zamęt w Niemczech powstał we i w Holandji (Cruąuius, Du Carla) sposób przedstawienia rzeźby terenu za- głębinową mapę oceanu, wyrażoną skalą pomocą poziomic, t. zn. linij, prze- tonów barwy błękitnej, by zrozumieć, cinających teren w płaszczyznach, rów- że i w tej dziedzinie najprostsze rozwią-noległych do poziomu morza w danych zanie jest najlepsze. Jeśli bowiem tony odstępach, np. co 100 m. W tym spo- fioletu i błękitu wyrażają głębie i doły sobie łączy się z prostotą niesłychana skorupy ziemskiej, to oczywiste, że harmonja graficzna dla trzech wymia- przeciwstawne błękitom tony czerwieni rów każdej przestrzeni ziemskiej. Al- wyrażą wzniesienia najwyższe, a pośred-bowiem jak sieć równoleżników i połu- nie tony zieleni i barwy żółtej odpowiedników umożliwia dokładne oznaczenie dzą najlepiej wyniosłościom pośrednim.

mapie położenia geograficznego każ- Na tej zasadzie skali widmowej rozwi-dego punktu, tak sieć poziomic ułatwia nęła się międzynarodowa skala

na

Francji w tej mierze.

Wystarczy jednak uprzytomnić sobie

doskonała.

barw wysokościowych, uchwalona ostatecznie na konferencji paryskiej w roku 1913.

Prócz swej naturalności budzi ta skala nietylko sama przez się wrażenia plastyczne, ale z chwilą, gdy została przyjęta powszechnie, czyni mapę zrozumiałą i czytelną od pierwszego wejrzenia. Nie-dość tego. Ta sama skala znajduje zastosowanie i natychmiastowe zrozumienie w kartografji wszelkich zjawisk fizycznych ziemi, czy kultury człowieka.

Jakże bowiem jest naturalne, gdy ilustrując stosunki temperatury danego kraju, obszary zimniejsze oznaczymy błękitami, cieplejsze tonami od żółtego do czerwonego, w mapie nawodnienia przeciwstawimy żółto-brunatne plamy suchych dziedzin błękitom dziedzin mokrych ; w mapie gęstości zaludnienia błękitne pustki będą się wymownie kłóciły z rojnemi od ludzi czerwonemi ogniskami przemysłu.

Większe trudności gotuje w stosowaniu barw kartograf ja zjawisk, pozbawionych wyraźnych znamion ilościowych, bezpośrednio porównawczych. Tu wchodzą w grę mapy polityczne, etnograficzne, gospodarcze. Zmysł geograficzny, z estetycznym dobrze zespolony, zapewnia, jak w pracy nad generalizacją mapy, powodzenie i w tej dziedzinie kar-tografji. Tak bowiem, jak i dzieło sztuki, musi być mapa i harmonijna i przejrzysta.

Jest osobliwe, a prawdziwe, że tylko mapa z pozorów pusta może być także

E. Romer.

Literatura: T. Szumański: O najważniejszych projekcjach. Lwów 1931. T. Szumański: Zasady kartograf j i. Lwów 1926. J. Wąsowicz: Jak powstaje mapa szkolna? Lwów 1932. A. Łomnicki : Kartograf ja matematyczna. Lwów 1927. J. Kreutzinger : Topograf ja. Warszawa 1928.

MARYNARKA. Kiedy się to stało, że człowiek odważył się po raz pierwszy wypłynąć na morze — nie wiemy; możliwe, że było to już w paleolicie, a może w neolicie. Żegluga powstała w każdym razie w bardzo odległych czasach, a bodźcem do jej dalszego rozwoju były handel i wojna. W starożytności niemal wszystkie narody przodujące (Fenicja, Grecja, Rzym) zawdzięczały swoją potęgę i rozwój w znacznej mierze rozbudowie i sprawności swojej floty.

Wśród mórz otaczających Europę główną rolę historyczną odegrało morze Śródziemne. Przez długie wieki było ono ogniskiem handlu, kultury i polityki starożytnego i średniowiecznego świata.

Z biegiem czasu, w miarę przenikania cywilizacji w głąb Europy, podobna rola przypadła Bałtykowi Bałtyk), którego wybrzeża obsiadły różne narody. Początkowo przodowali im tu Wikingowie (IX wiek), skandynawscy żeglarze i wojownicy, którzy długo i niepodzielnie władali Bałtykiem. Niebawem przyłączają się do nich ludy słowiańskie, z końcem zaś XIII wieku tworzy się nad Bałtykiem związek dwudziestu czterech miast, przeważnie niemieckich, który pod nazwą Hanzy staje się prawdziwą potęgą morską.

Odkrycie Ameryki i zdobycie kolonij morskich przez Hiszpanję oddało cały niemal handel morski wieku XVI w ręce tego państwa. Obok Hiszpanj i w tym samym czasie rozpoczyna się również ekspansja zamorska Niderlandów, których okręty kupieckie coraz śmielej krążyć zaczęły po morzach.

Nie mając żadnej obrony, okręty kupieckie łatwo ulegały korsarzom. Srodze na tern cierpiał handel morski, a więc i prowadzące go państwa.

Aby zabezpieczyć okręty kupieckie, zaczęto je uzbrajać, niebawem jednak i korsarze poczęli zaopatrywać swe okręty w dużą ilość dział; takiej ilości dział

darni, minami i t, p., drugie dźwigają

nie mógł unieść okręt kupiecki, załado- ściwie pływające twierdze, najeżone wany towarami. W tej nierównej walce ciężkiemi działami, naszpikowane torpe-ulegał zawsze kupiec.

Wówczas poczęto budować specjalne na sobie całe miasta, z hotelami, teatra-okręty wojenne, służące do konwojowa- mi, dancingami i t. p. (-* Okręt). nia okrętów kupieckich.

Od tego czasu marynarka wojenna, dotychczas tworzona tylko w razie potrzeby, zaczyna przybierać formę orga- czy o dostęp do morza. Już pierwsi Piastowie interesują się sprawą posiadania

Marynarka w Polsce.

Polska od zarania swych dziejów wal-nizacji stałej.

W w. XVI wyrasta nowa potęga wybrzeża morskiego. Przyłącza Pomorze morska: Anglja, groźna rywalka Hi- do Polski Bolesław Krzywousty, potem szpanji, której Wielką Armadę zwycięża jednak dostaje się ono na długie wieki w r. 1588.    pod stały wpływ niemiecki i mimo usi-

Wojna angielsko-holenderska w XVII łowań poszczególnych królów (Włady-wieku decyduje ostatecznie o przewadze sław Łokietek i Jagiełło) pozostaje poza Anglji, która zagarnia monopol handlu obrębem Polski. Dopiero Kazimierz Ja-morskiego; od tego czasu Anglja za- giellończyk w r. 1454 uroczystym „ak-czyna rozbudowywać nietylko swoją tern inkorporacyjnym ‘ przyłącza do flotę handlową, ale i wojenną, i to nie- Polski Pomorze, Prusy, ziemię Chełmiń-tylko w czasie wojny, ale i w czasie ską i Michałowską. T. zw. wojna trzy-pokoju. Zwłaszcza po wojnach napole- nastoletnia z Zakonem Krzyżowym ońskich, kiedy flota francuska uległa kończy się w r. 1466 pokojem w Toru-niemal zupełnemu zniszczeniu, nic już niu, na mocy którego zwycięska Polska nie staje na przeszkodzie hegemonji zmusza Zakon do przyznania jej tych Anglji na morzu.    zdobyczy. W czasie tej wojny Gdańsk

Wywołało to ogromną zmianę waran- (-» Gdańsk) otrzymuje od króla Kazików politycznych w Europie.    mierzą Jagiellończyka daleko idące

Hiszpanja, ongiś najbogatsze państwo, przywileje, prawa miasta wolnego i pra-

wskutek zaniedbania obrony morskiej wo staje się państwem biednem i nie mają- glugi i kierowania nią na całem wy-żadnych wpływów. Natomiast An- brzeżu pruskiem.

W ten sposób oddano Gdańskowi cały

morskie otwierania i zamykania że-

cem

glja dzięki rozwojowi swej floty zagarnia większą część kolonij i stopniowo handel morski; Polska, nie posiadając dochodzi do ogromnej potęgi (-»Kolo- własnej floty, w każdej potrzebie była

zależna od Gdańska.

Właśnie wskutek tej zależności od

nje).

oraz

na.

W tym czasie wszystkie niemal państwa rozpoczynają wytężoną pracę nad Gdańska dwaj ostatni Jagiellonowie rozbudową marynarki. Wielkie mocar- dążyli do przyłączenia Inflant stwa morskie coraz silniej rywalizują Estonji. Przyłączenie jednak Inflant ze sobą: powstają coraz to nowsze, bar- (w r. 1561) wciągnęło nas w wojnę dziej udoskonalone typy okrętów. Roz- z Moskwą i ze Szwecją. Moskwa, dążąc wija się marynarka handlowa i wojen- do stworzenia dostępu do morza, zagar-Wynalezienie maszyny garowej nia część polskich Inflant z portem przyśpiesza niesłychanie ten rozwój. Narwą, gdzie skupia cały swój handel Dziś mamy już potężne okręty wo- zamorski. Setki okrętów różnych państw

jenne i handlowe. Pierwsze są to wła-

zawijają do tego portu, przywożąc broń,

Panowanie Stefana Batorego wypełnione jest walkami z Moskwą, które kończą się zdobyciem dla Polski przeważnej części Inflant. Gdańsk po krótkim zatargu z Polską poddał się wprawdzie królowi, uzyskał jednak potwier-

amunicję i różne materjały wojenne dla wojska moskiewskiego, wywożąc zaś drzewo, skóry i inne surowce.

Żegluga narwijska staje się do tego stopnia groźną konkurencją polityczną i handlową dla Polski, iż Zygmunt August decyduje się wystąpić do walki z nią. Wobec tego jednak, iż Polska nie posiadała własnych okrętów, a Gdańsk odmówił jej swej pomocy, organizuje król t. zw. flotę kaperską, która składa się z wynajętych okrętów korsarskich. Każdy właściciel okrętu mógł zostać kaprem. Chodziło tylko o to, by uzbroił okręt i dziesiątą część zdobyczy oddawał do szkatuły królewskiej, wzamian za co otrzymywał patent kaperski i prawo używania bandery królewskiej.

Organizacja się udała. Po kilku la-tacłi trzydzieści okrętów kaperskieh krążyło po morzu Bałtyckiem, zwalczając żeglugę narwijską i napadając na wybrzeża szwedzkie.

Młodą tę organizację zaczął jednak zwalczać Gdańsk, srodze zaniepokojony rozwojem floty kaperskiej. Wynikł konflikt ; Polska zmusiła wprawdzie Gdańsk do posłuszeństwa, mimo to jednak Gdańsk stwarzał ciągłe trudności kaprom polskim. Przyłączyły się do niego Szwecja i Danja, którym wzrost potęgi morskiej Polski nie był na rękę.

Małe, źle uzbrojone okręty kaperskie nie mogły stawić czoła dużym i świetnie uzbrojonym okrętom szwedzkim i duńskim, to też flota kaperska zaczęła szybko topnieć. Widząc to, Zygmunt August przystąpił do budowy floty wojennej w Elblągu, nim jednak wybudowano pierwszy okręt, król życie zakończył.

dzenie wszystkich dawnych przywilejów, zapewniających mu stanowisko pół-niezależnej rzeczypospolitej oraz ogromne korzyści handlowe.

Wstąpienie na tron polski przedstawiciela szwedzkiej dynastji Wazów wciąga Polskę w zatarg wojenny ze Szwecją. Polska, przedewszystkiem ze względu na to, że nie posiada własnej silnej floty, ponosi klęskę. Zygmunt III, nauczony doświadczeniem tej wojny, korzystając z rozejmu 1611 roku, zawartego po śmierci Karola IX-ego, przystępuje do budowy własnej floty w Pucku, gdzie niebawem zostaje wybudowanych sześć okrętów uzbrojonych, w dwadzieścia dział każdy.

Tymczasem skończył się rozejm i flota szwedzka, licząca dwieście okrętów, w tern osiemdziesiąt wojennych, zdobyła Pilawę i Puck; jedynie dobrze ufortyfikowany Gdańsk nie poddał się Szwedom, wobec czego rozpoczęli oni blokadę, zamykając port gdański.

Zbyt słaba flota polska nie mogła stawić czoła blokującym. Dopiero gdy wskutek intensywnych prac flota polska wzrosła do dziewięciu okrętów, Polacy zadali Szwedom poważną klęskę pod Oliwą (w 1627 r.). Blokada zostaje przerwana i setki okrętów naładowanych polskiem zbożem wyruszają na morze.

Zupełnie wyczerpana walką ze Szwedami i długą blokadą, zawiera Polska niekorzystny dla siebie rozejm w Alt-mark (r. 1629), a zamiast zwrotu kosztów wojennych przyznaje Gustawowi Augustowi cła morskie w portach Rzeczypospolitej na cały czas trwania rozejmu.

Nie sądzonem było więc rozwinąć się tak wspaniale zapoczątkowanej flocie wojennej. W roku 1632 Zygmunt III wysłał swą flotę na morze Północne, gdzie miała walczyć wespół z flotą niemiecką przeciwko Szwecji. Aczkolwiek do działań tych nie doszło, flota polska zajęta została przez Szwedów w zdobytym przez nich porcie niemieckim Wis-mai\

Widząc, że główną przyczyną klęski w wojnie ze Szwecją był brak floty wojennej — następca Zygmunta III, Władysław IV, przystępuje na nowo do budowy floty. Wiedząc jednakże z doświadczenia, że dla floty potrzebne są porty, a nie mając zbytniej ufności do Gdańska, buduje dwie warownie morskie na Helu: Kazimierzowo i Władysławowo; pod osłoną ich dział uzbraja dwanaście zakupionych w tym celu okrętów handlowych i tworzy nową flotę.

Tę flotę trzeba jednak rozbudować i utrzymać. Nie mogąc łożyć na to ze swej szkatuły, Władysław IV ustanowił cła' morskie.

Przeciwko temu powstał Gdańsk i książę pruski. Wysłano protesty do sejmu w Warszawie, zwrócono się po pomoc do Francji, Anglji i Danji. Gdańsk prześladował marynarzy królewskich, zagrażał im konfiskatą całego majątku oraz pozbawieniem obywatelstwa, wreszcie zamknął port i przerwał handel z Polską.

Niebawem nadciągnął też ze swą flotą król duński, który uważając się za pana Bałtyku, był zaniepokojony poczynaniami polskiemi.

Bój stoczony pod Gdańskiem z flotą duńską skończył się klęską floty polskiej.

Flota polska przestała istnieć. Upadły wielkie zamierzenia Władysława IV, pociągając za sobą tragiczne skutki dla Rzeczypospolitej.

Wybuchła nowa wojna (za Jana Kazimierza), która pociągnęła za sobą oddanie Szwecji przeważnej części Inflant.

Polska poczęła chylić się ku upadkowi ; w sto lat później król pruski odciął niemal zupełnie Polskę od morza.

W ten sposób skończyła się wielowiekowa walka Polski o dostęp do Bałtyku. W walce tej niemal wszyscy królowie polscy, a zwłaszcza ostatni Jagiellonowie, Batory i królowie z dynastji Wazów wykazali wielkie zrozumienie dla sprawy morskiej: nie szczędzili trudów ani kosztów, aby zapewnić Polsce własne porty i własną flotę. Plany Władysława IV zakrojone były niewątpliwie na większą skalę: myślał on o fortyfikacji Helu, o własnym porcie handlowym i rozbudowie floty.

Niestety, te usiłowania i dążenia królów nie znalazły oddźwięku wśród społeczeństwa. Szlachta, bojąc się naruszenia swych przywilejów i nowych ciężarów, przeciwstawiała się zamierzeniom królów. Najlepszym tego dowodem była choćby uchwała sejmu w czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta składająca na barki króla obowiązek rozbudowy floty własnym kosztem. Uchwała ta fatalnie zaciążyła na naszej obronie morskiej, żaden bowiem król obowiązkom tym sprostać nie mógł. Szlachta nie poparła też należycie wysiłków Batorego, dążącego do zupełnego złamania Gdańska: sejm toruński odmawia królowi funduszów na zaciągi; ta obojętność szlachty zaprzepaszcza raz na zawsze sprawę Prus. Najjaskrawiej wystąpiło to zupełne niezrozumienie doniosłości sprawy morskiej w stosunku do Władysława IV: sejm, widząc w jego planach zamach na „złotą wolność", wziął w obronę Gdańsk w walce o cła morskie. Te błędy i zaniedbania ze strony społeczeństwa polskiego zemściły się okrutnie: równolegle z odsunięciem się Polski od morza idzie upadek jej mocarstwowego znaczenia.

Marynarka wojenna.

Dwieście lat zgórą minęło od tej chwili. Polska odrodzona natychmiast

Flota

po odzyskaniu niepodległości przystąpiła do organizowania własnej floty.

Floty dzisiejsze — to potężne organizacje, skupiające pod nazwą „marynarki wojennej" całą obronę granic morskich państwa. Marynarka wojenna dzieli się na trzy zasadnicze organizacje:

1)    flota pływająca,

2)    obrona wybrzeży,

3)    lotnictwo morskie.

Flota pływająca dzieli się na nawodną i podwodną.

nawodna składa się z jednostek nawodnych różnych klas, a więc klasy okrętów linj owych, klasy krążowników, klasy kontrtorpedowców, klasy torpedowców, klasy lotniskowców (awiomatek) i całego szeregu okrętów pomocniczych i specjalnych.

Wszystkie okręty połączone są w zespoły. Zespół 3—6 okrętów jednej klasy stanowi — dywizjon; 2—4 dywizjony — brygadę lub dywizję. Zespół większy posiadający w swym składzie okręty różnych klas zowiemy eskadrą.

Flota podwodna posiada w swym składzie jednostki jednej tylko klasy: łodzie podwodne, które ostatnio stały się niezbędnemi jednostkami każdej floty (-»Łódź podwodna). Łodzie podwodne, podobnie jak okręty nawodne, łączą się również w zespoły. Mogą też wchodzić w skład eskadry jednostek nawodnych.

Obrona wybrzeży składa się: a) z całego szeregu fortyfikacyj brzegowych, zaopatrzonych w artylerję ciężką, średnią i przeciwlotniczą oraz w urządzenia takie, jak: centrale artyleryjskie, służby łączności, posterunki obserwacyjne artyleryjskie i łączności, reflektory, radjostacje i t. p.; b) z obrony minowej, która stanowi poważną przeszkodę dla przeciwnika atakującego od strony morza, wreszcie c) z oddziałów lądowych przeznaczonych do obrony od strony lądu.

W związku z tern w skład obrony wybrzeży wchodzą oddziały następujących broni: artylerja obrony wybrzeża, artylerja lekka (do obrony pozycyj lądowych), artylerja przeciwlotnicza, saperzy, minerzy, radjotelegrafiści, sygnaliści i obserwatorzy, strzelcy i wojsko kolejowe, służące do obsługi kolei dojazdowych oraz oddziały intenden-tury.

Lotnictwo morskie dzieli się na pokładowa i nadbrzeżne.

Lotnictwo pokładowe towarzyszy flocie na morzu, albo na pokładzie lotniskowca (awiomatki), albo też na pokładach okrętów wojennych, stanowiąc •w tym wypadku część ich uzbrojenia (-» Lotnictwo).

Lotnictwo nadbrzeżne ma zadanie zbliżone do lotnictwa lądowego.

Pod względem użycia taktycznego lotnictwo morskie dzieli się na: obserwacyjne, myśliwskie i niszczycielskie (torpedowe i bombardujące).

Jak widzimy, marynarka wojenna jest organizacją wielką i skomplikowaną — wymagają tego jednak różnorodne zadania, jakie ma do spełnienia.

Głownem zadaniem marynarki wojennej jest oczywiście w razie wojny zwalczanie przeciwnika na morzu.

Drugiem ważnem zadaniem marynarki wojennej jest podczas wojny obrona własnych łinij komunikacyjnych, które nabierają wtedy znaczenia specjalnego.

Następnem zadaniem marynarki wojennej jest obrona wybrzeża i własnych portów. Flota wojenna blokuje poza tern porty nieprzyjacielskie, operuje na linjach komunikacyjnych przeciwnika, jeżeli zaś nie zdoła zupełnie zablokować ruchu przewozowego wTroga, to w każdym razie poważnie mu szkodzi, uszczuplając jego tonnaż transportowy.

Flota wojenna pomaga wreszcie w walce własnemu wojsku lądowemu, ostrzeliwując z dalekonośnych dział for-

Marynarka w różnych krajach albo podlega w całości Ministerstwu Marynarki, jak np. we Francji, albo, jak u nas, na czele marynarki wojennej stoi szef Kierownictwa Marynarki Wojennej, który podlega bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych, sprawy zaś marynarki handlowej załatwia Departament Morski Ministerstwa Przemysłu i Handlu.

tyfikacje lądowe przeciwnika lub przewożąc szybko wojsko na tyły nieprzyjaciela.

Silna, dobrze wyszkolona marynarka wojenna jest w czasie pokoju widomym dowodem siły zbrojnej państwa, a co z tem idzie, potężnym czynnikiem politycznym.

Marynarka handlowa.

Przy obecnym stanie gospodarki państwowej prawie wszystkie państwa są w większym lub mniejszym stopniu związane ze sobą stosunkami handlowe-mi. Wymiana handlowa odbywa się po większej części zapomocą morskich okrętów handlowych, transport morski jest bowiem o wiele tańszy, a jednocześnie i wygodniejszy, zwłaszcza, o ile chodzi o większe ładunki (jeden okręt jest w stanie zabrać ładunek kilkunastu pociągów towarowych).

Dwa państwa sąsiadujące ze sobą na kontynencie przewożą często towary okrężną drogą morską, pomimo że mają najkrótsze połączenia kolejowe. Tłumaczy się to tem, że mimo dłuższej drogi przewóz morzem kosztuje o wiele taniej. Cały handel światowy prowadzi się właściwie drogami morskiemi, koleje służą tylko do przewożenia towarów z wnętrza krajów do portów i odwrotnie.

Marynarka handlowa jest to organizacja, która składa się z całego szeregu towarzystw okrętowych: rządowych, pół-rządowych, a najczęściej prywatnych, posiadających po kilka, kilkanaście i kilkadziesiąt okrętów handlowych, które albo obsługują stałe lin je okrętowe, albo pływają po całej kuli ziemskiej.

Jednocześnie z przewożeniem towarów marynarka handlowa zajmuje się przewozem pasażerów, utrzymując dla tego celu albo specjalne linje pasażerskie albo łącząc przewóz pasażerów razem z przewozem ładunku.

W związku z tem w marynarce handlowej spotykamy okręty trzech rodzajów :

1)    wyłącznie pasażerskie,

2)    towarowo-pasażerskie,

3)    towarowe.

Z chwilą wybuchu wojny wszystkie okręty handlowe zostają zmobilizowane dla służby transportowej i przez cały czas wojny spełniają rolę okrętów pomocniczych floty wojennej.

Organizacjfi marynarki.

Personel polskiej marynarki wojennej składa się z oficerów, podoficerów i marynarzy. Korpus oficerski składa się z trzech zasadniczych korpusów osobowych : morskiego, rzeczno-brzegowego i technicznego, a następnie z oficerów korpusów wojska lądowego, przydzielonych do marynarki wojennej. Oficerowie korpusów zasadniczych dzielą się na: oficerów młodszych i oficerów sztabowych (komandorów-podporuczników, komandorów-póruczników, komandorów) i wreszcie admiralicję (kontr-admirałów i wice-admirałów).

Dla uzyskania stopnia podporucznika marynarki wymagane jest ukończenie jednego z wydziałów (morskiego lub technicznego) Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej, znajdującej się w Toruniu.

Do Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej przyjmowani są młodzi ludzie, którzy skończyli średni zakład naukowy i otrzymali maturę, przyczem w związku z trudną służbą i poważną pracą nau-

kową wymagane są przynajmniej dobre Morskiej uczniowie odbywają corocznie postępy w naukach, sprawność i wytrzy- praktyczne pływania zagraniczne na małość fizyczna, prawidłowa, odpowia- żaglowcu szkolnym „Dar Pomorza" dająca warunkom lekarskim budowa, i na okrętach handlowych, o. Żtikowski. dobry wzrok i słuch, bystrość orjentacji    .    _    .    . . „T n D .

i spostrzegawczość oraz zdatność do , ,Por'DA' fg 0 i: T^a służbv na morzu    tyk’ Poznan-Lwow, 1921, II wyd. Al.

,TTy .    '    . .    ..    Czołowski: Marynarka w Polsce. Szkic

W czasie trzechletniej nauki podcho- historyczny, Lwów 1922; wyd. Ligi Mor-rązowie odbywają pływania praktyczne skiej i Kolonjalnej (szczeg. „Sprawy mor-na szkolnym okręcie żaglowym O. R. P. skie i kolonjalne" oraz „Morze") i wyd. „Iskra" (który rok rocznie wychodzi na Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, kilkomiesięezne pływanie zagraniczne)

oraz na specjalnie przydzielonych jed- MATEMATYKA. Zrozumienie, czem nostkach marynarki wojennej.    jest matematyka, można osiągnąć tyl-

dania arytmetyczne, te, z któremi ma

W parę lat po ukończeniu Szkoły ko przez rozmyślanie nad zagadnie-Podchorążych Marynarki Wojennej mło- niami matematycznemi. W życiu co-dzi oficerowie zostają jeszcze wyznaczę- dziennem nieczęsto z niemi spotyka się ni do specjalnych szkół oficerskich, skąd laik. A raczej: spotyka je, ale ich nie wychodzą jako oficerowie specjaliści: dostrzega. Różne rachunki potrzebne nawigacyjni, aftylerzyści, broni pod- w gospodarstwie domowem i inne zawodnej i t. p.

zu-

o matematyce: algebra i geometrja

Korpus podoficerski marynarki wo- do czynienia rzemieślnik, kupiec lub jennej dzieli się na następujące stopnie: urzędnik, obejmują tak małą i od tak mata (odpowiednik wojska — kapral), dawna znaną część matematyki, że ten, bosman-mata (odp. wojska — plutono- kto o nich myśli, słysząc wyraz „ma-wy), bosmana (odp. wojska — sierżant), tematyka", musi wytworzyć sobie starszego bosmana (odp. wojska — sier- pełnie niewystarczający, a nawet błęd-żant sztabowy) oraz bosmana floty, ny obraz tej wiedzy. Znacznie więcej czyli chorążego marynarki, który jest dowiadujemy się w szkole średniej najstarszym stopniem podoficerskim.

W jakim stosunku jednak jest alge-

Dla uzyskania stopnia podoficera ma- szkolna dają już pewien pogląd na ten rynarki wojennej wymagane jest ukoń- przedmiot, czenie Szkoły Specjalistów Morskich, w której szkolą się marynarze ochotnicy bra i geometrja szkolna do dzisiejszego i poborowi, oraz Szkoły Podoficerskiej, zakresu wiedzy matematycznej, moż-Wymagane jest jednak ukończenie na poznać z historji matematyki. Już przedtem szkoły powszechnej.    trzydzieści wieków przed początkiem

Personel marynarki handlowej składa naszej ery, a więc pięćdziesiąt wieków się z oficerów i marynarzy.    temu umieli Babilończycy rozwiązy-

Dla uzyskania stopnia porucznika wać równania drugiego i trzeciego wymagane jest ukończenie wydziału na- stopnia oraz obliczać procent składa-wigacyjnego lub mechanicznego Pań- ny; później Egipcjanie znaleźli prak-stwowej Szkoły Morskiej w Gdyni, do tyczną część geometrji, potrzebną do której przyjmuje się młodych ludzi na wytyczania granic pól po wylewach tych samych warunkach, co do Szkoły Nilu, a Grecy, zapewne uczniowie jed-Podchorążych Marynarki Wojennej. nych i drugich, rozwinęli całą niemal Podczas nauki w Państwowej Szkole geometrję, która wchodzi dziś w pro-

gram szkoły ogólnej. Z dialogów Platona dowiadujemy się, że znali zagadnienie liczb niewymiernych, a w pismach Archimedesa (287—212 przed Chr.) znajdujemy metody obliczania objętości brył i wyszukiwania ich środków ciężkości, które są już bardzo bliskie nieskończonościowego rachunku (-» Rachunek nieskończonościowy). A jednak zakres dzisiejszej wiedzy matematycznej jest o tyle większy niż zakres znany Archimedesowi, o ile dzisiejsza znajomość kuli ziemskiej przewyższa wiedzę geograficzną „Odys-sei“.

Konstrukcja wieloboków umiarowych.

Spróbujemy przedstawić ten rozwój matematyki na paru zagadnieniach.

Każdy wie, że wielobok umiarowy jest to wielobok o równych bokach i równych kątach (np. kwadrat). Mając dane koło, łatwo jest wpisać w nie kwadrat lub sześciobok umiarowy, posługując się cyrklem i linijką. Ale wpisanie w koło siedmioboku umiarowego napotyka już trudności, jeżeli prócz cyrkla i lineału nie mamy innych przyrządów. Faktem jest, że to zadanie , jest nierozwiązalne. „Nieroz-wiązalne“ to znaczy coś więcej, niż „nierozwiązane*⁴. Posiadamy dowody na to, że nigdy nikt nie poda konstrukcji ścisłej siedmioboku umiarowego zapomocą cyrkla i lineału. Możemy mianowicie wszystkie konstrukcje geometryczne — przy użyciu geometrji analitycznej — sprowadzić do równań. Otóż z początkiem XIX w. wykazali algebraicy (Abel, Ruffini), że tylko niektóre równania posiadają takie rozwiązania, które prowadzą do konstruk-cyj wykonalnych. Ciekawą jest rzeczą, że np. konstrukcja umiarowego 17-boku jest wykonalna; prowadzi ona do równania 17-ego stopnia, które rozwiązał Gauss (wieża zbudowana ku czci tego wielkiego matematyka w Ho-her-Hagen koło Getyngi stoi na cokole 17-bocznym). Jeszcze dziwniejsze jest, że prócz liczb 3, 5, 17, 257, 65537, o których wiemy, że dają wieloboki dające się skonstruować, nie znamy innych liczb pierwszych dających takie wieloboki; jeżeli jest nieskończenie wiele liczb pierwszych postaci 2²" + l, to jest nieskończenie wiele tego rodzaju wieloboków dających się skonstruować, ale tego jeszcze nie wiemy. Wiemy natomiast od czasów Euklidesa (306—283 prz. Chr.), że jest nieskończenie wiele liczb pierwszych: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29... Największa znana liczba pierwsza P = 2¹²⁷— 1 ma 39 cyfr;

P—170141183460169231731687303715884105727

znalazł ją Lucas w r. 1877. Mamy tu ciekawą sytuację, w matematyce często spotykaną, dla której trudno byłoby szukać pełnej analogj i w innych naukach: wiemy, że jest liczba pierwsza większa od P; określeniu „najbliższa liczba pierwsza po P“ odpowiada zupełnie określona, skończona liczba, ale nikt dziś napisać tej liczby nie umie. Trochę podobna jest sprawa niektórych pierwiastków w chemji, o których wiadomo, że istnieją, chociaż ich nie umiemy otrzymać drogą laboratoryjną.

Geometrja euklidesowa i „nieeuklidesowa".

Między konstrukcjami geometrycz-nemi jedną z najłatwiejszych jest wykreślenie linji równoległej do danej prostej przez dany punkt. „Równole-głą“ do danej prostej nazywamy taką prostą w tej samej płaszczyźnie, która danej nie przecina. Dziwną wyda się rzeczą, że w związku z tem prostem pojęciem, które znane jest każdemu, kto patrzył na szyny kolejowe lub na ślady wozu na drodze, matematycy napotkali trudności. Chcieli mianowi-

cie udowodnić, że przez dany światła, któremi „wizuje się" w polu punkt można wykreślić tylko j e d- od lunety do tyczki, są proste? n ą równoległą do danej prostej.

Zarzut drugi wyjaśnia się poprostu

niż zwyczajna! Ale sprawa nieeuklide-

Wszystkie próby — a trwały one kilka tern, że nazywamy co innego prostemi wieków — spełzły na niczem. Dopiero w geometrji euklidesowej, a co innego okres około roku 1830 przyniósł roz- oznaczamy tern samem słowem w nie-wiązanie. Okazało się, że obok geome- euklidesowej. Tu czytelnik doznaje trji „zwykłej", znanej Euklidesowi, pewnego rozczarowania. Jeżeli to tak, można postawić jako równouprawnio- to nic dziwnego, że są różne geome-ną inną, „nieeuklidesową" geometrję. trje; gdy ktoś nazwie 'ciecz gazem, Wykazali to Gauss, Łobaczewski i Bo- a gaz cieczą, to otrzyma inną fizykę lyai młodszy.

niezależna od innych aksjomatów, że Zarzuty pierwszy i trzeci łączą się zatem musi być uznana za aksjomat ze sobą: nie spostrzeżono, że jest wie- lub odrzucona, a nie jest twierdzeniem, le równoległych, bo rysunek rozstrzy- Geometrja nieeuklidesowa dała nam ga rzecz na korzyść jednej równole- zatem wgląd w logiczną strukturę ma-głej; ale przeciw rysunkowi można to tematyki i okazała, jaka wielka może podnieść, że co innego geometrja, a co być swoboda w wyborze systemów ma-innego rysunek: w geometrji prosta tematycznych, jest nieograniczona, a na papierze jest widoczny tylko odcinek skończony, geometryczna prosta nie ma grubości, a najcieńszy ołówek daje ślad o pew- boków. Żeby zbadać ich wykonalność, nej grubości. Gauss próbował rozstrzy- musieliśmy rozwiązywać równania al-gnąć sprawę zapomocą pomiaru trój- gebraiczne. Ciekawą jest rzeczą, czy kątów o bokach kilkunastokilometro- wszystkie liczby występujące w geo-wych, ale tu występuje podobna kwe- metrji są rozwiązaniami („pierwiast-stja jak w rysunku: czy promienie kami") takich równań. Nie trzeba mie-

Tej dziwnej sprawy długo nie mogli sowej geometrji nie polega na zmianie zrozumieć niematematycy. W geome- znaczenia wyrazów, lecz na zmianie trji nieeuklidesowej Łobaczewskiego aksjomatów (-»Geometrja). Oka-można mianowicie wykreślić przez je- żuje się mianowicie, że teza o jednej den punkt wiele równoległych do da- równoległej nie wynika z innych aks-nej prostej. Każdy laik zrobi tu kilka jomatów, lecz jest sama aksjomatem, zarzutów: 1. Jeżeli można wykreślić Gdy ten aksjomat wykreślimy lub za-wiele, to jakim sposobem nie spostrze- miast niego napiszemy jakiś inny — żono tego przez tyle wieków? 2. Jak to stosownie dobrany — to nie popadnie-pogodzić z logiką, która uczy, że dwa my w sprzeczność. „Prosta" w geo-sądy sprzeczne nie mogą być równo- metrji nie jest więc czemś, co się raz cześnie prawdziwe? Albo jest wiele określa jedną definicją, a potem inną, równoległych, albo jedna; ktoś się my- lecz czemś, czego się wcale nie określa, li: Euklides lub też ów dziwaczny lecz wiąże się i krępuje układem „nie-Euklides"! 3. Jeżeli matametycy zdań — znanych już Euklidesowi — nie wiedzą, jak jest naprawdę, to naj- które nazwał on aksjomatami. Postęp lepiej przywołać dobrych rysowników, leży w tern, że Euklides nie wiedział, dać im doskonałe przybory i kazać im iż jedyność równoległej jest logicznie sprawę rozstrzygnąć rysunkiem.

Liczby algebraiczne i przestępne.

Ale wróćmy do konstrukcyj wielo-szać tego ze sprawą liczb „niewymier- fakty: 1) liczby algebraiczne wszyst-nych" (-» Liczba i cyfra). Kwadrat kie (jest ich nieskończenie wiele) da-o boku 1 ma przekątnię ]/2. Ta liczba dzą si§ ponumerować jak następuje: jest pierwiastkiem równania x² — 2. liczba algebraiczna pierwsza, druga. Jest to równanie drugiego stopnia trzecia, czwarta l t. d. (to, ze ich jest

o spółczynnikaeh całkowitych (1,    0,

— 2). Liczba j/2 jest niewymierna, lecz przekątnia kwadratu da się skonstruować. Liczba potrzebna do konstrukcji siedmioboku umiarowego jest pierwiastkiem równania 6-ego stopnia, jest również niewymierna, a siedmiobok nie da się skonstruować. Teraz chodzi nam o jeszcze „wyższe" liczby: takie, które wogóle nie są pierwiastkami równań algebraicznych o spółczynnikaeh całkowitych. Dopiero w r. 1873 pokazał Hermite, że pewna dawno znana liczba jest taka, a F. Lindemann udowodnił w r. 1882, że liczba tt (pi, liczba Ludolpha), t. j. liczba wyrażająca, ile razy średnica koła mieści się w obwodzie, jest też taką właśnie „wyższą" liczbą. Matematycy nazywają te liczby przestępnemi. Tern samem rozwiązał Lindemann problemat grecki „kwadratury koła". Z przestępności tej liczby wynika niemożliwość konstruk-cyjnej zamiany koła na kwadrat o rów-nem polu. (Gdyby była algebraiczna, to oczywiście nie rozstrzygałoby to jeszcze kwadratury, bo są liczby algebraiczne dostępne i niedostępne konstrukcjom). Nie trzeba jednak sądzić, że nie-kwadratów równych kołom co do pola; że są, wiedział już Archimedes

nieskończenie wiele, tu me szkodzi, bo „numery" są 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, ... i nie zabraknie ich dla tych liczb) ;    2)

wszystkie liczby nie dadzą się ponumerować, jest ich za dużo. Z tych dwóch faktów wynika już istnienie liczb niealgebraicznych. Odkrycie Can-tora dało początek matematycznej te-orji zbiorów nieskończenie licznych, zwanej „teorją mnogości" (-»Nieskoń-czonościowy rachunek).

Topologja.

ma

raz

(p. w.).

na

Inne zagadnienie, o niezmiernej doniosłości dla rozwoju matematyki, ale także ogromnie ważne dla fizyki i nauk przyrodniczych, wiąże się z pojęciem funkcji i zmiennej (-» Funkcja). Jeżeli to pojęcie uogólnimy na dwie zmienne, będziemy mogli postawić np. następujące zagadnienie: Jeżeli na jednej płaszczyźnie leży np. liść ograniczony konturem (takim np., jak liść bluszczu), a na drugiej płaszczyźnie mamy narysować obraz tego liścia, ale tak, aby kąty były wiernie zachowane (t. zn. aby np. dwie żyłki przecinające się pod kątem 25° na liściu przecinały się pod tym samym kątem na jego obrazie), to czy można wykonać ten ob-tak, aby kontur liścia wyszedł na obrazie jako koło? W połowie XIX w. Riemann odpowiedział na to pytanie Równocześnie (w r. 1873) w sprawie pierwszy i to twierdząco. Ciekawą jest liczb przestępnych uczyniony został rzeczą, że ta teorja „odwzorowań rów-przez G. Cantora krok, który był nie- nokątnych" jest pożyteczna, gdy trzeba oczekiwany dla wszystkich. Gdy do- obliczać przekroje skrzydeł aeroplanów, piero z wielką biedą wykazano, że Twierdzenie Riemanna ściśle i ogól-pewne znane liczby są przestępne, nie udowodniono dopiero w w. XX. Cantor udowodnił, że przestępnych -Są natomiast inne, pozornie znacznie jest znacznie „więcej" niż algebraicz- prostsze zagadnienia dotyczące map, nych. Wykazał on mianowicie dwa dotychczas nierozwiązane. Można

VI

dowolnej mapie sprawdzić, że zawsze wystarczą cztery kolory do odróżnienia krajów od siebie. (Za kraj uważamy przytem obszar spójny; zezwalamy także na to, by dwa kraje nie mające wspólnej granicy, lecz tylko stykające się w kilku punktach, miały tę samą barwę). Otóż to zagadnienie jest dotychczas nierozwiązane. Czytelnik zapyta tu zapewne: „jakie zagadnienie ?“ Wypróbowano, że cztery kolory wystarczą i sprawa załatwiona! Nie jest załatwiona dla matematyków, dopóki niema dowodu, że nikt nigdy nie zmieni mapy Europy tak, aby trzeba było koniecznie pięciu kolorów do jej pomalowania.

To zagadnienie o mapach należy do topologji, bardzo pięknej gałęzi matematyki. Stworzyli ją Riemann i Listing. W tej teorji geometrycznej nie odróżnia się od siebie powierzchni kulistej, takiej, jak balon, od prostopadłościanu, takiego, jak pudełko. Natomiast taka powierzchnia, jak „dętka“ rowerowa, jest uważana za coś innego niż kula. Na dętce trzeba siedmiu kolorów do pomalowania dowolnej mapy.

Rachunek warjacyjny.

Dla podróżnika lub żeglarza ważniejszy od wyboru kolorów mapy jest wybór drogi, którą trzeba obrać, aby najprędzej dotrzeć do celu. Tą najkrótszą drogą na kuli ziemskiej są pewne koła, t. zw. ortodromy. Czy na każdej powierzchni (np. na elipsoidzie) znaleźć można takie najkrótsze drogi (,,geodetyki“) i jak się je oblicza? To jest zagadnienie rachunku warjaeyj-nego, ważnej dziedziny matematyki (Huyghens, 1629—1695, bracia Ber-noulli). Do tego samego działu należy pytanie, jaka będzie powierzchnia, którą pokryje się dowolnie wygięta (zwichrowana) obrączka, gdy zanurzymy ją w mydlinach. Błona mydlana układa się mianowicie w taką powierzchnię, która ma możliwie najmniejsze pole przy danym konturze. Ogólny dowód, że taka powierzchnia zawsze istnieje, został podany dopiero w najnowszych czasach. Wyrachowanie takiej powierzchni nawet w prostych przypadkach (np. gdy kontur jest wichrowatym rombem) jest bardzo trudne. Do rachunku wakacyjnego należy także oddawna znane twierdzenie, że z pośród krzywych o równym obwodzie koło zamyka największe pole.

Równania różniczkowe.

Słońce, księżyc i ziemia przyciągają się wzajemnie; to przyciąganie jest (Newton) proporcjonalne dla każdej pary ciał do iloczynu mas, a odwrotnie proporcjonalne do kwadratu ich odległości od siebie. Jeżeli użyjemy geo-metrji analitycznej do opisania położeń tych ciał w przestrzeni, to nietrudno będzie napisać, jakie są te siły przyciągające w każdem położeniu tych trzech ciał. Położenie tych ciał zmienia się jednak bezustannie; według praw zasadniczych dynamiki w każdym momencie przyśpieszenie ciała pomnożone przez jego masę jest równe sumie sił działających. Oto więc mamy jakby błędne koło: siły działające zależą od położenia, położenie zmienia się bezustannie, zmienia się nawet chyżość, a ta „zmiana chyżości“ (t. zn. przyśpieszenie) zależy od sił. Ale gdy te zależności napiszemy, otrzymamy t. zw. równania różniczkowe, które pozwolą obliczyć położenie trzech ciał w każdej przyszłej chwili, gdy tylko ich położenia i chyżości były znane w jednym momencie. Te równania różniczkowe zagadnienia trzech ciał są tylko przykładem na wielką klasę równań różniczkowych, które napotyka astronom, mechanik i inżynier. Zagad-

n a-

nienia rachunku warjacyjnego też prowadzą do równań różniczkowych.

Mamy już dosyć przykładów, żeby stwierdzić następujące fakty: Matematyka posiada obok znanej jużwstarożytności geometrji i algebry elementarnej inne części zwijmy je matematyką wyższą — które obfitują w trudne i ciekawe zagadnienia. Z tych zagadnień wiele zostało rozwiązanych, inne czekają dopiero na rozwiązanie. Postęp matematyki nie polega zatem na jakichś reformach w tabliczce mnożenia, lecz na opanowywaniu coraz szerszych dziedzin poznania zapomocą metod matematycznych. Nieraz trudne zagadnienia matematyczne wypowiadają się bardzo łatwo i zrozumiale (np. problemat czterech barw). Nieraz są to zagadnienia nie mające związku z pojęciem liczby (topologja). Inne znowu (geometrja nieeuklidesowa) posiadają znaczenie filozoficzne.

Trzeba stwierdzić, że przyrodnicy, inżynierowie, a nawet lekarze, ekonomiści lub geografowie napotykają w swojej pracy wiele nieraz bardzo trudnych zagadnień matematycznych, które muszą powstawać wszędzie tam, gdzie trzeba spostrzeżenia i doświadczenia ująć w ilościowy ład. Ponieważ jednak zagadnienia i pojęcia matematyki tworzą się na tle doświadczeń z przedmiotami konkretnemi lub też na podstawie idealnych modeli takich przedmiotów, więc matematyka w swej tendencji i w interpretacji swoich wyników jest ściśle związana z przyrodą, choć różni się od nauk przyrodniczych swoją metodą uzasadniania twierdzeń.

Co to jest matematyka.

Powszechnie uznanej definicji matematyki niema. Przykłady zagadnień matematycznych okazują, że arytme-

tyka jest tylko małą jej częścią. Wprawdzie w XX wieku ukończono badania nad sprowadzeniem geometrji do arytmetyki (Peano, Hilbert),.a jeszcze przedtem (Kronecker, Weier-strass, Dedekind) spostrzeżono, że nawet same liczby naturalne (1, 2, 3...) wystarczają do zbudowania całego gmachu analizy (patrz niżej), ale nie znaczy to wcale, że matematyka a arytmetyka to to samo. Z cegieł można wybudować wspaniały gmach, ale architektura nie jest tylko rzemiosłem mularza, który umie kłaść cegły jedna na drugiej. Architekt, który rysuje plan pałacu, nie zastanawia się wcale nad tem, ile cegieł do tego zużyje, ani nad ich położeniem wzajemnem. Tak samo matematyk, który uprawia geometrję lub topologję, może nie wiedzieć o tem, jak sprowadzić zagadnienie czterech barw do arytmetyki, a jednak może zupełnie poprawnie rozwiązać to zagadnienie. Architekt posługuje się prawami fizyki; nie wolno mu przekroczyć tych praw. Chcąc je stosować, musi znać ciężar gatunkowy i wytrzymałość cegły. Matematyk, którego interesują podstawy jego nauki, powinien wiedzieć, jak sprowadzić aksjomaty geometrji do arytmetyki. Ale potem już może nie troszczyć się o arytmetykę. Można iść głębiej i zapytać o uzasadnienie teorji liczb naturalnych (Leibniz, Pascal, Helmholtz, Peano, Frege, Russell, Whitehead). Natrafimy wtedy na ogólną teorję zbiorów lub na teorję funkcyj propozycjonal-nych, t. zn. sądów postaci „x jest aniołem" lub „x jest y“, która należy już do logiki. Pewne szkoły filozoficzne (wiedeńska) uważają matematykę za gałąź logiki. Ale w świetle naszego porównania wygląda to tak samo, jakby ktoś uważał architekturę już nawet nie za rzemiosło mularskie, ale za umiejętność wypalania cegły.

Wspólną cechą systemów matematycznych jest to, że dadzą się wyprowadzić drogą rozumowania logicznego z układu aksjomatów. Każdy system ma swój układ aksjomatów, t. zn. zdań podstawowych. Zapomocą odpowiednich podstawień można te zdania sprowadzić do twierdzeń arytmetyki, a nawet do twierdzeń o liczbach naturalnych. Dowody tych twierdzeń opierają się wkońcu na zasadach logiki.

Matematyka jest więc nauką obejmującą wyżej scharakteryzowane systemy.

Klasyfikacj?. matematyki.

Klasyfikacja matematyki jest zwyczajowa i niezupełnie konsekwentna. T. zw. matematyka wyższa opiera się na pojęciu funkcji i zbioru nieskończonego. Podział szkolny na algebrę i geometrję nie da się przeprowadzić tak, aby objął całą matematykę. Można wyróżnić cztery wielkie działy: algebra, analiza, geometrja, matematyka stosowana. Do a 1 g e b r y.zalicza się te-orja równań, teorja ciał algebraicznych i liczb algebraicznych, teorja grup, arytmetyka teoretyczna, teorja liczb. Do analizy należy teorja mnogości, rachunek różniczkowy i całkowy, równania różniczkowe zwyczajne i cząstkowe, rachunek warjacyjny, teorja funkcyj zmiennej rzeczywistej i teorja funkcyj zmiennej zespolonej. Geometrja obejmuje topologję, geometrję analityczną, geometrję syntetyczną czyli rzutową, geometrję różniczkową, geometrję nieeuklidesową, geometrję algebraiczną. Do matematyki stosowanej zaliczamy geometrję wykreślną, rachunek prawdopodobieństwa wraz z nauką o błędach ob-serwacyj i statystyką matematyczną, no-mografję, statykę graficzną, kinematykę, teorję wektorów i tensorów. Inne rozliczne zastosowania matematyki, jak mechanika teoretyczna, geodezja, kar-tografja, elektrodynamika, biometrja i t. d., zawierają zbyt wiele pierwiastka doświadczalnego w swoich podstawach, aby można było je zaliczać do matematyki. Wiele jednak rozdziałów tych nauk zawiera zagadnienia matematyczne i da się traktować metodami matematyki czystej: odnosi się to prze-dewszystkiem do mechaniki teoretycznej.

Organizacja matematyki.

Matematyki wyższej uczyć się można w szkołach wyższych, czyli akademickich. Na wydziałach filozoficznych lub matematyczno-przyrodniczych uniwersytetów są katedry matematyki. Także w szkołach politechnicznych matematyka wyższa należy do przedmiotów wykładanych dosyć obszernie. Liczba matematyków - specjalistów, t. zn. uczonych pracujących nad problematami matematycznemi, wynosi kilka tysięcy. Należą oni przeważnie do towarzystw matematycznych; istnieją towarzystwa matematyczne polskie, niemieckie, francuskie, londyńskie, amerykańskie, prócz wielu innych mniejszych. Prace matematyczne bywają ogłaszane w osobnych czasopismach, których jest około trzystu. Także akademje nauk wydają perjo-dyczne publikacje z zakresu matematyki. W języku niemieckim, francuskim, angielskim i włoskim istnieje bogate piśmiennictwo podręcznikowe; w tych samych językach ogłasza się większość rozpraw matematycznych. W Polsce znaleźć można prace matematyczne w Sprawozdaniach Akade-mji Umiejętności w Krakowie i Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Najstarszem pismem per jody cznem poświęconem twórczości matematycznej u nas są „Prace Matematyczno-Fizyczne^. Prócz tego wychodzą u nas cztery czasopisma o charakterze między-

narodowym: Fundamenta Mathemati-cae w Warszawie, Roczniki Polskiego zwykło się nazywać pogląd, że świat Towarzystwa Matematycznego w Kra- składa się z samych tylko przedmio-kowie i Studia Methematica we Lwo- tów materjalnych, czyli ciał. Wedle te-wie, a od niedawna Acta Arithmetica go poglądu istnieją ciała, i tylko ciała, w Warszawie; bardzo pożyteczne jest Inaczej mówiąc, istnieją jedynie przed-pismo „Mathesis Polska“, wychodzące mioty zajmujące przestrzeń, to bo-w języku polskim i przystępne nietylko wiem, co zajmuje przestrzeń, bywa dla specjalistów; podobny charakter nazywane materją i ciałem, mają „Wiadomości Matematyczne". Zagranicą są pisma perjodyczne matematyczne, wychodzące bez przerw od stu lat. Istnieją wielkie księgarnie poświę- w różnych ilościach i układach, tworzą cone specjalnie literaturze matematycz- ciała o różnorodnych własnościach, nej. W bibljotekach uniwersyteckich zna- Ciała te podlegają wielorakim prze-leźć można ważniejsze dzieła matema- mianom, istotną bowiem cechą materji tyczne, lecz w ostatnich czasach kom- jest zdolność przekształcania się, a pletniejsze stały się bibljoteki semina- przynajmniej ruchu; w niej mają swe rjalne; zwłaszcza we Lwowie, w War- źródło wszelkie przemiany ciał i wy-szawie i w Krakowie można znaleźć nikające z nich różnorodne koleje w nich niemal wszystkie ważniejsze świata. Jedną z funkcyj materji jest książki i rozprawy; podlegają one ka- życie, jedną zaś z postaci życia jest tedrom matematyki na uniwersytecie świadomość. Wszelkie przejawy życia

Pogląd materializmu na rzeczywistość.

Części materji, łącząc się ze sobą

lub politechnice.

i świadomości są naturalnemi przeja-Matematycy-specjaliści obierają zwy- wami materji, występują zawsze tylko kle zawód nauczycielski; uczą matę- łącznie z ciałami, nigdy bez nich; dla matyki w szkołach średnich lub wyż- ich wytłumaczenia niema, według ma-szych; prócz tego istnieją matematy- terjalizmu, racji ani potrzeby przyj-cy-aktuarjusze, to zn. znawcy matema- mować oddzielnej zasady życia czy tycznej teorji ubezpieczeń, których za- samoistnej duszy. Życie i myśl mają trudniają towarzystwa asekuracyjne swe źródła w narządach ciał; w szcze-lub ubezpieczalnie społeczne; niektóre gólności narządem myśli jest mózg, wielkie koncerny przemysłowe lpb fi- który (mówiąc słowami jednego ze‘ nansowe miewają ekspertów matema- zwolenników tego kierunku) wydziela

tycznych.

H. Steinhaus.

J. W. Y o u g: Dwanaście wykładów o zasadniczych pojęciach algebry i geome-trji, tłum. L. Silberstein, Warszawa-Lwów. choć zdaje się różnić od innych ciał, Poradnik dla Samouków, Warszawa 1915, jest faktycznie takiem samem ciałem, tom I, „Matematyka", 1915 i tom IV, „Ma- jak one, tylko bardziej złożonem i udo-tematyka", uzupełnienia do t. I, r. 1923. — skonalonem. Duch ludzki — nawet ta-A. N. Whitehead: Wstęp do matematyki.

a czem nie jest matematyka, Lwów 1923.—

Studjum matematyki, fizyki i astronomji na Uniwersytecie Warszawskim. Nakł. Koła Mat.-Fiz. słuchaczy U. W., Warszawa 1930.

ją w sposób równie naturalny, jak wątroba wydziela żółć. Człowiek ze swą bogatą skalą życia, myśli i twórczości,

H. Steinhaus: Czem jest,

ki, co pogardza ciałem i chciałby się od ciała wyzwolić — jest wytworem ciała. Duchów samoistnych, od ciała niezależnych, wedle materjalizmu niema i być nie może. Niema życia duszy po śmierci ciała. Niema też duchów

wolnych, wszystko bowiem, co istnieje, podlega prawom materji. Niema istot nie podlegających prawom przyrodzonym, niema więc nadprzyrodzonych istot ani zdarzeń. Niema świata innego niż dany nam przyrodzony świat, niema zaświatów. I hienia Boga.

Poglądy materializmu na poznanie i moralność,

Takie są poglądy materjalizmu na rzeczywistość. Z niemi zaś łączą się pewne poglądy na poznanie, na sprawy moralne. Skoro istnieją jedynie ciała, to poznanie może polegać tylko na działaniu ciał. Ciała, działając na organy zmysłowe innego ciała, wywołują w nich przemianę, objawiającą się w świadomości jako wrażenie. Z tych wrażeń zmysłowych formują się wszystkie dalsze wyobrażenia i pojęcia, przeto całe nasze poznanie jest w osnowie swej — zmysłowe.

A skoro człowiek jest ciałem, i tylko ciałem, to podlega prawom przyrody, i tylko im. Niema więc i nie może być praw społecznych i moralnych innych niż prawa przyrody. Jeśli zaś w przyrodzie mamy odróżniać dobro i zło, to tylko tak, że dobre jest to, co ciało odczuwa jako przyjemne, złe zaś to, co odczuwa jako przykre.

Postaci materjalizmu.

Te poszczególne teorje wiążące się z materjalizmem mają w filozofji swe własne nazwy. Więc nieuznawanie innych przedmiotów i praw niż przyrodzone nazywa się naturalizmem, zaprzeczanie wolności — deterrninizmem, zaprzeczanie istnienia Boga — atei-zmem, opieranie teorji poznania na wrażeniu zmysłowem — sensualizmem, opieranie etyki na uczuciu przyjemności i przykrości — hedonizmem. Ale teorje te łączą się zazwyczaj z materjalizmem i stanowią jeden wielki kompleks przekonań materjalistycz-nych. Przekonania te wyróżniają się wśród poglądów na świat i życie przewagą twierdzeń negatywnych : zaprzeczają istnieniu dusz samoistnych, istot boskich, idej wiecznych, zdarzeń nadprzyrodzonych, wiedzy innej niż zmysłowa, dóbr innych niż przyjemność.

Materjalizm występował w dziejach myśli w różnych postaciach.

1.    Biorąc postać grubą i bezkrytyczną, twierdził, że procesy psychiczne są fizyczne (że są wręcz ruchami cząsteczek, tylko tak drobnych, że niewidzialnych), bądź twierdził, że są tylko wytworami procesów fizycznych, bądź jeszcze ostrożniej, że są jedynie związane z procesami fizycznemi, że są ich własnościami.

2.    Procesy psychiczne miał za funkcję bądź zwykłej materji, bądź jakiegoś szczególnego, subtelniejszego jej rodzaju.

3.    Uważał niekiedy świadomość za własność całej materji, za cechę najdrobniejszej jej cząsteczki, to znów jedynie za cechę najbardziej złożonych, zorganizowanych jej układów.

4.    Dawniej operował pojęciem „materji' (i od niej wziął nawet nazwę), w nowszych zaś czasach usiłuje to nieokreślone i obciążone wieloznacznością pojęcie zastąpić przez pojęcie „ciała“.

5.    Najczęściej łączył się z mechanizmem, miał ruch za jedyną czynność materji, którą pojmował jako bierną masę, poruszającą się jedynie w miarę działania na nią z zewnątrz mechanicznych przyczyn; kiedyindziej, wprost przeciwnie, pojmował materję jako organiczną, żywą, mającą w sobie samej źródło ruchu i rozwoju.

Wszystkie te różnice są jednakże drugorzędne wobec wspólnej naczelnej tezy materjalizmu.

szukaj w tomie piątym!

ików i Epikura (341—270 prz. n. Chr.), Zwolennicy materjalizmu przypisują a nawet część uczniów Arystotelesa mu doniosłe znaczenie dla ludzkości, przeszła na ich stronę. Filozof ja chrze-Jedni uważają go za teorję najnatural- ścijańska nie zaczynała się od bez-niejszą dla umysłu ludzkiego, inni — względnego odrzucenia materjalizmu, za teorję najdoskonalszą, do której ale bardzo prędko, przynajmniej od ludzkość stale zmierza, ale dopiero św. Augustyna, stało się jasne, że in-w okresie swej dojrzałości dochodzi; na filozof ja odpowiada Ewangelji. dla jednych jest on punktem wyjścia, Odtąd przez więcej niż tysiącolecie, dla drugich punktem dojścia w roz- przez całe wieki średnie materjalizm woju umysłowym ludzkości. Z poglą- znikł ze świadomości europejskiej, dów tych historja potwierdza raczej Wrócił natomiast w dobie odrodzenia, pierwszy. Materjalizm jest istotnie wy- Po okresie filozofji idealistycznej jątkowo prostym, a przez to natural- XVII wieku, trwającej od Kartezjusza nym poglądem człowieka, zwłaszcza (1596—1650) do Leibniza (1646—1716), w jego wczesnym okresie. Grecy VII w. odnowił się w XVIII wieku, dobie przed Chr., którzy rozpoczęli w Euro- oświecenia; przygotowany już poprzed-pie dzieje myśli filozoficznej, nie ro- nio przez Hobbesa (1588—1679) w An-zumieli innych przedmiotów i zdarzeń gljb znalazł teraz najbardziej zdecy-niż cielesne; coprawda nie posiadali dowanych i skrajnych obrońców we oni również jasnego pojęcia o materji Francji, przedewszystkiem w osobie i przypisywali ciałom własności du- La Mettriego (1709—1751) i większości chowe, tak iż pogląd ich na świat był współpracowników wielkiej Encyklo-raczej szczególną mieszaniną materja- pedji (-> Encyklopedyści). Po ponow-lizmu i spirytualizmu niż właściwym nym rozkwicie metafizyki w począt-materjalizmem.    kach XIX w. powrócił znów przed po-

raz

Mniej jeszcze zgadza się z historją łową stulecia, a głównym jego ośrod-twierdzenie, że ludzkość w rozwoju kiem stały się tym razem Niemcy; swym stale zmierza i stopniowo zbliża głosili go tam zarówno uczniowie He-się do materjalizmu. Przechodził on gla (1770—1831), którzy doszli doń bowiem przez zmienne koleje, raz po na drodze dialektycznych spekulacyj, to opanowywał umysły, to znów jak i przyrodnicy i lekarze z Vogtem zanikał, lub co najwyżej zostawał po- (1847—1898) i Moleschottem (1822 do glądem mniejszości. W okresach naj- 1893) na czele, którzy argumentów pełniejszej twórczości filozoficznej wła- doń szukali w naukach doświadczał -śnie przeciwne mu teorje brały górę, nyeh. V/ epoce nowożytnej materjalizm ogromna większość myślicieli, powszech- był prądem dość trwałym, ale nigdy nie uznanych za wielkich filozofów, i w niej nie był jedynym, a rzadko był należała nie do obozu materjalistów, panującym. Jeszcze na przełomie XIX lecz do obozu ich przeciwników. Nato- i XX wieku znany biolog niemiecki miast po okresach filozofji idealizmu Haeckel (1843—1916) rozwinął na (—» Idea) regularnie przychodziło jego rzecz żywą propagandę, która wzmożenie materjalizmu. Platon (427 wszakże odrazu spotkała się ze zdecy-do 347 przed nar. Chr.) i Arystoteles dowanym sprzeciwem ogromnej więk-(384—322 prz. n. Chr.) daleko odeń szóści filozofów i uczonych. Ostatnio odeszli, ale następne po nich pokolenie zaś, po wielkiej wojnie, materjalizm wydało materjalistyczną filozofję sto- stał się urzędową i powszechną, bo

można dawać argumenty

pod przymusem przestrzeganą filozofją Rosji Sowieckiej (—> Bolstfewizm).

Od XIX w. doktryna materjalistycz-na przerzuciła się również na socjolo-gję i historję: „materjalizm dziejowy^ oznacza tam pogląd, że podstawą wszelkich zdarzeń dziejowych są zdarzenia materjalne, mianowicie gospodarcze. Pogląd ten stworzony został przez Karola Marxa i stanowi składnik doktryny socjalistycznej (-» Socjalizm); sam termin pochodzi od współpracownika Marxa, Engelsa.

Motywy, które w różnych czasach i warunkach skłaniały ludzi do mate-rjalizmu, były prawie zawsze te same, a głównie dwa: najpierw przekonanie właściwe naszemu umysłowi, że wszelkie rzeczywiste istnienie jest zawsze w przestrzeni (to zaś, co jest w przestrzeni i ją wypełnia, to właśnie ma-terja i złożone z niej ciała); powtóre zaś, stale i ciągle stwierdzana zależność duszy od ciała. Na drugi, a nawet na ostatni plan materjalizm schodził w tyeh okresach i środowiskach, które przejęte były duchem religijnym. Z naukami chrześcijaństwa pozostawał on zawsze w wyraźnej sprzeczności. Występował wrogo przeciw chrześcijaństwu, a wzajem był i jest zwalczany przez kościół.

Czy materjalizm jest poglądem naukowym?

Materjalizm w niektórych kołach uchodził i uchodzi za pogląd możliwie najbardziej ostrożny, krytyczny, naukowy. Niektórzy wyobrażają sobie rzecz w ten sposób, że idealizm lub spirytualizm są poglądami metafizyez-nemi, materjalizm zaś —• naukowym; że on trzyma się faktów, gdy tamte wybiegają poza fakty w niepewne, niesprawdzalne dziedziny. Kto uznaje niezależność zjawisk psychicznych, ten jest metafizykiem; kto jej zaprzecza, ten jest — uczonym. Tak wszakże niewątpliwie nie jest: wszystkie te teorje, wypowiadając się o naturze bytu, występując jako poglądy na świat, przekraczają fakty; materjalizm czyni to niemniej niż idealizm i spirytualizm, ma niemniej od nich metafizycznego hazardu; różnica w tern tylko, że on byt wyobraża sobie na podobieństwo potocznych doświadczeń, życiowych przyzwyczajeń, na modłę znanych z doświadczenia rzeczy. To wszakże nie zmniejsza ryzyka metafizycznego. Materjalizm tern także wyróżnia się wśród stanowisk metafizycznych, że więcej zaprzecza, gdy inne więcej twierdzą, a wszakże dawno już jeden z wrogów metafizyki powiedział, że „w metafizyce nie zdaje się nie być bardziej rozsądne od tak“.

Czy materjalizm jest poglądem słusznym?

Materjalizm jest niewątpliwie metafizyką, — pytanie tylko, czy metafizyką shiszną? Ale jest to właśnie pytanie, na które trudno odpowiedzieć, jak na wszystkie pytania dotyczące metafizyki. Za każdą metafizyczną tezą — właśnie dlatego, że jest metafizyczna i wykracza poza sprawdzalne fakty

i pro i contra, a zarówno jedne, jak drugie, nie są i nie mogą być nieodparte. Materjalizm przemawia do zmysłowych wyobrażeń człowieka, do jego przyzwyczajeń, do naoczności. Jest to wszakże tylko jego atrakcja, nie argu mentaeja. Próba zaś zrozumienia świata z założeń materjalizmu nie wypada dlań korzystnie. Gdyby było inaczej, to nie byłoby niewątpliwie tylu wciąż ponawianych prób wyjścia poza tę najprostszą i najwygodniejszą teorję. Słaba strona materjalizmu leży w tern, że swe pojęcie o świecie tworzy według potocznego doświadczenia zmysłowego, wierząc, że jest wiernym obrazem rzeczywistości, i nie licząc się

cję, ale o pogląd na świat, o system utożsamiający życia, o cały zespół uczuć, przeżyć i po-zjawiska świadomości ze zjawiskami czynań, których teorja ta jest wyrazem, fizycznemi, w żadnym razie nie da się Chodzi tu o przeciwstawienie i walkę obronić: są to bowiem zjawiska zupeł- dwu postaw wobec życia — między któ-nie różnej natury. Są między sobą tak remi nie było i zapewne nie będzie różne, że trudno nawet zrozumieć, jak- zgody.

z udziałem, jaki w utworzeniu go ma nietylko o teorję, o naukową abstrak-umysł ludzki.

Materjalizm,

Wl. Tatarkiewicz.

by świadomość mogła w y w o d z i ć się _ , . . ,    ,    .    .

z procesów fizycznych. Wolna od zwy- 0 dzl?aol?ł m,a‘?yal“m“ "Ta>lePleJ P°' kłych argumentów przeciw materjali- Historja fi)ozofji materjalistycznej, polski zmówi jest nowsza, najostrożniejsza jego przekład A. Świętochowskiego i F. Jezier-postac, która twierdzi tylko, że zjawi-    skiego, 1881.    W    tłumaczeniu    polskiem

znane

ska psychiczne mają swe podłoże można również znaleźć najbardziej w ciałach. Ale to jest pogląd wpraw-    dzieła napisane    ze    stanowiska    materjali-

dzie pokrewny, jednak bynajmniej nie    zmu i zawierające    jego obronę,    np. J. O.

identyczny z materjalizmem tradycyj- de La Mettrie: Człowiek-maszyna, nym. Rzeczywiście związek między ^unb Romańskiego, 1925. ścisłe okre-

zjawiskami fizycznemi i psychicznemi sleme P°,iec.la materjuhzmu znwiera roz-,    j - j. r.    f. ,    ,    prawa polskiego zwolennika tego kierunku,

jest przedmiotem obserwacji, ale — tego x. Kotarbińskiego : O różnych zna-me kwestjonuje żaden przeciwnik ma- czeniach słowa „materjalizm^, w Księdze terjalizmu i związek ten da też wy tłu- Pamiątkowej Polskiego Towarzystwa Filo-maczyć się w inny sposób niż materja- zoficznego we Lwowie, 1931. listy czny.

MEBLE. (Tabl. 57—62). Przeważną

na

Jakiekolwiek są argumenty filozoficzne przeciw materjalizmowi, to jednak część życia spędzamy wśród licznych można przypuszczać, że materjaliści przedmiotów, niezbędnych dla naszych istnieć będą nadal, tak jak istnieli do- funkcyj życiowych. Zajmują one tąd. I nietylko wśród filozofów — ci znaczną część przestrzeni i stanowią nawet najczęściej byli i zapewne będą przedmiot ciągłego zainteresowania na-w obozie przeciwnym — ale wśród lu- szych oczu — są naszem codziennem dzi myślących bardzo prostym, potocz- otoczeniem. Szereg przedmiotów z tego nym sposobem. Materjalizm i idea- otoczenia, noszących poszczególne na-lizm zapewne zawsze będą przeciwsta- zwy, jak: stół, krzesło, szafa i t. d., wiać się sobie, są bowiem nietylko obejmujemy ogólnem pojęciem i nazwą uczonemi teorjami, ale przedewszyst- „meble“. Inne przedmioty o ściśle kiem są wyrazami odrębnych umysło- użytkowem przeznaczeniu, jak np. wości, odmiennemi sposobami odczu- skrzynie, półeczki, i t. p., zwykliśmy wania i patrzenia na świat i ludzi, od- nazywać sprzętami. Przeprowadzenie rębnemi typami poglądu na świat. Jed- ścisłej granicy pomiędzy grupą mebli ni mają i zawsze będą mieli myśl sku- i sprzętów niezawsze jest możliwe, pioną na świecie zewnętrznym, inni gdyż w wielu wypadkach różnice będą wewnętrznym; jedni nie oderwą tak subtelne, że zależnie od indywidual-się nigdy od świata rzeczy cielesnych, nego sposobu patrzenia dany przedmiot jaki stoi przed ich oczami, inni będą zaliczymy do tej lub innej grupy, kierować swój wzrok ku światu ducha. Dwa te określenia ścierają się również W materjalizmie i idealizmie chodzi w ciągu dziejów na płaszczyźnie języka

(słowo mebel pochodzi z franc. meuble, pośrednio zaś z łac. mobilis, ruchomy).

Historja meblarstwa jest częścią ogólnej historji o formach stylowych. Twórcy i inicjatorzy nowych form stylowych wpływali na rzemiosło i fabryki, nowa architektura dyktowała nowe formy mebli. Obyczaje, względy narodowościowe i socjalne stawiały tym formom różne wymagania: od ścisłej celowości do wyrafinowanej wygody, od rzeczowości do przeładowanej ozdobności, od potrzeby do wybujałej reprezentacji. Wpływ epoki oddziaływał przedewszystkiem na materjał i technikę wykonania, z nich też wypływały kształty mebli. Jakże prawdziwem wyda się zdanie jednego z historyków sztuki: „historja kultury ludzkości odzwierciedla się w krześle". Stanowić ono może przykład rozwoju form w historji meblarstwa.

Historja meblarstwa to historja mebli świeckich. Meble kościelne są indywidualnym przykładem rozwoju w innym materjale form architektonicznych i rzeźbiarskich, są uzupełnieniem kompozycji wnętrza kościelnego; meble ludowe jako oddzielna gałąź meblarstwa świeckiego idą wr rozwoju form drogą niezależną, opóźnioną w stosunku do ogólnego meblarstwa świeckiego, jedynie meble domów mieszczańskich, zamków, pałaców i dworów mogą być ilustracją ewolucji form meblowych.

Na formę celową mebla składają się dwa czynniki: materjał i konstrukcja. To też zanim omówimy rozwój formy, której dzisiejsze znane nam typy mebli są ostatnim widocznym wyrazem, winniśmy zdać sobie sprawę z rozwoju dwróch powyższych czynników.

Materjał.

Podstawowym materjąłem do wyrobu mebli jest drzewo. Drzewo odgrywa w historji mebli rolę dominującą; od najdawniejszych czasów było ono stosowane. Wprawdzie z czasów starożytnych nie przechowały się meble wykonane w drzewie, niewątpliwie jednak drzewo było w powszechnem użyciu. W średniowieczu jako materjał służyły powszechnie drzewa miękkie iglaste, z twardych dąb i buk, przy-czem ozdobą mebli była rzeźba w drzewie i żelazo, z którego robiono okucia, zawuasy, zamki i t. d. Epoka renesansu i baroku doprowadza rozpowszechnienie i zróżniczkowanie materjału drzewnego do szczytu. Drzewa owocowe, obce drzewa kolorowe bywają używane jako materjał do ozdoby mebli. Powszechne staje się układanie wzorów z drzewa, t. zw. intarsja, i wykładanie płaszczyzn pięknie usłojonemi deseczkami, ciętemi piłą z kloców pnia i korzeni. Obok ozdób z drzewa występuje w XV w., epoce renesansu, wykładanie płaszczyzn kością, metalem i mozaiką lub całemi płaszczyznami marmuru. We Francji w wieku XVII zróżniczkowanie materjałów do ozdoby mebli zostaje doprowadzone do szczytu. Warsztaty Ch. Andree Boulla za panowania Ludwika XIV używają metalu, szyldkretu i najdroższych rodzajów drzewa do pokrywania nawet najmniejszej płaszczyzny mebla. Powstaje technika t. zw. „marketerji", t. j. jednoczesnego wycinania nałożonych na siebie płytek szyldkretu i metalu lub innych materjałów i następnie ich zestawienia razem. Orgja kolorowych in-tarsyj drzewnych w postaci koszów z kwiatami, wazonów i t. d. tworzy z mebli obrazy godne najświetniejszych galeryj sztuki. W w. XVII—XVIII są używane wszelkie rodzaje drzew egzotycznych: heban, róża, cytryna, wreszcie najbardziej rozpowszechniony w końcu wieku XVIII i początkach XIX mahoń.

Koniec w. XVII, zwłaszcza zaś cały wiek XVIII, stoi pod znakiem użycia metalu (bronz, mosiądz, srebro i t. d.) jako ozdoby mebla. Akcenty narożników, zawiasy, uchwyty, brzegi mebli, a także często i część płaszczyzn, pokrywane są odlanemi i pięknie cyze-lowanemi ozdobami. Znika racjonalna forma celowa, górę biorą momenty dekoracyjne (kwiaty, festony, maski i t. d., wykonane z metalu). Koniec w. XVIII zaznacza się powrotem do racjonalnego zrozumienia materjału drzewnego. Styl empire dąży do wyzyskania charakteru płaszczyzny drzewa i jego pięknego usłojenia. Połowa w. XIX, okres powtarzania i pomieszania stylów epok minionych, błądzi i w użyciu materjału. Powstają meble z żeliwa, naśladujące formą swoją drzewo, drzewo również jest nieumiejętnie dobierane i używane bez znajomości jego techniki.

Wprawdzie w połowie XIX w. zostaje wprowadzona nowa produkcja z drzewa giętego przez wynalazcę tego sposobu Michała Thoheta w Wiedniu, początkowo jednak nawet drzewa giętego używano do błędnego naśladownictwa form stylowych, zczasern dopiero stosować zaczęto formy czysto użytkowe, odpowiednie do tej techniki.

Uzupełniającym drzewo materjąłem dla typów mebli do siedzenia były od najdawniejszych czasów tkaniny. Poduszki do siedzenia i leżenia znane były w starożytności. Meble bronzowe Rzymian były pokrywane poduszkami dla ochrony od zetknięcia z metalem. Poduszka jako oddzielna część mebla jest powszechnie używana przez długie wieki. Dopiero w w. XVII następuje rozwój stałego obicia mebli. Rozkwit datuje się od epoki Ludwika XIV i osiąga najbardziej wyszukane formy w epoce Ludwika XV. Styl Ludwika XV to styl najbardziej wyszukanej wygody: szkielet drzewa siedzeń i oparć od brzegu do brzegu pokryty zostaje materjałem, widoczne są tylko charakterystyczne linje konstrukcyjne mebli. Niezliczone są rodzaje tkanin, które były wówczas używane na pokrycie. Najbardziej charakterystyczne to ręczny haft „a petit point¹¹, gobeliny ręcznej roboty z najbardziej wyszuka-nemi motywami i scenami pasterskie-mi, obok zaś jedwabie, atłasy, płótna i t. d. Użycie materjałów pozostało charakterystyczne dla mebli przeznaczonych do wygody, odpoczynku i w pewnych okresach doprowadziło do wyraźnej przesady. Druga połowa w. XIX — okres krynolin — to epoka tapicera, chwastów, torsatek, t. zw. pikowania mebli (guziczki, poduszki i t. d.).

Dziś w meblarstwie drzewo jest nadal materjałem powszechnym. Z najodleglejszych krajów sprowadza się kloce do wyrobu cienkich arkuszy t. z w. fornirów, aby w ten sposób zmniejszyć koszty wykonania. Czynione są wprawdzie próby i wysiłki równoległego użycia różnego metalu bądź obok drzewa, bądź wyłącznie do wykonania całych mebli, np. metalowe meble szpitalne, stalowe meble w amerykańskich i niemieckich biurach, meble z rur stalowych ostatnio silnie propagowane i t. d. — jednak charakter metalu jest ściśle użytkowy i nasuwa dużo zastrzeżeń, z których najważniejsze jest uczucie zimna w dotknięciu. Natomiast z powodu łatwości oczyszczania, konserwacji i małych wymiarów konstrukcyjnych jest metal w wielu wypadkach wskazany do użycia.

Oprócz metalu do wyrobu mebli stosowane bywa szkło lustrzane, grube opalowe szkło (t. zw. marblity) i wreszcie szereg materjałów pomocniczych, jak linoleum, blachy z różnych metali (aluminjum, alpaka i t. d.).

Konstrukcja mebli.

Konstrukcja mebli jest zagadnieniem najbardziej charakterystycznem dla historji meblarstwa. Jest to zagadnienie związane z historją rzemiosła i z jego przejawami społecznemi. Do połowy w. XIX meble były wyrabiane prawie wyłącznie przez rzemieślników cechowych, którzy dbali o dobre wykonanie. Dopiero produkcja mebli masowa, fabryczna, zmieniła te warunki, przechodząc na specjalizację. Dziś równolegle do produkcji drobnych rzemieślników we własnych warsztatach istnieją fabryki mebli, istnieją również fabryki, które wykonywają części tych mebli, więc fabryki t. zw. klejonki, t. j. płytek sklejonych z fornirów, fabryki płyt do wyrobu mebli, oddzielne warsztaty produkujące wyłącznie krzesła i t. d.

Szczegółowe rozpatrzenie konstrukcji wychodzi poza ramy tego artykułu, poprzestajemy przeto na zaznaczeniu roli konstrukcji w rozwoju form meblowych.

Historją form mebli.

Materjał i konstrukcja mebli na tle epoki dają formy mebli, jak dziś mówimy — „style mebli". Każdy styl, każda epoka dorzucała do tych form nowe zdobycze, przekształcała formy już znane, zdobywała się na idealny wyraz nastrojów społeczeństwa w nowych formach mebli.

Przegląd dziś stosowanych form dałby w wyniku wiele z nich znanych od chwili, gdy człowiek stworzył wnętrze — jaskinię. Te odwieczne formy to: siedzenie, stół, łóżko i skrzynia do przechowania skarbów. Formy ich dyktował klimat i potrzeby. Wędrujące plemiona, choć bardziej kulturalne od osiadłych, nie robiły mebli — zastępowały je ziemia, skóry i tkaniny. Plemiona północy zaczęły wytwarzać pierwsze sprzęty, dodając im później ozdoby tworzące meble. Egipt miał łoża z drzewa cedrowego, pięknie ozdobionego metalem, kością i t. p. Rzym i Grecja mają charakterystyczne meble do leżenia podczas posiłków: przenośne stoliki i dekoracyjne stoły prostokątne lub okrągłe (discus). Krzesła zwykłe natomiast nie grały żadnej roli. Dopiero średniowiecze daje typ mebla do siedzenia ; człowiek średniowiecza nie leży, jak Rzymianin, lecz siedzi na stołku.

Formy mebli średniowiecznych są bezpośredniem następstwem form antycznych; toczone drewniane nogi przypominają toczone nogi bronzowe siedzeń rzymskich.

Fotel jako odmiana krzesła istniał zawsze równolegle, nie był tylko jako odmiana odróżniany. Jest to charakterystyczna cecha w historji meblarstwa, że wszelkie pochodne rodzaje siedzeń — aż do najbardziej wyszukanych form rococo, jak bergery, veilleusy, chaise-longi i t. d. — są pochodnemi od krzesła.' Polskie inwentarze jeszcze w wieku XVIII wymieniają krzesła z oparciami do rąk, nie nazywając ich fotelami.

W średniowieczu zarówno północne kraje Europy, jak i południowe, mają podobne formy mebli: formy pochodne, antyczne. Powszechny jest mebel skrzyniowy o charakterze szafy. Stosowane jest szeroko malowanie płaszczyzn na podkładzie kredowym. W epoce gotyku formy mebli zaczynają się różniczkować na północne i południowe. Na północy charakterystyczne jest użycie drzewa dębowego z głęboką rzeźbą, dla południa drzewa miękkiego z płaską rzeźbą w tle. Epoka gotycka kładzie podwaliny pod meblarstwo mieszczańskie. Sztuka meblarska schodzi z idealnych wyżyn do rzemiosła, które zajmuje się formą najprostszych mebli mieszczańskich.

Wiek XVI, epoka renesansu, wytwarza narodowe formy mebli. Odtąd przodujące stanowisko przechodzi od kraju do kraju, przyczem wpływy narodu przodującego sięgają do innych krajów, nadając piętno ich formom. Do epoki renesansu na formy mebli wpływały decydująco klimat, rasa, otoczenie — teraz dochodzi pierwiastek artystyczny, któremu inne są podporządkowane. Przodujące miejsce zajmują Włochy.

Typy mebli kształtują się pod wyraźnym wpływem architektury monumen talnej. Motywy klasyczne — kolumny, pilastry, gzymsy i t. d. — znajdują szerokie zastosowanie. Jednym z najpiękniejszych przykładów meblarstwa włoskiego jest skrzynia z jej wszelkiemi odmianami: skrzynia florencka, skrzynia wenecka, skrzynia t. zw. cassapanca, t. j. skrzynia z oparciem, wreszcie bogate skrzynie o formach sarkofagu z epoki późnego renesansu. Innym przykładem jest t. zw. cabinet, szafa z płytą opuszczaną do pisania. Stanowi ona prototyp dla szeregu mebli, tworzonych na jej zasadzie w późniejszych epokach od baroku aż do empiru.

W w. XVII i XVIII przoduje w tworzeniu form meblowych Francja. W e-poce panowania Ludwika XIV, Ludwika XV i Ludwika XVI rozwój form meblowych jest niezmiernie szeroki: poczynając od reprezentacyjnych mebli Ludwika XIV, poprzez idealną wygodę i wyszukane formy mebli Ludwika XV dochodzi do finezyjnych klasycznych mebli epoki Ludwika XVI. Powstaje w tym okresie niezliczona ilość typów krzeseł: wygodne krzesła wyplatane słomą (t. z w. rustiąue), różne fotele odpoczynkowe, krzesła toaletowe, krzesła do pudrowania, do pracy, krzesła w formie kanap i t. d. Szafa całkowicie zastępuje skrzynię, stół posiada liczne odmiany biur dla kobiet i mężczyzn, tworzy się szereg form pośrednich pomiędzy szafą a stołem, skrzynią a szafą i t. d. Jedną z nowości epoki Ludwika XV jest komoda jako forma pochodna od skrzyni, o której piszą w pamiętnikach epoki jako o meblu zasługującym na specjalną uwagę ze względu na wygodę.

Pod wpływami Francji znajdują się wszystkie ościenne kraje, tworząc współcześnie podobne formy mebli.

Specjalną uwagę należy zwrócić na meblarstwo Anglji w XVIII w. Szereg wybitnych artystów tworzy epokę meblarstwa angielskiego niezupełnie oryginalnego, opartego jednak na zrozumieniu materjału, wygody i skali mebla. Epoka ta dała takie nazwiska jak Chip-pendale, Sehraton, Hepplewhite, bracia Adam, z których każde daje własne piętno i często jest uznawane za samoistny styl meblowy.

Formy, jakie stworzyło to meblarstwo, to przedewszystkiem zrozumienie konstrukcji mebla, umiejętne zróżniczkowanie wymiarów grubości, to rozwiązanie krzeseł, foteli, to celowe formy mebli skrzyniowych do jadalni (różne rodzaje kredensów), to wreszcie własny charakter ornamentu, dostosowany do materjału, w którym został użyty.

W innych krajach, w których nie powstał przodujący kierunek, zaznaczyły się doskonałe rozwiązania niektórych typów mebli; znane są więc typy szaf z miast nadbałtyckich — w Polsce t'. zw. szafy gdańskie, które w epoce stworzyły własny charakter. W krótkim opisie trudno wymienić wszystkie te odmiany, często nawet odcienie stylowe w różnych krajach.

Meble nowoczesne.

Meble współczesne są ostatniem ogniwem w łańcuchu rozwoju form meblowych — są jednocześnie zdobyczą wieku XX, który rozszerzył ich ramy i przystosował je do poszczególnych

funkcyj życiowych. W meblarstwie no-woczesnem główną rolę odegrało miejsce mechanika jest tern, co musi umieć me-pracy współczesnego człowieka. Pod tym chanik, a więc nauką o mechanizmach kątem widzenia powstały nowe grupy i maszynach; że głębszymi jej znawcami mebli, jak np. meble biurowe, meble są inżynierowie, a więc nauczyć się jej

MECHANIKA. Sporo ludzi sądzi, że

szkolne i t. d.

można gruntownie tylko na politechnice.

zna-

Dzisiejsze nowoczesne pojęcie meblar- Tymczasem mechanikowi wystarczy stwa wychodzi z założenia celowości joiność praktycznie spotykanych maszyn; i funkcji mebla we wnętrzu i przenosi jądrem wykształcenia inżyniera jest punkt ciężkości na materjał i wykona- ogólna teorja działania maszyn i mecha-nie. W dzisiejszem pojęciu mebla prze- nizmów, zwana mechaniką tech-staje przytem być charakterystyczną n i c z n ą , podczas gdy mechanika jest jego ruchomość. Półka betonowa obło- najogólniejszą teorją dowolnych ruchów, żona szkłem oraz drzewem i złączona stanowiącą podstawowy dział fizyki, nieruchomo ze ścianą wnętrza, lada Pełna jej nazwa brzmi właściwie: m e-w barze stale przytwierdzona do pod- chanika teoretyczna. Jest ona łogi i t, d. również uważane są za oczywiście fundamentem mechaniki tech-meblc.    nicznej, zajmuje się jednak znacznie

Meblarstwo polskie.

ogólniejszemi sprawami.

Meblarstwo polskie ma swoją własną interesującą historję. Mimo samoistnych odmian naszych form meblarskich — własnego stylu meblowego na skalę francuskich lub angielskich nie stworzyliśmy

o wiele wpływy obce. Meblarstwo polskie w oświetleniu historji posiada własny charakter, nasze zaś rzemiosło niewątpliwie było w różnych epokach całkowicie samowystarczalne.

przeceniamy natomiast

Ponieważ posługuje się ona metodą matematyczną, uważają ją często za gałąź matematyki, dokładniej: matematyki stosowanej. Wchodzi ona w zakres ogólnego wykształcenia zarówno matematyka, jak fizyka.

Panta rhei.

Jednym z przejawów' polskiej twórczości były w w. XVIII t. zw. meble kolbuszowskie, które znajdowały rynek nietylko wśród szlachty, ale i wśród obeznanych z meblarstwem zagranicz-nem magnatów. Konkurowały one z roz-powszechnionemi meblami sprowadza-nemi z Gdańska. Późniejsza epoka panowania króla Stanisławra Augusta stworzyła własny charakter mebli, opartych na wzorach francuskich stylu Ludwika XVI, lecz o wyraźnych cechach polskich zarówno w traktowaniu, jak i wr materjale. (Por. także art. Mieszkanie).

Rozejrzmy się wokół siebie: wszędzie dostrzeżemy ruch. Ruch jest wszechobecny. Ciała spadają na ziemię, Słońce, Księżyc, gwiazdy krążą ustawicznie po sklepieniu niebieskiem, wody płyną w rzekach, wiatr nam mówi o ruchu powietrza. Ale i wewnątrz naszego ciała czujemy ciągły ruch. Nie znamy żadnego zjawiska, w które ruch nie byłby jakoś wplątany. Nie można zrozumieć świata, jeżeli nie rozumie się ruchu. Stąd nauka Heraklita z Efezu (500 przed nar. Chr.): panta rhei — wszystko płynie. Na mechanice opiera się cała nasza ścisła wiedza przyrodnicza.

Jeżeli badamy, jak spada ziarnko pyłu, możemy nie zwracać uwagi na jego rozmiary, możemy przyjąć, że nie po-S. Sienicki. siada ono wcale rozciągłości: mechanika nazywa je wtedy punktem matę-

rjalnym. Mechanika punktu materjalnego — to teorja ruchu ciał, których rozciągłości nie uwzględniamy. Do niej należy np. badanie ruchu środka planety.

Sztaba metalowa, dysk, pocisk armatni w locie — to ciała sztywne, które się w czasie ruchu nie odkształcają. Dopóki się nie odkształcają, są przedmiotem badania mechaniki ciał sztywnych. Ale wiemy dobrze, że najpotężniejsza belka może się ugiąć pod bardzo wielkim ciężarem. Jeżeli się ciało stałe odkształca, zajmuje się już tern teorja sprężystości. Nazwa ta pochodzi stąd, że ciała stałe po odkształceniu pragną wrócić do pierwotnego stanu, tak jak dobrze nam znana sprężyna. Własność ta nazywa się sprężystością. Na teorji sprężystości opiera się teorja wytrzymałości materjałów, bardzo ważna np. dla architekta (-> Metale). Ale ona należy już do mechaniki technicznej.

Szczególnie trudne jest badanie ruchu cieczy i gazów, które noszą wrspólną nazwę płynów. Odpowiedni dział mechaniki nazywra się hydromechaniką. Jeżeli idzie w szczególności o powietrze, mówimy o a e roni e c h a n i c e. Ponieważ zamiast ruchu samolotu można rozpatrywać ruch powietrza wTzględem samolotu, aero-meehanika jest podstawą żeglugi powietrznej. Podobnie aeromechanika odgrywa ważną rolę w teorii lotu pocisku armatniego, zwanej balistyką zewnętrzną.

Głos jest właściwie ruchem ciała, w którem się rozchodzi (głos rozchodzi się nietylko w powietrzu, ale i wr cieczach lub ciałach stałych!). Teorja dźwięku — akustyka — stanowi właściwie dział mechaniki ciał rozciągłych (-» Dźwięk).

Szczególnie ważnym dla nauki działem mechaniki jest nauka o ruchach ciał niebieskich, zwana mechaniką niebieską. Pokrywa się ona z t. zw. astronomją teoretyczną. Ruchy ciał niebieskich stanowią jeden z najważniejszych kamieni probierczych dla podstawowych praw mechaniki i ciążenia powszechnego (-> Ciążenie powszechne).

Jako przykład zastosowania mechaniki do odleglejszych działów nauki podamy mechanikę anatomiczną, która zajmuje się ruchami ciała zwierzęcego, działaniem mięśni na części szkieletu, ruchem krwi w naczyniach i t. d.

Kinematyka, dynamika, statyka.

Pod jakim względem badamy ruch w mechanice? Różne mogą być cele badania. Jeżeli pytamy tylko, jak się ciało porusza, a nie pytamy, dlaczego — uprawiamy kinematykę. Kinematyka punktu materjalnego bada więc np., jakie drogi przebywa punkt spadający w próżni w ciągu pierwszej, drugiej, trzeciej... sekundy i stwierdza, że drogi te mają się do siebie, jak 1:3:5...; w zakres kinematyki ciała sztywnego wchodzi np. twierdzenie, że przednie, mniejsze koła powozu wykonają na tej samej drodze więcej obrotów niż tylne. Podstawowe pojęcia kinematyki to przestrzeń, czas, szybkość, przyśpieszenie. Teorja mechanizmów (koła zębate, sprzęgła i t. d.) posługuje się bezustannie twierdzeniami kinematyki ciał sztywnych.

Znacznie jednak głębsze są zagadnienia, w których idzie o wyjaśnienie, dlaczego się ciało porusza, o wskazanie przyczyny, dla której ciało porusza się właśnie tak, a nie inaczej. Badanie przyrody wykazuje, że każde ciało poddane jest działaniu różnych wpływów. Ścisła miara tego działania nosi właśnie nazwę siły. Skutek działania sił, t. zn. ruch przez nie wywołany, za-

leży ponadto od masy ciała, którą uważamy za wielkość stałą w czasie ruchu. Dział mechaniki, który tłumaczy, w jaki sposób dane siły wywołują ten, a nie inny ruch danych ciał, nazywTa się dynami k ą. Rozróżniamy oczywiście d y-namikę punktów materjal-nych, dynamikę ciał sztywny c li, dynamikę ciecz y, czyli hydrodynamikę (albo też a e r o-dynamikę). W dynamice operujemy bezustannie pojęciami siły i masy oraz e n e r g j i (—» Energja).

Cała dynamika znajduje się pod znakiem podstawowego prawa ruchu, t. zw⁷. drugiego praw⁷ a Newtona albo drugiego praw⁷ a ruchu: Siła równa się masie pomnożonej przez przyśpieszenie.

Prawo to uczy, jak przy danej sile i masie punktu materjalnego obliczyć jego przyśpieszenie w każdej chwili, a zatem i ruch. Można z niego wyprowadzić zasady, które pozwalają przy danych siłach i masach wyznaczyć ruch dowyolnego zbioru punktów materjal-nych, ciała sztywnego lub cieczy. Drugie prawo ruchu sprowadza zagadnienie ruchu do znalezienia sił działających na ciało: jest to jedna z najsubtelniejszych i najtrudniejszych spraw wr mechanice; jeszcze do niej wrrócimy.

Dynamika zajmuje się zagadnieniami takiemi, jak: ruch ciał wpobliżu powierzchni ziemi, a więc spadek punktu materjalnego w próżni i przy uwzględnieniu oporu powietrza (jaka jest siła oporu powietrza? :— zagadnienie bardzo trudne i dotąd nierozwiązane ostatecznie; jest ono szczególnie ważne dla balistyki i dla teorji samolotu) ; ruch wahadła; ruch bąka, t. j. bryły obrotowej, wprawionej w bardzo szybki ruch wirowy dokoła swej osi. Bąki znajdują ważne zastosowania w różnych mechanizmach: do ustatecznienia okrętów, kolejek linowych; służą one obecnie jako busole. Do hydrodynamiki należy np. ciekawa teorja przypływów i odpływów, teorja wypływu strumienia cieczy z naczyń i t. d.

Zdarza się, że ciało nie wykonywa żadnego ruchu, że pozostaje w stałym spoczynku pod wpływem sił na nie działających. Stały spoczynek nazywamy równowagą. Równowaga jest oczywiście również pewnym rodzajem ruchu i, rzecz jasna, powinna stanowić przedmiot mechaniki. Dział mechaniki, który bada, kiedy ciało pod wpływem sił danych się nie porusza, a więc pozostaje w równowadze, nosi nazwę statyki. Łatwo zrozumieć, że statyka posiada olbrzymie znaczenie w teorji budowli, gdyż idzie tam właśnie o określenie warunków, przy których ciała wchodzące w skład budowli pozostaną w równowadze.

Mamy oczywiście statykę punktu materjalnego, ciała sztywnego i hydrostatykę. Z zagadnień hydrostatyki wymienimy ważną teorję pływania okrętów.

„Upadek mechaniki klasycznej".

Wiele się mówi ostatnio o rzekomym upadku mechaniki Newtona i zapewne wieści te obiły się o uszy Czytelnika, wywołując w nim może nieufność względem wiedzy, podawanej mu w szkole. Pragniemy obecnie sprawę tę wyjaśnić, a nie należy ona do łatwych. Wprawdzie Czytelnik będzie musiał wnieść pewne poprawki do wiedzy szkolnej, ale będą to właśnie poprawki, a nie przekreślenie.

Jeżeli chcemy zrozumieć, dlaczego mechanika „klasyczna" upadła, musimy zrozumieć, jak się „trzymała". Powiedzieliśmy już, że opierała się ona na drugiem prawie ruchu. Ale skąd wiemy, że drugie prawo ruchu jest prawdziwe? Otóż stąd, że wyciągnęliśmy z niego olbrzymią liczbę wniosków, dotyczących ruchu różnych ciał, i że wnioski te okazały się zgodne z rzeczywistością.

„Zgodne z rzeczywistością"... Musimy zrozumieć, na czem właściwie zgodność ta polega; w tern jest klucz do naszej tajemnicy.

Wnioski wyciągnięte z prawa ruchu (jak wogóle w całej fizyce) wyrażają się ostatecznie pewnemi liczbami, np. „długość danego odcinka ma wynosić 10 cm“. Liczba ta to t. zw. wartość teoretyczna, którą należy porównać z liczbą uzyskaną przez bezpośredni pomiar, z t. zw. wartością doświadczalną. Otóż nad całą fizyką ciąży fatum: wszystkie nasze pomiary są przybliżone. Każ• da metoda wlecze z sobą błąd pomiaru. Jeżeli dla długości wynosi on np. x mm, możemy powiedzieć tylko, że długość mierzona różni się od liczby uzyskanej mniej niż o x mm. Nie możemy już wtedy rozróżnić dwóch długości, które różnią się mniej niż o x mm. Jeżeli zatem różnica pomiędzy wartością teoretyczną a doświadczalną wynosi mniej niż x mm, musimy je uważać za równe. Cóż zatem oznacza owa zgodność z rzeczywistością? Tylko to, że różnica pomiędzy wartością teoretyczną a doświadczalną jest mniejsza od błędu pomiaru. Dopóki tak się dzieje dla wszystkich wniosków wyciągniętych z jakiegoś prawa, musimy je uważać za sprawdzone: prawo się trzyma.

Jakże może „upaść“ ? Jest to możliwe w dwojaki sposób: albo zbudujemy dokładniejsze, „czulsze" przyrządy i wtedy możemy dostrzec różnicę; albo też odkryjemy nową dziedzinę zjawisk, w której wartości teoretyczne będą się więcej różniły od doświadczalnych, niż wynosi błąd pomiaru. Wtedy prawo sprawdza się w starej dziedzinie doświadczenia, a nie sprawdza się w nowej. Musimy je zmienić tak, żeby zgodność była już w obu dziedzinach, i rzecz jasna, że zmiana ta będzie naogół niewielka, skoro w starej dziedzinie prawo wytrzymało próbę, a nie wytrzymuje jej tylko w nowej dziedzinie.

Mechanika wielkich i małych szybkości.

Tak się właśnie zdarzyło z drugiem prawem ruchu. W dziedzinie ruchów dostrzeganych bezpośrednio przez człowieka (przy pomocy może jeszcze mikroskopu), w dziedzinie, jak to się teraz powiada, makroskopowej, prawa mechaniki Newtona zgadzały się znakomicie z doświadczeniem. Dopiero odkry cie promieni katodowych (-» Elektron) i ruchu elektronów wewnątrz atomu (-» Atom) ukazało nam dziedzinę, w której owe różnice wartości doświadczalnych i teoretycznych przekraczały granice błędu pomiaru. Jakże określić różnicę pomiędzy temi dwiema dziedzinami w sposób bardziej ścisły? Można to uczynić w sposób bardzo prosty: prawa mechaniki klasycznej sprawdzają się dobrze w dziedzinie szybkości niewielkich, a nie sprawdzają się w dziedzinie szybkości bardzo wielkich. Podział ten nie jest tak niewyraźny, jakby to się mogło wydawać. Z jednej strony szybkość komunikacji na kuli ziemskiej nawet przy rakietach (-» Ciążenie powszechne) nic przekroczy z całą pewnością nigdy jakich 10 km/sek., najwyższa szybkość części różnych maszyn jest o wiele, wiele niższa, szybkości ruchu planet nie przekraczają 35 km/sek.; z drugiej zaś strony szybkości elektronów w promieniach katodowych przekraczają naogół 30.000 km/sek., a więc, jak to się mówi, są porównywalne z szybkością światła (którą oznaczamy przez c c = 300.000 km/sek. -» Światło) gdyż stanowią spory jego ułamek. Jak widzimy, istnieje w przyrodzie wyraźna luka w zakresie możliwych szybkości. Mówi się zatem o mechanice małyeh

m₀

i wielkich szybkości, przyczem wielkie określa się jako porównywalne z szybkością światła c.

Mechanika teorji względności szczególnej.

Jak poprawiono mechanikę Newtona, żeby mogła również służyć jako mechanika wielkich szybkości? Uczynił to Einstein w swej teorji względności szczególnej (-» Teorja względności) w r. 1906. Odrzucił on przedewszyst-kiem założenia, że masa ciał nie zmienia się w .ruchu, a przyjął, że zależy ona od szybkości w sposób następujący:

m = r......— — >

V 1 - vVc²

gdzie m oznacza masę ciała w spoczynku, v — Jeg⁰ szybkość, a c — jak wyżej, szybkość światła. Odrazu widzimy, że dla szybkości v niewielkich u/c będzie bardzo małe, u²/c² jeszcze mniejsze, pod pierwiastkiem będzie liczba równa niemal jedności, a więc cały mianownik będzie bliski jedności i masa wypadnie taka sama, jak w spoczynku, czyli będzie praktycznie niezmienna. Dokładniejszy rachunek arytmetyczny, który Czytelnik z łatwością sam przeprowadzi, wykazuje natychmiast, że ta zmiana mas jest dla największych nawet szybkości ciał widzialnych tak mała, że najczulsza waga nawet jej podejrzewać nie będzie.

Następnie zamiast drugiego prawa Newtona, które brzmi: siła równa się masie pomnożonej przez przyśpieszenie — obrano nowe:

V1 — v²\c² razy siła równa się masie pomnożonej przez przyśpieszenie.

Widzimy więc znowu, że dla małych szybkości (t. j. gdy v jest małe w porównaniu z c) otrzymujemy niemal to samo, co w mechanice Newtona. Natomiast dla szybkości wielkich otrzymujemy już inne prawo ruchu i wnioski z tego nowego prawa już nawet w nowej dziedzinie (ruch szybkich elektronów) świetnie zgadzają się z doświadczeniem. Między innemi, dzięki temu poprawionemu prawu udało się wyjaśnić pewne zagadnienia subtelnej budowy widm, a mianowicie pojawianie się dwóch prążków widmowych niezmiernie blisko siebie położonych.

Ale teorja względności szczególna zmieniła nietylko dynamikę, lecz również i kinematykę. Mówiliśmy już, że kinematyka opiera się na pojęciach przestrzeni i czasu. Podobnie jak w przypadku dynamiki, okazało się, że prawa, które przyjęto dla przestrzeni i czasu, prowadzą do wniosków zgodnych z doświadczeniem w dziedzinie małych szybkości, ale dają wyniki niezgodne z doświadczeniem w dziedzinie szybkości wielkich, w szczególności w' pewnych doświadczeniach ze światłem. Einstein zmienił zatem te prawa i to znowu w taki sposób, że dla małych szybkości wnioski różniły się niezmiernie mało od klasycznych, a dla szybkości wielkich różnica była znaczna i usuwała rozbieżność pomiędzy wynikiem teoretycznym i doświadczalnym.

Ewolucja mechaniki niebieskiej.

Wspominaliśmy już, że jednem z najtrudniejszych zadań dynamiki jest wyznaczenie sił działających na ciała i wywołujących właściwy im ruch. Szczególnie ważne jest to zagadnienie, jeżeli idzie o ruch planet, a więc w mechanice niebieskiej. Newton odgadł wartość tej siły i sprawdził ją przez wyciągnięcie wniosków i porównanie ich z doświadczeniem. Wartość tę daje znane prawo ciążenia powszechnego (-» Ciążenie powszechne), które brzmi: wszelkie dwa ciała przyciągają się wprost proporcjonalnie do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalnie do kwadratu ich odległości (prawo odwrotnych kwadratów). Wnioski,, które Newton wyciągnął z tego prawa, znajdowały się w zupełnej zgodzie ze znanemi mu ruchami ciał niebieskich i zgody tej nie zachwiały późniejsze odkrycia astronomiczne, aż dokładne obliczenie ruchu planety Merkurego ujawniło niewielką niezgodność z teorją Newtona. Od wielu lat próbowano zatem poprawić ją nieco, ażeby tę niezgodność usunąć. Żadną z tych prób nie uzyskała jednak powszechnego uznania.

Ale oprócz tego z prawem powszechnego ciążenia było związane jeszcze jedno, szczególnie ważne i niepokojące zagadnienie: jak wytłumaczyć przyczynę ciążenia powszechnego? dlaczego wszystkie ciała przyciągają się wzajemnie? Tę zagadkę grawitacji rozwiązał Einstein w r. 1916: zmienił prawa dotyczące przestrzeni i czasu i — rzecz osobliwa! — zmiana ta pociągnęła za sobą również poprawienie prawa ciążenia powszechnego, a poprawka ta usuwała rozbieżność teoretycznego ruchu Merkurego z ruchem obserwowanym. Właśnie dzięki temu, że teorja Einsteina rozwiązywała za jednym zamachem kilka trudności, z których każda oddzielnie była ważna — odniosła ona zwycięstwo nad innemi próbami poprawienia prawa odwrotnych kwadratów.

Mechanika falowa.

Możemy być zupełnie pewni, że prawa ruchu ciał widzialnych bezpośrednio nie ulegną już żadnej zmianie, która mogłaby posiadać jakieś znaczenie praktyczne. Mechanika techniczna jest zabezpieczona znakomicie. Lecz jeżeli idzie o ruch najdrobniejszych, niedostrzegalnych bezpośrednio cząstek materji, wiedza nasza wciąż się jeszcze zmienia i pogłębia. Badania ostatniego dziesięciolecia zmusiły nas do zmiany praw rządzących ruchami elektronów', odkryły nam bowiem pewrną nową dziedzinę zjawisk, w której wnioski teoretyczne różniły się znacznie od danych

doświadczenia. Zjawisk tych nie możemy tu opisywać, wspomnimy tylko, że noszą nazwę interferencji i dyfrakcji elektronów. Badanie ruchu elektronówr o wielkich szybkościach zmusiło do poprawienia drugiego prawa ruchu; badanie ruchu Merkurego zmusiło do poprawienia prawa ciążenia powszechnego; interferencja i dyfrakcja elektronów zmusiły nas do poprawienia naszych wyobrażeń o punkcie materjalnym. Nie możemy tu opisać dokładnie tej bardzo skomplikowanej sprawy. Musimy się ograniczyć do bardzo pobieżnej informacji, że według współczesnych poglądów najdrobniejsze cząstki materji nie wypełniają wyraźnie odgraniczonego obszaru przestrzeni, lecz rozciągają się niejako jak chmurka, której konturów nie można dokładnie określić. Stąd wynika konieczność dalszych poprawek w prawach ruchu tych cząstek. Nowa ta teorja nosi równoważne niemal nazwy mechaniki falowej, kwantów'ej lub atomowej (-» Fale, Kwanty).

Mechanistyczny pogląd na świat.

Powszechność zjawdska ruchu, szczególna jego prostota i doniosłość sprawiły, że mechanika osiągnęła wcześniej niż inne działy fizyki postać niemal skończoną i doskonałą. To też przez długie lata panował kierunek, szczególnie silny w Anglji w drugiej połowie wieku XIX, który dążył do wyjaśnienia wszystkich zjawisk na podstawie mechaniki, do sprowadzenia wszystkich zjawisk do splotu różnych ruchów. Ażeby wyjaśnić zjawiska elektromagnetyczne, zakładano istnienie substancji nieważkiej, wypełniającej przestrzeń, t. zw. eteru. Eterowi przypisywano szereg własności mechanicznych i w sposób nader skomplikowany próbowano z własności tych skonstruować siły elektryczne i magnetyczne. Usiłowania te jednakże nie

A. Wundheiler.

to G a 1 e n

miały powodzenia i zostały zarzucone. Obecna fizyka zarzuciła ten mecha-nistyczny pogląd na świat i operuje polem elektromagnetycznem (—»Elektryczność) jako podstawą budowy wszechświata. (Por. jeszcze art. Fala, Fotoelektryczna komórka, Jądro atomu, Kwanty, Promieniotwórczość, Światło i t. d. W artykułach tych znajdzie Czytelnik wiele wiadomości o najnowszych poglądach na mechanikę atomu).

Pierwsze wiadomości z mechaniki znajdzie Czytelnik w szkolnych podręcznikach fizyki np. Kalinowskiego, Natan-sona i Zakrzewskiego, Witkowskiego i Zakrzewskiego. Por. także literaturę podaną przy poszczególnych artykułach z działu fizyki.

MEDYCYNA.

Medycyna jako wiedza tajemna kapłanów.

Pierwotna medycyna istnieć musiała w najbardziej zamierzchłych epokach dziejów ludzkości, a powstała w tej chwili, kiedy człowiek zapragnął walczyć ze swym największym i najniebezpieczniejszym, bo tajemniczym i ukrytym wrogiem — chorobą (-» Choroba). Ta walka z chorobą w zaraniu dziejów medycyny otoczona była mgłą mistycyzmu, zabobonów i znachorstwa. Medycyna pierwotna uważana była przez długi czas za wiedzę nadprzyrodzoną, dostępną tylko dla wtajemniczonych. Najdawniejsze przepisy lekarskie zachowały się w księgach religijnych dawnych ludów, a pierwotnymi wykonawcami sztuki lekarskiej byli kapłani. Zarówno religja starożytnych Egipcjan, jak i Indów, nie mówiąc już o późniejszej reli-gji Żydów, pełna jest najrozmaitszego rodzaju nakazów, regulujących — zależnie od stopnia szerokości geograficznej — sposoby odżywiania się, zachowania czystości ciała i t. p.

Medycyna w Grecji.

Krajem, w którym medycyna, wyszedłszy z mgławicy przesądów, zaczyna rozwijać się jako nauka, jest Grecja. Największy lekarz starożytności, H i p p o-krates (koło 460 prz. Chr.), kładzie podwaliny racjonalnego postępowania z pacjentami. Jego zasada: primum non noc er e (przede wszystkiem nie szkodzić) jest i dzisiaj jedną z najgłówniejszych podstaw postępowania z chorym. W Grecji zjawia się także po raz pierwszy instytucja lekarzy publicznych, którym do pomocy przydany bywa kierownik ćwiczeń fizycznych, t. zw. gymnastos. Zadaniem jego było czuwanie nad tern, by młode pokolenia wzrastały w harmonji ciała i ducha. Wielcy filozofowie greccy, jak Platon i Arystoteles, poruszają wT swych systemach filozoficznych szereg spraw, któremi dziś zajmuje się eugenika społeczna, jak: przyrost naturalny ludności w stosunku do zaludnienia kraju, zdrowie przyszłych pokoleń i t. p.

Medycyna rzymska.

Charakter wybitnie społecznej organizacji życia w dziedzinie higjeny posiadają urządzenia państwa rzymskiego z całym systemem wodociągów, kanalizacji, basenów, czy term publicznych. Nawet rodzaj szpitali budowanych przez Rzymian, a przeznaczonych głównie dla chorych niewolników (ualetudinaria), ma charakter sanitarno-publiczny, celem ich bowiem jest zachowanie przy życiu i zagwarantowanie zdolności pracy niewolnika, tej podstawy ustroju państw starożytnych. Najznakomitszy lekarz z czasów rzymskich (130—201 po Chr.), umiejętnie posługujący się lekami i środkami przyrodo-leczniczemi, takiemi, jak'rozmaitego rodzaju kąpiele mineralne, słoneczno-po-wietrzne, a nawet piaskowe (-Leki).

objawową

na

Medycyna w średniowieczu.

Wieki średnie stanowią naogół zmierzch zdobyczy starożytności. Duchowieństwo, skupione po klasztorach, zajmuje się wprawdzie wytrwale chorymi, kalekami, a nawet „opętanymi", tworząc dla nich przytułki i schroniska w myśl chrześcijańskiej zasady: res sacra miser (ubóstwo — rzecz święta), wszystkie te jednak usiłowania, choćby najszlachetniejszym duchem humanitaryzmu przesiąknięte, nie zdołały przeciwdziałać ogólnemu upadkowi oświaty i cywilizacji. Wieki średnie są też terenem potwornego rozprzestrzenienia się epide-mij (trąd i zarazy morowe), dziesiątkujących ludność miast i wsi (—» Higjena, Kanalizacja).

Czasy nowożytne.

Ten upadek medycyny trwa aż do XVIII w. Dopiero w tym czasie staje się powoli medycyna dziedziną prawdziwie krytycznych badań i twórczej wiedzy. Na wiek XIX przypadają już epokowe odkrycia, które pozwalają przystąpić do leczenia chorego na zasadzie istotnego rozpoznania sprawy chorobowej. Do tej pory rozpoznanie choroby oparte być mogło jedynie bądźto na zjawiskach uchwytnych wyłącznie dla wzroku, bądź też na skargach i zeznaniach chorego. Dopiero dzięki opracowaniu metod badania narządów wewnętrznych, a zwłaszcza płuc i serca, znanych jako opukiwanie (perkusja) i osłuchi-wanie (auskultacja), rozpoznanie istoty cierpienia, czyli diagnoza, oparte zostaje na objektywnej formie badania.

Od tego momentu, związanego z wspaniałym rozkwitem fizjologji (-»Fizjolog ja), anatomji patologicznej (-» Choroba) oraz bakterjologji (-» Bakterje), datuje się podział medycyny na dwa wielkie działy: diagnostykę (rozpoznawanie określonych jednostek chorobowych) i t e r a p j ę (zalecenie odpowiednich środków leczniczych w walce z daną chorobą). Dla pierwszej nieocenione wprost usługi oddają przede-wszystkiem wykryte przez Roentgena i nazwane jego imieniem promienie oraz znakomity rozwój techniki laboratoryjnej.

Terapja nowoczesna opiera się zasadniczo na dwóch różnych metodach: do-świadczalno-klinicznej i laboratoryjnej, jako na dwóch różnych sprawdzianach poznania. Metoda doświadczalno - kliniczna posługuje się obserwacjami nad zjawiskami raczej przypadkowemi, łą-czonemi pod jedną i tą samą nazwą jednostki chorobowej; w metodzie laboratoryjnej natomiast mamy do czynienia z istotnym, przyrodniczym eksperymentem, który niejednokrotnie prowadzi do rozwiązania zagadnień fizjologicznych i ogólno-patologicznych. Tutaj właśnie ma medycyna współczesna możność rozwinięcia t. zw. farmakodynami-k i, nauki o wpływie leków (w najszer-szem tego słowa znaczeniu) na rozmaite czynności ustroju. Zjawisko działania leków w zależności od t. zw. „faz działania" (jeden i ten sam lek może działać różnie, zależnie od stanu ustroju) uzasadnia podział terapji nowoczesnej przedewszystkiem i profilaktyczną. Dla pacjenta duże znaczenie ma zwłaszcza terapja objawowa, gdyż odnosi się bezpośrednio do objawów danej choroby, a na pierwszem miejscu stawia sobie za zadanie walkę z bólem. Właśnie w tej dziedzinie możemy stwierdzić, jak daleko posunęła się sztuka lekarska w zwalczaniu lub choćby tylko w uśmierzaniu bólu. Oprócz leków przeciwbólowych, przyjmowanych doustnie, znamy dziś działanie zastrzyki-wań podskórnych, domięśniowych i dożylnych, znieczulanie zarówno samego nerwu (stosowane np. przy wyrywaniu zębów), jak i rdzenia oraz usypianie operacyjne. Wszystkie te środki mają

na celu ułatwienie szeregu zabiegów leczniczych, a zwłaszcza operacyjnych (->Ból).

Leczenie zapobiegawcze (profilaktyczne) zapobiega bądźto pojawieniu się samej choroby, bądź też tylko jej skutków oraz powikłań. Leczeniem profilaktycz-nem jest w pewnym stopniu tak już dziś rozpowszechnione hartowanie organizmu, zmierzające do tego, by go wzmocnić na szkodliwe działanie czynników zewnętrznych.

Bakterjologja współczesna i z nią związana serologja (-» Krew) dała poza tern terapji praktycznej potężną broń w postaci najróżniejszych szczepionek i surowic, które, wprowadzone do organizmu, bądź wzmagają jego zbyt słabą reakcję obronną, bądź też wywołują powstanie specjalnych ciał obronnych, zdolnych do walki z zarazkami chorobo-twórczemi i ich jadami. Stosowane dziś szczepionki i surowice przyczyniły się do zupełnego opanowania w krajach kulturalnych niektórych chorób, jak ospa, cholera, wścieklizna i t. d. Do największych zdobyczy medycyny zapobiegawczej należy wprowadzenie w r. 1796 przez Jennera ochronnego szczepienia ospy, które dało początek świetnym pracom jego następców.

Zasadniczą cechą metod, któremi posługuje się terapja nowoczesna, jest brak wszelkich zgóry określonych granic, gotowość przyjęcia każdej doktryny czy przepisu, byle tylko opartego na naukowych przesłankach, a dającego się równocześnie także wykorzystać praktycznie. Poniżej omówimy najważniejsze metody, któremi posługuje się medycyna współczesna.

Chemoterap j a polega na stosowaniu takich substancyj, które niszczą chorobotwórcze czynniki w ustroju, wpływając równocześnie jak najmniej szkodliwie na całość organizmu (np. leczenie malarji chininą).

Organoterapja jest rodzajem leczenia substytucyjnego, t. zn. polega na wprowadzaniu do ustroju substancyj, których brak w organizmie wywołuje objawy chorobowe (niedostateczna czynność gruczołu tarczykowego, będąca przyczyną choroby zw. obrzękiem śluzakowatym, może być wzmocniona podawaniem praparatów z odpowiednich zwierzęcych gruczołów -»Hormony).

W terapji bodźcowej stara się medycyna przez zastosowanie silnego bodźca wstrząsnąć czy zmobilizować siły obronne organizmu (np. wstrzyknięcie obcego białka powoduje obok podwyższenia ciepłoty organizmu wzmożenie jego sił obronnych). Przykładem najsilniejszego, wprost „heroicznego" typu tego sposobu leczenia jest wywoływanie u chorego na przewlekłą jakąś chorobę innej, zakaźnej, łatwiejszej jednak do opanowania, a działającej leczniczo na tamtą (leczenie od r. 1917 paraliżu postępującego przy pomocy szczepienia zarazka malarji).

Dzięki wspaniałym zdobyczom fizyki i chemji w ostatnich dziesiątkach lat przyswaja sobie medycyna współczesna cały szereg środków leczenia zapomocą rozmaitych postaci energji: cieplnej, elektrycznej, wreszcie promienistej (roentgenowskiej i radowej), tak ważnej w swych wynikach w walce z nowotworami (—>Nowotwory). Poznanie świata drobnoustrojów jako źródła zakażeń (-» Bakteriologowie) i wspaniały rozwój chirurgji pozwala z jednej strony na dotarcie w najgłębsze zakamarki ciała ludzkiego i przeprowadzenie najsubtelniejszych zabiegów, z drugiej działa także niekiedy dodatnio jako ogólny wstrząs fizjologiczny, któremu ulega organizm operowany. Wreszcie obejmująca wszystkie te, zgrubsza tylko wymienione, współczesne zabiegi lecznicze p s y-choterap j a jest jakby podstawą podejścia lekarza współczesnego do cho-

szukaj w tomie piątym!

rego. Świadomość, że psychika jest jednym z najważniejszych regulatorów naszego ustroju, daje dziś każdemu z lekarzy jeszcze jeden ze środków oddziaływania zapomocą wpływu osobistego na pacjentów (sugestja, hipnotyzm, psychoanaliza, czy szereg innych w danym przypadku skutecznych sposobów).

Drogi medycyny praktycznej.

Medycyna współczesna ma słuszne powody do dumy z osiągniętych zdobyczy. Wyodrębnienie całego szeregu chorób, jak np. złośliwej anemji, żółtaczki hemolityeznej, awitaminoz i t. d., oraz poznanie środków pokonywaj ących niektóre groźne dla organizmu niedomagania, jak hormonu trzustki nazwanego „insuliną", tak błogosławionego w swych skutkach dla chorych na cukrzycę, świetne wyniki w leczeniu chorób wątroby, olbrzymi rozwój chemote-rapji i serologji jako środków w walce z chorobami zakaźnemi — to wszystko jest magna charta medycyny współczesnej. Dzięki właśnie tej nowozdobytej broni szereg chorób stracił na swym współczynniku grozy, a epidemje, które dawniej dziesiątkowały ludy Europy, nietylko zostały zahamowane, ale niejednokrotnie przestały wprost istnieć.

A jednak mimo tych wszystkich wspaniałych zdobyczy medycyny współczesnej obserwować się daje jakby kryzys zaufania do niej, który coraz częściej objawia się zwracaniem się chorych nie do „uczonych w piśmie", dyplomowanych lekarzy, ale do laików i znachorów, rozmaitych posiadaczy tajemnej wiedzy lekarskiej dalekiego Wschodu. Zawsze jako doskonała propaganda dla nich znajdzie się jakieś udatne wyleczenie w przypadku, w którym ze strony fachowej siły lekarskiej był albo szereg nie uwieńczonych skutkiem usiłowań, albo wręcz otwarte zrezygnowanie z możności wyleczenia pacjenta.

W historji medycyny niejednokrotnie korzystała wiedza lekarska z osiągnięć praktycznych szeregu laików; czasem nawet jakieś doświadczenie ludzi stojących zupełnie zdaleka od medycyny otwierało nowe drogi w dziedzinie lecznictwa. Punktem wyjścia dzisiejszej naukowo rozbudowanej zasady leczenia alkoholików, stosowanej po raz pierwszy przez znanego szwajcarskiego badacza prof. Forela, było doświadczenie skromnego szewca Bossharda. Priessnitz, prosty chłop śląski, stał się inspiratorem dla zawodowych lekarzy w stosowaniu wody jako środka przeciwko zaziębieniu.

Medycyna współczesna nie zaprzecza bynajmniej tym faktom ani nie pomniejsza tych zasług — tak samo jak nie zaprzecza wcale temu, że w t. zw. medycynie ludowej różnych narodów tkwić mogą pewne pożyteczne wskazówki lecznicze, oparte na wielowiekowej obserwacji przyrody i na doświadczeniu całych pokoleń. Mimo to medycyna dzisiejsza, oparta o trwałe podstawy zdobyczy naukowych, z nieufnością odnosi się do tych różnych prób, u których źródła tkwi często poprostu umiejętność wyzyskiwania nieświadomości chorych oraz dar sugestjonowania, a nawet hipnotyzowania pacjenta. Sugestja czy hipnotyzm (-»Hipnotyzm) jest zresztą potężną bronią i w rękach doświadczonego lekarza, sumienny lekarz stosuje ją jednak z umiarem i największą ostrożnością, t. j. tylko w takich razach, kiedy wie, iż sugestja wywoła nietylko pozorną ulgę chwilową, ale może być istotnie pomocna w zwalczaniu choroby.

Wolna od wszelkiego doktrynerstwa, pełna szczerego optymizmu, pełna wiary i ufności w możliwość przyniesienia ulgi cierpiącemu — medycyna współczesna wytrwale dąży do spełnienia swego najistotniejszego zadania, jakie sobie od wieków zakreśliła: niesienia pomocy chorym i zapobiegania złu, jakiem jest

zgonu.

choroba, odbierająca radość życia i często prowadząca do przedwczesnego

P. Słonimski.

Piśmiennictwo.

J. Da nys z: Teorja chorób zakaźnych i niezakaźnych. Lwów 1921. S. Hi gier: Istota i postęp medycyny współczesnej. Wiedza i Życie 1933 (Nr. 8—10). L. Z e m~ brzuski: Medycyna społeczna na tle dziejów kultury ogólnej. Lekarz Polski 1934 (Nr. 12). L. Zembrzuski: Dzieje kierunków, teoryj i doktryn filozoficzno-lekar-skich. Warszawa 1935 (rzecz trudniejsza). St. Karasiński: Technika na usługach współcz. medycyny. (Przyroda i Technika, XIV, 5).

MEL JORACJE ROLNE. Zakres meljoracyj rolnych w ujęciu ogólnem jest bardzo szeroki. Obejmują one wszelkie inwestycje mające na celu ulepszenie gospodarstw rolnych, a więc takie, które wpływają bezpośrednio na zwiększenie plonów i poprawienie ich jakości (np. regulowanie stosunków wilgotnościowych gleby, poprawianie struktury warstwy urodzajnej przez udoskonalenie uprawy), a także takie, które pośrednio oddziaływają w tym kierunku przez podniesienie opłacalności, wprowadzenie szeregu ułatwień (np. przez budowę dróg, modernizację narzędzi oraz urządzenia zmierzające do zastosowania lepszej organizacji w gospodarstwie) i t. d.

W węższem ujęciu dział t. zw. meljoracyj szczegółowych rolnych obejmuje tylko takie inwestycje, które dotyczą regulacji stosunków wilgotnościowych gleby, więc odwodnienie i nawodnienie gruntów, zakładanie gospodarstw stawowych, zużytkowanie ścieków pochodzących z przemysłu rolnego i t. d.

Mel joracje podstawowe.

Inny dział wodno-meljoracyjny obejmuje meljoracje podstawowe, mające za zadanie uporządkowanie odpływów wód (regulacja rzek w celu ich użeglownienia albo uspławnienia, zabezpieczenie przyległych gruntów przed skutkami powodzi przez obwałowanie rzek, przez budowę zbiorników i t. d.). Mel joracje podstawowe obejmują następnie regulację potoków górskich oraz regulację i budowę głównych kanałów odpływowych. W związku z temi robotami pozostaje częstokroć budowa dróg gruntowych, mniejszych mostów, budowa śluz i jazów, spiętrzających wodę dla różnych celów w gospodarstwach rolnych oraz w przemyśle.

Na terenach niskich, płaskich, o małych spadkach — tereny takie w dolinie Polski występują dość często — bez uprzedniego uregulowania głównego odpływu wód przeprowadzenie lokalnych meljoracyj szczegółowych jest rzeczą bardzo trudną, a niekiedy nawet wręcz niemożliwą. Takie trudności np. powstają przy meljoracji Polesia, gdzie część obszaru przyległego do granicy z Rosją nie da się zmeljorować bez uprzedniej regulacji odpływu na tery tor jum tego państwa.

Odwadnianie i nawadnianie gruntów.

Grunty, które mamy zmeljorować, w pewnych okresach cierpią od nadmiaru wilgoci, w innych znów — od jej braku. Zarówno przy odwadnianiu, jak nawadnianiu, inżynier meljoracyjny rozporządza wieloma systemami urządzeń, dostosowanemi ściśle do warunków glebowych, wodnych, ukształtowania terenu, a wreszcie i do możliwości gospodarczych. W rozwiązaniu projektu niektórych urządzeń wodno-meljoracyj-nych zdarzają się trudności. Najpospolitsze z nich, np. przy nawadnianiu, to brak odpowiedniej wody wpobliżu. O ile względy ekonomiczne pozwalają na to, uciekamy się wówczas do wykorzystania wód wgłębnych, budując studnie artezyjskie.

Do sztucznych sposobów wypada niekiedy uciekać się także przy odwadnianiu gruntów. Gdy lokalne spadki wykazują brak naturalnego odpływu, zachodzi potrzeba przepompowywania wody z niższego poziomu na wyższy, np. z jednego rowu, odwadniającego grunty nisko położone, do innego rowu, będącego na wyższym poziomie, skąd istnieje odpływ naturalny.

Z pośród urządzeń odwadniających najpospolitszy i najtańszy jest system rowów otwartych, które siecią swoją obejmują dany teren. Ma on zastosowanie zarówno na polach uprawnych, jak na gruntach łąkowo-pastwi-skowych. Jest tani, prosty w wykonaniu, jednak dość prymitywny i wymaga pieczołowitej konserwacji. Nadaje się do naszych stosunków wiejskich.

Bardziej udoskonalonem odwodnieniem jest drenowanie. -Polega ono na wykopaniu dość gęstej sieci wąskich rowków w odległości 8 do 18 m i głębokości 1,25 m. Na dnie rowków ułożone są ze spadkiem palone rurki gliniane — dreny, zwane też sączkami, o średnicy 4—5 cm i długości około 30 cm każda. Sączki są połączone z innemi rurociągami o większej średnicy — zbieraczami, które odbierają wodę z sączków i prowadzą dalej, do otwartego wylotu odpływowego, umieszczonego nad dnem rowu. Rowki, po ułożeniu drenów, zostają zasypane zpowrotem ziemią. Drenowanie umożliwia zaskórny odpływ nadmiaru wód, które stykami drenów dostają się do wnętrza rurociągu. System ten może mieć ^zastosowanie na gruntach mineralnych. Na glebach torfowych odwodnienie przeprowadza się najczęściej za-pomocą rowów otwartych; stosuje się tu przeważnie dreny skrzynkowe, zbite z długich desek w postaci korytek.

W zakresie nawadniania gruntów technika współczesna dysponuje także dość dużą skalą różnego typu urządzeń.

Jedno z urządzeń, t. zw. system podsiękowy, polega na tem, że buduje się sieć rowów otwartych do napełniania wodą. Woda z rowów przesiąka przez glebę i podnosi poziom wód gruntowych na danym terenie do poziomu korzeni uprawianych roślin. Przy stosowaniu innego systemu, zwanego zalewowym, wprowadza się wodę na powierzchnię gruntu otoczonego grobelka-mi i utrzymuje aż do nasycenia gleby wodą. Istnieje jeszcze szereg innych systemów nawadniania. Najlepszym ze sposobów nawadniania jest deszczownia sztuczna, wynalazek Polaka, Władysława Szczepkowskiego z Poznańskiego; system ten ulepszony i na szerszą skalę stosowany był w Niemczech i Czechosłowacji, gdzie nawet spowodował powstanie odpowiedniego działu przemysłu; nadaje się do zastosowania na wszelkich typach gleb. Działanie deszczowni sztucznych polega na tłoczeniu pod ciśnieniem wody w postaci deszczu lub mgły z rur umieszczonych nad powierzchnią pól lub łąk. Tam, gdzie niema rzeki, stawu ani jeziora, o ile chce się stosować sztuczne deszczownie, trzeba budować studnie artezyjskie.

Cel i znaczenie meljoracyj rolnych.

Sprawa odpowiedniego odwodnienia czy nawodnienia danego terenu ma decydujące znaczenie dla wyniku plonów, zwłaszcza jeżeli uprzytomnimy sobie, że zapotrzebowanie wody przez rośliny jest bardzo duże. Tak np. kultury połowę zużywają dla wyprodukowania 1 kg suchej masy 300—400 kg wody w ciągu całego okresu wegetacyjnego, a trawy łąkowe — około 700 kg.

Bez uprzedniej regulacji stosunków wilgotnościowych gleby niepodobna osiągnąć pełnej i trwałej kultury rolniczej, żadne bowiem zabiegi rolnicze nie mogą dać spodziewanych wyników przy braku unormowania stosunków wilgotnościowych w glebie.

Doniosłe znaczenie ma także odwodnienie bagien, które po meljoracji nadawać się mogą do skolonizowania i zagospodarowania. Do najciekawszych prac w tym zakresie należy osuszenie wielkich błot Pontyjskich (położonych na po-łudnio-wschód od Rzymu), dokonane we Włoszech pod rządami Mussoliniego. Błota te były przez wieki całe siedliskiem malarji — dziś na ich terenach wznosi się kwitnące nowe miasto Lit-toria.

W Polsce do większych tego rodzaju kompleksów należy Polesie, wraz z częścią Wołynia i województwa białostockiego, obejmujące około 5 miljonów ha powierzchni, z czego prawne połowę stanowią bagna i nieużytki.

Pośrednio meljoraeje dają także korzyści przez uzdrowienie okolic mala-rycznych, zwłaszcza takich, które położone są w sąsiedztwie większych skupień ludzkich, jak miasta, osady, wsie.

Stan meljoracyj w Polsce.

Kraj nasz ma duże potrzeby w dziedzinie urządzeń wodno-meljoracyjnych. Do najważniejszych należy odwodnienie bagien i gruntów podmokłych. W przybliżeniu połowa gruntów Polski, t. j. około 18 milj. ha, wymaga meljoracyj.

Nie są również dostatecznie wyzyskane nasze rzeki. Tkwi w nich wielka siła, która, gdyby została ujęta w karby, pracowałaby na pożytek kraju i jego mieszkańców, dając liczne korzyści w postaci siły wodnej, transformowanej następnie na mechaniczną i elektryczną. W dzisiejszym stanie rzeczy siła ta, nieujarzmiona i dzika, powoduje mnóstwo szkód i strat.

Częściowo uporządkowana pod względem wodno-meljoracyjnym jest zachodnia część Polski (woj. poznańskie i pomorskie), gdzie znaczne obszary gruntów uprawnych zostały wydrenowane. Natomiast inne dzielnice mają jeszcze przed sobą prawie wszystko pod tym wrzględem do przeprowadzenia. Małopolska, tak często i dotkliwie nawiedzana przez powodzie, wymaga przedewszyst-kiem regulacji rzek i potoków górskich, województwa wschodnie Polski mają olbrzymie tereny zabagnione (bagna poleskie i inne mniejsze), Polska środkowa ma duże potrzeby w dziedzinie regulacji rzek, odwodnienia bagien i gruntów' podmokłych, wadliwych.

Potrzeba i znaczenie inwestycyj wodno-meljoracyjnych są jeszcze naogół u nas niedoceniane. Polska w szeregu państw europejskich zajmuje pod względem tych urządzeń jedno z ostatnich miejsc. To, co zostało dotąd wykonane w dziedzinie meljoracyj szczegółowych, wynosi zaledwie 3—4°/₀ potrzeb, w zakresie meljoracyj podstawowych — znacznie mniej. Czynnikiem do pewnego stopnia usprawiedliwiającym taki stan rzeczy jest ogrom prac do wykonania, który pociągnąć musi zapotrzebowanie wielkich środków finansowych. Prace te są przytem dosyć skomplikowane pod względem prawnym i organizacyjnym. Urządzenia wodno-meljoracyjne wykraczają przeważnie poza granice poszczególnych posiadłości ziemskich, a zatem wykonanie ich zależne jest w dużym stopniu od zgodnego, łącznego wysiłku właścicieli zainteresowanych gruntów. Osiągnięcie tego jest zadaniem nie-łatwem.

W obecnem stadjum organizacji meljo-racje są wykonywane przeważnie drogą zawiązywania t. zwr. spółek wodnych, które posiadają uprawnienia do wykonywania niezbędnych robót najpierw na gruntach obcych — np. dla przeprowadzenia głównego odpływu (i w tym celu mogą stosować częściowe wywłaszczenie za odszkodowaniem) — a następnie do przeprowadzania właściwych meljoracyj szczegółowych na gruntach poszczególnych udziałowców.

Spółki wodne dla meljoracyj szczegó- i na chemicznych: tlenki metali, rea-łowych są zazwyczaj dobrowolne, tam gując z wodą, dają związki chemiczne zaś, gdzie wchodzą interesy państwowe, zwane ogólnie alkaljami (zasadami), mogą mieć charakter przymusowy.    gdy tymczasem analogiczna reakcja

L. Gumiński. z metaloidami daje wr wyniku kwasy.

St. Raczyński: Meljoracje zapomoeą dynamitu (Przyroda i Technika, XI, 9).

METALE. (Tabl. 63—67). Gdy mówimy o masz^ynaeh, przychodzą nam mi-mowoli na myśl metale, z których są wykonane; gdy wspominamy o elektryczności, nie możemy pominąć kwe-stji miedzianych przewodów elektrycznych; gdy marzymy o podróży statkiem lub pociągiem, podświadomie myśl nasza ogarnia masy stali, z której są wykonane.

Metale bezsprzecznie zajmują pierwsze miejsce wśród używanych przez nas materjałów. Wpływ ich na rozwój cywilizacji i kultury jest ogromny, tak iż właściwie postęp ludzkości związany jest ściśle z postępem w środkach i sposobach otrzymywania i przerabiania metali.

Cechy fizyczne metali pozwalają na-ogół łatwo odróżnić je od innych ciał. Metale mają char .Kterystyczny dźwięk i połysk, posiadają naogół duże przewodnictwo cieplne i elektryczne, poddają się kuciu, walcowaniu, t. j. posiadają zdolność do odkształceń plastycznych. Są również w znacznym stopniu sprężyste i t. d.

Według pojęć chemji klasycznej chemicznie czyste metale są pierwiastkami, t. j. nie dadzą się rozłożyć na ciała prostsze (ostatnio jednak sprawa ustalenia tego pojęcia znacznie się skomplikowała).

Wszystkie pierwiastki dadzą się podzielić na metale i niemetale, zwane inaczej metaloidami. Podział chemiczny na te dwie grupy oparty jest nie-tylko na własnościach fizycznych, lecz

Poprzestając na tern ogólnem określeniu metali, będziemy niżej mówić o nich z punktu widzenia technicznego, t. j. o ich użyteczności w technice. Na wstępie zaznaczyć wypada, że w technice mamy do czynienia nie z czystemi chemicznie metalami, lecz ze stopami ich z innemi metalami lub metaloidami (najczęściej ze stopami wielu metali, w najprostszym wypadku — ze stopami podwójnemi). Jako przykład może posłużyć stal (stop żelaza z węglem), mosiądz (stop miedzi z cynkiem) i t. d., przyczem dodatki do metalu zasadniczego mogą być albo celowe, jak w przytoczonych wypadkach, albo mimowolne, nie dające się usunąć w trakcie przeróbki rud, z których otrzymujemy metale (-> Hutnictwo). Jeżeli przytem dodatki te wpływają szkodliwie na własności stopu, nazywamy je domieszkami szkodliwemi; do takich np. należy w stali siarka.

Wypada jeszcze nadmienić, że wszystkie metale i stopy mają budowę krystaliczną (tylko niekiedy daje się zauważyć budowa komórkowa).

Podstawowe własności metali z punktu widzenia techniki.

Metale mają ogromne zastosowanie w przemyśle współczesnym, przyczem w różnych jego gałęziach — zależnie od danej produkcji przemysłowej — stawia się metalom najróżniejsze wymagania. Na przewody elektryczne np. używramy metali przedewszystkiem o dobrej przewodności elektrycznej, do kon-strukcyj stalowych (np. mosty, żórawie portowe i t. d.) żądamy stali przedewszystkiem wystarczająco wytrzymałej, a jednocześnie ciągli we j, części maszyn

nie.

Madę rko ze Śrutom.

fe| ii

Ob-

gdzie: P — obciążenie zrywające,

F — przekrój pręta, prostopadły

100

o szybkim ruchu, np. w silnikach lotniczych, robi się z materjałów wytrzymałych i sprężystych.

W technice wyróżniamy' przedewszyst-kiem następujące cechy metali:

1)    wytrzymałość metalu na rozerwa-

2)    ciągliwość,

3)    twardość,

4)    sprężystość.

Pad bora staFa

^ Pręt zrywany

- P/cieżar

wiaderko ic

śrutem). •

Ryc. 64.

Przyjrzymy się dokładnie ryc. 64. Pręt badany a umocowano w uchwycie 6; do drugiego jego końca przymocowano wiaderko c, które będziemy stopniowo napełniać śrutem. W pewnej chwili opór pręta zostanie przezwyciężony przez ciężar śrutu, wskutek czego pręt ulegnie rozerwaniu; ciężar śrutu, który spowodował pęknięcie, nazywamy o b-ciążeniem zrywające m. ciążenie zrywające zależy od dwóch czynników: dobroci materjału badanego oraz przekroju pręta. Aby móc porównywać wyniki rozrywania rozmaitych materjałów, umówiono się dzielić je przez przekrój pręta zrywanego. W ten sposób uniezależniamy się od jego przekroju. Tak otrzymaną wartość nazywamy wytrzymałością doraźną metalu na rozerwanie, w skróceniu — wytrzymałością na rozerwanie, i o-znaczamy przez R. Więc: do jego osi.

Jeżeli więc np. P wynosi 100 kg, F — 5 mm, to mówimy, że materjał ma wytrzymałość na rozerwanie:

R 5

=.- 20 kilogramów na milimetr kwadratowy przekroju pręta, albo używając symboli wymiarowych: R — 20 kg/mm².

W technice wytrzymałość na rozerwanie jest cechą podstawową dla określenia dobroci materjału, zerwanie zaś pręta jest podstawową próbą wytrzymałościową. Technika rozrywania pręta w praktyce odbiega daleko od przytoczonego sposobu, pręt bowiem, wykonany w kształcie t. zw. próbki, wymaga obciążeń sięgających tysięcy, a nawet dziesiątków tysięcy kg. Stosuje się więc do tego specjalne maszyny. Na tabl. 63 podana jest fotograf ja takiej maszyny. Jej obciążenie maksymalne wynosi 50.000 kg. Próbkę umocowujemy w u-chwytach a; dolny uchwyt umocowany jest w kadłubie maszyny 6, górny — w ruchomej belce c. Doprowadzając płyn pod tłok d (niewidoczny na foto-grafji, położony wyżej), powodujemy jego ruch, a dzięki drągom e także ruch belki c wgórę. Odległość między uchwytami wzrasta i pręt ulega zerwaniu.

W technice dążymy do otrzymania materjałów o możliwie dużej wytrzymałości, przez to bowiem zmniejszać możemy przekroje części pracujących, zy-

575

Metale.

o»

l—

05

skując w wyniku na wadze konstrukcji, stopów twardych, niestety jednak du-Ma to specjalne znaczenie w lotnictwie, żej twardości metali towarzyszy zwykle konstrukcjach samochodowych i t. p.

Elementy maszyn lub konstrukcyj kruchość, cecha bardzo niepożądana, projektujemy zwykle tak, że siła roz- Materjały o dużej ciągliwości i twardo-ciągająca stanowi tylko część siły, któ- ści są też przedewszystkiem poszuki-raby mogła spowodować zerwanie. Ta- wane. kie obciążenie maszyny nazywamy o b-ciążeniem

Jest ono od trzech do dziesięciu razy żeli przedmiot wykonany z materjału mniejsze od obciążenia niszczącego, sprężystego poddamy obciążeniu (nie Umiejętne dobranie tej wartości jest przekraczającemu jednak pewnej warto-nader ważną rzeczą: zbyt małe obciążę- ści), które następnie usuniemy, przednie dopuszczalne powoduje wzrost cię- miot ten powraca do kształtów pierwot-żaru konstrukcji, natomiast zbyt duże nych. Przykładem tego może być np. może mieć fatalne skutki: walenie się budowli, załamywanie    się potężnych

konstrukcyj żelaznych, katastrofy lotnicze i t. d., w warunkach bowiem nieprzewidzianych, wyjątkowych, siła, według której obliczano    dany element,

może przekroczyć swą wartość normalną i przy zbyt wielkiem obciążeniu do-puszczalnem może nawet osiągnąć wartość obciążenia zrywającego, powodując oczywiście w skutkach katastrofę.

Pręt metalowy po zerwaniu zwykle powiększa swą długość początkową. Jeżeli po próbie złożymy obie połówki sprężyna spiralna (ryc. 65). Po zasto-pręta, to przekonamy się, że długość je- sowaniu i usunięciu obciążeń długość go w części poddanej rozrywaniu wzro- sprężyny L pozostaje praktycznie bez sła. Przyrost ten jest    skutkiem cią-    zmiany.    Obciążenie    takie    nie    może    być

gliwości materjału    pręta. Im ten    oczywiście    zbyt    duże:    po    przekroczeniu

przyrost jest większy, tern większą cią- pewnej jego wartości przedmiot już nie gliwość posiada materjał badany. Duża powraca do kształtu pierwotnego (np. ciągliwość gwarantuje większą trwałość sprężyna powiększy swą długość w sto-konstrukcji:    przy nieprzewidzianem sunku do pierwotnej). Jeżeli mamy

przekroczeniu obciążeń dopuszczalnych dwie sprężyny wykonane z różnych materjał ciągliwy tylko nieco się wy- tali, lecz identycznego kształtu, przy-dłuży, podczas gdy kruchy łatwo może ezem jedna ma większą wartość tego ulec pęknięciu.    obciążenia granicznego od drugiej, to

Twardość metalu jest także bar- mówimy, iż pierwsza jest wykonana dzo ważnym czynnikiem. Wzrost jej z materjału o wyższej granicy spręży-idzie przeważnie w parze ze wzrostem stości aniżeli druga, wytrzymałości metalu, służy więc nawet nieraz za miernik tej ostatniej. Na nie- wość, twardość i sprężystość metali są które elementy maszyn musimy używać przedmiotem badań t. zw. wytrzymało-

mała ciągliwość, albo inaczej — duża

Pojęcie sprężystości jest znane dopuszczalnem. każdemu z nas z życia codziennego. Je-

Ryc. 65.

me-

Wytrzymałość na zerwanie, ciągli-

ści materjałów. Materjał badany poddaje się przytem nietylko rozciąganiu, lecz i innym rodzajom obciążenia, np. zginaniu, ściskaniu i t. p. Do badań tych obecnie używa się bardzo różnorodnych i skomplikowanych maszyn; jedną z pośród nich opisaliśmy wyżej.

Metale poddawane są jeszcze poza tern próbom t. zw. technologicznym, przy pomocy których badamy te własności, które ważne są z punktu widzenia ich przeróbki na jakiś przedmiot użytkowy (np. zachowanie się jakiegoś metalu przy wielokrotnem przeginaniu próbki z niego sporządzonej, lub przydatność jego do kucia, spawania i t. d.). Próby te mają, podobnie jak i wytrzymałościowe, charakter nawskroś praktyczny i ulegają zmianom w zależności od przeróbki, której materjał ma podlegać.

Próby metalograficzne metali.

Obecnie duże znaczenie przy badaniach metali ma metoda obserwacji ich powierzchni pod mikroskopem. Powierzchnia ta musi być odpowiednio przygotowana: po uprzedniem wyszli-fowaniu i wypolerowaniu poddajemy ją trawieniu specjalnemi substancjami che-micznemi, zwanemi odczynnikami (są to przeważnie roztwory kwasów). Trawienie polega na nagryzaniu przez odczynnik powierzchni metalu; ponieważ poszczególne kryształy w stopach mają rozmaity skład chemiczny, ulegają więc działaniu odczynnika w różnym stopniu, wskutek czego powierzchnia przybiera pod mikroskopem wygląd mozaikowy i zapomocą specjalnych aparatów fotograficznych może być sfotografowana. Zdjęcia na tabl. 64 podają obrazy mi-krograficzne stali (stop węgla z żelazem) o różnej zawartości węgla (podanej w °/₀). Mamy tu dwa różne składniki: jeden zabarwiony ciemno i drugi — jasny.

Metalograf ja — nauka, która powstała względnie niedawno, a która ma już dzisiaj ogromne zastosowanie, zajmuje się między innemi i badaniami tego rodzaju.

żelazo i jego stopy.

Żelazo w stanie czystym ma w technice bardzo ograniczone zastosowanie. Wśród wielu jego stopów za najważniejszy uważać należy stop z węglem; o ile zawartość jego nie przekroczy l,7°/₀, stop taki nazywamy stalą. Stal wę-glista jako materjał konstrukcyjny posiada dużo zalet: przy zawartości węgla niezbyt dużej jest wystarczająco ciągli-wa, daje się kuć, walcować, przeciągać na zimno i t. d.; przy dużej zawartości węgla jest twarda i ma dużą wytrzymałość (ale staje się bardziej krucha). Na specjalną uwagę zasługuje zdolność stali poddawania się hartowaniu i odpuszczaniu. Jeżeli stal węglistą, ogrzaną do określonej temperatury, raptownie oziębimy, np. przez zanurzenie w zimnej wodzie, własności tej stali ulegają gruntownej zmianie: staje się ona twardsza i wytrzymalsza, ale jednocześnie i bardziej krucha (analog, do wzrostu zawartości węgla). Dla złagodzenia tej ostatniej, tak niekorzystnej cechy stosują zwykle t. zw. odpuszczanie hartowanej stali. W tym celu ogrzewa się ją ponownie do temperatury znacznie niższej od temperatury hartowania (ale też zupełnie określonej) i następnie daje jej się stygnąć powoli na powietrzu. Wskutek tego zabiegu traci nieco stal na twardości i wytrzymałości, ale zyskuje na ciągliwości.

Zastosowanie stali jest bardzo szerokie: stali o wytrzymałości na rozerwanie mniejszej od 70 kg/mm² (zwanej też nieraz stalą konstrukcyjną) używamy na t. zw. żelazo profilowe (na mosty, dźwigi oraz wogóle w budownictwie maszynowem), na blachy kotłowe, nity,

śruby, osie wagonowe, wały, transmisje dzo staranne przekuwanie, uzyskiwano (pędnie), wały wykorbione najrozmait- tą drogą doskonałe zmieszanie się czą-szych silników, obręcze kół i wiele, wie- stek stali o rozmaitej wytrzymałości, le innych części maszynowych; stali Szablę wykonaną ze stali damaseeń-o wytrzymałości wyższej — na sprę- skiej można zwijać jak sprężynę a jed-żyny, szyny kolejowe, piłki do metalu, nocześnie przecinać nią przedmioty ze młotki, pilniki oraz najrozmaitsze na- stali miękkiej; nic dziwnego, że broń rzędzia do obróbki metali i t. d.    taka była prawdziwym postrachem dla

obniżenie ceny stali i żeliwa, czyniąc je materjąłem użytku codziennego.

Stopy żelaza z metalami.

szem dziesięcioleciu obecnego wieku — dzięki niebywale szybkiemu rozrostowi przemysłów samochodowego i lotniczego — powstaje potrzeba zastosowania do rozmaitych celów stali o specjalnie wysokich własnościach wytrzymałościowych. Ukazały się wówczas t. zw. stale specjalne (stopowe), które, poza żelazem i węglem, zawierają jeszcze specjalne dodatki, np. nikiel (Ni), chrom (Cr), wolfram (W), mangan (Mn) i t. d. Niekiedy dodajemy jednocześnie kilka dodatków. W ten sposób powstają np. stale chromoniklowe. Wyrób stali stopowych nastręcza większe trudności aniżeli wyrób stali węglistych, poza tern kosztowne dodatki powodują w wyniku ich wysoką cenę. Zawartość dodatków w stalach stopowych może wahać się od ułamka procentu do nawet kilkudziesięciu procent — zależnie od przeznaczenia stali. Stal np. niklowa, używana na części samochodowe i części silników lotniczych, zawiera przeważnie około 3% niklu. Przy wzroście zawartości niklu do dwudziestu kilku % stal

Stopy żelaza z węglem o zawartości nieprzyjaciół, których broń była wyko-węgla powyżej 2,2% (do kilku procent), nana ze stali miękkiej, z dodatkiem krzemu (od 0,3 do 2,5%), Zaznaczyć tu wypada, że przyczyną używane są do rozmaitych odlewów, wziętości stopu żelaza z węglem są niezwykle z tego materjału odlewamy tylko jego zalety, lecz przedewszystkiem części maszyn lub przedmioty mniej powszechność rud żelaznych. Postęp narażone na uderzenia, wstrząsy i t. d. w dziedzinie przeróbki rud żelaznych Do często spotykanych odlewów zali- i ich obfitość wpłynęły decydująco na czarny np. kadłuby maszyn, rury, kraty, naczynia gospodarskie, koła zębate, słupy i t. d. Materjał tych odlewów określamy ogólną nazwą żeliwa. Otrzymujemy je z surowca wielkopiecowego, Pod koniec zeszłego stulecia i w pierw-odpowiednio przetopionego (—> Hutnictwo). Do odlewów o dużej twardości i wytrzymałości możemy również użyć stali o specjalnym składzie. Materjał taki nazywamy staliwem. Wykonanie odlewów ze staliwa jest znacznie kłopot-liwsze aniżeli ze stali.

Wśród wielu dodatnich cech stali należy wymienić jeszcze zdolność do nawęglania: jeżeli kawałek stali miękkiej prażyć w otoczeniu sproszkowanego węgla (z dodatkami specjalnemi), to powierzchnia stali, chłonąc w siebie węgiel, daje w rezultacie tak twardy materjał, iż można nim krajać szkło (stal o dużej zawartości węgla). Nasycenie jednak węglem następuje nie-głęboko i wewnątrz twardość stali pozostaje bez zmian. Proces ten nazywamy nawęglaniem stali. Nawęglanie (inaczej cementowanie) stosowane było już oddawna przy wyrobie broni siecznej.

Ponieważ sposób ten najszerzej stosowany był w Damaszku, więc i stal tę nazwano damasceńską. Ponieważ przy wyrobie jej stosowano pozatem i bar-

staje się niemagnetyczna, wykonujemy więc z niej pudełka do kompasów, rury do peryskopów i t. d.

Nadzwyczajny rozwój przemysłu chemicznego zmusił do poszukiwania gatunków stali nie ulegających zbyt szybko niszczącemu działaniu substancyj chemicznych, przedewszystkiem kwasów'. Powstały więc stałe kwasoodpome (np. stal chromoniklowa o zawartości chromu od 14—19°/o, niklu od 8—12°/₀). Wykonujemy z nich najrozmaitsze przewody, zbiorniki i części maszyn będących w bezpośredniem zetknięciu z kwasami.

W wielu wypadkach części najrozmaitszych maszyn ulegają zetknięciu z wro-dą, narażone są np. na działanie deszczu i śniegu, co powoduje ich rdzewienie. Rdza jest wogóle najgorszym wrogiem instalacyj fabrycznych. Istnieją specjalne gatunki stali ulegających rdzewieniu w bardzo małym stopniu (np. stale o zawartości chromu 13 do 22°/) o Zwiemy je stalami nierdzewnemi. W życiu codziennem spotykamy się dość często z temi stalami (z takich stali robione są np. scyzoryki, a zwłaszcza widelce i noże). Poza tern mamy jeszcze stale ogniotrwałe, magnetyczne, niemagnetyczne, narzędziowe i wiele innych.

Stopy innych metali.

Stopy najróżniejszych metali są ogromnie liczne. Poniżej podajemy te, które mają największe zastosowanie w technice.

Glin (aluminjum), magnez i ich stopy.

Zastosowanie glinu w przemyśle i do wyrobów codziennego użytku wzrasta z każdym dniem, glin bowiem ma cały szereg bardzo poważnych zalet, a mianowicie dużą odporność na działanie atmosferyczne i lekkość (jest niemal trzykrotnie lżejszy od żelaza) ; stosujemy go też chętnie tam, gdzie zależy nam na zmniejszeniu ciężaru konstrukcji, a więc w lotnictwie, przy budowie wagonów motorowych, ostatnio nawet do zwykłych wagonów, na wyroby gospodarskie, np. rondle i t. d. Do wyrobów tych używamy zwykle nie technicznie czystego glinu (t. j. z domieszkami rud), lecz stopów jego, gdyż własności wytrzymałościowe ich są lepsze. Odróżniamy dwa rodzaje tych stopów': 1) przydatne na odlewy, 2) przydatne do kucia i walcowania.

Do grupy drugiej należy przedewszystkiem duralumin (zwany też czasem d u r a 1 e m), zawierający 4°/0 miedzi, po 0,5% manganu i magnezu oraz 0,6°/o krzemu (niekiedy ślady innych metali).

Jedynym stopem kuźniczym wytwarzanym w Polsce jest t. zw. a 1 u p o-1 o n o dobrych własnościach wytrzymałościowych.

Glin, jako czysty metal w postaci szarego błyszczącego proszku, został otrzymany względnie niedawno, bo w 1827 roku. Cena jego, z powodu trudności otrzymania zapomocą ówczesnych metod, była bardzo wysoka: kilogram glinu kosztował do tysiąca złotych. Z polepszeniem jednak metod otrzymywania cena ta szybko spadała i np. w roku 1900 wynosiła już kilka złotych. Równocześnie wzrasta w szybkiem tempie światowa produkcja glinu: w roku 1885 produkcja wynosiła tylko 3 tonny, w 1925 — 180.000 tonn.

Stopy ultralekkie otrzymujemy ostatnio dzięki stopom magnezu. Jest on niemal dwukrotnie lżejszy od glinu. W Europie stopy te rozpowszechnione są pod nazwą elektronów (przy-czem również odróżniamy elektrony odlewnicze i walcowane).

Miedź i jej stopy.

Miedzi używamy przedewszystkiem na przewody elektryczne, przewodnictwo jej bowiem jest bardzo wysokie;

oprócz tego jest ona odporna na dzia- lecz w tysiącznych częściach (próbach), łania atmosferyczne.

Czyste metale szlachetne przeważnie

Na rozmaite wyroby przemysłowe mają zastosowanie jako stopy. Srebro używana jest miedź przeważnie jako używane jest w stopach z miedzią lub stop z cynkiem (mosiądz) albo złotem. Stopy srebra z platyną mają

z cyną (b r o n z).

zastosowanie w złotnietwie, dentystyce Mosiądz jest tańszy od bronzu (cynk i elektrotechnice. Stopy złota z platyną bowiem jest znacznie tańszy od cyny), stosują w jubilerstwie. Monety złote są ma więc szersze zastosowanie. Gdy wykonywane przeważnie ze stopu w stopie miedzi z cynkiem zawartość o składzie 90°/₀ złota i 10°/₀ miedzi, pierwszej przekracza 72°/₀, stopy te Platyna odporna na działania chemicz-zwiemy tombakami. Mosiądze i tom- ne i posiadająca wysoką temperaturę baki są plastyczne, są więc używane topliwości, używana jest w przemyśle na wyroby ciągnione, kute, tłoczone chemicznym i na aparaturę laborato-i t. d., np. na najrozmaitsze części in- ryjną.    St. Żukowski.

karabinowych i armatnich.

Bronzy o zawartości miedzi 7—8°/0 używane są również na armatury, części aparatów i t. d. Bronzami nazy- jest to nauka zajmująca się badaniem wamy też stopy miedzi z manganem zjawisk fizycznych, zachodzących w o-(bronz manganowy), z glinem taczającem nas zewsząd morzu powie-(bronz glinowy, zwany też bron- trza atmosferycznego.

Wielkości charakteryzujące stany

Na medale, monety i t. p. stosujemy i zjawiska fizyczne atmosfery nazywają zwykle bronzy zawierające cyny od 3 się elementami meteorologicznemi. do 5°/₀ i trochę cynku (około 1 °/₀). Do najważniejszych z nich należą. Na dzwony używamy bronzu o zawarto- promieniowanie słoneczne, ciśnienia ści cyny ponad 20°/₀. Bronz używany powietrza, temperatura, wilgotność, na odlewy artystyczne powinien dokład- opad atmosferyczny i wiatr. Odpowiednie wypełniać formę, mieć ładny kolor nio do głównych objektów badań: po-i t. zw. patynę. Bronzy takie zwane są gody i klimatu, meteorologja dzieli się niekiedy spiżami.

strumentów, śruby, armatury do kotłów Piśmiennietw0: St. A n e z y c: Technicz-parowych, okucia i inne. Wsrod tych m stopy metalii Lwów 1928 gfc An_ stopów zasługuje na uwagę t. zw. poł- czyc: żelazo, Warszawa - Kraków. W. tombak (o zawartości miedzi 67°/₀). Broniewski: Zasady metalografji, War-Jest on używany np. do wyrobu łusek szawa-Lwów 1922 i St. Anczyc: Hartowanie stali, Lwów 1926.

Meteorologja

METEOROLOGJA.

żalem) i inne.

Inne metale.

stwach atmosfery (od kilkuset metrów

na pogodoznawstwo (inaczej: meteoro-logję synoptyczną) i klimatologję. Ostatnią niektórzy uczeni zaliczają do Ze względu na zastosowanie w złot- nauk geograficznych lub uważają ją nictwie i w przemyśle na uwagę zasłu- za samodzielną dyscyplinę naukową, gują jeszcze metale szlachetne: Oddzielną gałąź meteorologji stanowi srebro, złoto i platyna. Mają aerolog ja, zajmująca się badaniem one duże przewodnictwo elektryczne zjawisk zachodzących w górnych war-i są odporne na działanie chemiczne.

W przemyśle zawartość tych metali do kilku, a nawet kilkudziesięciu kilo-w stopach podaje się nie w procentach, metrów).

Pogoda).

Służba meteorologiczna.

Z zakresu i charakteru badań właściwych meteorologii wynika, że doświadczenia laboratoryjne odgrywają w niej rolę zgoła drugorzędną. Labo-ratorjum meteorologa — to cała atmosfera: im z większej ilości miejsc i im dokładniej ją zbada, tern lepiej pozna prawa rządzące zjawiskami w niej za-chodzącemi.

Dla rozwoju więc meteorologji konieczne jest urządzenie znacznej liczby punktów obserwacyjnych, t. j. punktów, na których zjawiska meteorologiczne są stale i systematycznie obserwowane. Setki i tysiące takich punktów, zwanych stacjami meteo-rologicznemi, funkcjonujących na powierzchni globu ziemskiego, stanowi to, co nazywamy służbą meteorologiczną. Służba meteorologiczna dostarcza przedewszystkiem materjału obserwacyjnego do badań nad atmosferą, poza tern służy licznym celom praktycznym w rozmaitych dziedzinach działalności człowieka, a więc przedewszystkiem dla prognoz pogody na użytek szerokiego ogółu, dla t. zw. ochrony meteorologicznej komunikacji lotniczej (gdzie znaczenie jej można porównać ze znaczeniem semaforów na kolejach żelaznych), dla celów rolnictwa, leśnictwa, ogrodnictwa i t. p. W czasie wojny służba meteorologiczna (odpowiednio wtedy zorganizowana) oddaje wielkie usługi w walkach powietrznych, gazowych, a także przy strzelaniach artyleryjskich, zwłaszcza z dział dalekonośnych.

Światowa służba meteorologiczna ma charakter jednolity, t. zn. że wszystkie sieeie meteorologiczne pracują według jednej i tej samej instrukcji, jednego i tego samego schematu obserwacyj (z małemi odchyleniami). Możliwe to jest dzięki istnieniu Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej, będącej zrzeszeniem instytucyj meteorologicznych, zarządzających sieciami meteo-rologicznemi w poszczególnych państwach. M. O. M. składa się przedewszystkiem z różnych komisyj specjalnych (np. klimatologicznej, chmur, in-formacyj synoptycznych i t. p.), Konferencji Dyrektorów wszystkich służb meteorologicznych i Międzynarodowego Komitetu Meteorologicznego, jako instancji najwyższej. Uchwały komisyj, aprobowane przez Konferencję Dyrektorów i Międzynarodowy Komitet Meteorologiczny, stają się prawem, które obowiązuje wszystkie służby meteorologiczne świata.

W Polsce sieć meteorologiczna, licząca około 1500 stacyj, pozostaje pod zarządem Państwowego Instytutu Meteorologicznego, mieszczącego się w Warszawie, w pałacu Staszica. (Por. art. Klimat, Obłoki, Opady atmosferyczne,

E. Gumiński.

MIARA W GEOMETRJI. Rozpocznijmy od przykładu z praktyki życiowej. Jakiekolwiek wzięlibyśmy dwa kawałki drzewa, zauważymy między niemi wiele różnic i wiele podobieństw. Różnice te niezawsze muszą być dla nas istotne. Gdy np. chodzi o palenie tern drzewem, jest dla nas dość obojętne, że jeden kawałek drzewa jest prosty, a drugi wygięty: z naszego punktu widzenia mogą one, mimo różnicy kształtów, mieć zupełnie tę samą wartość. Z drugiej strony dwa podobne kawałki, z których jeden jest dłuższy, drugi — krótszy, porównywane pod względem użyteczności w paleniu, nie będą już dla nas jednakowe. Zauważmy jeszcze, że może się zdarzyć, iż dwa kawałki drzewa, złożone razem, dawać będą tyleż ognia (a więc przedstawiać będą dla nas tę samą wartość), co inny, grubszy kawałek.

Jeśli teraz zastanowimy się ogólnie, na czem polega i do czego służy mierzenie tworów (figur) geometrycznych, to u podstawy zauważymy właśnie podobny rodzaj porównywania. Znowu mając dwa różne przedmioty, odmienne pod niektóremi względami (jak poprzednio prosty i wygięty kawałek drzewa), uważać je możemy za równe, jednakowe, o ile tylko niema między niemi różnic w zakresie, który dla nas w danej chwili jedynie jest miarodajny (jak palenie tern drzewem). Zależnie więc od tego, jakie cechy przedmiotów są dla nas istotne, rozważamy ich równość pod takim lub innym wględem (równość względną). W wyniku porównywania może też się okazać, że jeden przedmiot jest — znowu pod jakimś określonym względem — większy, cięższy, wyższy, bardziej wartościowy (w naszym przykładzie: kawałek drzewa dający więcej ognia) niż drugi; wtedy obok równości i nierówności względnej wchodzi w grę jeszcze rozróżnienie dwóch przeciwnych nierówności: „A jest większe (cięższe... i t. p.) niż B“, „A jest mniejsze (lżejsze... i t. p.) niż B“. Gdy rozróżnienie takie jest możliwe, mówimy o danych przedmiotach i o właściwości, którą rozpatrujemy, że przedmioty te stanowią klasę wielkości względem tej właściwości. Nadto nieraz możemy przedmioty należące do klasy wielkości składać, dodawać, tworząc w ten sposób nową wielkość (jak w naszym przykładzie, gdzie dwa kawałki drzewa złożone razem mogły dawać tyle ognia, co inny kawałek).

dzić zapomocą ruchu (-> Geometrja) do tego, by każda część jednego przedmiotu pokrywała się z częścią drugiego i naodwrót (takie jest mniej więcej dawne określenie, przeciw któremu trzeba wysunąć szereg zarzutów; nauka zna oczywiście ujęcie ściślejsze, ale do naszych celów i tamto wystarcza). Byłoby wygodnie, gdyby przystawanie czyniło z figur geometrycznych klasę wielkości: wydaje się mianowicie naturalnem zde-finjowanie figury a jako większej od figury b, gdy b przystaje do pewnej części b' figury a (ryc. 66). Jeśli chodzi

Ryc. 66.

Przystawanie i równoważność.

Bardzo częsio mamy do czynienia z równością względną, polegającą na geometrycznem przystawaniu: dwa przedmioty (figury przystają, jeśli niema między niemi róż- ciu takiej definicji można wskazać dwie nic przestrzennych, poza ich położeniem, bryły, np. czworościan foremny i sze-t. j. dokładniej: jeżeli można doprowa- ścian, które będą nieporównywalne.

o odcinki prostolinjowe, jest to dobra definicja „większości". Naogół jednak może się zdarzyć, że z dwóch figur nieprzystających a i c żadna nie przystaje do części drugiej, czyli a nie jest równe, większe ani mniejsze od c: są one nieporównywalne. Okoliczność ta jest niedogodna i daje asumpt do ważnych mody-fikacyj przyjętej początkowo definicji równości, jako przystawania. — Przy budowie namiotu w razie potrzeby tniemy i zszywamy płótno: kawałek płótna można rozciąć i potem tak zszyć, aby otrzymać kawałek przystający do innego; podobnie odcinek a na ryc. 66 można rozciąć na dwa: bf i d', z których po odpowiednich ruchach da się złożyć figura c; — w tych przypadkach możemy też mówić, w innem, szerszem niż poprzednie} znaczeniu, że odpowiednie figury (np. a i c) są równe. Równość ta sprowadza się do t. zw. równoważności figur przez rozkład na części przystają-geometryczne) ce; okazuje się wszakże, że i po przyję-

Miara liczbowa.

A przecież, jeśli do dwóch naczyń: czworościennego i sześciennego nasypiemy piasku, to jedno musi go zawierać więcej albo oba — jednakową ilość: ziarnka piasku dają się bowiem liczyć, ważyć — wyrazić w liczbach. Liczby, które wyrażają np. długość odcinków, niezawsze oczywiście będą naturalne, a odkąd Pitagoras wykrył odcinki niewspółmierne, wiadomo że nawet niezawsze będą wymierne (-» Arytmetyka oraz Liczba i cyfra); długości odcinków można natomiast mierzyć w liczbach rzeczywistych. Takie mierzenie jest niejako uogólnieniem liczenia. Prawidłowość rządząca tą klasą wielkości (odcinkami, zarówno jak liczbami rzeczywistemi) jest bardzo nęcąca: byłoby dobrze, gdyby każdej figurze a można było przyporządkować (-> Funkcja) miarę, t. j. liczbę rzeczywistą nie-ujemną, tak by były spełnione warunki następujące:

1° ilekroć figura a' przystaje do figury a", miara figury a' równa jest mierze figury a";

2° miara figury złożonej z figur a' i a" nie zachodzących na siebie jest równa sumie liczb wyrażających miary figur a' i a".

Równemi nazwałoby się wtedy figury, których miary są liczbowo równe. Nie-porównywalność figur znikłaby więc zupełnie.

W ścisłym wykładzie geometrji musimy dopiero dowodzić, że taką miarę można zdefinjować dla danego rodzaju figur. Nasza „intuicja" podpowiada jednak odrazu — i, jak się okazuje, słusznie — że dla figur, któremi zazwyczaj operujemy w geometrji, taka miara długości, pola czy objętości da się określić, i to nawet — jeśli ustalić jednostkę miary — w jeden tylko sposób.

Miara A>wymiarowa w przestrzeni n-wymiar owej.

Matematycy nazywają często przestrzeń przestrzenią trójwymiarową, płaszczyznę przestrzenią dwuwymiarową, a linję prostą przestrzenią jednowymiarową. Podobnie nazywają długość (li-nij), pole (powierzchni) i objętość (brył) miarą jedno-, dwu- i trójwymiarową. Linje i ich długość można oczywiście rozważać nietylko w przestrzeni jednowymiarowej (odcinki), ale także w dwuwymiarowej (np. okrąg koła) lub w trójwymiarowej (np. linja śrubowe, którą tworzy kant korkociągu). Powierzchnie i ich pola bada się nietylko w płaszczyźnie (np. powierzchnia koła), ale i w przestrzeni trójwymiarowej (np. powierzchnia kuli). — W ten sposób otrzymujemy miarę fc-wy miarową w przestrzeni w-wy miarowej, gdzie liczby A; i w są równe 1, 2 lub 3, przyczem k^n.

Długość (k = 1).

Pomijając przypadek prostej (n = 1), o którym już mówiliśmy, przechodzimy do mierzenia długości linij na płaszczyźnie (w = 2). Długość odcinków mierzy się tu, jak na linji prostej, a długość li-nji łamanej, t. j. złożonej z szeregu odcinków o odpowiednio wspólnych końcach, określa się jako sumę długości tych odcinków. Długość linji krzywej mierzy się zapomocą długości linij łamanych, któremi tę krzywą można aproksymo-wać, czyli przybliżać. Tak np. okrąg koła można aproksymować zapomocą wielokątów foremnych wpisanych lub opisanych na nim. Obwód takiego wielokąta nie jest jeszcze żądaną długością okręgu, ale gdy zwiększamy nieograniczenie liczbę boków tych wielokątów foremnych, to obwody ich dążą do pewnej granicy, którą właśnie przyjmuje się za długość okręgu koła. Ścisłe i ogólne określenie długości linji krzywej jest możliwe dopiero na gruncie rachun-

ku całkowego (-» Nieskończonościowy w przestrzeni trójwymiarowej określa rachunek), który dostarcza też sposobów się metodami rachunku całkowego, któ-na wyliczanie długości różnych li- rych idea polega na aproksymacjach nij: jeżeli np. koło o promieniu a toczy przez wielokąty. Wymieńmy przykłado-się po prostej, to długość krzywej (t. zw. wo, że pole elipsy, której osie mają dłu-cy kio idy), zakreślonej przez punkt gości 2a i 26 (ryc. 68) wynosi 7rab, skąd okręgu w czasie całkowitego obrotu, wy- otrzymujemy, gdy a=b, pole koła tto². nosi 8a.    “

Ryc. 68.

Obliczanie miar rozmaitych tworów geometrycznych nie wyczerpuje oczywiście zagadnień związanych z długością i polem. Matematycy wszelkich czasów zajmowali się najrozmaitszemi problematami z tego zakresu. Wymienimy więc przedewszystkiem kwadraturę koła, omówioną już na innem miejscu (-»Matematyka). Podamy dalej twierdzenie dotyczące t. zw. z a-gadnienia izoperymetrycz-n e g o (którego historja sięga podania o królowej Dydonie, założycielce Kartaginy) : z pośród wszystkich linij zamkniętych o danym zgóry obwodzie największe pole ogranicza okrąg koła (a jednocześnie : z pośród wszystkich obszarów o polu danem zgóry koło ma najmniejszy obwód).

Gdy lin ja położona na płaszczyźnie nie jest ograniczona (czyli gdy nie mieści się wewnątrz żadnego koła, jak np. eała linja prosta), to nie można przypisać jej żadnej określonej długości, już bowiem pewne jej części ograniczone mają długość tak wielką, jak nam się podoba. Mówi się wtedy, że linja ta ma długość nieskończoną. Istnieją nawet li-nje krzywe ograniczone, które mają długość nieskończoną (np. pewnego rodzaju spirale, obwijające się nieskończenie wiele razy naokoło pewnego punktu — por. ryc. 67).

Ryc. 67.

Objętość (k = 3).

Określenie objętości wielościanów na-

Pole (k — 2).

Dobrze znane określenie pola prostokąta pozwala określić pole dla wszyst- stręcza większe trudności niż określenie kich wielokątów. Dowodzi się bowiem, pola wielokątów. W wiadomy sposób że każdy wielokąt można w taki sposób określamy objętość prostopadłościanu, rozbić na trójkąty i tak te trójkąty na- Wielościanom, które są równoważne stępnie złożyć, że otrzyma się prostokąt pewnemu prostopadłościanowi przez roz-(równoważność przez rozkład na części kład na wielościany przystające, przy-przystające). Jako pole badanego wielo- pisuje się oczywiście tę samą, co i je-boku przyjmujemy pole otrzymanego mu, objętość. Istnieją wszakże wielościa-prostokąta. Pola obszarów płaskich, ny (np. ostrosłupy), które nie są równo-ograniczonych linjami krzywemi, jako ważne przez rozkład żadnemu prosto-też pola powierzchni umieszczonych padłościanowi. Dla określenia objętości

takich wielościanów, jako też brył ograniczonych powierzchniami krzywemi, używa się metody kolejnych aproksyma-cyj (np. przez równoległośeiany).

Metoda ta — jak i w przypadkach poprzednich — znajduje ujęcie ogólne wr rach. całkowym. — Podajemy, w charakterze przykładu, objętość pierścienia

Rye. 69.

(ryc. 69), który powstaje wskutek obrotu koła o promieniu r dokoła prostej leżącej w tej samej płaszczyźnie i odległej od środka koła o a (przyczem a > r) : wynosi ona 2 ar²?rz.

W obliczeniach bardziej skomplikowanych zadowalamy się często sposobami przybliżonemu

Ważną własność objętości brył formułuje t. zw. zasada Cavalieriego: gdy dwie bryły przecinane płaszczyznami równoległemi do pewnej ustalonej płaszczyzny dają w przekroju figury o równych polach, to bryły te mają jednakową objętość (ryc. 70).

Ryc. 70.

W związku z tern (-»Czas astronomiczny), że rok liczy około 360 dni, podzielono kąt pełny (okrąg koła) na 360 stopni (symbol: °). Kąty mierzą się więc w liczbach od 0° do 360° (kąty wy-pukłe od 0° do 180°); poza tern posługujemy się niekiedy 1) kątami większe-mi (np. 810°), odpowiadającemi niejako pewnej liczbie całkowitych obrotów po okręgu od punktu początkowego i dalszemu jeszcze obrotowi o kąt mniejszy (np. 810° = 360°. 2 + 90°) ; 2) kątami ujemnemi, przebiegaj ącemi jakgdyby w odwrotnym kierunku (zazwyczaj za dodatni uważa się kierunek przeciwny kierunkowi obrotu wskazówek zegara).

Poza tem w praktyce używa się zrzad-ka jako jednostki części kąta pełnego; dla małych zaś kątów jeszcze t. zw. tysiącznej, t. j. nie j^-pkąta pełnego, lecz kąta x, który leży naprzeciw przyprostokątnej 1 m w trójkącie prostokątnym o drugiej przyprostokątnej

1 km (tg x = toStt) •

Teoretycznie najważniejsza jest łukowa miara kąta: jeżeli ze środka koła jako wierzchołka poprowadzić kąt, któryby odciął na okręgu łuk o długości równej promieniowi, to kąt ten ma miarę 1 radiana (w przybliżeniu 57°). 360° = 27t radjanów.

Znaczenie mierzenia.

Mierzenie, pewnego rodzaju liczbowe ujęcie rzeczywistości, jest potężnem narzędziem metodologicznem. Wszystko niemal, co poddaje się ściślejszemu badaniu naukowemu, staramy się mierzyć.

W rozwoju samej matematyki zagadnienia miary odgrywają rolę pierwszorzędną. Wiążą się z tym tematem najpoważniejsze problematy matematyki starożytnej. Zagadnienia mierzenia długości odcinków powodują rozszerzanie pojęcia liczby. Zagadnienia mierzenia pól

szukaj w tomie piątym!

■ A. Lindeńbaum i E. Szpilrajn.

i objętości były jedną z przyczyn powstania i rozwoju rachunku różniczkowego i całkowego, będącego niewątpliwie jednern z najwspanialszych dzieł czasów nowożytnych. I ostatnio matematycy interesują się wieloma kwestjami, dotyczącemi miary, a zaliczającemi się do teorji mnogości (-» Zbiór) i teorji prawdopodobieństwa (-»Prawdopodobieństwo).

O różnych zagadnieniach związanych z mierzeniem wielkości fizycznych i o sposobach, możliwie prostych, albo możliwie dokładnych, wykonywania takich pomiarów (w szczególności o przyrządach do tego celu służących) dowie się czytelnik z innych artykułów (-» np. Pomiary)

W związku z niektóremi kwestjami poru-szonemi wyżej por.Ł klasyczną rozprawę H. von Helmholtza: Liczenie i mierzenie z punktu widzenia teorji poznania (przek. L. Silbersteina, Warszawa 1901), coprawda pod względem ścisłości i w niektórych poglądach przestarzałą.

MIASTA. (Tabl. 68—72). Miasta powstały wskutek zagęszczenia się ludności na dogodnych terenach osadniczych ; motywem takiego skupienia się było szukanie ochrony życia i mienia mieszkańców oraz konieczność wymiany tworów pracy ludzkiej. Miasta tworzą gromadny, zbiorowy byt ludzki, który rozwija się w ciągu wieków, zmienia się, rozrasta i rozkwita, albo zczasem, chyląc się ku upadkowi, powoli zanika i zamiera. Miasta są już wyrazem daleko posuniętej cywilizacji, charakteryzuje je bowiem nietylko skupienie ludności, ale i zorganizowane współżycie ludzi, wzajemna zależność gospodarcza, współpraca w zaspokajaniu potrzeb pod wspólną dla wszystkich ochroną prawną i polityczną.

Czynniki wpływające na powstawanie miast.

Najróżnorodniejsze czynniki wpłynęły na powstanie miast i ich rozwój lub upadek. Najczęstszym twórcą miast są drogi wodne (wspaniały i wczesny rozwój miast śródziemnomorskich) i lądowe (świetność miast europejskich w średniowieczu, dzięki pośrednictwu handlowemu między europejskim zachodem a azjatyckim wschodem). Miasta powstawały na węzłach i rozstajach dróg, a zwłaszcza na przecięciach się linij lądowych i wodnych, u przejść rzecznych i ujść, albo na wysepkach rzecznych (Paryż). Także na wyższych, trudno dostępnych punktach terenu tworzyły się ośrodki obronne okolicy, t. zw. grody, rodzaj warowni pierwotnych. Potrzeby gospodarcze ich załóg zaspokajało zazwyczaj niżej położone podgrodzie, skupiające zapasy żywności i rękodzieł. Tu w równych odstępach czasu odbywała się wymiana wytworów między przyjezdnymi kupcami i ludnością okoliczną; w ten sposób wytworzyły się zczasem targi, miejsca zaś targowe przybrały nazwę od dni, w których się targi odbywały. Do dziś np. mamy miejscowości w Polsce o nazwie: Sobota, Piątek, Środa.

Także wokół sławnych świątyń i kościołów, będących celem pielgrzymek ludności z bliższej i dalszej okolicy, tworzyły się zczasem zwarte osiedla. W wielkiej mierze przyciągały również ludność dwory panujących i dostojników duchownych i świeckich. Rozwinęło się też wiele osad stałych o miejskim charakterze gospodarczym w miejscach postoju wojsk i obozowisk wojennych lub tam, gdzie ujawniały się bogactwa ziemi; i dzisiaj jeszcze powstają miasta w miejscach odkrycia pokładów nafty, rud kruszcowych lub węgla kamiennego.

Wcześniej niż inne ochronę prawną

Pujfi •. y

uzyskały miejsca targowe; ochrona ta polegała na ustanowieniu prawa targowego, zabezpieczającego sprzedawcom i nabywcom swobodną i spokojną wymianę towaru. Za tę ochronę prawną składali kupcy opłaty na rzecz pana miejscowości; w miejscowości takiej skupiali się też rzemieślnicy, zachęceni do osiadania łatwością zbytu swych wyrobów i zabezpieczeniem spokoju pracy. W miejscowościach takich wytworzyło się zezasem prawo miejskie, które regulowało stosunki współżycia handlowo-rzemieślniczej ludności miast i określało obowiązki względem właścicieli terenów, na których powstały miejskie skupienia.

lis

Ryc. 71. Plany miast samorodnie powstałych.

Płynące od ludności miejskiej opłaty stanowiły spore dochody dla panów miast i stąd powstała wśród nich dążność do zakładania miast nowych. Obok więc miast powstających powoli z drobnych ośrodków gospodarczych w ciągu dłuższych okresów czasu powstawały też miasta w krótkim czasie z woli człowieka, zazwyczaj regularnie wytyczone w terenie.

Początki miast łatwo odczytać w ich planach, nawet zupełnie współczesnych. Miasta powstałe drogą powolnego rozwoju z drobnego zalążka gospodarczego na węźle dróg, u przejścia wodnego, na podgrodziu czy obok kościołów i klasztorów mają linje ulic kręte i krzywe,

V.

■firn

Ir

PoSNAN.

y,- y ó

Ryc. 72.

Plan miasta regularnie wytyczonego. Poznań.

a place niewielkie o nieregularnych kształtach. Kształt całości jest czasami podłużny, a często wszystkie ulice zbiegają ku placowi głównemu, jak promienie do środka koła. Linje proste i regularne czworoboki cechują plany . miast odrazu założonych. Już w głębokiej starożytności powstawały miasta regularnie wytyczane, np. miasta etruskie, odrazu także budowano niektóre stolice wielkich władców ówczesnych.

Rozwój organizacji miejskiej.

Jak ośrodkiem miast starożytnych bywało zazwyczaj miejsce kultu religijnego, świątynia czczonego bóstwa, tak ośrodkiem miast w średniowieczu powstałych był zawsze plac główmy, czyli rynek, na którym koncentrował się rząd. miasta i jego życie gospodarcze. Z rogów rynku, a czasami i z środków' jego boków wychodziły ulice, ograniczone w swej długości obwodem murów miejskich. Dla bezpieczeństwa bowiem życia i mienia mieszkańców ograniczano wymiar dawnego miasta murami, nie licząc się z możliwością jego rozrostu. Wyloty najważniejszych ulic zamykały bramy obronne, łączące miasto z zewmętrznym światem. Za bramami najczęściej powstawały przedmieścia, na których osiadała ludność, nie mieszcząca się już w obrębie murów miejskich.

Miasto odcinało się od otaczającego je terytorjum rolniczego nietylko mu-rami, ale także i handlowo-rzemieślni-czem zajęciem swej ludności i swem własnem prawem. Dawne społeczeństwa nie uznawały równości ludzi i dążyły do tego, aby każdy ze stanów składowych miał odróżniające go od innych przywileje i sądownictwo. Miasta rządziły się więc swem własnem prawem, ich zarząd pochodzący z wyboru sprawował władzę i sąd nad mieszkańcami. Miasta polskie przyjęły za wzór swych urządzeń prawnych przyniesione z Niemiec t. zw. prawo magdeburskie albo niemieckie, ius teutonicum. Nadanie tego prawa nazywano u nas w Polsce lokacją miasta. Na podstawie tego prawa zarząd miasta sprawował zespół kilkunastu mieszczan^ objęty mianem rady, z burmistrzem na czele. Sądownictwo wykonywali ławnicy pod przewodnictwem wójta. Zczasem wpływ na sprawy miejskie uzyskało przedstawicielstwo najszerszych warstw miejskich, t. zw. communitas, czyli gmina, złożona z różnej ilości członków; nazywano ją quadragintavirat, jeśli składała się z czterdziestu członków, trigintavirat — jeśli z trzydziestu i t. d. “W skład tych mężów zaufania całego pospólstwa miejskiego — jak nazywano dawniej drobnych mieszczan — wchodzili kupcy, kramarze i rzemieślnicy.

Kupcy tworzyli w miastach stowarzyszenia zawodowe pod nazwą konfraterni j lub gildyj. Tworzyli też międzymiastowe związki handlowe, z których zwłaszcza związek północnych miast niemieckich pod nazwą Hanzy odegrał ogromną rolę w handlu światowym, a przedewszystkiem w handlu bałtyckim.

Rzemieślnicy skupiali się w cechach, czyli organizacjach zawodowych, dbających o interesy pracodawców i pracowników oraz o poziom i uczciwość rzemiosła. Głównie w ręku cechów spoczywała obrona miasta. One to w czasie pokoju przygotowywały środki obrony i zapasy żywności, a w czasie oblężeń tworzyły załogę wież i baszt oraz obronę murów. Mieszczanie obowiązkowo ćwiczyć się musieli w sztuce strzelania i obrony; wszyscy zdolni do robienia bronią grupowali się w towarzystwach strzeleckich, które miały pieczę nad przygotowaniem wojskowem dawnego mieszczaństwa.

Czynniki wpływające na rozwój i upadek miast.

Rozwój miast łączy się najściślej z postępującem coraz bardziej mnożeniem się potrzeb cywilizowanego człowieka, z coraz doskonalszem opanowaniem i użytkowaniem przez niego natury, z postępem nauk i wynalazków, mających zastosowanie w życiu codziennemu Upadek zaś miast powodują zmiany polityczne, klęski wojenne, przesunięcie się lub wyjście z użycia linij drożnych, czasem wyczerpanie kopalin, zmiana konjunktury handlowej, zmiana mody i gustu, powodująca brak popytu na wyroby wyspecjalizowanych w jednym zakresie rzemieślników, wreszcie zastosowanie nowych, środków technicznych wytwórczości. Maszyny przędzalniane np. pogrzebały tysiące rękodzielniczych warsztatów tkackich, na których miejsce powstały zwarte ośrodki fabryczne. Lin je kolejowe spowodowały rewolucję w systemie drożnym i zniszczyły podstawy egzystencji wielu miast, żyjących z ruchu komunikacyjnego na gościńcach i z pośrednictwa między małemi miastami i wielkiemi centrami handlu.

Skutkiem zwycięstw tureckich odniesionych nad morzem Czarnem w drugiej połowie XV w. i wobec odkryć geograficznych zaczęła już u progu ery nowożytnej tracić na znaczeniu stara droga śródziemnomorska, a rozpoczął się okres budzenia Atlantyku. Miasta włoskie, królujące w handlu śródziemnomorskim, straciły swe znaczenie na rzecz miast portugalskich i hiszpańskich. Te zaś (głównie Lizbona i Sewilla) zawładnęły nową drogą wodną i ściągały złoto z kopalń Peru, a srebro z kopalń Boliwji, wzamian zato zaś znaczyły swój pochód zdobywczy na terenie amerykańskim w XVI w. zakładaniem miast: Santiago, Mendoza, Cordoba, Buenos-Aires, Santa Fe, Asuneion i t. d.

Gdy zaś dalsze wyprawy żeglarskie otwarły drogi Pacyfiku, zkolei Portugalczyków wyzuli z zwierzchnictwa handlowego Holendrzy: ponad inne miasta wyrósł w XVII w. Amsterdam, aby znowu w XVIII w. odstąpić swe znaczenie handlowce Londynowi — pomyślność bowiem gospodarcza miast leży częstokroć na bardzo od nich dalekich promieniach dróg lądowych i morskich.

Najważniejsze tendencje w rozwoju miast współczesnych.

Mimo własnego przyrostu ludności zasilały się wszystkie miasta przypływem ludności wiejskiej, zwabianej do miasta możliwościami zarobków i lepszych warunków życia. To też bujne życie gospodarcze miast rozsadziło zczasem stare mury miejskie, także już nieprzydatne i do obrony miasta wobec zmiany sposobów prowadzenia wojen. Nieliczne tylko miasta zachowały się do dziś w swym średniowiecznym kształcie (Carcassone we Francji, Rothenburg o. d. Tauber w Niemczech). Ośrodek miasta zrastał się kolejno z coraz nowemi komórkami życia przedmiejskiego, tworząc nieograniczony w swym rozroście organizm wielkich miast. Miasta wchłonęły okoliczne klasztory i opactwa, zniwelowały wzgórza, przekr czyły rzeki, wysuszyły bagna, aby przenieść tam wszystkie zdobycze cywilizacyjne człowieka.

Wielki rozwój techniki w XIX w., zastosowanie maszyny parowej w przemyśle i komunikacji spowodowały ogromne zmiany w sposobach wytwórczości ludzkiej. Praca człowieka ulega coraz większej redukcji na rzecz mechanizacji, ale wskutek wzrostu potrzeb najszerszych warstw ludności wzrasta też w tempie przyśpieszonem wytwórczość przemysłowa. Nauka dostarcza coraz nowych środków znoszenia przeszkód przestrzeni; za automobilizmem idzie awiatyka, za telefonem radjo.

Obok rozwijających się miast wielkich tracą na znaczeniu miasta małe, którym środki nowożytnej lokomoeji odebrały pośrednictwo między wsią a potężnemi zbiornikami umysłowości, pracy i energji, jakiemi są wielkie miasta. Tworzą się specjalne miasta nauk, żeglugi, turystyki i kąpielisk, przebudowuje się całe dzielnice miast dawnych wedle zasad urbanizmu, t. j. nowej wiedzy o sztuce i umiejętności budowy miast. O ile do wieku XIX wszelkie wolne przestrzenie w mieście uważano za zbytek, a ulice — tylko za arterje komunikacyjne, urbanizm nakazuje wytyczać obszerne place, boiska i ogrody, jako zbiorniki koniecznego dla płuc ludzkich powietrza a ulice uważa za przewodniki i światła, i powietrza. Dzisiejsze warunki komunikacyjne nie zmuszają ludności do tłoczenia się w środkowem skupieniu; ułatwiają one jej dążności odśrodkowe. Ludzie uciekają jak najdalej od zgiełku centrum miasta, a dzielnice mieszkalne tworzą się na jego krańcach. Dawnie śródmieście staje się dzielnicą biur, handlu, instytueyj szkolnych i kulturalnych.

Różny jest stopień ilościowego narastania miast w dobie obecnej na poszczególnych kontynentach świata. Najgęstsze skupienie miast osiągnęła Europa, gdzie jedno miasto przypada na 19.000 km², podczas gdy w tak wielkie nasilenie kultury urbanistycznej wykazującej Ameryce wypada jedno miasto na 156.000 km² przestrzeni.

Znaczenie miast w życiu państw i krajów.

W życiu państw i krajów odgrywają miasta ogromną rolę. Są one zbiornikami energji gospodarczej całych okolic, pośrednikami między rolnictwem a handlem i przemysłem, centrami zdobyczy cywilizacyjnych i kulturalnych ludzkości. Tu wieś zbywa swe ziemiopłody, nabywa odzież, narzędzia, zdobywa naukę.

Miasto stało się w przeszłości najważniejszym czynnikiem przemian społecznych, wyrównujących różnice klas i stanów, gdzie chłop, na wsi przywiązany do gleby, stawał się po przyjęciu prawa miejskiego wolnym człowiekiem, gdzie zubożały szlachcic uczył się tej nowej mądrości, że własna praca więcej daje życiowych korzyści aniżeli przywileje herbowe, nie ozłocone pieniądzem. W miastach najpierw powstała ochrona pracy w postaci stowarzyszeń zawodowych, tu pojawiła się pierwsza opieka publiczna nad nędzą i chorobą w formie fundowanych przez mieszczan przytułków i szpitali. Miasta stały się ośrodkami nauki i wiedzy świeckiej, utrzymywały szkoły i powoływały do ich kierownictwa ludzi światłych i uczonych. Kancelarje swe powierzały miasta ludziom biegłym w piśmie i prawie, zakupywały księgi zbiorów i pouczeń prawnych, a w zachowanych archiwach aktów swych czynności w zakresie rządu i sądu przekazały potomności ogromnie bogaty materjał do odtworzenia życia przeszłości. W miastach powstały też pierwsze o charakterze monumentalnym budynki świeckie, zwłaszcza piękne siedziby zarządu miasta, t. j. ratusze, bazary handlowe albo sukiennice, kramy, spichlerze, arsenały, wieże i baszty. Miasto też pierwsze zastosowywało u siebie zdobycze cywilizacyjne dla ułatwienia zbiorowego życia mieszkańców, zakładało wodociągi, kanały, bruki, oświetlenie ulic. W miastach organizowano straż bezpieczeństwa publicznego, wywiad wojenny w czasach zbrojnych niepokojów na drogach i szlakach okolicznych oraz wywiad handlowy w chwilach gospodarczej chwiejności dalekich nawet rynków handlowych. Miasta starały się o pokonywanie przeszkód i niebezpieczeństw wpływających hamująco na bieg życia gospodarczego, organizowały karawany i transporty kupieckie, starały się później o usprawnienie komunikacji zapomocą zorganizowanej sieci wodnej na morzach, a przez konie rozstawne i stale kursujące dyliżansy na drogach lądowych. W miastach udoskonaliła się wymiana wiadomości drogą stałej komunikacji pocztowej, tu wytworzyły się nowe środki obrotu gromadzonych pieniędzy, metal szlachetny pieniądza zastąpiły papiery, tu rozwinęły się banki i giełdy.

Niewszystkie jednak kraje wykazują jednaki stopień cywilizacji miejskiej. O krajach, w których miasta mnożą się i zagęszczają, mówimy, że podlegają szybkiej urbanizacji, jak np. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Inne kraje utrzymują równowagę w ilości miast i wsi, w innych znów wykazuje przewagę czynnik wiejski, jak np. w Polsce.

Miasta polskie.

Dopóki w społeczeństwie polskiem utrzymywała się równowaga stanów, mieszczaństwo polskie było bogate i przedsiębiorcze i mimo, że z różnych elementów narodowościowych było złożone, owiewał je duch polskości i obywatelstwa. Ale z rozwojem zasady wyłączności szlacheckiej dokonały się zgubne przemiany.

Rozwojowi miast w Polsce nie sprzyjało ograniczanie uprawnień mieszczaństwa przez ustawodawstwo szlacheckie. Rozwijające się dobrze od połowy wieku XIII miasta polskie, po okresie pomyślności, trwającym mniej więcej do połowy XVII w., następnie podupadły. Przyczynami upadku były nietylko ucisk prawny i nierównowaga społeczna, ale także klęski polityczne, wyczerpujące wojny i uciążliwe kontrybucje, a również niedbałość samych miast i ich nieumiejętność zorganizowania zbiorowej obrony interesów własnych. Dopiero sejm wielki zwrócił uwagę na potrzebę reform w zakresie spraw miejskich, lecz działalność powołanych wówczas do życia „komisyj porządkowych^ zreorganizowała zaledwie parę miast, dźwiganie się bowiem z upadku mieszczaństwa polskiego przerwała klęska rozbiorów. Rządy zaborcze zniszczyły dawny samorząd miast polskich, które odtąd bytowały w ramach ustrojowych trzech zaborów. Dopiero wskutek przemian, jakie w ustrojach tych państw spowodowały ruchy narodowe i społeczne w ciągu drugiej połowy XIX w., rozpoczął się okres nadawania miastom polskim statutów samorządowych.

Dziś w Polsce ludność wiejska wynosi 70% mieszkańców Rzeczypospolitej, podczas gdy w miastach mieszka niespełna 30%. Te 30% zamieszkuje u nas nietylko wielkie miasta, ale i małe miasteczka, tak u nas liczne i tak bardzo przypominające wieś swym wyglądem i charakterem zajęć mieszkańców. Małe te miasteczka spełniają głównie funkcje rolnicze, różnią się jednak formą prawną od wsi, opartej na innych zasadach ustroju.

Dawny samorząd miast z doby niewoli politycznej narodu polskiego oparty był na kilku różnych ordynacjach w obrębie różnego ustawodawstwa państw zaborczych. Zasadniczo w samorządzie dawnym skupiała się obrona polskich interesów narodowych przeciwko zaborczemu, obcemu państwu. Nowa polska ustawa samorządowa z r. 1933 ma na celu ujednostajnienie form samorządu w całym kraju i wytworzenie harmonijnej współpracy samorządów z własnem państwem, przy zapewnieniu samodzielności poczynań czynników miejscowych. (Por. także art. Burżuazja).

Ł. Charewiczowa.

Najważniejsza literatura do dziejów miast polskich: Ptaśnik Jan: Miasta w Polsce. (Wiedza współczesna, t. II). H. Altenberg, Księgarnia Wydawnicza we Lwowie (1922), str. VII + i76. Tenże: Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce. Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności, Kraków 1934, str. VIII + 511. Tołwiński Tadeusz: Urbanistyka. T. I. Budowa miasta w przeszłości. Wydawnictwo Zakładu budowy miast Politechniki Warszawskiej. Warszawa 1934, str. 379. W wymienionych dziełach znajdzie Czytelnik obszerną literaturę do dziejów miast i urbanistyki.

MIESZKANIE. (Tabl. 73—77). Mieszkanie to pewna określona przestrzeń użytkowa, która służy człowiekowi jako miejsce przebywania. Dzieje mieszkań ludzkich, są cząstką historji domów, ale obejmują szczególnie wnętrze, wszelkie urządzenia domowe, sprzęty i całe najbliższe otoczenie mieszkańca.

Posiadanie zacisznego miejsca dla siebie i rodziny jest potrzebą natury ludzkiej; jakość mieszkania zależy prze-dewszystkiem od przyrodniczych warunków życia, które decydują o tern, czy ma być ono ściśle izolowane od

Iiistorja mieszkań ludzkich mieści się wy, panujące obyczaje i poglądy, a tak- całkowicie w ramach ogólnej historji że indywidualne właściwości i aspiracje kultury. Mieszkanie zmienia się w zależ-jednostki — Wszystko to, jak w zwier- nośei od poziomu cywilizacyjnego da-ciadle, odbija się w mieszkaniu. Swoisty nego społeczeństwa, jego trybu życia, typ mieszkań tworzy Grek, Anglik, Po- jego upodobań i t. d. Czytelnicy znajdą lak, chłop, mieszczanin i szlachcie, arty- wiele szczegółów tyczących się historji sta, uczony i rzemieślnik, ten, kto ko- mieszkań wogóle w art.: Dom, Dwory cha przeszłość, i inny — zwolennik i dworki, Kanalizacja, Meble, Pałace zmian, domator i włóczęga. Mieszkania i zamki, Wawel i Wersal. W artykule mówią wiele o człowieku, są obrazem niniejszym chodzi przedewrszystkiem kultury życia codziennego, osobistej, o mieszkania współczesne. Ażeby zrozu-rodzinnej, obyczajowej. Człowiek kształ- mieć, w jaki sposób doszliśmy do dzi-tuje swoje otoczenie, aby zaspokoić co- siejszego typu mieszkania, należy jednak dzienne potrzeby utylitarne, ale dba zwrócić się myślą do niedalekiej prze-także prawie zawsze o piękne tło życia, szłości, do typu mieszkań, jakie widuje Pierwotny myśliwy ozdabiał ściany ja- się jeszcze dzisiaj, a więc do wnętrz skiń wizerunkami zwierząt przedpoto- mieszczańskich XIX w. (Por. jeszcze powych; wygląd domów i mieszkań jest opowiadania Jak mieszkano w polskich wyrazem kultury estetycznej jednostki dworach i dworkach na okł. zesz. V i społeczeństwa i oddziaływa na rozwój i Mieszkanie średniowieczne na okł. tej kultury, ponieważ przez mieszkanie zesz. VI). najbliżej współżyjemy z architekturą i z wszelkiemi rodzajami sztuk plastycznych.

świata zewnętrznego, czy też przewiew- ra może służyć za przykład prymitywu ne i lekkie, jak np. w Japonji. Poziom mieszkaniowego (-> Chata). kultury materjalnej, charakter narodo-

Mieszkania w wieku XIX.

Miasto XIX w. rozrastało się nietylko

Należy wyróżnić część stałą mieszka- wszerz, ale i wzwyż, coraz mniej też było nia, którą albo daje natura w grotach miejsca dla domów jednorodzinnych, i jaskiniach, albo tworzy człowiek przez coraz więcej kamienic szerokich^ wielo-architektoniczne kształtowanie strony ze- piętrowych. Na początku w. XIX dbano wnętrznej i wnętrza domu; budowniczy jednak o to, aby nie zabudowywać ea-posługuje się pewnym materjałem, for- łej parceli i aby w dwutraktowych muje plan izb, wymiary, otwory i t. d. mieszkaniach był dostateczny dopływT

Część ruchomą stanowią sprzęty.

Ustrój społeczny i ekonomiczny wpły- częto zabudowywać parcele do 80%, wa na ogromną różnorodność typów stąd brak światła w mieszkaniach, któ-mieszkań ludzkich, których funkcja mo- rych okna wychodzą na podwórze-stud-że ograniczać się do prymitywnego nię. W pierwszej połowie XIX w. prze-schronu użytkowego albo rozwijać się waża w urządzeniu wnętrz styl bieder-szerzej w mieszkalną, gospodarczą i re- mayer, dla którego charakterystyczne prezentacyjno-gośeinną.

W epokach minionych i współcześnie przy równoczesnej dbałości o przytulnośe inny jest charakter mieszkania w le- sprzętów i mieszkań. Zmiana na gorsze piance, chacie, w domu i w pałacu.    nastąpiła dopiero w drugiej połowie

Do dnia dzisiejszego najmniejszym minionego stulecia. Zatracono wówczas zmianom podlegała chata chłopska, któ- miarę wr naśladowaniu stylów historycz-

światła. Od drugiej połowy XIX w. za-

jest naśladowanie stylów historycznych

Mieszkanie współczesne.

W końcu wieku XIX budzi się myśl zorganizowania nowego typu mieszkań, któreby spełniały wdaściwą rolę w⁷ życiu wierzchni, nawet w otworach drzwio-

nych w meblach i przeładowywaniu pokojów tanim przepychem. Przeciętny obywatel udawać chciał w wynajętych mieszkaniach pałace, a nie mogąc sprostać kosztom dobrej roboty, zadowalał się imitacją. Gipsatury i stiuki na podkładzie z desek i trzciny zastępowały rzeźbę, a sufity uginały się pod taką dekoracją. Tapety fabryczne zastąpiły drogie materje, olejna farba chciała udawać marmury, a cyna okryta mosiądzem chciała być ciężka jak bronz. Meble z taniego drzewa malowano na mahoń i palisander. Do dziś dnia istnieją bardzo liczne okazy takich mieszkań teatralnych, zatłoczonych bez smaku i celu okropnemi sprzętami. Ogromne kanapy,

• dywany, port jery, firanki są zbiornikami kurzu i miejsca nie zostawiają dla człowieka. Tylko brak gustu może tłumaczyć obwieszanie bez umiaru i układu ścian obrazami, a nawet i fotografjami rodzinnemi, ustawianie sztucznych kwiatów w wazonach i t. d. Od 1848 r., gdy Thonet zaczął fabrykować w Wiedniu tanie wyplatane krzesła z giętych kijów bukowy eh, wypierały one powoli pseudo-antyki. Walkę z ,,dulszczyzną£< mieszkaniową wypowiedziała w⁷ końcu XIX w. t. zw. secesja, zrywając z historyzmem i dążąc do indywidualizacji w formie mebli i do nowych motywów dekoracyjnych. Powstaje prąd uszlachetniania przemysłu artystycznego i rękodzieła. Wyspiański, jako twórca salonu pp. Żeleńskich i urządzenia domu Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie, ukazał nowe drogi komponowania plastycznego polskich wnętrz. W oparciu o tradycję ludową podjęto pracę nad odrodzeniem sztuki zdobniczej. Idee te są żywotne do dnia dzisiejszego.

człowieka, mieszkalną, a nie reprezentacyjną, i łączyły najlepsze warunki użytkowości z wymaganiami higjeny. Jednym z pierwszych nowatorów jest Fr. LI. Wright (ur. 1869) w Chicago, ojczyźnie drapaczy chmur. Mieszkanie jako element domu zostaje podporządkowane zespołowi racjonalnie zakładanego miasta i dlatego sprawca mieszkań jest cząstką zagadnień urbanistycznych. Nowoczesne miasto zrywa z ciasnotą ulic i murów, pozostawia wolne place i zakłada ogrody, wyodrębnia dzielnice handlowe, reprezentacyjne i mieszkalne. Dla zdrowia człowieka najważniejszą sprawą jest dopływ światła oraz powietrza w mieszkaniu, a zależy to od odległości między poszczególnemi zabudowaniami. Architekt współczesny projektuje mieszkanie tak, aby każdy pokój otrzymał światło słoneczne, dlatego bloki domów orjentuje w kierunku północno-południowym, dzięki czemu światło w pokojach jest wschodnio-zachodnie. Układ izb dwutraktowy pozwala przewietrzać wnętrze naprzestrzał.

Świetny rozwój techniki budowlanej umożliwił osiągnięcie najlepszej użytkowości mieszkania; stosuje się więc lekkie materjały budowlane, konstrukcję szkieletową i wielką ilość szkła. Dobra izolacja od wilgoci, ciepło, światło i powietrze są niezbędne w domu, który wielki rewolucjonista w dziedzinie architektury współczesnej Le Corbusier nazwał maszyną do mieszkania. Dążeniem budowniczego jest harmonja między wyglądem zewnętrznym i wnętrzem domów, zracjonalizowanych i celowych.

Podstawową cechą współczesnego opracowania wnętrza, która jest cechą całej nowej architektury, jest wyzyskanie walorów samego materjału i usuwranie zdobnictwa: Proste i jasne . w barwie płaszczyzny ści^n, sufity gładkie; zrównanie i wygładzenie wszelkich po-wych i okiennych żadnych gzymsów, załamań, uskoków⁷, żadnych zbędnych dekoracyj. Maksymum gładkości, aby łatwo było utrzymać czyste wnętrze i zwalczać kurz. W otworach okiennych — najdalej posunięty postulat wyzyskania światła: usunięcie zbędnych szpros (podziałów poziomych okien), zmniejszenie wymiarów ram okiennych przy maksymalnem powiększeniu szyb. Niekiedy stosowane są t. zw. okna szwedzkie, w których łączą się razem ramy okien zimowych i letnich, co polepsza warunki oświetlenia. Specjalną opieką otacza się dzisiaj urządzenia go-spodarczo-higjeniczne; łazienka jest niezbędną częścią składowy nawret w małych jedno- i dwuizbowych mieszkaniach ; podobnie instalacje takie, jak kanalizacja, centralne ogrzewanie, elektryczność, gaz; zracjonalizowane dalej zostało urządzenie kuchni, niewielkiej, z odpowiednio rozstawionym piecem, zmywakiem, szafami; pralnię oddziela się od mieszkania, a w większych zespołach jednostek mieszkalnych urządza się ogólne pralnie, opatrzone nowocze-snemi urządzeniami mechanicznemi do prania i suszenia.

Najważniejszem zagadnieniem dnia dzisiejszego jest nie sprawa luksusowego mieszkania dla ludzi bogatych, lecz konieczność dostarczenia mieszkania szerszym warstwom ludności; zmusza to do jak największego liczenia się z warunkami ekonomieznemi, a wóęe do ograniczenia przestrzeni mieszkalnej i wyzyskania pełnego małych wnętrz.

Rozmiar, rodzaj urządzeń i sposób rozmieszczenia sprzętów zostaje ściśle dostosowany do człowieka. Ustalono, że dla 2 osób dorosłych wrystarcza mieszkanie o kubaturze 120 m³ (30 m² powierzchni podstawy), wliczając w to łazienkę, kuchnię i t. d.

Najważniejsze są mieszkania w domach zbiorowych, których układ zamyka się w granicach użytkowości i ma dać, mimo ścieśnienia, każdemu mieszkańcowi wszelkie najnowsze zdobycze techniki mieszkaniowej. W związku z tern pozostaje sprawa sprzętów i ich układu; dla oszczędności miejsca i wygody szafy i półki zostają wbudowane w ściany; aby zachować w⁷ małej przestrzeni swobodę ruchów⁷ i powietrze dla człowieka, uwzględnia się tylko niezbędne meble i te nawret mogą być chowane na dzień, jak np. łóżko, albo łączyć kilka przeznaczeń, jak np. tapczan-łóżko, fotel-łóżko, półki-biurko. Urządzenia takie mają na celu ułatwienie zmiany wyglądu izby w dzień i w nocy. Meble nowoczesne są proste, lekkie, łatwo je przesuwać i odkurzać; powinny być tanie i pozbawione ozdób niepotrzebnych, solidne i szlachetne dzięki prostocie. Nawet w⁷ skromnych mieszkaniach seryjnych akcentuje się doniosłość ich związku z przyrodą i to nietylko przez kwiaty w doniczkach, ale przez ogródki na-zewnątrz.

W innej formie występują problemy wnętrz wówozas, gdy nie trzeba liczyć się z kosztami, np. w rozwiązaniach. willowych, które mogą swobodnie kształtować się według potrzeb i zamiłowań artysty i właściciela. W żadnej może dziedzinie sztuki współczesnej nie rozwinęli artyści dzisiejsi takiej pomysłowości, jak w projektowaniu wnętrz mieszkalnych. Słynne są wille Corbusiera, przez które przerasta drzewo, inne z ogrodami wisząeemi, tarasami, wznoszone na słupach nad ziemią i t. p. Często stosuje się całe ściany szklane, a wnętrze willi rozwija się jako pewną całość, z usunięciem przedziałów ścianami na oddzielne pokoje; rozsuwane ściany, różnice poziomów w jednej większej przestrzeni, podział kotarami i szkłem — oto przykłady mnóstwa wyszukanych pomysłów w dziedzinie wmętrza. Poszukuje się walorów estetycznych barwy

mają

i materjału; duże zastosowanie w okuciach i meblach białe metale, nikle (meble metalowe pierwszy skonstruował Marceli Breuer, 1925). W nowo-czesnem wnętrzu jest miejsce na dzieła sztuki, na rzeźby i obrazy, dywany, jednak nigdy nie stłoczone, zawsze na odpowiedniem tle. Obok mebli nowych harmonizuje się z współczesnem otoczeniem i antyki, zrywając jednak z naśladowaniem przeszłości. Rodzimego charakteru nabiera wnętrze, w którem znajdują się kilimy ludowe i ceramika.

Często można słyszeć oskarżenia, że nowoczesne mieszkania to zimne i jednostajne pudełka, zbyt puste i surowe, zbyt racjonalne, aby można było czuć się tam dobrze; takie sądy nie wydają się słuszne: domy i mieszkania dzisiejsze wysnute bywają nietylko z założeń rozumowych, ale są wyrazem wizji i uczucia dążących do piękna artystów. Przede wszystkiem jednak mieszkanie współczesne podjęło i pragnie spełniać wielką rolę społeczną.

Sprawa mieszkaniowa.

Sprawa mieszkaniowa jako zagadnienie społeczne istniała od starożytności w większych miastach, podstawowym problemem społeczno-ekonomicznym stała się jednak dopiero wraz z rozrostem przemysłu i techniki. Mieszkania musiały znajdować się blisko warsztatów pracy, zatrudniających liczne rzesze; w Polsce już w XVIII w., za Stanisława Augusta, podejmowane były próby zakładania osiedli robotniczych przy miastach, np. w Łosośnie pod Grodnem przez Tyzenhausa, w Warszawie w dzielnicy Nowowiejskiej pod opieką króla. Kapitalizm rosnący w w. XIX nie troszczył się o jakość bytowania pracowników. Kapitaliści budują w miastach wielkie kamienice dochodowe, naokoło całej parceli, wyzyskując każdy skrawek miejsca.

Mieszkania wysoko oczynszowane, jako tako zaspokajające potrzeby ludzkie, stają się przywilejem i symbolem dostatku. Lokatorzy dzielą się na tych z frontu i od podwórza, posiadaczy wielu pokojów i suteren. „Domy, jak więzienie, kamienna twierdza, ludzie codziennie na siódme piętra dźwigają seree“ — mówi J. Tuwim, malując obraz strasznych mieszkań, strasznych kamienic i podwórzy, które są jak studnia czy „tunel przebity w żałobnym murze“. Proletarjat miejski gnieździ się w norach i ruderach.

Niebezpieczeństwo stłoczonych mieszkań dotknęło Anglję w okresie epide-mji cholery w 1830/31 r. i w związku z tem sir Robert Peel postawił w 1844 r. po raz pierwszy w Izbie Gmin wniosek o konieczności opracowania warunków mieszkaniowych dla proletarjatu. Dotychczas istnieje w Anglji sprawa slums’ów, zrujnowanych i brudnych domów w dzielnicach robotniczych; po wojnie burzy się slums’y z niesłabnącą energją, a od r. 1919 samorządy londyńskie wybudowały 788 tys. nowych wzorowych domów mieszkalnych dla robotników. Cała Europa powojenna stanęła wobec głodu mieszkaniowego i wobec klęski bezdomności. Człowiek wracał do warunków życia jaskiniowych, skazany na noclegi w przytułkach, barakach, pod mostami. Z tym stanem rzeczy walczą wszystkie państwa zapornocą ustaw budowlanych, ustaw o ochronie lokatorów i t. p. Kredyty państwowe i samorządowe udzielane spółdzielniom pozwalają stawiać domy nie dla dochodu, ale dla mieszkańców, którzy po spłaceniu długu będą posiadali dom lub mieszkanie na własność. Istnieją międzynarodowe związki dla spraw mieszkaniowych, międzynarodowe związki tanich mieszkań, odbywają się kongresy poświęcone temu zagadnieniu, powstał projekt założenia międzynarodowego

starają się tak rozplanować mieszkanie Najważniejszem zadaniem współeze- * takie dawać sprzęty, aby nawet snej architektury jest dostarczenie dosta- tych pomieszczeniach można było żyć teeznej ilości małych i tanich mieszkań wygodnie; pielęgnują poczucie własno-dla ludzi niezamożnych. We wszystkich ści w ludziach, do których mieszkanie większych miastach państw Europy po- i sprzęty mają należeć. Inni twierdzą, wstają nowe dzielnice, osiedla podzielo- że wzorowe mieszkania dla ludzi pracy ne na działki pod domki jednorodzinne powinny być tak urządzone, aby nie z ogrodami oraz wielkie bloki koopera- wymagały zmian, gdy zmienia się mie-tyw, w których liczne jednostki mieszka- szkaniec — pracownik, często zmuszony niowe korzystają z wspólnych urządzeń do przenoszenia się na inne miejsce, (słynne są dzielnice robotnicze w Wied- Część stałą mieszkania stanowiłyby więc niu, Londynie, Frankfurcie, Berlinie; najkonieczniejsze sprzęty.

muzeum budowlano-mieszkaniowego we miejsca' w wspólnym domu; poza czasem Frankfurcie nad Menem. „Słońce, powie- snu każdy bierze udział w życiu zbioro-trze i dom dla wszystkich", „Każdej wem: pracuje w warsztacie, jada w ja-jednostce należy się komórka mieszka- dłodajni, odpoczywa w klubie, świetlicy, niowa, każdej rodzinie ognisko domo- teatrze. Zwolennicy pierwszego poglądu we" — oto hasła dnia.

w ma-

ogromną akcję budowlaną rozwija Ho-łandja, Norwegja, Z. S. R. R.). Eko- jest jeszcze bardzo dużo do zrobienia, nomja _ pracy i czasu daje przewagę Stały przyrost ludności (około 2°/₀ rocz-drugiej formie mieszkania; sylwetę dzi- nie) wymaga tysięcy nowych izb, ilość siejszego miasta stwarzają gmachy wie- je<łnak izb budowanych w ciągu roku łomieszkaniowe, oczywiście otoczone swobodną przestrzenią, a nie zabudowane wokół małego podwórza.

W sprawie mieszkaniowej w Polsce

Z. Niesiołowska-Rothertowa.

nietylko nie może sprostać nowym potrzebom, lecz nie zaspokaja potrzeb lat dawnych. — Przeludnienie w mieszkasz 1927 r. Instytut Gospodarstwa niaeh niestety wciąż wzrasta. Społecznego w Warszawie przeprowadził ankietę dotyczącą warunków życia

s i e ń s k i : Dawna kamienica krakowska.

robotników w Warszawie Łodzi i w za- ₀ mieszkaniu-dowiedzieć się można z na-głębiu węglowem na Śląsku. Ankieta ta stępująeych książek: W ład. Łoziński: wykazała, że warunki mieszkaniowe są 2ycie polskie w dawnych wiekach. Jan S t. u nas wręcz opłakane. Izby są naogoł B y s t r o ń: Dzieje obyczajów w Polsce, straszliwie przeludnione: w jednej izbie wiek XVI—XVIII, t. II. Warszawa 1934. mieszka po parę rodzin, łóżko służy st Tomkowicz: Domy i mieszkania przeciętnie więcej niż dwu osobom, na krakowskie. Lwów 1922. Henryk Ja-jedną przypada s/₄ stołka.

Obecnie zarysowują się dwa poglądy Kraków 1934. Ludwik Puget: Chata.

na sprawę kształtowania Przedstawiciele jednego poglądu dążą do zaspokojenia potrzeb życia rodzinnego i dostarczenia izb większych, kuchni, miejsca dla odpoczynku; ich przeciw- szeZęSny nicy ograniczają rolę mieszkań do za- iuazkie. Warszawa 1932 —

Zenon

1915.

mieszkań. Kraków 1903. Adam Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa Chrzanowski : Kultura mieszkania.

Osiedla

Warszawa 1934. H. Muthesius: Sztuka stosowana i architektura. Kraków 1904. Rutkowski :

oraz z czaso-

cisznego noclegu i dla pojedyńczego pism: „Architektura i budownictwo", człowieka przeznaczają bardzo mało „Wnętrze", „Dom, osiedle i mieszkanie".

MIĘŚNIE. Charakterystyczną cechą mięsień składa się z jednego lub kilku wyższych organizmów w przeciwsta- brzuśców oraz ze ścięgien, zapomocą wieniu do świata roślinnego jest, dzię- których jest przymocowany do szkiele-ki aparatowi mięśniowemu, zdolność tu. Istota mięsna jest złożona z licz-przemieszczania się i wykonywania do- nych włókien kurczliwych, które wr ob-wolnych ruchów. Podczas gdy roślina razie drobnowidowym wykazują budo-jest skazana na bytowanie tam, gdzie wę prążkowaną, t. j. ciemne prążki los posieje jej nasienie, i nie może szu- anizotropowe, które łamią świa-kać dogodniejszych miejsc, np. na tło podwójnie, oraz jasne prążki i z o-nieurodzajnej glebie lub w czasie su- tropowe, czyli przepuszczające świa-szy, to zwierzę dzięki kurczliwym tło normakiie (ryc. 74). Pierwsze sta-tkankom mięsni przebiega z łatwTością nowią element silnie kurczliwy, który nawet dalekie przestrzenie, szukając się przez to pogrubia i wybitnie skraca całość włókna. W każdem włóknie widzimy poza tern liczne drobne włó-kienka (fibńllae).

O astronomicznych ilościach tych istot nader prosty i posiada budowę wdókicnek świadczyć może następujące odcinkową, która zachowuje się u niż- obliczenie: befsztyk wielkości dłoni szych zwierząt kręgowych; z łatwością (ryc. 75 I) składa się w przybliżeniu można to stwierdzić na każdej rybie, z 4,000.000 włókien mięsnych (ryc. 75 II), np. na sardynce lub śledziu. Ślady tej które zkolei rozpadną się na 10 mi-budowy odcinkowej są widoczne na- 1 jardów włókienek (ryc. 75 III) i prze-wet na niektórych odcinkach ciała szło biljon prążków anizotropowych ludzkiego (ryc. 73) i zacierają się (ryc. 75 IV). dzięki przerastaniu włókien z jednego odcinka do drugiego (syncytium).

U człowieka mięśnie stanowią 40%

pokarmu lub wody.

Budowa mięśni.

Aparat mięśniowy jest u niższych

Mechanika pracy mięśni.

Skurcz włókna mięsnego trwa wagi ciała; tę część organizmu zwykli- ledwie ¹/₁₀ sekundy; trwały, nieprze-śmy określać jako „mięso“. Każdy rwany efekt można osiągnąć tylko

za-

\W\}<

rim i

liiii

Sjj7Q

i.

i;

11

K fi H

ll Iw-

Ryc. 73. Zacieranie się budowy odcinkowej: I — owad, II — ryba. III — człowiek.

Ryc. 74. Włókno mięsne w sta-. nie odprężenia (I) i skurczu (II i III). Czarne = istota anizotropowa.

lig

Sr

ii

Sc

SP

.... ■'^<

jl

II

IV

Ryc. 76. Płytki nerwowe na włóknie mięsnem.

Ryc. 7 5. T w całości:

— befsztyk; II — prążkowane włókno mięsne III — prążkowane włókienka włókna mięsnego; TY — prążki przy silnem powiększeniu.

Każdy mięsień stanowi odzielny apa-

przez często po sobie następujące niczne, bo podczas gdy lokomotywa skurcze, tak że wówczas występuje uzyskuje zaledwie 10°/₀ energji w sto-czynność ciągła. Naskutek zmęczenia sunku do spalonej ilości węgla, motor skurcze stają się powolniejsze, co się gazowy 20°/₀, to mięśnie ludzkie aż uzewnętrznia pewnem drżeniem. Po- 35°/₀. Lepsze wyniki ludzkość zdołała budki doprowadzające do skurczu do- osiągnąć tylko przy elementach galwa-chodzą do mięśni drogą nerwową nicznyeh, które mogą wydać do 90°/0 (-> Nerwy). Każde poszczególne włók- energji (ryc. 77). no mięsne otrzymuje swoją gałązkę nerwową, która zostaje doprowadzona rat mechaniczny. Przyczepiając się do do t. zw. płytek nerwowych (ryc. 76). dwóch lub kilku kości, połączonych Przy kurczeniu się odbywa się przez stawy, dzięki swej kurczliwości w mięśniach intensywny proces spala- mięsień wprowadza je w ruch i powo-nia cukru zwierzęcego, czyli glikogenu duje ruchy danej części ciała. Czyn-(c ukier krzepi!). Proces spala- nośei te można analizować jako ruchy nia cukru daje świetne wyniki mecha- dźwigni, której różne typy można tu

t\

nir

'-"te

fm

IM

rm

•V

i.

i!

rm¹

rm

%

M/s

ii

4\

Ryc. 77. Ekonomja siły. 1 — Lokomotywa 10%. 2

4 — Element galwaniczny 90%.

Motor gazowy 20%. 3

Mięśnie 35%.

Ryc. 79. Złożona mechanika tułowia.

GROT

•GROT

GfiFEL

GflFEL

sili

1.

5.

5.

BOH

WflflTY-

, BOM,

"V

D:

Td iii

-L&ROT / SSOT

Hó]

SZOT

Hyc. 78. Czynności mięśni jako różne typy działania dźwigni.

ści.

Si

z łatwością zastosować. Więc np. balansowanie głowy na kręgosłupie odpowiada dźwigni (ryc. 78 I) o mniej więcej równych ramionach, słabym oporze ciężaru (O) i słabej sile mięśni karku, służących do przezwyciężania tego oporu (S). Inaczej np. jest z podnoszeniem przedramienia (ryc. 78 III) : tutaj opór ciężaru ręki (O) jest stosunkowo większy wskutek wydłużenia się dźwigni i wobec tego mięsień biceps musi rozwinąć daleko większą siłę (S), przyezem uzyska jednocześnie większą szybkość wykonywanego ruchu i t. p.

Mięśnie przeważnie działają nie oddzielnie, lecz grupami, które określamy jako zginacze, prostowniki, przywodzące, odwodzące, zwieracze i t. p. Wzajemny stosunek tych grup jest tak unormowany, że panuje pewna har-monja czynności; i tutaj wszędzie można zastosować zasady mechaniki (porównaj ryc. 79).

Zależność stopnia rozwoju mięśni od ich pracy.

Przez ćwiczenia fizyczne i sportowe można doprowadzić mięśnie do silniejszego rozwoju (hipertrofja). Możemy osiągnąć przez to nietylko ogólnie lepszy rozwój fizyczny przy ćwiczeniach harmonijnych (lekka atletyka), lecz też nadmierny rozwój jednostronny, np. u kowali (silny rozwój górnej części ciała przy słabych nogach), listonoszów (nadmiernie rozwinięte mięśnie nóg) i t. p. Tern się również tłumaczy, czy dany osobnik jest w „dobrej formie“, to znaczy, czy jest dostatecznie wytrenowuny i czy mięśnie jego uzyskały maksymum sprawno

Odrotnie, przy dłuższej nieużywal-nośei, np. w czasie choroby lub przy siedzącym trybie życia, następuje osłabienie mięśni (a t r o f j a) i wraz z tern stopniowe ich zanikanie.

Szczegóły te odzwierciedlają się również w mikroskopowej budowie włókien mięśniowych, które w stanie pełnego treningu wykazują o wiele większy przekrój niż w stanie zaniku (ryc. 80). Zwiotczenie mięśni może

mm

Hi

Ryc. 80. Przekrój włókien mięsnych. I — stan atrofji. II — hipertrofja.

powodować cały szereg cierpień, wymagających interwencji lekarskiej, więc np. wskutek osłabienia powłok brzusznych powstać mogą w miejscach najsłabszych przepukliny (herniae), sięgające nieraz do potwornych rozmia-

rów; zwiotczenie mięśni kończyn mo- powiada sakramentalne słowa: „za-że spowodować atonję stawów, płaską prawdę powiadam wam../' W tym stopę i t. p.    momencie każda z dwunastu par rąk

zachowuje się inaczej i można z nich wyczytać, co w danej chwili myśli ich posiadacz!

mu

Mimika mięśni.

Wspomnieć dalej należy, że mięśnie służą nietylko do wykonywania ruchów celowych, koniecznych dla naszego ciała lub codziennej pracy. Nie zdajemy sobie naogół sprawy, jak wielką rolę odgrywa w naszem życiu gestykulacja i mimika przy wyrażaniu naszych uczuć i przejawów życia psychicznego. Dotyczy to przedewszyst-kiem twarzy, na której, jak w zwierciadle, odbijają się radości, smutki, wesołość i inne uczucia, spowodowane ruchami mięśni mimicznych. Dobry aktor umie ułożyć oblicze w odpowiedni sposób do okoliczności! Możemy również eksperymentalnie, drogą pobudek elektrycznych, wywołać skurcz pewnych grup mięśniowych twarzy i spowodować w ten sposób wyraz jakby uczuć psychicznych.

Lecz i poza tem mięśnie kończyn, zwłaszcza ramion i rąk, przyczyniają się wydatnie do wyrażania lub raczej do uplastyczniania zapomoeą gestów myśli i uczuć ludzkich. Dość spojrzeć na „Wieczerzę Pańską", znany obraz Leonarda da Yinci, odzwiercierdlający apostołów w chwili, gdy Chrystus wy-

Mięśnie a rasa.

Dzięki temu, że mięśnie w znacznej mierze wpływają na zewnętrzną formę człowieka, zaczynają one odgrywać również znaczną rolę przy antropologicznej ocenie ras. Załączony rysunek przedstawia nam schemat mimicznych mięśni twarzy człowieka dzikiego i dobrze rozwiniętego Europejczyka (ryc. 81). Już na pierwszy rzut oka widać, że twarz człowieka prymitywnego jest znacznie mniej zróżniczkowana, bo też brak jej tego „uduchowienia", jakie znajdujemy u białego. Niema tam np. zupełnie mięśnia śmiechowego (S), mięsień trójkątny jest. o wiele słabiej rozwinięty (T), a i cały szereg innych szczegółów świadczy o znacznie słabszej specjalizacji mimicznej.

Również i cały szereg odmian mięśni szkieletu, których jest mnóstwo, może występować zależnie od rasy w bardzo różnych odsetkach przypadków. Weźmy za przykład mięsień dłoniowy, którego brak znany jest każde-lekarzowi. Brak ten stwierdzamy:

mi

mm

m

W//A

Ryc. 81. A — Melanezyjczyk, B — Europejczyk.

u Europejczyków w 4%, u murzynów w 12°/₀ u Japończyków w 13°/₀.

Mięśnie te są od naszej woli niezależne, reagują jednak na różne silne bodźce psychiczne, jak wstręt, gniew, strach, zatrucia i t. p. Wymioty spowodowane odrazą, bladość twarzy i rozszerzenie źrenic pod wpływem strachu, rumieniec wstydu, gwałtowne boleści brzucha i t. p. — to wszystko zależy od czynności mięśni gładkich.

Tam, gdzie te mięśnie otaczają przewody wyprowadzające, tworzą one silne zwieracze okrężne, które dany przewód całkowicie zamykają, np. w cewce moczowej, wychodzącej z pęcherza, w odbycie i t. p. Zwalniają one swój skurcz tylko w chwilach wydalania, tak że należyte oddawanie stolca lub moczu zależne jest od ich należytego funkcjonowania. W przypadkach niedomogi skutki są dla osobnika fatalne przez niemożność utrzymania moczu lub kału.

Polska szkoła anatomiczna przoduje w tego rodzaju badaniach i cały szereg nazwisk Polaków już się w tej dziedzinie chlubnie zaznaczył.

Mięśnie gładkie.

Mięśnie serca.

Oprócz opisanych dotychczas mięśni szkieletu, które omówiliśmy jako prążkowane, posiadamy jeszcze w organizmie mięśnie gładkie, stanowiące samoistną grupę. Podczas gdy pierwsze podlegają naszej woli i działają energicznie, drugie są od naszej woli niezależne i działają znacznie po wolniej. Mięśnie gładkie występują w naszych organach wewnętrznych i otaczają przeważnie kanały, przewody, jamy lub otwory, które się kurczą, zwężają lub zamykają całkowicie. Tak np. jelito, otoczone mięśniami gładkiemi (ryc.

Oddzielną grupę stanowią mięśnie serca, które są pośrednie między gładkiemi a prążkowanemi. Posiadają one prążki, lecz charakter ich jest odrębny od szkieletowych (ryc. 83). Ich cechą charakterystyczną jest to, że pracują bez przerwy przez przeciąg całego życia osobnika, od jego narodzin aż do ostatniego tchnienia. Jest to więc mięsień niezmordowany. Prawidłowa czyn-

82), może się kurczyć i przepychać treść pokarmową, pęcherz, kurcząc się, wydala mocz, skurcz przewodów oddechowych i drzewka oskrzelowego powoduje atak astmy, skurcz naczyń krwionośnych wywołuje uderzenia krwi do głowy i t. p.

Posiadamy wreszcie mięśnie gładkie w źrenicy oka, która może się zwężać i rozszerzać zależnie od bodźca świetlnego, dalej w skórze jako mięśnie włosów, które można lekko unieść (włosy ność serca zależy w znacznym stopniu się jeżą) i zapomocą których wywołu- od stanu, w jakim się te mięśnie znaj-jemy również odruch regulacji ciepl- dują. Dlatego też baczyć musimy, aby nej, zwany gęsią skórką i t. p.

aj||

Ryc. 83. Mięśnie serca.

Ryc. 82. Wynik skurczu gładkich mięśni okrężnych (O) i podłużnych (P) jelita.

szukaj w tomie piątym!

Świat i Życie. — III.

im nie stawiać nadmiernych wymagań i aby ich nie zamęczać zbyt forsownemi ćwiczeniami lub nadużywaniem alkoholu i nikotyny, których używanie wpływa na te mięśnie niekorzystnie.

E. Loth.

MIMICRY. Jest w przyrodzie zjawiskiem dość pospolitem, że zwierzęta należące do zupełnie odrębnych grup systematycznych mogą być podobne do siebie. Mówimy wówczas, że jedno zwierzę „naśladuje" drugie, odróżniamy „model", czyli zwierzę naśladowane, od jego „naśladowcy". Jak przypuszczamy, model jest zazwyczaj zwierzęciem z tych czy innych względów dobrze za-bezpieczonem przed swoimi wrrogami, np. przez gruczoły jadowe, twardą powłokę, odrażający zapach, specjalne owłosienie. Naśladowca, pozbawiony tych cech ochronnych, mógłby mimo to uniknąć napaści wrogów, wprowadzając ich w błąd swoim wyglądem. Właśnie podobne naśladownictwo, połączone z określoną korzyścią dla naśladowcy, nazywamy z angielska mimicry.

Podobieństwo ochronne.

Mimicry jest przypadkiem szczególnym o wiele bardziej rozpowszechnionego zjawiska podobieństwa zwierząt do jakichkolwiek przedmiotów ich naturalnego otoczenia, a więc nietylko do innych zwierząt, ale także do liści roślin, suchych gałązek, kory drzewnej, owoców, porostów, kamyków, piasku i t. p. Zając, królik, kuropatwa, młody cietrzew, skowronek, żaba zielona, rzekotka drzewna, wiele gąsienic motyli i t. d. tak doskonale nieraz „naśladują" swe otoczenie, że istotnie zauważyć je jest rzeczą niełatwą. Niektóre motyle z wielką precyzją „naśladują" inne motyle, należące do innej rodziny, a zabezpieczone przed pożarciem przez ptaki przez przykrą woń; niektóre wąże niejadowite „naśladują" jadowite. Jeden z najjaskrawszych przykładów podobieństwa ochronnego podziwiamy w przypadku motyla egzotycznego, Kallima, który znakomicie „naśladuję" suche liście. Górna powierzchnia jego skrzydeł posiada jaskrawe ubarwienie, ale gdy motyl siada na gałązce, mając skrzydła złożone, odróżnienie go od zeschłego liścia staje się niemal niepodobieństwem.

Jakie są korzyści ubarwienia ochronnego?

Przykłady ubarwienia ochronnego są więc liczne i pospolite. Jednak bardzo trudna do rozstrzygnięcia jest sprawa korzyści takiego ubarwienia. Zdawałoby się, iż skoro zwierzę, dzięki swej barwie, lub swemu ukształtowaniu, staje się niewidoczne na tle swego zwykłego otoczenia, będzie ono oczywiście mniej narażone na niebezpieczeństwo pożarcia. Jednakże jeśli zwierzę o ubarwieniu ochronnem jest niedostrzegalne dla oka ludzkiego, nie wynika stąd jeszcze, że nie zauważą go jego naturalni wrogowie, którzy mogą widzieć inaczej, niż my, lub też posługiwać się w tropieniu zdobyczy innemi zmysłami. Zające np. tępione są najbardziej przez lisy i wilki, które tropią je zapomocą węchu. Próbowano przywiązywać zielone, brunatne i żółte owady do zielonej trawy na łące, potem zaś notowano, które z nich zostały pochwycone przez ptaki. Okazało się, że ptaki zabijały owady niezależnie od ich barwy, choć dla oka ludzkiego owTady zielone w trawie były prawie niedostrzegalne. Bardzo ciekawe są pod tym względem badania amerykańskiego biologa Towera. Uczony ten zbierał w lasach Meksyku leżące na ziemi skrzydła motyli i określał, przez jakie zwierzę motyl został zabity. W przybliżeniu można to uczynić. Chodzi o to, że skrzydła owadów, jako nie zawierające żadnych części pożywnych, zostają odrzucane przez tępicieli. Zwierzęta większe, jak ssaki i ptaki, odłamują skrzydła gładko przy tułowiu. Natomiast wrogowie mniejsi, głównie mrówki, ważki i chrząszcze drapieżne, wygryzają stopniowo ciało motyla, pozostawiając na skrzydłach wiszące strzępy mięśni. Tower zebrał ponad dwa mil jony par skrzydeł, należących do przeszło 500 różnych gatunków motyli. Po obliczeniu wypadło, iż zaledwie 0,97°/o motyli zostało zabite przez ptaki i ssaki, zaś 99,03°/₀ padło ofiarą owadów drapieżnych. Tymczasem oko owadów nie jest przystosowane do widzenia szczegółów, obraz przedmiotów widzianych jest w niem nieostry, rozmyty. Owady absolutnie nie są w stanie odróżnić desenia na skrzydłach motyla, jakkolwiek on przedewszystkiem decyduje o podobieństwie ochronnem. Szczególnie źle widzą mrówki. Do tego wśród zabitych motyli Tower jednakowo często znajdował modele, jak ich naśladowców. Skoro więc model w rzeczywistości wcale nie jest lepiej zabezpieczony od naśladowcy, pożytek naśladownictwa staje się wątpliwy.

Co się tyczy specjalnie Kallima, to Tower notował w ciągu dłuższego czasu, na jakich przedmiotach siada ten motyl. Okazało się, że zaledwie w 6°/0 wszystkich obserwowanych przypadków barwa- przedmiotu, na którym siada Kallima, odpowiada ściśle barwie dolnej powierzchni skrzydeł. Natomiast w 50°/0 przypadków zanotowano tak jaskrawą niezgodność ubarwienia, że motyla z łatwością można było dostrzec już zda-leka. Kallima, naśladująca suche liście, siada najczęściej na liściach zielonych, lub na korze drzewnej, gdzie jest doskonale widoczna. Bardzo często motyl siedzący rozkłada skrzydła, choć ich górna powierzchnia jest jaskrawo ubarwiona. Zwykle Kallima siada, zwracając głowę wdół, a właśnie w tern położeniu przestaje być podobna do liścia. Ze wszystkiego wynika, iż ubarwienie Kal-lima, jeden z najbardziej wyraźnych przykładów naśladownictwa ochronnego, nie przynosi zwierzęciu żadnych konkretnych korzyści.

Przypadek Kallima wskazuje, że prawdziwe naśladownictwo wymaga koniecznie spełnienia dwóch warunków: prócz podobieństwa do jakiegokolwiek przedmiotu z otoczenia zwierzę musi posiadać specjalny instynkt, nakazujący mu przebywać właśnie na tym przedmiocie. Tymczasem, nie zważając na całą subtelność podobieństwa, ten drugi warunek najczęściej nie jest spełniony, Brak odpowiedniego instynktu siadania na suchych liściach każe nam wnosić, że w istocie ubarwienie Kallima powstało całkiem niezależnie od suchego liścia. Nie wynika stąd bynajmniej, aby naśladownictwo żadnemu zwierzęciu w żadnych warunkach nie przynosiło korzyści, jest jednak rzeczą pewną, że w bardzo wielu razach korzyść ta jest urojona. W każdym razie niedość jest stwierdzić sam fakt podobieństwa zwierzęcia do jakiegoś przedmiotu, należy bowiem jeszcze przekonać się zapomocą specjalnych doświadczeń, że podobieństwo to idzie w parze z obyczajami zwierzęcia oraz że rzeczywiście zdoła ono oszukać jego wrogów. Jak dotąd, doświadczenia dają w tym względzie wyniki raczej ujemne.

Jakie mogą być przyczyny podobieństwa ubarwienia różnych zwierząt?

Gdyby naśladownictwo było rzeczywiście pożyteczne dla zwierzęcia, jego powstanie możnaby wytłumaczyć zapomocą doboru naturalnego (-» Darwi-nizm). Tak jednak nie jest i musimy tu poszukiwać innych czynników. Nie możemy wdawać się w szczegóły tego zawiłego zagadnienia, powiemy tylko, że istnieje kilka różnych przyczyn, które mogłyby spowodować podobieństwo ubarwienia zwierzęcia do tych przedmio-

J. Dembowski.

tów, z któremi zwierzę najczęściej się jaśnienia zależności ubarwienia i całego styka. Najważniejsza z nich, to chemiez- wyglądu zwierząt od działających na ny wpływ promieni świetlnych. Światło, nie różnorodnych warunków zewnętrz-odbite od barwnego podłoża, na którem nych, o czem w okresie, gdy wierzono przebywa zwierzę, może spowodować $il- jeszcze powszechnie w celowość, posiany rozrost pewnych komórek barwniko- dano bardzo nikłe wiadomości, wych skóry, co pociąga za sobą zmianę ubarwienia ogólnego w kierunku zbliżonym do odcienia podłoża. Nieraz otrzymano podobne zmiany w laboratorjum i niewątpliwie czynnik ten odgrywa dużą rolę w przyrodzie. Co się zaś tyczy podobieństwa pomiędzy zwierzętami, czyli właściwych zjawisk mimicry, to znajdują one swe częściowa wytłumaczenie w zasadzie konwergencji, czyli zbieżności. Na ubarwienie zwierzęcia można wpłynąć zapomocą bardzo różnych warunków zewnętrznych. Skoro więc warunki, w jakich żyją zwierzęta,

MINERAŁY. Jest rzeczą niemożliwą odpowiedzieć jednem zdaniem dla każdego zrozumiałem na pytanie: „Co to są minerały f“ Chcąc na to pytanie odpowiedzieć, należy uciec się do objaśnień nieco rozleglejszych. Wtedy przystępne określenie pojęcia „minerał" samo wyniknie, jako następstwo wiadomości podanych.

Skały i minerały.

Środkowe, najwyższe części Tatr, są zbliżone, ubarwienie ich także będzie WVgladające zdaleka jak piła nieprawi-mmej lub więcej podobne. Zwierzęta dłowo poszczerbiona, są to wielkie, ostro-polarne są przeważnie białe, ale z pew- kończyste, poszarpane, twarde masy. nością nie dlatego, aby zając polarny Materjał tych mas jest to t. zw. gr a-naśladował białego niedźwiedzia, lub od- n j t. Składa się on z ziarn trzech ro-wrotnie, lecz dlatego, że zwierzęta te dzajów. Jedne jasnoszare o połysku wszystkie żyją najczęściej na śniegu, niezbyt świetnym, podobnym do poły-który bardzo silnie odbija promienie gkm szkła zatłuszczonego, to kwarc. Dru-świetlne i wpływa w ten sposób na gie, mętne, białe lub białawoszare, nie-ubarwienie ogólne. Jednakowość warun- kiedy różowe lub nieco zielonawe, to ków świetlnych powoduje podobieństwo skaleń. Trzecie ciemnobrunatne lub barwy. Podobnież białawe są pasorzyty prawie czarne, mocno połyskliwe, koń-wewnętrzne zwierząt i ludzi. Pomimo cem ostrza SCyZOryka łatwo dające się iż należą one do bardzo różnych grup odłupywać w postaci blaszek cieniut-systematycznych    wszystkie żyją kich, to łyszczyk, czyli mika. Granit

w ciemności i ta wspólność warunków jest to skała, a kwarc, skaleń, łyszczyk pociąga za sobą podobieństwo ubarwię- to minerały. Granit jest przykładem n*a-    skały składającej się z trzech minera-

Jeszcze doniedawna fakty podobień- łów. Są skały zawierające minerałów stwa barwy i wyglądu tłumaczono po- wiele. Istnieją również skały będące zbio-wszechnie, opierając się na ich pożytku rem ziarenek tylko jednego minerału, i celowości. Dziś wiemy, że wskazana W górach Świętokrzyskich np. jest bar-jest pod tym względem ostrożność we dzo wiele t. zw. kwarcytu, skały nader wnioskowaniu, że sprawa wymaga spe- twardej, która składa się z samych cjalnych badań doświadczalnych. Jest ziarn kwarcu. Podobnie, słynna, po-to wdelka zdobycz nauki, albowiem ba- wszechnie znana, biała jak cukier kost-dania te przyczyniły się bardzo do wy- kowy skała z Włoch północnych, z oko-

ic miasteczka Carrara, zwana marmurem kararskim, składa się tylko z ziarn minerału kalcytu. W Afryce południowej jest skala zwana „siną ziemią". Zawiera ona diamenty. Z przestrzeni wszechświata na powierzchnię ziemi spadają kamienie zwane meteorytami. W kamieniach tych znajdujemy mniej lub więcej ziarn żelaza wolnego, a niektóre z meteorytów nawet całkowicie składają się z tego metalu. Diament i żelazo meteorytów' to też są minerały. Na powierzchni ziemi i w warstwach jej niezbyt głębokich w wielu miejscowościach jest glina. Glina też jest skałą. Skała ta z pozoru wydaje się jednostajna. Ale umiej ętnem postępowaniem możemy wydzielić z niej drobniutkie, mikroskopowe ziarenka kwarcu i pyłek łuseczek minerału kaolinu również mikroskopowej wielkości. A więc jako przykłady minerałów wymieniliśmy diament, żelazo meteorytów, kwrarc, skaleń, łyszczyk, kalcyt, kaolin. Wszystko to są ciała ziemskie, albo z meteorytów, powstałe bez udziału woli i zabiegów człowieka.

Pierwiastki i związki chemiczne jako minerały.

Diament (-»Diament) jest to wolny węgiel. Żelazo też jest wolnym pierwiastkiem chemicznym. A więc te dwa minerały są to rodzime wolne pierwiastki. Pozostałe z minerałów wyżej przytoczonych są to związki, czyli połączenia chemiczne, to jest tak ścisłe zespolenia dwu lub większej liczby pierwiastków chemicznych, że od ich złączenia się powstaje ciało zupełnie jednorodne, w którem właściwości każdego pierwiastka zatraciły się całkowicie. Wydzielić z nich te pierwiastki możemy tylko odpowiedniemi, nader istotnemi i głęboko sięgającemi zabiegami, czyli zupełnem rozłożeniem chemicznem tych minerałów. Kwarc więc jest dwutlenkiem krzemu (-» Krzem), to jest połączeniem chemicznem krzemu z tlenem. W tern połączeniu na każdy atom krzemu przypadają dwa atomy tlenu, skąd nazwa dwutlenku i symbol Si0₂. Substancja kalcytu jest związkiem wapnia Ca, węgla C i tlenu O. W związku tym na każdy atom wapnia przypada jeden atom węgla i trzy atomy tlenu CaC0₃. Substancję taką nazywamy węglanem wapniowym. Kaolin składa się z wodoru H, glinu Al, krzemu Si i tlenu w takich ilościach, że odpowiada im symbol H₂Al₂Si₂0₈. H₂0. Przeważnie minerały są połączeniami chemicznemi. Niewielka tylko ich liczba są to wolne rodzime pierwiastki chemiczne.

Polimorfony.

Oprócz najwyższych wewnętrznych części Tatr granit na ziemiach polskich występuje również na Wołyniu. Oprócz kwarcu, skalenia i miki w granicie wołyńskim dają się widzieć niekiedy gwiazdki, składające się z cieniutkich i maleńkich blaszek grafitu. Grafit jest to wolny pierwiastek chemiczny węgiel, krystalizujący się w blaszki sześciobocz-ne. Wspomniany zaś wyżej diament też jest węglem, ale węglem krystalizującym się w ośmiościany umiarowe. A zatem jedna i ta sama substancja chemiczna krystalizuje się rozmaicie, przybiegając zarazem zupełnie inne własności. Diament jest bezbarwny, przezroczysty i bardzo twardy. Grafit natomiast jest czarny, nieprzezroczysty i tak miękki, że ściera się o papier: „pisze‘‘. Własność rozmaitego krystalizowania się jednej substancji chemicznej nazywamy z grecka polimorfizmem, czyli wielopostaciowością (poły po grecku znaczy „wiele'“, morfę znaczy ,,postać“), a różne stany krystaliczne jednej substancji nazywamy jej polimorfonami. A więc diament i grafit są to polimorfony węgla. Każdy polimorfon mamy za osobny mine-

Różne grupy mineralne.

A więc minerały są to występujące w ziemi i w meteorytach wolne pierwiastki i związki chemiczne, a także roztwory pierwiastków i związków chemicznych. Pierwiastki oraz ich roztwory wzajemne jest to jedna z gromad świata mineral-Każdy okaz diamentu lub grafitu nego. Minerały będące związkami ehe-jest węglem. Każdy okaz kalcytu lub micznemi dzielą się na liczne gromady, aragonitu jest węglanem wapnia. Każdy Oto kilka najważniejszych gromad mi-kryształ lub każde ziarno kwarcu che- neralnych. Siarczki, albo inaczej kruszce mieznie analizowane okazuje skład dwu- siarczyste, połączenia metali z siarką, tlenku krzemowego. Ale gdy chemicznie jak np. gałenit, rodzimy siarczek ołowiu rozbieramy żelazo meteorytów, to prze- PbS, i sfaleryt, roztwór stały siarczku konywamy się, że każdy okaz tego minę- cynkowego ZnS i siarczku żelazawego

Roztwory stałe.

rał nietylko z powodu odmiennego pozoru i różnych własności, ale nade wszystko z tej przyczyny, że każdy polimorfon powstaje w innych warunkach, t. j. w innych granicach temperatury, ciśnienia i stężenia jemu tylko właściwych. A więc jeżeli te granice poznaliśmy odpowiedniemi doświadczeniami i spostrzeżeniami, to w każdem występowaniu minerału, będącego polimorfo-nem jakiejś substancji, z jego obecności wnosimy o tych warunkach, czyli o sposobie powstawania tego zespołu mineralnego, w którym zalega ów polimorfon. A w znajomości minerałów za najważniejsze mamy właśnie sposoby ich tworzenia się i powstawania. Polimorfizm jest właściwy nietylko pierwiastkom walnym, ale również i związkom chemicznym. Tuż pod Kielcami, prawie na jed-nem z ich przedmieść, jest góra Ka-dziełnia, a w niej żyła pięknego gruboziarnistego kalcytu. Na okazach tego minerału możemy stwierdzić, że młotem uderzone każde ziarno jego pęka gładki emi płaszczyznami w trzech kierunkach. Kalcyt, jak wiemy, jest węglanem wapnia. Jego gęstość wynosi 2,714. Pod Drohobyczem koło Truskawca w miejscowości zwanej „Na Pomiar-ka,ch“ w nagromadzeniach okruchów po dawnych kopalniach możemy znaleźć niewielkie kuliste skupienia minerału aragonitu. Jest to węglan wapnia, ale krystalizujący się inaczej niż kalcyt: w wydłużone słupki łupiące się w jednym kierunku. Gęstość aragonitu jest 2,936.

rału, z pozoru zupełnie podobny do żelaza czystego, oprócz tego pierwiastka zawiera jeszcze nikiel, przytem w każdym okazie ilość żelaza i niklu jest inna. A więc minerał ten jest roztworem stałym żelaza i niklu. Ciałom stałym bowiem jest właściwe rozpuszczanie się nietylko w cieczach, ale i w innych ciałach stałych. A więc innemi słowy: jak wódka jest roztworem wzajemnym alkoholu i wody, tak żelazo meteorytów jest roztworem wzajemnym dwu pierwiastków chemicznych: żelaza i niklu. Nietylko pierwiastki chemiczne, ale i chemiczne związki rozpuszczają się nawzajem w stanie stałym. Ogromna większość minerałów są to roztwory stałe różnych połączeń chemicznych. Tak np. skalenie są to wzajemne roztwory stałe różnych ilości substancji ałbitowej Na₂Al₂Si₆01? i anortytowej CaAl₂Si₂0₈. Najczęściej i najpospoliciej w stanie stałym mieszają się z sobą, czyli rozpuszczają się w sobie nawzajem, ciała o różnej substancji chemicznej, ale o jednakowym sposobie krystalizowania się, czyli t. zw. ciała izo-morfne, t. j. równopostaeiowe (izos po grecku znaczy „równy“).

FeS (oba u nas w paśmie olkusko-by-tomskiem) ; tlenki, jak np. kwarc Si0₂, woda II₂0, hematyt Fe₂0₃; wodorotlenki, jak limonit (jeden z wodorotlenków żelazowych) 2 Fe₂0₃.3 H₂0 ; chlorki, jak np. halit NaCl, czyli sól kamienna; węglany, jak kalcyt i aragonit CaC0₃; siarczany, jak selenit, czyli gips (dwuwodny siarczan wapnia) CaS0₄,2 H₂0; fosforzany, jak naprzykład apatyt 3Ca₃(P0₄)₂ . CaF₂; krzemiany, jak np. oliwiny mMg₂Si0₄. nFe₂Si0₄, glino-krzemiany, jak np. kaolin, skalenie i t. p.

Rozpowszechnienie różnych minerałów.

Najważniejszemi, to jest najwięcej roz-powszechnionemi, minerałami w powłoce ziemskiej są skalenie. Stanowią one więcej niż połowę ciężaru tej powłoki, bo 55,6°/₀. Pod niezbyt grubą bowiem osłoną piasków, glin, wapieni, piaskowców i innych im podobnych tak zwanych skał osadowych leży gruba, wszystką ziemię ogarniająca powłoka granitowa; a granit, jak już nam wiadomo, składa się ze skaleni, z kwarcu i jeszcze z jakiegośkolwiek innego minerału, którym najpospoliciej bywa jeden z łyszezyków. Drugie miejsce pod względem ilościowym mają t. z w. amfibole i pirokseny. Są to kryształy będące sta-łemi roztworami przeważnie metakrze-mianów wapnia, magnezu i żelaza (CaSi0₃, MgSi0₃, FeSiOa). Ich udział w powłoce ziemskiej wynosi 15,7% jej ciężaru. Trzeci zkolei pod względem ilości minerał powłoki ziemskiej to kwarc: jest go w niej 11,2%. Po kwarcu idzie woda (ocean) 6,6°/₀. Następne miejsce mają łyszczyki 3,5%. Po ły-szczykach następują minerały będące związkami pierwiastka zwanego tytanem (Ti) 1,4%. I wreszcie we wszystkich prawie skałach rozproszone mikroskopowe pryzmaciki apatytu stanowią 0,5% ciężaru powłoki ziemskiej. Wszystkie pozostałe minerały (jest to tylko 5,5% powłoki ziemskiej na wagę) wypełniają szczeliny (żyły) w wielkich skalnych zespołach minerałów najwięcej rozpowszechnionych lub tworzą między niemi niewielkie złoża lub wreszcie są w nich rozproszone. Jedne minerały są pospolite, bo w wielu miejscowościach występują większe lub mniejsze ich skupienia. Inne natomiast są rzadkie lub nawet bardzo rzadkie, są bowiem albo rozproszone, albo ich skupienia są nader nieliczne.

Minerały w organizmach i urządzeniach ludzkich.

Minerały są nietylko w ziemi, ale i w organizmach. W dziuplach niektórych drzew egzotycznych są narosłe kryształy kaleytu. Macica perłowa skorup małży i organizmów im pokrewnych zawiera mikroskopijne słupki aragonitu. Niektóre minerały tworzą się w urządzeniach przemysłu ludzkiego, np. w starem, nieużytecznem szkliwie wypuszczo-nem z huty na podwórze krystalizuje się wolastonit (metakrzemian wapnia CaSiOs, pospolity w skałach kalcyto-wych, w które wtłoczyła się i zastygła wulkaniczna masa ognistociekła zwana magmą). Niektóre minerały otrzymano celowo, to jest odtworzono je, aby wyjaśnić ich powstawanie w powłoce ziemskiej. Stapiając naprzykład odpowiednio dobraną mieszaninę tlenków krzemu, glinu, wapnia, magnezu i żelaza oraz studząc ją umiejętnie, otrzymywano skałę będącą zbiorem kryształków skalenia i piroksenu, niczem nie różniącą się od rodzimych skał bazaltowych.

Nauki mineralogiczne.

Nauka o minerałach nosi nazwę mineralog j i, naukę o skałach nazywamy petrograf ją (petre po grecku znaczy ,,skała“). Do nauk mineralogicznych należy niewłaściwie przez niektórych

Z. Weyberg.

zwane pokładoznawstwo, czyli nauka o złożach kruszczowych i mineralnych, to jest o tych niewielkich skupieniach różnych nieskalnych minerałów, które zalegają pośród wielkich mas skalnych. Część gleboznawstwa, czyli pedologji (pedon znaczy „podstawa**, „podłoże**, „grunt**) też należy do nauk mineralogicznych. Zbiór tych nauk składa się na tak zwaną geochemję, czyli chemję ziemi, a więc na naukę o substancjach ziemskich i meteorycznych oraz o ich pochodzeniu, spółwystępowaniu i o ich przeobrażeniach, innemi słowy o reakcjach zachodzących w powłoce ziemi. Mylnie i niewłaściwie do zbioru nauk mineralogicznych niektóre osoby nie-poinformowane należycie zaliczają jeszcze krystalografję (-» Kryształy).

Pochodzenie nazwy „minerał** nie jest jasne. Niektórzy sądzą, że pochodzi ona od łacińskiej nazwy chodnika górniczego mina.

Chrystus swą naukę, lecz „nauczając ewangelji**, głosząc nowe zasady religijne i moralne, wychowując w codziennem obcowaniu nowego człowieka, a wreszcie cierpiąc i umierając za ludzkość na krzyżu. Dalszą pracę nad odrodzeniem duchowem człowieka zlecił kościołowi, uposażając go w uprawnienia autorytatywne i w środki nadprzyrodzone.

Ostatnia wola Chrystusowa zawierała wyraźny nakaz misyjny: „Idąc na wszystek świat, opowiadajcie ewangelję wszemu stworzeniu**. (Marek 16, 15).

Tej najwyższej woli swego Założyciela kościół pozostał wierny. Jego dzieje — to wielka epopea misyjna, pełna bohaterskich zmagań o panowanie nad duszami ludzkiemi, olbrzymi wysiłek, na jaki składały się długie pokolenia, nie szczędząc ofiar i trudów, a pola swej pracy obficie zlewając krwią męczeńską.

Misje pierwszych trzech wieków prowadzone były w ukryciu, w mrokach katakumb rzymskich, wśród prześladowań i męczeństwa chrześcijan. Cldy wreszcie krzyż zatriumfował na obsza-

jącą na

w krajach pogańskich. W dalszem zna-    ,

czeniu przez misje należy rozumieć in- św. Patryka (Irlandja)^ sw. Stefana stytucje, które zajmują się taką akcją (Węgry), czy wreszcie św. Wojciecha, religijną, oraz terytorja, gdzie podobna    oprócz nich działały rzesze niezna-

działalność jest prowadzona.    nych nam bohaterów religijnych, któ

rzy wiarę chrześcijańską a z nią nowy pogląd na świat, nowe ideały i nowy

Rozwój uiisyj.

Nie drogą podbojów orężnych, nie tryb życia ponieśli w głąb borów ger-przemocą i gwałtem rozszerzał Jezus mańskich, do puszcz słowiańskich oraz

ludom celtyckim, germańskim i słowiańskim Europy.

Na tej pracy upływa kilka stuleci wytężonej ewangelizacji. Historja prze-MISJE. Misjami (od łac. mittere, chowała nam pamięć misjonarzy, z któ-missio, — wysyłać, poselstwo) nazywa- rych imieniem związana jest chrystjamy działalność religijną kościoła, ma- nizacja poszczególnych krajów', jak celu szerzenie chrześcijaństwa św. Augustyna (Anglja), św. Remigju-

sza (Francja), św. Bonifacego (Niemcy),

Piśmiennictwo: Z. Weyberg: Mine-ralogja. Lwów 1929. J. Tokarski: Petrograf ja. Lwów. 1928. Czem jest, a czem nie jest mineralogja i krystalograf ja, dokładnie wyjaśnia Z. Weyberg a „świat kry- rach podległych orłom rzymskim (r. 313), ształów“. Warszawa 1935. Zarówno w związ- kościół, umocniwszy się na zajętych po-ku z art. Kryształy jak w związku z arty- zycjaeh zwrócił swe wysiłki misyjne ku kułem mniejszym na przytoczenie zasługuje Z. Weyberga : Krystalografia opisowa, Lwów 1925 i Z. Weyberga:

Optyka kryształów. Warszawa 1932.

na daleką północ, do kraju Wikingów i na Islandję.

Trzeba było długich lat, by chrześcijaństwo głębiej przepoiło nawrócone ludy Europy, by stało się formą ich życia społecznego, ich moralnością i prawem.

Na progu czasów nowożytnych — w okresie rozdwojenia i walk religijnych w Europie — rozwija się akcja misyjna w Azji i Ameryce. W w. XVI Japonja omal nie stała się katolicka (św. Franciszek Ksawrery). W Chinach tworzą się liczne ośrodki chrześcijańskie, a misjonarze katoliccy wywierają wpływ na życie umysłowe i społeczne tego kraju. Rozpoczyna się ewangelizacja Indyj i na szeroką skalę zakrojona działalność misyjna nad czerwonoskó-rymi Ameryki. Trzeba było podjąć walkę z zabójczym częstokroć klimatem, z rasowemi i religijnemi uprzedzeniami, z nędzą materjalną, a w wielu wypadkach z tępotą i barbarzyństwem dzikich plemion. W w. XVIII pracę misyjną podjęli również protestanci i niejednokrotnie osiągnęli poważne wyniki.

Od lat pięćdziesięciu, a zwłaszcza w ostatniem piętnastoleciu katolicka akcja misyjna została więcej systematycznie zorganizowana i znacznie rozszerzona. Tereny misyjne podzielono na szereg okręgów (prefektur), poddanych jednolitemu kierownictwu ,,Propagandy wiary św.“ w Rzymie. {De Propaganda Fide). Wypracowane zostały metody pracy misyjnej i do akcji wciągnięto siły tubylcze. Statystyka z roku 1934 podaje następujące liczby: kapłanów pracujących w misjach — 18.028; braci zakonnych — 8.755; sióstr misjonarek — 50.555. Poza tern 74.147 katechetów świeckich i 62.087 nauczycieli. Stacje misyjne posiadają 56.327 kościołów. Katolików w krajach misyjnych — około 25 miljonówT.

W krajach katolickich rozpowszechniły się papieskie organizacje misyjne: „Dzieło Rozkrzewiania Wiary św.“; „Związek Misyjny Kleru“ ; „Dzieło św. Dziecięctwa Pana Jezusa^ (dla dzieci i młodzieży) oraz „Dzieło św. Piotra Apostoła¹'. Organizacje te środkami du-chowemi i materjalnemi wspomagają misje zagraniczne wśród pogan.

Znaczenie religijne misyj.

WielowriekowTa, wymagająca tylu ofiar działalność misyjna kościoła wyrasta z wielkiej idei religijnej o nieskończonej wartości duszy ludzkiej. Chrystus naucza, że jedna dusza więcej warta, niż cały świat, przyrównuje ją do skarbu i drogocennej, niezniszczalnej perły (Mat. 13, 45), lituje się nad jej upadkiem, a siebie nazywa dobrym pasterzem, który dla jednej owieczki opuszcza całe stado i udaje się na poszukiwanie (Łuk. 15, 4).

Ta idea religijna, poparta wyraźnym nakazem Chrystusowym, budziła powołania misyjne i kierowała misjonarzy do dalekich krajów na ratunek dusz ludzkich, które posiadają nieskończoną wartość, bez względu na to, czy przebywają w czarnem ciele murzynów, czy na bezkresnych stepach Azji, czy też w dziewiczych lasach Ameryki Południowej. Wszystkie powinny być włączone w sferę religijnego oddziaływania kościoła. Kto się znajdzie poza obrębem tego oddziaływania, musi ulec zanikowi duchowemu jako martwy członek religijnego organizmu ludzkości.

Kulturalne znaczenie misyj.

Historja podaje wiele przykładów, że przyjęcie chrześcijaństwa było dla narodów punktem zwrotnym w ich rozwoju i zaczynem ich odrodzenia. Jaka bowiem religja, taki poziom kulturalny człowieka, takie możliwości rozwojowe, takie ideały moralne, takie pobudki czynów i ogólne nastawienie życiowe.

Oddziaływanie kulturalne misyj jest wielorakie i wszechstronne, przede-wszystkiem zaś przez szkołę i o-ś w i a t ę.

Wiadomo, że kościół dał początek szkołom w Europie i przez długi czas całe szkolnictwo, zarówno początkowe, jak średnie i wyższe, uniwersyteckie było w jego ręku. Rozwój życia umysłowego w człowieku przez naukę leży przecież w interesie religji. W pracy misyjnej szkoły są uważane za pierwszorzędny czynnik wychowania, celem podniesienia religijno-moralnego ludności. Każda, placówka misyjna posiada szkołę początkową, a większe okręgi misyjne — gimnazja, a nawet uniwersytety.

W r. 1934 posiadały misje katolickie: 37.200 szkół początkowych z 62.087 nauczycielami i 2,888.171 uczniami, a nadto 470 szkół zawodowych, około 150 szkół średnich, 16 kolegjów uniwersyteckich (w Indjach) i 4 uniwersytety.

W Afryce, której ludność używra aż 532 języków", muszą misjonarze nietylko prowadzić szkoły, ale tworzyć pierwsze gramatyki, układać podręczniki, wyda-wrać gazety i książki, słowem budować podstawy kultury umysłowej. Niektóre działy nauki, jak językoznawstwo afrykańskie, etnologja ludów pierwotnych, historja porównawcza religij są uprawiane głównie przez misjonarzy. Wystarczy wspomnieć o pracach naukowych O. W. Schmidta z dziedziny religioznawstwa, O. Calleta z zakresu etnogra-fji Madagaskaru, OO. Gusinde i Kup-persa o Pigmejach i wielu innych.

Pod tym względem misje katolickie mają bogatą tradycję. W XVI w. pierwsze drukarnie w Ameryce (1540), w Indjach (1556) i w Chinach (1590) założyli misjonarze. Od XVI do XIX w. wydano 395 książek chińskich. Również dzisiejsza działalność wydawnicza misyj, które utrzymują 164 drukarnie, jest bardzo rozległa i wydajna. Nie licząc różnych książek i broszur, których liczba idzie rocznie w setki tysięcy, misjonarze wydają 150 pism perjodycznych w tubylczych językach.

Ogromne zasługi położyli misjonarze dla geografji i nauk przyrodniczych.

Pierwsze pewne wiadomości geograficzne o Azji zawdzięcza średniowiecze franciszkanom w XIII stuleciu (Piano Carpino, Ruhruek). Misjonarze dominikańscy w w. XIV opisali geograf]ę polityczną i hydrografję Abisynji. Misjonarze jezuiccy zbadali i opisali Tybet i Chiny w wieku XVI i XVII. Kartę źródeł Gangesu i całych Indyj wykonał jezuita Gaubil w r. 1729. To samo dotyczy geografji Ameryki Półn. (O. Marąuette, jezuita).

Obok pracy oświatowej i naukowej, misje poświęcają się działalności charytatywnej i szpitalnie-t w u.

W r. 1934 katolickie stacje misyjne posiadały 771 szpitali z 36.310 łóżkami, 108 zakładów" dla trędowatych z 12.779 łóżkami, 1971 sierocińców z 112.900 wychowankami i 428 przytułków dla starców z 17.688 klientami. Również misje protestanckie bogato rozbudowały swrą działalność szpitalniczą.

Gdy się zwrróci uwagę na opłakany stan higjeniczny Afryki i Azji (oprócz Japonji), na straszliwe choroby, jakie tam się szerzą (np. trąd), na nędzę ma-terjalną i ciemnotę ludności tubylczej, to trzeba przyznać, że akcja samarytańska misyj jest wielkiem dobrodziejstwem. Tą drogą misje zyskują zaufanie ludności i czynnie praktykują chrześcijańską miłość bliźniego.

Misje popierają rozwój kul tu r y materjalnej, słusznie rozumując, że nędza rnaterjalna ludności utrudnia życie duchowe,, a tem samem stoi na przeszkodzie pracy religijnej.

Jak w średniowieczu klasztory były dla okolicznej ludności szkołami rolni-czemi i ogrodniczemi (zwłaszcza cystersi i norbertanie), podobnie i dzisiaj misje są pionierami postępu gospodarczego, troszcząc się o podniesienie dobrobytu tubylczej ludności. Misjonarze uczą rolnictwa, zakładają wzorowe ogrody, plantacje bawełny i bananów, tworzą wzorowe gospodarstwa, otworzyli szereg szkół zawodowych, uczą handlu, a prze-dewTszystkiem przyzwyczajają tubylców do systematycznej pracy.

Misje polskie.

Polska wykazywała zawsze dużo zrozumienia dla wartości idealnych, a specjalnie dla wartości religijnych i nie szczędziła dla nich ofiar. Rzadko który naród posiada tak wzruszającą martyrologię religijną, jak naród polski, nigdzie też patrjotyzm narodowy nie jest w takim stopniu przepojony pierwiastkami religijnemi i nigdzie nie zrodził tyle zapału, tyle wiary w przyszłość, jak wT Polsce, w okresie najcięższej niewoli. Naród, który wralczył za swoją wolność, który mimo tylu zawodów i klęsk, wierzył w zwycięstwo sprawiedliwości i dobra, — taki naród zna cenę wartości idealnych i zna poświęcenie dla bliźnich.

Szaleństwo krzyża, o jakiem mówi św. Paweł, często opanowywało zbiorową duszę polską i pobudzało ją do poświęceń.

O bliski wschód słowiański, o Pomorze i Prusy troszczyła się Polska od zarania swego życia katolickiego i ponosiła niemałe ofiary. Nawrócenie Litwy, przeprowadzenie unji kościelnej z Rusią, stworzenie licznych ośrodków życia katolickiego na wschodzie, — to są twórcze dziejowe czyny Polski, które stanowią jej słuszną dumę i chlubę. Do Japonji, Chin, Persji i innych krajów misyjnych wysyłała swych synów zakonnych, by polską krwią męczeńską użyźnili pola pod przyszłą siejbę Chrystusową.

Misjonarze polscy oddawna pracowali na misjach, choć w ostatniem stuleciu najczęściej na francuskich i niemieckich stacjach misyjnych. W Polsce odrodzonej zaznacza się żywy ruch misyjny. Polscy misjonarze obsługują obecnie następujące placówki :

Polska misja w Rodezji, w Afryce angielskiej, prowadzona przez ojców jezuitów od r. 1911. Nosi nazwę prefektury Brokenhill (od roku 1927). Na 750.000 mieszkańców półn. Rodezji przypada 10.460 katolików i 2.126 przygotowujących się do chrztu. Księży —- 12, braci zakonnych — 16. Nadto pomaga w pracy misyjnej 10 polskich sióstr służebniczek N. M. P. Misja prowadzi 46 szkół powszechnych z 1680 uczniami, 7 szkół przemysłowych z 101 uczniami i 4 szkoły średnie ze 124 uczniami. (Dane z r. 1931).

Polska Misja wr Chinach. Księża misjonarzu św. Wincentego a Paulo (Kraków) objęli w r. 1929 misję w Szuntehfu (półn. Chiny). Katolików — 15.241 (na l¹/₂ miljona pogan). Księży Polaków — 14 i 2 braci zakonnych. W pracy misyjnej po-* maga 7 sióstr miłosierdzia (szarytki) z prowincji warszawskiej. Misja posiada 7 kościołów i 127 kaplic, prowadzi 20 szkół powszechnych z 538 uczniami i 63 szkoły parafjalne z 765 uczniami. Nadto misja utrzymuje 2 szpitale z 838 chorymi i 2 przytułki z 69 starcami. (Dane z r. 1934).

W r. 1932 objęli ci sami księża misjonarze drugą misję na południu Chin w W e n c h o w. Pracuje tam 7 księży i 2 braci zakonnych.

Na Sachalinie japońskim prowadzą misję polscy bernardyni (6 kapłanów i 1 brat zakonny), niosąc posługi religijne osiadłym tam Polakom i pracując wśród pogan.

stwa.

Franciszkanie polscy założyli w N a-gas a ki (Japonja) filję polskiego Niepokalanowa (pod Warszawą) i wydają po japońsku „Rycerza Niepokalanej" („Mugenzai No Sonou). Nakład 60.000 egz. Klasztor liczy 3 księży, 2 kleryków i 17 braci.

Polscy salezjanie (w liczbie dwudziestu kilku) pracują na misjach w Ameryce Południowej — w Chile, Peru i Patagonji, a kilku na Cejlonie iw Indjach.

Polscy saletyni działają na Madagaskarze (gdzie na początku XX stulecia pracował z wielkiem poświęceniem nad trędowatymi O. Jan Beyzym, jezuita).

Polskie urszulanki pracują na polu szkolnictwa misyjnego w Tong-Hao pod Charbinem w Mandżurji (11 sióstr).

W porównaniu z innemi krajami ka-tolickiemi udział Polski jest dotąd skromny. Katolicka Francja posiada na misjach około 3000 księży, oprócz zakonnic i braci, choć w kraju odczuwa brak duchowieństwa i musi walczyć z tylu trudnościami religijnemi. Niemcy katolicy mogli w jednym roku wysłać 90 księży na misje. Nieliczni katolicy angielscy dają większy kontyngent powołań misyjnych, niż Polska.

Nasza większa wydajność i ofiarność dla misyj jest nietylko kwest ją honoru trzydziestomil jonowego narodu o bogatych tradycjach religijnych, ale także międzynarodowym obowiązkiem niesienia pomocy nieszczęśliwym, jest nakazem solidarności z ludzkością a zarazem umocnieniem podstaw naszej egzystencji państwowej i narodowej. Jak w świecie fizycznym nie ginie żaden atom materji, tak samo w dziedzinie ducha nie idzie na marne żaden wysiłek twórczy, żadne poświęcenie, żadna modlitwa. Im więcej idealizmu w narodzie, tern więcej w niem twórczych sił, tern więcej szlachetnych charakterów, i tern głębsze i bogatsze są pokłady energij duchowych, które przedewszystkiem stanowią o sile pań-

X. J. Pastuszka.

Czasopisma misyjne: „Misje Katolickie" (mieś.). Kraków. OO. jezuici. „Nasz Misjonarz" (mieś.). Górna Grupa na Pomorzu. 00. Słowa Bożego. „Młodzież Misyjna“ (mieś.). Warszawa. Ks. salezjanie. „Roczniki Pap. Dzieła Rozkrzewiania Wiaryu (dwumies.). Poznań.

Literatura:    ks. J. Krzyszkowski

T. J. Przez pola misyjne. Kraków 1925. „Księga pamiątkowa" Międzynarodowego Akademickiego Kongresu Misyjnego. Poznań 1928. Roczniki Związku Akademickich Kół Misyjnych od r. 1928—33. Poznań. 6 tomów (dużo bogatego materjału). Ks. Szołdrski. Zarys historji misyj. Kraków 1925. K. Kapitańczyk. Udział Polski w dziele misyjnem. Poznań 1933, str. 170. Zagadnienia Misyjne. Warszawa 1933, str. 186. Chcesz wspierać Misje? Materjał na wieczornice i akademje misyjne. Poznań 1934, str. 304.

MISTYKA. Średniowiecze chętnie wyobrażało sobie całość wiedzy w postaci piramidy. Od jej podstaw, od nauk szczegółowych, posuwała się tam myśl stopniowo wgórę, do filozofji i te-ologji, ażeby się z zachwytem zatrzymać na szczycie, gdzie się palił płomień życia mistycznego. Najsilniej przykuwają naszą uwagę dzieje duszy ludzkiej i w tych jej chwilach, kiedy Boga szuka i traci, i w tych drugich, kiedy Boga znajduje i posiada. Do posiadania Boga dochodzi się przez potrójne poznanie: jedno metafizyczne czy filozoficzne, drugie oparte na wierze, trzecie wzięte z doznań mistycznych.

Wyraz i jego znaczenie.

Wyraz „mistyka" pochodzi z języka greckiego, gdzie się wiąże ze znacze-

Stosunek do przyrody i ludzi.

Jeżeli idzie o przyrodę, to można szereg dokumentów, spisanych w for- wśród mistyków odróżnić dwie grupy, mie dzienniczka bezpośrednio po prze- Do pierwszej należą św. Bernard życiu danego faktu. Także w ostatnich z Clairvaux (11153), św. Frań-

niein czegoś ukrytego, tajemniczego, czasach nagromadziły się obfite ma-To też czasem nazywa się ironicznie mi- terjały do badań, bo rozpowszechnił się stycznem to, co jest niejasnem, niezro- zwyczaj pisania dzienniczków i pamięt-zumiałem. Jednak już w języku grec- ników, w których się także odzwiereie-kim łączono ten wyraz z kultem dla ją wzmożone dzisiaj przeżycia reli-i z pewnego rodzaju przeżyciami reli- gijne. gijnemi. W literaturze chrześcijańskiej ustaliło się znaczenie na zawsze, odkąd ukazało się pod koniec V w. pisemko domości osób, które je przeżywają jako p. t. Teologja mistyczna, gdzie niezna- coś nowego, niezwykłego. Cecha ta łą-ny autor (Pseudo-Dionizy)) mówił czy się zarówno z formą, ze sposobem o doświadczalnem poznaniu obecności przeżywania zjawiska, jak i z jego tre-Boga w duszy. Odtąd oznacza się przez ścią. Łączy się z formą, bo dany fakt mistykę i pewnego rodzaju fakty reli- pojawia się, rozwija i kończy nieza-gijne, i wiedzę o tych faktach.

Opis faktów.

Metoda.

Do opisu faktów psychicznych dochodzi się przez introspekcję, skierowaną do własnej świadomości, albo przez obserwację drugich. W opisie faktów mistycznych najczęściej ograniczamy się do sprawozdań osób drugich, ale nie-inaczej postępuje eksperymentator, kiedy w laboratorjum psychologieznem posługuje się protokółami, podyktowa-nemi przez osoby, w których dokonały się pewne fakty psychiczne. Tu i tam trzeba wprawy w introspekcji ze strony sprawozdawców i unikania jakichkolwiek uzupełnień przez domysły i rozumowania ze stanowiska jakiejś teorji. To jest pewne, że w pismach najstarszych i średniowiecznych mistyków tuż obok sprawozdań z własnych przeżyć spotyka się uwagi teoretyczne, ale to także nie ulega wątpliwości, że z całej literatury religijnej najwięcej faktów bez wszelkiej spekulacji znajdzie się w autobiografjach, sprawozdaniach, listach i modlitwach chrześcijańskich mistyków. Zwłaszcza mistyka hiszpańska ze św. Teresą na czele daje nam

Cechy faktów mistycznych.

Fakty mistyczne zjawiają się w śWia-leżnie od woli, a nawet wbrew woli osoby, w której się dokonuje. Ze względu na treść nowość faktu polega na tern, że w nim doświadczalnie poznaje się obecność Boga w duszy. Mistycy jednogłośnie oświadczają, że ta intuicja zaczątkowa, to przeżycie obecności Boga, jest istotnym, centralnym faktem w mistyce. Jeżeli się mówi o stopniach życia mistycznego, to się ma na myśli zawsze ten fakt, a nie zjawiska, które mu czasem towarzyszą, ale towarzyszyć nie muszą. Może mu np. towarzyszyć ekstaza, zachwyt, jako jego oznaka i następstwo. Obok ekstazy notuje się w pamiętnikach mistyków również takie fakty, jak wizję imaginacyjną, jasnowidzenia, natchnienia prorocze i stygmaty, ale nie należą one do istoty mistyki i mogą czasem pochodzić z naturalnych dyspozycyj duszy.

Zawsze natomiast zjawia się jako bezpośrednie następstwo centralnego przeżycia mistycznego pogoda duszy i słoneczne spojrzenie na świat, tworzące zasadnicze tło w eodziennem zachowaniu się mistyka. Zasługuje więc na uwagę stosunek mistyka do świata.

ciszek z Asyżu (fl226) i Henryk Su z o (11366). Wszyscy trzej patrzą szeroko otwartemi oczyma na piękno przyrody, widząc w niem odblask samego Boga, ale każdy z nich patrzy na nie inaczej. Św. Bernard widzi w przyrodzie ślady Stwórcy, kiedy pisze do brata Morbacha. „Zawierz memu doświadczeniu; nieco więcej znajdziesz w lasach aniżeli w księgach; drzewa i góry nauczą cię tego, czego nie usłyszysz od magistrów". Sw. Franciszek z Asyżu widział w świecie ślady odkupienia, tak jak je tam dostrzegł Ryszard Wagner w poranek wielkopiątkowy i wyśpiewał w , Parsifalu". Wreszcie Henryk Suzo widzi w cudzie wiosny przedewszystkiem życie, a w życiu wyraz Ducha miłości. Jego opis wiosny kończy się okrzykiem: „Dobry Boże, jak Cię trzeba kochać w tern stworzeniu; krajobrazie, jaką ty budzisz do siebie miłość". Dla pierwszej grupy przyroda była otwartą księgą, dla drugiej staje się ona tylko odskocznią do Boga, bo myśl zaledwie na chwilę na niej się zatrzymuje. Św. Jan od Krzyża i św. Teresa w tych samych niemal wypowiadają się słowach. Tęsknią mistycy do przyrody także dlatego, że im dostarcza symbolicznych obrazów do ich wizyj imaginaeyjnyeh.

Wszyscy mistycy kochają samotność, bo tam najłatwiej obcować z Bogiem, ale kontemplacja nie ząbija w nich ani aktywności, ani talentu organizatorskiego. Św. Katarzyna ze Sieny (fl380) porusza umysły i serca współczesnej sobie Europy. Św. Bernard przebiega kraje zachodnie, organizując wyprawy krzyżowe. Św. Franciszek z Asyżu ge-njalną intuicją wniknął w ruchy ludowe. Św. Teresa rozwijała działalność reformatorską i administracyjną.

Skoro już mowa o stosunku do ludzi, nie trzeba o jednein zapomnieć, mianowicie o tem, że większość mistyków od pewnej chwili w dziejach odzywa się w języku narodowym, by płomienie Boże rozpalać w licznych rzeszach. We Włoszech syn duchowy św. Franciszka, Jacopone da Todi (f 1306) i Dante piszą poezje religijne w języku włoskim tak, jak św. Aniela de Foligno (11309) pisze swe objawienia. W Niemczech w ojczystym języku przemawiają w wieku XIV trzej wielcy dominikanie: Mistrz Eckhart (11327), Jan Tau-ler (fl361) i Henryk Suzo; w Hiszpa-nji Ludwik z Granady (11588), św. Jan od Krzyża (fl591), św. Teresa (f 1582) i poeta narodowy, Luis de Leon (11591). W Niderlandach Jan Ruys-broeck (f 1391) wszystkie swe dzieła wydał w języku flamandzkim.

Tłumaczenie psychologiczne.

Tłumaczy się fakty mistyczne ze stanowiska psychologicznego, filozoficznego i teologicznego, i to tak, że jedno stanowisko nietylko drugiego nie wyklucza, lecz jedno przez drugie się uzupełnia. Tłumaczymy psychologicznie fakty mistyczne, kiedy je wprowadzamy w żywy związek z ogólną postawą osoby, w której się dokonały. Fakty mistyczne są zresztą tak odrębnemi przeżyciami religijnemi, iż ich nie można zrozumieć bez uwzględnienia tego związku. Wystarczy zauważyć, że fakty te wymagają pewnego klimatu wewnętrznego i nie mogą się zjawiać tam, gdzie duchową atmosferę jednostki, wypełniają pierwiastki moralnego zła lub wybitne schorzenia psychiczne.

Istnieje jeszcze drugi warunek. Jeżeli w każdej biografj i trzeba wskazać czynniki rozwoju normalnego, prawidłowego czy idealnego i czynniki rozwoju najbardziej osobistego, historycznego, to w biografj i mistyka trzeba uwzględnić jeszcze jedno, to mianowicie, że mistyk żyje z wiary w Boga i z Jego miłości. Miłość staje się w duszy mistyka słońcem, które ją przepromienia i przepala, nadając jej osobliwą strukturę. Uznamy więc za mistyka tego, w którego duszy dokonuje się centralny fakt mistyczny w atmosferze miłości. Mistyk nie musi być ani wizjonerem, ani natchnionym, ani ekstatykiem, ani stygmatykiem, chociaż wszystkie te przeżycia mogą się zjawić w otoczeniu faktu centralnego.

Tłumaczenie filozoficzne.

Mistyka teoretyczna umieszcza życie mistyczne człowieka najpierw w ramach metafizycznych, ażeby je tam wytłumaczyć przez czynniki transcendentne, t. j. wykraczające ponad nasze doświadczenie, pozaświatowe. Jak refren powtarza się u mistyków myśl o wszechmocno-ści Boga, o Jego obecności w głębinach duszy ludzkiej. Wszechobecność wyjaśnia filozof ja przez stwórczy akt Boży, gdyż przezeń sprawia Bóg, że wszystko istnieje. Tak daleko sięga więc obecność Boga, jak daleko sięga stwórczy Jego akt i rzeczywistość. Przez stwórczy akt jest stąd Bóg w całym kosmosie i w każdej jego cząstce; jest także w duszy ludzkiej, jest bliżej niej, aniżeli ona sama sobie jest bliską, gdyż przenika jej rzeczywistość przez stwórczy Swój akt. „Bóg w nas“ powtarzają z zachwytem wszyscy mistycy, ale mistycy chrześcijańscy odrazu dodają: „Bóg ponad nami“, gdyż Bóg nie utożsamia się ani z żadną duszą, ani z całą stworzoną rzeczywistością, lecz sięga poza nie w nieskończoność Swej istoty, jest w stosunku do świata transcendentnym.

Takie było zawsze stanowisko katolickich teoretyków mistyki. Gdzie indziej spotykamy nieraz dążności panteistycz-ne, kiedy się nie przyjmuje różnicy między Bogiem a zjednoczoną z nim mistycznie duszą, widząc w niej cząstkę rozwijającej się w wszechświat substancji Bożej. Na tory panteistycznego myślenia wszedł neoplatonizm (Plotyn t 270, Prokłos f 485), a w wiekach średnich Jan Szkot Eriugena (f 877?). Zacięcie panteistyczne zarzucano także Mistrzowi Eckhartowi. U nas Br. Tren-towski wracał ciągle z rozmaiłem powodzeniem do problemu „Bóg w nas“ i „Bóg ponad nami“.

Dusza była drugiem zagadnieniem, którem zajmowała się mistyka teoretyczna, gdyż dusza wchodzi w unję mistyczną z Bogiem. Pytano się, czy zjednoczenie dokonuje się przez myśl, czy przez wolę i miłość ; pytano się dalej, czy dusza łączy się z Bogiem przez całą swą istotę, czy też tylko przez swą głębię czy szczyt, tam, gdzie niema już zjednoczenia z ciałem. Łączy się przez głębię i szczyt, odpowiadali na pytanie z reguły wszyscy mistycy, szukając w swej wyobraźni najpiękniejszych barw, ażeby wyrazić ścisłość zjednoczenia z Bogiem. Tajemniczą głębią, abdi-tum mentis, nazywał tę cząstkę św, Augustyn; Eckhart wspominał o dnie duszy, Seelengrund, św. Bonawentura o jej szczycie, apex animae, św. Teresa o jej wnętrzu, centro de nuestra anima; inni wspominali o iskierce duszy, scintilla animae, Seelenfiinklein, Mickiewicz pisał o ziarnie duszy. Wszyscy usiłowali wyrazić fakt, że unja mistyczna dokonuje się na szczytach życia duchowego, gdzie rozpoczyna się intuicja genjusza, artysty i mistyka. U mistyka zjawia się najwyższy lot jego duszy przez podniesienie w sferę nadprzyrodzoną, o której mówi teolog ja.

Tłumaczenie teologiczne.

Teologja wychodzi z opisu faktów i rozumowań filozoficznych w tym celu, by wszystko oświetlić jeszcze raz zgóry, ze źródeł wiary. Ostateczne kryterja autentyczności nadprzyrodzonych faktów mistycznych czerpie z ewangelji, z Listów św. Pawła i Pieśni nad pieśniami. Łaska uświęcająca i rozkwitające z niej życie nadprzyrodzone staje się osią, około której układają się wszelkie przeżycia i ich interpretacja. Ciągle powtarza się jednak uwaga, że łaska natury nie znosi, lecz ją przepromienia i podnosi; nie znosi jej tak dalece, że nawet poetycka, artystyczna zdolność może w sferze mistycznych doznań zajaśnieć wszelkie-mi blaskami. Chyba nikt tak pięknie nie przedstawił stosunku łaski do natury, jak flamandzki mistyk Jan Ruysbroeck. Jak płomień w kryształ, tak łaska wchodzi według niego w duszę, by cała jej istota zapłonęła pięknem Bożem. Łaska staje się jakby duszą ludzkiej duszy, źródłem nowego jej życia. Na jego wyżynach mistyk wyczuwa w łasce i poprzez łaskę obecność Boga w swej duszy. Centralny fakt mistyczny łączy więc te-ologja z bezpośredniem działaniem Boga w duszy, z darem Ducha św., a wizje, natchnienia, jasnowidzenia uważa za charyzmaty czyli wyjątkowe uzdolnienia; wizję wreszcie uznaje za oznakę i następstwo faktu centralnego. Dodajmy, że według teologj i katolickiej jedne wizje, natchnienia, ekstazy i styg-maty mają swe źródło nadnaturalne w łasce, a drugie, naturalne w strukturze psychicznej duszy. Trzeba subtelnego wniknięcia w życie mistyczne, żeby odróżnić jedne od drugich.

Mistyka a twórczość artystyczna.

Łaska nietylko natury artystycznej nie znosi, ale ją nieraz podnosi na szczyty życia duchowego. Wówczas pod wpływem centralnego faktu mistycznego bogata w piękno dusza w ekstazie i bez ekstazy wyrzuca ze siebie ognie natchnienia. Najwidoczniej dzieje się to w poezji i muzyce, mniej naocznie w malarstwie i architekturze, gdyż w przeciągłej pracy kształtowania opornego ma-terjału zanika chwilami bezpośredniość porywu. Należy odróżnić wyrazy własnych przeżyć od pracy literackiej, która się wczuwa w przeżycia obce, by je wypowiedzieć w języku artystycznym. Bezpośrednie wyrazy osobistych przeżyć mistycznych mamy w literaturze obcej (św. Franciszek z Asyżu, Dante, św. Jan od Krzyża, św. Teresa) i własnej.

Mickiewicz był opatrznościowym ge-njuszem naszego narodu. W niektórych fazach życia, zwłaszcza w rzymskiej, wyszły z gorejącego ogniska jego duszy utwory, które noszą na sobie widoczne ślady tchnienia Bożego. Niema w literaturze świata piękniejszego w swej prostocie przejawu mistyki krzyża aniżeli w „Rozmowie wieczornej" (Król na niebiosach, a w sercu mem na krzyżu); niema też w żadnej poezji trafniejszego wyrazu myśli „Bóg w nas" i „Bóg ponad nami", jak w tym wierszu (Z Tobą ja gadam, co królujesz w niebie, A razem gościsz w domku mego ducha). Na drzewie mistycznem wyrósł cudny kwiat „Widzenia" (Dźwięk mię uderzył) i w jego cieniu poczęły się niektóre ustępy w trzeciej części „Dziadów". Oddzielmy w naszej literaturze wpływy Swe-denborga i Towiańskiego, a dostrzeżemy ślady Bożego tchnienia u Słowackiego, Krasińskiego, Norwida i Kasprowicza („Księga ubogich"). Skoro prawdą jest to, że fakty mistyczne nie są nadzwyczajnością w życiu chrzęścijańskiem, nic dziwnego, że znajdujemy chwilowe ich odgłosy u naszych poetów i prozaików, u kaznodziejów, pamiętnikarzy, historyków, a nawet u przyrodników.

X. Konst. Michalski.

Literatura: Ks. Piotr Semenenko: Mistyka, Kraków 1896; O. J. Woroniec-k i: Pełnia modlitwy, Poznań 1935; J. D a-wid: O intuicji w mistyce, filozofji i sztuce, Kraków 1913; J. G. P a w li k o w s k i: Źródła i pokrewieństwa towianizmu i mistyki Słowackiego, Pam. Lit., Lwów 1908; Ks.

K. Michalski: Scholastyka i mistyka u Dantego, Wpływ myśli franciszkańskiej na Dantego, Zb. pr. p. t. Franciszek z Asyżu, Kraków 1928.

MLECZARSTWO. (Tabl. 78). Karmienie potomstwa rozpłynioną tkanką własną, zwaną mlekiem, jest charakterystyczne dla wszystkich samie gromady ssaków. (Wśród ptaków m. i. gołębie wytwarzają w wolu płyn, podobny do mleka, którym karmią swoje młode).

Ryc. 84.

Mleko ssaków powstaje w gruczołach, tworzących u niższych ssaków (dziobak, patrz ryc. 84) dwie równolegle biegnące smugi, t. zw. listwy mleczne, z których osesek zlizuje ukazujące się kropelki płynnego tłuszczopotu. U wyższych kręgowców listwa mleczna pojawia się tylko w okresie zarodkowym i bardzo już wcześnie rozpada się na poszczególne wzgórki mleczne, z których rozwija się 3 do 8 par gruczołów mlecznych u kotki, suki i maciory, u krowy — dwie pary, rzadziej więcej, u klaczy dwie pary — każda para o wspólnym strzyku, a u owcy i kozy normalnie po jednej parze. Pozostałe wzgórki mleczne zanikają.

Elementy wydzielnicze gruczołów mlecznych tworzą układ cewkowo-pęche-rzykowy. Komórki tego układu rozwijają się w okresach wydzielania mleka pod wpływem pobudek natury chemicznej, zwanych hormonami mlekotwórczemi (-»Hormony) i wytwarzanych w różnych punktach ciała.

W wydzielaniu mleka, t. j. wytwarzaniu się jego w komórce, bierze udział głównie zaródź, a w mniejszym stopniu jądro komórki, które rozpłyniają się częściowo w ciecz, zawierającą w sobie kuleczki tłuszczowe. Wydalanie tej cie-

czy może się odbywać albo jako wytry-skiwanie małemi porcjami z komórki, albo w sposób następujący: ciecz gromadzi się w takiej ilości, że nieprzerobiona zaródź i jądro komórki zostają stłoczone do jej podstawy, a cała komórka wypełnia się wielką kroplą tłustego płynu. Po wytrysku mleka, wytworzonego w ten czy inny sposób, komórka stopniowo powraca do pierwotnego kształtu i wyglądu, czyli regeneruje się, by następnie na nowo zacząć ten sam cykl czynnościowy.

Siara. Skład mleka różnych zwierząt.

Od urodzenia cielęcia, a często na parę dni przedtem, krowa przez przeciąg mniej więcej dwóch tygodni wydziela gęsty płyn, zwany siarą. Bezpośrednio po ocieleniu siara jest nadzwyczajnie bogata w składniki organiczne, a szczególnie białko, które dochodzić może do ¹/₆ całej ilości płynu. Pomimo nadzwyczajnej wartości dla cielęcia siara z punktu widzenia mleczarskiego ma niewielką wartość, a nawet może być szkodliwa, mianowicie wówczas, gdy, zmieszana z mlekiem, powoduje jego warzenie się przy gotowaniu. Procentowy skład chemiczny mleka różnych zwierząt uwidoczniony jest na tablicy poniższej:

Mleko

Krowy . . . Kozy

Owcy . . . .

»—fc    CO 00

to *02 *02 to

0^0    Białka

os "o    zwykłego

Sernika

Tłuszczu

CO ^I> r-T

Cukru

O "o"bo as mlecznego

Soli

mineralnej

CO O 02 -<ł<

o o"o"cT

Wody

oTcc-T©' oo oo oo as

Czynniki wpływające na mleczność.

Krowy ras pierwotnych, jak np. krowy stepowe (siwe ukraińskie), pierwotne bydło poleskie, dają tyle tylko mleka, ile potrzeba na wychowanie cielęcia, a zatem przez 150 do 200 dni przeciętnie po 4 litry dziennie. Zwykle nie bywają one co roku zacielane, tak że i ta mała

szukaj w tomie piątym!

mleczność 700—800 litrów nie przypada na każdy rok kalendarzowy. Hodowcy jednak potrafili doprowadzić krowy do rocznej mleczności 16—17 tys. litrów, i to przez szereg lat rok po roku. Dziś już w starym i nowym świecie istnieją tysiące krów o rocznej mleczności powyżej 10 tys. litrów, a mleczność 4,5 tys. jest uważana za normalną dla co najmniej połowy krów nizinnych, spotykanych w jakimkolwiek kraju. Nasze czerwone bydło polskie (Tabl. 78) również bez zbyt wielkiego trudu doprowadzić można do mleczności przekraczającej 4 tys. litr. rocznie. Środkami do tego są : odpowiedni dobór buhaja, który wr połączeniu z najmleczniejszemi naszemi krowami płodzi potomstwo dające zczasem więcej mleka, niż dawało matka; następnie dobry wychów zamłodu, wczesne od-stanowienie (już w drugim roku życia), odpowiednie żywienie, pielęgnowanie i dojenie.

Mleczność krowy w dużym stopniu zależy od jej rozmiarów, budowy, własności zaś te poza wpływem środowiska warunkują się przedewszystkiem rasą. Szczególną mlecznością odznaczają się rasy nizinne (fryzy, szorthorny mleczne) i górskie (szwyce i symentale).

Krowa dojna.

Krowa zdolna jest wydać ilości mleka dochodzące dziennie do 10°/o jej żywej wagi; wydajność roczna dojnej krowy w zwykłych warunkach przewyższa jej żywą wagę 3—10 razy, w warunkach zaś wyjątkowych nawet dwadzieścia kilka razy.

Pod względem ilości produkowanego mleka i oszczędności w jego wytwarzaniu krowa wysuwa się na czoło wszystkich ssaków. Żywiona w okresie laktacji (od łac. lac = mleko) paszami o pełno-wartościowem białku, zużywa je na składniki mleka niemal bez straty, a żywiona białkiem niepełnowartościowem, dopełnia je kosztem własnego ustroju. Ta ofiarność organizmu krowy powoduje, że dobre mlecznice, źle żywione, łatwo zapadają na gruźlicę z wycieńczenia, ulegają łomikostowi i innym chorobom, wynikającym z utraty organicznych, a szczególnie mineralnych składników ciała. Ofiarność ustroju krowy na wytwarzanie mleka jest tern większa, im bardziej samiczy jest jej wygląd i całe zachowanie się. Możność dawania dużych ilości mleka zależy od ogólnego rozbudowania partyj odżywczych ustroju i partyj bezpośrednio związanych z wytwarzaniem mleka.

Mleko jako pokarm dla ludzi.

Mleko jest niezastąpionym pokarmem dla dzieci, zwłaszcza w pierwszych latach ich rozwoju. Podobnie nie mogą się bez mleka obejść na początku swego życia młode zwierzęta ssące, mleko bowiem zapewnia młodym organizmom wszystkie materjały potrzebne do budowy kośćca, mięśni i wszystkich organów ich ciała, a jednocześnie pobudza je do rozwoju. Później, gdy dziecko przechodzi na pokarm inny, właściwy starszym organizmom, dodatek mleka jest mu przez długi czas potrzebny, a nawet dorośli ludzie z pożytkiem używają mleka w jego bezpośredniej lub zmienionej formie.

Mleko świeże, świeżo udojone od krowy, pod wielu względami zachowuje cechy żywej tkanki, z której powstało przez jej rozpłynienie. Te właściwości świeżego mleka mają charakter częściowo chemiczny, częściowo biologiczny, t. zn. składniki świeżo wydojonego mleka są chemicznie pełnowartościowe dla odżywiania ustroju, a pod względem biologicznym mają silną tendencję do zachowania swego składu i niszczenia bakteryj, które do niego przenikają. W zwykłej, pokojowej temperaturze te biochemiczne własności mleka dość szyb-

ko ustępują pod wpływem zabójczego nie (105—110° C przez kilka minut ),wy-działania rozmnażających się w niem soką pasteuryzację (85° C przez 1 min.), drobnoustrojów. Tylko wyjątkowo czy- niską pasteuryzację (63° C przez 30min.) sto wydojone mleko może utrzymać się oraz, w specjalnym przyrządzie doktora w pierwotnej świeżości przez dobę lub Stassano, przez rozpylenie w ciągu 10 dłużej w temperaturze pokojowej. Nato- sek. z zagrzaniem do 75° C w szczelnie miast mleko schłodzone natychmiast po zamkniętym aparacie (stassanizacja lub wydojeniu do temperatury nieco powy- bioryzacja). W ten sposób ginie około żej 2° C (schładzacze do mleka) daje 99°/₀ bakteryj, pozostałe zaś przy życiu się utrzymać bez wyraźnej zmiany przez należą do nieszkodliwych gatunków, tydzień i dłużej. Takie mleko wprost od Z powyższych sposobów niska pasteury-krowy lub schłodzone zaraz po wydoje- zacja i stassanizacja nie zmieniają niu i następnie zagrzane do temperatu- własności odżywczych mleka, zdolności ry kilkunastu do 40° bezpośrednio przed wydzielania śmietanki i zdolności zsiadania się. Również witaminy zachowane zostają bez wyraźnej zmiany.

wy piciem jest doskonale strawne i mogłoby służyć za najlepszy pokarm dla niemowląt, gdyby nie obawa zawleczenia zarazy wskutek zagnieżdżających się w mleku drobnoustrojów, bądź znajdujących się już w organizmie krowy, bądź zanieczyszczających mleko podczas udoju lub przechowania.

Badanie mleka.

Badanie, mleka odbywa się w pracowniach odpowiednio do tego przystosowanych. Najważniejszem zagadnieniem w tych badaniach jest wykrywanie za-fałszowań i oznaczania zanieczyszczeń szczególnie drobnoustrojami. Drobnoustroje w mleku bywają najrozmaitsze : pod względem chorobotwórczym niewinne, jak np. bakterje kwasu mlekowego, a nawet dla strawnośei mleka pożyteczne, np. drożdże, albo też dla zdrowia nieszkodliwe, psujące jednak smak lub wygląd mleka, jak np. bakterje rozpuszczające sernik, powodujące śluzowatość mleka, gorzki smak lub zabarwienie błękitne, czerwone, żółte; wreszcie drobnoustroje chorobotwórcze: gruźlicze, durowe, błonicowe i płonicowe.

Wobec trudności uniknięcia zakażenia mleka bakterjami, w wyjątkowych tylko razach pijemy je na surowo, zwykle zaś gotujemy lub w inny sposób odkażamy. Mleko można odkazić przez wyjałowia-

Drobnoustroje w mleku można unieszkodliwić także środkami chemiczne-mi (formalina, woda utleniona). Te jednak sposoby bądź psują jakość składników mleka, bądź też niszczą witaminy. Wobec tego konserwowanie mleka zapo-mocą jakichkolwiek chemikaljów jest surowo zakazane przez prawo.

Przerób mleka.

Mleko pełne łatwo podzielić na mleko chude i śmietankę. Podział ten dokonuje się przez zwykłe podchodzenie mleka lub zostaje wywołany przez użycie wirówek. Wirówki pozwalają na odciąganie śmietanki o zawartości od kilkunastu do 40°/₀ tłuszczu.

Mleko kwaśnieje pod wpływem rozwoju w niem paru odmian bakteryj, rozkładających cukier mleczny na kwas mlekowy. Kwaszenie mleka zależy w dużym stopniu od jakości zakwaszonego mleka i od użytego zakwasu. Za najlepszy zakwas uważane są kombinacje bakteryj kwaśnego mleka z drożdżami a mianowicie yogurt, dający 0,5°/₀ alkoholu obok kwasu mlekowego, kefir, dający l°/₀ alkoholu, kumys — 2°/₀ alkoholu. Kwaśne mleko zwykłe lub zakwaszone w symbiozie z drożdżami jest nader zdrowe, wprowadza bowiem łagodne

i nieszkodliwe drobnoustroje do przewodu pokarmowego.

Podchodzenie mleka kwaśnego polega na rozmnożeniu się drobnoustrojów rozpuszczających białko, zwykle wskutek zanieczyszczenia mleka kałem krowim. Mleko kwaśne, które podeszło, jest niebezpieczne dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Ryc. 85. Mikrofotografia mleka krowiego. Wyk. inż. Edmund Doboszyński.

Kuleczki tłuszczowe, zawarte w mleku (ryc. 85), są różnej wielkości. Niektóre z nich są zbyt wielkie, aby z łatwością dały się rozłożyć lub wchłonąć w przewodzie pokarmowym. Rozdrobnienie tych kuleczek tłuszczowych i ujednostajnienie ich wielkości czyni mleko znacznie strawniejszem, szczególnie dla niemowląt. Tak przygotowane mleko nosi nazwę homogenizowanego (-» Koloidy, II, str. 1233, 1234).

Masło.

Kuleczki tłuszczowe, zawarte w śmietance, a szczególnie w kwaśnej śmietanie, dają się przerobić na tłustą masę o ziarnistej strukturze. Masa ta rozpuszcza się w 19—21° C, dając oleisty płyn. Zjawisko tworzenia się masy tłuszczowej ze śmietanki lub śmietany nosi nazwę zmaślania. Polega ono na przejściu płynnego tłuszczu (kuleczka tłuszczowa mleka lub śmietany) w temperaturze poniżej punktu topnienia (latem 8—14° C, zimą 14—20° C) w stan stały. Zmaślanie śmietany, dobrze podr kwaszonej, wymaga 30—40 minut zbijania w dobrej maślnicy, dostatecznie wypełnionej (o odpowiedniej temperaturze). Ze 100 litr mleka o 3,5% tłuszczu otrzymuje się 4 kg masła, ze 100 Itr śmietany 26°/₀-procentowej — 30 kg. Do dokładnego obliczenia służą wzory, z których wzory Hitchera są najczęściej używane.

Podczas wyrobu masła dodajemy do maślnicy nieco barwnika, najczęściej 10 do 40 kropli farby na każdy kilogram spodziewanego masła. Farba (orlean) jest dla zdrowia nieszkodliwa i nadaje masłu, które zimową porą byłoby zupełnie białe, barwę wiosenną. Zmaślanie odbywa się w maślnicach stojących lub obrotowych; w pierwszych wstrząsanie śmietaną odbywa się zapomocą bijaków lub mieszadeł, w drugich przez obracanie uderzamy zawartością beczki o ściany. Ażeby uderzenie płynu było silne, przy stosownie szybkich obrotach wypełnienie maślnicy obrotowej nie może przekraczać jej objętości. Liczba obrotów maślnicy wynosi około 60 na minutę.

Otrzymaną ziarnistą mieszaninę grudek masła i maślanki zlewamy przez przetak, ażeby maślanka odpłynęła. Pozostałe na przetaku masło płóczemy czystą wodą. Resztkę maślanki i wodę usuwamy przez wygniatanie na wygniatar-kach zwykłych lub korbowych. Podczas wygniatania masło solimy.

Serowarstwo.

Ser otrzymujemy z mleka przez działanie kwasów albo podpuszczki (żołądka cielęcego). Powstaje w ten sposób skrzep ściętego sernika. Ser z chudego mleka jest prawie wolny od tłuszczu, z pełnego zaś zawiera w skrzepie większą część tego tłuszczu, jaki się w mleku znajdował.

Sernik, strącony kwasem, tworzy masę serową bezwapienną (twaróg), która nadaje się do spożycia na surowo lub w potrawach. Ser natomiast, zawierający wapno i wydzielony pod działaniem podpuszczki, przetrzymany w odpowiedni sposób, dojrzewa, t. j. przybiera swoisty smak, zależny od drobnoustrojów, które się w nim rozwijają podczas dojrzewania.

Rozróżniamy sery miękkie, dojrzewające w kilka tygodni, sery półtwarde, dojrzewające w parę miesięcy i sery twarde, dojrzewające w pół roku i dłużej.

Szybko dojrzewające sery są łatwe do wytworzenia w każdej prawie mleczarni, natomiast sery twarde wymagają specjalnych dojrzewalni, t. j. piwnic o stałej, niezbyt wysokiej temperaturze.

Serowarstwo jest szczególnie rozwinięte w krajach Europy zachodniej, we Francji, Belgji, Holandji, Szwajcarji i w Niemczech, w których to krajach produkują całe mnóstwo znakomitych gatunków sera.

Sery wytwarza się także z mleka owczego; wyrabiane są one u nas przeważnie w górach (Tatry, Karpaty) i w Kieleekiem. We Francji wyrabiają t. zw. ser Roąuefort z mleka owiec głównie w Aveyron.

Sery wszelkiego rodzaju są dobrym pokarmem dla osób pracujących umysłowo, a w szczególności dla młodzieży szkolnej, zawierają bowiem związki odżywcze, służące do odnowy tkanki nerwowej.

Sernik, strącony kwasem, bywa używany do celów przemysłowych, daje bowiem masę, która odlana w dowolnej formie, twardnieje w masę sprężystą, dobrze przyjmującą zabarwienie i połysk. Sernik służy również do wyrobu klejów, szczególnie do porcelany, oraz bywa szeroko stosowany w malarstwie i farbiarstwie.

Cukier mleczny i mleko kondensowane.

Trzeci po tłuszczu i serniku organiczny składnik mleka, cukier mleczny, z którego rozpadu na kwas mleczny korzystamy przy zakwaszaniu mleka, daje się wydzielić w postaci białego, słod-kawego proszku, mającego zastosowanie w lecznictwie i karmieniu niemowląt.

Przez usunięcie wody z mleka otrzymujemy mleko kondensowane, zwykle słodzone cukrem buraczanym, które dobrze się konserwuje i nadaje do przewozu.

Znaczenie gospodarcze mleczarstwa.

Polska produkuje około 7 mil jardów kg mleka krowiego i paręset tysięcy kg koziego i owczego. Z całej ilości około ¹/₄ odchodzi na wyżywienie cieląt i t. p., a ³/₄ przeznaczone zostaje na spożycie ludzkie; w tem około 3,5 miljarda kg spożywają gospodarstwa wiejskie bez przerobu, około 1,5 spożywają miasta, wreszcie około 0,5 miljarda ulega przeróbce na sery i masło. Stosunkowo nieznaczna ilość przerabiana jest na masło, eksportowane zagranicę (300 miljonów kg w 1931 roku).

Ogólna ilość wywożonego z Polski nabiału, w tem głównie masła, wynosi około 20.000 tonn, wartości około 5 miljonów złotych (rok 1933). Sery w eksporcie nie odgrywają poważniejszej roli, a ich wyrób nie przewyższa trzech tysięcy tonn.

Trudności w zbycie masła zagranicą są przyczyną, że maślarstwo nasze nie rozwija się w takim stopniu, w jakim rozwijaćby się mogło. Pomimo to widzimy stały postęp szczególnie w jakości mleka, masła i serów produkowanych w Polsce.. Przyczynia się do tego prawodawstwo, regulujące wytwarzanie mleka i obrót niem oraz akcja społeczna, zmierzająca ku produkowaniu mleka zdrowotnego i pierwszorzędnego masła eksportowego.

Bardzo wysoko rozwinięty przemysł mleczarski mają w Europie takie kraje, jak Danja, Holandja, Szwaj car ja.

Rozwój mleczarstwa pociąga za sobą rozwój hodowli bydła, co powoduje dla gospodarstwa narodowego szereg ubocznych korzyści. Krowa poza mlekiem dostarcza mięsa dojrzałego i cielęcego (w Polsce około 300 miljonów kg rocznie), oraz skóry (w Polsce 1,3 miljonów sztuk rocznie skór bydlęcych i 2,2 miljony skór cielęcych); prócz tego obornik powoduje zwiększenie siły nawozowej ziemi i urodzajów.

Z. Moczarski.

Piśmiennictwo. Bal A.: Gospodarka mleczna. Warszawa 1934. Chmielewski Z.: Zarys techniki mleczarskiej. Warszawa 1934. Chrząszcz T.: Technologja rolna. Warszawa 1935. Chrząszcz i Schil-lack: Pleśnienie masła. Poznań 1935 (zawiera zestawienie literatury maślarskiej). Kiecki W.: Mleczarstwo. Warszawa 1900. Kiecki W.: Serowarstwo. Warszawa 1900. Serkowski S.: Mleko i mleczarstwo. Warszawa 1917.

MŁODZIEŻ -» Organizacje młodzieży.

MNIEJSZOŚCI NARODOWE. Etnograficzny układ świata, jak się on dzisiaj oczom naszym przedstawia, jest wynikiem zmagań i przesunięć natury etnicznej, które zachodziły w ciągu lat tysięcy. Nic zatem dziwnego, że tery-torja, nad któremi swą suwerenność rozciągają obecnie istniejące państwa, nie są i nie mogą być jednolite ani pod względem narodowościowym, ani językowym, czy wyznaniowym i rasowym. Ten układ etnograficzny sprąwił, że formy organizacyjne narodów, zwane w dzisiejszej terminologji państwami, nie są zamieszkane wyłącznie przez jeden tylko naród posiadający ten sam język oraz tę samą religję, historję, kulturę i t. d. Nietylko w Europie, ale i na eałym świeeie niema prawie państwa, któreby nie miało obywateli obcych narodowości. Dość tu wspomnieć o Katalończykacli, Baskach, Flaman-dach, Serbo-Łużyczanach Irlandczykach, Ukraińcach, narodach t. zw. niewyzwo-lonych w Rosji i t. d.

Na tle takiego układu faktycznego wyłania się kwest ja mniejszości narodowych w dzisiejszem znaczeniu.

Pojęcie mniejszości narodowej.

Przez mniejszość rozumiemy grupę obywateli jakiegoś państwa należącą do innej narodowości, rasy, języka czy wyznania, aniżeli grupa rządząca w państwie, którą nazywamy większością.

Terminy takie, jak mniejszości narodowe, językowe, rasowe i wyznaniowe, są dziś w istocie fragmentem jednego wielkiego zagadnienia narodowościowego. Problem narodowości wysunął się na czoło zagadnień politycznych dopiero w XIX w. Wiek ten cały upływa pod znakiem walk narodowościowych, prowadzonych pod hasłem zjednoczenia ludzi o wspólnem pochodzeniu, jeżyku, historji i kulturze. Hasła te, podniesione do majestatu niepisanego prawa narodów do samo-określenia i do posiadania własnego państwa — stają się jednym z najważniejszych czynników wielkiej wojny 1914—1918.

Przed wielką wojną w państwach Europy żyło około 85 miljonów ludzi innej narodowości (po wojnie liczba ta spadła do 35 miljonów). Większość tych ludzi dążyła do stworzenia dla siebie własnego państwa. Jeżeli to sobie uprzytomnimy, zrozumiemy całą doniosłość zagadnienia mniejszości narodowych i to zarówno z politycznego, jak i z humanitarnego punktu widzenia.

669

Mniejszości narodowe.

670

Międzynarodowa ochrona mniejszości.

Przez

mniejszości" w znaczeniu dzisiejszem rozumiemy taki stan rzeczy, w którym jakieś państwo posiadające mniejszości zobowiązuje się traktatem międzynarodowym do zapewnienia im równego i sprawiedliwego traktowania (równouprawnienia), przyznając równocześnie sygnatarjuszom tego traktatu prawo czuwania nad stosowaniem postanowień traktatu.

Zasada międzynarodowej ochrony mniejszości, pojętej w ten sposób jako zagadnienie międzynarodowe o charakterze humanitarnym i polityczno-prawnym, została zrealizowana po raz pierwszy w Europie w roku 1878 na kongresie berlińskim. Bułgar ja została wówczas zobowiązana traktatem mię-djzynarodowym do stworzenia u siebie warunków równouprawnienia dla obywateli bułgarskich, należących do mniejszości tureckiej i greckiej, które na mocy powyższego traktatu znalazły się w granicach królestwa Bułgar ji.

Pierwowzorem dla tego rodzaju zobowiązania były traktaty cesyjne (dotyczące mniejszości wyznaniowych) zawierane w wieku XVII-ym, zapewniające mieszkańcom odstąpionego tery-torjum możność zachowania swego wyznania.

Traktaty tego rodzaju — niewątpliwie bardzo humanitarne — okazały się doskonałym środkiem machinacyj politycznych, środkiem, który w innych warunkach i dla innych celów stosowany był np. tak skutecznie do ostatnich czasów przez rywalizujące mocarstwa w Turcji.

W polskiej historji przedrozbiorowej na tern podłożu wyrosła tragiczna w skutkach sprawa dysydentów.

Wielka wojna skończyła się pod hasłem oswobodzenia i samostanowienia

narodów. Rzecznikiem tych haseł stał „międzynarodową ochronę siS przedewszystkiem prezydent Stanów

Zjednoczonych Ameryki Pn. Wood-row Wilson, twórca koncepcji Ligi Narodów (-> Liga Narodów), który skłóconą po wojnie Europę pragnął uporządkować w myśl swych wzniosłych, lecz dalekich od praktyki europejskiej idej. Jedną z tych wzniosłych myśli, do których realizacji dążył Wilson przez zamieszczenie odnośnych postanowień w Pakcie Ligi, była ochrona mniejszości narodowych.

rumuńskiej

Pierwotnem zamierzeniem prez. Wilsona było wprowadzenie do Paktu Ligi powszechnych zobowiązań mniejszościowych, którymby podlegały wszystkie państwa-członkowie mającej powstać Ligi Narodów. Kiedy jednak delegat Japonji zażądał uznania równości ras, prez. Wilson, zdając sobie sprawę z konsekwencyj, jakie dla polityki Stanów Zjednoczonych pocią-gnąćby musiała realizacja postulatów japońskich — przestał nalegać na powszechność zobowiązań mniejszościowych. Jako szczątek jego zamierzeń ostała się na konferencji pokojowej w Wersalu koncepcja ochrony mniejszości narodowych obowiązująca tylko niektóre państwa.

mniejszościowo - ochronne.

Znaleziono wówczas w Wersalu formułę, w myśl której jedynie państwom zwyciężonym, nowopowstałym i powiększonym narzucone zostały zobowiązania

W grupie tych państw znalazła się i Polska, aczkolwiek pretekst narzucenia jej zobowiązań nie odpowiadał rzeczywistości, gdyż Polska nie była ani państwem zwyciężonem, ani nowopo-wstałem, ani powiększonem.

Zobowiązań mniejszościowo-ochron-nych nie narzucono zresztą w Wersalu ani najważniejszemu państwu „zwyciężonemu", t. j. Niemcom, ani państwom tak wyraźnie „powiększonym" w wy-

Klauzule

zawarte

niku wielkiej wojny, jak Włochy, Francja, Belgja.

Poza Polską musiały przyjąć zobowiązania mniejszościowe w formie specjalnych traktatów lub deklaracyj składanych przed Radą Ligi Narodów następujące państwa: Czechosłowacja, Rumunja, Jugosławja, Grecja, Austrja, Węgry, Bułgar ja, Turcja, Albanja, Fin-landja, Łotwa, Litwa i Irak.

Wzorem tych zobowiązań był traktat z Polską, t. zw. mały traktat wersalski z 28 czerwca 1919 r., którego 12 artykułów zawiera zobowiązania mniejszościowe ochronne i klauzule gwarancyjne. Został on podpisany przez Polskę z jednej, zaś przez Anglję, Francję, Włochy i Japonję z drugiej strony. Kontrola wykonywania zobowiązań, jeżeli chodzi o Polskę, przekazana została artykułem 12-ym Radzie Ligi Narodów; członkowie Rady otrzymali uprawnienie sygnalizowania Radzie o naruszeniu lub o niebezpieczeństwie naruszenia zobowiązań ; w razie sporów w tej dziedzinie Rada Ligi przekazywać je miała Stałemu Trybunałowi Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, względnie członkowie Rady otrzymali uprawnienie przekazania bezpośrednio takich sporów Trybunałowi. Rada Ligi Nar. przyjęła gwarancję traktatu z Polską rezolucją z 13 lutego 1920.

Część polityków i prawników zagra.-nicznych, powołując się na ustęp listu Jerzego Clemenceau, prezesa Rady Najwyższej Głównych Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych, z dnia 24 czerwca 1919, skierowanego do ówczesnego prezesa Rady Ministrów R. P. Ignacego Paderewskiego z okazji przesłania ostatecznego tekstu zobowiązań mniejszościowo-ochronnych Polski, — wysuwa tezę, że Polska traktat mniejszościowy przyjąć musiała wzamian za przyznane jej tery tor ja. Niektórzy z nich posuwają się nawet do twierdzenia, że traktat mniejszościowy był warunkiem uznania Polski jako państwa niepodległego.

Zwolennicy takich tez zapominają, że list Clemenceau nie jest tekstem traktatu, a żaden inny tekst prawny takich warunków nie zawiera, a co najważniejsze, że niepodległość zdobyliśmy sobie sami, całość zaś terytorjum Rzeczypospolitej gwarantuje nie traktat mniejszościowy, lecz jedynie tylko zna-częnie i siła państwa polskiego.

Wykonywanie gwarancyj Bady Ligi Narodów.

gwarancyjne w traktatach i deklaracjach mniejszościowo-ochronnych przewidywały ingerencję Rady jedynie naskutek interwencji jednego z jej członków. Tylko reprezentant jednego z państw-członków Ligi miał mieć prawo sygnalizowania Radzie o naruszeniu zobowiązań mniejszościowych przez jakieś państwo, które zobowiązania mniejszościowe podpisało — a tern samem oskarżyć je o niedotrzymywanie postanowień traktatowych. Stać się to mogło jedynie pod jego osobistą, indywidualną i polityczną odpowiedzialnością.

Tymczasem Rada Ligi Narodów, wychodząc poza ramy traktatów i deklaracyj mniejszościowych, ustaliła w szeregu rezolucyj, począwszy od roku 1920, sposób postępowania w sprawach mniejszościowych. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie rozpatrywania t. zw. pe-tycyj, pochodzących od rozmaitych or-ganizacyj i osób (o których w zobowiązaniach mowy nie było). Postanowiono więc przedewszystkiem powoływać do życia instytucję kolegjalną złożoną z trzech względnie pięciu członków Rady (t. zw. komitety mniejszościowe), przyznając jej uprawnienia badania treści tych pism (petycyj), oskarżających władze państwa, obarczonego zobowiązaniami, niezależnie od tego, skąd i od kogo pisma takie pochodziły.

W ten sposób otwarto pole dla oszczerczej i antypaństwowej kampa-nji, wyzyskiwanej w następstwie w rozgrywkach politycznych, nie mających nic wspólnego z ochroną mniejszości.

Gdy zainteresowane państwa zaprotestowały przeciw tego rodzaju wyzyskiwaniu traktatów, Rada Ligi zaczęła ograniczać dopuszczalność petycyj przez ustalenie szeregu warunków formalnych. Mimo jednak rezolucji Rady Ligi Narodów z dnia 5. IX. 1923, dotyczącej warunków przyjmowania pety-cyj, sytuacja w istocie nie uległa zmianie, gdyż komitety mniejszościowe badały nadal wszystkie petycje, zwracały się do zainteresowanego państwa o wyjaśnienia, informacje dodatkowe, wyrażały swe opinje, życzenia, zalecenia i t. d. Nie było takiej dziedziny administracji wewnętrznej, któraby nie była przedmiotem petycyj, a w konsekwencji przedmiotem zainteresowań, opinij, czy wskazań komitetu lub Rady Ligi Narodów.

Zainteresowane państwa tłumaczyły i wykazywały, że treść niemal wszystkich petycyj jest niezgodna z prawdą, że petycje pisane są przez zawodowych pieniaczy i mniejszościowych mącicieli pokoju, że akcją petycyjną kierują pobudki polityczne obce ochronie mniejszości, że interwencja czynnika międzynarodowego i tworzenie na terenie międzynarodowym procedury ąuasi-sądowej między obywatelami a państwem wpływa ujemnie na konsolidację wewnętrzną danego państwa, że zajmowanie się sprawami trzeciorzędnej wagi podrywa autorytet Ligi i samych traktatów i t. d., i t. d. Wszystko to nie odnosiło skutku. Wszedłszy raz na drogę ingerencji w sprawy wewnętrzne, brnięto po niej dalej, aczkolwiek jasnem było, że tego rodzaju stan sprawy musi wywołać prędzej czy później reakcję państw zainteresowanych.

Akcja Polski i jej stanowisko w dziedzinie

międzynarodowej ochrony mniejszości.

Reakcja państw zainteresowanych przeciwko tym jednostronnym, gdyż tylko pewne grupy państw dotyczącym zobowiązaniom, rozwijała się w dwóch kierunkach. Z jednej strony państwa zainteresowane do roku 1929 starały się drogą ulepszeń procedury unieszkodliwić akcję polityczną, prowadzoną pod płaszczykiem ochrony mniejszości, a znajdującą swe formalne uzasadnienie w istniejącej pozatraktatowej procedurze,— z drugiej zaś, wychodząc z założenia równości praw i obowiązków wszystkich członków Ligi Narodów, żądały państwa te upowszechnienia zasad międzynarodowej ochrony mniejszości. W roku 1930 państwa zobowiązane oświadczyły w czasie dyskusji na Zgromadzeniu Ligi Narodów, że żadnych nowych przepisów proceduralnych nie przyjmą aż do chwili, gdy system międzynarodowej ochrony mniejszości będzie rozciągnięty na wszystkie państwa-członków Ligi Narodów.

W jednej i drugiej akcji działalność Polski była bardzo żywa niemal od zarania traktatu, bo od roku 1922. Polska uważała narzucone jej zobowiązania międzynarodowe od chwili ich przyjęcia za ubliżające jej historji, godności narodowej i powadze państwa. Polska wychodziła bowiem z założenia, że każde cywilizowane państwo winno swoje zagadnienia narodowościowe samo regulować, zwłaszcza jeżeli system międzynarodowej kontroli nie jest powszechny i nie obowiązuje wszystkich państw bez wyjątku. Na zmianę tego stanowiska Polski nie mogło oczywiście wpłynąć negatywne ustosunkowanie się mocarstw do postulatu genera-lizacji (upowszechnienia) zobowiązań mniejszościowych, tern więcej, że państwa wolne od zobowiązań korzystały w stosunku do państw zobowiązanych z prawa kontroli, przyznanego im przez traktaty.

To też po długoletnich usiłowaniach w kierunku upowszechnienia zobowiązań, po piętnastu latach cierpliwego i lojalnego przestrzegania postanowień art. 12-go traktatu i dobrowolnie przyjętych pozatraktatowych zobowiązań proceduralnych, rząd polski uznał, że nadszedł czas bardziej stanowczego działania. Przed światem całym należało stwierdzić wyraźnie, że Polska dzisiejsza odzyskała w rodzinie narodów właściwe sobie miejsce i że dzięki tej samej sile wewnętrznej, dzięki której odzyskała niepodległość, usuwa decyzją własną ten ostatni ślad zbrodni rozbiorów, jakim jest bezsprzecznie jednostronna międzynarodowa kontrola w dziedzinie ochrony mniejszości.

Dnia 13 września 1934 r. minister spraw zagranicznych Józef Beck, jako reprezentant Polski, poddawszy krytyce istniejący system i wzywając do oparcia zasad ochrony mniejszości na innych podstawach, złożył z trybuny Zgromadzenia Ligi Narodów w Genewie w obecności delegatów wszystkich państw należących do Ligi deklarację o znaczeniu zasadniezem, oświadczając, że rząd polski przestaje współpraco wać z organami międzynarodowemi w zakresie stosowania przez Polskę zasad równouprawnienia w stosunku do swych własnych obywateli.

Ten krok rządu polskiego miał na celu politycznie i faktycznie położyć kres jednostronnej kontroli międzynarodowej, nałożonej na Polskę w czasie, gdy jeszcze waga i znaczenie polityczne odrodzonego państwa nie pozwalały na jej odrzucenie.

Oświadczenie powyższe było tern więcej uzasadnione, że polskie prawa za sadnicze i ustawodawstwo wewnętrzne gwarantują dostatecznie, podobnie jak w szeregu innych mocarstw, pełne równouprawnienie wszystkich bez wyjątku obywateli państwa.

Bezskuteczne dotychczasowe próby rozwiązywania zagadnień narodowościowych w płaszczyźnie międzynarodowej nie wpływają w niczem na konieczność ich rozwiązywania wewnątrz państwa.

Mapa etnograficzna Polski, jej hi-storja, jej położenie geograficzne, fakt zamieszkiwania Polski przez 10,627.000 członków mniejszości (dane z r. 1931) — wszystko to razem jest najlepszem wskazaniem dla obrania właściwych metod postępowania, zgodnych z polską racją stanu i dobrem obywateli. Stworzenie jednego i identycznego programu realizacyjnego dla rozwiązania zagadnienia wszystkich grup mniejszościowych w Polsce nie jest jednak ta-kiem wskazaniem. Każda mniejszość (Ukraińcy-Rusini, Żydzi, Białorusini, Niemcy, Litwini, Rosjanie, Czesi) w Polsce ma inną przeszłość, inne dążenia i aspiracje, inny przeciąg czasu zamieszkiwania na obszarach obeenej Rzeczypospolitej, każda wreszcie inaczej pojmuje rację swego bytu w Polsce i swój do niej stosunek.

Dążenie do dobra i potęgi odrodzonego państwa i wolnego narodu, oparte na doświadczeniach przeszłości, dadzą niezawodne wskazówki dla polskiej racji stanu w tej dziedzinie.

Wl. J. Zaleski.

Literatura polska dotycząca zagadnienia mniejszości i jej międzynarodowej ochrony jest dotychczas nikła. Ważniejsze prace z tej dziedziny są: Chrzanowski Feliks: Niemieckie skargi mniejszościowe na Polskę przed Radą Ligi Narodów w latach 1920—30, Poznań 1930; Rozwój procedury mniejszościowej na terenie Ligi Na-

Jeziorański Konstanty:

na tere-

rodów — „Strażnica Zachodnia'* — Poznań

1931.

Istota problemu mniejszościowego nie międzynarodowym, Warszawa 1930. Kutrzeba Stanisław: Mniejszości w najnowszem prawie międzynarodowem, Lwów, Warszawa, Kraków, 1925. W ł a-dysław Józef Zaleski: Międzynarodowa Ochrona Mniejszości, Warszawa,

1932.

Publikacje, prace niepublikowane i artykuły w wydawnictwach perjodycznych Instytutu Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie.

MODA. Każdy z nas na każdym kroku spotyka się ze zjawiskiem mody. Nasz sposób ubierania się podyktowany jest bezwzględnemi nakazami i rozkazami mody. Ale moda obowiązuje nie-tylko w zakresie stroju; moda narzuca nam także sposób urządzenia naszego mieszkania, typ naszych rozrywek, a nawet nasze upodobania i zamiłowania. Żyjemy wszyscy — nawet ci z nas, którym wydaje się, że prowadzą bardzo samodzielny i oryginalny. tryb życia — pod wszechwładnem panowaniem mody.

Przywykliśmy widzieć w modzie i jej rządach coś błahego, nieważnego, niepoważnego — jest jednak rzeczą samo przez się zrozumiałą, iż zjawisko o tak powszechnym, tak ogromnym zasięgu musi być wyrazem pewnych bardzo istotnych, bardzo zasadniczych właściwości natury ludzkiej. Z tego też chociażby względu to napozór tak niepoważne zagadnienie zasługuje z pewnością na to, aby zająć się niem — poważnie.

Moda jest objawem życia zbiorowego ludzi. Dlatego też moda badana być musi z punktu widzenia psy-chologji zbiorowości, jako zaś objaw życia zbiorowego jest właściwie przedmiotem socjologji, czyli nauki o formach życia społecznego ludzkości. Ponieważ jednak modzie podlegają jednocześnie i zbiorowości ludzkie, i każdy człowiek osobno, niewątpliwie jest moda także i charakterystycznym przejawem psychologji indywidualnej,

Moda jako zagadnienie psychologii indywidualnej.

U podstaw zjawiska zwanego modą leży odwieczno-ludzkie zamiłowanie do strojów, które spotykamy już na progu historji kultury człowieka. Jak niektóre gatunki ptaków w o-kresie tokowania zmieniają upierzenie i stroją się w piękne i barwne piórka, tak samo i człowiek — mężczyzna czy kobieta — aby zwrócić na siebie uwagę, lubi przystrajać swoją postać w najróżniejsze barwne stroje, świecidełka czy klejnoty. Dopiero na wyższym stopniu kultury do tego całkiem pierwotnego popędu przyłączają się uczucia wyższego rzędu, a więc przedewszyst-kiem zamiłowanie do piękna i t. d.

Poza zamiłowaniem do stroju w zjawisku mody tkwi ponadto upodobanie do zmiany. To upodobanie do zmiany przejawia się w setkach szczegółów naszego życia i jest chyba też tak stare, jak sama ludzkość. Dla siebie i dla innych chce człowiek za wszelką cenę uniknąć monotonności i nudy (rariełas delectat). Tern zamiłowaniem do różnorodności, do ciągłej zmiany, tłumaczy się też na pewno samo zjawisko mody, którego najbardziej charakterystyczną i istotną cechą jest wła-śnie — zmienność.

Oczywiście ta zmienność mody, do której dzisiaj przywykliśmy już zupełnie, niezawsze odbywała się w dzisiej-szem zawrotnem tempie. Kiedy utkanie sztuki materjału na odzież zabierało parę lat czasu, a zdobycie choćby np. naszyjnika z bursztynu było związane z niebezpieczną wyprawą nad Bałtyk, wtedy ani ten materjał, ani te bursztyny nie wychodziły tak prędko z mody, jak taniutka szmatka, którą dzisiaj wytwarza masowo fabryka. Decydujące znaczenie mieć tu musiał rozwój techniki, potanienie produkcji, jej przyśpieszenie i upowszechnienie oraz usprawnienie komunikacji.

Z pewnością przytem ludzie dzisiejsi żyją wogóle znacznie prędzej niż ich przodkowie. Jakże często pisze się i mówi o zawrotnem tempie naszego życia! Człowiek dzisiejszy w tych warunkach nuży się i nudzi bardzo szybko, bardzo szybko też poszukuje odmiany i zmiany. Można też śmiało zaryzykować twierdzenie, iż im która epoka w historji ludzkości jest bardziej nerwowa, tem moda zmienia się szybciej i gwałtowniej. Tem się też może tłumaczą niesłychanie częste zmiany mody, jakie obserwujemy po wielkiej wojnie, z pewnością znacznie szybsze niż np. przed wojną.

Moda jako objaw życia zbiorowego.

Przyjrzyjmy się niedzielnemu tłumowi jakiejś strojnej, modnie ubranej publiczności. Niewątpliwie zastanowi nas fakt, iż w tym tłumie wszyscy ludzie są podobnie ubrani. Zupełnie tak, jakby jeden naśladował drugiego. Obserwacja ta pozwala nam wniknąć w istotę zjawiska mody. Moda polega na naśladownictwie. Ten, kto chce być modnie ubrany, nie wymyśla przecież sam, jak ma wyglądać jego suknia, ale naśladuje w tem innych. Moda jest zaprzeczeniem oryginalności. „Chcę być modny“ — to znaczy „chcę być taki, jak inni“.

Dotknęliśmy w ten sposób jednego z najważniejszych objawów życia zbiorowego wogóle. Zasadniczo człowiek jest stworzeniem społecznem, żyjącem gromadnie, źle się czującem poza pewną zbiorowością. Moda jest zewnętrz

nym wyrazem tego społecznego instynktu człowieka. Upodobnienie się do zbiorowości uwalnia człowieka pojedyńcze-go od męki wybierania sposobu swego życia, swego ubioru, swych zamiłowań i od odpowiedzialności za nie.

Wróćmy jednak znowu do naszej niedzielnej, wystrojonej publiczności. Czy na pierwszy rzut oka rozpoznamy w niej np., do jakiej warstwy społecznej należy ta czy inna elegancka pani? Na pewno nie. Moda, stanowiąca pewnego rodzaju uniform współczesnego człowieka, jest równocześnie wyrazem powszechnej demokratyzacji naszego społeczeństwa, jest tym czynnikiem, który przynajmniej zewnętrznie i przynajmniej na pierwszy rzut oka niweluje wszystkie stany. Żeby zrozumieć doniosłość tego zjawiska, przypomnijmy sobie, iż np. w średniowieczu, a nawet i w czasach nowszych, właśnie strój służył do podkreślenia odrębności pewnych stanów. Dopiero czasy najnowsze wraz z zatarciem jaskrawych różnic w strukturze społecnej zatarły również i jej widome oznaki: odrębny strój. W ten sposób moda, będąca wyrazem pędu do naśladownictwa, tkwiącego w każdem społecznie żyjącem stworzeniu, wywiera również potężny wpływ niwelujący i demokratyzujący na całą kulturę społeczną naszych czasów.

Zjawisko to ma swoje bardzo charakterystyczne strony odwrotne. Ponieważ modny strój stał się niemal wszystkich obowiązującym uniformem, w tych sferach, które chociażby pod względem finansowym mogłyby sobie pozwolić na pewną samodzielność, budzi się jakby sprzeciw i dążenie, aby temu narzuconemu a obowiązującemu uniformowi nadać swoiste, wyróżniające piętno. Przyśpiesza to w dużym stopniu proces starzenia się mody. Kiedy bowiem np. dany typ kapelusza czy sukni zaczną nosić naprawdę wszystkie kobiety, prawdziwa elegantka niechętnie już je wdziewa. Moda kobieca rodzi się w wielkich magazynach paryskich, przedostaje się do sfer najzamożniejszych, pojawia się w zamkniętych salonach — potem wchodzi w szersze sfery i tu dopiero staje się tym wspólnym dla wszystkich uniformem. Po drodze przełamuje się w miljonach indywidualności ludzkich, posłusznych nakazowi i rozkazom mody, ale na swój sposób usiłujących je zmodyfikować i przystosować do własnych gustów i wymagań.

Moda z punktu widzenia gospodarczego.

Zjawisko o takiej rozpiętości i ta-kiem znaczeniu, jak moda, nie mogło pozostać bez wpływu na życie gospodarcze.

Wyobraźmy sobie, że pewnego pięknego dnia z jakichś niewytłumaczonych powodów moda nagle przestaje obowiązywać. Cóż się wówczas dzieje? Nietrudno odgadnąć, iż w życiu np. kobiet takie załamanie się wszechwładzy mody oznaczałoby erę wielkiej oszczędności. Suknia zrobiona z dobrego materjału mogłaby w tych warunkach służyć swej właścicielce z wiel-kiem powadzeniem przez parę czy kilka sezonów, to samo możnaby powiedzieć o kapeluszach, bieliźnie, urządzeniu mieszkania i t. d. Jakież byłyby tego konsekwencje?

Musiałoby to wywołać zahamowanie w całym szeregu gałęzi produkcji przemysłowej, rękodzielniczej i t. d. Hodowle bawełny w różnych częściach świata, plantacje lnu, gospodarstwa pasterskie, przędzalnie sukna, jedwabiu, galanterja skórzana, fabryki filcu, sztucznych kwiatów i t. d., i t. d. — wszystko to stanęłoby przed widmem kryzysu znacznie gorszego niż najsroż-szy kryzys, jaki ludzkość kiedykolwiek przeżyła. Fala bezrobocia musiałaby być odpowiedzią na to nagłe wyłamanie się ludzkości z pod nakazów mody, stałem zaś tego następstwem musiałoby być niesłychane opóźnienie tempa życia gospodarczego wogóle. Zmienność mody znakomicie zwiększa zapotrzebowanie na towary i na pracę rąk ludzkich. Przez zmienność tę rozszerzony został rynek zbytu dla większości produktów naszego życia gospodarczego.

Jest też rzeczą zupełnie zrozumiałą, iż wobec tego wszelkie t. zw. kaprysy mody nie są bynajmniej rzeczą obojętną. Wywoływać one mogą prawdziwe kataklizmy gospodarcze. Moda na krótkie włosy kobiece wywołała straszliwy głód w pewnych prowincjach Chin, skąd od wieków szły na różne postisze i loki włosy kobiet chińskich. Moda krótkich sukien, na które wychodziło bardzo mało materjału, wywołała zastój w fabrykach sukna i jedwabi; nawrót do długich drapowanych sukien nastąpił pod presją wielkich francuskich fabrykantów materjałów sukniowych.

Wiedząc o tern, jaką rolę odgrywa moda w życiu gospodarczem, możnaby a priori przypuszczać, iż im cięższe są czasy i im tem samem bardziej zwęża się zapotrzebowanie na wszelkie produkty związane chociażby ze strojem kobiecym — tem bardziej moda stać się musi bardziej kosztowna, wymagająca, rozrzutna. Dokładniejsza obserwacja rzeczywistości potwierdza tę teoretyczną przesłankę. Istotnie w latach powojennej poprawy stosunków, do roku mniej więcej 1928, kiedy wzrastający dobrobyt szerokich mas podniósł znacznie zapotrzebowanie na wszelkie materjały, moda krótkich prostych sukienek była względnie bardzo skromna i oszczędna. Dopiero, kiedy przyszedł kryzys, moda zrobiła się specjalnie kosztowna. Robiło to wrażenie jakiejś głębokiej nielogiczności, w gruncie rzeczy zaś miało ukryty sens gospodarczy, który wyrażał się we wzmożonem zapotrzebowaniu na szereg produktów przemysłowych.

Jak powstaje moda.

Różne są ośrodki powstawania mody na świecie. Za źródło mody męskiej uchodzi zazwyczaj Londyn, berło w dziedzinie mody kobiecej trzyma dotąd niepodzielnie Paryż.

Moda kobieca ma na swoje usługi w samym tylko Paryżu wielotysięczny .sztab, składający się z różnych pracowników na różnych szczeblach hierarchji społecznej. W interesie całego tego świata leży, aby moda zmieniała się jak najprędzej, jak najszybciej, jak najbardziej zasadniczo. To też w pracowniach wielkich domów paryskich wrze niemal bezustannie wytężona praca nad nowemi kreacjami, któreby znalazły łaskę u publiczności.

Nie jest to bynajmniej rzeczą łatwą. Nie jest przedewszystkiem rzeczą łatwą mieć stale w pogotowiu setki nowych pomysłów i nie jest rzeczą łatwą umieć wyprodukować takie rzeczy, któreby się podobały i któreby miały szanse stać się modnemi.

Niewszystko bowiem, co wychodzi z wielkich pracowni paryskich, ma szczęście podobać się publiczności. Wielkie domy paryskie są wprawdzie w stanie narzucić publiczności swój gust i swój nakaz, jednocześnie jednak muszą się liczyć z jej gustami i upodobaniami. W ten sposób wytwarza się wzajemna, bardzo ciekawa zależność między producentami mody a jej odbiorcami : publicznością.

Z tego też powodu decydującym nieraz momentem w powstaniu nowej mody jest wyczucie przez jej twórców nie-tylko upodobań publiczności, ale i jej istotnych wymagań i potrzeb. Moda często powstaje przypadkowo, jeszcze częściej jednak podyktowana jest przez jakieś względy wyższe. W nowej modzie krystalizują się niekiedy w widoczny i namacalny sposób ukryte jeszcze i nieuświadomione tendencje, nurtujące dane społeczeństwo. Jest rzeczą oczywistą, iż stworzenie po wojnie wolnej, niekrępującej sukni kobiecej jest w ścisłym związku z nowoczesnym trybem życia kobiety dzisiejszej. Moda poszła w tym razie za nakazami życia i niewolniczo im się poddała.

Jako wytwór życia zbiorowego podlega moda wszelkim zmianom i falo-waniom, jakim podlega to życie zbiorowe, a wraz z niem i cała kultura. Każda kultura wytwarza swoisty styl, obejmujący całość życia i sztuki. Jednym z wyrazów tego stylu jest też i moda. Jest ona odbiciem panującego w danej epoce stylu, jego rozpowszechnieniem, a często i spowszechnieniem. W okresie panowania bujnego stylu baroku, stroje, urządzenie mieszkania i t. d. odznaczały się także przepychem i bogactwem. Upodobanie do prostoty i wygody, jakie cechuje życie współczesne, odbiło się na dzisiejszych strojach i meblach. Zamiłowanie do histo-rji, które występuje w niektórych epokach, przejawia się natychmiast i w sposobie ubierania się: moda zaczęła szukać w starych wzorach i przystosowywać je do wymagań współczesności.

W poszukiwaniu nowych pomysłów twórcy mody muszą więc uważnie wsłuchiwmć się w rytm życia ogólnego, przedewszystkiem zaś orjentować się, co publiczność w danej chwili interesuje i pociąga. Tern się też tłumaczy, iż najróżniejsze ważniejsze wypadki i wydarzenia znajdują swoje odbicia w modzie. Odkopanie w Egipcie grobu faraona Tut-ench-Amana wywołało w swoim czasie modę na malowidła egipskie, które widniały wówczas na każdym niemal szczególe toalet damskich. Wojna bałkańska w r. 1911 spowodowała modę na hafty bułgarskie. W ten sposób osobista inwencja twórców mody (rysowników, krawców i t. d.) zbiega się z podnietami czysto zewnętrznemi, „leżąeemi w powietrzu", które znajdują wspólny wyraz w modnej kreacji.

Największy jednak wpływ na powstawanie mody mają niewątpliwie nowe wynalazki techniczne, które często powodują prawdziwą rewolucję w dziedzinie strojów kobiecych. W ostatnich czasach np. mogliśmy obserwować triumfalny pochód' sztucznego jedwabiu, który powoli wypiera najróżniejszego rodzaju inne tkaniny. Jednocześnie z rozwojem przemysłu sztucznego jedwabiu idzie ogromny rozwój przemysłu barwnikarskiego, a że jedwab sztuczny doskonale przyjmuje wszelkie barwniki, pojawiły się więc na rynku ładne materjały o połysku prawdziwego jedwabiu, o bardzo żywych kolorach. Prostą konsekwencją tego wynalazku była nagła moda na kolorową bieliznę, dającą się dobrze i łatwo prać (barwniki dzisiejsze znoszą doskonale pranie). Udogodnienia komunikacyjne, skrócenie normalnych podróży przez doskonałą organizację kolejnictwa, które jednocześnie zapewniło podróżnym i ich bagażom maksy-mum wygody — przyczyniło się do wprowadzenia walizek i kufrów już nie z trwałej skóry, która znosiła wszelkie trudy niewygodnych podróży, lecz z daleko mniej trwałej, ale również efektownej, a zato tańszej, fibry.

Jest rzeczą oczywistą, iż wielcy przedsiębiorcy i przemysłowcy, w których rękach znajduje się eksploatacja owych wynalazków, dokładają wszelkich starań, aby wynalazki swe upowszechnić i uczynić je modnemi. Drogi penetracji tych wynalazków do publiczności są najrozmaitsze; najlepszą jednak taką drogą jest z pewnością uczynienie ich modnemi. W ten sposób w procesie powstawania mody jednoczą się momenty o charakterze arty-styczno-społecznym z momentami czysto gopodarczemi. Wielcy przemysłowcy francuscy, fabrykanci jedwabiu, sukna i t. d., są zresztą w najbliższym kontakcie z wielkiemi domami mód (często są nawet ich właścicielami) i w ten sposób zapewniają sobie kierowniczy wpływ na rynek mody, mający z ich punktu widzenia znaczenie zasadnicze.

Podkreśliliśmy na początku artykułu niniejszego, iż moda występuje nietyl-ko na płaszczyźnie strojów damskich, ale że obejmuje najróżniejsze dziedziny życia ludzkiego. Na zakończenie chcielibyśmy to podkreślić raz jeszcze. Moda wdziera się w życie całej ludzkości z siłą niesłychaną i opanowuje wszystko — aż do sposobu wysławiania się. Badania uczonych językoznawców wykazują, jak w pewnych epokach stają się nagle modne pewne zwroty, pewne wyrażenia, które, jak prawdziwe epidemje, nawiedzają ludzkość. Uważniejszy obserwator i we współczesnej polszczyźnie odkryłby na pewno takie „modne" słowa, czy wyrażenia. Nieśmiertelnym pamfletem na modę pewnego sposobu mówienia są „Pocieszne wykwintnisie" Moliere’a.

A. Chorowiczowa.

Dzieł naukowych poświęconych zagad-neniu mody niema właściwie wcale ani po polsku, ani w żadnym innym języku — poza krótkiem, bardzo ciekawem, ale niezmiernie trudnem studjum znakomitego ekonomisty i filozofa niemieckiego G. S i m m 1 a: „Die Modę" (w zbiorze ,yPhilo-sophische Kultur"). Uwagi na temat mody można jedynie znaleźć rozrzucone w pismach różnych naszych i obcych ekonomistów i socjologów.

MORALNOŚĆ. Moralność (z łac. mores — obyczaje, moralis — moralny) obejmuje te czyny, które przynoszą korzyść lub szkodę duchowej naturze człowieka.

Jak pierwiastki materjalne warunkują życie organiczne człowieka, podobnie wrażenia, czucia i pożądania rozwijają jego psychikę. Dzięki swym zmysłom człowiek nawiązuje kontakt ze światem, odbija go w sobie w postaci obrazów zmysłowych, które znów przetwarzają się w pojęcia, budzą uczucia i skłaniają do czynów. Nawet gdy o nich zapominamy, nie przestają oddziaływać na życie psychiczne. Czeka-kają w ukryciu, by znów dostać się na próg świadomości i ściągnąć na siebie uwagę, a tymczasem tkwią jako treści pamięciowe, ubocznie wpływają na kojarzenie obrazów i pojęć, budzą uczucia i pożądania i decydują o naszej postawie życiowej.

Czyny moralne.

Pełnym wyrazem praktycznej postawy duchowej człowieka wobec świata są czyny moralne, ujmowane ze stanowiska dobra lub zła. Dobroć, poświęcenie, miłosierdzie, życzliwość uważamy za czyny moralnie dobre, a mianem czynów złych piętnujemy okrucieństwo, kradzież, wyzysk, lenistwo i t. p.

Analiza czynów moralnych wykrywa w nich następujące charakterystyczne właściwości.

Akt moralny wyrasta z poznania, z uświadomienia celu, ku jakiemu zdąża, wartości, jaką posiada. Nie jest ślepym odruchem, czy impulsem uczuciowym, ani tern bardziej nie może być uważany za proces mechaniczny, jakiemu podlegają zjawiska materjalne. Jest czynem, któremu towarzyszy pełna świadomość. Jej brak albo osłabienie całkowite lub częściowe odbiera czynom charakter moralny.

Utarło się mniemanie, że moralność polega na przejawach uczuciowych, na nastrojach radości czy smutku, pod których wpływem wykonujemy czyny, że uczucie podniosłe, np. miłość, poświęcenie*, nadaje charakter wartościowy postępowaniu, podczas gdy brak tych uczuć szlachetnych pozbawia go charakteru moralnego. Jest to pogląd błędny, ponieważ uczucie towarzyszy czynom moralnym, ale nie stanowi ich istoty. Czyny moralne mogą być bezuczuciowe.

Drugim warunkiem czynu moralnego jest wolność, a zatem pełna świadomość, że jego wykonanie leży w granicach naszej możności i od nas zależy. Nie przymus fizyczny, nie konieczność psychiczna, lecz nasza chęć i wola rodzą czyn moralny. Czyn konieczny, wymuszony, niewolny nie należy do dziedziny moralnej. Nikt nie nazywa czynami moralnemi funkcyj wegetatywno-fizjo-logicznych, które dokonują się bez udziału woli, podobnie jak amoralnemi są czyny niemowląt lub jednostek nienormalnych, niezdolnych do kierowania swą wolą.

Rzecz jasna, że osłabienie wolności pod wpływem przyczyn bądź fizycznych (np. choroba, zatrucie), bądź psychicznych (np. myśli prześladowcze, silne afekty) — zmniejsza również moralność czynu.

Poznanie i wola muszą mieć za przedmiot dobro lub zło. To znaczy, że człowiek musi sobie wyraźnie uświadomić, że wykonywany przezeń czyn jest dobry lub zły, że odpowiada wymogom ducha, że zdąża do jego rozwoju lub że jest przeciwny, sprzeczny z naturą ludzką, gdyż godzi w jej cele i utrudnia rozwój. Taka ocena przypuszcza istnienie wyższej normy postępowania, według której kwalifikowane są czyny ludzkie. Zgodność z tą normą nadają im dobroć moralną, a odchylenie od normy — de-

cyduje o ich brakach moralnych. Sąd o wartości czynu nazywamy sumieniem.

Zasady postępowania moralnego.

Zasady moralne są zasadniczo niezmienne i powszechne, jak niezmienna i jednakowa jest natura ludzka i cele życiowe, ku jakim człowiek zdąża. Nie-zawsze jednak były te zasady przez wszystkich jasno rozumiane i wypełniane. Historja moralności mówi o błędnem pojmowaniu obowiązków, o rozwoju pojęć moralnych i niejednakowym poziomie życia moralnego w różnych epokach i u różnych ludów. Wiadomo również, jakie zmiany w życiu moralnem powodowały ruchy religijne, np. chrześcijaństwo. Ogromną rolę w doskonaleniu moralnem człowieka odgrywa poza tern wychowanie moralne, co już samo wskazuje na to, iż moralność przechodzić musiała przez różne fazy rozwoju. Dowodzi to jedynie, że prawa moralne albo były niezawsze ujmowane w całej rozciągłości, albo pod wpływem niższych pobudek były łamane i na ich miejsce tworzyły się zwyczaje, mające swe źródło w niskim poziomie życia umysłowego, w silnych namiętnościach i t. p. Pogłębienie życia duchowego, silne pobudki religijne, jakie przynosi ze sobą chrześcijaństwo ułatwiają życie moralne, oczyszczają je i uszlachetniają.

Normy postępowania moralnego mają charakter imperatywny. „Czyń dobrze, a unikaj zła“ — oto naczelna zasada moralności. Bądź dobry i sprawiedliwy, nie zabijaj, bądź ofiarny i pełen poświęcenia, kochaj ojczyznę i pracuj dla państwa — te zasady moralne nie są-tylko radami, nie zawierają jedynie twierdzeń teoretycznych, ani nie są obliczone na wywołanie nastroju uczuciowego. Są nakazami, jak nakazem jest każde prawo. Głoszą konieczność i niosą przymus moralny. „Powinieneś*' — oto imperatyw kategoryczny, przemawiający z każdego czynu moralnego. Nie łamie on wolności ludzkiej, nie zmusza fizycznie. Pozostawia swobodę wyboru. Każda chwila i każda sytuacja życiowa podsuwa szereg nakazów moralnych, które nazywamy obowiązkami. Są one wielorakie i różnorodne: w stosunku do Boga, do człowieka i do świata.

Obowiązek moralny niesie z sobą odpowiedzialność za czyny. Tylko człowiek świadomy swej wolności czuje się odpowiedzialny za postępowanie. On nie żyje chwilą. Jego przeszłość kroczy za nim i rodzi zadowolenie, płynące ze spełnienia obowiązku, lub smutek z powodu przekroczenia prawa moralnego.

Ponadosobisty i ponadempiryczny charakter moralności.

Moralność nie jest wytworem człowieka jednostkowego, ponieważ stawia wymagania, które przeciwstawiają się jego popędom i skłonnościom, nie liczy się z jego nastrojami ani przelotnemi uczuciami, nie zmienia się zależnie od okoliczności, ani nie daje się nagiąć do upodobań osobistych. Gdyby prawo moralne było wyrazem temperamentu czy osobowości jednostki, wtedy nie byłoby tylu bolesnych załamań, jakie przeżywa jednostka, ani wyrzutów sumienia, ani bólu i smutku, i tylu tragedyj, jakie pociąga za sobą jego przekroczenie. Poczucie odpowiedzialności za czyny, załamania równowagi wewnętrznej z powodu przekroczenia prawa moralnego, tęskota za innem lepszem życiem — to wskazuje na ponadosobisty i ponadempiryczny charakter moralności. Człowiek nie jest jej twórcą, nie może do niej wprowadzić zmian ani nie może jej usunąć. On ją tylko poznaje i odczuwa swe uzależnienie jako od wyższej, bezwzględnej siły, której musi się podporządkować pod groźbą załamania swego życia duchowe

go.

szukaj w łomie piątym!

Moralność nie wywodzi się również z nakazów państwowych ani nie jest dziełem jedynie wychowania czy opinji społecznej. Państwo jest wielkiem dobrem, dla którego człowiek winien pracować i ponosić ofiary. Ono stwarza odpowiednie środowisko dla pełnego życia ludzkiego i zapewnia jednostce warunki rozwoju. I państwo jednak musi się liczyć z nakazami prawa moralnego: jego czyny powinny się dostosować do wyższych norm.

Społeczne znaczenie moralności.

Moralność, będąc wyrazem potrzeb natury duchowej człowieka, rozciąga się na wszystkie przejawy jego życia — zarówno osobiste, jednostkowe, jak i społeczne.

Człowiek bowiem jest istotą społeczną. Sam sobie nie wystarcza. Jego życie i rozwój uwarunkowane są pomocą otoczenia — rodziny, kraju i państwa. Społeczeństwo utrzymuje człowieka przy istnieniu (pożywienie, obrona przed niebezpieczeństwem utraty życia) i kształtuje jego oblicze duchowe (wychowanie, szkoła, tradycje narodowe, cała kultura duchowa).

Zapożyczając się od otoczenia, jednostka musi wzamian pracować dla społeczeństwa. Jest ona jakgdyby pośred-niem ogniwem, przez które przechodzi prąd życia ogólnoludzkiego. Wchłania w siebie cudze energje życiowe, ale nie wolno się jej zasklepiać i od innych odgradzać. Co sama otrzymała, musi innym przekazać — dając ofiarną pracę, niosąc pomoc i poświęcając się dla innych.

Wielorakie obowiązki społeczne (rodzinne, towarzyskie, zawodowe, narodowe, państwowe, międzynarodowe) nie są dowolne, zależne jedynie od naszej chęci, ani nie mają charakteru nakazu zewnętrznego, popartego przymusem fizycznym, lecz poddane są nakazowi prawa moralnego, obowiązują w sumieniu. Jesteśmy odpowiedzialni nietylko za siebie, ale i za innych: za nasze otoczenie, za naród i państwo. Nasza uczynność, dokładność w spełnianiu swego zawodu społecznego, miłość ojczyzny, praca ofiarna dla państwa, pomoc niesiona bliźnim — to są czyny moralne, z których korzysta całe społeczeństwo.

Duszą moralności społecznej, jak moralności wogóle, jest miłość. Kochamy dobro i pragniemy je urzeczywistniać w życiu prywatnem i społecznem.

Moralność społeczna — to nie przykra konieczność ani przymus narzucony nam przez opinję publiczną, ale czyny wyrosłe z miłości ludzi, z chęci ich uszczęśliwienia, aby i oni mogli osiągnąć swe cele życiowe. Jest to miłość ideału ogólnoludzkiego, zrealizowanego przez czyny życiowe każdego człowieka.

Moralność a religja.

Prawa moralne występują w świadomości ludzkiej jako nakazy bezwzględne, w swem istnieniu od nas niezależne, choć ich wypełnienie zawisłe jest od naszej wolnej woli.

Ich charakter imperatywny, a zarazem ponadludzki, ich oddziaływanie na wszystkie przejawy życia ludzkiego, nie wyłączając najbardziej wewnętrznych, ukrytych, niedostępnych dla oka ludzkiego czynów, ich rola Trierownicza, normatywna w stosunku do sumienia ludzkiego, ich wyższość i niezależność od wszelkich pobocznych wpływów ludzkich, poczucie odpowiedzialności za ich wykonanie — dowodzi, że moralność ma wyższą, duchową, ponadludzką i ponad-ziemską genezę. Nie doświadczenie osobiste jednostki, nie prawa państwowe, nie tradycja, nie opinja publiczna, ani wychowanie są jej źródłem, lecz wola ponadludzka, prawo Boże, które przenika całą rzeczywistość i przez człowieka rozumowo jest poznawane. Jak prawa fizyczne rządzą światem materjalnym, podobnie prawa moralne rządzą światem ducha. Uległość prawom fizycznym jest warunkiem biologicznego istnienia człowieka, zachowanie praw moralnych jest niezbędne dla jego życia duchowego, kształci wolę, opanowuje popędy — uczy poświęcenia dla innych, rozwija myśl, słowem, organizuje i usprawnia życie duchowe. Kto kocha bliźnich i poświęca się dla swego narodu i państwa, ten, pozornie wyniszczając siebie, bogaci własne ja, ponieważ takie jest prawo życia, że samo wyrzeczenie się jest wzbogaceniem naszego ducha. Człowiek prawdomówny, szanujący dobre imię bliźniego i nikomu nie wyrządzający krzywdy — przynosi sobie największą korzyść, cieszy się uznaniem innych i jest pożytecznym członkiem społeczeństwa.

Kto opanowuje swe namiętności i cele duchowe przekłada ponad chwilową przyjemność zmysłową, kto nie uchyla się od pracy, ten hartuje swą wolę i kształci charakter.

I przeciwnie, lenistwo tamuje rozwój człowieka i zatrzymuje go na niższym stopniu życiowym, wykroczenia erotyczne niszczą siły organizmu i wywołują choroby nerwowe, a nawet zaburzenia umysłowe, kłamstwo i oszustwo odbierają człowiekowi zaufanie i utrudniają mu współżycie społeczne. Każdy czyn dobry lub zły wywołuje pożyteczne lub szkodliwe skutki w dziedzinie biologicznej i duchowej człowieka. W hierarchji czynów życiowych czyny moralne zaj-mują jedno z pierwszych miejsc. Są cenniejsze niż zdolności umysłowe, niż ge-njusz, niż talent artystyczny. Nie są wrodzone, jak uzdolnienia umysłowe, nie narzucają się z koniecznością, lecz zależą od wolnej woli ludzkiej, są dziełem całego człowieka, powstają na drodze wysiłku, ofiary i są najpełniejszym wyrazem dążeń życiowych do rozwToju i udoskonalenia duchowego.

Człowiek wciąż się przetwarza, rozwija i udoskonala. Życie ludzkie jest ruchem, zmianą. Procesy organiczne dokonywają się samorzutnie, natomiast życie psychiczne jest dziełem woli, wymaga wysiłku i poświęcenia. Duch i mate-rja, rozum i zmysły walczą z sobą o pierwszeństwo. Człowiek musi wciąż urzeczywistniać swój ideał duchowy, musi opanowywać swe niższe odruchy i swe postępowanie uzgadniać z nakazami rozumu. Moralność — to realizacja ideałów duchowych w życiu praktycz-nem, to rozwój szlachetnych pierwiastków natury ludzkiej, a zarazem uzgodnienie czynów ludzkich z najwyższą wolą Bożą.

To też moralność wyrasta z religji, choć sama religją nie jest. Wiąże się z najwyższym celem życiowym człowieka, wkracza w sumienie ludzkie, poparta jest sankcją (nagrodą lub karą) religijną i zazwyczaj występuje w formie nakazów religijnych. Dekalog Starego Zakonu i moralność ewangeliczna głoszona przez Jezusa Chrystusa — są przykładem ścisłego zespolenia objawionych prawd religijnych z obowiązkami moral-nemi. Związek religji z moralnością zachodzi nietylko w chrześcijaństwie. Buddyzm, islam, hinduizm oraz inne religje uważają moralność za praktyczne zastosowanie dogmatów religijnych w życiu codziennem.

X. J. Pastuszka.

Piśmiennictwo: Św. Tomasz z Akwinu: Summa Teologiczna. Kraków 1926 (tłum. polskie). M. Morawski: Podstawy etyki i prawa. Kraków 1928. W. Rub-czyński:    Etyka. Kraków. 1924. J.

Szmigielski: Wiara i moralność. Warszawa 1912. V. Cathrein: Filozof ja moralna. 4 t. Warszawa 1904. O. J. W o-roniecki : Etyka. Lublin 1930.

(od

MORFOLOGJA.

Morfologja słów greckich morphe, kształt i logos, słowo) stanowi gałąź nauk przyrodniczych, obejmującą naukę o formach zewnętrznych organizmów żywych oraz o budowie ich części składowych, t. j. narządów, czyli organów. Wraz z fizjo-logją, jako nauką o czynnościach organizmu, morfologja jest jednym z głównych działów biologji, nauki o organizmach żywych (-> Fizjolog ja).

Przedmiotem morfologji są wszelkie istoty żywre, a więc zarówno rośliny, zwierzęta, jako też i człowiek. Wskutek tego zakres morfologji jest bardzo obszerny, każdy bowiem organizm i każdy z jego narządów może być przedmiotem badania, i to z różnych punktów widzenia. Jeden z najwybitniejszych morfologów współczesnych, Albert Brach e t, podkreślił słusznie, iż „życie objawia się nam w przyrodzie nieina-czej jak pod postacią budowy, przyobleczonej w kształty". Tern więc, czem dla fizjologa jest poznanie sił działających w ustrojach żywych, tern dla morfologa jest poznanie kształtu jako wykładnika układu panujących tam sił.

Zakres i podział nauk morfologicznych.

Do jednej z metod badania, jakiemi posługuje się morfologja, należy dzielenie (rozcinanie) organizmu na części składowe, stąd też jeden z wielkich działów morfologji, wyodrębniony zresztą w osobną naukę, zwie się anatomją (od wyrazu greckiego and, przez i tome, cięcie). Ze względu na przedmiot badań anatomicznych wyróżnić możemy anato-mję roślin (fitotomję), anatomję zwierząt (zootomję) i anatomję ludzką (an-tropotomję).

Przez rozcinanie poznano elementy składowe ciała zwierzęcego podobne do siebie pod względem budowy. Twory te, nazwane narządami, spełniać mogą jednakowe czynności. I tak w przewodzie pokarmowym, w skład którego wchodzi jama ustna, przełyk, żołądek, jelito i t. d., odbywają się procesy trawienia, w sercu i naczyniach krwionośnych krąży krew; narządy współpracujące ze sobą łączymy we wspólne u k ł a-d y, czyli systemy. Poznanie dokładne tych układów, a więc rozpatrzenie ich wszystkich części składowych, opis kształtu, budowy, położenia oraz wzajemnych stosunków różnych narządów należy do zadań anatomji opisowej, czyli systematycznej (makroskopowej).

Sięgający czasów Arystotelesa, a z każdym wiekiem wzrastający zasób wiadomości anatomicznych uległ zasadniczemu rozszerzeniu horyzontów w wieku XVII, a to dzięki przełomowej wprost roli, jaką odegrało zastosowanie mikroskopu w badaniach biologicznych. Mikroskop, wynaleziony w w. XVII, a znacznie udoskonalony w XIX w., pozwolił badaczom nietylko poznać świat istot niewidzialnych dla gołego oka, ale umożliwił oparcie danych anatomicznych na t e o r j i komórkowej, widzącej w komórce jednostkę zasadniczą dla wszystkich ustrojów żywych. Dzięki tym odkryciom, którym towarzyszył poza tern wybitny rozwój i innych gałęzi nauk przyrodniczych, a zwłaszcza fizyki i chemji, powstały dalsze gałęzie morfologji, jak cytologja, czyli nauka o komórce (-» Komórka), i histologja, nauka o tkankach (-» Tkanki). Z tą ostatnią wiąże się ściśle anatomja mikroskopowa (zwana inaczej histologją szczegółową), jako uzupełnienie wspomnianej już uprzednio anatomji makroskopowej, dostępnej badaniom gołem okiem.

Użycie mikroskopu pozwoliło ponadto na dokładne poznanie rozwoju osobniczego organizmów, a więc zmian formy i budowy, dających się najżywiej obserwować w pierwszych okresach istnienia organizmów, a więc od momentu ich powstawania w drodze zlania się dwóch komórek rozrodczych aż do osiągnięcia organizacji ustroju dojrzałego. Ten dział morfologji, zajmujący się zmianami formy i budowy w okresie rozwoju człowieka, zwierzęcia i rośliny, nazywamy embrjologją. Do podstawowych zadań embrjologji należy poznanie budowy zarodków w różnych stadjach po sobie następujących. Niektóre z faktów, stwierdzonych w tej dziedzinie, należą do najpiękniejszych wyników nauk przyrodniczych wogóle, dotyczą jednak wyłącznie form obecnie żyjących. A przecież wiemy, że uczeni znajdowali i znajdują w różnych warstwach geologicznych ślady życia organicznego, jakżeż czasem bogatego i różnego zarazem od form znanych obecnie. To też nowe działy nauk przyrodniczych: paleobotanika i paleozoologja, umożliwiły nawiązanie łączności między poznaniem form i budową gatunków obecnie występujących a budową istot wymarłych, spotykanych wśród skarbów kopalnych.

Należy wreszcie podkreślić, iż bardzo płodnym okazał się w morfologji k i e-runek porównawczy, osiągający olbrzymi wpływ na rozwój teoryj biologicznych na schyłku XVIII i w początkach XIX w. Był to okres działalności wybitnych zoologów francuskich: E. Geoffroy Saint-Hilaire’a, Jana B. Lamarcka i Jerzego C u v i e r a, stanowiący zarazem moment wyjścia dla nauki o ewolucji form organicznych (-»Darwinizm, Ewolucja).

Metoda anatomji porównawczej polega na porównywaniu faktów anatomicznych w obrębie szeregu gromad świata roślinnego czy zwierzęcego. Celem zaś jej jest nietylko wykazanie pewnych cech wspólnych czy też różnych wśród poszczególnych przedstawicieli istot żywych, ale poznanie stosunków wzajemnego pokrewieństwa między grupami. Dziś wiemy, że forma i budowa obecnie żyjących organizmów nie są .jedynie wynikiem rozwojowych zmian jednostkowych (ontogene-za), ale że potężny wpływ na nie wywiera wielowiekowy proces rozwojowy całego rodu, który określamy jako filogenezę.

Zasadnicze pojęcia morfologji.

Z grona uczonych, którzy kładli fundamenty pod współczesną morfologję już poprzednio wymieniliśmy Jerzego Cuviera i E. Geoffroy Saint-Hilaire’a. Pomiędzy tymi uczonymi rozgorzał w roku 1830 historyczny spór na posiedzeniu Academie des Sciences w Paryżu. Cuvier zaatakował z wielką dozą słuszności koncepcję „jedności układu“ w ca-łem państwie zwierzęcem, której zwolennikiem był E. Geoffroy Saint-Hi-laire. Nie doceniał jednak Cuvier roli, jaką odegrać miała zasada homolo-gji narządów, która z pism Geoffroy Saint-Hilaire*a (pod inną wprowadzona nazwą) przejęta została przez późniejszych badaczy. Kontynuator działalności Geoffroy Saint-Hilaire ?a, badacz angielski R. Owen, wyróżnił z pośród ogółu organów narządy homologiczne i analogiczne. Organy pełniące te same czynności nazywamy analogicznemi, w przeciwstawieniu do homologicznych, które mogą pełnić funkcje odmienne, chociaż są tego samego pochodzenia. W myśl tych wywodów homologicznemi będą skrzydła ptaków i przednie kończyny gadów czy ssaków, analogicznemi zaś skrzydła motyla i ptaka, pełniące wprawdzie jedną i tę samą czynność, ale nie mające z sobą poza tern nic wspólnego. Czasem pojęcia ho-mologji i analogji mogą się wzajemnie pokrywać; wątroba np. u ptaków i ssaków to narządy podobne i zgodne zarówno pod względem pochodzenia, jak i czynności. Często jednak wskutek przystosowania się organizmów do specjalnych warunków otoczenia narządy homologiczne pokrewnych grup zwierzęcych ujawniają zmianę czynności, a więc zatraca się analogja między niemi.

Podobnych przykładów homologji dostarcza i botanika. I tu do zadań morfologji należy szukanie cech homologicznych, przyczem wystrzegać się należy pomieszania narządów homologicznych z analogicznemi. Organy analogiczne u roślin mogą być do siebie podobne nietylko pod względem czynności, ale i budowy, różnią się natomiast wtedy symetrją. Kolce na łodygach kwaśnicy (Berberys) są analogiczne do kolców głogu, jednak cierń głogu jest homologiem pędu, kolec berberysu natomiast homologiem liścia.

Drugiem pojęciem obok homologji, które odegrało ważną rolę w' rozwoju nauk morfologicznych, była sformułowana przez Cuyiera zasada współ-czynności (korelacji). Uczony ten założył, iż istnieje zależność między poszczególnemi częściami ciała a narządami, że więc występowanie pewnych cech anatomicznych towarzyszy występowaniu innych przez tamte uwarunkowanych. Cuvier starał się udowodnić, że pomiędzy narządami ciała zwierzęcego należy wyróżnić części nadrzędne i podrzędne. Dany układ jest tem bardziej nadrzędny, im większą wykazuje stałość w obrębie znaczniejszej liczby przedstawicieli. Najważniejszym układem, wpływającym na całość organizmu zwierzęcego, jest według tego znakomitego badacza układ nerwowy, podczas gdy inne narządy lub cechy morfologiczne mogą stać tylko w luźnym związku wzajemnym. Zastosowanie zasady korelacji, sformułowanej przez Cuviera, przyczyniło się wybitnie do rozwoju paleonto-logji, czyli nauki o gatunkach już wymarłych.

Dziś wiemy, iż postać i czynność narządów zależą od trzech co najmniej czynników: jedne z nich tkwią w dziedzicznych właściwościach zarodzi komórek (-» Dziedziczność) ; drugie w zespole czynników wewnętrznych osobnika (różnicującego się lub już rozwiniętego), objętym nazwą korelacji ; trzecie oddziaływają na osobnika z zewnątrz jako wpływy środowiska. Badanie tych wpływów możliwe jest dzisiaj jedynie na drodze doświadczalnej, a pomostem między morfologją w dawnem rozumieniu a fizjologją jest wyodrębniony kierunek badań, zwany morfologją doświadczalną.

Morfologja doświadczalna.

Morfologja doświadczalna, jedna z najmłodszych gałęzi wiedzy biologicznej, stara się o wyświetlenie stopnia zależności między cechami morfologiez-nemi a warunkami czyto zewnętrznemi, czy też temi z wewnętrznych, które sprowadzić możemy do zjawisk korelacji lub zmienionych warunków odżywiania. Już dotychczasowe wyniki badań w tym zakresie wykazały niesłuszność wielu poglądów morfologji klasycznej, przyczem sporo jeszcze zagadnień czeka na rozwiązanie. Zastosowanie metod doświadczalnych w odniesieniu do komórek rozrodczych i sta-djów rozwojowych osobnika przyczyniło się do wyodrębnienia osobnej nauki o bardzo rozległych horyzontach badawczych, nazwanej przez jednego z jej twórców, badacza niemieckiego W. Roux — mechanikąrozwoju.

Mechanika rozwoju stawia sobie za zadanie wyświetlenie momentów przyczynowych rozwoju. Stara się więc

nej.

znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego Wspomnienie pośmiertne o A. Bra-dana przemiana nastąpiła w ciągu rozwoju osobnika. Badania te wkraczają Morphologica, t. IV, 1932). Poza tern róż-często i w zakres wielowiekowych ne wiadomości z morfologji znaleźć można

sporów dwóch bardzo starych teoryj w obszerniejszych podręcznikach anato-* ,    . ,    ,    /    . .■ mii, zoologii, anatomii porównawczej, bota-

embrjologicznyeh:    preformacji niki j ^ Historję morfologji zestawił

i epigenezy.    .    Nusbaum w swym podręczniku „Zasady

W dawnych czasach preformiśei wy- anatomji porównawczej", t. I (Warszawa, obrażali sobie, że w ludzkich komór- 1899 r.). kach rozrodczych znajduje się popro-stu minjatura przyszłego człowieka.

Natomiast zwolennicy epigenezy (K. F.

Wolff, K. E. B a e r) przyjmowali, że komórki rozrodcze nie posiadają żadnej wyraźnej organizacji i że dopiero w ciągu rozwoju zarodka tworzą się w nich w drodze różnicowania różne narządy i układy, korelacyjnie wpływające na siebie. Współczesne badania doświadczalne nad rozwojem zwierząt wykazują, że prawda — jak to najczęściej bywa — leży pośrodku. Narządy mogą być preformowane bardzo weześnie (np. serce u kręgowców), jednak w ciągu rozwoju stwierdzić możemy zjawisko epigenezy.

Utarł się pogląd, iż anatomja, a z nią i morfologja jest już nauką skończoną; nie jest to jednak zgodne z obecnemi kierunkami i tempem badań biologicznych. Wiele faktów z dziedziny morfologji czeka na wyjaśnienie, wiele zaś nowych myśli, płodnych dla coraz to wspanialszego rozwoju nauk biologicznych, rodzi się dopiero w chwili obee-

P. Słonimski.

O morfologji szereg wyczei'pujących wiadomości znaleźć może polski czytelnik w Poradniku dla Samouków, wyd. Kasy im. Mianowskiego, od t. VI, 1926 (Botanika I) do t. X, 1932 (Zoologja II). Ciekawie ujmuje metodykę badań anatomicznych R. P o-plewski w „Anatomji ssaków" t. I, Warszawa, 1935 (str. 129—134). Stulecie historycznego sporu między E. Geoffroy S.-Hilairem a Cuvierem barwnie przedstawił J. Tur w „Kosmosie" (Dr, B. t. LV).

c h e t napisał P. Słonimski (Folia

MORZE. (Tabl. 79—85).

Ziemia i morze.

Przeciwstawia się niekiedy ziemię morzu. Ale przez „ziemię" rozumie się wtedy tylko suchy ląd, a nie całą naszą planetę. Stosunek powierzchni morza do powierzchni suchego lądu wypada na korzyść morza, dając morzu wybitną przewagę nad suchym lądem: morze zajmuje 2,4 razy większą przestrzeń na powierzchni ziemi aniżeli ląd.

Stwierdzenie owej przewagi morza nad lądem nie wyraża jednak istotnego stosunku morza do ziemi jako całości. Morze jest cienką powłoką wodną, nieregularnie rozmieszczoną na sferoidzie ziemskim. Maksymalna głębokość owej powłoki przenosi nieco 10 km, podczas gdy średnia jej grubość wynosi zaledwie 4 km. W porównaniu z promieniem ziemskim (średnio 6370 km) głębokość ta reprezentuje tylko */i592 promienia. Gdybyśmy więc chcieli wyobrazić sobie największe głębie oceanów na globusie o średnicy około 13 m, to wynosiłyby one zaledwie '10 mm. Także i jako masa wód morze nie przygniata ziemi swą potęgą. Objętość wód morskich wynosi 1.330.000.000 km³, co stanowi tylko ⁸/₁₀₀ części objętości całej ziemi.

Z trzech więc części, z których ziemia się składa, stały sferoid ziemski zajmuje część największą, potem idzie wydrążona kula atmosfery, która tworzy osłonę gazową dokoła ziemi, o gru-

;ean

o ć~

bości około 300 km, następuje wreszcie powłoka wodna, z nich najcieńsza, która jednak szeroko rozlewa się po ziemi, zajmując zgórą ²/₃ jej powierzchni.

Rozmieszczenie i podział mórz.

Z powodu większej od lądu powszechności i z powodu tego, że istnieje na ziemi jedno nieprzerwane morze — doznajemy, patrząc na globus czy na planigloby, znanego nam dobrze wrażenia, iż lądy sterczą z pokrywających ziemię mórz jako rozległe wyspy. Zarówno rozmieszczenie lądów, jak oblewających je mórz jest czemś przy-padkowem, ogromnie nieprawidłowem, jest jakby kaprysem. Przebija się wprawdzie w tern zjawisku długa hi-storja geologiczna, ale niezwykle trudno dopatrzeć się w niej jednej i jednolitej przyczyny i siły. Wszelkie więc podziały na półkulę lądową czy morską nie są w stanie zmienić ani nierównomiernego rozmieszczenia lądów i mórz na ziemi, ani faktu, że nie umiemy sobie tego zjawiska wytłumaczyć.

Mimo nieregularnego rozrzucenia mórz na kuli ziemskiej zachodzi jednak potrzeba podziału tych wielkich przestrzeni wodnych, potrzeba czysto praktyczna, wywołana choćby koniecznością orjentacji. Bardzo stary jest podział na oceany i na morza poboczne. Podział to utarty i uzasadniony i w nauce, i w historji ludzkości, ale zbyt ogólnikowy. Zczasem ponazywano dość przypadkowo różne morza i oceany. Przykładem tej przypadkowości jest ocean Spokojny, który, jak na ironję, jest znany z najcięższych burz i gwałtowności swych wód.

Nie jest rzeczą łatwą dzielić morza. Jeżeli na suchym lądzie nie wiemy nieraz, gdzie poprowadzić granice krajów lub krain — cóż dopiero na morzu, o powierzchni równej, o naturze wód naogół jednakowej. Czyż nie jest rzeczą dla żeglarza śmieszną, gdy posługujemy się przy podziale mórz pod-wodnemi wyniosłościami, mimo że tych wyniosłości nie widzimy? Zwłaszcza oceany sprawiają duże trudności. Łatwiej zawsze dzielić i rozróżniać morza poboczne, których granice nie są tak konwencjonalne, jak granice oceanów.

A jednak podziały są potrzebne. Dlatego też już w r. 1845 zastanawiała się nad tern w Londynie osobna komisja. Jej zawdzięczamy długo obowiązujący podział mórz na pięć oceanów. Skoro się jednak pokazało, że ocean Lodowaty Północny jest tylko przedłużeniem oceanu Atlantyckiego, a ocean Lodowaty Południowy da się łatwo rozparcelować pomiędzy trzy inne oceany, podział londyński upadł i pojawiły się próby nowych podziałów. Podziału dokładniejszego zażądała również w r. 1919 Komisja Hydrograficzna. Podział taki został opracowany i opublikowany w r. 1928, nie wzbudził jednak większego zachwytu.

Obecnie istnieje tendencja, ażeby ocean Lodowaty Południowy oddzielić granicą konwencjonalną, którą jest koło podbiegunowe południowe, od znanych trzech oceanów i ażeby rozróżniać wogóle cztery oceany (por. ryc. 86).

ATLANTYCKI

oc.

'D Y j\s ki

TapoSoU

Ryc. 86. Rozmieszczenie oceanów.

705

Morze.

706

Geneza mórz.

Geneza mórz jest równoznaczna z genezą, wielkich basenów morskich, a tem samem z genezą kontynentów, czyli wielkich lądów suchych (~*Ląd). Morza nie są w zasadzie czemś innem, jak zanurzonemi lądami, podczas gdy kontynenty są lądami sterczącemi ponad morza. Należy przytem zauważyć, że poziom morza (ściśle wszechmorza) ulegał i ulega częstym wahaniom i że wogóle nie posiadamy bezprośredniego sposobu, ażeby go w tych wahaniach ustalić i uchwycić.

Istnieją dwie przeciwne sobie teorje, usiłujące wyjaśnić powstanie basenów morskich, a to: 1) teorja p e r manę n c j i, czyli przetrwałości wielkich brył kontynentalnych i wielkich głębin oceanicznych, które zgodnie z tą te-orją trwają odwiecznie na tem samem miejscu, oraz 2) teorja ciągłych zmian w układzie brył kontynentalnych i podmorskich, a tem samem powtarzających się zmian w rozmieszczeniu lądów i mórz.

Patrząc na owe teorje z dalszej perspektywy, możemy zaryzykować twier-dzienie, iż zczasem obie mogą okazać się słuszne. Stanie się to wtedy, gdy założymy, że ziemia tylko w swych wcześniejszych okresach geologicznych przechodzi proces ciągłych zmian skorupy ziemskiej. Po przejściu tych procesów może nastąpić okres skostnienia i zastygania brył, tworzących skorupę ziemską, a zatem ogólny okres starzenia się ziemi, w którym obowiązywać będzie teorja permanencji.

Morze jako środowisko wpływów kosmicznych.

W morzu działają pewne energje kosmiczne. Jedne z nich mają swoje źródło w samej ziemi, inne poza ziemią. Morze reaguje w swoisty sposób na owe energje. Wieczna tajemnica pokrywa np. tak często na dnie morza wybuchające wulkany lub niemniej częste trzęsienia ziemi. Zaledwie ułamki tych wielkich katastrof obserwuje człowiek, jużto gdy przypadkowo z niemi się zetknie, jużto gdy w sposób pośredni zjawiska te zaznaczą się na powierzchni oceanów.

W nieco odmienny sposób działa na morzu magnetyzm ziemski. (—> Magnetyzm ziemski). Niedwuznacznie zaś zaznacza się w skręcie poruszających się wód wpływ ruchu wirowego naszej ziemi, odchylając wszelkie swobodnie poruszające się ciała (prądy morskie i wiatry) na półkuli północnej na prawo, a na półkuli południowej na lewo. Daleko jednak ważniejsze są wpływy kosmiczne pozaziemskie. Należy do nich promieniowanie słońca i przyciąganie wód, a nawet twardej skorupy ziemskiej przez księżyc i słońce.

Morze już ze względu na swą większą powierzchnię pochłania ogromne ilości światła i ciepła słonecznego, przyczem różne promienie słońca w sposób różny bywają absorbowane. Wprawdzie bezpośrednia działalność promieni słońca nie sięga zbyt głęboko (maksymalnie do 400 m), morze jednak rozprowadza przez prądy konwekcyjne i dyfuzję otrzymane ilości ciepła. Oceany są przeto olbrzy-miemi regulatorami ciepła na naszej planecie. Większe lub mniejsze wahania w ilości ciepła słonecznego zaznaczają się przedewszystkiem w termice powierzchniowych wód oceanów. Odbijają się one jednak także w temperaturze dolnych warstw atmosfery, czyli troposfery, do której ciepło dostaje się czyto bezpośrednio, czyto za pośrednictwem pary wodnej, w czem leży istota wpływu morza na klimat otaczających je lądów.

Zjawiskiem kosmicznem pierwszorzędnego znaczenia jest dalej przy-

pływ i odpływ morza. Zjawisko to, wyraz niewątpliwego związku ziemi z księżycem i słońcem, występuje głównie na oceanach, daje się zaś zauważyć na wybrzeżach i tu posiada duże znaczenie praktyczne. Wbrew naszym poglądom strefa przypływu i odpływu morza obejmuje jednak tylko małą część naszej planety, bo tylko wody przybrzeżne oceanów. Mimo skrupulatnych obserwacyj tego zjawiska na wybrzeżach o jego przebiegu na otwartych oceanach wiemy mało, nawet bardzo mało. Przy wybrzeżach znane są fale i prądy przypływu. Okresy oscylacyj fal przypływu i odpływu są albo dwunastogodzinne, i te przeważają, albo dobowe, jak na oceanie Indyjskim i Spokojnym. Są jeszcze oscylacje o bardzo słabej amplitudzie i o skomplikowanym okresie. Nie dało się jednak dotychczas ustalić, gdzie leży „kolebka" fal przypływu lub jakie są systemy oscylacyj na każdym z oceanów. Ciekawe w tej mierze dociekania Harrisa o węzłach fal na oceanach i o ich ruchu wokołobieżnym nie znajdują powszechnego uznania.

Morze jako teren zjawisk fizyczno-chemicznych.

Istotny charakter morza wyraża się pod względem fizycznym w temperaturze wód (por. rye. 87), a pod względem chemicznym w ich zasoleniu (por. rye. 88). Mniejsze znaczenie mają absorbcja gazów, lepkość, ściśliwość wody morskiej i t. p. jej własności. To też oceanografowie uważają gęstość wody morskiej, która jest funkcją zasolenia i temperatury, za bardzo ważny wskaźnik, gdy chodzi o zjawisko cyrkulacji w morzu. Zachodzi jednak zasadnicza różnica pomiędzy zjawiskiem zasolenia morza a temperaturą morza. Oceany są od równika do biegunów prawie jednakowo słone, podczas gdy temperatura ich wód waha się zarówno w kierunku poziomym, jak i w kierunku pionowym. Nagłe zmiany temperatury zostały dość dawno zaobserwowane w głębokości pomiędzy 100 a 1500 m. Jest to strefa przewrotowa pod względem temperatury, w której nagle temperatura wody, jakąkolwiekby była, obniża się do kilku stopni. Odtąd aż do dna najgłęb-

80

iifc

JtO

60

120

160.

160

120

so

ii

r£f-'

-i

'■rng

■25s

_..—r²⁵*-~ gg

*1Ss

20*

■5*-

■x>-

-5*-

<rf>

80

120

160

160

120

Ryc. 87. Linje równej temperatury wody (o C.) na powierzchni mórz.

Ryc. 88. Linje równego zasolenia (°/oo) mórz według Schotta.

tężniejszych na ziemi.

Kwest ja prądów morskich jest w nauce oddawna dyskutowana. Są znane prądy wielkie, przecinające oceany, i jest pełno okrężnych prądów lokalnych, zarówno przy wybrzeżach, jak i na otwartym oceanie. Są prądy powierzchniowe i prądy wgłębne. Jest wreszcie w wielu miejscach obserwowana stała wymiana i cyrkulacja wód między wodami głębo-kiemi a powierzchniowemu

Mimo najprzeróżniejszych teoryj

Sil

"5o

80 120 160

0$.

160

120    ao

'⁵£3ra^J5T'

25

**c

-33

36

3L......./*vr7.tt

«r

"120"

160

160

co

80

szych oceanów temperatura wody zmie- postać ruchów, które należą do najpo-nia się bardzo nieznacznie.

Na tej podstawie już dawno dzieli się wody oceanów na głębokie, poniżej strefy przewrotowej, i p o-wierzchniowe. Wody głębokie stanowią blisko ³/₄ wód oceanicznych; są to wody o prawie tej samej temperaturze, naogół bardzo niskiej (+ 2° do —2°) i o tern samem zasoleniu. Wody powierzchniowe, które znowu dadzą się z natury rzeczy podzielić na a) w o-dy otwartego oceanu i b) na wody przybrzeżne, są terenem

największych zmian i wahań zarówno    ,    ...    .    ,

temperatury, jak zasolenia, wreszcie prądów istnieje wiele punktów eiem-innych zjawisk fizvczno-chemieznyeh. nych co do owych potężnych ruchów

.*    .    “    .    , j £ morza. Dlatego też obraz prądów na

Widzimy więc z tego, ze hydrosfera    ,

,    • 4. j '    ’    1    4» mapie to obraz przybliżony i teore-

morska jest odwróceniem atmosfery. .    *    ,    * J.    . „ . ,

, ,    ±    ^    » tyczny, a porównywanie wielkich prą-

Jak atmosferę dzielimy na troposferę /ów Jmorskich z >>rzekami ₀ mokrych

i stratosferę tak    w oceanach wyróżnić    brzegaeh«    jest    wogóle nieścisłe. Prą-

możemy podobne    dwie strefy, tyl-    dy poruszające    się w kierunku pozio-

ko że następują one po sobie w porząd- mym nie dadzą się, ściśle biorąc, od-

ku odwróconym.    Związki między wo-    dzielić od    prądów pionowych, dla wy-

dami głębokiemi    a powierzchniowemi    jaśnienia    więc    prądów powierzchnio-

w oceanach są natury fizyczno - che- wych nie wystarcza sama rola wiatrów.

mieznej. Odbywa się tam bowiem bez Wchodzą tu bowiem w rachubę stosun-

przerwy wymiana wód, przybierająca ki ciśnienia powietrza, a następnie sto-

sunki gęstości wody morskiej, co ra- kie produkty i wszystkie kraje (~» Cie-zem sprawia, że dynamika prądów jest śniny, Kanały żeglugi, Komunikacja, bardzo skomplikowana. Ważnym jest Marynarka, Okręt). także wpływ obszarów większego pa-

Z chwilą udostępnienia morza i za-rowania na wytwarzanie się wokoło bezpieczenia żeglugi na morzu wzrosły tych miejsc prądów powierzchniowych u wielu narodów tendencje p a-okrężnych i prądów pionowych.

Drugiem ważnem zjawiskiem w dy- opanowywania morza zajmuje duże namice morza jest falowanie. Jest i ważne rozdziały w historji ludzkości, to zjawisko powszechne na morzach. Polityczne panowanie na morzu wycho-Stąd wydawało się nawet doniedawna, dzi z lądu, jako podstawy floty, idzie że jest dobrze zbadane. Wyobrażano przez morza przybrzeżne na najbliższe sobie zawsze, że cząsteczki układają się wyspy i dochodzi do przeciwległych w postaci krzywej, którą nazywano ziem, bliskich czy dalekich, szukając krzywą trochoidalną. A jednak po- po drodze postojowych etapów na wymiary fal na otwartem morzu, wykony- spach i w cieśninach. W zasadzie opa-wane zapomocą stereofotogrametru nowanie mórz i oceanów polega na za-Kohlschuttera, wykazały, że jęciu jak najdłuższych wybrzeży i kra-profil fal odbiega od krzywej trocho- jów do nich przyległych oraz na opano-idalnej. Lin ja zaś grzbietowa fal nie waniu tych stref komunikacyjnych jest lin ją ciągłą, lecz przerywaną.

Ważnem zjawiskiem na morzu są najważniejsze, wreszcie lody morskie i lądowe. Dynamika lodu morskiego jednak wyraża listycznym na morzu zasada w o 1-się nietyle w skuciu powierzchni wód n o ś c i mórz, domagająca się demili-i w przeszkodzie komunikacyjnej, ile taryzacji cieśnin, rozbrojenia na morzu, w ważnym wpływie na zasolenie mo- zniesienia stref zastrzeżonych i t. p. rza (-> Lód).

nowania na morzu. Historja

i przejść, które w handlu morskim są

Przeciwstawia się tendencjom iinperja-

Atoli do realizacji tej zasady na ziemi jest jeszcze daleko. Wolność mórz jest szczególnie ważna dla państw nie po-Morze jest od niepamiętnych cza- siadających potężnych flot wojennych, sów środowiskiem ludzkiem. Co woła do których należy i Polska.

Morze jako teren działalności człowieka.

Szukając na morzu źródeł swej po-

narody na morze? — Jednym z najdawniejszych motywów przyciągają- tęgi gospodarczej i politycznej, naro-cych ludzkość ku morzu jest boga c- dy cenią wysoko morze i starają się two morza w ryby i mięczaki. Owe choćby o najmniejszy do niego dostęp, „morskie" środki żywności brała ludz- Już dawno minął okres, w którym mo-kość z morza już w czasach przedhisto- gły istnieć potęgi lądowe i nie szukać rycznych i bierze je dotychczas z tą oparcia o morze. Dziś morze urasta do tylko różnicą, że rybołówstwo morskie roli niezwykłej, nietylko regulatora ży-jest już obecnie uprzemysłowione i od- cia gospodarczego, ale wielkiego wychowawcy. Morze bowiem naprawdę Drugim motywem jest potrzeba urabia społeczeństwa i urabia jednost-wymiany za pośrednictwem morza ki. Uczy cierpliwości i pracowitości, różnych produktów między krajami, wyrabia odwagę i jest pierwszorzędną Organizacja handlu światowego za po- szkołą charakteru i woli. Każe ryzyko-średnictwem morza objęła dziś wszyst- wać, ale śmiałych i odważnych obda-

bywa się na wielką skalę.

rza i wzbogaca. Morze kształci zmysł solidarności i równości zarazem. Uchodzi słusznie za jednego z największych wychowawców społeczeństw i narodów.

Oceniając znaczenie morza zarówno dla rozwoju gospodarczego naszego państwa, jak i dla politycznej jego samodzielności, staramy się nietylko wyzyskać jak najlepiej nasz skromny, nawet bardzo skromny dostęp do morza, ale chcemy równocześnie umocnić społeczeństwo w zrozumieniu morza i nastawić nasze życie gospodarcze na morze. Ważną w tej mierze misję spełnia Liga Morska i Kolonjalna. („Morze“, organ „Ligi Morskiej i Kolonjalnej“, wychodzi w Warszawie od r. 1924, „Sprawy Morskie i Kolonjalne“, wydawnictwo „Ligi Morskiej i Kolonjal-nej“ — w Warszawie od r. 1934).

St. Pawłowski.

Morze jako środowisko życia.

Wiadomości nasze o życiu w morzu opierają się na zdobyczach wypraw podróżniczych, urządzanych na okrętach zaopatrzonych w przyrządy potrzebne do mierzenia głębokości, temperatury, słonośei i t. p. oraz narzędzia do połowu fauny i flory zarówno dennej, jak i pływającej. W tym kierunku badań wielkie zasługi położyły Niemcy, An-glja, Norwegja i Francja, organizując w ostatnich dziesiątkach lat liczne podróże naukowe.

Obok tych badań podróżniczych rozwija się jednocześnie inny typ badań życia w morzu, idący w kierunku szczegółowej analizy przejawów życia w pewnych ograniczonych rejonach mórz. Polega on na urządzaniu labora-torjów nadmorskich, zaopatrzonych należycie w aparaturę naukową oraz środki lokomocyjne, pozwalające na robienie systematycznych obserwacyj z zakresu hydrobiologii na przyległych wodach. Najwięcej znane i zasłużone z istniejących dziś stacyj są: Stacja Zoologiczna w Neapolu, najstarsza tego rodzaju instytucja na świecie, dalej Morskie Laboratorjum Biologiczne w Plymouth w Anglji, niemiecki Państwowy Zakład Biologiczny w Helgo-landzie oraz Stacja Biologiczna w Woods Hool w Ameryce. W Polsce mamy również zaczątek takiej instytucji badawczej; jest nią Stacja Morska na Helu.

Specjalne warunki życia w morzu.

Masy wód morskich w porównaniu z wodami słodkiemi odznaczają się wysoką zawartością soli, wynoszącą średnio 3,5°/₀. Jednakże słoność wody morskiej w różnych częściach oceanów ulega pewnym wahaniom. Pod wpływem spływającej z lądów wody słodkiej strefa przybrzeżna, zwłaszcza wpobliżu ujścia większych rzek, jest nieco uboższa w sole niż wody morza otwartego (np. Bałtyk).

Temperatura środowiska morskiego odznacza się dużo mniejszemi wahaniami niż środowisko powietrzne na lądzie. Gdy bowiem różnice temperatury wynoszą na lądzie ponad 120° C, w morzu nie przekraczają one 40q C. Te różnice temperatury występują zresztą tylko w warstwach powierzchniowych, wystawionych na oddziaływanie słońca. W wielkich głębinach panuje w morzu, praktycznie biorąc, temperatura stała, wahająca się wpobliżu 0° C, zarówno w morzach polarnych, jak i podzwrotnikowych.

Promienie słoneczne, ogrzewające górne warstwy wód morskich, są jednocześnie źródłem światła, bez którego życie wielu organizmów, zwłaszcza roślinnych, jest niemożliwe. To też zasiąg przenikania światła w głąb wód jest bardzo ważnym czynnikiem, regu-

w głębi wód morskich.

lującym rozmieszczenie organizmów cała bez wyjątku gromada głowonogów

(ośmiornice, kałamarnice) żyje tylko Promienie słoneczne, padające na po- w morzu, pędząc życie drapieżców, wierzchnię morza, zostają częściowo Potężnemi szczękami, przypominające-odbite od niej, te zaś, które przenikają mi kształtem dziób papugi, łamią one w głąb, ulegają pochłanianiu i rozpra- grube skorupy małżów i pancerze kra-szaniu przez liczne drobne zawiesiny, bów, które wpadły w ich uzbrojone

przyssawkami ramiona.

Wspomnieć też należy wśród wyłącz-przenika na ograniczoną tylko głębo- nie morskiej fauny bezkręgowców gro-kość pod powierzchnię morza. Do- madę osłonie, pędzących życie osiadłe, świadczenia stwierdziły, że granica jak żaehwy (Ascidiae), lub swobodnie przenikania światła w głąb wód leży pływających, jak sprzągle (salpy). Tu dość. nisko, bo klisza fotograficzna wreszcie spotykamy kryjącego się opuszczona na głębokość 1000 m czer- w piaszczystem dnie lancetnika (Am-nieje jeszcze. Natomiast już na głębo- pkioxus lanceolatus), uważanego za kości bliskiej 1800 m czernienie kliszy prototyp kręgowców dzięki strunie nie następuje nawet po dwugodzinnej grzbietowej, istniejącej u niego jako ekspozycji. Współdziałanie wymienio- organ stały, który u kręgowców ulega nych czynników sprawia, że bujność zanikowi, ustępując miejsca powstają-życia w morzu niewszędzie jest jedna- cemu dokoła niego kręgosłupowi, kowa.

znajdujące się w wodzie.

Wskutek tych przeszkód światło

Świat kręgowców reprezentowany jest przedewszystkiem przez liczne ga-Różnorodność i bogactwo fauny morskiej, tunki ryb, wśród których spodouste

Świat strefy przybrzeżnej.

Wśród bogatej fauny morza spoty- (jak np. rekiny) prawie wyłącznie spo-kamy mnóstwo form zwierzęcych, które tykane są w morzu. Nadto występują w faunie lądowej nie mają żadnego fu pewne gatunki żółwi; z pośród odpowiednika lub mają bardzo nielicz- ssaków żyjących w morzu wymienić nych przedstawicieli. Do tych wyłącz- należy rodzinę pletwonogich (Pinnipe-nie morskich grup świata zwierząt na- d*a) i waleni (Cełacea). Wśród tych leży większość jamochłonów, jak wolno ostatnich znajdujemy największe z dzi-pływające rurkopławy (Sipkonophora), siaj żyjących zwierząt, jakiemi są ol-meduzy, żebropławy (Ctenopkora), o- brzymie wieloryby z gatunku Balaena siadłe koralowce, które tworzą rozra- mysticetus, dochodzące do 30 m długo-stające się niekiedy do znacznych roz- ści i 100.000 kg wagi. miarów kolonje, jak ukwiały, żyjące Ogólnie mówiąc, świat zwierzęcy mo-jako oddzielne polipy i dla swych rza jest znacznie bogatszy i więcej pięknych barw i kształtu noszące na- urozmaicony niż fauna lądowa, zwę anemonów i goździków morskich.

Najbogaciej przedstawia się świat

Tylko w środowisku morskiem spotykamy przedstawicieli szkarłupni o promienistej symetrji ciała, jak kuli- ożywiony w nasłonecznionej strefie ste i zbrojne w potężne kolce jeżowce, przybrzeżnej. Dno tej strefy, zależnie barwne wieloramienne rozgwiazdy, od jego charakteru, zarastają liczne osiadłe liljowce, lub kryjące się w mule gatunki roślin, wśród których poza nie-dennym strzykwy, zwane także ogór- znaczną liczbą roślin jawnokwiatowych. kami morskiemi. Z pośród mięczaków z najpospolitszym ich przedstawicielem,

Bujność życia na dnie morskiem słabnę, jakie spotykamy i w wodach na- nie w miarę jego obniżania się. Nie

trawą morską (Zosłera marina) na zatrzymujące wodę podczas odpływu, czele, przeważają glony, rośliny bez- stanowią miejsce schronienia dla wielu kwiatowe, rozmnażające się przez spo- zwierząt, które nie zdołały w porę odry, czyli zarodniki. Trawa morska, za- dalie się od brzegu wraz z ustępującą rastająca dna piaszczyste lub muliste, wodą. W ten sposób odpływy morza umocowuje się w tern ruchomem pod- są momentem, kiedy ono samo uchyla łożu dzięki rozgałęzionym korzeniom, człowiekowi rąbek swych tajemnic, tworząc niekiedy rozległe łąki podwod-

szego morza w zatoce Puckiej.

należy jednak sądzić, że warunki fi-

Próby podziału organizmów morskich.

Ze względu na tryb życia organi-

12

Na dnie kamienistem występują licz- zyczne istniejące w wodach mórz ne gatunki glonów, które, nie posiada- otwartych z ich przepastnemi i mrocz-jąc korzeni, przytwierdzają się do pod- nemi głębinami uniemożliwiają eałko-łoża zapomocą specjalnych organów wicie życie organizmów, czepnych, tworząc gęste zarośla. Do najpospolitszych ich przedstawicieli należą gatunki brunatnie z rodzaju Fucus (występujące również u naszych wy- zmów rozróżniamy trzy ich ka.tegorje: brzeży pod Kamienną Górą i pod Ro- 1) benłhos, czyli zespół organizmów zewiem) i Laminaria. Zarówno łąki, żyjących na dnie lub w dnie s.amem; jak i zarośla podwodne, są siedliskiem 2) nekton — zespół zwierząt swobod-niezliczonych form zwierzęcych, szuka- nie pływających i 3) plankton, czyli jących tu bądź ukrycia, bądź żeru. ogół żyjątek, przeważnie bardzo drob-Spotykamy więc między innemi fanta- nych, biernie unoszonych przez fale styczne koniki morskie, nie przypomi- morskie. (Ryc. 89). nające na pierwszy rzut oka niczem Do pierwszej kategorji należą wy-postaci ryb, do których należą. Wśród mienione uprzednio rośliny i zwierzęta łąk podwodnych zatoki Puckiej żyją osiadłe, występujące nieraz masowo na gromadnie pokrewne konikom morskim rybki o wydłużonym kształcie, zwane igliczniami.

I

v\

Ryc. £9. Żyjątka planktonu. (Dinoflagellata-Peridineae ).

1: Ceratium fusus. — 2. Ceratium tripos. — 3. Pe-ridinium depreaaum. tum. — 5. Rhizosolenia styliformis. — 6. Thalassio-aira gravidis.

4. Chaetoceros curvist*-

Z pośród zwierząt bezkręgowych spotykamy w strefie przybrzeżnej wiele form osiadłych, przystosowanych do odpływów morza, podczas których dno zostaje odkryte w niektórych miejscach na przestrzeni wielu kilometrów. Brak wody podczas odpływu wytrzymywać mogą tylko te organizmy zwierzęce, które mają środki zabezpieczające je przed wyschnięciem. Gromady np. małych osiadłych raczków, zwanych pą-klami, zamykają szczelnie swój pancerz aż do chwili przypływu. To samo robią liczne rzesze mięczaków, zamieszkujących tę strefę.

Mniejsze i większe zagłębienia dna,

ledwie okiem dostrzegalne raczki, głów-

dnie morskiem (ławice ostryg, omuł- świata roślin i zwierząt. W pewnych ków, kolonje korali i t. p.), zwierzęta okresach roku liczba tych drobnych o słabo rozwiniętych organach lokomo- organizmów dochodzi do kilku miljo-cyjnych (jeżowce, rozgwiazdy, skoru- nów w jednym metrze sześciennym piaki, brzuchonogi, ryby płaskie, jak wody. Wśród tych miljardów pływają-np. flondry) oraz zwierzęta żyjące cych komórek roślinnych spotykamy w mule dennym, którego cząstki od- wiele gatunków zwierząt, reprezento-żywcze służą im za pokarm (liczne ro- wanych najliczniej przez drobniutkie, baki, małże).

Do kategorji drugiej, t. j. do orga- nie z grupy widłonogów (Copepoda). nizmów nektonicznych, należy w pierw- Cała ta masa minjaturowych zwierzą-szym rzędzie większość ryb, następnie tek planktonu, unoszonych w górnych zwierzęta ssące (wieloryby, delfiny, warstwach mórz, stanowi jakgdyby foki) oraz niektóre mięczaki i skoru- pastwisko, na którem żerują przedsta-piaki. Wszystkie one odznaczają się wiciele fauny nektonu, stający się zko-doskonale rozwiniętemi organami ru- lei łupem większych od nich drapieżni-chu, pozwalającemi im na swobodne ków morza.

odbywanie bardzo dalekich wędrówek. Cechą znamienną dla rozsiedlenia

tych obszarach mórz, które posiadają

Kategorję trzecią — plankton — sta- organizmów planktonu jest to, że w cie-nowi wreszcie niezliczona mnogość płych morzach podzwrotnikowych wy-drobnych, często mikroskopijnej wiel- stępuje w planktonie większa rozmai-kości organizmów roślinnych i zwierzę- tość gatunków niż w chłodniejszych cych, posiadających wprawdzie organy wodach strefy umiarkowanej i północ-ruchu w postaci rzęsek, wici lub wy- nej. Natomiast te ostatnie odznaczają dłużonych i rozgałęzionych odnóży, lecz się zato większą gęstością planktonu, zbyt słabych, by przeciwstawić się mo- Z tern wiąże się inne zjawisko* miano-gły ruchom wody, której falowaniu wicie obfitość ryb, występująca na biernie się poddają.

Powyższa klasyfikacja, jak każda in- obfitszy ilościowo plankton. To też na, nie jest naturalnie bezwzględnie najintensywniejsze rybołówstwo rozwi-ścisła. Mamy bowiem liczne przykłady nęło się właśnie na Atlantyku północ-organizmów, które w okresie dojrzało- nym i jego aneksach, morzu Północnem ści stanowią składniki fauny dennej, i Bałtyckiem.

larwa po zaniku organów lokomocyj-nyeh opada na dno i upodabnia się zarówno kształtem, jak i sposobem życia do organizmu rodzicielskiego.

co

jak np. małże, szkarłupnie, skorupiaki Rozpatrując rozmieszczenie organi-i in., natomiast ich mikroskopowych zmów w morzu w kierunku pionowym, rozmiarów larwy wchodzą w skład stwierdzamy, że mniej lub więcej bo-planktonu aż do chwili, kiedy młoda gat^ plankton spotykamy tylko do głębokości około 100 m.

świat głębin morskich.

Świat głębin morskich składa się Najważniejszym ilościowo składni- głównie z ryb, przeważnie drapieżnych, kiem planktonu są jednokomórkowe specjalnie do tych warunków przysto-rośliny, przeważnie okrzemki, posiada- sowanych. Przystosowanie do braku jące otoczkę z soli krzemowych światła znajduje swój wyraz w rozwoju w kształcie minjaturowego pudełeczka wielkich oczu, niekiedy osadzonych na i Peridineae, które stoją na pograniczu ruchomych słupkach, albo w całkowi-

tym zaniku organów wzroku, podobnie jak to spotyka się w jaskiniowej faunie na lądzie.

Wiecznego ruchu fal powierzchni morza w głębinach nie odczuwa się wcale. Panuje tu spokój. Być może, że ten właśnie czynnik powoduje, iż ryby głębinowe w wielu wypadkach posiadają słabo rozwinięte ogony, stanowiące główny organ ruchu. Natomiast część głowowa ryb głębinowych jest często nieproporcjonalnie wielka. 0-gromne paszcze tych ryb, uzbrojone potężnemi zębami, wskazują na ich drapieżny sposób życia.

Inną cechą, pospolicie spotykaną wśród ryb głębinowych, są organy fosforyzujące, umieszczone bądź wzdłuż linij bocznych, bądź też na specjalnych wyrostkach ruchomych, jak np. u Ar-gyropelecus affinis lub Melanocetus johnsoni. Wśród panującego w głębinach mroku organy fosforyzujące, zwierząt są jedynem źródłem światła.

Ponieważ słup wody wysokości 10 m wywiera ciśnienie równe jednej atmosferze, przeto nietrudno sobie wyobrazić, jak ogromne ciśnienie muszą wytrzymywać organizmy żyjące na głębokości kilku tysięcy m. Szybka zmiana ciśnienia przy wyławianiu ryb głębinowych powoduje śmierć tych zwierząt: wskutek zmniejszonego ciśnienia zewnętrznego całe trzewia zostają wyrzucone nazewnątrz przez otwór gębowy. Również i ubarwienie zwierząt głębinowych ma swoje charakterystyczne piętno. Wielobarwność, rozmaitość deseni zewnętrznej szaty zwierząt ustępuje w głębinach barwom jednostajnym, wśród których kolor czerwony zajmuje poczesne miejsce.

Podobnie jak fauna i flora lądowa różnych okolic ziemi znacznie może się różnić między sobą, tak też i w oddalonych od siebie morzach widzimy wy-

szukaj w tomie piątym!

bitne różnice w składzie zamieszkujących je organizmów.

Barjerę, zagradzającą drogę wędrówkom organizmów północnych ku południowi i odwrotnie, stanowi zapewne przedewszystkiem temperatura wody. Przykładem tego jest kosmopolityczny charakter wielu gatunków, zamieszkujących głębiny morskie, w których panują te same warunki termiczne, niezależnie od położenia geograficznego.

Innym przykładem wpływu temperatury na rozmieszczenie geograficzne organizmów^ morskich są wyspy i rafy koralowe. Są one budowane przez liczne gatunki jamochłonów, żyjących kolo-njami wyłącznie w morzach ciepłych, gdzie temperatura wody nie spada poniżej 20° C.

Czy ojczyzną zwierząt lądowych jest morze?

Krew większości organizmów morskich pod względem składu chemicznego zawartych w niej soli mineralnych jest bardzo zbliżona do składu wody morskiej.

Nadto, jak podnoszą niektórzy badacze, nawet zwierzęta wyłącznie lądowe — ptaki i większość ssaków — posiadają krew zbliżoną składem chemicznym do wody morskiej. Wprawdzie krew tych zwierząt zawiera znacznie mniejszy procent soli niż woda morska, ale stosunek wzajemny głównych składników mineralnych w obu tych cieczach jest bardzo do siebie podobny.

Fakty te stały się podstawą dla wspomnianych badaczy do postawienia hipotezy, że zwierzęta lądowe wzięły swój początek z wód morskich. Słabe stężenie soli we krwi dzisiejszych kręgowców lądowych w porównaniu z wodą morską objaśnia się w myśl powyższej hipotezy tern, że przodkowie ich przeszli ze środowiska morskiego na ląd w odległej oćl nas epoce, kiedy wody

Przęsła mostowe, pomost i filary.

oceanów zawierały znacznie mniejszy procent rozpuszczonych soli, niż obser-

Mosty zbudowane są w ten sposób, wuje się to dzisiaj. Pierwotny ocean był że na podporach, t. j. na filarach bardzo mało słony i stopniowo wzboga- j przyczółkach, spoczywają przęsła motał się w rozpuszczalne składniki minę- stowe, po których odbywa się ruch. ralne, donoszone mu stale przez spływające z lądów rzeki. AV ten sposób krew współczesnych zwierząt lądowych byłaby odzwierciedleniem składu wody morskiej z epoki, w której ich przodkowie opuścili środowisko morskie.

M. Bogucki.

Ryc. 90.

Każde prawie przęsło mostowe składa się z następujących części (ryc. 90) : Belki główne są to te części, które dźwigają cały ciężar przęsła i przenoszą go na filary. Dla większych rozpiętości składa się takie belki z poszczególnych prętów, wiązanych ze sobą w kształt kraty; mosty takie nazywają się kratowemi. Belka kratowa, t. zn. kratownica, ograniczona jest prętami poziomemi, t. zw. pasami, dol-

Piśmiennictwo: M. Siedlecki: Głębiny. Kraków 1930. M. Siedlecki: Skarby wód. Obrazy z nadmorskich ki’ain. Warszawa 1928. E. K i e r n i k : Życie w nurtach oceanu. Warszawa-Kraków 1910. W. B e e b e : W głębinach oceanu, przekł.

L. Choromańskiego, Bibljoteka Wiedzy, tom V. Warszawa 1933.

w o-

MOSTY. (Tabl. 86—91). Mosty są to konstrukcje, które służą do przeprowadzenia jakiejś arterji komunikacyjnej nad pewną przeszkodą. Zależnie od rodzaju tej arterji komunikacyjnej rozróżnia się mosty kolejowe, mosty drogowe (niesłusznie zwane kołowemi), mosty kanałowe,

dociągowe (czyli akwedukty). _ .    .

niema rzeki, kanału wodnego i t. p.,    _    ....

a tylko przeszkoda sucha w postaci ki, które dźwigają wszystkie ^ ciężary doliny, jaru, torów kolejowych lub mostu, a. które dla oszczędności zro-drogi, szosy i t. d., most taki nazywamy biono jako kratowe, nie zaś jako pełne, w i a d u k t e m. Czasem używa się też Elementy, które łączą oba pasy, nazy-określenia: przejazd nad torami. Zu- wamy krzyżulcami, te z krzyżulców, pełnie małe mostki, najczęściej masyw- które przebiegają ukośnie — przekąt-więc kamienne lub, betonowe, niami (K), te, które są pionowe —

słupami (słupkami — 8). Mosty kra-

Mosty służące wyłącznie dla ruchu nym (Z>.) i górnym (G). W większych osób pieszych nazywamy kładkami; mostach jeden z tych pasów (czasem należą tu np. kładki nad torami kole- oba) bywa nie prosty, lecz wygięty jowemi. W życiu codziennem słowo tak, jak to najkorzystniej wypada „most" odnosi się najczęściej do mo- z obliczenia. Te duże kraty, które wistów nad rzekami. Jeżeli pod mostem dzimy w mostach, nie są to zatem jakieś specjalne poręcze, lecz są to bel-

ne, a

nazywamy przepustami.

to we wykonywa się najczęściej ze stali, rzadko z drzewa lub żelazobetonu.

Do belek głównych są najczęściej przytwierdzone belki poprzeczne, t. zw. poprzecznice (P), a na tych znowu podłużne, t. zw. podłużnice (PJ. Na podłużnicaeh opiera się część przejazdowa, zwana także pokładem, po której przebiegają pociągi, automobile i t. d.

Wszystkie te części (podłużnice, poprzecznice, pokład) wzięte łącznie stanowią t. zw. p o m o st. Pomost może spoczywać na belkach głównych górą lub u dołu ich, zależnie od tego, czy pod mostem jest mniej czy więcej miejsca do dyspozycji. Belki główne są też połączone ze sobą, jeżeli to jest tylko możliwe, specjalnemi usztywniaj ącemi belkami, t. zw. wiatrownicami, czyli tężnikami (W). Bywają mosty, w których niema którejś z tych części, np podłużnie i poprzecznie. Będą to najczęściej mosty małe. Mosty kamienne też nie mają podłużnie i poprzecznie; tutaj wprost na sklepieniach znajduje się najczęściej nadsypka, a na niej ułożona jest odpowiednia nawierzchnia.

Podpory skrajne mostu nazywamy przyczółkami, podpory środkowe filarami. Most jednoprzęsłowy nie ma zatem filarów, lecz tylko przyczółki. Filary mogą być rzeczne lub lądowe. Filary lądowe otrzymują najczęściej kształt prostokątny. Filary rzeczne muszą natomiast mieć kształt taki, aby woda mogła pomiędzy niemi przepływać możliwie łagodnie, tak, by nie powstawały wiry, któreby mogły podmywać filary, a tern samem szkodzić ich stałości. Kształt najczęściej stosowany podany jest na ryc. 91.

Najczęściej kształt taki zachowują filary na całej wysokości zalewanej wodą (do t. zw. wielkiej wody) i jeszcze 0,5—1 m powyżej. Pona4 tą wysokością kształt ten przechodzi również w prostokąt. Filary mostowe wykonywa się (najczęściej) z kamienia lub betonu, rzadziej z innych materjałów. Tylko filary mostów drewnianych wykonywa się prawie zawsze z drzewa (takie małe filary drewniane nazywa się jarzmami); również niekiedy wykonywa się filary mostów stalowych ze stali. (Ryc. 91).

Ryc. 91.

Dużem niebezpieczeństwem dla drewnianych zwłaszcza mostów jest idąca kra, może ona bowiem zupełnie znieść rtiost. Aby zmniejszyć to niebezpieczeństwo, buduje się przed jarzmami t. zw. izbice. Izbice składają się z jednego lub kilku rzędów pali, połączonych ukośną mocną belką, na której winien rozłamywać się lód.

Fundamenty.

Filary i przyczółki spoczywają na fundamentach. Jest rzeczą wielkiej wagi, żeby fundament był dostatecznie mocny i żeby go woda nie mogła podmyć. W tym celu zakłada się fundamenty na warstwie gruntu stałego, nie poddającego się, w dostatecznej głębokości pod dnem rzeki. Wymiary fundamentu trzeba dostosować do jakości gruntu. Im grunt jest słabszy, tem bardziej musimy fundament rozszerzyć, aby ciśnienie nań nie było zbyt duże. Jeżeli grunt stały znajduje się na znacznej głębokości, wbija się w grunt pale, drewniane lub betonowe, o ile możności aż do stałego gruntu, i dopiero na nich opiera się fundament.

wA

tik**

aa

Ryc. 92.

Wykonanie fundamentów, zwłaszcza w głębokich rzekach, jest bardzo kłopotliwe. Ponieważ prace budowlane pod wodą są niemożliwe, trzeba miejsce, w którem ma stanąć filar, ogrodzić groblą lub ścianką nieprzepuszczalną z zabijanych gęsto t. zw. szpuntpali, a następnie z tak ogrodzonego miejsca wypompowywać wodę.

Często lepiej jest zastosować fundamenty na studniach zapuszczanych (przy niezbyt głęboko położonej warstwie gruntu stałego) lub na kesonach. Studnie (ryc. 92) mają zazwyczaj kształt walca, rzadziej prostokąta lub wieloboku, ściany zaś wykonane z kamieni, cegły, dzisiaj najczęściej z betonu lub rzadziej ze stali.

Zapuszczanie studzien odbywa się w ten sposób, że z wnętrza ich wydobywa się ziemię, a wtedy same one pod własnym ciężarem opuszczają się w głąb. W miarę zagłębiania uzupełnia się studnię górą przez dobetono-wanie, domurowanie lub dodanie nowych pierścieni. Najniższy pierścień studni spoczywa na zaostrzonym t. zw. wieńcu, który ułatwia zagłębianie się studni w grunt. Po opuszczeniu studni do stałego gruntu wypełnia się jej wnętrze betonem chudym, t. 3. posiadającym stosunkowo niewiele cementu, i w ten sposób uzyskuje się jednolity filar. Jeżeli filar ma znaczne wymiary, zapuszcza się dwie lub więcej studzien.

Gdy w robotach podwodnych musi się z fundamentem zejść głęboko, używa się kesonów. Kesony są to skrzynie bez dna, do których wprowadza się sprężone powietrze. Napór tego powietrza usuwa napływającą wodę. W ten sposób wewnątrz kesonu uzyskujemy wolną od wody przestrzeń, z której robotnicy mogą wydobywać ziemię, pracując na sucho. Przez podkopywanie keson opuszcza się w głąb, a jednocześnie nad nim muruje się lub betonuje filar, wznosząc go stopniowo coraz wyżej (podobnie, jak przy studni). Keson ma zazwyczaj kształt i rozmiar pełnego fundamentu (ryc. 93). W miarę zagłębiania napór wody staje się coraz silniejszy, trzeba więc odpowiednio zwiększać coraz bardziej eiśnienie powietrza. Nar każde 10 m zagłębienia trzeba dodać 1 atmosferę ciśnienia, a zatem przy zagłębieniu 10 m pod powierzchnią wody trzeba ciśnienie normalnie zwiększyć o 1 atmosferę, przy

Tl

'!

Ryc. 93.

20 m o 2 atm. i t. d. Przebywanie, a tein takie przekroje, które z jednej strony bardziej praca w sprężonein powietrzu gwarantują stałość mostu, z drugiej jest dla organizmu ludzkiego bardzo pozwalają również na możliwą oszczęd-wyczerpująca. Dlatego robotnicy pra- ność. cujący w kesonach muszą mieć zdrowe serce i organy oddechowe. Przechodzenie z powietrza zewnętrznego do kesonu i naodwrót odbywa się z ostrożno-ściami, przez stopniową zmianę ciśnienia w t. zw. komorze śluzowej. Czas pracy w kesonie jest skrócony i wynosi przy ciśnieniu do 2x/₂ atmosfer najwyżej 6 godzin, do 3 atmosfer dżiny, a do 3¹/₂ atmosfer —3 godziny.

Różne rodzaje mostów.

Przęsła mostowe mogą być wykonane z rozmaitych materjałów. Rozróżnia się zatem mosty drewniane, kamienne, betonowe, żelbetowe (żelazo - betonowe) i stalowe. Mosty kamienne, betonowe, żelbetowe określamy wspólnem mianem mostów masywnych.

4 go-

Mosty drewniane.

Mosty drewniane są najstarszemi mostami. W zasadzie typ budowy dawnych mostów z pewnemi zmianami przetrwał od starożytności do dnia dzisiejszego i stosowany jest dla przeciętnego mostu drewnianego o niewielkiej rozpiętości.

Mosty drewniane spoczywają najczęściej na filarach drewnianych, t. zw. jarzmach. Jarzmo stanowią pale, wbite w grunt i połączone ze sobą u góry belką poziomą, t. zw. oczepem (kapturem). Pale te wiążą się ze sobą belkami i kleszczami w jedną całość. Belki spoczywają na jarzmach za pośrednictwem krótkich beleczek, t. zw. siodełek (mosty leżajowe) czasem podpartych ukośnemi zastrzałami. Dla większych rozpiętości używa się mostów drewnianych kratowych, których jest kilkanaście systemów. Najczęściej używanym typem jest amerykański, t. zw. most Howe’a (Hau’a), w którym krzy-żulce pionowe są z żelaza. Takie mosty kratowe dochodzą do kilkudziesięciu metrów rozpiętości.

Mosty drewniane są krótkotrwałe, przeciętny czas ich istnienia wynosi 20 do 30 lat, uważa się je zatem za prowizoryczne i w miarę polepszania warunków ekonomicznych zamienia się je na stałe, a więc kamienne, betonowe lub stalowe.

Większych ciśnień płuca ludzkie przy pracy przeważnie nie znoszą, głębokość zatem 35 m pod powierzchnią wody stanowi wogóle ograniczenie stosowalności metody kesonowej.

Projektowanie mostów.

Aby obliczyć wymiary mostu, trzeba znać obciążenia, jakie na moście mają się poruszać. Wielkości obciążeń są w Polsce uregulowane przez Ministerstwo Komunikacji dla mostów kolejowych, przez byłe zaś Ministerstwo Robót Publicznych dla mostów drogowych. Przepisy określają również inne wymiary, np. szerokość mostu, dalej wysokość wzniesienia najniższej części przęsła mostowego nad wielką wodą,

(dla rzek żeglownych co najmniej 5 m, spławnych 1,5 m, niespławnych 0,5 m).

Całkowitą długość mostu oblicza się na podstawie ilości wody, jaka musi przepłynąć pod mostem podczas największego przypuszczalnego wylewu, długości zaś poszczególnych przęseł określa się na podstawie wymogów żeglugi lub na podstawie najmniejszego kosztu konstrukcji wraz z filarami.

Znając rozpiętość, szerokość i obciążenie, oraz przyj ąwszy system mostu, oblicza się według praw statyki budowli wytrzymałość mostu, a potem na podstawie tych obliczeń przyjmuje się

Mosty kamienne.

Mosty kamienne sklepione w kształt łuków wprowadzili w Europie Etruskowie i Rzymianie. Wiele wiaduktów rzymskich utrzymało się do dnia dzisiejszego, np. akwedukt du Gard koło Nimes we Francji (Tom I, tabl. 6 a), most św. Anioła w Rzymie i t. d. W średniowieczu doszła sztuka budowy mostów sklepionych do ogromnego rozwoju. Był to okres wielkiego rozkwitu budownictwa kamiennego wogóle, o czem świadczą świątynie gotyckie. Nie umiano obliczać sklepień i innych śmiałych konstrukcyj, ale genjalne wyczucie intuicyjne działających sił i sposobu ich działania prowadziło do nowych form w architekturze i do niezwykle śmiałyeh budowli. Do najbardziej znanych mostów z tych czasów należą: most na Rodanie pod Avignon, most na Tamizie, most Ponte Vecchio we Florencji. Budowali je przeważnie zakonnicy, zwłaszcza benedyktyni.

W wieku XVIII następuje ponowny rozkwit mostów sklepionych we Francji dzięki inżynierom słynnej szkoły paryskiej Pi cole des Ponts et Chaussees (np. most de la Concorde i Pont Royal w Paryżu). Wiek zaś XIX — wraz z rozwojem statyki budowli oraz z rozwojem cementów i techniki wykonania wogóle — doprowadza do mostowych konstrukcyj kamiennych sięgających nieomal 100 m rozpiętości.

Mosty żelbetowe (żelazno-betonowe).

W tym samym czasie zaczyna się coraz szybszy rozwój budowli betonowych (-> Beton, Cement), które wprowadzone do mostów łukowych, pozwalają na jeszcze większe rozpiętości niż kamienne.

Jednocześnie wreszcie wchodzą o-gromnie szybkiem tempem w zastosowanie również mosty żelbetowe, które dzięki umieszczeniu w betonie prętów stalowych nadają mostom masywnym niebywałą dotychczas lekkość i rozpiętość. Największy dzisiaj łukowy most żelbetowy w Plougastel (Francja) posiada trzy łuki po 180 m, a więc rozpiętości, o jakich jeszcze przed wielką wojną nawet się nie śniło. Dzisiaj mosty żelbetowe stosowane są na ogromną skalę dla małych i dla średnich rozpiętości. Małe mosty żelbetowe wykonywa się jako belki t. zw. proste, większe mosty jako łukowe.

Mosty żelazno.

Pierwsze mosty żelazne powstały w drugiej połowie XVIII w. Były to mosty wykonane z żeliwa (—»Metale). Rozwój kolei żelaznych w połowie wieku XIX wybitnie przyczynił się do rozwoju mostów żelaznych, pozwalających na znacznie większe rozpiętości niż mosty kamienne, które nadto niewszędzie można było budować. Żeliwo jednak łatwo ulega zniszczeniu od wstrząśnień, wywoływanych przez szybkie przejazdy pociągów. Zmusiło to inżynierów do szukania materjału mniej kruchego. W roku 1850 powstał pierwszy większy most z żelaza spawanego (most Britan-nia w Anglji), wykonany z pełnych blach. Równocześnie jednak rozwinęła się podstawowa nauka teoretyczna, statyka budowli. Rozwój jej pozwolił na zastosowanie mostów kratowych lżejszych, a więc tańszych, których dawniej nie umiano obliczać. Równoczesny zaś rozwój technologji metali wprowadził ulepszone gatunki żelaza. Zaczęto stosować coraz większe i śmielsze rozpiętości. Np. most w Tczewie nad Wisłą, zbudowany w r. 1857, posiada 6 przęseł po 131 m.

W latach sześćdziesiątych pojawia się stal zlewna (zwana dawniej żelazem zlewnem), która w końcu XIX stulecia wyparła zupełnie żeliwo. W latach osiemdziesiątych powstaje most na zatoce rzeki Forth (Firth of Forth, Szkocja), który posiada rozpiętości po

Do budowy mostów stałych, a więc Wreszcie zastosowane w w. XX roz- kamiennych, betonowych i stalowych, maite stale specjalne o bardzo wielkich używa się rusztowań drewnianych. Dol-wytrzymałościach (stale niklowe, wol- ną część rusztowania ustawia się na dnie framowe i inne) pozwalają na jeszcze na palach wbitych w ziemię lub na bel-większe rozpiętości. Największym mo- kach poziomych, ułożonych na gruncie, stem stalowym jest dzisiaj most na Forma górnej części rusztowania zależy Hudsonie w Nowym Jorku, ^ który po- ₀d rodzaju mostu. Dla mostów łuko-siada gigantyczną rozpiętość 1067 ni, wych, kamiennych lub betonowych sto-co jednak nie wyklucza możliwości przę- sujemy t. zw. krążyny (ryc. 94), t. j. seł kilkakrotnie większych, gdyby zaszła tego potrzeba.

l;

521 m, przy łącznej długości około półtora kilometra.

Mosty stalowe przedstawiają największą rozmaitość systemów konstrukcji. Niewielkie mosty mogą być wykonywane z dźwigarów walcowanych, t. j. z belek o kształcie najczęściej litery I, które w całości są walcowane w hutach ; większe posiadają belki główne, złożone z blach stalowych, odpowiednio połączonych; są to t. zw. blachow-n i c e. Dla rozpiętości jeszcze większych buduje się mosty kratowe, również dla większych łukowe, o ile jest do dyspozycji odpowiednia wysokość, lub wiszące (na linach), jeżeli tej wysokości niema. Most na Hudsonie jest właśnie mostem wiszącym.

Do łączenia poszczególnych elementów w jedną całość używa się zazwyczaj nitów. W ostatnich jednak latach zaczęto do połączeń stosować spawanie, najczęściej przy pomocy łuku elektrycznego, co pozwala na osiągnięcie lżejszej i tańszej konstrukcji. Pierwszy most drogowy tego rodzaju na ziemi został wzniesiony w r. 1928/9 w Polsce na rzece Słudwi pod Łowiczem. Opisy tego mostu pojawiły się w pismach niemal całej kuli ziemskiej. Polska była też pierwszem państwem, które wydało przepisy dotyczące spawania konstruk-cyj mostowych. Dzisiaj rozpiętości mostów spawanych zbliżają się do 100 metrów.

Wykonanie mostów.

W \F~V

Ryc. 94.

podparcie o kształcie łukowym, złożone z systemu belek odpowiednio usztywnionych. Na krążynach umieszcza się deski, na których układa się ciosy kamienne, względnie nanosi beton.

Zdjęcie krążyn powinno się odbywać jak najłagodniej, bez wstrząsów. Dlatego w konstrukcji rusztowań należy przewidzieć urządzenia umożliwiające łagodne ich opuszczanie przy ich rozbiórce. W większych mostach stosuje się duże śruby (ryc. 95), które się

Ryc. 95.

odkręca, lub skrzynki z piaskiem mające u dołu otwory zakorkowane; po usunięciu korków piasek się wysypuje, a krążyna stopniowo opada. Obok rusztowań właściwych ustawia się z obu stron mostu rusztowania robocze, po których poruszają się dźwigi do spawania materjałów. Rusztowania żelbetowych mostów prostobelkowych składają się z form drewnianych, w które się nanosi beton, czyli z t. zw. deskowania, oraz podtrzymujących je belek słupów i zastrzałów usztywnionych.

W mostach stalowych rusztowania dolne sięgają do spodu konstrukcji przęseł i służą do podparcia przęseł do chwili, gdy po zmontowaniu całkowitem przęsła spoczną na podporach stałych (filarach i przyczółkach). Przęsła mostowe większych mostów dostarcza się na budowę w częściach najdogodniejszych do przesyłki i montowania. Części te łączy się ze sobą na miejscu budowy na rusztowaniu zapomocą nitów, śrub lub spawania, które obecnie wchodzi coraz częściej w zastosowanie ze względu na swoje wielkie zalety. Dopiero rusztowanie górne służy do zmontowania górnych części przęseł, a więc pasów i tęż-ników górnych. Zamiast rusztowań górnych używa się często żórawi (dźwigów) na kołach, poruszających się po rusztowaniu dolnem, przyczem pomost roboczy układa się na zmontowanych już częściach konstrukcji.

Niekiedy ustawianie rusztowań jest zbyt kosztowne, a czasem nawet niewykonalne. W takich razach można wykonać montaż bez rusztowań. Przęsło montujemy wtedy na brzegu i gotowe przesuwamy w poziomie właściwym na filary. Przesuwanie odbywa się na wałkach stalowych po torze ułożonym z szyn. Posuwający się naprzód koniec przęsła opiera się na pływającej podporze, t. j. na rusztowaniu ustawionem na barkach; stosuje się też t. zw. przesuwanie z dziobem (awanbekiem). Dziób jest to lekka konstrukcja kratowa, przytwierdzona do końca przęsła, która służy do tego, aby jak najprędzej, gdy część przęsła jeszcze jest na brzegu, można było dosięgnąć filara i na nim się oprzeć przy dalszem posuwaniu przęsła.

Drugi sposób montażu bez rusztowań polega na tem, że montaż rozpoczyna się od brzegów zwykle z obu stron jednocześnie i stopniowo dodaje coraz dalsze części ku środkowi przęsła, aż się zejdą ze sobą. Pomost roboczy układa się wówczas na zmontowanych już częściach i z tego pomostu wykonywa się połączenia. Ten sposób można zastosować tylko przy niektórych systemach mostów, np. mostach łukowych.

Mosty w Polsce.

W Polsce przeważają mosty drewniane. Już przed wojną było u nas wiele mostów drewnianych, gdyż nie stać nas było na inne. Zniszczenie wielu mostów podczas wojny i nowe potrzeby sprawiły, że ilość drewnianych mostów jest u nas i dzisiaj ogromna i procentowo wyższa niż we wszystkich prawie państwach europejskich. Zwolna tylko postępuje wymiana tych mostów na inne. Specjalnie komunikacja na Wiśle, naszej głównej arterji wodnej, jest pod względem stałych mostów bardzo zaniedbana. Na przestrzeni byłej Kongresówki, po macoszemu traktowanej przez rządy rosyjskie, istnieje kilka tylko mostów stałych w bardzo dużych odstępach od siebie. Jest też kilka mostów prowizorycznych, bardzo już lichych.

Mosty kamienne spotykamy w Polsce tylko w tych okolicach, gdzie jest pod-dostatkiem odpowiedniego kamienia, t. j. głównie w Małopolsce. Niektóre z tamtejszych mostów kamiennych były zna-komitemi dziełami sztuki inżynierskiej, np. most w Jaremczu o rozpiętości 67 m, który przez kilkanaście lat był najwięk-

szym mostem sklepionym na ziemi. Wo- w czaszce; rozwój osobniczy (embrjo-góle jednak Polska cierpi na duży brak nalny) jest tu niejako powtórzeniem kamienia i dlatego u nas obecnie na mo- rozwoju rodowego zwierząt kręgowych, sty stałe używa się raczej żelbetu lub stali. Największym naszym mostem żelbetowym jest most na rzece Sole.

Po odzyskaniu niepodległości powstał ieie: z pośród nich móżdżek (tyło-most kolejowy w Sandomierzu, średni- mózgowie, ryc. 96, 4), a zwłaszcza mózg cowy w Warszawie i most drogowy (kresomózgowie, ryc. 96, 1), rozwija w Puławach, odbudowano most Ponia- się niepomiernie, podczas gdy inne zo towskiego w Warszawie, most w Dęblinie i w Modlinie, ale na przebudowę na stałe konstrukcje czekają mosty w Szczucinie, Annopolu, Wyszogrodzie, Płocku,

Włocławku. To samo w innym nieco stopniu widzimy na pozostałych rzekach.

Potrzeby są zatem ogromne. Zamiana tych prowizorjów drewnianych na stałe mosty musi jednak nastąpić. Są wszelkie dane po temu, że mosty średnie będą odbudowane częściowo jako żelbetowe, częściowo jako stalowe, a mosty duże wszystkie jako stalowe. Wskazane jest przytem szerokie zastosowanie spawania.

Rozróżniamy pięć odcinków centralnego układu nerwowego, które w czasie tego rozwoju zachowują się rozma-

ROZWÓJ RODOWy.

KD2WDJ Q5QBniCZy .

JESIOTR

GOŁFJB

BflRfln

ł£

Mt-

-1.

'Hi

St. Bryła.

MÓZG I RDZEŃ. (Tabl. 92). Mózg, a właściwiej: mózgowie i rdzeń kręgowy, stanowi centralny układ nerwowy; funkcjonalnie można ten układ przyrównać do centrali telefonicznej, w której dokonywa się najróżnorodniejszych połączeń abonentów; skąd też, jak ze sztabu generalnego, wycho- stają jakby w stanie pierwotnym. Idzie dzą rozkazy do poszczególnych odcin- to w parze z rozwojem funkcyj, do ków ciała. Ze względu na jednorodny których te organy służą, przedewszyst-rozwój i znaczenie dla organizmu mózg kiem zaś z rozwojem inteligencji i zło-i rdzeń muszą być rozpatrywane łącz- żonego sposobu myślenia.

Im wyższy szczebel rozwoju, tern proporcjonalnie większa masa central-

CZŁOWIEK

nie.

S.p

ROZWÓJ MÓZGU CZŁOWIEKA.

Ryc. 96. Rozwój mózgu człowieka. 1. 2. 3. 4. 5. — odcinki centralnego układu nerwowego.

Rozwój.

U niższych zwierząt mózgowie jest nego układu nerwowego. Najbardziej słabo rozwinięte, tak że właściwym się to zaznacza we właściwym mózgu, centralnym układem nerwowym jest rdzeń, nieco tylko rozszerzony w odcinku dogłowowym. Rozwija się on z cewki nerwowej, która uwypukla się cinek całego centralnego aparatu ner-

Mózg.

Mózg' ludzki, stanowiący pierwszy od-

wowego, jest znakomicie rozwinięty, u niedorozwiniętych (idjotów), po wyświadczy o tem masa mózgu, jego wa- żej 2000 g mówimy o wodogłowiu (wo-ga, zawiła budowa kory mózgowej oraz da w mózgu), co również wiąże się bardzo złożona budowa wewnętrzna, z upośledzeniem inteligencji. Aezkol-która spowodowała, że dziś już istnieje wiek w granicach fizjologicznej wagi cały szereg instytutów naukowych po- mózgu możemy spotkać ludzi wybit-święconych wyłącznie badaniom mózgu. Istnieje również polski instytut do badań mózgowych oraz Pracownia neurobiologiczna przy Warszawskiem Towarzystwie Naukowem.

Waga mózgu.

Mózg ludzki należy do najcięższych (przeciętnie 1400 g), przewyższa go jedynie mózg słonia (5000 g) i mózg wieloryba (2050 g); wszystkie inne zwierzęta mają mózg lżejszy od człowieka, pomimo że częstokroć posiadają o wiele większą wagę ciała (ryc. 97). nyCh (patrz ryc. 98), to jednak, na-

ogół stwierdzamy u pracowników umysłowych mózgi cięższe niż u robotników, chociaż i tutaj możliwe są wyjątki (patrz ryc. 99).

--V i#-

. . t s wr

Z- i

iIMś

im

Ryc. 97. Kolejność bezwzględnej masy mózgu bez uwzględnienia masy ciała.

SMOOl

2000,,

180D„

1MDD„

11QQ

MOD,.

7,

iw

Ryc. 98.

WO&OCLDWIE

TURGIENIEW

ĘyRDN

□flUSE

<mflTOL FRANCE

IGJOTfl

IODO IIOO I200    I300 - IMOO ISOD I60D

I78D

so%

mdx

30 V.

HflGfl MÓZGU

= RDBOTfii CX -

ill flHflOEMiCy 7^

Zmienny stosunek mózgu do wagi ciała mówi naogół o stopniu rozwoju.

Tak więc mózg stanowi u noworodka wagi ciała, u człowieka dorosłego 7*o, u goryla 7 loryba ¹j

Z powyższego wynika, że wielkie zwierzęta mają mózg mały i przeważnie niewielką inteligencję, zaznaczyć jednak wypada, że mały stosunek wagi mózgu do ciała niekoniecznie od masy mózgu, lecz przedewszystkiem świadczy o wysokiej inteligencji, po- od rozwoju t. zw. kory mózgowej i za-nieważ znane nam są w tym względzie wartej w niej ilości komórek nerwo-pewne wyjątki (zwłaszcza u ptaków), wych. Mózg ludzki posiada korę nie-Waga mózgu może się wahać u lu- zwykle zróżniczkowaną. Cały obwód dzi normalnych od 1100 g do 2000 g. mózgu, u niższych zwierząt gładki, Mózgi poniżej 1100 g spotykamy tylko u człowieka pokryty jest licznemi, głę-

40000

u słonia ¹/soo, a u wie-wagi -eiała.

1001

zor.

= =3

iox

a*

Ryc. 99. Waga mózgu.

Kora mózgowa.

Stopień inteligencji zależy nietylko

bokiemi brózdami, służącemi do zwięk- biorniki) i wywołujących przy współ-szenia powierzchni kory mózgowej działaniu skojarzenia pojęć (asocja-(por. ryc. 158, t. I, str. 1126).    cja). Z pośród komórek najbardziej

W korze lokalizują się ośrodki słu- wyróżniają się komórki piramido we, żące do spełniania najróżnorodniej- których struktura jest bardzo złożona, szych funkcyj zależnych od naszej wo- jak zresztą wszystkich komórek ner-li. Możemy więc rozpoznawać ośrodek wowycli wogóle (-»Nerwy). ruchu, leżący przy zwojach środkowych, ośrodek czucia w okolicy ciemieniowej, ośrodek wzroku w płacie potylicznym, ośrodek słuchu w płacie skroniowym, ośrodek węchu i t. p. Niektóre z naszych czynności zależne są od harmonijnego współdziałania kilku ośrodków naraz, np. mowa nasza zależna jest od ruchu mięśni, dźwięku słyszanych wyrazów i jednoczesnego wyobrażenia wzrokowego przedmiotów, posiada więc kilka ośrodków zbliżonych : ruchowy, wzrokowy i słuchowy. Wypadnięcie lub uszkodzenie jednego z tych ośrodków powoduje zaburzenia mowy przy naogół nieuszkodzo- o kształcie zbliżonym do piramidy nej inteligencji (np. u głuchoniemych), (ryc. 101) oraz wypustki z niej wychodzące (dendryty i neuryty). Przez ciało komórki przebiegają od jednych wypustek do drugich liczne, bardzo drobne włókienka. Studjowanie tych komórek, ich układów i ugrupowań, ich rozmieszczenia w korze, wyłoniło odrębną naukę, zwaną eytoarchi-tektoniką mózgu. Polska posiada czołowych przedstawicieli w tej bardzo trudnej dziedzinie wiedzy (prof. Rosę, Wilno).

DENDRyTy

DEURyT

Ryc. 101. Komórka piramidowa.

Rozróżniamy tu ciało komórki

WARSTW:

ii

"i & $

IV

VI

WARSTW/ KOR/ MÓZGOWEJ:

1: BARWIENIE CAŁ/CH KOMÓREK S uyPU5TKAMI Z. SAME KOMÓRKI; 3.-5AME WŁÓKNA NERWOWE.

Móżdżek.

Móżdżek jest drugim silnie rozwinię-Ryc. ioo. Warstwy kory mózgowej, i. Barwienie tym odcinkiem centralnego aparatu

całych komórek z wypustkami. 2. Same komórki.

3. Same włókna nerwowe.

nerwowego. Jego budowa jest bardzo złożona, lecz pod wielu względami je-Budowa drobnowidowa kory mozgo- szcze niejasna. Wiemy, że móżdżek, wej jest niezwykle złożona (ryc. 100). którego kora jest jeszcze bardziej za-Znajdujemy tam kilka warstw komo- wiła i poryta niż w mózgu, jest siedli-rek i mnogość włókien nerwowych, skiem bardzo ważnych funkcyj, a prze-biegnących od jednego ośrodka do dru- dewszystkiem zmysłu równowagi i or-giego (druty telefoniczne łączące od- jentacji w przestrzeni. Uszkodzenia lub

maj ącej na

choroby móżdżku powodują zawsze zachwianie równowagi, uszkodzenie czucia stereoskopowego (bryło watości) i niemożność dokładnej koordynacji ruchów.

Najlepiej o tern świadczy eksperyment na zwierzętach: pies ze zniszczoną półkulą móżdżkową nie może trafić prosto do miski z jadłem, lecz zbacza powiedzmy w lewo, chcąc zaś dojść do pokarmu, musi zawrócić w prawo, aby okólną drogą trafić do miski. Człowiek z chorym móżdżkiem nie opanowuje całkowicie ruchów kończyn i nie może np. trafić palcem wskazującym w podany mu przedmiot i t. p.

W korze móżdżkowej, tworzącej t. zw. drzewko życia (arbor vitae), znajdujemy strukturę bardzo złożoną. Królują tam obok innych komórek komórki Purkinjego, których wypustki są bardzo charakterystyczne i przypominają gałęzie brzoskwini, rozpiętej na parkanie. Wewnętrzna budowa tych komórek wykazuje, tak jak w komórkach piramidowych, obecność licznych włókienek (-» Nerwy).

Jądra (głębokie).

W głębi mózgu, móżdżku i pozostałego trzonu mózgowego leżą liczne ośrodki, posiadające barwę szarą od licznych zgromadzonych tam komórek nerwowych. Są to jakby stacje rozdzieleze dla przebiegających tam włókien nerwowych (patrz dalej: szlaki). Wymienimy tu tylko kilka najważniejszych, jak: ciało soczewkowate, jądro ogoniaste, wzgórek wzrokowy, jądra Deitersa, oliwka i t. p. (ryc. 102).

Rdzeń kręgowy.

Rdzeń jest niemniej ważnym organem centralnego układu nerwowego od mózgu i móżdżku. Przebiega on w kanale kręgowym w kształcie cewki i odgrywa rolę organu roślinnego, w którym się lokalizują wszystkie funkcje naszego organizmu nie podlegające woli, jak np. ruchy bezwolne, czyli odruchy (refleksy), ruchy jelit i organów wewnętrznych i t. p.

Budowa rdzenia różni się zasadniczo tern, że brak tu kory, a wszystkie komórki nerwowe i ośrodki znajdują się głębiej w istocie szarej, przekroju kształt motyla.

W tak zwanych korzonkach tylnych tej istoty szarej lokalizują się komórki czuciowe, w przednich zaś ruchowe

RDR20NH1

T/LNE--

KOMÓRKI CZUCIOWE 7

KDMORKł___i.

RUCHOWE '

K0R20MKI-?,

PRZEGNIE

fl.B.CUK OŁRUEHOWK

CZUCIE

UCH

Ryc. 103.

n'

Tl,

²

3 .. -

Ryc. 102. Przekrój przez mózg dla wykazania głębokich jąder. 1. Wzgórek wzrokowy. 2. Jądro ogoniaste. 3. Ciało soczewkowate. 4. Oliwka.

(ryc. 103). Przeskakiwanie wrażeń i bodźców bezpośrednio od jednych komórek do drugich bez udziału mózgu, a więc bez udziału naszej inteligencji i świadomości, powoduje właśnie t. z w. odruchy (np. odruch kolanowy). Z rdzenia wychodzą wszystkie nerwy obwodowe (-* Nerwy) przez t. zw. korzonki tylne (czuciowe) i przednie ruchowe.

Rdzeń przedłużony.

Najbardziej dogłowowo położony odcinek rdzenia jest nieco lepiej rozwinięty i różni się pod względem budowy wewnętrznej. Zwiemy go rdzeniem przedłużonym. Tutaj komórki nerwowe nie tworzą zwartej masy w kształcie motyla, lecz są rozrzucone w licznych pomniejszych jądrach. Z rdzenia przedłużonego wychodzą tylko nerwy głowy (nerwy czaszkowe).

1:

Szlaki mózgowe.

Dla dobrego funkcjonowania złożonego aparatu nerwowego muszą istnieć jakby stacje nadawcze i odbiorcze, to jest grupy komórek nerwowych kory mózgowej, móżdżku i rdzenia, oraz stacje rozdzielcze (komórki jąder głębokich) — jedne i drugie powiązane jakby drutami telefonicznemi. Rolę tych przewodników odgrywają dobrze izolowane włókna nerwowe, które przebiegają jak kable i tworzą t. zw. drogi mózgowe, czyli szlaki. Wypełniają one całą pozostałą masę mózgu i rdzenia i mają w przeciwstawieniu do szarych ugrupowań komórek kolor śnieżnobiały. O ile chodzi o zrozumienie jakiegoś bodźca, na który mamy zareagować, np. bólu, to musi on być drogą szlaków doprowadzony przez nerwy do rdzenia, stąd do mózgu, gdzie w korze drogą skojarzeń zostanie zrozumiany i skąd mogą w postaci aktów woli być nadane stosowne rozkazy dla ruchów obronnych.

Rozróżniamy tedy szlaki czuciowe, przebiegające w tylnych powrózkach rdzenia do góry, szlaki równowagi w bocznych powrózkach i szlaki ruchowe, zstępujące z mózgu w bocznych i przednich powrózkach (ryc. 104). Szlaki te, zwłaszcza wstępujące, częściowo przechodzą przez stacje rozdzielcze, t. j. jądra głębokie, przyczem

)i

Jo

BU SZLAK!. CZUCIOWE SZLAK! RDMOUfiDI ESsI SZLAK! RUCHOME

Ryc. 104.

wrażenia równowagi są kierowane do móżdżku, a pozostałego czucia do kory mózgowej. Po zanalizowaniu bodźca w mózgu i zrozumieniu go dzięki skojarzeniom dokonanyn w korze mózgowej zostają tu wydane rozkazy, które przez szlak ruchowy, zwany piramido-wym, powracają przez rdzeń do nerwów obwodowych i mięśni i powodują ruchy dowolne (por. tabl. 92).

Szlaki, zarówno wstępujące, jak i zstępujące, podlegają na swoim przebiegu całkowitym lub częściowym skrzyżowaniom, co jeszcze bardziej komplikuje i tak już mocno zawiły obraz.

Niektóre szlaki dla nerwów czaszkowych przebiegają tylko w obrębie głowy. Np. fale dźwiękowe, wpadające w ucho przez nerw słuchowy, trafiają

i ji*

/A 7

nr

Ryc. 105. Droga fal dźwiękowych. 1. Ucho. 2 Rdzeń przedłużony. 3. Ośrodki korowe w płacie skroniowym.

R0ZmęKC2E-mie mózgu'

FUR Jfl — GŁUCHOTA

PORAŻENIE

OPUSZKOWE

ZANIK CZUCIA TEHPERflTURy

TflSES

E. Loth.

do rdzenia przedłużongo, a stąd przez mechanizm. Warszawa 1935 (Mathesis Pol-stosowne szlaki do ośrodków kory móz- s^a). J. K o n o r s k i i St. Miller: Na gowej w piacie skroniowym. Podobnie P^ranicsu materii i psychiki. Warszawa ®    .    .    .    .    .    1935 (Mathesis Polska),

docierają wrażenia wzrokowe przez

nerw płatu potylicznego i t. p. (ryc.

105).

Lokalizacja niektórych cierpień nerwowych w mózgu i rdzeniu.

Powyższy, bardzo zwięzły opis budowy centralnego układu nerwowego daje nam słabe tylko pojęcie o jego zawiłej budowie. Dalecy jeszcze jesteśmy od dokładnego poznania licznych jego tajników.

Jeżeli jednak jeszcze sto lat temu mózg nazywano organem zagadkowym o ciemnych czynnościach (organon ob-scurum cum fimctionibus obscurissi-mis), to dziś medycyna zna go już na tyle, że potrafi szereg cierpień nerwowych jak najdokładniej zlokalizować.

APOPLEKSJA.

MELflMCHQLjfl\ .

PORAŻENIE RUCHU _~JL^Ef'LEP5Jfl

- ■■■$RDHnowfl&i

&-

CHOROBA HEINE-fiCDINA—

Ryc. 106.

Na załączonym schemacie (ryc. 106) oznaczono, gdzie się mieszczą przyczyny całego szeregu chorób, które pod warunkiem dokładnego rozpoznania mogą być nieraz z powodzeniem leczone. W wypadkach nieuleczalnych możemy często znacznie dopomóc i ulżyć cierpieniu bliźnich.

Por.: I. P. P a w ł o w, Ch. S. Sher-rington, E. D. A d r i a n : Mózg i jego

MRÓWKI. (Tabl. 93). Podobnie jak pszczoły, osy i termity, są i mrówki owadami społecznemi: żyją w zorganizowanych zrzeszeniach, których ustrój oparty jest na zasadzie podziału pracy. Każde takie zrzeszenie, czyli kolonja mrówek zamieszkuje osobne gniazdo; gniazda te nazywają się mrowiskami. U wszystkich prawie gatunków mrówek wchodzą w skład kolonji osobniki trojakiego rodzaju, a mianowicie: u-skrzydlone (przynajmniej czasowo) samice, czyli królowe, uskrzydlone samce i pozbawione skrzydeł robotnice.

Główną kategorję osobników każdej kolonji tworzą robotnice; występują zwykle w dużych ilościach i tylko one spełniają wszelkie czynności potrzebne do utrzymania bytu kolonji. Samce przebywają w mrowiskach rokrocznie tylko przez krótki okres czasu; w porę godową odlatują, by już do gniazda nie wrócić, a nowe pojawiają się dopiero za rok. Młode samice są uskrzydlone, po locie godowym jednak, gdy zakładają nową kolonję, tracą skrzydła; każde gniazdo posiada zwykle jedną tylko samicę (królowa), u niektórych gatunków jednak, jak np. u pospolitej w naszych lasach mrówki rudnicy (Formica rufa), przebywa w gniazdach stale po kilka lub nawet kilkadziesiąt samic. U kilku gatunków mrówek zanikła kategorja robotnic; gatunki takie nie są naturalnie w stanie tworzyć własnych kolonij, ich samce i samice żyją pasorzytnie w gniazdach innych mrówek. W faunie polskiej znany jest tylko jeden taki gatunek pozbawiony robotnic: jest nim ogromnie rzadka, kilka tylko razy u nas obserwowana nieróbka czarniawa (Aner-gates atratulus).

Wielopostaciowość robotnic.

U przeważnej ilości gatunków mrówek robotnice jednego i tego samego gniazda są do siebie bardzo podobne, czyli są, jak powiadamy, jednoposta-ciowe, istnieją jednak także gatunki, u których zaznaczają się ogromne różnice między poszczególnemi osobnikami robotnic. Tak np. u żyjącego w płdn.-wsch. Azji Pheidologeton diversus występują w gniazdach robotnice bardzo małe, jakby skarlałe, nie przekraczające 2 mm długości, a oprócz nich prawdziwe olbrzymy, dochodzące do 15 mm długości; między małemi a dużemi robotnicami są jednak także formy pośrednie (tabl. 93, ryc. a) ; dość duże, choć nie tak już wielkie różnice zachodzą między robotnicami tego samego gniazda niektórych i u nas żyjących gatunków. Szczególnie jaskrawo występuje to zjawisko u naszej podolskiej żniwiarki jarowej (Messor structor), u której robotnice największe mogą być trzy do czterech razy dłuższe od robotnic najmniejszych. Gdy niema form pośrednich między dużemi a małemi postaciami robotnic, wtedy zjawisko wielo-postaciowości przekształca się w dwu-postaciowość; formę dużą nazywa się wtedy żołnierzem. Żołnierze mogą się różnić od robotnic także i pewnemi szczegółami budowy, jak np. olbrzymią głową, kształtem żuwaczek i t. p. (Tab. 93 ryc. b); sama nazwa nie jest jednak zbyt szczęśliwie wybrana, gdyż żołnierze niezawsze są używani wyłącznie do obrony gniazda i do walki.

Ogromnie ciekawą formę, a także i zastosowanie, przyjęła pewna postać robotnicy u kilku znanych z Meksyku i połdn.-wschodnich części Stanów Zjednoczonych Am. płn. gatunków rodzaju Myrmecocystus, np. M. mexicanus i M. horti deorum. Mrówki te żywią się wyłącznie słodkim sokiem wydzielanym przez galasy dębowe (narośle spowodowane przez błonkówki z rodziny gala-sówkowatych) w czasie, gdy wewnątrz narośli rozwija się larwa błonkówki. Ponieważ okres ten trwa dość krótko, muszą mrówki gromadzić zapasy zbieranego z galasów miodu na cały długi czas, w którym pozbawione są możności zdobywania pokarmu. Nie umieją one tak, jak pszczoły, budować woskowych zbiorników miodu, muszą sobie przeto w inny sposób poradzić. Młodym, dopiero co świeżo z poezwarki wylęgłym, bardzo jeszcze rozciągliwym robotnicom wypełniają miodem wole (tylna, z żołądkiem granicząca, rozszerzona część przełyku) aż do ostatecznych granic możliwości, rozdymając przez to ich odwłok do potwornych wprost rozmiarów (tabl. 93 ryc. c). Spreparowane w ten sposób osobniki nie mogą się już samodzielnie poruszać, wiszą przeto nieruchomo gromadnie u stropów przeznaczonych na spichrze komór gniazda, a przechowywane przez nie zapasy służą przez większą część roku za pokarm dla całej kolonji. Moment karmienia robotnicy przez ten żywy zbiornik miodu jest przedstawiony na tabl. 93 ryc. d. Jak obliczono, tysiąc takich osobników może pomieścić w sobie ponad ¹J₂ kg miodu; ludność tubylcza ten mrówczy miód chętnie spożywa.

Budowa gniazd.

Dużo stosunkowo pracy i trudu poświęcają mrówki budowie i utrzymaniu w należytym stanie swych gniazd. Na-ogół każdy prawie gatunek buduje w pewien właściwy dla siebie sposób, to też niejednokrotnie już sam kształt gniazda i użyty do jego wzniesienia materjał umożliwiają rozpoznanie mieszkańca danej budowli. Nie trzeba jednak mniemać, by postaci gniazd w obrębie poszczególnych gatunków były ustalone, gdyż — wręcz przeciwnie — odznaczają się mrówki na tern polu dużą elastycznością instynktu, to znaczy mogą każdorazowo, często w bardzo pomysłowy sposób, dostosowywać swe budowle do różnych zewnętrznych warunków otoczenia. Zależnie od tych warunków jedna i ta sama mrówka może zatem budować w rozmaity sposób.

Uwzględniając materjał użyty przez mrówki do budowy, możemy wyróżnić gniazda: 1) ziemne, 2) kombinowane, ziemno-roślinne, 3) drzewne, 4) kartonowe. Najważniejsze postaci tych gniazd rozpatrzymy głównie na podstawie naszych mrówek.

Do najbardziej rozpowszechnionych należą gniazda ziemne. W wypadkach prostszych składają się one wyłącznie z podziemnych, w różnych kierunkach w ziemi wijących się i wielokrotnie ze sobą krzyżujących się chód* ników, które tu i ówdzie rozszerzają się w komory; budowla taka jest to zatem istny podziemny labirynt chodników i komór, połączony ze światem zewnętrznym przy pomocy jednego lub liczniejszych otworów. Komory służą zwykle jako pomieszczenie dla larw, poczwarek i jaj mrówek, mogą być jednak przeznaczone i na inne cele; żniwiarka jarowa np. przechowuje w nich zapasy ziaren. Niektóre mrówki, jak nasza hurtnica żółta (Lasius flavus), utrzymują w gniazdach lub poza obrębem właściwych gniazd mszyce korzeniowe, żyjące często np. na korzeniach traw; słodkie odchody mszyc, bardzo bogate w cukier, są przez mrówki namiętnie zlizywane, a dla hurtniey żółtej są właściwie jedy-nem źródłem utrzymania. Gdy pomieszczenia mszyc znajdują się poza obrębem gniazd, mrówki wykopują do tych swoich „stajenek⁴¹ często nawet długie i rozgałęzione podziemne korytarze.

Ponad podziemną częścią gniazd wznoszą niektóre gatunki budowle nadziemne, także z ziemi zbudowane, mające najczęściej postać kopców. Do najbardziej typowych i najlepiej znanych u nas tego rodzaju budowli należą kopce wznoszone przez hurtnicę czarną La-sius niger), tak pospolite wszędzie na łąkach i łagodnych, trawiastych zboczach. Te nadziemne kopce buduje hurt-nica czarna tylko po deszczach, gdyż tylko wtedy ziemia jest miękka i daje się łatwo urabiać przez żuwaczki i nogi przednie mrówek, jedyne instrumenty, jakiemi się mrówki podczas tych prac posługują. Do umocnienia ziemnej konstrukcji gniazda służą łodyżki i liście traw (tabl. 93 ryc. e); umieją je mrcwki w ogromnie zręczny sposób wyzyskiwać.

W gniazdach kombinowanych budowle wzniesione nad podziemną częścią składają się z cząstek roślinnych. Tego typu gniazda budują u nas liczne gatunki rodzaju zwanego mrówką (Formica), a najbardziej chyba popularnemi są duże kopce mrówki rudnicy (Formica rufa), częste w lasach szpilkowych i liściastych. Część podziemna jest tu zbudowana w zasadzie zupełnie tak samo, jak w gniazdach czysto ziemnych; nad podziemnym labiryntem zakłada jednak rudnica potężny, często mający ponad 1,5 m wysokości i do 15 m obwodu liczący kopiec, używając jako materjału w lasach szpilkowych opadłych igieł, w lasach liściastych łodyżek roślin, zeschłych liści, kawałków drewna i t. p. Ciekawy jest obraz pracy, jaka tu wre bez przerwy; tysiące robotnic znoszą materjał budulcowy z bliższej i dalszej okolicy, uzupełniając i powiększając krok po kroku istniejącą już budowlę. Nie jest ona wcale, jakby się to na pierwszy rzut oka zdawało, bezładnem nagromadzeniem materjału budulcowego, lecz zawiera wewnątrz, podobnie jak część podziemna, gniazda, liczne ehodniki i komory. Ten nadziemny labirynt otwiera się nazewnątrz licznemi ujściami; największy otwór leży zwykle na szczycie kopca.

Gniazda drzewne posiadają z naszych mrówek przedewszystkiem niektóre gatunki rodzaju zwanego g m a-chówką (Camponotus), jak np. największa z naszych mrówek, bardzo pospolita w Karpatach gmachówka olbrzymia (Camponotus herculeanus) i i. Gmachówka olbrzymia wygryza w pierścieniach pni drzewnych pionowo biegnące, równoległe do siebie, obszerne, płaskie przestrzenie i łączy je z sobą całym systemem poprzecznie biegnących chodników; przestrzenie pionowe są zwykle podzielone przez przegrody drzewne na mniejszą lub większą ilość pięter. W porównaniu z gniazdami ziemnemi wykazują gniazda drzewne o wiele znaczniejszą prawidłowość budowy.

O wiele kunsztowniejsze od opisanycii powyżej są gniazda kartonowe. Najbardziej znaną naszą kartoniarką jest hurtnica kartoniarka (Lasius fuligino-sus), choć prócz niej mamy w naszej faunie mrówek jeszcze kilka innych wy-twórczyń „kartonu". Hurtnica kartoniarka, mrówka u nas ogromnie pospolita, czarna, silnie lśniąca, zakłada swe gniazda przeważnie u stóp drzew, zwykle w miejscach trochę wilgotnych. Jako materjału budulcowego używa „kartonu", szarawej masy, którą produkuje sama przez pożucie cząstek drewna i zmieszanie go z śluzowatą wydzieliną gruczołu uchodzącego u nasady żuwa-czek. Kształt i wielkość gniazda zależy zawsze od kształtu i wielkości wolnej przestrzeni, którą w zbutwiałym pniu drzewnym czy w ziemi wypełnia; wnętrze gniazda ma strukturę gąbczastą, jest istnym labiryntem chodników i komór, pooddzielanych od siebie tylko cienkiemi warstwami „kartonu". Już dawno zauważono, że wewnętrzne ściany tych komór i chodników są pokryte cienką warstewką o aksamitnym połysku; przekonano się, że są to nitki grzyba, żyjącego wyłącznie w kartonowych gniazdach mrówek. Nazwano ten grzyb Septosporium myrmecophilum; grzybnia jego żyje w kartonie, a końce nitek wydostają się na powierzchnię chodników i komór. Prawdopodobnie prowadzą mrówki celowo hodowlę tego grzybka; wzmacnia on ściany ich gniazd, a poza tern służy im też za pokarm.

Typem gniazd nigdy u nas nie spotykanym są gniazda zbudowane z żywych i całych liści roślin. Mrówki zbliżają liście brzegami ku sobie, a potem zlepiają je z sobą przy pomocy lepkiej, nitkowatej, tężejącej na powietrzu wydzieliny gruczołów przędnych swych larw. Pracę nad takiem gniazdem u żyjącej w Indjach i na Cejlonie mrówki Oecophylla sma-ragdina przedstawia tabl. 93, ryc. /. Widzimy na brzegu jednego liścia ustawione szeregiem mrówki, przytrzymujące żuwaczkami brzeg drugiego liścia, podczas gdy inny szereg robotnic na odwrotnej stronie liścia trzyma w żu-waczkaeh larwy, z których pyszczka wysnuwa się lepka nie; mrówki w ten sposób manewrują larwami, że wydzielana przez nie nić zlepia ściśle brzegi obu liści ze sobą.

Zakładanie nowych kolonij.

Życie w gniazdach, normowane jakimś dziwnym instynktem społecznym mrówek, płynie bez żadnych zaburzeń wewnętrznych, zawsze pełne porządku, choć nikt nie kieruje pracami poszczególnych grup robotnic. One same dzielą się na grupy wykonywające prace potrzebne do utrzymania bytu kolonji, królowa natomiast nie bierze udziału w czynnościach robotnic; jedyne jej zajęcie to składanie jaj, z których wylęgają się coraz to nowe pokolenia mrówek. Są to robotnice, a w pewnym okresie roku także samice i samce (osobniki uskrzydlone). Młode samice i samce nie pozostają długo w gnieżdzie;

szukaj w tomie piątym!

wkrótce po pojawieniu się wylatują kają i znajdują przyjęcie w obcych zwykle gromadnie — u niektórych ga- gniazdach rudnicy, albo wresżcie, co tunków w olbrzymich wprost rojach, zdarza się jednak dość rzadko, wchodzą najczęściej samce przed samicami —- do gniazd gatunkowo pokrewnej sobie, odbywają lot godowy, poczem samce wszędzie u nas bardzo pospolitej mrów-w krótkim już czasie giną, a samice ki łagodnej (Formica fusca). Mrówka przystępują do zakładania nowych ko- łagodna chętnie przyjmuje do swego lonij, często w miejscach nawet bardzo gniazda, czyli adoptuje, zabłąkaną kro-odległych od swego gniazda rodzinnego. Iowę rudnicy, ta jednak, korzystając Loty godowe różnych gatunków odby- z gościnnego przyjęcia, zabija w jakiś wają się w różnych porach, u jednych na czas po adoptacji królowę kolonji, do wiosnę, u innych w lecie, u innych wresz- której wtargnęła i sama staje się jej cie na jesieni. Lotom tym niezawsze następczynią. Od tej pory robotnice jednak towarzyszy rojne wylatywanie „łagodnej⁴⁴ pielęgnują już tylko potom-samic i samców; u wielu gatunków mró- stwo rudnicy; losy kolonji są prze-wek i gmachówek osobniki uskrzydlo- sądzone. Zjawiają się pierwsze robotnice ne wylatują w pojedynkę i niewysoko, rudnicy, ilość ich zczasem ustawicznie Po ukończeniu lotu godowego rozpo- rośnie, podczas gdy ilość robotnic „ła-czyna młoda królowa prace nad założę- godnej⁴⁴ maleje, aż wreszcie musi na-niem nowej kolonji. Po odrzucenia dejść moment, w którym ginie ostatnia skrzydeł, obecnie już niepotrzebnych, robotnica „łagodnej'⁴. Pierwotnie czysta wygrzebuje sobie lub wyszukuje jakąś kolonja mrówki łagodnej przeszła przez dobrze zabezpieczoną, zupełnie odosob- stadjum kolonji mieszanej („łagodna nioną norę, by tu w pełnym spokoju 4* rudnica), aż wkońcu stała się czy-oddać się swym pierwszym maeierzyń- stą kolon ją mrówki rudnicy.

skim obowiązkom: składa pierwsze swoje jaja, a gdy wylęgną się larwy, sama je    nij, tylko okolicznościowo stosowany

karmi, potem pielęgnuje poezwarki    przez młode królowe rudnicy, jest już

i wreszcie wita chwilę pojawienia się    stałym zwyczajem dla królowych kilku

pierwszych robotnic. Odtąd już może    innych naszych gatunków mrówki,

królowa, w miarę pojawiania się dal-    jak np. mrówki większej (Formica ex-

szych robotnie, poświęcać się coraz bar-    secta) i mrówki pniakowej (Formica

dziej wyłącznie jej właściwym zada-    truncicola). Młode królowe obu tych

niom, to jest składaniu jaj.    gatunków zawsze i bez wyjątku dają

U licznych gatunków młode królowe    si? adoptować przez mrówkę łagodną

nie posiadają jednak zdolności samo-    poczem zabijają królowę gniazda swych

dzielnego zakładania kolonij. Muszą so-    gospodarzy. Dalszy bieg wypadków juz

łatwo sobie odtworzyć; powstają kolonje mieszane, „łagodna⁴⁴ 4- „większa⁴⁴, lub „łagodna⁴⁴ 4- „pniakowa⁴⁴, które po jakimś czasie zamieniają się na ezyste kolo-

Ten sposób zakładania nowych kolo-

Jak powstają w gniazdach mrówek osobniki różnych kategoryj?

bie radzić w' inny sposób, co w rezultacie prowadzi do zjawiska tak zwanego pasorzytnictwa społecznego mrówek. Do rzędu tych „niedołężnych⁴⁴ królowych należą między innemi samice pospolitej nJe mrówki „większej • lub „pniakowej . naszej mrówki rudnicy (Formica rufa).

Gdy nowo założona kolonja należycie

Królowe tego gatunku, nie umiejąc same założyć nowej kolonji, po odbytym locie godowym albo powracają do gniazd, z których wyleciały, albo szu- się rozwinie, gdy ilość robotnic jest już

757

Mrówki.

758

wystarczająco duża, wtedy królowa po- dowli pewnych „gości" mrówek, jak np. rzuca wszelkie inne zajęcia i oddaje się Lomechusa (ehrząszczyk z rodziny ku wyłącznie składaniu jaj. Są one zawsze sakowatych). „Goście“ wydają z gru-zupełnie jednakowe, dlatego też oddaw- czołów wonie bardzo łubiane przez mrów-na zadawano sobie pytanie, w jaki spo- ki, wzamian za co mrówki pielęgnują sób wytłumaczyć powstawanie z tych chrząszcza i jego larwy; te, jako istoty jednakowych zawiązków tak rozmaitych obdarzone ogromnym apetytem, nietyl-osobników, jak samce, samice i robotnice. Kwest je te wyjaśnił po raz pierwszy, jeszcze w połowie ubiegłego stulecia, znakomity hodowca pszczół Jan Dzierżoń; wykazał on, że z jaj niezapłod-nionych rozwijają się zawsze tylko samce,-z jaj zapłodnionych natomiast samice i robotnice. Teorja jego, wysnuta z obserwacyj nad pszczołami ,ma jednak pełne zastosowanie, jak to później wielokrotnie wykazano, także odnośnie do mrówek. Królowa mrówek, podobnie jak i królowa pszczół, ma pełną swobodę w składaniu jaj tak zapłodnionych, jak i niezapłodnionych, to znaczy może każdej chwili, zależnie tylko od swej woli, złożyć jaje, z którego ma się rozwinąć albo samiec, albo samica, względnie robotnica. Czy z jaja zapłodnionego powstanie samica, czy robotnica, zależy to już w zupełności od traktowania przez robotnice mrówek larw, które się z tych jaj rozwijają. Larwy, z których mają wyrosnąć królowe, doznają o wiele troskliwszej opieki, są karmione o wiele staranniej i obficiej niż larwy przeznaczone na robotnice; w związku też z tern lepszem odżywianiem się w ciągu swego życia larwalnego są królowe mrówek o wiele większe, o wiele potężniejsze niż robotnice. Pogląd ten, uzależniający powrstanie samicy lub robotnicy z danego jaja wyłącznie tylko od sposobu karmienia larwy, znalazł pełne potwierdzenie w obserwacjach Wasmanna nad t. zw. nibysamicami (pseudogyne).

Dziwaczne te istoty, napół samice, napół robotnice, niezdolne ani do rozmnażania się, ani do jakiejkolwiek pracy, powstają naskutek zbyt wybujałej ho-

ko zajmują mrówkom dużo czasu, z u-szczerbkiem dla własnych larw mrówek, ale także zjadają w dużych ilościach larwy mrówek. Skutkiem tego zmniejsza się szybko ilość robotnic w gnieździe, a gdy to mrówki spostrzegą, zaczynają w pewnym momencie larwy przeznaczone na królowe karmić tak, jak larwy przeznaczone na zwykłe robotnice. Wynikiem takiego niedokarmienia są owe „niby samice". Pojawienie się ich w większych ilościach wróży zawsze źle o przyszłości kolonji.

Wielkość kolonij, wzrost i zanikanie.

Wielkość kolonij mrówczych jest najrozmaitsza; podczas gdy u jednych gatunków ilość osobników gniazda nie dosięga nawet setki, to u innych przekraczać może znacznie pół milj ona. Szybszy lub powolniejszy wzrost kolonji zależy w pierwszym rzędzie od płodności królowej lub królowych (są gatunki np. w rodzaju mrówki, mające w gniazdach większą ilość królowych). Gdy kolon ja posiada tylko jedną królowę, śmierć jej musi nieuchronnie pociągnąć zagładę całej kolonji. Ponadto epidemje, paso-rzyty zwierzęce, pleśnie i nadmierna hodowla „gości" mogą być przyczynami znikania gniazd mrówek.

J. Noskiewicz.

Piśmiennictwo polskie jest bardzo ubogie w publikacje opisujące życie mrówek; do ważniejszych, choć także tylko bardzo fragmentarycznych, należą: J. Łomnicki, Z życia mrówek, Lwów 1923 i J. Rybczyńska, Tajemnice mrowisk, Przemyśl 1927.

MURZYNI. (Tabl. 94). Czarny się one ze sobą w ciągu tysiącleci i wza-mieszkaniec Afryki nie cieszy się, jak jemnie przenikały. Wiemy na podsta-wiemy, zbyt wielką sympatją wśród wie świadectw pisarzy arabskich, że innych ludów świata. To też podczas plemiona czarne, które jeszcze w VIII w. gdy zajmowane przezeń ziemie stawa- zajmowały wszystkie oazy południowej ły się w miarę ich poznawania przed- Sahary od przylądka Białego do Tibe-miotem coraz wszechstronniejszych sti, zostały stopniowo zepchnięte bar-zainteresowań, coraz gorętszych pożą- dziej na południe przez chamicko-se-dań i zachwytów ze strony kolonizato- mickich, lepiej zorganizowanych ko-rów, podróżników i badaczy — tubyl- czowników. Nie obyło się przy tern czej ludności murzyńskiej wyznaczono przymusowem cofaniu się murzyńskich w wielkiej rodzinie ludzkości rolę szczepów bez krzyżowania, dającego prawdziwego kopciuszka, gardząc nią w rezultacie pas przejściowy, przebie-i lekceważąc, lecz jednocześnie wyży- gający na pograniczu Sudanu i Sahary, skując ją jako pierwszorzędną siłę ro- gdzie licznie występuje t. zw. typ me-boczą i ograbiając bez skrupułów z bo- ridjonalny, czyli produkt zmieszania gactw nagromadzonych w jej ojczy- chamito-semitów z murzynami, żnie.

Granicę dzisiejszą „czarnego lądu“ można w przybliżeniu wyznaczyć tak,

„Czarny ląd“.

A ojczyzna murzynów, czyli to, co jak to pokazano na mapce (ryc. 107). zwykliśmy nazywać „Afryką czarną" Granica ta jednak jest względna w przeciwstawieniu do północnych i niezbyt dokładna: badania ostatniej okręgów „Afryki białej'“, stanowi dla doby wykazują coraz wyraźniej, iż nas świat pełny niespodzianek i ta- przenikania jasnoskórego elementu et-jemnic, krańcowo różny od naszego nicznego, zwłaszcza chamickiego, nie rasowo i kulturalnie. Pomimo to wy- ograniczyły się do terytorjów pogra-znaczenie ścisłej granicy przestrzennej nicznych, lecz wniknęły daleko w głąb pomiędzy temi dwiema Afrykami jest kontynentu afrykańskiego, dając się zadaniem bardzo trudnem, gdyż jak- wyśledzić nawet w jego okręgach po kolwiek wrogie sobie i obce, zderzały łudniowych.

lLO-EGI/PS‘

•w.

• ••

U&ERJt

Ho/yao

łjHlKTOfijL

TAWGfiMIO

0/YGOL&

Ryc. 107.

Zróżnicowanie językowe i antropologiczne rasy czarnej.

Z punktu widzenia językowego można podzielić murzyńską ludność Afryki na dwie zasadnicze grupy, którym w dużej mierze odpowiadają właściwości rasowe, a mianowicie na: s u d a ń-ską i Bantu.

Grupa pierwsza mocno jest w swym obrębie zróżniczkowana, gdyż rozpada się na około czterysta języków i dialektów; odpowiada jej typ antropologiczny, zwany nigryckim lub sudańskim, albo też nilotycz-n y m, gdyż najbardziej zwarte obszary jego występowania leżą na zachodzie w górnej części dorzecza Nigru aż po Atlantyk, na wschodzie zaś nad górnym Nilem. Typ ten, uważany za klasycznego przedstawiciela rasy czarnej, jest rosły, smukły, długogłowy, o bardzo ciemnem zabarwieniu skóry, czarnych oczach i czarnych wełnisto-kę-dzierzawych włosach, płaskim, szerokim nosie, grubych wargach, krótkiej i szerokiej twarzy. Za uboczną formę typu nigryckiego uważa się typ n e-groidalny. Do negroidów afrykańskich zalicza się dzisiaj przedewszyst-kiem Busz mano w, których nikłe resztki zamieszkują okolice pustyni Kalahari, i Hotentotów, mieszkających na południowy wschód od nich (por. tabl. 94).

Szczepy murzyńskie należące do wielkiej rodziny języków Bantu, obejmującej ich około 275, występują w całej południowej Afryce z wyjątkiem terytorjów zamieszkanych przez Buszmanów i Hotentotów. Należą one antropologicznie do kilku typów, z pośród których, oprócz opisanego powyżej nigryckiego, charakterystycznym składnikiem rasowym jest typ austro-afrykański w środkowej Afryce (por. tabl. 94). Cechuje go niższy wzrost, krępa i muskularna budowa ciała, nieco mniejsza długogłowość, lecz równie ciemne zabarwienie skóry, podobnie brzydkie rysy twarzy i dłuższe kończyny górne niż dolne. Uboczną formę typu tego stanowią kryjące się w lasach tropikalnych i w sąsiednich sawannach karłowate plemiona Pigmejów, myśliwych i zbieraczy gotowych płodów przyrody, pozostające na bardzo niskim poziomie kultury; plemiona te, wraz z Hotentotami i Buszma-nami uważane za szczątki najstarszej ludności „czarnego lądu", są mieszańcami rasy czarnej i żółtej.

Nie brak jednak w „czarnej Afryce" mieszańców już nietylko archaicznych i szczątkowych, lecz będących produktem krzyżowania się poszczególnych elementów etnicznych europejskich i azjatyckich w czasach nowożytnych, a nawet współczesnych. Ci wszyscy, najrozmaitszego pochodzenia mieszańcy noszą wspólne miano „kolorowych" i tak bywają oznaczani w spisach ludnościowych.

Składowe czynniki kultury murzyńskiej.

Afryka murzyńska była narówni z innemi kontynentami terenem kolejnego nawarstwiania się, mieszania i przenikania poszczególnych fal kulturowych. Pierwotna kultura „czarnego lądu" jest więc produktem krzyżowania się dwóch składowych szeregów kulturowych : patrjarchalnego i macierzystego.

Szereg pierwszy to kolejno napływające z Azji wyższe kultury zapobiegliwych zbieraczy, myśliwych, przede-wszystkiem jednak pasterzy, tych ruchliwych i zaborczych koczowników, ujarzmiających spotykane na swej drodze osiadłe, spokojne ludy. Charakte-rystycznemi cechami powyższego szeregu kultur są: t. zw. patrjarchat, polegający na przewadze stanowiska mężczyzny w życiu społeczno-gospodar-

Organizacje państwowo-polityczne.

Krzyżowaniu się tych dwóch szeregów kulturowych i dwóch elementów etnicznych — jasnoskórego i ciemnoskórego — zawdzięcza świat murzyński powstanie swych najwyższych organi-zacyj państwowo-politycznyeh. Należało do nich np. królestwo Gana, założone w IV w. przez Berberów, lecz posiadające ludność czarną, które istniało aż po w. XIII. Gao, Djene, Timbuktu to główne ośrodki zislamizowanych społeczeństw murzyńskich, które do szczytu rozwoju doszły w w. XV—XVI.

Jako najbardziej znane państwa ludności z nad wybrzeży Gwinei należy wymienić Benin, Aszanti i Dahome, w całej natomiast „Afryce czarnej“ za-dzisiaj pozbawione już swego znaczę- korzeniony jest powszechnie fetyszyzm, nia, lecz będące niegdyś potężnemi, t. j. cześć boska oddawana przedmiotom, despotycznie rządzonemi królestwami, i czarodziejstwo. W związku z temi niż-I zachodnie ludy Bantu mogą się po- szemi formami religji pozostaje urząd szczycić na dużą skalę zakrojoną orga- czarodziejów i wróżbitów, których jedno nizaeją polityczną, zwaną państwem z najgłówniejszych zadań polega

czem oraz silnie zaznaczające się tendencje do ekspansji.

Szereg drugi to proces rozwojowy t. zw. macierzystego szeregu kultur, odznaczającego się, jak sama nazwa wskazuje, społeczno-gospodarczą przewagą kobiet; w związku z tem występują tu dążności raczej dośrodkowe, zużytkowujące energję ludzką przedewszystkiem na przysparzanie bogactw materjalnych. Plemiona tego szeregu kultur uprawiają, obok łowiectwa i rybactwa, rolnictwo, które zresztą na obszarze murzyńskim nie wzniosło się nigdzie samoistnie ponad kopie-niactwo, obchodzące się bez pługa, bez zwierzęcia pociągowego i nie znające innego narzędzia prócz motyki.

Każdy z tych dwóch szeregów niósł ze sobą zespoły charakteryzujących je wytworów rąk ludzkich oraz odrębne zwyczaje, wierzenia i praktyki religijne.

Lunda lub Muata Jamwo. Powstało ono prawdopodobnie w XVI w. i zachowało swe znaczenie aż po sam koniec XIX w. Dobrze też dały się Europejczykom we znaki militarne organizacje państwowe Zulusów i Matabe-lów, należących do Kafrów, południowego szczepu Bantu.

Charakterystyka kultury murzyńskiej.

Dzieje niejednego z tych państw pełne są straszliwych okrucieństw, krwiożerczości i bezwzględności dla ludności niewolniczej. W państwach Aszanti i Dahome kult przodków pociągał za sobą liczne ofiary ludzkie, składane duszom zmarłych wodzów. Ludożerstwo, spotykane dawniej w różnych punktach Afryki i praktykowane dzisiaj jeszcze pod osłoną lasów podzwrotnikowych, nie było i nie jest wywoływane brakiem pożywienia. Jest one bądź pewną formą wywierania zemsty na wrogu, którego w ten sposób zwycięzcy chcą zniszczyć doszczętnie, bądź też wynikiem pierwotnego religijnego poglądu na świat, Następstwem kultu przodków jest często u murzynów spotykane pojęcie bóstw plemiennych, będących poprostu duszami zmarłych naczelników plemion. Występujące gdzie niegdzie bósfwa z określonemi funkcjami pozostają w związku z kultem sił przyrody. Wiara w istotę najwyższą wyraźnie stwierdzona została tylko u Pigmejów i Buszmanów, przedstawicieli najstarszej i najuboższej pod względem materjalnym kultury. Wvższe te formy wierzeń religijnych występują jednak tylko u niektórych plemion,

na

rych żaden nie wzniósł się właściwie

wyszukiwaniu przyczyn chorób i nie- wielomilionowi mieszkańcy „czarnego szczęść i na wskazywaniu „winnych", lądu" są zespołem tylko ludów, z któ-podlegających zwykle karze śmierci.

Nie chcemy bynajmniej zaprzeczać

mi". Silnie rozwinięte życie emocjo-

Mimo tych budzących w nas grozę do poziomu narodu. Dlatego to murzyn objawów barbarzyństwa państwowe staje się względnie łatwo obywatelem organizacje murzyńskie zasługują na państw swych zaborców, przejmując uwagę jako objawy kulturalnej ewolu- ich język i kulturę, dlatego też każda cji wzwyż. Na uwagę zasługują rów- z powstających rzeczypospolitych rau-nież niektóre rodzaje ich przemysłu, rzyńskich posiada inny język urzędo-jak np. barwne, artystycznie wykań- wy: Liberja — angielski, Santo Do-czane w ręku (bez koła garncarskiego) mingo — hiszpański, Haiti — francuski, wyroby ceramiczne ludów Bantu i wyroby rzeźbiarskie murzynów sudań- możliwościom rozwojowym murzyna, skich, wykonywane w drzewie, kamie- Zresztą istnienie tych możliwości nie-niu lub kości słoniowej. Rozwinięte zbicie wykazuje odbywający się w na-w Beninie odlewnictwo polega na prze- szych oczach proces jego emancypacji noszeniu form rzeźby drewnianej na i jakby „doroślenia". Cechy jednak metal. W całej zresztą Afryce znajo- charakteru i umysłowości murzynów mość żelaza jest tak starożytna, iż nie- usprawiedliwiały w dużej mierze roz-którzy badacze uważają murzynów za powszechniony wśród „białych" pogląd, jednych z najpierwszych kowali i hut- że ich czarni bracia są „dużemi dzieć-ników na świecie.

A jednak oceniając różnorodne uzdol- nalne przy bardzo słabem umysłowem nienia czarnych Afrykańczyków, mu- i przy niechęci do wysiłku myślowego; simy przyznać, iż mieszkając od lat nieumiejętność przewidywania, łatwo-tysięcy w swej ojczyźnie, nie zdołali wierność, brak stałości w poglądach w sposób trwały zespolić człowieka i brak ciągłości w pracy; impulsywność z ziemią, którą „zajmowali", lecz jej i gadatliwość, próżność, objawiająca „nie posiedli". Wszystkie bowiem pań- ^ między innemi w gonieniu za naj-stwa murzyńskie, wraz z ich stolicami, jaskrawszemi przejawami mody, zmysł „pałacami" i wszelkiemi budowlami, naśladownictwa, beztroska wesołość, to twory obliczone na krótkotrwałe zamiłowanie do tańców, muzyki i śpie-istnienie, nie wytrzymujące porówna- wów, odgrywających w ich życiu tak nia z najzwyklejszemi osadami miej- wielką rolę wszystko to, obok czę-skiemi cywilizowanej Europy i wsku- s^° spotykanej gościnności, zdolności tek tego zmiatane z powierzchni przy do poświęceń, wierności i posłuszeń-lada okazji.    stwa, okazywanych tym, którzy umieli

Czarnoskóry Afrykańczyk nie stwo-    zjednać dobrocią i taktem, oto ze-

Grzechy białych wobec czarnych braci.

Niestety, dzieje niewolnictwa (—> Nie-

rzył przytem własnego pisma, a więc spół cech, będących istotnie połącze-i języka pisanego, pozostając tem sa- niem dziecinnady z heroizmem. Te „domem poza nawiasem historji i opiera- rosłe dzieci" wymagały więc odpowied-jąc całą swą wiedzę o przeszłości na niego kierunku i wychowania, tradycji. Język mówiony, w praktyce rozpadający się na kilkaset jednostek, nie stanowi również łącznika społecznego. Jeżeli wszystko to weźmie się wolnictwo) i kolonizacji (—»Kolon je), pod uwagę, nietrudno zrozumieć, że dla których murzyn stanowił główny

767

Murzyni.

768

przedmiot handlu i wyzysku, aż nadto jaskrawo ukazują ciemną rolę gnębi-cieli i demoralizatorów, jaką odegrali w stosunku do „czarnej Afryki" Arabowie, Europejczycy i biali Amerykanie.

W imię swej „wyższości cywilizacyjnej" uznali się bowiem biali panami życia i śmierci tych wielomiljonowych ciemnoskórych, wywożąc ich najpierw tysiącami do Ameryki, w ciągu zaś zeszłego wieku dzieląc się ich ziemiami, jak swoją własnością. Nowi ci władcy, wyłączywszy działalność misjonarzy i poszczególnych obrońców murzynów, między którymi zasługuje na wspomnienie E. D. Morel, nie przyczynili się naogół do polepszenia ich losu. Zwalczając okrucieństwa niektórych tubylczych królów i królików, kanibalizm i nadużycia czarodziejów, znosząc formalnie niewolnictwo, zaprzęgli murzynów do ciężkiej, przymusowej pracy, korzystając w najrozmaitszy sposób z ich łatwowierności i niższości umysłowej. W porównaniu z nadużyciami i barbarzyńskiem zachowaniem się kolonistów angielskich, niemieckich, holenderskich i belgijskich na uznanie zasługują ludzkie rządy nie-obarczonych przesądem rasowym Francuzów. Ci ostatni okazali się mądrymi politykami i dobrymi psychologami, umieli zorjentować się w różnorodności charakterów i uzdolnień swych czarnych obywateli, wciągając ich stopniowo do współpracy, czego dowodem zwyczaj mianowania w Paryżu w Ministerstwie Kolonij na wiceministra murzyna; murzynem jest tam również niejeden wyższy urzędnik, odbywający przeważnie studja w szkołach i uniwersytetach francuskich.

Przeciwieństwem postępowania Francuzów jest stosunek Amerykanów do murzynów, pełen pogardy i lekceważenia. Traktuje się ich tam jako istoty pozbawione godności ludzkiej, niezdolne do dalszego rozwoju, jako niepotrzebną i wstrętną mniejszość. Chcąc się przekonać, jak głęboko i boleśnie odczuwa tę niesprawiedliwość strona pokrzywdzona, wystarczy wziąć do ręki „Autobiografję murzyna", napisaną przez wybitnego przedstawiciela tej mniejszości, Bookera T. Washingtona, syna niewolnicy murzynki i nieznanego białego ojca, który własnemi siłami zdobył duże wykształcenie i zasłynął jako działacz oświatowy wśród wyzwolonych mas swych nieszczęśliwych rodaków.

Proces emancypacji murzynów rozpoczął się głównie w Stanach Zjednoczonych A. P. I nic dziwnego: po zniesieniu niewolnictwa pozostawieni własnym siłom, nienawidzeni i pogardzani, chcąc utrzymać się na powierzchni życia, musieli wyzwalać z siebie jak najwięcej energji, co pobudziło do rozwoju drzemiące w nich zdolności. Harlem — dzielnica New-Yorku, największe na świecie miasto czarnych, posiadające przeszło 200.000 ludności, zbudowane jest za jej pieniądze, jej rękoma i mózgami. I oto widzimy, że murzyn potrafi być nietylko nauczycielem, inżynierem, architektem, przemysłowcem czy lekarzem, ale że umie zadośćuczynić najnowocześniejszym wymaganiom techniki i wiedzy. Ta mniej lub więcej czarna mniejszość może się również poszczycić w ostatnich czasach wybijającymi się ponad przeciętność artystami i literatami, tworzącymi coraz szersze koła inteligencji murzyńskiej.

Emancypacja szerokich kół murzynów nie przyczynia się jednak do polepszenia ich stosunków z białymi ani w Ameryce, ani w Afryce. Przeciwnie, „sprawa murzyńska" komplikuje się coraz bardziej. Mąci ją z jednej strony rasowa niechęć białych, z drugiej zaś

M. Wróblewska.

coraz wyraźniejsze uświadamianie sobie wielowiekowej krzywdy, coraz liczniejsze polityczne organizacje murzyńskie, tworzone przez ich inteligencję, wreszcie coraz głośniejszem echem rozlegające się hasła: „Afryka dla Afrykańczy-ków". Wszystko to samorzutnie nasuwa przypuszczenie, że dzisiejsza niewygodna „mniejszość" murzyńska w Ameryce i burzliwy żywioł tubylczy kolo-nij afrykańskich w niedalekiem jutrze może się stać prawdziwem „czarnem niebezpieczeństwem", zagrażającem cywilizacji swych dawnych białych gnę-bicieli.

Bibljografja: Booker T. Washington: Autobiograf ja murzyna, Warszawa, 1905 r.

Prace Dawida Livingstone’a, Henryka Stanley a oraz liczne sprawozdania z wycieczek i podróży, drukowane w formie książek lub artykułów, w rodzaju Ossendowskiego: „Wśród Czarnych¹*, Paszkowicza: „Wśród murzynów Angoli", Schweitzera: „Wśród czarnych na równiku** i inne.

MUZEUM.

Definicja i rozwój.

W starożytności oznaczano słowem „muzeum" każde wogóle miejsce poświęcone muzom, t. zn. umiejętnościom i sztuce. Słynęło zwłaszcza muzeum w Aleksandrji, gdzie zebrano znaczną ilość pomocy naukowych i rękopisów, tworząc laboratorjum pracy dla uczonych.

Z końcem średniowiecza mianem muzeów poczęto określać różnorodne kolekcje osobliwości, zazwyczaj z dziedziny przyrody i pamiątek rodzinno-historycznych, zakładane po dworach i zamkach osób panujących i arystokracji.

W epoce renesansu i baroku ruch ten przybrał szerokie rozmiary, kładąc podwaliny pod szereg istniejących po dziś dzień w Europie i zmodernizowanych w duchu nowoczesnych wymagań zbiorów muzealnych. Równolegle poczęły powstawać i w Polsce bogate zbiory artystyczne rodzin magnackich — Wolskich, Firlejów, Radziwiłłów, Ossolińskich, Lubomirskich. Hołdowali temu zamiłowaniu poszczególni królowie nasi, ujawniając znamienne w tym względzie zainteresowania: Zygmunt August kochał się w klejnotach i tkaninach, Zygmunt III Waza zbierał skwapliwie, chociaż bez większego znawstwa obrazy, Jan III lubował się w ozdobnej broni, wystawnych sprzętach oraz gromadził galerję obrazów, zakrojoną na szerszą skalę. Zamiłowania zbierackie królów dynastji saskiej spowodowały powstanie świetnych zbiorów drezdeńskich.

Przy końcu XVIII wieku, jako jeden z przejawów oświeconego racjonalizmu tego stulecia, poczyna się kształtować niepospolity w swej konsekwencji i znawstwie artystyczny mecenat Stanisława Augusta, który położył był m. inn. znakomite zasługi w zakresie muzealnictwa, tworząc podstawy już nie ściśle dynastycznych, lecz państwowych częściowo zbiorów.

Od tych poczynań ery stanisławowskiej, opartych na naukowych przesłankach, odbija wyraziście antykwar-sko-muzealniczy ruch przełomu XVIII i XIX stulecia, ukształtowany na podłożu nabrzmiewających dopiero prądów romantycznych. Pierwsze miejsce zajmuje tu Nieborów księżnej Heleny Iia-dziwiłłowej oraz „Domek gotycki" w Puławach księżnej Izabelli Czartoryskiej — ten ostatni posłużył jako zrąb dla dzisiejszego Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie, jednego z najświetniejszych zbiorów prywatnych w Europie (założone w Puławach w 1800 roku, w Krakowie od roku 1875). W r. 1893 założone zostało dru-

-a

T—4

Muzeum.

772

ność i nieraz brak sprecyzowanego za-Szeroki pęd do zakładania muzeów, kres? oraz magazynowy układ przed-zachowujących jeszcze w większości miotów. Muzeum, jako zbiór ciekawości,

przytłaczające swą egzotyczną tajemni-

gie muzeum rodziny Czartoryskich nie. Gęstą sieć zbiorów muzealnych, w Gołuchowie, niemniej wspaniale się jaka powstała w ciągu pierwszych przedstawiające, zwłaszcza w zakresie trzech ćwierci XIX wieku, cechuje przemysłu artystycznego, średniowiecz- w przeważającej większości wypadków nego złotnictwa oraz antycznych i sta- dowolna zasada grupowania, różnorod-rochrześcijańskich starożytności.

wypadków charakter zbiorów prywat-    ...

szerszym masom, przeznaczone raczej do obsługi powołanych naukowców, — oto pierwsza faza istnienia zbiorów muzealnych, pomyślanych zasadniczo już

nych, jaki zaznaczył się w Europie czoscią widza, zamieniające natarczywą w ciągu ostatnich lat XVIII stulecia ciekawość zwiedzających w rychłe zmę-i pierwszej połowy XIX, zawdzięcza czenie, muzeum trudno jeszcze dostępne swe narodziny prądom romantycznym i wzrastającym ruchom nacjonalistycznym. Zbiory muzealne zatracają powoli tak właściwy im jeszcze doniedawna . i    .    , .    ...

charakter kolekcyj osobliwości wszela- Jako instytucje użyteczności publicznej.

Stan, w jakim znalazły się muzea

oraz za-

kiego autoramentu, wśród których nie brakło falsyfikatów i ad hoc robio- europejskie w drugiej połowie ubiegłe-nych pamiątek po modnych bohaterach go stulecia, spowodował gorące protesty epoki; przybierają one teraz znamię ze strony szeregu wybitnych muzeolo-„narodowego pamiątek kościoła⁴', wy- gów i teoretyków sztuki, wśród któ-rastając w wielkie magazyny, zapełnio- rych specjalnie utrwaliło się głośne ne na podobieństwo śpichlerzy najróż- wyrażenie R. de la Sizeranne o „mu-norodniejszemi zabytkami narodowej zeach — więzieniach sztuki⁴⁴. W na-archeologji. Rozpamiętywaniem się stępstwie powstała cała kampanja prze-w tych dokumentach narodowej chwa- ciwko muzeom artystycznym, jako in-ły żywiły się i krzepiły narodowe ruchy stytucjom zniekształcającym właściwe Europy pierwszej połowy XIX w. im cele — budzenia zrozumienia i mi-Była to pierwsza polityczna rola, jaką łości dla sztuki. Dopiero jednak po-z powodzeniem odegrały muzea. W ro- czątek bieżącego stulecia stał się wi-ku 1789 powstało na kontynecie pierw- downią reorganizacji muzeów na nie-sze muzeum narodowe, którem się sta- zwykle szeroką skalę. Począwszy od ły zbiory Luwru. W r. 1793 A. Lenoir pamiętnego zjazdu w Manheimie założył „Musee des Monuments Frań- (1903 r.), który przeszedł pod hasłem ęais“, w ostatnich zaś latach konsulatu „Muzea — jako instytuty kultury dla Napoleona powstało dwadzieścia dwa ludu⁴⁴, rozpoczął się nowy ożywczy muzeów prowincjonalnych po departa- ruch na polu muzeologji, który wniósł mentach, wszystkie już pomyślane ja- w jej życie wartości społeczne ko zbiory publiczne. Przykład Francji pewnił pełnię publicznego oddziaływa-okazał się płodny w następstwa, nia. Z przekonania, że muzeum dzisiej-Wślad za nią pośpieszyły pozostałe sze jest „cudownym instrumentem pra-państwa, w pierwszym rzędzie Niemcy cy i kultury⁴⁴, którym posługiwania się i Włochy, bądź otwierając szerszemu należy wszystkich nauczyć — ufonno-ogółowi dostęp do dawnych kolekcyj wało się nowe oblicze muzeologa, od-rodów panujących, bądź też wznosząc danego służbie wychowawczo-społecz-specjalne gmachy na ich pomieszczę- nej oraz służącego jej z całym aparatem

naukowego przygotowania i całą peł- w szkole lub na kursach oświatowych, nią osobistego zapału.

Do czego wszakże ma zmierzać ta współpraca z instytucjami oświatowo-kulturalnemi i jakie wartości może wytworzyć? Pokaz muzealny zmusza widza do aktywnego ustosunkowania się do omawianych zagadnień oraz pobudza do osobistego przeżycia wartości kulturalnych. Muzea pamiętają, że „słowa dzielą, obrazy — łączą". Wychodząc z tego założenia, np. społeczno-gospodarcze muzeum w Wiedniu dąży do plastycznego uzmysłowienia możliwie największej ilości problemów, z któremi musi się stykać każdy w życiu codziennem, w murach szkolnych lub dowiadywać się z prasy bieżącej. Wykres, plakat, tablica, model, pomysłowo zastosowana kartograf ja zmierzają do ułatwienia widzowi szybkiej orjentacji w za wikłanych kwest j ach społeczno-gospodarczego życia. Muzea współczesne, dzięki właściwemu i bardzo przejrzystemu rozkładowi swych eksponatów, umożliwiają każdemu widzowi przyswojenie drogą wzrokową treści wysłuchanego wykładu, przyczyniając się w ten sposób do lepszego uporządkowania nabytych wiadomości. Tak oderwane dla wielu pojęcia, jak kultura przedhistoryczna lub średniowieczna, baroku czy klasycyzmu, staną się zrozumiałe i czytelne dopiero po wzrokowem wchłonięciu materjalnych zabytków tych epok, dotykalnie świadczących o odmiennych warunkach i stylu życia.

Społeczna rola muzeum dzisiejszego.

Muzea współczesne, mając już poza sobą kilkuwiekową drogę rozwoju i przemian, różnią się zasadniczo od swych prototypów. Zmieniła się nie-tylko organizacja, lecz również cele i metody pracy. Zarysował się również wyraziście przymus specjalizacji muzeów oraz wypływająca stąd odmienność ich roli społecznej. Planowe kompletowanie zbiorów w obranym przez muzeum zakresie i naukowe ich systematyzowanie stanowi dzisiaj tylko część właściwej działalności tej instytucji.

Niemniej ważnym odcinkiem pracy jest jej działalność oświatowa i wycho-wawczo-społeczna, uprawiana na szeroką skalę, zwłaszcza przez muzea amerykańskie, belgijskie, niemieckie i rosyjskie. Przoduje w tej akcji Muzeum Pięćdziesięciolecia w Brukseli (Musee du Cinąuantenaire), posiadające wspaniale zorganizowaną służbę oświatową, oraz Metropolitan Museum of Art w New Yorku i Newark Museum w New Jersey.

Typy muzeów.

Bozwój zainteresowań badawczych, którego widownią stał się w. XIX i XX, spowodował daleko idące zróżnicowanie typów muzealnych, skupiających się w dwa zasadnicze wielkie działy muzeów przyrodniczo-technicznych i humanistycznych, historycznych (społecznych i artystycznych).

Terenem oświatowo-wychowawczej akcji muzeów jest zarówno szeroki zakres oświaty dorosłych, jak i niemniej rozległy obszar pracy wśród młodzieży szkolnej. Środkami po temu służą szkolne wycieczki prowadzone przez fachowy personel muzealny, wstępne wykłady urządzane na terenie szkół i przedszkoli, delegacje prelegentów na prowincję, odczyty radjowe, seanse kinematograficzne i muzyczne, wreszcie ćwiczenia praktyczne i „gry muzealne", odbywające się w salach wystawowych; muzea amerykańskie posuwają się nawet do wypożyczania na prowincję specjalnie skompletowanych małych kolekcyj poglądowych, mogących zilustrować zagadnienia omawiane

Stosunek wzajemny muzeów huma- zakresu działania, ilustruje następują-nistycznych i przyrodniczych, w uzależ- cy schemat klasyfikacji (według M. nieniu od ram czasu i przestrzeni oraz Tretera):

Zakres

muzeum

Grupa nauk, którym służy muzeum

Rodzaj

muzeum

1. Bez ograniczeń

2. Granice przestrzeni

3. Granice czasu

4. Granice i przestrzeni i czasu

przyroda

’h

Przyrodoznawstwo i technika.

Nauka o zjawiskach przyrody, o sposobie

użytkowania i prze-    _____

twarzania jej produk- technologiczne tów, opanowywania jej sił

Muzeum Powszechne (przyrodoznaw-cze) przyrodni- przyrodnicze

muzeum

cze

Muzeum

Powszechne muzeum przy-przyrodnicze rodnicze, obejmujące jedną tylko epokę

Lokalne

muzeum

Lokalne

muzeum

przyrodnicze jednej epoki

•ił

_TREŚĆ

a. Człowiek i jego kultura

Nauki

humanistyczne.

Nauka o wytworach ducha ludzkiego, o formach i przejawach życia praktycznego, naukowego i artystycznego

Muzeum

(historyczno-

społeczne)

historyczne

Lokalne

muzeum

Powszechne muzeum techno-

technologiczne technologiczne logiczne, obej- technologiczne mujące pewną jednej epoki tylko epokę

Powszechne

muzeum

Powszechne

muzeum

historyczne

Powszechne

muzeum

Lokalne

muzeum

Lokalne

muzeum

historyczne

Powszechne muzeum historyczne jednej epoki

Lokalne muzeum historyczne jednej epoki

Lokalne

muzeum

Powszechne

muzeum

Lokalne

muzeum

Muzeum (historyczno-

artystyczne) sztuk pięknych sztuk pięknych sztuk pięknych sztuk pięknych sztuk pięknych    jednej epoki jednej epoki

Odrębną do pewnego stopnia pozy- humanistycznych, kładących specjalny cję stanowią muzea krajoznawcze, dą- nacisk na zobrazowanie retrospektyw-żące zazwyczaj do najpełniejszego zo- nej kultury narodowej na wszelkich.jej brązowania ziemi wraz z przyrodą mar- odcinkach, z szerokiem uwzględnieniem twą i żywą danego regjonu oraz ży- kultury artystycznej. Wzorowym przy-jącego na nim człowieka w całokształ- kładem wielkiego regjonalnego mu-cie jego historycznej i bieżącej dzia- zeum jest Muzeum Śląskie w Katowi-łalności. Do idealnych niemal form po- cach, pomyślane zresztą w ścisłem podobnego muzeum należą muzea pod wiązaniu z całokształtem zjawisk pol-otwartem niebem (skanseny), pozwą- skiego życia; niemniej ważne jest Mu-lające oglądać w otoczeniu naturalnych zeum w Toruniu. W zakresie muzeów warunków terenowych zabytki budów- prywatnych pierwsze piiejsce zajmują nictwa ludowego, wnętrz mieszkalnych, muzea Czartoryskich w Krakowie i Go-sprzętów i t. d., ukazujące istotne obli- łuchowie oraz ordynackie Krasińskich człowieka pewnego regjonu, zwią- i Zamoyskich w Warszawie. Typ mu-nierozerwalnie z krajobrazem zeum historycznego poświęconego pamięci jednostki reprezentuje lwowskie Muzeum Jana III oraz zbiory pałacu wilanowskiego, a częściowo i Łazienek warszawskich, związane nierozerwalnie z pamięcią Stanisława Augusta. W rzę-

cze

zanego ojczystym.

Muzea polskie.

Większe muzea polskie, jak Narodo-Warszawie i Krakowie, Wielko-

we w

polskie w Poznaniu, Ossolineum wraz    .    . ,

z Muzeum Lubomirskich we Lwowie — dzie muzeów przemysłowych wymienić przedstawiają typ muzeów historyczno- należy Muzeum Przemysłu Artystycz-

777

Muzeum — Muzyka.

778

znaczeniu,

M. Walicki.

nego we Lwowie, Muzeum im. A. Baranieckiego w Krakowie oraz Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Typ muzeum rezydencyjnego przedstawiają zbiory państwowe na Wawelu.

Z szeregu muzeów przyrodniczych i etnograficznych najważniejsze są: Państwowe Muzeum Zoologiczne w Warszawie, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Fizjograficzne Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie. W rzędzie specjalnych muzeów artystycznych osobne miejsce zajmuje Gabinet Graficzny przy Bibljotece Uniwersytetu Warszawskiego, mieszczący najobszerniejszą w Polsce kolekcję rycin i sztychów. Największe muzeum wojskowe mieści się w Warszawie. W zakresie muzeów technologicznych należy się wzmianka doskonale urządzonemu Muzeum Kolejowemu oraz Muzeum Przemysłu i Techniki w Warszawie. W rzędzie muzeów diecezjalnych czołowe miesca zajmują muzea w Tarnowie, Pelplinie i Płocku.

Osobną wreszcie pozycję tworzy rozległa sieć muzeów krajoznawczych, zorganizowana pod przewodnictwem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i stale rozbudowująca swój skład liczebny. Nie zawierając naogół w swych zbiorach objektów o większem historyczno-artystycznem stanowi ona przecież zespół kolekcyj o nieprzeciętnej wadze gatunkowej, obrazującej trafnie zwłaszcza prehisto-rję, folklor-i przyrodę danego regjonu (np. muzea w Sandomierzu i Włocławku) ; z uwagi na swe rozmieszczenia na trasie wycieczkowej muzea te oddają niepospolite usługi wychowawcze, ułatwiając przedewszystkiem młodzieży szkolnej lepsze zrozumienie rozwojowych warunków poszczególnej połaci kraju.

Centralną organizacją muzeów w Polsce jest istniejący odniedawna Związek

Muzeów, czuwający nad należytem sprawowaniem polityki muzealnej oraz nad pogłębieniem metod pracy i u-sprawnieniem organizacji. Związek wydaje rok rocznie „Pamiętnik", obejmujący rozprawy i sprawozdania zjazdowe oraz perjodycznie ukazujący się komunikat, poświęcony sprawom orga-nizacyjno-fachowym.

Szczegółowy wykaz zbiorów muzealnych znajdujących się w Polsce lub Polski, dotyczących podaje E. Ch wale wik: „Zbiory Polskie", Warszawa 1927 (2 t.), oraz tomy VII i XII „Nauki Polskiej".

MUZYKA. (Tabl. 95 i 96). Przy po-bieżnem choćby zastanowieniu się nad tem, jakie wrażenia odbierane za pośrednictwem słuchu opatrujemy mianem muzyki, uderza nas ich bardzo wielka rozmaitość. Bo i najprostsza piosenka, którą każdy z nas sam sobie nuci czy gwiżdże; każda pieśń, którą na koncercie wykonywa śpie-wak-artysta; wszystkie śpiewy wykonywane przez chóry; gra organów w kościele, czy gra orkiestry wojskowej, i to wszystko, co słyszymy w najrozmaitszych okolicznościach życia zbiorowego: w sali koncertowej i w teatrze operowym, w sali tanecznej, kawiarni i w kinie dźwiękowem, co poznajemy dzięki płycie gramofonowej i radju — wszystko to nazywa się m u-z y k ą.

Rozmaite rodzaje muzyki.

Najważniejsze różnice między temi rozmaitemi rodzajami muzyki każdy bez trudu sam sobie określi. Jedna muzyka wykonywana jest głosem ludzkim, inna przez jakiś instrument. Ta różnica źródła stanowić może podstawę do podziału muzyki na dwie wielkie grupy: muzykę wokalną i muzykę instrumentalną. Jedną muzykę wykonuje jeden człowiek sam, wokalnie lub na jednym tylko instrumencie. Jest to muzyka s o 1 o-w a. Inna wykonywana jest przez więcej niż jednego człowieka wokalnie, lub przez więcej niż jeden instrument. Jest to muzyka zespołowa. Zespoły mogą być rozmaite: albo tylko wokalne, albo tylko instrumentalne, albo mieszane: wokalno - instrumentalne. Zależnie od ilości uczestników, zespołem może być duet (2 uczestników), tercet albo trio (3 uczestników), kwartet (4 uczestników) i t. d., nawet oktet (8 uczestników). Przy większej ich liczbie zespół wokalny nazywa się chórem (-»Harmonja), zespół instrumentów — orkiestrą. Tak głosy ludzkie, jak i rozmaite instrumenty, mają brzmienie odrębne; różnią się między sobą barwą (t. j. tą jakością dźwięku, po której je rozpoznajemy) i skalą (t. j. ilością dźwięków różnej wysokości, jakie mogą przez nie być wykonane).

Ale i inne jeszcze różnice w rozmaitych rodzajach muzyki każdy sam dostrzega. Jedne utwory wzbudzają w nas uczucia wesołe i radosne, inne wzruszają nas i wywołują w nas uczucia poważne. Te pierwsze zazwyczaj są takie, że po jednorazowem usłyszeniu mamy je niemal całkowicie w pamięci i bez trudu je poznajemy, słysząc je powtórnie. Potrafimy sami mniej lub więcej dokładnie powtórzyć ich melodje i pamiętamy ich rytmy. Potocznie muzykę taką nazywa się muzyką lekką, popularną lub rozrywkową. Często jest ona muzyką taneczną. Inne rodzaje muzyki to zazwyczaj utwory takie, których po jednorazowem usłyszeniu zapamiętać nie zdołamy, a nawet, słysząc je powtórnie, niezawsze potrafimy sobie przypomnieć, żeśmy je już kiedyś słyszeli. Nazywa się je zwykle muzyką p o-ważną. W chwili, kiedy jej słuchamy, mogą nas interesować pewne jej ustępy, ale nie umiemy w pamięci odtworzyć dokładnie ich brzmienia, ani zdać sobie sprawy z tych związków, dzięki którym te następstwa dźwięków, tworzące melodje, i ich współbrzmienia, łączące się w harmo-n j e, układają się w taką całość, którą nazywamy muzyką.

Co to jest muzyka?

Spostrzeżenia powyższe nasuwają pytanie, na czem polega, lub czem jest to „coś“, co w tak różnorodnych wrażeniach, odbieranych za pośrednictwem naszego ucha, stanowi tę jakość wspólną, na której oznaczenie mamy jeden wyraz wspólny: „muzyka“ ?

Muzyka jest sztuką; tak samo, jak poezja, malarstwo, rzeźba czy architektura. W wielkiej rodzinie sztuk najbardziej zbliża się do poezji. Często też, zwłaszcza w pierwotnej, najprostszej formie pieśni, powstawała równocześnie z poezją. Widzimy to złączenie me-lodji i słowa szczególnie w muzyce s t a-rożytnej, w muzyce religijnej liturgicznej, a także w muzyce ludowej. Najsilniej natomiast przeciwstawia się muzyka sztukom plastycznym. Bo podczas gdy tamte są sztukami przestrzennemi, muzyka, choć tak często porównywana z architekturą, jest sztuką czasową. Obraz, rzeźbę czy dzieło architektoniczne oglądać możemy jako całość, której wszystkie części składowe współistnieją obok siebie. Muzyki, choćby to była najprostsza i najkrótsza tylko melodja solowa, nie słyszymy nigdy odrazu jako całości współistniejącej. Powstaje i dokonywa się ona w przebiegu czasowym, dzięki pracy naszej pamięci i wyobraźni muzycznej, która łączy następujące po sobie i współbrzmiące z sobą dźwięki w pewne zrozumiałe całości.

muzycznego narodu, epoki czy kompozytora. Podobnie jak z ograniczonej liczby dźwięków mowy zwroty, z których znów powstają z d a-powstają niezliczone wyrazy, zdania, ni a, łączące się w okresy, a z nich nich wszelkie dzieła literackie, tak całe kompozycje. Okresowa albo

ymetryczna budowa muzyki znaj-

Dźwięk i gama. Język muzyczny.

Materjałem, z którego muzyka dzieła swe tworzy, są dźwięki (-»Dźwięk). Ilość dźwięków muzycznych jest mniejsza niż ilość dźwięków fizykalnych, a nawet nie obejmuje wszystkich dźwięków, leżących w granicach naszej słyszalności.

Ale i w tym zakresie ograniczonym człowiek dla celów sztuki muzycznej dokonywa pewnego wyboru. Wystarczy przypomnieć sobie kilka rozmaitych rodzajów słyszanej kiedyś muzyki, np. śpiewy liturgiczne kościoła katolickiego; którykolwiek mazurek Chopina lub jakąś arję operową Moniuszki; jakąś piosenkę ludową śpiewaną w całej Polsce i jakiś utwór muzyki podhalańskiej; muzykę cygańską lub modny utwór muzyki jazzowej i t. p., aby zdać sobie sprawę z tego, że między temi rodzajami muzyki istnieją jakieś inne jeszcze różnice dźwiękowe, nietylko takie, jakie bez trudu stwierdzamy np. między dworna różnemi krakowiakami. Różnice te, uwarunkowane etnicznie i historycznie, wyrażają się doborem rozmaitej ilości dźwięków i rozmaitego ich stosunku między sobą. Taki szereg dźwięków, będący artystycznym materjałem kompozycji muzycznej, stanowi gamę. U rozmaitych ludów i w rozmaitych okresach historycznych stwierdzamy istnienie rozmaitych gam. Stąd pochodzi jedna z najważniejszych różnic w brzmieniu muzyki rozmaitych czasów, rozmaitych narodów, a nawet rozmaitych kompozytorów. Używając porównania, możnaby powiedzieć, że gama to zasób dźwięków języka muzyczne. O różnicach jakościowych między kompozycjami opartemi na tej samej gamie decydują już tylko różnice indywidualności rozmaitych kompozytorów i bogactwo inwencji twórczej danego kompozytora.

Europejska muzyka artystyczna, mniej więcej od drugiej połowy wieku XVII, przez cały wiek XVIII i XIX aż po wiek XX, a także w znacznej mierze i w chwili nam współczesnej, posługuje się dwiema tylko gamami: durową (majorową) i mollową (minorową) (-»Harmonja). Szereg pokoleń wzrósł i wykształcił się w kulturze tych dwu właśnie gam. I my również, kształcąc się głównie na dziełach muzyki dwu ubiegłych wieków, znamy dobrze jej „język“. Natomiast inne rodzaje muzyki, jak np. niektóre dialekty naszej muzyki ludowej i muzyka orjentalna, t. j. rozmaitych ludów pozaeuropejskich, posiadająca swoiste gamy, a także muzyka liturgiczna kościoła katolickiego zbudowana z materjału dawnych gam t. zw. kościelnych, lub muzyka współczesna, obficie wprowadzająca elementy gam egzotycznych — są dla nas przeważnie trudniej dostępne. Trzeba dopiero ich się osłuchać, nauczyć się ich ,,języka", by stały się dla nas tak łatwe i naturalne, jak muzyka oparta na gamach durowej i mollowej.

Forma muzyczna.

Porównując dalej muzykę z językiem, powiedzieć możnaby, że najdrobniejsze jej całości, zamknięte w sobie i dla siebie zrozumiałe, motywy, odpowiadają wyrazom. Połączenia motywów w całości większe, frazy, to jakby

z ograniczonej liczby dźwięków gamy tworzą się niezliczone melodje, przeróż- duje odpowiednik w wierszu i zwrotce ne harmonje, powstają wspaniałe dzieła poetyckiej, a dalej w większych formach

na

poetyckich. Współdziała z tern rytmika i metryka muzyczna, znajdujące odpowiednik w rytmice i metryce poetyckiej. Natomiast muzyka nie posiadająca budowy okresowej — to jakby proza poetycka. Formy jej powstają również z motywów i fraz, nie są jednak zbudowane symetrycznie, lecz rozwijają się swobodnie.

Społeczny charakter muzyki.

Wyróżnianie w europejskiej muzyce artystycznej rozmaitych epok historycznych opiera się w znacznej mierze na rozmaitości form muzycznych, jakie wytworzyły się w różnych czasach. Pozostają one w najściślejszej zależności z rozmaitemi środkami, jakiemi posługiwali się twórcy sztuki muzycznej, a także z rozmaitemi celami, jakim służyła muzyka jako czynnik życia zbiorowego. Jej zawsze społeczny charakter znajduje wyraz choćby w tym fakcie, że.w przeciwieństwie do literatury i sztuk plastycznych, w których twórca zapomocą swego dzieła, utrwalonego drukiem czy innemi środkami materjal-nemi, bezpośrednio nam treść swych dzieł objawia, — muzyka, z wyjątkiem tych wypadków, w których ktoś sam dla siebie kompozycję jakąś wykonuje, wymaga koniecznie pośrednika między dziełem i jego twórcą a słuchaczem. Pośrednikiem tym jest wykonawca-odtwórca. W tym względzie zbliżo-jest muzyka jedynie do sztuki dramatycznej, dla której takim pośrednikiem jest aktor. Współdziałanie muzyki ze sztuką dramatyczną zawsze też było silniejsze, niż z innemi rodzajami sztuk.

Muzyka w starożytności i średniowieczu.

Muzyka narodów starożytnych (egipska, chińska, hebrajska i starohelleńska) była w przeważającej mierze wokalna i solowa, co najwyżej z towarzyszeniem instrumentu jużto w unisonie, jużto w oktawie (-> Harmonja). Obcą była jej harmonja w znaczeniu dzisiejszem. Gamy 7-tonowe, lecz różne doborem i stosunkiem dźwięków od nowożytnej europejskiej gamy durowej i mollowej, lub gamy 5-tonowe (pentatonika) stanowiły jej materjał artystyczny. O wysokim poziomie kultury muzycznej narodów starożytnych, której zabytki są bardzo nieliczne, świadczy przekazana przez późniejszych pisarzy jej t e o r j a, a także wykształcone przez nią pismo muzyczne. W muzyce bowiem, tak samo jak wogóle w życiu duchowem ludzkości, dopiero powstanie pisma stać się mogło podwaliną istotnej kultury, opartej na ciągłości tradycji.

W średniowieczu, w muzyce zachodnioeuropejskiej, powstają nowe gamy, wywodzące się ściśle z gam starohelleńskieh. Powstaje również nowe pismo muzyczne, n e u m y, oddające znakami swemi w przybliżeniu kierunek melodji, jednakże bez dokładnego oznaczenia wysokości dźwięków i ich trwania (tabl. 95, a) Muzyka średniowiecza jest przedewszyst-kiem muzyką kościelną. Obok śpiewanych jednogłosowo hymnów i innych form muzyki kościoła katolickiego, obejmowanych ogólną nazwą muzyki gregorjańskiej, rozwija się również muzyka artystyczna świecka, która zawiera już w sobie początki wielogłoso-wości. Powstaje dla niej osobne pismo muzyczne, notacja mensuralna (tabl. 95, b) określająca już dokładnie zapomocą kluczy wysokość dźwięków, a zapomocą stałej miary czasowej także ich trwanie. Rozmaite instrumenty, np. lutnia, organy i t. d., posługiwały się znów odrębną notacją t. zw. tabula-turową (tabl. 96, a). Stopniowo rozwija się z nich notacja dzisiejsza (tabl. 96, b).

Epoka renesansu (1300—1600) doprowadza na niedościgłe szczyty rozwój wokalnej muzyki wielogłosowej (polifonji). Dokumentem naj-

wyższego kunsztu wielogłosowośei są, nerałbasu podstawą rozwoju form in-śeisłe formy — kanon i fuga. strumentalno-wokalnych, jak opery W kanonie dwa lub więcej głosów i orator jum ; śpiew wielogłosowy naśladuje (imituje) się, powtarzając z towarzyszeniem instrumentalnem stwa-jeden po drugim tę samą melodję i łą- rza formę kantaty ; powstają rów-cząc się z głosem lub głosami poprzed- nież obficie samodzielne formy instru-niemi we współbrzmieniu polifonicznem. mentalne, jak: sonata, koncert, W fudze dwa, lub więcej samodziel- symfonja, suita i t. d. Rozwinęły nych i równorzędnych głosów imituje się one do najwyższej doskonałości się w ten sposób, że krótki a charakte- w epoce klasycyzmu muzycznego rystyczny temat zjawia się pokolei w w. XVIII i początku w. XIX. Wiele w coraz to innym głosie, nadając mu z nich do dziś jeszcze zachowało żywót-przejściowo znaczenie głosu głównego, ność, jakkolwiek z biegiem czasu, zatrzy-Utwory muzyki religijnej owych wie- mując tę samą nazwę, uległy głębokim ków do dziś nietylko budzą podziw dla przemianom, swej wysokiej sztuki polifoniczno-imita-cyjnej, lecz także wzruszają dzisiejszego człowieka mocą uczucia i potęgą wyra-

Ważniejsze formy muzyki nowożytnej.

Opera jest to dramatyczne wido-zu. Artystyczne formy ówczesnej mu- wisko sceniczne, w którem cała treść zyki świeckiej wprowadzają coraz to jest przez aktorów-śpiewaków śpiewana, silniej pierwiastek instrumental- Główni bohaterowie występują jako so-n y do wokalnej początkowo muzyki, liści, statyści stanowią chóry. Śpiewom Muzyka trubadurów i minnesengerów solowrym i chórom towarzyszy orkiestra, wzbogaca ją pierwiastkami muzyki lu- Dawna opera kładła nacisk na solowe

śpiewy głównych bohaterów, t. zw.

często wykonywane osobno.

dowej.

Europejska muzyka nowożytna.

ar j e

Wiek XIX stworzył dramat mu-Wynalazek druku, a niezadługo po- z y c z n y, w którym orkiestra przestała tern wynalazek druku muzyczne- spełniać jedynie rolę akompanjamentu go (ok. 1500) stały się podstawą do dla solistów i chórów, a zyskała stano-intensywniejszego rozkwitu i szybszego wisko czynnika ilustrującego akcję za rozpowszechniania się dzieł muzycznych, pośrednictwem charakterystycznych jakie zaznacza się wyraźnie od w. XVII, i powtarzających się zwrotów, zwanych w epoce, zwanej w historji muzyki epoką motywami przewodniemi, oraz środków generałbasu. Nazwa jej pochodzi t. zw. muzyki programowej, stąd, że przewagę nad wokalizmem Muzyka programowa zapomocą doboru i polifonją muzyki religijnej zyskiwać barw instrumentalnych w charaktery-zaezyna w świeckiej muzyce arty- stycznem zestawieniu ze środkami melo-stycznej instrumentalizm i harmonja dji, rytmu i harmonji stara się odtwa-(-> H ar mon ja), której akordy zapi- rzać rozmaite zjawiska akustyczne świata sywano cyframi, oznaczającemi inter- zewnętrznego oraz ilustrować zjawiska wały, umieszczając je nad wypisanemi wzrokowe i symbolizować uczucia boha-w nutach dźwiękami podstawowemi har- terów. Z dawnej opery o treści kome-monji, basowemi, czyli t. zw. basso ge- djowej powstała zczasem opei c t k a, ner ale.    dziś nazywana częściej komedją muzycz-

Śpiew jednogłosowy z towarzyszeniem ną. Znamienne dla niej jest obfite instrumentalnem staje się w epoce ge- zużytkowanie tańca, w wykonaniu

szukaj w tomie piątym!

26

Świat i Życie. — III.

787

Muzyka.

788

baletowem, a także jako formy artystycznej w śpiewach solistów i w par-tjach orkiestrowych samodzielnych.

Oratorjum to również forma dramatyczna, lecz nie widowisko sceniczne. Tekst dramatyczny, zazwyczaj o treści religijnej, rozdzielony jest tutaj między solistów, bohaterów akcji, którym towarzyszą chór i orkiestra, występujące na-przemian z solistami i spełniające rolę podobną, jak w operze, względnie w dramacie muzycznym.

Sonata, koncert, symfonja, a także kwartet smyczkowy — to formy muzyczne o podobnej zupełnie konstrukcji. Każda z nich jest formą cykliczną, t. zn. składa się z kilku (zazwyczaj 3 lub 4) części, złączonych w logiczną całość na zasadzie kontrastu i stopniowania. Ich rozmiary i sposób opracowania różnią się z tego powodu, że sonata jest solowa (np. fortepianowa) lub na instrument solowy z akompanja-mentem drugiego instrumentu (np. na skrzypce i fortepian), koncert przeznaczony jest dla instrumentu solowego (np. fortepian) z towarzyszeniem orkiestry, kwartet dla zespołu 4 instrumentów smyczkowych (skrzypce pierwsze i drugie, altówka i wiolonczela), a symfonja dla orkiestry. Orkiestra taka nosi nazwę symfonicznej. Obejmuje ona 3 grupy instrumentów: strunowe (smyczkowe i niekiedy harfę), dęte (blaszane i drewniane) i perkusyjne. Są inne jeszcze rodzaje orkiestry, np. smyczkowa, dęta (wojskowa), jazzowa i t. d. Różnią się one rodzajem i liczbą instrumentów, które wchodzą w ich skład.

Suita jest formą cykliczną, złożoną z kilku utworów tanecznych kontrastujących. Także dzisiejsze suity, podobnie jak w w. XIX i wcześniej, zawierają dawne formy taneczne, jak: gawot, menuet, sarabandę i t. p.

Romantyzm i nacjonalizm w muzyce.

W w. XIX, w okresie romantyzmu muzycznego, do muzyki przenikają coraz silniej nowe pierwiastki: ludowe i narodowe. O ile w wiekach poprzednich stanowisko przodujące w artystycznej twórczości muzycznej zajmował jeden zwykle naród (Holendrzy, Włosi, Francuzi, Niemcy), a kompozytorzy rozmaitych narodowości tworzyli swe dzieła zgodnie ze stylem szkoły przodującej, w w. XIX — zwłaszcza od czasów Fryderyka Chopina, który był pierwszym kompozytorem narodowym (-» Chopin) — zaczyna się znamienny zwrot wszystkich narodów ku sztuce rodzimej. Widzimy go naprzód u narodów mniejszych, które przedtem nie odgrywały roli w europejskiej twórczości muzycznej. Obecnie zaś, w rezultacie tych głębokich przemian, jakie w całym świecie dokonały się po wielkiej wojnie, kompozytorowie wszystkich narodów starają się tworzyć zgodnie z odrębnym charakterem własnej muzyki narodowej. Kierunek ten określa się mianem nacjonalizmu muzycznego.

Romantyzm, zachowując i modyfikując formy klasyczne, stworzył także nowe, indywidualne formy muzyczne. Są to przedewszystkiem: poemat symfoniczny, wypierający klasyczną formę symfonji, artystyczna pieśń solowa z towarzyszeniem instrumentalnem, a obok niej swobodne formy solowe instrumentalne, jak: romanca, fantazja, ballada i t. p. Z rozwojem form solowych idzie w parze wirtuozostwo wykonawcze, które około połowy ubiegłego stulecia święciło najwyższe triumfy, a i dziś odgrywa poważną rolę w zbiorowej kulturze muzycznej.

Muzyka współczesna.

Wybujały rozkwit instrumentalizmu w w. XIX i rozwój olbrzymich form

B. Wójoik-Keuprulian.

muzycznych w epoce po-romantycznej, wywołał pod koniec XIX w. i z początkiem w. XX jakby rodzaj reakcji, której wyrazem są nowe wówczas kierunki muzyki, określane mianem ekspre-sjonizmu i impresjonizmu muzycznego, analogiczne do tych samych kierunków w poezji i malarstwie (—» Ekspresjonizm i Impresjonizm). W zakresie form muzycznych kontynuują one romantyzm muzyczny (który również był reakcją w stosunku do klasycyzmu), dając przewagę formom drobnych rozmiarów i formom swobodnym przed ściśle określonemi, monu-mentalnemi formami klasycznemi. Korzystają także obficie ze zdobyczy muzyki programowej. Ponadto na przełomie w. XIX i XX dźwiękowa forma muzyki europejskiej ulega nowym przeobrażeniom wskutek chętnego stosowania pierwiastków gam egzotycznych. W związku z tern obserwujemy upadek harmonji stworzonej przez w. XVIII i XIX (—» H ar mon ja), rozwój nowych form, przeważnie swobodnych, oraz wydatne ograniczenie liczby instrumentów w zespołach. Dwa ostatnie objawy pozostają w jak najściślejszym ze sobą związku.

Muzyka współczesna, zwana często poprostu nową albo modernistyczną, nowy swój „język" zawdzięcza w znacznej mierze nowemu materjałowi gam, z którego tworzy; decydują o nim także nowe zespoły instrumentów i nowe ich wzajemne ustosunkowanie, oraz nowe zastosowanie środków polifonji i harmonji. Stąd także nowe są formy tej muzyki. Obok wielu prób reformatorskich, właściwych każdej epoce przełomu a zgóry skazanych — jak tego uczy doświadczenie historyczne — na żywot bardzo krótki, stworzyła już ona dzieła wielkie, które wyznaczają nowe drogi przyszłemu rozwojowi europejskiej sztuki muzycznej. Są to, o ile dziś już o tych sprawach sądzić można, przedewszyst-kiem te dzieła, które wyrastają z żywego i nieśmiertelnego źródła sztuki narodowej.

Ważniejsza literatura polska: Tołwiński G.: Akustyka muzyczna. Warszawa 1929. Lissa Z.: Zarys nauki o muzyce. Lwów 1934. Sikorski K.: Instrumento-znawstwo. Warszawa 1932. Wójcików-n a Br.: Szkice muzykologiczne. Lwów 1923. Reiss J: Encyklopedja muzyki. Warszawa 1924. Reiss J.: Formy muzyczne. Lipsk 1917. O p i e ń s k i H.: Dzieje muzyki powszechnej w zarysie. Warszawa 1922. Reiss J.: Historja muzyki w zarysie. Warszawa 1920 (wyd. 1). Monografje muzyczne pod red. M. Glińskiego: 1. Muzyka współczesna. 3. Romantyzm w muzyce. 4. Instrumenty muzyczne. 5. Nowa muzyka. 9. Opera. Warszawa 1926 do 1934. Reiss J.: Problem treści w muzyce. Warszawa 1922 (wyd. 2). Ł o baczę w-s k a S.: O ekspresjonizmie muzycznym (Księga Pamiątkowa ku czci prof. dr. Adolfa Chybińskiego). Kraków 1932.

MYŚLENIE. Jak wiele innych terminów, należących do języka potocznego, bywa słowo myślenie używane w różnych znaczeniach. Wśród nich wyróżnić można głównie dwa: jedno bardzo szerokie, drugie o wiele węższe. Gdy powiem do kogoś: ,,Pomyśl sobie jakąś dowolną liczbę", to myślenie, o które mi idzie w tym wypadku, znaczy to samo, co wyobrażanie, uprzytamnianie, przedstawianie sobie czegoś. Do takiego myślenia nie jest potrzebna inteligencja, wystarczy sama zdolność wyobrażania.

O co innego idzie nam wtedy, gdy mówimy do kogoś: „Pomyśl, zastanów się, rozważ to sobie". W tym wypadku idzie nam o czynność, która wymaga skupienia, wysiłku i nie może dokonać się bez udziału inteligencji. Ścisły związek, zachodzący między myśleniem

26*

rano w

suwa

zrozu-

wziętem w tern drugiem, ciaśniejszem znaczeniu, a inteligencją, okazuje się w tem, iż niektórzy psychologowie określają nawet inteligencję przy pomocy myślenia. Tak Claparede mówi: „Inteligencja jest to zdolność rozwiązywania nowych zagadnień przy pomocy myśleni a“.

Jak przebiega myślenie.

Akty myślowe są z reguły procesami złożonemi, w których przebiegu można wyróżnić kilka stadjów. Zobaczymy tę rzecz najlepiej na jakimś prostym przykładzie. Budzę się i przypominam sobie, że położyłem się spać wieczorem o godz. 9-ej. Widzę, iż w pokoju jest jasno i mój zegarek wskazuje godz. 12-ą, a ja miałem być o godz. 8-ej szkole. Zaczynam wobec tego zastanawiać się, myśleć, co się właściwie stało. Przychodzą mi do głowy szybko pewne przypuszczenia („hipo-tezy“). Może to jest już 12-a w południe, a ja zaspałem? Ale przypuszczenie to nie wydaje mi się wiaro godne, bo zazwyczaj budzę się sam przed 8-mą rano, a kładąc się do snu, nie czułem się bardzo zmęczony. Wobec tego nami się myśl inna: może poprostu zapomniałem nakręcić zegarek, który zatrzymał się o 12-ej w nocy. Cóż wobec tego robię? Oczywiście sprawdzam moje przypuszczenie; biorę zegarek do ręki i przykładam do ucha. Słyszę, że nie chodzi. Dla upewnienia się próbuję go nakręcać, widzę, że to się dzieje bardzo łatwo. Sytuacja jest już zatem wyjaśniona. Dla całkowitego upewnienia się idę jeszcze do sąsiedniego pokoju, gdzie znajduje się zegar ścienny i odczytuję na nim godz. 7-mą. Teraz już wszelkie wątpliwości znikły.

W powyższym, bardzo prostym przykładzie mogliśmy śledzić główne s t a-d j a procesu myślowego, względnie działania, „operacje", które się składają na jego przebieg. Punktem wyjścia w myśleniu jest pewna trudność, na którą natrafiamy. Trudność ta wymaga od nas przedewszystkiem, ażebyśmy się należycie zorjentowali co do jej charakteru, ażebyśmy zrozumieli jej istotę. Etapem następnym są pewne przypuszczenia, hipotezy, pomysły, przy pomocy których trudność tę staramy się rozwiązać. Wśród pomysłów tych nie wszystkie oczywiście będą szczęśliwe. Trzeba śledzić, jakie wypływają z nich wnioski, i trzeba konfrontować je z rzeczywistością, a więc sprawdzać, weryfikować.

Obserwując przypadki, w których czynna jest myśl ludzka, łatwo przekonać się, iż wyróżnione przez nas sta-dja procesu myślowego, względnie składające się nań operacje odnajdziemy zawsze, jakkolwiek w różnych wypadkach różne operacje myślowe wysuwają się bardziej na pierwszy plan. Pochodzi to częściowo stąd, iż, zależnie od napotkanej trudności, ta lub inna operacja myślowa jest do jej opanowania bardziej potrzebna. Zależy to jednak w pewnym stopniu także od indywidualności myślącego podmiotu. Są ludzie, którzy wobec pewnej trudności starają się przedewszystkiem mieć ją gruntownie. Udaje im się to dobrze, ale pomysły, jak tę trudność rozwiązać, niełatwo przychodzą im do głowy. U innych natomiast spotykamy pewien przerost pomysłowości. Przychodzi im łatwo na myśl w każdej sytuacji mnóstwo projektów, pomysłów i hipotez, które szczegółowo rozsnuwają, niejednokrotnie jednak gubią się wśród ich bogactwa. Tworzenie hipotez tak bardzo zaprząta ich umysł, iż nie zwracają uwagi na ich dowolność i bezpodstawność. Krytyka i weryfikacja przychodzi za późno, albo też nie zjawia się wcale. Inni natomiast nastawieni są właśnie odwrotnie na krytykę pomysłów. Pomysł, który im się zacznie nasuwać, skłonni są traktować natychmiast z pewnem niedowierzaniem. Kontrolują go i szukają słabych jego stron.

W związku z tern wyróżnić można pewne typy myślicieli. Będziemy mieli z jednej strony typ człowieka pomysłowego, twórczego w zakresie hipotez, a z drugiej strony typ człowieka krytycznego, nastawionego prze-dewszystkiem na kontrolę i na sprawdzanie. Można też jeszcze wyróżnić trzeci typ myśliciela, którego obchodzi głównie ścisłe ujęcie stanu faktycznego bez dążności do wychodzenia przypuszczeniami i domysłami poza jego ramy. Będzie to typ rejestrujący.

Myślenie a rzeczywistość.

Myślenie a logika.

Z naszych dotychczasowych rozważań wynika, iż myślenie nie ma charakteru czynności dowolnej, niczem nieskrępowanej. Przeciwnie, każde myślenie staje zawsze przed pewnem zadaniem i musi być kierowane tak, ażeby to zadanie zostało rozwiązane. Możemy to samo wyrazić inaczej, mówiąc, iż myślenie jest czynnością celową.

Jak możnaby najogólniej scharakteryzować cel, do którego zdąża myśl człowieka, oraz czynniki, które ją w tern dążeniu kontrolują?

Cel ten określany bywa w dwojaki sposób. Według pierwszego określenia celem myślenia jest dostosowanie się do rzeczywistości, względnie — nieco szerzej — do wymagań życia na tle rzeczywistości. Rzeczywistość jest zarazem sprawdzianem, probierzem myślenia. Do czegóż bowiem innego podążać może myśl człowieka, jak nie do poznania rzeczywistości i to takiego, które pozwoliłoby mu zorganizować jak najlepiej życie własne? I jaki może być inny sposób przekonania się, iż myślenie nasze było trafne, jak nie ten, iż rzeczywistość potwierdziła nasze hipotezy, przewidywania i obliczenia i przyniosła nam spodziewane korzyści? Powyższy punkt widzenia na istotę myślenia ludzkiego nazwany być może teleologicznym (te-los po grecku znaczy cel) oraz biologicznym (życiowym).

Drugi sposób ujęcia to ten, który jako cel myślenia stawia prawdę, a jako środki kontroli reguły i zasady sformułowane przez logikę (—»Logika). W tern ujęciu żąda się od myślenia, ażeby było „logiczne". Prawa logiki są wprawdzie idealnemi normami, do których myślenie człowieka niezawsze się stosuje, powinno ono jednak starać się być jak najbardziej poprawne w myśl owych zasad, a wtedy też uda mu się, jeżeli nie zdobyć całą prawdę, to przynajmniej zbliżyć się do niej.

Nietrudno zorjentować się, iż oba powyższe ujęcia ostatecznych celów myślenia w dużym stopniu zbiegają się ze sobą. Myślenie logicznie fałszywe dojdzie prędzej czy później do niezgodności z rzeczywistością. Przewidywania myślowe dotyczące przyszłości nie znajdą potwierdzenia przez rzeczywistość, skoro rozumowanie, na którem to przewidywanie się opierało, pozostawało w niezgodzie z zasadami logiki. Mimo to jednak może myślenie najzupełniej poprawne z logicznego punktu widzenia być czasem niecelowe z punktu widzenia życiowego. Może ktoś gubić się w myślach, które, jakkolwiek nieobarczone fałszem, w życiu niczego dać nie mogą. Może też ktoś w sposób zawiły i długi, choć logicznie poprawny, rozwiązywać zagadnienia, które można rozwiązać szybko i prosto. Z biologicznego punktu widzenia ten drugi sposób postępowania jest oczywiście lepszy. 1 tern się to właśnie tłumaczy, iż „czysta" prawda może niekiedy pozostawać w pewnym konflikcie z potrzebami życia.

Najprostsze składniki myślenia.

Widzieliśmy poprzednio, iż w pełnym akcie myślowym wyróżnić można pewne działania, będące poniekąd częściami całkowitego aktu. Otóż owe operacje mogą być znowu rozłożone na prostsze składniki. Nasuwa się wobec tego pytanie, jakie są owe najprostsze, najbardziej elementarne pierwiastki, z których proces myślowy ostatecznie się składa.

Najprostszemi „jednostkami" myślenia są niewątpliwie sądy (przekonania). Sądy są pewnem zjawiskiem psy-chicznem, które w mowie wyraża się przez zdanie orzekające. Gdy np. mówię : „Gdynia jest portem polskim" lub „ołów jest cięższy od żelaza", to za zdaniami powyższemi kryją się pewne sądy.

Otóż łatwo się przekonać, iż w każdym procesie myślowym sądy są pierwiastkami podstawowemi. Wystarczy zanalizować przytoczony uprzednio na wstępie przykład myślenia, ażeby zobaczyć, że tak jest istotnie. Kiedy zbudziwszy się, skonstatowałem, iż wskazówki zegarka stoją na godz. 12-ej, wydałem pewien sąd, oparty na spostrzeżeniu. Gdy skonstatowałem, iż jest jasno w pokoju i że wczoraj kładłem się wcześnie spać, również wydawałem pewne sądy. Gdy wreszcie proces myślowy dobiegł do skonstatowania, iż mój zegarek nie został nakręcony wieczorem, to mamy tu do czynienia również z pewnym sądem.

Trzeba jeszcze zaznaczyć, iż oprócz sądów myślenie posługuje się — wtedy mianowicie, gdy stawiamy hipotezy — nie pełnemi sądami, lecz tylko jakgdy-by „sądami w zawieszeniu", inaczej mówiąc: sądami tylko wyobrażonemi lub — jak się też mówi — supozycjami. Myśląc, przyjmuję nieraz chwilowo, że jest tak a tak, chociaż nie wiem, czy tak jest naprawdę, i śledzę, jakie z takiej supozycji wynikałyby konsekwencje. Tak robi np. sędzia w odniesieniu do twierdzeń oskarżonego, o których nie wie z początku, czy są prawdziwe, czy fałszywe.

Gdy mówimy o sądach jako podstawowym składniku procesów myślowych, to nie możemy pominąć jeszcze jednego rodzaju zjawisk psychicznych, który pozostaje w ścisłym związku z sądami, a przez to pośrednio także z myśleniem. Sąd nie byłby możliwy bez uprzytamniania sobie w pewien sposób przedmiotu, do którego sąd ten się odnosi. Wydając jakiś sąd o Polsce, muszę sobie w pewien sposób Polskę uprzytomnić. Uprzytamnianie takie dokonywać się może przy pomocy albo konkretnych (naocznych) wyobrażeń, albo też t. zw. pojęć. Przykładami pojęć mogą posłużyć: pojęcie punktu matematycznego, przestrzeni, liczby, odwagi, różności, rośliny, człowieka. „Człowieka wogóle", tak samo jak „trójkąta wogóle", nie możemy sobie wyobrazić w sposób naoczny. W sposób konkretny przedstawić sobie mogę tylko pewnego określonego człowieka, natomiast przedstawienie „człowieka wogóle" ma charakter abstrakcyjny, oderwany. Fakt, iż pojęcia są wytworami abstrakcji, pociąga za sobą zazwyczaj drugą ważną ich właściwość, a mianowicie „ogólność". Gdy mówię: „człowiek wogóle", to pojęcie to ma jako zakres nie jednego człowieka, lecz wszystkich ludzi. Podobnie gdy mówię: „trójkąt", to odnosi się to do wszystkich trójkątów.

Ogólność pojęć nadawać może także sądom, a przez to i myśleniu, ogólny charakter. Gdy mówię, że „suma kątów w trójkącie wynosi 180°", albo że „ryba oddycha przy pomocy skrzeli“, to sąd mój odnosi się do wszystkich trójkątów i wszystkich ryb. Widzimy zatem, jak przy pomocy pojęć możemy myśleniem naszem obejmować odrazu nieograniczoną ilość przedmiotów i wypowiadać coś, co do nich wszystkich razem się odnosi. Rozumiemy teraz, dlaczego także i pojęcia uznać trzeba za ważny składnik procesów myślowych.

Pojęcia, któremi operujemy w myśleniu, mają charakter mniej lub więcej abstrakcyjny, a w związku z tern będzie także samo myślenie mniej lub więcej abstrakcyjne. Są ludzie, u których myślenie dotyczy raczej rzeczy konkretnych, a którym trudno jest operować abstrakcjami. Są inni natomiast, którzy posiadają zdolność i skłonność do operowania symbolami i pojęciami ogólnej natury. A zatem odróżnić możemy typ myślenia konkretnego i abstrakcyjnego.

Od wymienionych powyżej form myślenia odróżnić trzeba myślenie analityczne i syntetyczne (•-» Analiza i synteza). Pierwsze rozkłada materjał myślowy na prostsze elementy, a na danym przedmiocie wyróżnia jego poszczególne cechy. Myślenie syntetyczne natomiast wiąże poszczególne składniki materjału myślowego w całość, dążąc do wytworzenia zamkniętego systemu. I tu także wyróżnić można typy myślicieli skłonnych raczej do jednej lub do drugiej formy pracy myślowej.

Czy i jak można doskonalić myślenie?

Jak już wiemy, poprawne myślenie jest uwarunkowane inteligencją. Im wyższa jest inteligencja, tern wydatniejsze mogą być rezultaty myślenia, tern trudniejsze zagadnienia potrafi ono rozwikłać. Otóż wiemy, iż w pewnych granicach inteligencja zależna jest od zawiązków wrodzonych i wobec tego może być rozwinięta u danej jednostki tylko w pewnych, właściwych jej naturze granicach. Granice te jednak nie mogą być osiągnięte bez odpowiedniego ćwiczenia. Sprawnie myśleć może nauczyć się tylko ten, kto swoją zdolność myślenia ćwiczy w sposób wytrwały i systematyczny.

Ważną rzeczą jest wytworzenie w sobie odpowiednich nawyków i zasad myślowych. Trzeba przedewszystkiem przyzwyczaić się do tego, ażeby operować pojęciami o treści jasnej, jednoznacznej. Posługując się pewną nazwą, pewnym terminem, trzeba starać się zdać sobie z tego jasno sprawę, co termin ten właściwie oznacza. Dużo bezpłodnych dyskusyj stąd właśnie bierze swój początek, że każdy podkłada pod ten sam termin nieco inne, często dość mętne znaczenie. To też jest rzeczą bardzo wskazaną dbać, jeżeli to tylko jest możliwe, o zdefinjowanie (określenie) pojęć, któremi się operuje.

Drugą, niemniej ważną rzeczą jest jasne uświadomienie sobie założeń, na których się opieramy, twierdzenia, które jest przedmiotem rozważań, oraz wszelkich argumentów i wniosków. Trzeba przyzwyczaić się do ciągłej kontroli myślenia własnego. Kiedy wypowiadamy jakieś twierdzenie, powinniśmy mieć zwyczaj jasnego uświadamiania sobie, na czem opieramy przekonanie o jego prawdziwości, i kontrolowania siebie, czy przytaczane przez nas argumenty rzeczywiście dowodzą tego, co chcielibyśmy udowodnić.

Człowiek, który wytworzy w sobie tego rodzaju przyzwyczajenia, nietyl-ko mieć może nadzieję, iż jego myślenie nie sprowadzi go rychło na manowce, lecz będzie zarazem miłym przeciwnikiem w dyskusji. Będzie tym, z którym ktoś drugi, takie same posiadający nawyki, łatwo potrafi porozu-

St. Baley.

1919.

(-> Skandynaw ja),

ty ch

wnętrznem państw pod względem obszaru, ilości ludności, budowy społecznej. Nie są to kryterja miarodajne dla zagadnień międzynarodowych. Głębsza analiza nakazuje nam stwierdzić, że odwiecz-związki historyczne, analogiczna sytuacja wobec Niemiec i Rosji i identyczny stosunek do Bałtyku wytworzyły wspólnotę interesów politycznych i gospodarczych. Ta wspólnota interesów łączy Polskę, Litwę, Łotwę i Estonję niezależnie zupełnie od przejściowych sporów, jakie mogą istnieć między niektóremi z tych państw. W zagadnieniach morskich i rosyjskich solidarność bałtycka rozciąga się teo-

mieć się i wyjaśnić sporne zagadnienie ku pożytkowi obu dyskutujących. (Por. jeszcze artykuły: Inteligencja, Mózg i Pamięć).

Bibljografja: Jak wynika z toku powyższego artykułu, zagadnienia dotyczące myślenia omawiane są w rozprawach o inteligencji oraz w dziełach o logice. Wobec tego odsyłamy Czytelnika przedewszystkiem do bibljografji wymienionej przy artykułach Inteligencja i Logika. Oprócz tego wymienić należy: Wacław Radecki: Psychologja myślenia, Warszawa John Dewey: Jak myślimy, Lwów-Warszawa. Ciekawe rozważania na temat myślenia zawiera też książka Bineta p. t. Nowoczesne pojęcia o dzieciach. Myślenie dziecka omawia Jan Piaget w książce p. t. Mowa i myślenie u dziecka, Warszawa 1929.

NADBAŁTYCKIE PAŃSTWA. Dziewięć państw i wolne miasto Gdańsk dzielą dzisiaj pomiędzy sobą brzegi Bałtyku. Z pomiędzy tych państw, bardzo różnych pod względem wielkości, potęgi, stopnia dojrzałości, Niemcy i Rosja Sowiecka, położone na dwóch krańcach bałtyckiego świata, stanowią potężne imperja o zainteresowaniach nieomal wszechświatowych i zagadnienia ściśle bałtyckie mają dla nich znaczenie raczej drugoplanowe. Szwecja i Danja posiadają dostęp do morza i poza Bałtykiem i należą wraz z Norwegją do grupy państw skandynawskich związanych ze sobą tradycją, wysokim poziomem kulturalnym, dążeniem do zupełnej neutralności.

Natomiast dla Polski z Gdańskiem, Litwy, Łotwy i Esto-n j i Bałtyk jest jedynym wylotem na świat, jedynym gościńcem łączącym zarówno z rynkami zbytu, jak i ze źródłami surowca. Dla każdego z tych państw własny bezpośredni dostęp do Bałtyku i wolność komunikacji bałtyckiej jest najistotniejszem zagadnieniem, prawdziwą kwest ją życia i śmierci. Słusznie też nazywamy te państwa — państwami bałtyekiemi.

Około l¹/₂ tys. km wybrzeża bałtyckiego należy do Finlandji, która w traktacie pokojowym z Rosją sowiecką w Dorpacie 14 października 1920 r. uzyskała jeszcze dostęp do oceanu Lodowatego przez port w Peczendze (Pet-samo). Port ten dotychczas nie jest przez Finlandję wyzyskany i słabo się wiąże z całokształtem finlandzkiego gospodarstwa narodowego, które się koncentruje nad brzegami zatoki Fińskiej i zatoki Botnickiej. Wobec tego można słusznie zaliczać Finlandję do grupy państw bałtyckich — z drugiej jednak strony tradycja historyczna, podobieństwa kulturalne i wzajemny sentyment wiążą Finlandję ze światem skandynawskim, szczególnie zaś ze Szwecją. Z tego podwójnego niejako charakteru Finlandji wynika jej naturalna rola łącznika między państwami bałtyekiemi i Skandynawją.

Często spotykane wyodrębnianie Litwy, Łotwy i Estonji jako ściślejszej grupy bałtyckiej trudne jest do uzasadnienia i tłumaczy się czysto ze-podobieństwem

ne retycznie i na półskandynawską Fin-landję. Ponieważ jednak praktycznie panuje obecnie w Finlandji dążenie do zachowania zupełnej neutralności i niechęć do wchodzenia w jakiekolwiek związki bałtyckie, analizę ściślejszą zagadnień bałtyckich ograniczymy do Litwy, Łotwy i Estonji.

Litwa (Lietuva).

Dokładny obraz Litwy współczesnej znajdzie Czytelnik w art. Litwa (III, str. 348—358).

Wilno i Kłajpeda stanowią dwa zasadnicze problemy współczesnego państwa litewskiego (O Wilnie -» Litwa).

Kłajpeda.

Kłajpeda (Memel) posiada 2450 km2 obszaru i 141.000 mieszkańców, w tem 60.000 Niemców, 38.000 Litwinów i 34.000 ,,Kłajpedzian“. Obszar ten mocą traktatu wersalskiego został odłączony od Niemiec i oddany do dyspozycji wielkich mocarstw. Dnia 10 stycznia 1923 r. w drodze zamachu stanu wojsko litewskie zajęło Kłajpedę, a 8 maja 1924 r. mocarstwa uznały ten fakt dokonany, zastrzegając szeroką autonomję terytorjum kłajpedzkiego.

Według Statutu Autonomicznego władzę prawodawczą na obszarze Kłajpedy winien sprawować sejmik złożony z 29 posłów. Władzą wykonawczą jest dyrektor jat wybierany przez sejmik. Przedstawicielem prezydenta rzeczypo-spolitej litewskiej jest w Kłajpedzie gubernator, który mianuje prezesa dyrektor j atu. Skomplikowany ten ustrój od początku funkcjonował źle, wywołując ciągłe konflikty między niemiecką większością sejmiku i dyrektorjatem a gubernatorem. Ostatecznie obrady sejmiku zostały zawieszone i zapanował w Kłajpedzie stan ex lex, co zmusi gwarantów autonomji kłajpedzkiej (An-glja, Francja, Włochy) do interwencji (czerwiec 1935 r.).

Znacznie wyższy niż na Litwie poziom kulturalny ludności kłajpedzkiej sprawia, że władza litewska na tem te-rytorjum jest traktowana niechętnie i pogardliwie. A znaczenie tego teryto-rjum dla Litwy jest olbrzymie, zapewnia Litwie własny port i dostęp do morza niezbędny dla rozwoju litewskiego gospodarstwa narodowego.

Ponieważ z drugiej strony rząd kanclerza Hitlera wykazuje żywe zainteresowanie losem Niemców kłajpedz-kich — sprawa Kłajpedy nabiera charakteru coraz trudniejszego sporu międzynarodowego.

Łotwa (Latvija).

Łotwa po raz pierwszy po wielkiej wojnie pojawia się na mapie politycznej Europy. Po wielowiekowej niewoli 18. XI. 1918 r. Rada Narodowa Łotewska pod przewodnictwem Tschakstego proklamowała niepodległość Rzeczypospolitej Łotewskiej i powołała pierwszy rząd z Ullmanisem jako premjerem i Meierowiczem jako ministrem spraw zagr. Pod wodzą tych trzech ludzi w twardych walkach z Niemcami i bolszewikami przy skutecznej pomocy wojskowej i politycznej Polski, Anglji, Francji i Estonji wyzwala Łotwa i jednoczy całe swoje terytorjum narodowe. Pokój łotewsko-sowiecki, zawarty dnia 11. VIII. 1920 r., zakończył okres walk i odtąd nie ustaje Łotwa w pokojowej pracy nad rozbudową i wzmocnieniem swojej młodej państwowości.

Dzisiejsza Łotwa obejmuje obszar 66.000 km² i liczy 1,900.000 mieszk., w tem 73,5°/₀ Łotyszów, 10,6°/o Rosjan, 5°/₀ Żydów, 3,7°/₀ Niemców i 3,1 °/„ Polaków (według statystyki oficjalnej). Wobec słabego przyrostu naturalnego Łotyszów a gospodarczej i kulturalnej siły mniejszości, zwłaszcza niemieckiej, zagadnienie narodowościowe stanowi poważny bardzo problem wewnętrzny Łotwy. Aktem wyzwolenia z przewagi niemieckiej była radykalna reforma rolna z 16. IX. 1920 r.; zlikwidowała ona większą własność baronów niemieckich i obecnie Łotwa jest krajem drobnych gospodarstw właściańskich o obszarze od 10 do 50 ha (225.000 gospodarstw).

Po przeprowadzeniu reformy rolnej stosunek do mniejszości narodowych oparty był przez czas dłuższy na podstawach daleko idącego liberalizmu. Od 1931 r. zapanował na Łotwie kurs nacjonalistyczny i dążenie do nadania państwu jednolitego — przynajmniej pozornie — charakteru łotewskiego.

Podstawą życia gospodarczego Łotwy jest rolnictwo i hodowla (bekony, masło, len, drzewo). Obok tego rozwijał się dość pomyślnie przemysł, korzystający z żywego w latach 1920—1930 dopływu kapitałów obcych. Magnesem przyciągającym te kapitały była nadzieja otwarcia rynku rosyjskiego. Nadzieja ta zawiodła, więc ograniczona tylko do ciasnego rynku wewnętrznego produkcja przemysłowa przechodzi w wielu dziedzinach poważny kryzys.

Doskonałe porty (Ryga, Libawa), tranzytowy ruch na kolejach i dogodna wewnętrzna droga wodna (Dźwina) podnoszą wartość gospodarczą teryto-rjum Łotwy i zastępują brak naturalnych bogactw kopalnianych. Budżet państwowy aż do 1932 r. wykazywał stale nadwyżkę dochodów, co umożliwiało premjowanie produkcji rolnej i utrzymywanie cen wewnętrznych prawie dwukrotnie wyższych od światowych.

Natomiast bilans handlowy łotewski aż do 1932 r. był stale ujemny i z chwilą ustania dopływu kapitałów obcych musiała Łotwa w obronie swojej waluty wejść na drogę ograniczeń importowych, przymusowego kursu łata i haseł samowystarczalności gospodarczej. Wobec niewielkiego obszaru państwa i wybitnie tranzytowego położenia geograficznego polityka ta okazała się mało skuteczna i przed Łotwą stanęło otworem pytanie, na czem oprzeć dalszą egzystencję materjalną.

Konstytucja z 15. II. 1922 r., podobnie jak większość konstytucyj powojennych, obdarzyła pełnią władzy sejm, złożony ze 100 posłów, ograniczając i osłabiając wpływ prezydenta i władzę rządu. Wobec istnienia dwudziestu sześciu frakcyj parlamentarnych tworzenie rządu było bardzo utrudnione i sprowadzało się do przetargów partyjnych, w których niejednokrotnie decydował głos dwóch-trzech posłów. Perjo-dyczne przesilenia gabinetowe uniemożliwiały wszelką pracę obliczoną na dłuższą metę. Skoro próby przeprowadzenia reformy konstytucji przez sejm zawiodły, 16 maja 1934 r. premjer Ull-manis dokonał zamachu stanu, rozwiązał sejm, aresztował przywódców par-tyj opozycyjnych i wprowadził system rządów autorytatywnych, powitanych zresztą radośnie przed ludność. Oparty na masach włościańskich rząd Ullmani-sa uważa za swoje zadanie walkę z demoralizacją partyjną, z mniejszościami narodowemi, socjalizmem i kryzysem gospodarczym.

Ludność polska na Łotwie liczy 59.374 (według badaczy polskich około 80.000) i zamieszkuje Letgalję (dawne Inflanty Polskie), kilka gmin pow. ił-łuksztajskiego i większe miasta (Ryga, Libawa). Ciężkim ciosem dla tej ludności była reforma rolna, która odebrała Polakom około 200.000 ha odwiecznie posiadanej ziemi. Pomimo, że obszar zamieszkany przez ludność polską został przez armję polską wyzwolony i dobrowolnie Łotwie oddany, pomimo że stosunek Polaków do państwa łotew-

skiego był zawsze przychylny i lojalny, kurs nacjonalistyczny panujący od 1931 r. w Rydze zastosował wobec szkół i organizacyj polskich ostre rygory.

tomiast masło, jaja, bekony, drzewo stanowią główne artykuły wywozu. Przemysł, mniej rozwinięty niż na Łotwie, ogranicza się do fabryk włókienniczych w Narwie i Tallinie, papierni i przetwórstwa drzewa. W ostatnich czasach rozwinął się przemysł chemiczny, przerabiający łupki oleiste — jedyny surowiec kopalniany, jaki napotykamy nad Bałtykiem. Bilans handlowy Estonji wykazywał przeważnie drobne salda dodatnie. Mimo to od 1931 r. zmuszona była Estonja wprowadzić daleko idące ograniczenia w obrotach walutowych i w handlu zagranicznym. Pomimo wszelkich oszczędności budżet wykazuje deficyt i znalezienie pokrycia dla koniecznych wydatków państwowych stanowi w Estonji zagadnienie równie trudne, jak na Łotwie.

Konstytucja z 15. II. 1920 r., oparta na wzorach szwajcarskich, zmierzała do stworzenia bezpośredniego ludo-władztwa. Brak głowy państwa (rolę tę spełniał każdorazowy premjer) i rozwinięcie referendum ludowego — oto najcharakterystyezniejsze cechy tej konstytucji. Częste przesilenia rządowe i stała słabość władzy wykonawczej wywołały konieczność podjęcia rewizji konstytucji. Plebiscyt przeprowadzony w październiku 1933 r. wykazał znaczną większość zwolenników rewizji, silnego rządu i silnej władzy prezydenta rze-czypospolitej. Opierając się na tych nastrojach ludności, a nie chcąc dopuścić do władzy żywiołów faszystowskich, premjer Pats, poparty przez gen. Laidonera, dokonał zamachu stanu 12. III. 1934 r. i rządzi bez parlamentu.

Związek Bałtycki.

Ucisk narodowy, jakiemu ludność polska na Łotwie podlega, stanowi poważną trudność w rozwoju przyjaznych stosunków między Polską a Łotwą.

Estonja (Eesti).

Estonja, podobnie jak Łotwa, jest tworem politycznym powojennym. Teoretyczna niepodległość, proklamowana 24. II. 1918 r., zamieniła się w rzeczywistość dzięki wytrwałemu i bohaterskiemu wysiłkowi narodu estońskiego.

Pod kierownictwem politycznem Konstantego Patsa, dyplomatycznem Karola Pusty i wojskowem gen. Laidonera Esto-nja wyszła zwycięsko z walki zarówno z Niemcami, jak z bolszewikami i osiągnęła korzystny pokój z Sowietami z 2. II. 1920 r.

Dzisiejsza Estonja obejmuje obszar 48.000 km² i liczy 1.100.000 mieszk., w tern 87,7°/₀ Estów, 8,2°/₀ Rosjan,

1,7°/₀ Niemców, 0,7°/₀ Szwedów. Prawo o autonomji kulturalnej mniejszości narodowych z 5. II. 1925 r. nietylko rozwiązało zagadnienie mniejszościowe, ale stworzyło nieomal doskonały wzór opartego na sprawiedliwości współżycia kilku narodów w ramach jednego państwa.

Solidarność interesów państw bałtyckich z Polską włącznie ujawniła się nieomal od pierwszej chwili ich istnienia. Podczas kiedy mocarstwa zachodnie

Reforma rolna z 10. X. 1919 r., przeprowadzona równie radykalnie, jak na Łotwie, zlikwidowała własność baronów niemieckich. Późniejsze ustawy z 1925 i 1926 r. pacechowane są więk-szem umiarkowaniem i poszanowaniem własności prywatnej. Typem panującym własności ziemskiej w Estonji jest dzisiaj drobne gospodarstwo włościańskie od 5 do 50 ha (133.000 gospodarstw).

Produkcja zboża w Estonji nie pokry-

wa

zapotrzebowania wewnętrznego, na- widziały w państwach bałtyckich,

a w szczególności w Łotwie i Bstonji, przedewszystkiem bramę do Rosji i pod- bałtyckiego zmusiło do szukania kon-porządkowywały swoją politykę bałtyc- cepcyj zastępczych. Dn. 1 listopada ką polityce rosyjskiej, Polska uważała 1923 r. Estonja i Łotwa zawarły mię-prawdziwą niepodległość tych państw dzy sobą przymierze i unję celną, doza najlepszy stan rzeczy na wschodnich tychczas zresztą niewykonaną, wybrzeżach Bałtyku. „Nie żądamy od Wspólnie z Polską podpisały państwa niczego, chcemy, abyście byli silni bałtyckie pakt nieagresji z Rosją So-i zdolni do obrony waszej niepodległo- wiecką (luty 1929 r.). Wreszcie po doj-ści“ oświadczył naczelnik państwa Jó-    wła(łzy w Niemczech rządu

Niepowodzenie, szerokiego związku

was

skiej, która z Meierowiczem na czele w październiku 1919 r. prosiła Polskę o pomoc.

zef Piłsudski pierwszej delegacji łotew- Hitlera Litwa, Łotwa i Estonja zawarły 29. VIII. 1934 r. układ polityczny, stwarzający t. z w. ententę bałtycką.

Przedmiotem pierwszych porozumień między państwami bałtyckiemi było zagadnienie pokoju z Rosją Sowiecką. Temu tematowi poświęcone były pierwsze konferencje bałtyckie (dorpacka 1. X. 1919 r., helsingforska 15. I. 1920 r. i warszawska, marzec 1920 r.). Cel tych konferencyj — wspólne rokowania pokojowe — nie został osiągnięty, ujawni-

Związek trzech małych rzeczypospo-litych bałtyckich, obejmujących łącznie 170.000 km² i 5,471.000 mieszk., jest zbyt słaby, aby stanowić dostateczną gwarancję na wypadek niebezpieczeństwa. Nie rozwiązuje on też żadnych trudności gospodarczych, łatwo natomiast może stać się narzędziem wpływów obcych, które niepodległość tych państw zamieniłyby w szkodliwą fikcję. To też zagadnienie szerokiego związ-ły one jednak konieczność współpracy jm bałtyckiego z udziałem Polski, unji państw bałtyckich w wielu bardzo celnej bałtyckiej, konwencji gwarantu-dziedzinach.    jącej wolność żeglugi bałtyckiej, wresz-

W. Kamieniecki.

Literatura: H. de Monfort: Les nou-

Szczegółowy program związku bał- cie zagadnienie współpracy kultural-tyckiego, obejmującego Polskę, Litwę, nej wszystkich państw bałtyckich — Łotwę, Estonję i Finlandję, opraco- jest nadal otwarte, wała kilkutygodniowa konferencja w Bolduri pod Rygą w sierpniu 1920 r.

Program ten obejmował układ politycz- veaux etats de la Baltiąue. Paris 1933. — ny, konwencję wojskową, stosunki go- Baltisches Handbuch. Danzig 1929 1931.

spodarcze, kulturalne, zagadnienia mor- p u s ta: L Union Baltiąue (Cahiers de f. • \    3 r\ '    l Union Europeenne 1933). — La Pologne

skie i t. d. Opór Litwy uniemożliwił et la BaUiqJ. Paris ₁₈4. _ Meillet:

NAFTA. (Tabl. 97—102). Nafta

urzeczywistnienie tego programu,^ w o- Les civilisations de nouveaux etats de la bec czego cztery pozostałe państwa Baltiąue. — Studnicki: Zarys państw na konferencji warszawskiej (marzec bałtyckich. — W. Kamieniecki: Pol-1922 r.) doprowadziły do podpisania ska nad Bałtykiem. Toruń 1934. umowy politycznej (Accord Politiąue), zapewniającej kontrahentom wzajemną pomoc w razie zaatakowania jednego (ściślej: ropa naftowa) jest dziś z nich. I ta umowa jednak nie weszła obok żelaza i węgla jednym z najważniej-w życie — tym razem wskutek wahań szych, najbardziej rozpowszechnionych Finlandji, gdzie przeważyły tendencje surowców. Gdzie tylko się coś kręci, po-do zachowania zupełnej neutralności, suwa lub toczy, a więc wszędzie tam,

gdzie zużywa się energję i gdzie powstaje tarcie, znajdują zastosowanie przetwory naftowe — bądź jako mate-rjał pędny, dostarczający energji, bądź jako smar, niwelujący tarcie części mechanizmów.

Ropa naftowa jest cieczą, barwy od jasnobrunatnej do głęboko czarnej, o swoistym zapachu. Niektóre ropy są łatwopłynne, inne zaś mają charakter mazisty. Ropa naftowa jest minerałem kopalnym, złożonym z węglowodorów, t. j. związków węgla i wodoru. W skład jej wchodzą związki nasycone, należące do szeregu metanu, związki nienasycone, należące do szeregu etylenu oraz związki cykliczne, pochodne benzenu i sześciohydrobenzenu, t. j. aromatyczne i naftenowe.

Ropa występuje w przyrodzie w pokładach, czyli warstwach roponośnych. Towarzyszą jej zazwyczaj gazy ziem-n e oraz wody wgłębne, mniej lub więcej zmineralizowane (solanki).

Warstwy roponośne występują w różnych formacjach geologicznych, najczęściej w porowatych skałach osadowych, często wpobliżu soli kamiennej. Poziom i obfitość tych warstw jest rozmaita. Znamy złoża naftowe, leżące zaledwie 15 m pod powierzchnią ziemi, ale znamy i takie, których odnalezienie wymagało odwiercenia otworu o głębokości ok. 3000 metrów.

Pochodzenie ropy jest jeszcze przedmiotem hipotez naukowych. Ścierają się tu dwie zasadnicze teorje: nieorganiczna (Mendelejewa), wywodząca powstanie ropy z działania wody na węgliki metali, oraz teorje organiczne, tłumaczące powstanie ropy w sposób analogiczny do powstania węgla, t. j. przez mineralizację resztek jestestw organicznych, zwłaszcza pochodzenia morskiego. Za tą teorją przemawiają dość liczne świadectwa geologiczne i paleontologiczne oraz charakter niektórych rop naftowych, wskazujący na pewne pokrewieństwo z tłuszczami.

Kopalnictwo naftowe.

Poszukiwania terenów roponośnych są uciążliwe i niekiedy bardzo kosztowne. Poprzedzać je muszą szczegółowe studja geologiczne, których celem jest określenie w przybliżeniu granic, ukształtowania i poziomu warstw roponośnych. W miejscach wskazanych przez geologów rozpoczyna się wie r-cenia próbne (eksploracyjne). Jeżeli te wiercenia dają wyniki pomyślne, przystępuje się do planowej eksploatacji terenu.

Wiercenia eksploracyjne często zawodzą, dając szyby martwe (suche otwory), których odwiercenie pochłania duże sumy, nie dając wzamian nic. Czasami wydobyta z otworu ropa opłaca ledwo koszt włożony w odwiercenie. Niekiedy jednak otwór odwiercony daje istne potoki „płynnego złota“, masy trudne wprost do opanowania, stające się źródłem bogactwa w ciągu kilku dni. W ten sposób nawiercanie nowych terenów jest hazardową grą, w której stawki osiągają często zawrotne wysokości i której stale towarzyszy wielkie ryzyko.

Do odwiercenia otworów szybowych służą urządzenia maszynowe, zwane rygami wiertnicze-m i. Urządzenia te ustawiane są w w i e-żach wiertniczych o charakterystycznym kształcie. (Tabl. 97 ryc. a). Podstawą instalacyj wiertniczych są ciężkie świdry stalowe różnego kształtu, uwieszone u stalowych lin lub żerdzi. Uderzenia tych świdrów drążą pokłady ziemi. Powstający przy tem złom skalny (urobek) zostaje usunięty z otworu zapomocą t. zw. łyżek lub prądu wody względnie t. zw. płuczką. Dla zabezpieczenia otworu wiertniczego przed zamuleniem oraz wtargnięciem wód zaskór-nych uzbraja się go stalowemi rurami.

rakteru surowca. Pod względem jakościowym rozróżniamy trzy zasadnicze typy rop naftowych: parafinowy, naftenowy i asfaltowy. Obok tych głównych typów znane są także typy pośrednie: parafinowo-naftenowe, asfaltowo-nafte-nowe i t. p.

''........

Ryc. 108. Świder do wiercenia szybów naftowych.

na

Podstawą procesu przeróbki każdej ropy naftowej jest dystylacja, t. j. podgrzewanie materjału celem przeprowadzenia go w parę, a następnie skroplenie tej pary. Ponieważ związki zawarte w ropie różnią się między sobą temperaturami wrzenia, przeto w miarę pod-Niekiedy otwór wiertniczy natrafia grzewania odparowuje się coraz inne — pokład roponośny pozostający pod coraz trudniej wrzące produkty. Zbie-tak wielkiem ciśnieniem, że ropa zostaje rając skroplone części (frakcje) dysty-wyrzucona ponad powierzchnię ziemi, latu do różnych naczyń (odbierał-tworząc wspaniałą fontannę i zalewa- n i k ów), otrzymujemy szereg cieczy jąc teren dokoła. (Tabl. 97, b). W innych o zróżnicowanych właściwościach.

wypadkach trzeba wydobywać ropę za-

Każda aparatura dystyla-pomocą pomp.    c y j n a musi zatem składać się z trzech

Towarzyszące ropie gazy ziemne zasadniczych części: 1) urządzenia do oddziela się w t .zw. separatorach i prze- odparowania, 2) urządzenia do skrople-tłacza się do gazociągów. Samą ro- ulu Par i 3) urządzenia do rozdziału pę naftową magazynuje się w zbiór- skroplin. (Tabl. 100, a i b, 101, a), n i k a c h, w których osadzają się wy- Istnieją liczne konstrukcje aparatów niesione z pokładów roponośnych zanie- do dystylacji ropy naftowej, ale opiera-czyszczenia, jak: piasek, ił oraz solanka. j$ si§ one na dwóch zasadniczych syste-Odstałą w zbiorniku ropę załadowuje mach: 1) przy systemie kotło-się do transportu na miejsce prze- wym podgrzewa się ropę w kotłach róbki. Do tego celu służą okręty-cyster- dystylacyjnych stopniowo do coraz ny (tankowce) dla przewozów mor- wyższych temperatur; 2) przy now-skich, wagony-eystemy (kotłowozy) dla szym systemie rurowym (pipe-przewozów lądowych oraz rurociągi still) ropa krąży w rurach, zawieszonych (ropociągi, ang.: pipe-lines), służące w palenisku i zostaje nagrzana od rado transportów masowych. (Tabl. 98, a). z u do wysokiej temperatury, a następ-Zapomocą tych środków surowiec zosta- nie odparowana w oddzielnej przestrzeni.

je dostarczony do zakładów przetwórczych, czyli do t. zw. rafineryj rurowe, chłodzone wodą. W miarę po-nafty.    stępów dystylacji skraplają się coraz

cięższe frakcje, które zapomocą rurociągów rozdzielających (Tabl. 100, a) odpro-Przebieg procesów przetwórczych, ja- wadza się do odzielnych zbiór-kim poddaje się ropę w rafinerjach naf- n i k ó w.

ty, zależy w pierwszym rzędzie od cha- Niektóre frakcje (oleje ciężkie) wrą

Do skroplenia par służą wężownice

Przeróbka ropy naftowej.

dopiero w temperaturach ok. 350° i wyżej. Takie temperatury powodują jednak częściowy rozkład i zwęglanie się materjału. Aby uniknąć tych niepożądanych zjawisk, rozdziela się zazwyczaj proces dystylacyjny na dwie fazy: łatwiej lotne produkty, jak: benzyny, naftę i oleje lekkie (pędne), oddystylowu-je się pod zwykłem ciśnieniem atmosfe-rycznem, a po ukończeniu tej fazy przeróbki przenosi się pozostałość surowca do aparatury, w której przez zastosowanie wysokiej próżni obniżamy skutecznie temperatury wrzenia (Tab. 106, b).

Uzyskane przez dystylację frakcje ropy naftowej stanowią przeważnie dopiero t. zw. półprodukty, które trzeba poddać procesom dalszego oczyszczania drogą rektyfikacji (Tabl. 101, b), t. j. powtórnej dystylacji (dla benzyn) lub drogą rafinacji, czyli oczyszczania chemicznego.

Rafinacja usuwa z przetworów substancje smoliste, łatwo utlenialne, wpływające ujemnie na trwałość produktu, powodujące przykry zapach i szkodliwe w zastosowaniach praktycznych. Rafinacja odbywa się przez traktowanie dystylatów kwasem siarkowym lub przez zastosowanie kombinacji różnych rozpuszczalników, zobojętnienie kwasowości i częściowe odbarwienie za-pomocą proszków bielących.

Niecała jednak ropa naftowa ulega odparowaniu w czasie dystylacji. Na dnie kotłów pozostaje materjał półstały, plastyczny, barwy czarnej, mniej lub więcej ciągliwy, zwany bitumem asfaltowym.

Produkty naftowe i ich zastosowania.

W opisany sposób otrzymujemy z ropy naftowej następujące produkty:

Eter naftowy — najbardziej lotny produkt naftowy, stosowany do celów farmaceutycznych i chemicznych.

Benzyny różnych typów — do napędu silników lotniczych i samochodowych, dla celów przemysłowych, dla pralni chemicznych, fabryk gumy, ekstrakcji tłuszczu, fabrykacji farb i lakierów.

Nafta — do lamp domowych i naf-towo-żarowych, do napędu traktorów.

Oleje różnego typu, a mianowicie: gazowe — do napędu silników Diesla stałych i samochodowych;

opałowe (fuel oil) — do opału pieców hutniczych, kotłów, centralnego ogrzewania;

smarne — do oliwienia łożysk, cylindrów i innych części trących wszelkiego rodzaju mechanizmów: silników, turbin, elektromaszyn, parowozów i t. p.;

izolacyjne — do celów elektrotechnicznych, jako płynne izolatory dla transformatorów i wyłączników oraz do fabrykacji kabli na wysokie napięcie;

specjalne — do różnych celów chemicznych, farmaceutycznych, kosmetycznych, dla garbarstwa, włókiennictwa, drukarstwa, impregnacji drzewa, odlewnictwa, przemysłu ceramicznego, mechanicznego i t. p.

Asfalt ponaftowy (poprawniej : bitum asfaltowy), znajdujący zastosowanie, jako spoiwo do układania nowoczesnych nawierzchni drogowych, do izolacyj przeciwwilgociowych w budownictwie, do produkcji farb i lakierów asfaltowych, elektrotechnicznych materjałów izolacyjnych, jako surogat kauczuku i t. p.

Należy tu nadmienić, że prócz asfaltu ponaftowego istnieje asfalt naturalny, występujący w przyrodzie bądź jako kopalina w żyłach i pokładach, bądź też wydobywający się na powierzchnie jezior (wyspa Trinidad i morze Martwe), jako tak zwany asfalt jeziorny.

W przeróbce rop parafinowych osobne miejsce zajmuje wyodrębnienie stałej parafiny. Podczas dystylacji

00

i-*

Ol

Nafta.

816

Odgazolinowany gaz ziemny jest cen-

Na Podkarpaciu istnieją gazo-Z niektórych rop specjalnych uzysku- ciągi dalekobieżne, zarządzane je się wazeliny. Są to przetwory przez państwo, a służące do transportu półstałe od bezbarwnych do ciemnobru- gazu ziemnego z kopalń do miejsc spo-natnych. Zależnie od stopnia oczyszczę- życia. Taki gazociąg łączy Lwów z konia znajdują one zastosowanie w lecznic- palniami w Daszawie i Mościce z zagłę-twie i kosmetyce, technice smarniczej biem krośnieńskiem. i w konserwacji broni.

Poza tern wytwarza się z niektórych gaz płynny. Jest to mieszanina pro-frakcyj rop naftowych smary sta- panu i butanów, sprzedawana u nas łe i półstałe — przez zestalenie ole- w butlach stalowych pod nazwami han-jów zapomocą wymieszania ich z my- dlowemi „Eteryna“ i „Gazol‘‘. Prze-dłami, t. j. solami kwasów tłuszczo- twory te umożliwiają gazyfikację osiedli, dworów oraz tych zakładów przemysłowych, które naskutek zbyt wielkiego oddalenia nie mogą korzystać z gazowni

tych rop otrzymujemy olej parafinowy, domieszkę do benzyn samochodowych z którego po schłodzeniu wykrystalizo- i lotniczych, wuje się surową parafinę. Po oddzieleniu jej od oleju poddaje się ją nem paliwem przemysłowem i domowem procesom rafinacyjnym i wkońcu odle- oraz ważnym surowcem do dalszej prze-wa w białe, przeświecające tafle. Stano- róbki chemicznej. Przerabia go się m. in. wi ona materjał do fabrykacji świec, do na s a d z ę, która służy zkolei do pro-impregnaeji zapałek, do wyrobu papie- dukcji czerni drukarskiej i pneumaty-ru parafinowanego, różnych mas izola- ków samochodowych, cyjnych, do powlekania serów i t. p.

Część gazu ziemnego przerabia się na

wych.

Gaz ziemny i gazolina.

Gospodarcze i polityczne znaczenie nafty.

Już z tego przeglądu przetworów

Towarzyszące ropie gazy ziemne miejskich, zawierają bardzo często zmienne ilości par węglowodorów płynnych. Przez silne sprężenie (kompresję) gazu i równoczesne jego schłodzenie możemy zeń    wy-    naftowych    widać, jak rozległe    i zróżni-

kroplić węglowodory, uzyskując t.    zw.    cowane są    zastosowania nafty.    Niektóre

g a z o 1 i n ę, produkt zbliżony do ben- z tych zastosowań znane były już w za-zyn, otrzymywanych przy dystylacji sa- mierzchłej przeszłości. Wykopaliska mej ropy naftowej. W ostatnich czasach w Mezopotamji, w Iranie i w Indjach wytwarza się gazolinę przeważnie    nie    świadczą o    tern, że w czasach przedhisto-

przez kompresję gazu, lecz drogą    ad-    rycznych znano nietylko ropę    naftową,

sorbcji, t. j. przez schwytanie par węglo- ale i sposób otrzymywania z niej asfal-wodorów zawartych w gazie ziemnym tu, który służył do najróżnorodniejszych na warstwie węgla aktywowane- celów, poczynając od uszczelniania ło-go (podobnie jak w pochłaniaczach ma- dzi i budowli, a kończąc na balsamowa-sek gazowych) i oddystylowanie pochło- niu zwłok. Te umiejętności starożytnych niętej przez węgiel gazoliny zapomocą poszły w niepamięć i przez długi szereg przegrzanej pary wodnej. Tą drogą wieków nie natrafiamy na ślady, które-otrzymuje się ostatnio w Polsce w dwu- by wskazywały na szersze zastosowanie dziestu kilku instalacjach t. zw. gazo- nafty lub jej produktów. W średniowie-liniarniach ok. 40.000 tonn gazo- czu stosowano ropę do sporządzania liny rocznie. Gazolinę stosuje się jako t. zw. ogni greckich (środek bojowy).

Ponadto wypływająca gdzie niegdzie sa- kusin pisze, że zamiast wypuszczać ben-moczynnie nafta i uzyskiwane z niej zynę do morza, można ją bezpiecznie... prymitywnemi środkami dystylaty ucho- spalać pod kotłami, dziły za „cudowny uniwersalny lek“. Je-

W r. 1885 D a i m 1 e r, w* r. 1886 szcze w połowie XIX wieku w Ameryce Benz budują pierwsze pojazdy z sil-wędrowni znachorzy sprzedawali w ma- nikiem benzynowym. W r. 1898 D i e-łych flaszeczkach naftę jako panaceum se 1 konstruuje pierwszy silnik na przeciwko reumatyzmowi, nowotworom, paliwo ciężkie (-»Silniki). chorobom piersiowym i. t. p. Jednym z takich znachorów był ojciec Johna

Zarówno silniki benzynowe, jak i silnik Diesla na olej gazowy są nieroze-Rockefellera, późniejszego^ założyciela rwalnie związane z naftą. Olbrzymi po-najpotężniejszego amerykańskiego tru- g^ęp motoryzacji i techniki w ciągu stu naftowego.    ostatnich lat trzydziestu sprawił, że ro-

Lecznicze zastosowanie nafty prze- pa naftowa zajmuje dziś jedno z naczel-trwało oczywiście, z dużemi modyfi- nyCh miejsc w gospodarce światowej kacjami — do czasów dzisiejszych; nie- j niejednokrotnie staje się ważnym czyn-które ropy naftowe (u nas ropa Kię- nikiem polityki, c z a n y) służą jako specyfik w lecze-

.    .    W obecnej chwili krąży po drogach

niu niektórych przypadłości u zwierząt świata około 30 miljonów samocho-domowych, a poza tern dostarczają nam (j ó w. Silnik samochodowy potrzebuje materjałów farmaceutycznych, jak np. benzyny do napędu i olejów wazeliny, płynnej parafiny i t. p.    smarnych do oliwienia. Poza tern

Właściwe olbrzymie znaczenie zyska- ruch samochodowy wymaga dróg od-ła nafta dopiero w drugiej połowie pornych, gładkich i elastycznych. Ropa XIX w., zawdzięczając je dwu epokowym zdarzeniom: odkryciu przez puł-kownika Drakę’a obfitych źródeł ropy naftowej w Titusville w Pensylwanji w r. 1858 oraz wynalazkowi silnika spalinowego. Odkrycie płk. Drakę’a zapoczątkowuje produkcję ropy naftowej na wielką skalę. Jeszcze jednak przez trzydzieści lat zgórą nafta była poszukiwana i ceniona głównie jako materjał oświetleniowy. Trzeba sobie zdać sprawę z tego, że wprowadzenie lampy naftowej było w latach ok. 1860 taką samą rewolucją w technice oświetleniowej, jak czterdzieści lat później rozpowszechnienie żarówki elektrycznej.

Amerykańska i rosyjska nafta oświetlę-niowa rozchodziła się w olbrzymich ilo- rym zastąpiła ona w dużym stopniu wę-ściach po całym świecie. Benzyna giel. Otrzymane z nafty oleje opałowe była uważana za produkt odpadkowy, służą jako paliwo kotłowe, a olej gazo-Jeszcze w r. 1904 rafinerje w Baku wy- wy jako środek napędowy do coraz bar-lewały tysiące tonn benzyny do morza, dziej rozpowszechniających się Diesli a ówczesny wybitny chemik naftowy Ra- okrętowych.

naftowa, która dostarcza benzyny i smarów, dostarcza również najodpowiedniejszego materjału do budowy dróg, przystosowanych do szybkiego ruchu samochodowego, a mianowicie bitumu asfaltowego. Tak więc dopiero wszechstronne opanowanie metod przeróbki ropy stworzyło podstawy dla współczesnej toryzacji.

Dzięki benzynie ziściło się również odwieczne marzenie człowieka — lot. Roż

ni o-

wój lotnictwa jest w tym samym stopniu uzależniony od przemysłu naftowego, co rozwój samochodu.

Równocześnie zapanowała nafta w transporcie morskim, w któ-

szukaj w tomie piątym!

Świat i Życie. — III.

27

Flota, automobilizm i lotnictwo oto jest on katastrofą. Od posiadania ropy trzy dziedziny, których istnienie i roz- zależy dziś nietylko zwycięstwo, ale wój bez nafty byłeby niemożliwe. Nafta wprost możliwość prowadzenia działań jest więc jedną z podstaw, na któ- bojowych. W r. 1918 Clemenceau tele-rych opiera się dzisiejsza kultura ma- grafował do Waszyngtonu: „Każda

kropla ropy jest warta kropli krwi“. Do zwycięstwa koalicji w wojnie światowej przyczyniło się w dużym stopniu to, że dysponowała ona rezerwami rópnemi amerykańskiemi i angielskiemi, podczas gdy Niemcy odczuwali niedostatek paliwa (obok braku innych surowców). Głównym motywem ofenzywy niemieckiej na Rumunję w r. 1916/17 było dążenie do zawładnięcia rumuńskiemi źródłami nafty. Również i nasza ropa z zagłębia krośnieńskiego i borysław-skiego służyła w czasie wojny do napędu niemieckich łodzi podwodnych, pła-towców i tanków.

terjalna.

Motoryzacja czyni z roku na rok postępy, zataczając coraz szersze kręgi. Liczba pojazdów motorowych wszelkiego typu wzrasta w szybkiem tempie, rozbudowują się floty morskie (handlowe i wojenne) i flotylle powietrzne. Zapotrzebowanie na paliwo stale wzrasta, a rezerwy ropne świata są ograniczone i wyczerpują się szybko. Geolodzy przepowiadają np., że amerykańskie złoża naftowe wyczerpią się w ciągu kilkunastu lat. Ludzkości grozi głód paliwowy. Brak paliwa jest szczególnie groźny dla wielkich mocarstw, których potęga opiera się na olbrzymich flotach i zmotoryzowanych armjach. To też, w przewidywaniu niezbyt może odległej katastrofy paliwowej, państwa te nie szczędzą wysiłków dla zapewnienia sobie możliwie najbogatszych rezerw; światowe trusty, oparte najczęściej o rządy, prześcigają się w gorączkowych poszukiwaniach nowych terenów ropo-nośnych i toczą między sobą walki o znane już tereny. Stany Zjednoczone A. P., Anglja, Rosja, Francja i Japonja — oto państwa, w których polityce nafta jest często ważnym motywem. Ekspansja Ja-ponji na Sachalin i Mandżurję jest marszem ku nafcie; ustawiczne rewolucje meksykańskie są wzniecane przez walczące ze sobą trusty angielskie i amerykańskie; wojna o Gran Chaco, leżące na granicy Boliwji i Paragwaju, wiele zamieszek na półwyspie Arabskim, wojny domowe w Iraku i Mezopota-mji — nie są niczem innem, jak walką o naftę.

Jeżeli niedostatek paliwa w czasie pokoju naraża państwa na konieczność importowania ropy, to w czasie wojny

Kraking i uwodornienie (paliwo syntetyczne).

Grożącemu brakowi paliwa usiłuje zaradzić technika naftowa, wypracowująca metody, mające na celu bądź zwiększenie wydajności benzyny z ropy, bądź zastąpienie tych benzyn przez paliwo syntetyczne. Dystylując ropę naftową pod normalnem ciśnieniem, możemy z niej wydobyć tylko tyle benzyny, ile jej dana ropa zawiera. Jeżeli jednak proces dystylacyjny prowadzimy pod Wysokiem ciśnieniem i w wyższych temperaturach, w przystosowanej do tego aparaturze, to stwarzamy warunki, w których w czasie samego procesu tworzą się benzyny wtórne, nieobecne w zasadniczym materjale wyjściowym. Sposób ten nazywamy dystylacją rozkładczą, z angielskiego kraki n g i e m, a aparaturą instalacją — krakingową.

Przy zastosowaniu krakingu otrzymujemy np. z ropy, która zawiera zasadniczo 15°/₀ benzyny, 45°/₀, a nawet więcej, zwiększając w ten sposób znakomicie, wy-

dajność benzyny kosztem innych mniej nież Anglja, która posiada w Walji obfi-wartościowych produktów. Metodę kra- te złoża węgla kamiennego, podczas gdy kingu stosuje się obecnie w szerokim za- jej tereny naftowe rozsiane są w kolo-kresie.

Niewszystkie kraje posiadają własne rezerwy ropne lub też posiadają je w ilości nie pokrywającej wzrastającego wciąż zapotrzebowania. W krajach tych zrodziła się myśl zastąpienia benzyny z ropy benzyną syntetyczną. Po wojnie światowej, która ujawniła grozę głodu surowców, zagadnienie to stało się szczególnie palące. Chemik niemiecki .    .

B e r g i u s znalazł, że jeżeli się działa 1 roz(^zie^a S1§ w sPos°b następujący: na węgiel lub ciężkie pozostałości naftowe wodorem w wysokich temperaturach, pod ciśnieniem i w obecności katalizatorów, można z tych materjałów otrzymać lżejsze węglowodory, t. j. takie, jakie wchodzą w skład benzyny. Metoda ta nosi nazwę hydrogeniza- Stany Zjednoczone, Kanada, Fran-c j i (uwodornienia) lub b e r g i n i z a- eja> Niemcy i Anglja zużywają 90°/o

całkowitej produkcji światowej.

Światowy przemysł naftowy rozpada naftową w całości na benzynę, pozwala gję na szereg wielkich trustów i kon-również uzyskiwać benzyny z różnych eern6w Na czele tych organizacyj materjałów ubocznych, np. ze smół, by- kroczą dwie potęgi finansowe: leby zawierały one duży odsetek węgla lub węglowodorów.

W ostatnich latach metodę uwodorniania zaczęto stosować na wielką skalę do zmielonego na pył węgla brunatnego i kamiennego: węgiel ten „upłynnia się", zamieniając się na benzynę.

Patenty dra Bergiusa eksploatuje potężny koncern I. G. Farbenindustrie w olbrzymich zakładach Leuna pod Mer-seburgiem. Produkcja syntetycznej benzyny „Leuna", która w r. 1934 wyniosła ok. 300.000 tonn, ma być w najbliższych latach wielokrotnie zwiększo-na. Benzyna ta zastępuje w zupełno- Stosunki ilościowe panujące w swia-ści benzynę „naturalną" z ropy naf- towym przemyśle naftowym ilustruje towej.    podany niżej wykres, przedstawiający

Zagadnieniem produkcji paliwa syn- wielkość produkcji poszczególnych kra-tetycznego z węgla interesuje się rów- jów w r. 1934.

njach oraz w obcych państwach.

Światowy przemysł naftowy.

Wielkość przemysłu naftowego ilustruje dosadnie suma ok. 160 miljardów złotych, zainwestowanych w tym przemyśle.

Światowa produkcja ropy naftowej wyniosła w r. 1934 107,064.000 tonn

Stany Zjednoczone 60,29°/0 Z. S. R. R. . . . 10,93°/o Wenezuela .

Rumun ja Inne kraje razem . 14,41%

• • 10,28°/o . .    4,09%

c j i.

Berginizacja pozwala przerabiać ropę

grupa

amerykańska Standard Oil Co., założona przez „króla nafty" Johna Rockefellera, i grupa angielsko-holenderska Royal Dutch-Shell z Anglo-Persian, kierowane przez Henry Deterdinga. Grupa ta posiada tereny naftowe i przedsiębiorstwa we wszystkich częściach świata, nie wyłączając Stanów Zjednoczonych.

Dalej idą mniejsze grupy amerykańskie, jak Gulf Oil Co., Texas Corporation, Sinclair Refining Co i in.

Oddzielne miejsce zajmuje organizacja nafty sowieckiej.

27*

1$ 483.500 CYST fcRN

Światowa produkcja ropy

1934

| RUMUNJA 346.886 c

PERSJA

MEKSYK

HOLEND. INDJE WSCW. 545!700 C.

KOLUMBIA

ARGENTYNA

PERU 165.700

TRYNIDAD

INDJE I BURMA

I POLSKA 52.91,

INNE

Ryc. 109.

Przemysł naftowy w Polsce.

Jak widać z zamieszczonego wyżej wykresu, wytwórczość Polski na tle skali światowej przedstawia się bardzo skromnie: w r. 1934 wyniosła ona 529.200 tonn, co stanowi 0,26°/0 wydobycia światowego. Natomiast geopolityczne znaczenie nafty polskiej jest nieproporcjonalnie większe niż jej obraz ilościowy; nafta polska leży bowiem w środku Europy.

Polskie tereny naftowe znajdują się na Podkarpaciu, rozrzucone w kilku skupieniach, z których na j ważniej sze-mi są zagłębia: borysławskie, krośnieńskie oraz bitkowskie.

Przemysł naftowy winniśmy uważać w Polsce za przemysł naródo-w y, gdyż Polacy sporo dorobku dorzucili do techniki naftowej, zwłaszcza w zaraniu jej powstawania.

Twórcą polskiego przemysłu naftowego był Ignacy Łukasiewicz, prowizor farmacji we Lwowie, który wspólnie z kolegą swym Janem Ze-chem w r. 1853 przedystylował według własnej metody pierwszą beczkę ropy naftowej, otrzymując z niej najważniejszy wówczas przetwór — naftę oświetleniową. W marcu r. 1853

zawarł Łukasiewicz pierwszą transakcję handlową na 10 q nafty oświetleniowej dla szpitala powszechnego we Lwowie. W tymże czasie Łukasiewicz wspólnie z lwowskim blacharzem Bratkowskim tworzą oryginalny model lampy naftowej.

Wkrótce potem Łukasiewicz przenosi się w Krośnieńskie, gdzie obok studzien naftowych w Chorkówce zakłada pierwszą rafinerję.

W roku 1878 święcił Łukasiewicz 25-letni jubileusz założenia przemysłu naftowego. Po jubileuszu tym pozostał medal, wybity w Monachjum przez przyjaciół zawodowych, jako wieczne świadectwo, że przemysł naftowy powstał na ziemiach polskich o pięć lat wcześniej niż w Ameryce, gdzie liczy się on od r. 1858.

W r. 1884 Amerykanin William H. Mac Garvey wprowadził u nas racjonalny, ulepszony, t. zw. kanadyjski system wiercenia, a w rok później założył wspólnie z Bergheimem istniejące do dzisiaj „Galicyjskie Karpackie Naftowe Tow. AkcA w Gliniku Marjampolskim obok Gorlic.

W latach 1893—97 dyrektor kopalń tegoż towarzystwa, Władysław Długosz, wiercąc szyby w Borysławiu, odkrył tam t. zw. głęboki horyzont roponośny, kładąc tern samem podwaliny pod szerszy rozwój przemysłu naftowego w Polsce.

Zależność od rządu zaborczego, wrogi stosunek tegoż rządu do wszelkich poczynań organizacyjnych polskich oraz ubóstwo Małopolski za czasów austrjackich nie pozwoliły utrzymać bogactw naftowych w rękach polskich. Brak potrzebnych kapitałów inwestycyjnych sprawił, że dziś większa część nafty polskiej kontrolowana jest przez kapitał zagraniczny.

Produkcja ropy naftowej w Polsce osiągnęła swój najwyższy poziom

w r. 1909, w którym wyniosła ona 2,053.000 tonn, co równało się 5,13°/0 ówczesnego wydobycia światowego. Od tego czasu wydobycie ropy polskiej stale spada, podczas gdy wydobycie światowe stale wzrasta.

Ale nawet tych małych ilości ropy naftowej kraj nasz nie konsumuje i obecnie ok. 40°/₀ całkowitej produkcji polskiej musi szukać ujścia w eksporcie, w którym, skutkiem dumpingu panującego na rynkach światowych, uzyskuje ceny znacznie niższe od kosztów własnych. Taki stan rzeczy, przynoszący straty gospodarce narodowej, jest rezultatem katastrofalnej demo-toryzacji naszego kraju. Roczne spożycie benzyny na jednego mieszkańca wynosiło w r. 1931 w Stanach Zjednoczonych 383 kg, w Anglji 70 kg, w Niemczech 25 kg — w Polsce 2,6 kg.

W r. 1934 konsumcja benzyny w Polsce obniżyła się jeszcze, osiągając niewiarygodnie niski poziom: 1,4 kg na głowę rocznie.

Tak więc „nadprodukcja" ropy w Polsce jest tylko pozorna; gdyby bowiem stan motoryzacji u nas odpowiadał zamożności kraju, to ilość wydobywanej ropy z trudem pokryłaby wewnętrzne zapotrzebowanie.

Całkowite rezerwy ropne w odkrytych złożach polskich oceniane są przez geologów na 500—700 tys. cystern (cysterna — 10 tonn) i zostaną wyczerpane w ciągu maks. 25—30 lat, oczywiście, o ile w międzyczasie nie zostaną odkryte nowe tereny ropo-nośne.

Stosunki gospodarcze w polskim przemyśle naftowym ilustruje poniższa tabela:

Wyszczególnienie

1926

1928

1930

1932

1934

Liczba czynnych otworów wieitn. . Produkcja ropy (w tonnach) . . . Produkcja gazu ziemn. (w tys. m³) Produkcja gazoliny (w tonnach) Liczba czynnych rafineryj . . . . Liczba robotników zatrudnionych w przemyśle naftowym . . .

2.398

790.320

481.320 18.040

29

15.720

2.624

736.000

459.530

31.850

2.919

662.760

386.500

38.490

3.036

556.680

436.930

38.830

3.302

529.921

468.954

40.730

27

30

28

29

16.830

14.910

13.230

12.720

Niektóre z tych firm posiadają pełną organizację, t. zn. trudnią się gór-

Wartość szacunkowa wydobycia ro- z rafinerjami w Trzebini, Gliniku Mapy naftowej, gazu ziemnego i gazoliny rjampolskim, Jedliczu i Drohobyczu; w Polsce wynosi za rok 1934 — „Galicja" z „Limanów ą“ z rafi-118,400.000 złotych.    nerjami w Drohobyczu i Limanowej;

W Polsce działa szereg przedsię- „S t a n d a r d - N o b e 1“ z rafinerją biorstw naftowych: Państwowa Fabryka w Libuszy; „V acuum Oil Com-Olejów Mineralnych „P o 1 m i n“ z ra- pany“ z rafinerją w Czechowicach; finerją w Drohobyczu oraz liczne przed- „G azy Ziemne" z rafinerją we siębiorstwa prywatne, oparte prze- Lwowie, ważnie o kapitał francuski, amerykański i austrjacki.

Najważniejszemi z tych firm są: nictwem naftowem i przeróbką wydoby-koncern „M a ł o p o 1 s k a - K a r p a t y" tej ropy na produkty końcowe oraz

dukcji.

oraz

utrzymują własne organizacje sprzedaży. Inne przedsiębiorstwa ograniczają się do jednego lub dwóch działów pro-

W. Grossman.

Piśmiennictwo : Organem polskiego świata naftowego jest dwutygodnik „Przemysł N a f t o w y", wydawany we Lwowie od r. 1926 przez Krajowe Tow. Naftowe (dawniej „Nafta"). Dotychczas nie posiadamy w języku polskim monogra-fji obejmującej całokształt zagadnień naftowych. Cały szereg wartościowych prac naukowych polskich techników naftowych rozproszony jest w fachowej prasie polskiej i zagranicznej. 0 początkach przemysłu naftowego w Polsce informuje popularna książeczka L. Tomanka: Ignacy Łuka-siewicz (1931).

Piśmiennictwo światowe z zakresu nafty jest bardzo obszerne. Podstawowem dziełem jest monografja: Engler-Hófer „Das Erdol", 5 tomów, Lipsk 1930,

Leo Gurwitsch „Wissensehaftliche Grundlagen der Erdolverarbeitung“, Berlin 1924, wyd. II. Wiele fachowego materjału informacyjnego zawiera podręcznik amerykański : R. Cross „Handbook of Petroleum, Asphalt and Natural Gas", Kansas City 1931.

Normalizacją przetworów naftowych zajmuje się u nas Komisja Przetworów Naftowych Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, która wydała w roku 1933 „Normy właściwości przetworów naftowych i normalne metody ich badań".

NARÓD. Nasza era historyczna jest tak mocno związana z ruchami narodo-wemi, jej treść w tak wielkiej mierze wypełniają ścierania się, dojrzewania i dochodzenia do głosu narodów, że sa-mo pojęcie narodu wydaje się nieroz-dzielnie związane z faktem istnienia człowieka. Zróżnicowanie ludzkości na grupy narodowe, na narody, posiadające własne państwa lub przynajmniej dążące do ich zdobycia, jest we współczesnej oświeconej pojęciowości podstawą porządku na świeeie. Kładziemy akcent na słowo „współczesnej", ponieważ pojęciowość minionych epok historycznych, również na ówczesne czasy oświecona, obywała się bez słowa „naród" i bez jego treści, opierając prawidła życia politycznego na innych zasadach i formach organizacyjnych. Naród bowiem jest formacją ukształtowaną przez wiele tysięcy lat trwający proces historyczny, a impuls temu procesowi dał przypadek.

Proces formowania się narodów.

Czy moglibyśmy się pokusić o wysiłek — mówiąc obrazowo — uchwycenia tego przypadku na gorącym uczynku, wyśledzenia, na czem on polegał, a tern samem stwierdzenia jego udziału w dzisiejszym podziale ludzkości na narody?

Oczywiście tak. I to nawet dość łatwo. Wyobraźmy sobie bowiem, że w zamierzchłej przeszłości, gdy człowiek zjawiał się dopiero na naszej planecie, by dać początek dzisiejszej ludzkości, życie ludzkie zaczęło się w jednym punkcie globu ziemskiego i kształtowało się w jednem tylko środowisku, stopniowo się rozrastającem i obejmującem we władanie coraz to nowe lądy. Naturalnym wynikiem tego faktu byłoby wytworzenie się jednego wspólnego dla całej ludzkości języka, wspólnego obyczaju, myśli filozoficznej, kultu religijnego, jednem słowem, zespołu cech jednego narodu w zrozumieniu dzisiej-szem, a nawet nieco więcej, niż się tego wymaga we wzajemnych stosunkach członków jednego narodu. Gdybyśmy sobie nawet wyobrazili, że z biegiem czasu wskutek odmiennych warunków klimatycznych bytowania i wskutek oddalenia zaczęłyby wśród tej ludzkości, wyrosłej z jednego pnia kulturalnego i rodowego, występować pewne różnice zewnętrzne i odrębności rozwo-

829

Naród.

880

ju kulturalnego — to w każdym razie różnice te-nie byłyby na pewno tak głębokie i tak wszechstronne, jak te, które istnieją obecnie pomiędzy mieszkańcami różnych kontynentów, a nawet i w granicach jednego kontynentu, jak chociażby eurazjatyckiego. Różnice te są rezultatem przypadku: ludzkość wyrastała w licznych kolebkach, rozrzuconych w różnych punktach globu, w różnych warunkach wyznaczonych jej przez naturę, wytwarzając różne typy ras,.cywilizacyj i kultur. Życie ludzkie na różnych kontynentach trwało długie tysiące lat, zanim człowiek — zdobywając stopniowo zdolność orjen-towania się w zjawiskach otaczających go i rozwijając umiejętności żeglarskie — doszedł do rozpoznania zarysu geograficznego globu ziemskiego i nawiązał łączność z mieszkańcami różnych kontynentów. W miarę pomnażania się ludzkości zmieniały się formy organizacji jej życia zbiorowego. Rody łączyły się w plemiona i szczepy podbijające się nawzajem, wytwarzające stopniowo organizacje państwowe, wreszcie potężne imperja, które w starożytnej i średniowiecznej pojęciowości stanowiły własność monarchów. Monarchowie ci mieli siłę i umieli narzucić poddanym swoje kulty religijne, swoją cywilizację, swoje metody życia i swoje cele imperialistyczne. Siła była aż po nasze dni jedynem tworzywem fizjonomji politycznej świata i dzisiaj jeszcze — pomimo to, iż w naszej epoce porządek życia zbiorowego oparty jest na poszanowaniu prawa — jesteśmy często świadkami prymatu siły przed prawem. Żyjemy niewątpliwie w ustroju mieszanym: siła nie jest już jedynym prawodawcą, lecz jeszcze nim jest. Zatrzyma ona też tę rolę, dopóki proces formowania się narodów nie zostanie ostatecznie zakończony we wszystkich zakątkach globu ziemskiego, a zatem zapewne jeszcze

przez wiele dziesiątków, a może i setek lat.

Mówiąc, iż proces ten nie jest zakończony, stwierdzamy tern samem fakt łatwy do skontrolowania jeszcze w dzisiejszym świecie, a mianowicie, że proces łączenia się ludzkości w narody, zrastania się jej części w narodowe organizmy, rozpoczął się w różnych częściach globu ziemskiego, w różnych okresach czasu i rozwijał się nierównomiernie. Co więcej, że nie decydują o nim ani względy rasowe, ani religijne, ani nawet cywilizacyjne, choć oczywiście mają one w nim swój udział. W przeciwnym razie czyż byłoby możliwe, by czarne szczepy afrykańskie nie odnalazły się we wspólnocie narodowej i nie sięgnęły zbiorowym wysiłkiem po wolność polityczną, zamiast podlegać w rozdrobnieniu jarzmu białych? By ludzie ras białej i żółtej dzielili się na szereg różnych zwalczających się narodów, a nawet, by biali złączeni wspólnotą języka , tworzyli odrębne i również rywalizujące państwa (Niemcy i Austrja na kontynencie europejskim, Anglja i Stany Zjednoczone na dwóch kontynentach) ?

Kiedy zespół ludzi staje się narodem?

Obojętne są prapoczątki formowania się znanych nam dzisiaj narodów. Czy zżywanie się we wspólnocie pewnych skupień ludzkich było wynikiem długiego pozostawania ich pod berłem wspólnych .władców, czy też początek zbliżeniu dawało dłuższe przebywanie pod dobroczynnemi wpływami jednolitych kultur, lub może wspólne niebezpieczeństwa i zadania walki z przyrodą? Najważniejszym dla zrozumienia interesującego nas zjawiska jest fakt niewątpliwy, że naród, jako element dzie-jotwórczy, jako siła rozsadzająca i niszcząca stopniowo porządek rzeczy oparty na sile miecza i zbudowane przy jego pomocy imperja — jest owocem osiągnięcia przez człowieka poziomu rozwojowego, na którym jego aspiracje duchowe zapanowały nad potrzebami materjalnemi, czyli nad tern, co dzieli on z całym światem zwierzęcym.

Nie osiągnąwszy jeszcze tego poziomu, człowiek zamyka cel swoich pragnień w dobrobycie. Sytość żołądka staje się kresem jego aspiracyj. Pojęcie praw politycznych nie zaprząta jego uwagi: gotów jest podporządkować się każdemu zapewniającemu spokojną wegetację i tolerującemu jego tradycyjne obyczaje. Dojrzałość duchowa daje o sobie znać przez zjawienie się aspiracyj do wolności. Z tą chwilą hie-rarchja celów życia ulega radykalnej zmianie, porządek życia jest zrewolucjonizowany — człowiek odnajduje w sobie zdolność do najwyższych poświęceń z dóbr materjalnych, z wygodnictwa, a nawet z życia w imię zdobycia praw politycznych, zaspokajających piekące pragnienie wolności, to jest warunków, w których może on swobodnie zarysować swą indywidualność i dźwigać dumny ciężar odpowiedzialności za siebie samego.

Zespół ludzi dzielących identyczne aspiracje idealne, poczuwający się do braterstwa, w jednem upatrujący swoje zbiorowe powołanie życiowe — staje się narodem. Postulat wolności rysuje się dlań w haśle własnego państwa, zdobycie go i zachowanie staje się celem naczelnym. Nie powinny nam zaciemniać prawdy rzeczywistej takie czynniki, jak język, jak religja czy rasa. Niema dzisiaj prawie narodu, zwłaszcza wielkiego, mówiącego identycznie jednym językiem; niema państwa mającego wyznawców jednej tylko re-ligji; niema tworów narodowych rasowo czystych. Ludzkość dzisiejsza jest produktem długotrwałych procesów ścierania się i przemieszania ras, reli-gij, języków i kultur. Narody odnajdują się jedynie w tożsamości nastrojów i reakcyj ducha. Reszta utożsamia się lub upodabnia w ogniu współżycia, wspólnych osiągnięć, zwycięstw i klęsk i ta wspólna tradycja jest najistotniejszym kapitałem każdego narodu.

Wieczna młodość powinna być udziałem każdego narodu.

Naród zatem jest kreacją wspólnych aspiracyj zbiorowego ducha jego członków. Czy staje on u kresu swoich wysiłków idealnej natury, zdobywając wolność, wykreślając na powierzchni ziemi granice swego państwa? Cokolwiek odpowiedzielibyśmy na to pytanie, najwymowniej wyręcza nas histo-rja państw i narodów, które osiągały wiekopomną świetność, a później upadały i nawet ginęły bezpowrotnie. Te przykłady zrodziły teorję o starzeniu się narodów. Usiłuje ona wzbudzić przekonanie, że narody, podobnie jak jednostki ludzkie, rodzą się, przeżywają okresy dzieciństwa, młodzieńczości, dojrzałości i starości; ponieważ człowiek nie może ujść prawu śmierci, podobnie nie może go ominąć również i naród. Nic mylniejszego od tej teorji. Prawdą w niej pozostaje tylko fakt, że naród, będąc żywym organizmem, jest — jak każde życie — procesem rozwojowym. Gdy proces ten przygasa lub zamiera, zbliża się zgon. Lecz nie jest to bynajmniej konieczne i niema prawideł ustalenia takiej konieczności, aby naród musiał tracić prężność rozwojową. Może ją tracić, lecz nie musi. Ten brak konieczności ma biologiczne uzasadnienie w fakcie zmieniania się pokoleń ludzkich na widowni historji narodu. Każde pokolenie wnosi odnowę do jego życia. Wieczna młodość powinna być zatem jego udziałem. Kiedyż doznaje ona przerwy, do-

W. Stpiczyński.

833

Naród — Narzędzia i maszyny.

834

puszczając proces t. zw. starzenia się, czyli upadku? — Gdy znicz aspiracyj idealnych, czuwający nad skarbcem wolności, budzący bezinteresowną ofiarność w imię wspólnego dobra narodu i jego państwa, zostaje przytłumiony przez instynkty animalistyczne: przez prywatę, pragnienia cielesne, lenistwo duchowe i zanik cnót obywatelskich; gdy brak rycerzy i idealistów, a zbyt licznie rozmnaża się typ pasorzyta; gdy egoizm staje się cnotą, a tchórzostwo racją stanu. Wtedy to nad narodem zjawia się widmo katastrofy, z której może się on podźwignąó, lecz za którą zapłaci bolesny okup, czasami z wolności. Można ustalić niejako regułę, że narody dźwigają wgórę rycerze i idealiści, a pogrążają tchórze i mędrkujące sobki. I w naszej historji powalony w niewolę naród dźwignął ku odrodzeniu skrzydlaty duch rycerskiej ofiarności i obywatelskiej służby. Te cnoty nazywamy patrjotyzmem.

Nacjonalizm a partjotyzm.

W odróżnieniu od patrjotyzmu nacjonalizm — głośny w epoce powojennej — nie zawiera żadnej określonej treści. W głębszem ujęciu winienby on być innem oznaczeniem patrjotyzmu. Lecz ponieważ w naszych czasach jest on przeciwstawiany patrjotyzmowi, ta możlfwość zostaje przekreślona. I istotnie głębsze wniknięcie w treść patrjotyzmu i dzisiejszego nacjonalizmu pozwala nam wykryć następującą zasadniczą między niemi różnicę: pierwszy jest uczuciem pozytywnem w stosunku do własnego narodu, drugi negatywnym względem wszystkiego, co jest poza narodem własnym.

Patrjotyzm wzrasta wraz z pogłębieniem się uczuciowych związków obywatela z duchową treścią i dziejami jego własnego narodu oraz budzeniem się poprzez miłość pragnienia ofiarnej dlań służby. Nacjonalizm krzepnie w ogniu wzmagającej się nienawiści do świata zewnętrznego względem danego narodu i może się doskonale obywać bez rzeczywistego patrjotyzmu. Stąd pierwszy jest z natury swojej uczuciem przyciągaj ącem i jedno czącem odmienne elementy rasowe i kulturalne, drugi niszczącym więź wspólnoty między niemi. Patrjotyzm jest właściwy narodom mającym wysokie poczucie wartości własnej, nacjonalizm rozwija się w narodach o utajonym kompleksie niższości względem innych, osłanianym tumanem nienawiści. Patrjotyzm poszukuje sposobów pomnożenia duchowego i materjal-nego bogactwa własnego narodu, nacjonalizm zaś coraz nowych wrogów. Może się oczywiście zdarzyć, że w walkach z tymi „wrogami** wyczerpie on siły swego własnego narodu i narazi go na sprowokowane przez siebie niebezpieczeństwa.

NARZĘDZIA I MASZYNY. (Tabl. 103—108). Wydajność wysiłku fizycznego człowieka zależy przedewszystkiem od:

1)    narzędzi i maszyn, któremi rozporządza dla wykonania danej pracy;

2)    organizacji tego wysiłku (-»Organizacja) .

Narzędzia ułatwiają człowiekowi wykonanie zamierzonej pracy oraz dają możność bardziej pełnej zamiany włożonej w nią energji na pracę pożyteczną. Człowiek uzbrojony w młot wykona np. łupanie kamienia znacznie szybciej i lepiej aniżeli inny posługujący się wyłącznie ręką.

Umiejętność zastosowania narzędzia zapewniła człowiekowi przewagę nad światem zwierzęcym, w stosunku do którego człowiek pod względem fizycznym jest upośledzony. Umiejętność ta jest bardzo dawnym nabytkiem człowieka. Rozwój narzędzi idzie w parze z rozwojem ducha człowieka, historja

835

Narzędzia i maszyny.

836

narzędzia jest historją rozwoju kultu- wą niezmiernie skomplikowaną, a jed-ry ludzkości.

W dobie obecnej ilość odmian narzę- wagi dla każdego przedsiębiorstwa dzi używanych do rozmaitych celów przemysłowego, jest bardzo znaczna. Gospodarka narzędziowa stanowi jeden z najpoważ- brykę do tworzenia specjalnego działu niejszych działów każdej fabryki, przy- opiekującego się narzędziami. Szezegól-czem zależnie od produkowanych wy- ne znaczenie ma on w wytwórniach robów zmienia się forma, materjał i pre- przemysłu metalowego, które muszą cyzja wykonania narzędzia. Przemysł nieraz wykonywać „specjalne" narzę-narzędziowy stanowi bardzo poważny dzia do danego celu (w odróżnieniu od dział gospodarki narodowej. Doniedaw- narzędzi „handlowych", t. j. takich, na sprowadzaliśmy do kraju duże ilo- które można nabyć w handlu i które śei narzędzi zagranicznych, obecnie co- z powodu masowego ich wyrobu są raz więcej wykonujemy ich w kraju, znacznie tańsze od specjalnych). Na-Materjału na nie (stale stopowe spe- rzędzia takie wykonywa się w „narzę-cjalne, wysokowęgliste i t. d. -» Metale) dziowniach", które zwykle skupiają dostarcza przeważnie Śląsk.

Obecnie używane narzędzia dzielimy rzemieślniczy fabryki. Coraz większe na dwie duże grupy: ręczne (np. wymagania przy projektowaniu narzę-młotek, siekiera, łopata i t. d.) i ma- dzi spowodowały zapotrzebowanie na szynowe (np. frez, wiertło, nóż to- t. zw. „konstruktorów narzędzi". Praca karski i t. d.). Wykonanie pierwszych ich jest bardzo odpowiedzialna, gdyż nie nastręcza naogół tak znacznych nieumiejętne zaprojektowanie narzę-trudności, natomiast maszynowe spra- dzia może bardzo drogo kosztować wiają znacznie większe kłopoty przy fabrykę.

wykonaniu. Tłumaczy się to tem, że Rozróżniamy najróżnorodniejsze na-muszą one częstokroć znosić bardzo rzędzia: kowalskie, kotlarskie, ślusar-znaczne obciążenia, albo powiedzmy skie, blacharskie, odlewnicze, malar-inaczej, przekształcać dużo energji na skie, narzędzia i przyrządy powroźni-

cze, narzędzia rymarsko-siodlarskie, do robót precyzyjnych, elektrotechniczne, narzędzia i przyrządy do spawania i lu-

Jeżeli fabryka ma pracować wydaj- towania, narzędzia do mechanicznej ob-nie, przedewszystkiem musi być zaopa- róbki metali, drzewa, kamieni i innych trzona w dobre, narzędzia do maszyn, materjałów, narzędzia pomiarowe war-Za dobre narzędzie maszynowe uważa- sztatowe, narzędzia wiertnicze (do my takie, które nie łamie się pod wpły- wiercenia np. studni artezyjskich), do zastosowanych obciążeń i nie zu- robót górniczych, narzędzia chirurgiczne żywa się zbyt szybko w pracy. Kon- i wiele innych.

strukcja narzędzia musi być celowa:    Każda z tych grup obejmuje dużą

musi ono być dogodne w użyciu, dać ilość narzędzi. Dla przykładu rozpa-się łatwo umocować i zdjąć, powinno trzmy narzędzia do obróbki metali. Jed-być dostosowane do. maszyn będących ne z pośród nich pracują na zasadzie w danej fabryce, dawać się łatwo skrawania, t. j. przez oddzielanie wióra ostrzyć, a przedewszystkiem musi być od przedmiotu obrabianego. Do takich tanie. Sprawa narzędzi jest więc spra- należą noże tokarskie (ryc. 110), narzę-

nocześnie zagadnieniem niezmiernej

Wszystko to razem zmusza każdą fa-

najbardziej wykwalifikowany personel

pracę pożyteczną.

Narzędzia maszynowe.

wem

887

Narzędzia i maszyny.

838

-iii

im^obrab.

dzia najczęściej używane przy obróbce metali, narzędzia do nacinania gwintów (gwintowniki, noże do gwintów, gwintownice), narzędzia do wiercenia, nożyce do cięcia blachy, piły, piłki, pilniki i inne. Do bardzo szeroko używanych narzędzi skrawających zaliczamy frezy najrozmaitszych kształtów (sa to Wral- Ryc. llf. Uchwyt do umocowania na maszynie ce uzębione, przeważnie na obwodzie). p"“,mŁ^atr^'

Inną grupę stanowią narzędzia, których działanie oparte jest na odkształ- przedmiot ^ jest unieruchomiony; gdy eeniu plastycznem metali; do tej gru- rączkę obrócimy osią ku górze przed-py należą np. narzędzia do kucia i tło- miot jest zluzowany.

Narzędzia i przyrządy pomiarowe.

Do sprawdzania wymiarów wykonanego przedmiotu używamy przyrządów pomiarowych: są to linijki ze skalą milimetrową (miarki), suwmiarki (miarki z nonjuszem), mikrometry, klocki pomiarowe, rozmaite przyrządy oparte na zasadzie działań mechanicznych, optycznych i innych.

Narzędzia i przyrządy pomiarowe

sza bowiem niedokładność w wymiarze któregoś z elementów maszyny (wykonywanego temi narzędziami) powoduje czenia, do krępowania blach, do prze- albo złe funkcjonowanie, albo zatrzy-ciągania drutu (w celu otrzymania co- manie się> czy nawet połamanie ma-raz cieńszego), do wyciągania materja-łu i inne.

Ryc. 110. Schemat toczenia wałka na tokarce. Wałek wymagają ZaWSZe wiele Uwagi, najmniej-obrabiany obraca się dokoła swej osi, jak wskazuje strzałka 1, jednocześnie nóż N porusza się w kierunku pokazanym przez strzałkę 2.

szyny.

Dokładność wykonania do tysięcznej W produkcji masowej niesłychanie częgcj milimetra (mikrona) jest też już ważną sprawą jest szybkie umocowanie dzisiaj rzeczą powszechną; zmusza to przedmiotu obrabianego i narzędzia na oczywiście do zastosowania coraz dokład-maszynie, przyczem musi być zachowane niej szych narzędzi i metod sprawdza-należyte ustawienie względem siebie ma- nia, często zresztą ogromnie drogich, szyny i narzędzia. Służą do tego t. zw. Praktycznie sprawę tę rozwiązano w ten „uchwyty¹". Przykład uchwytu podany sposób, że od konstruktora żąda się nie-jest na rycinie 111. Tu przedmiotem tylko podania wymiarów danej części obrabianym jest płytka X. Dźwignia maszyny, lecz i wskazania niezbędnego A ma oparcie w punktach B, C, D. Rącz- stopnia dokładności, ka E osadzona jest mimośrodkowo. Rozpatrzmy to na przykładzie. Np. Część C umocowana jest na stałe na ma- konstruktor żąda wykonania wałka szynie. Umocowanie przedmiotu odby- (ryc. 112) o średnicy A, lecz jednocze-wa się przez jedno obrócenie rączki E. śnie zaznacza, że ta średnica może być W położeniu przedstawionem na ryc. 111 zawarta w granicach B i C, t. j. może

•i

i//

i*

ii

w a m y przy

p r z

energji na jakąkolwiek pracę (lub inny rodzaj energji). Jak wynika z określeń narzędzia i maszyny, ścisłą granicę między niemi ustalić dość trudno. Niektórzy uważają za cechę charakterystyczną maszyny przekształcanie energji zapomocą mechanizmu rotacyjnego (obrotowego), gdyż tylko w ten sposób tak ujednostajnia się ruch, że praca ludzka zastąpić daje się ma-(Jest to jednak określenie też

znacz-

---|---1-

¹¹    0C

----

Ryc. 112. Wałek wykonany w granicach tolerancji B—C. Wałki narysowane są w perspektywie. Znaczek ,, <f) “ oznacza — „średnica".

być nieco mniejsza lub większa od nominalnej (na rysunku różnica ta podana jest z dużą przesadą). Różnicę średnic C — B = T nazywamy tolerancją wykonania średnicy A. Im wytwarzane wyroby są bardziej precyzyjne, tern mniejsza jest tolerancja dla danej średnicy wałka. Dla przykładu podamy, że dla wałka o średnicy 120 mm tolerancja (według specjalnie opracowanych norm) może wahać się od kilkudziesięciu do pięciuset mikronów! (mikron — 0,001 mm).

Sprawdzanie wymiaru wyrobu przeprowadzamy przez jego zmierzenie, np. suwmiarką lub mikromierzem, w celu przekonania się, czy leży on w grani-nicach tolerancji.

W warunkach masowej produkcji pomiar temi narzędziami byłby zbyt uciążliwy. W tym więc celu stosujemy specjalne narzędzia pomiarowe zwane „sprawdzianami". Żeby sprawdzić np., czy otwór jest wykonany w granicach tolerancji, użyjemy do tego sprawdzianu t. zw. „trzpieniowego". Składa się on z dwóch walców, przyczem średnica jednego jest równa maksymalnej C, a drugiego — minimalnej B. Obydwa walce osadzamy dla udogodnienia na wspólnym trzonku. Żeby mierzony otwór był w granicach tolerancji, wystarczy, by tłoczek B wszedł, a C nie wszedł do otworu sprawdzanego. Jak widać z tego, sprawdzenie to może być dokonane bardzo szybko (por. tabl. 103, a).

Analogicznie uskuteczniamy pomiar średnicy wałka, używając sprawdzianu t. zw. „szczękowego" (Tabl. 103, b). Łatwo się zorjentować, że aby wałek miał średnicę w granicach tolerancji, jedna szczęka musi być dlań przechodnia (maksymalna), druga nieprzechodnia (minimalna) .

Same sprawdziany są wykonane też w pewnych granicach tolerancji, ale granice te są znacznie ciaśniej sze od mierzonych.

Maszyny.

Rola narzędzi polega nietylko na dopełnianiu naszych organów, lecz pozwala również na bardziej skuteczne przekształcanie energji. Głównie jednak do tego ostatniego celu służą t. zw. maszyny. Co to jest maszyna, wiemy z życia codziennego. Z punktu widzenia technicznego maszyną nazy-wszelkie urządzenie, mocy którego da si eks tałcić dany rodzą

szyną, nieścisłe).

Maszyna pozwoliła człowiekowi opanować siły przyrody w stopniu tak znacznym, iż kosztem ich otrzymuje ^ on olbrzymie ilości energji, częstokroć nie przekraczające ilość pracy fizycznej, będącej do dyspozycji w danym kraju. W Anglji np. w roku 1907 ilość ludzi zatrudnionych wynosiła około 7 mil jonów, tymczasem moc ówczesnych silni-ników w przemyśle angielskim w przeli-

czeniu na moc jednego człowieka wyno- tem specjalnych zdolności konstrukcyj-siła około 100 miljonów jednostek ana- nych, nie dających się ująć w żadne re-logicznych! Zatem każdy robotnik miał guły. Projektując nową maszynę, kon-jakby piętnastu pomocników mechanicz- struktor musi rozważyć jej działanie nych. We współczesnych Stanach Zjed- z bardzo wielu punktów widzenia, mię-noczonych A. P. każdy robotnik ma aż dzy innemi — z kinematycznego, 50 takich pomocników 1!    dynamicznego i konstruk-

Maszyna przyśpiesza poza tem wyko- c y j n e g o. Gdy badamy ruchy poszcze-nanie pracy. Według ankiety amerykań- gólnych elementów maszyn lub ich ze-skiej Hand and Machinę Labour przę- społów, ustalając przytem tory, szybko-dzenie mechaniczne odbywa się 242 razy, ści, przyśpieszenia i t. d. poszczególnych tkanie — 246 razy prędzej, aniżeli ta ich punktów, mówimy o badaniu kine-

praca wykonana ręcznie. Dobra matycznem maszyny, pończoszarka może zrobić ręcznie 80 do zajmuje się t.

100 oczek na minutę, mając zaś do swo- inaczej zwana kinematyką mechanizmów, jej dyspozycji udoskonalony warsztat — Gdy natomiast badamy maszynę robi 4,800.000 oczek! Już to samo świąd- z punktu widzenia dynamicznego, wówczas mamy na myśli siły działające na

sama

Badaniami temi

zw.

teorja mechanizmów,

czy o tem, jak wielką rolę odgrywa ma-    ...

szyna w życiu gospodarczem i kultural- rozmaite jej elementy. Do tego działu nem wszystkich narodów.    również zaliczamy nader poważne za-

Aczkolwiek istnieje bardzo wielka róż- gadnienia uruchamiania lub zatrzymy-norodność konstrukcji, działania i t. d. wania maszyny oraz regulowania jej bie-maszyn, to jednak wszystkie one są tyl- gu w trakcie pracy jako też warunków ko kombinacją kilku najprostszych, które pracy wogóle. Badaniami temi zajmuje zwiemy dlatego „maszynami prostemi“ ; się t. zw. ogólna teorja maszyn, są to: dźwignia (jej odmiany: blok, koło- Rozwiązanie konstrukcyjne maszyny wrót, koła zębate) oraz równia pochyła polega na narysowaniu jej w pewnej (odmiany: klin, śruba).    skali na papierze. Rozwiązanie takie

Każda maszyna złożona ze oparte być musi na szeregu badań wstęp-względu na pracę poszczególnych jej or- nych. ganów składa się z:    Konstrukcyjnie każda maszyna skła-

a)    odbiornika, t. j. części, która bez- się z pewnej ilości oddzielnych ele-

pośrednio pobiera doprowadzoną ener- mentów, zwanych częściami maszyn, gję zewnętrzną;    Składają się na nie najprostsze elemen-

b)    pędni lub transmisji (lub przekład- ty, jak wały, wałki, osie, śruby, dźwi-ni) służącej do przenoszenia energji od- gnie, najrozmaitsze koła zębate, napędy biornika do narzędzia (zatem pędnia mo- (pasowe, zębate, linowe, łańcuchowe że istnieć nietyko jako samodzielna ma- i t. d.), rozmaite koła, kliny, nity oraz

szyna, lecz i jako część składowa szyny) ;

ma- pewne typowre zespoły części, używane powszechnie do maszyn, jak np. sprzęci narzędzia, bezpośrednio zamienia- gła, sprzęgające na stałe lub na pe-jącego doprowadzoną energję na dany wien czas wały przenoszące obciążenie; rodzaj pracy.    łożyska, w których obracają się wały lub

Konstrukcja maszyn.

osie. Poza tem dochodzą do tego jeszcze specjalne mechanizmy, np. do regułowa-Konstruowanie maszyn wymaga znaj o- nia obrotów maszyny, pobrania przez mości wielu nauk technicznych, poza nie paliwa, wentyle bezpieczeństwa 11. d.

Jak więc widzimy, wiele maszyn ma przez nią w jednostce czasu oraz cha-bardzo podobne do siebie części składo- rakterem przeróbki, jeżeli przeróbkę bę-we, jasnem jest bowiem, że rzeczą naj- dziemy pojmować tu w najszerszym za-ważniejszą w maszynie jest idea jej pra- kresie. Np. dla kopaczek miarą jest ilość cy, obleczenie jej w kształty realne może wykopanej ziemi w metrach sześcien-być konstrukcyjnie rozwiązane rozmaicie, nych na godz. (m³/godz.); dla krusza-Przy konstruowaniu maszyny bardzo rek — ilość potłuczonego kamienia w tej-ważne jest wykonanie t. zw; obliczenia że mierze; dla pomp — ilość podniesio-wytrzymałościowego jej poszczególnych nej wody w lt/min. lub m³/godz. i wyso-elementów. Polega ono na dobraniu ta- kość podnoszenia w metrach, albo ciśnie-kich kształtów i przekrojów, aby naprę- nie wytłaczanej wody w atmosferach, żenią powstające przy ich zginaniu, roz- W celu umożliwienia porównania wyrywaniu, ściskaniu i t. d. — nie prze- ników efektu działania zwykle stosuje-kraczały t. zw. dopuszczalnych naprę- my pojęcie mocy albo dzielności żeń (—> Metale). Niespełnienie tego wa- maszyny. Jest to praca wykonana runku może powodować katastrofy, np. przez daną maszynę w jednostce czasu, nadanie kołu zbyt dużych obrotów mo- Najchętniej wyrażamy ją w kilogramo-że spowodować, naskutek powstającej metrach pracy, wykonanych w ciągu jed-znacznej siły odśrodkowej, tak duże naprężenia, że obwód koła, wykonany nawet z najlepszej stali, rozleci się w kawałki. Tego rodzaju przeszkody fizyczne sprawiają spore trudności przy kon- cą jednego konia mechanicznego lub pa-struowaniu maszyn.    rowego, albo w skróceniu 1 KM. A więc

kgm

sek.

. Za jednostkę mocy

nej sekundy:

kgm

i nazywamy ją mo-

przyjmujemy 75

sek.

(Używają jeszcze in-

Kwest ja obrania tolerancyj przy kon-struowaniu maszyn jest też bardzo wsi- 1 KM = 75

na. Zależy ona przeważnie od przezna-    nej    zw    kilowat oznaczamy g0: KW.

czema maszyny.    Np precyzja wykona-    J{*    t0    jednostka większa od    KM;

ma maszyny do wyrobu papierosów jest    KM1

znacznie większa aniżeli wyciągu do Dla zorjentow;ania ^ytelnika w tej windy Tu, jak i    przy narzędzumh, nale-    jednostce    nadmieniamy, że moc,    którą

zywyhrac złoty    środek: pogodzie me-    ^    rozwi d człowiek w e4gu    ki]ku

zbędną dokładność z kosztami n.ewspoł- ^    niemal dziesięciokrotnie

miernie wzrastająeemi wraz ze wzrostem mniejsza> t j    około 0>1 KM.

dokładności.    Dla pompy np. moc efektywną (t. j.

Sprawność maszyny.

kgm

Jeżeli np. podniesiono

sek. '

uwidocznioną w postaci pracy wykonanej), obliczymy jako iloczyn kilogramów O szerokiem zastosowaniu konstrukcji wody podniesionej w ciągu sekundy decydują nietylko względy konstrukcyj- przez wysokość pompowania jej w me-ne, ale i należyte przystosowanie maszyny do wrarunków pracy i ekonomicz- trach, t. J. ności jej pracy. Ocena tej ostatniej cechy 1Q kg    litrów) wody (w sekun-

dzie) na wysokość 15 metrów, to moc jej

kgm

—, co sek.

10 X 15 = 150 2 KM.

wyniesie: w KM da

150

jest zawartą w t. zw. efekcie działania i spółczynniku sprawności maszyny.

75

Efekt działania maszyny określany jest ilością materjału przerobionego

845

Narzędzia i maszyny.

846

Rodzaje maszyn.

zwa-

rowozy,

Okręt, Samochód).

Należy tu wreszcie dodać, że np. w przemyśle chemicznym śą używane do przeróbki materjałów nietylko maszyny, lecz i aparaty. Są to takie urządzenia, w których przetwarzanie

fabrykat odbywa się przeważnie kosztem procesów chemicznych lub fizycznych (np. ciepło, ciśnienie i t. p.)

Dla maszyn komunikacyjnych i transportowych mamy też specjalną miarę efektu : mnożymy drogę przebytą przez czynnik przeniesiony, skąd powstają tonnometry, tonnokilometry lub nawet (ilość pasażerów razy droga) pasażero-kilometry.

Dobroć działania określamy zapomo-cą t. zw. skutku użytecznego n (spół-czynnika sprawności), który jest stosunkiem mocy efektywnej (t. j. uwidocznionej w pracy wykonanej), do mocy pobranej przez maszynę:

moc efektywna moc pobrana przez maszynę

n jest zawsze mniejsze od jedności, gdyż część pracy zatraca się na tarcie, unoszenie, drgania maszyny i t. d.

Przez celowe konstruowanie maszyny staramy się możliwie zmniejszyć te wpływy ujemne, a więc możliwie powiększyć n. Zwykle jest ono w maszynach rzędu 0,6—0,8.

Musimy również bardzo dbać o pewność działania maszyny, która zależy znowu od celowego zaprojektowania maszyny. Jest to bardzo ważna cecha maszyny, zwłaszcza przy użytku jej w fabryce : wyobraźmy sobie, że maszyna, dajmy na to kompresor, obsługująca pewien dział, stanęła. Może ona zatrzymać tern samem pracę całego oddziału, spowodować więc olbrzymie straty.

Tarcie, które zawsze istnieje między współpracującemi elementami, jest bezprzecznie czynnikiem bardzo szkodliwym dla maszyn. Skutkiem tarcia są straty znacznej części energji doprowadzanej do maszyny. Straty te sięgają nawet kilkunastu procent. Poza tern praca tarcia, zamieniając się na ciepło, może rozżarzyć nieraz (przy braku smarowania) do czerwoności trące się części. Zdarzało się to Czytelnikom prawdopodobnie widzieć jako t. zw. zapalanie się osi wozu kolejowego lub tramwajowego.

Technika dąży więc wszelkiemi siłami do zmniejszenia tarcia. Najpewniejszym środkiem jest celowe smarowanie trących się powierzchni. Dziś kwestja smarowania stanowi oddzielną i bardzo poważną gałąź wiedzy technicznej.

Zwykle dążymy do tego, żeby usunąć bezpośrednie stykanie się elementów trących się przez wprowadzenie między nie warstewki smaru. Ustalenie takiego stanu zależy nietylko od konstrukcji elementów, ale i od gatunku smaru.

Zmniejszenie tarcia osiągamy również przez zastąpienie tarcia posuwistego — potoczystem. W ten sposób powstały t. zw. łożyska kulkowe. Można je zaobserwować np. w rowerach lub samochodach. Obecnie nawet klawisze maszyn do pisania zaopatrywane są w łożyska kulkowe.

Wszystkie maszyny możemy podzielić na cztery grupy:

1.    Silniki, które jakikolwiek rodzaj energji przekształcają na energję ruchu i które dają nam siłę napędową do poruszania innych maszyn (—» Silniki).

2.    Maszyny robocze — ne też robnikami, które bezpośrednio wykonywają jakąkolwiek pracę.

3.    Pędnie lub transmisje, t. j. maszyny służące do przenoszenia energji z silników na maszyny robocze.

4.    Maszyny komunikacyjne do wszelkiego rodzaju komunikacji, jak samochody, okręty statki, samoloty, pa-

traktory i t. d. (—> Lotnictwo, surowca

na

z ma-

łym tylko udziałem pracy mechanicznej, cemi je; parowóz ma np. kocioł i ma-Ustalenie ścisłej granicy między maszy- szynę parową, dźwignice są napędzane szyną i aparatem jest niemożliwe. Do energją motorów elektrycznych, samo-tych ostatnich np. zaliczymy aparaty do chody — silników spalinowych i t. d. rektyfikacji spirytusu, do otrzymywania eteru, do nitrogliceryny, mydeł i t. d. niki do napędu robników: spotykałny Zakres zastosowania maszyn robo- tu napęd parowy, hydrauliczny, wodny, czych jest bardzo szeroki: należy do wietrzny, silniki spalinowe, elektryczne nich większość maszyn o najrozmaitszych i t. d.

Naogół używane są najrozmaitsze sil-

na-

przeznaczeniach, wielkościach, typach, Często jeden silnik napędza kilka ma-konstrukcjach i t. d., a więc wszelakie szyn roboczych, jak to się zdarza w przy-maszyny przędzalnicze, tkackie, maszy- padku warsztatu mechanicznego złożo-szyny do wyrobu papieru, maszyny dru- nego między innemi np. z dziesięciu karskie, najrozmaitsze obrabiarki (t. j. obrabiarek do metali. Rozumie się, że maszyny służące do obróbki rozmaitych najlepiej byłoby mieć przy każdej ma-materjałów: kamienia, drewna, metali), szynie silnik, i tak zwykle bywa w no-maszyny rolnicze, maszyny do transpor- woczesnych warsztatach. Zainstalowanie tu cieczy (pompy, wentylatory, kompre- jednak takiej ilości motorów jest ko-sory), najrozmaitsze dźwignice (żórawie, sztowne, to też dla oszczędności instalu-suwnice, windy, transportery taśmowe je się zwykle jeden silnik i jego moc i t. d.).    pędową przekazuje się maszynom zapo-

Każdy z działów przemysłu korzysta mocą zespołu kół połączonych pasami, ze specjalnie dla niego stworzonych ty- czyli t. zw. pędni. Obecnie jednak coraz pów maszyn. Zwykle stanowią one celo- częściej stosujemy napęd indywidualny, wo pomyślane zespoły maszyn, Maszyna codzień zdobywa nowe dzie-zależnie od rodzajów produkcji.    dżiny pracy; istnieją już np. maszyny

Robniki mogą być konstrukcji bardzo do dojenia krów, pranie bielizny usku-prostej lub skomplikowanej (niewielkie teczniają zespoły maszyn pralniczych, np. maszyny do wyrobu obuwia składa- znane są maszyny używane przy segre-ją się z około tysiąca części). Są wśród gacjach statystycznych, większe przesię-nich takie maszyny, które same bez biorstwa nie mogą już obejść się bez ma-udziału robotnika wykonują wszystkie szyn buchalteryjnych i t. d. niemal czynności; nazywamy je automa- W porównaniu z zagranicą Polska jest tami lub półautomatami. Znamy je z ży- słabo zaopatrzona nawet w najprostsze cia codziennego jako np. automaty maszyny. Pociąga to za sobą małą pro-z czekoladą lub z peronówkami. Auto- duktywnosc, musimy więc wsze kiemi si-tomaty w przemyśle zajmują poważne łaml dązyc do powiększenia ilości ma-miejsce, częstokroć mogą one nietylko szyn- Produkując ypy powszec nie uzy-wykonywać jakąś pracę, lecz jednoczę- ™ne, me powinniśmy zaniedbywać two-śnie kontrolować jakość wyrobu, odrzu- ?»nm nowych konstrukcja zwłaszcza caiac braki    źe Polacy uchodzą za naród specjalnie

Poza omówionemi tak pobieżnie kon- uwolniony do pomysłowych konstruk-strukejami istnieje wielka ilość najroz'- W Por- ^szeze art Organizacja, Prze-maitszych maszyn roboczych (Tabl. 105 my^> ■    S. Żukows i.

Piśmiennictwo: S. Łukasiewicz: Ma-

do 108).

Nadmienić należy, że robniki są połą- szynoznawstwo, Warszawa 1926. — F. Toczone w zespole z silnikami napędzają- karski: Maszynoznawstwo, podręcznik

szcza

Parraziosa, namalowane podobno z tak łudzącą wiernością, że do winogron na obrazie zlatywało się ptactwo, a Parra-zios namalowaną zasłoną (kotarą) wprowadził w błąd nawet rywalizującego z nim Zeuksisa. Cokolwiekby rzec można o prawdziwości podanej tradycji, stwierdzić jednak należy, że w dziejach sztuki europejskiej rozkwit malarstwa

nego

wodzenia ani znaczenia. Sztuka malarska niektórych ludów wschodnich, poza bliskiem pojmowaniu naturalistycznemu malarstwem japońskiem, zajmuje swym egzotyzmem, ale naszemu duchowi kulturalnemu pozostaje niemal zupełnie obca. Również nowe próby malarstwa abstrakcyjnego w sztuce europej-

dla szkół zawodowych, cz. 1 i II. Warszawa 1932. — J. St. Lewiński: Zasady ekono-mji politycznej (dział o maszynie w życiu społecznem), Warszawa 1934. — E. Porębski: Narzędzia pomiarowe, Warszawa 1933.

NATUEALIZM. Wyraz „naturalizm", pochodzenia łacińskiego, oznacza wszelki prąd kulturalny opierający się wyłącznie o siły lub zjawiska natury, czyli przyrody. W dziedzinie filozofji jest to więc pogląd na śwdat odrzucający istnienie czynnika nadprzyrodzonego, sprowadzający zagadnienie bytu do fizycznych praw rozwojowych (-»Materializm). Etyka naturalistyczna za moralne uznaje czyny zgodne z naturalnem działaniem popędów, ograniczając je tylko biologicznemi (przyrodniczemi) prawami doboru gatunkowego i bytu społecznego. Estetyka naturalistyczna wskazuje przyrodę jako właściwe źródło twórczości artystycznej. Atoli zbyt u-proszczone i raczej mylne byłoby mniemanie, że naturalizm w sztuce równa się niewolniczemu naśladowaniu przyrody.

Naturalizm w sztukach plastycznych.

W dziejach sztuki europejskiej naturalizm okazał się szczególnie korzystny dla malarstwa. Nie dochowały się do naszych czasów dzieła malarskie wielkich artystów greckich z epoki wojny pelo-poneskiej, ale — jak świadczą pisarze starożytni — doszli oni do wielkiej doskonałości w naturalistycznem odtwarzaniu przedmiotów. Słynne były zwła-winne grona Zeuksisa i zasłona był stale ściśle związany z nawrotami do naturalizmu. Przodownicze znaczenie malarstwa w kulturze europejskiej rozpoczyna w XIV w. G i o 11 o , który pierwszy zaczął rysować postaci ludzkie z natury. Giotto dopiero wskazał malarstwu nowe drogi, i dopiero od jego czasów malarstwo europejskie stało się sztuką samodzielną, jęło się własnych, niezależnych zadań twórczych. Najistotniejsze zaś zadanie malarstwa to przedewszystkiem zagadnienia wzrokowego poznawania świata, czyli wszystko to, co da się wyrazić w formach i kolorach (-»Malarstwo). Począwszy od Giotta, w rozwoju malarstwa europejskiego naturalizm miał istotnie znaczenie rozstrzygające. Wszystkie wielkie prądy czy szkoły malarstwa europejskiego mają naogół charakter naturali-styczny, objawiają wyraźne dążenia realistyczne. Odstępstwa od tej zasady są zazwyczaj ciekawemi, choćby nawet ge-njalnemi próbami, pozbawionemi jednak szerszego znaczenia kulturalnego, przynajmniej w zakresie „czystego" malarstwa, bo w malarstwie dekoraeyj-nem lub stosowanem rozstrzygają odmienne cele twórcze.

Ze stanowiska kulturalnego rozwoju ludzkości żadne inne malarstwo nie osiągnęło tego znaczenia, co malarstwTo europejskie o przeważającym w niem kierunku naturalistycznym. Antynatu-ralistyczne malarstwo abstrakcyjne czy imaginacyjne może być przedmiotem kultu lub zbytku, ale jego rola w ogólnej kulturze ludzkości nie rokuje rów-malarstwu naturalistycznemu po-

nas

28

szukaj w tomie piątym!

Świat i Życie. — III.

roz-

skiej nie wniosły dotąd do naszej kultury ogólnej istotnych ani przełomowych wartości. Tymczasem próby takie są tylko ciekawymi eksperymentami bez szerszego znaczenia. Natomiast ostatnim wielkim prądem malarskim, który już można ocenić ze stanowiska histo-ryczno-kulturalnego, był impresjonizm francuski (—> Impresjonizm), który wprowadził do sztuki bardzo silny, swoiście pojęty pierwiastek naturali-styczny.

Rozkwit naturalizmu w drugiej połowie XIX w.

Z impresjonizmem w malarstwie łączy się bezpośrednio naturalizm w literaturze. Oba te prądy powstały na wspólnem podłożu kulturalnem w drugiej połowie XIX wieku. Odtąd też przyjęło się i potocznie utarło, aby przez naturalizm rozumieć przede-wszystkiem określony kierunek literacki.

Podłoże przyrodnicze naturaUzmu.

Naturalizm w sztuce i literaturze drugiej połowy XIX w. zrodził się z nieco wcześniejszego rozkwitu nauk przyrodniczych i filozofji pozytywistycznej (—» Pozytyuńzm). W pierwszej połowie tego stulecia badania przyrodnicze wchodzą na nowe tory nauki doświadczalnej i nabierają ogromnie doniosłego znaczenia także w ogólnym rozwoju europejskiej świadomości kulturalnej. Nie wchodząc w bliższe szczegóły, dość wskazać na epokowe dzieła Darwina (-» Darwinizm), na ustalone niemi pra-biologiczne i ich wpływ na wszystkie dziedziny myśli ludzkiej. Przyrodnicze metody naukowego badania doświadczalnego stają się powszechnie obowiązujące, a naukowy pogląd na świat, najszerzej rozwinięty w filozofji A. Comte’a (1798—1857), wypierając zagadnienia nadprzyrodzone, metafizyczne, lub choćby tylko abstrakcyjne, dochodzi aż do samoubóstwienia wiedzy. Do swego systemu filozoficznego wprowadził też Comte nową naukę o społeczeństwie, czyli socjologję, opartą o wzór i metody biologji. Czem zaś dla nowożytnego krytycyzmu filozoficznego była Kartezjusza „Rozprawa o metodzie", tern dla wiedzy pozytywistycznej stał się „Wstęp do medycyny doświadczalnej" Claude Bernarda (1813 do 1878).

Powieść naturalistyczna.

Na tym ostatnim oparł się bezpośrednio Emil Zola (1840—1902), naczelny przedstawiciel i teoretyk naturalizmu francuskiego, w swej programowej rozprawie o „powieści eksperymentalnej “, wydanej w r. 1880. Od tej daty rozpoczyna się krótkotrwały, lecz brzemienny w następstwa okres właściwego naturalizmu w literaturze francuskiej, który rozszerzył się niebawem na inne literatury europejskie. Przesłanek doktryny naturalistycznej w literaturze doszukać się zresztą można znacznie wcześniej. Już bowiem Flaubert (1821 do 1880) w „Madame Bovary“, powieści, której rozgłos miał znaczenie strzygające dla utrwalenia się realizmu, przedstawił rzeczywistość ludzką z tą wiernością nieubłaganą, jaka będzie właściwa naturalistycznemu kultowi faktów. Warto też przypomnieć, iż Baudelaire (1821—1867) już'w roku 1848 widział w Balzaku (-> Balzak i powieść francuska XIX w.) „uczonego, obserwatora, naturalistę", a romantyk Wiktor Hugo (1802—1885) w przedmowie z r. 1859 do „Legendy wieków“ swoje zadanie poety i filozofa upatrywał w tern, aby „z faktów społecznych wydobywać to, co przyrodnik wydobywa z faktów zoologiczny ch". Narazie jednak były to jeno luźne napomknienia. Przełomowe znaczenie dla całego tego kierunku miała dopiero „Historja literatury angielskiej" Hipo-

,Therese Raąuin".

samo

lita Taine’a (1828—1893), wydana w r. 1864, jeszcze przed wspomnianem dziełem Bernarda. Uczeń Comte’a, Taine wprowadził pozytywizm do nauk historycznych. Taine jest twórcą słynnej teorji rasy, środowiska i epoki, które według niego kształtują w decydujący sposób psychikę każdego człowieka; obok tych czynników podkreślał Taine nadto t. zw\ faculte maitresse, czyli właściwość naczelną (cechę dominującą) indywidualności wybitnych. Teorje Taine’a zaważyły bardzo silnie na kształtowaniu się świadomości kulturalnej w dobie realizmu. On to stworzył właściwą formułę pozytywizmu w literaturze i rozpowszechnił ideologję Comte’a, nauczając, że psychologja jest tylko gałęzią fizjologji, że charakter znaczy to samo, co temperament, że środowisko organiczne wywiera wszechstronny wpływ na losy człowieka, że dzieje indywidualności, podobnie jak dzieje narodów, podlegają, najbezwzględniejszemu determinizmowi (-»In-determinizm). Poglądy Taine’a miały dla doktryny naturalistycznej w literaturze znaczenie zasadnicze, co przyznawał i Zola, właściwy inicjator naturalizmu, i Maupassant (1850—1893), największy artysta naturalistycznej powieści francuskiej. Zola, zanim ogłosił swą programową rozprawę, już w roku 1867 dał pierwszą swoją powieść naturalistyczną:

Na jej czele zamieścił słowa Taine’a ze wstępu do „Historji literatury angielskiej" : „Występek i cnota są tak wytworami, jak witrjol i cukier". W zdaniu tern, brutalnie zrywaj ącem z mieszczańską moralnością, mieścił się już w skrócie główny program literatury naturalistycznej.

Zgodnie z programem tym zadaniem literatury naturalistycznej było przede-wszystkiem poznawanie rzeczywistości ludzkiej w jej prawdzie biologicznej

i w związku z faktycznem środowiskiem społecznem. Według słynnego powiedzenia Zoli powieść ma być dokumentem życia, widzianego przez temperament artysty. Zdaniem Zoli aż do r. 1865 powieść była tylko sztuką, a wyobraźnia przeważała nad innemi zdolnościami powieściopisarza, który stanowczo zarzekał się jakiegokolwiek związku z nauką (mowa tu oczywiście o nauce przyrodniczej). Jedynie Balzak i Flaubert przeczuwali prawdę. Literatura powinna oprzeć się o przyrodnicze metody poznawcze. Pisarz obowiązany jest prowadzić bezpośrednie studja nad obranym do opracowania wycinkiem rzeczywistości, zbadać go najdokładniej na podstawie własnych obserwacyj i wiaro-godnych dokumentów, na podstawie zebranych faktów postawić tezę socjologiczną, sprawdzić ją i oświetlić przez kompozycję utworu. Tą drogą eksperyment powieściowy zyskuje charakter naukowy, gdyż pisarz na faktach socjologicznych przeprowadza to samo doświadczenie, co przyrodnik na faktach biologicznych. Ambicje doktryny natu-ralistycznej sięgały jednak jeszcze dalej. Mianowicie, oparłszy się o większą ilość eksperymentów, co właśnie było założeniem cyklu powieściowego Zoli o rodzinie Rougon-Macąuart, pisarz będzie mógł stanowić prawa ludzkie i społeczne, będzie oddziaływał na rzeczywistość, podtrzymywał zdrowotność społeczeństwa lub leczył jego choroby. Zbyteczne dowodzić, ile w tych przeświadczeniach doktrynera było naiwności, ale owa przesadnie entuzjastyczna wiara w skuteczność metody doświadczalnej i w przyszłość opartej o tę metodę literatury była objawem twórczej woli czynu. Wbrew tej optymistycznej ufności w postęp ludzkości i w możność świadomego ulepszania życia poglądy Zoli i innych naturalistów na ówczesną rzeczywistość społeczną były skrajnie

28*

pesymistyezne. Byli oni opanowani wręcz jakąś furją pesymizmu, co przejawiało się przedewszystkiem w podejmowaniu studjów nad ludźmi anormalnymi, niedorozwiniętymi lub patologicznie obciążonymi. Wprawdzie fizjologiczny punkt wyjścia dawał szersze pole doświadczalne w zjawiskach chorobliwych, pisarzom naturalistycznym chodziło tu wszakże i o to, aby poprzez świat zbrodni, występku czy zła sięgnąć głębiej w ogólne wady ustroju społecznego. Powieść naturalistyczna była bowiem powieścią społeczną, czyli jednostka występowała w niej zawsze jako wytwór środowiska. W imię zaś swych założeń naukowych, zrywając z wszel-kiemi przesądami i uprzedzeniami, te-orja naturalistyczna nie dopuszcza również do jakiejkolwiek tendencji. Swe cele reformatorskie dzieło literackie ma osiągnąć jedynie zapomocą wymowy faktów w ich związku przyczynowym. Aby wykorzenić zło czy uleczyć chorobę, należy zbadać ją wszelkiemi dostępnemi środkami i pokazać w całej jej nagiej prawdzie. Taką pobudką kierowany, naturalizm w literaturze doprowadził do znacznego wydoskonalenia środki poznawania i przedstawiania realnego świata zjawisk. Spostrzegawczość pisarza w stosunku do otaczającej go rzeczywistości znakomicie się spotęgowała, zaostrzyła i wysubtelniła. Jego naczelnem dążeniem stała się indywidualna bezpośredniość i bezwzględna szczerość wobec wszelkich objawów życia.

Dramat naturalistyczny.

Przedstawiciele literatury naturali-stycznej za najważniejsze swoje zadanie artystyczne uważali uchwycenie i przedstawienie ruchu i sił działających we współczesnej im rzeczywistości społecznej, a więc całej jej dynamiki. Budowa utworu była zatem z założenia wybitnie dramatyczna. I nie w powieści, lecz w dramacie okazał się naturalizm artystycznie najpłodniejszy i wydał najlepsze swe dzieła. Na rozwój europejskiego dramatu naturalistycznego najpoważniej oddziałał znakomity pisarz norweski Henryk Ibsen (1828 do 1906), który wT dojrzałym okresie swej twórczości podjął program naturali-styczny i w szeregu dramatów współczesnych („Podpory społeczeństwa", Dom Lalki", „Upiory", „Wróg ludu“, Dzika kaczka“), poprzez silnie zarysowane konflikty psychologiczne, śmiało sięgnął do dna drażliwych zagadnień społecznych. We Francji Henry Becąue (1837—1899), autor „Kru-ków“ i „Paryżanki'', w dalszym zaś ciągu paryski Theatre Librę Antoine’a (1887—1896), stanowią daty przełomowe w rozwoju sztuki dramatycznej i teatralnej. Podobne znaczenie w Niemczech miała berlińska Freie Biihne (1889—1894). Obie te „wolne sceny" wystawiały utwory pisarzy naturali-stycznyeh, najdokładniej odtwarzając złudzenie rzeczywistej prawdy życia sposobem inscenizacji i gry aktorskiej oraz rodzajem dekoracji. Do teatru polskiego konsekwentny naturalizm wprowadził Tadeusz Pawlikowski na scenie krakowskiej (1894—1899). W literaturze polskiej najwybitniejszym objawem właściwego naturalizmu była twórczość dramatyczna Gabrjeli Zapolskiej (1860—1921).

Losy naturalizmu europejskiego.

W latach ośmdziesiątych XIX stulecia naturalizm w literaturze, jego program w skrajnem sformułowaniu Zoli i śmiałość w odtwarzaniu rzeczywistości ludzkiej były przedmiotem gwałtownych ataków ze strony przeciwników, a w kołach zwolenników przedmiotem aż przesadnego entuzjazmu. Niebawem zapanowały nowe prądy, głoszące nawrót do praw duchowych. Istotne zdobycze naturalizmu: odświeżenie litera-

ne

K. Czachowski.

nych ?

mu-

nas na

tury pełnem poczuciem fizjologicznej cielesności, ustalenie twardej opoki realnej prawdy społecznej, jako niezłomnego faktu, który artysta musi przyjąć w swym obrazie życia, wreszcie uniezależnienie twórczości literackiej od szkodliwej dla artyzmu tendencji — stały się trwałym dorobkiem świadomości kulturalnej. Naturalizm zresztą nie był ostatecznie wyparty przez neoro-nantyzm, lecz w tym nowym prądzie irtystycznym nadal nurtował i nawet dobił własne koryta. W dobie zaś obec-lej można już mówić o nowej fali na-uralistycznego odrodzenia. Niejako )rogramowym następcą naturalizmu (tał się intelektualistyczny humanizm ) ideałach społecznych. Nowem ujściem rierunku naturalistycznego w jego uła-:wionej odmianie jest dziś t. zw. pomieść reportażowa, w której widzenie rzeczywistości bywa zazwyczaj jednostronne, oparte o czysto eksperymental-przedstawianie zagadnień społecznych w oderwaniu od prawdy życiowej w jej skomplikowanej całości. Zarazem jednak ogromne postępy w naukowych badaniach psychologicznych rozszerzają pierwotny program naturalistyczny o niedostępną przedtem dla objektyw-nego doświadczenia sferę zjawisk psychicznych. Gwałtowne przemiany obyczajowe i społeczne dają znowu pole dla reformatorskich roszczeń, które były piętą Achillesową właściwego naturalizmu w literaturze. Prostszy i mniej od naturalizmu ambitny realizm zdaje się wszakże rokować trwalsze wartości artystyczne, a otwiera dla świadomości kulturalnej człowieka rozleglej sze i wszechstronniejsze widoki poznawcze (por. art. Realizm).

Obszerniejsze wiadomości o naturalizmie w literaturze podają m. in. Zygmunt Szweykowski w przedmowie do wydania „Pism krytycznych wybranych" Antoniego Sygietyńskiego (1932) i K a z i-mierz Czachowski w I-ym tomie „Obrazu współczesnej literatury polskiej 1884—1933“ (1934).

NAUCZYCIEL. W Polsce pracuje w-szkołach powszechnych około 75.000 nauczycieli, w szkołach średnich ogólnokształcących i zakładach kształcenia nauczycieli szkół powszechnych — około 13.000, w szkołach zawodowych — około 6000, w szkołach wyższych około 1500. Jak stąd wudać, nauczycieli już teraz jest u nas bardzo dużo, a będzie jeszcze więcej, ilość szkół bowiem będzie musiała u nas wzrastać wraz z powiększaniem się ludności i podnoszeniem się poziomu kultury.

Nauczyciele bywają bardzo rozmaici. Nietylko bowiem uczą w różnych szkołach różnych przedmiotów, lecz czynią to w rozmaity sposób, są bowiem rozmaitemi indywidualnościami. Każdy nauczyciel ma w sobie coś odrębnego. Mimo to jest coś wspólnego wszystkim nauczycielom, przynajmniej takim, którzy są nauczycielami z powołania. To coś wspólnego wybitny nasz pedagog, Jan Władysław Dawid, nazwał „dmzą nauczycielstwa". Jakaż jest ta dusza? Po czem ją poznać w sobie i u in-Na te pytania postaramy się dać krótką odpowiedź.

Ludzie mogą różnić się między sobą cechami biologicznemi, jak kształt czaszki lub barwa oczu, psychiczne-m i, jak zasiąg uwagi, stopień inteligencji, i duchowemi. Ponieważ „dusza nauczycielstwa", naszem zdaniem, należy do sfery duchowej człowieka, przeto simy wyjaśnić, co rozumiemy przez życie duchowe człowieka i jakie życie duchowe charakteryzuje nauczyciela.

Życie duchowe to dziedzina celów ludzkich i wynikających z nich powinności. Cele, którym służymy, urabiają rozmaitego rodzaju ludzi. Kto się oddaje służbie Bożej, staje się człowiekiem religijnym. Ludzie poświęcający się badaniu prawdy stają się uczonymi. Artysta służy pięknu, społecznik — społeczeństwu. Szerokie rzesze mają na oku przedewszystkiem pożytek. Tu należą wszelkiego rodzaju technicy, przemysłowcy, kupcy i inni działacze, obsługujący życie gospodarcze.

Gdzie wśród tych ludzi umieścić nauczyciela? — Ma on coś wspólnego z uczonym i artystą. Podobnie bowiem, jak oni, ma jakiś głębszy stosunek do kultury duchowej. Interesuje się nią żywo, chłonie ją w siebie, przyswaja sobie głęboko. Ten głód kultury czyni z nauczyciela jej nosiciela, przenikniętego ożywiającemi ją ideałami, wrażliwego na jej arcydzieła.

A jednak stosunek nauczyciela do kultury jest inny niż uczonego lub artysty. Tamci tworzą nowe dzieła naukowe lub artystyczne i w tern się najpełniej wypowiadają. Nauczyciel nie musi być twórczy w tych dziedzinach, chyba* że jest nietylko nauczycielem, lecz również uczonym lub artystą. Takie połączenie obowiązuje nauczycieli szkół wyższych, nie obowiązuje natomiast nauczycieli szkół powszechnych i średnich. Nie znaczy to jednak, aby nauczyciel nie był twórczy. Prawdziwy nauczyciel jest twórczy, tylko twórczość jego rozwija się w innej dziedzinie. Polega ona na rozwiązywaniu trudności nasuwających się przy przelewaniu własnej kultury w innych ludzi i przytem w ten sposób, aby tym ludziom ułatwić ich rozwój duchowy.

Nauczyciela coś popycha, aby innym pomagać nietylko w dochodzeniu do wiedzy i zręczności, lecz również w dojrzewaniu do własnych celów i powinności, a więc w uduchowianiu się. Tę pobudkę do oddziaływania pedagogicznego J. Wł. Dawid nazwał miłością dusz ludzkich. I tak też jest istotnie. Nauczyciel żywo interesuje się kulturą, ale jeszcze żywiej interesuje się formującym się duchowo człowiekiem. Takim człowiekiem bywa i dorosły, z reguły jednak jest nim dziecko. Nauczyciel kocha dzieci i młodzież. Ma on dla nich coś z macierzyńskiego uczucia — tylko uspołecznionego. Podczas gdy matka często świata nie widzi poza s w o j e m dzieckiem, nauczyciel ma serce dla wszystkich dzieci, dla całej młodzieży. A dlaczego ? — Bo on w nich widzi przyszłość swojego narodu i państwa!

Nauczyciel zatem jest społecznikiem. Widzi on braki swojego społeczeństwa. Jego ciemnota, nędza, niezaradność ranią jego duszę. Jak Konrad z „Dziadów", chce on swój naród „dźwignąć, uszczęśliwić, chce nim cały świat zadziwić". Zamiast jednak szturmować do nieba o cud, któryby to sprawił, poświęca się cichej i wytrwałej pracy pedagogicznej. Poświęca się jej, bo wierzy w potęgę wychowania. Wierzy on w to, że przez wychowanie można nietylko ulepszyć poszczególnych wychowanków, lecz również odrodzić naród, uczynić państwo kwitną-cem i potężnem, przyczynić się do dobra całej ludzkości.

Nauczyciel zatem poza swoimi wychowankami widzi cały wielki świat społeczny i w tern znajduje kierunek swojej pracy. Jego miłość dusz ludzkich nie jest zaślepiona, lecz widząca. Sam on, jak już powiedziałem, jest społecznikiem, ale społecznikiem specjalnego rodzaju. Nie jest on z tych działaczy społecznych, co dążą do osiągania dla swego społeczeństwa doraźnych korzyści. Nauczyciel pracuje dla dalszej przyszłości. Cierpliwie, wytrwale rzuca on w dusze swoich wychowanków ziarna, które zezasem dopiero obfity plon wydadzą.

Nie jest on również z tych społeczników, którzy przemocą naginają lu-

dzi do swoich planów. Nauczyciel sza- no najdrobniejszych cząstek materji, jak nuje człowieka, szanuje go już w dziec- olbrzymich mgławic mknących gdzieś ku. Nie zmierza on też bynajmniej do w przestrzeń na krańcach wszechświata, urabiania wszystkich według jednego Dzięki nauce odczytujemy napisy, pozo-szablonu. Ceniąc odrębności osobnicze, stawione przed tysiącami lat przez za-nie niweluje on indywidualności, lecz ginione narody w dawno zapomnianych przeciwnie, z każdej z nich stara się językach, i z napisów tych odtwarzamy wydobyć, co w niej jest najlepszego, dzieje tych narodów. Na szczytach ab-dla każdej usiłuje stworzyć najlepsze strakcji nauka odsłania nam oszołamia-warunki rozwoju.    jące prawa liczb pozaskończonych, w za-

nam

Nauka a sztuka.

Istnieje zasadnicza różnica między nauką a sztuką. Arcydzieła piękna, jak dziewiąta symfonja Beethovena czy żałobny Chopina, jak „Faust“ Goethego czy „Pan Tadeusz“ Mickie-.    , . . wieża, nie tworzą razem jednolitej ca-

śnie, zwłaszcza u młodzieży męskiej. łogci artystyCznej. Każde arcydzieło Wrodzone zadatki rozwijają się często gztuki jest całością samo dla siebie i nie dopiero pod wpływem odpowiedniego ma logicznego związku z innem arcydzie-wykształcenia i praktyki pedagogicznej. łem. °Teorje wieikich uczonych z zakre-Trafną ocenę samego siebie może ułatwić wymieniona poniżej literatura.

B. Nawroczyński. z

Taka jest dusza nauczycielstwa. Naj- stosowaniu praktycznem staje się żród-doskonalszemi jej wcieleniami byli: łem cudownych wynalazków i daje w starożytności — Sokrates, w czasach broń do ręki w walce z chorobami nowożytnych — Henryk Pestalozzi. i śmiercią. Warto życie całe poświęcić Z Polaków największym nauczycielem nauce, jeśli kto ma warunki, by twór-był Stanisław Konarski. On to przecież czym być na jej polu. w czasach największego upadku oświa- Chcąc się poświęcić prac> naukowej, ty i obyczajów rozpoczął wielkie dzieło trzeba mieć jednak jasny obiaz tego, moralnego odrodzenia narodu. On przy- czem jest nauka, i wiedzieć zarazem, ja-gotował w sercach i umysłach pokoleń, kich uzdolnień i przygotowań wymaga na które oddziaływał, grunt dla Korni- twórczość naukowa, sji Edukacji Narodowej i konstytucji 3-go maja. Jego też postać powinna być wzorem dla polskich nauczycieli.

marsz

Kto chce zostać nauczycielem, powinien się przedewszystkiem zastanowić, czy ma do tego powołanie. Niezawsze — coprawda — objawia się ono dość wcze-

su

coraz

mechaniki nieba, np. teorje Kopernika, Newtona, Einsteina, odtwarzają dokładniejszem przybliżeniem Literatura: J. Wł. Dawid: O duszy prawa rachów    niebieskiclr i każda

nauczycielstwa, Warszawa 1927. St. Do- późniejsza teorja korzysta ze zdobyczy browolski:    Nauczyciel jako główny teorji wcześniejszej. Nauka w pizeciw-

stawia.

czynnik rozwoju szkolnictwa powszechnego, stawieniu do sztuki jest dziełem zbioro-Warszawa-Lwów 1922. T. Łopuszań- weg₀ wysiłku ludzkości i tworzy jedną ski: O zawodzie nauczyciela, Bibljoteka wielką całość, fakt ten zaś jest uwarun-Eugeniczna, Warszawa. B. Nawroezyń- kowany zadaniem, które nauka sobie ski: O zawodzie nauczyciela, tamże, 1929.

NAUKA. Nauka jest to najwspanialszy objaw potęgi umysłu ludzkiego. Dzięki nauce poznajemy budowę zarów-

Zadanie nauki.

Zadaniem nauki jest poznać i zrozumieć otaczający nas wszechświat i naszą

własną w nim rolę. Chcemy zdobyć prawdę o wszechświecie i o człowieku. Wierzymy, że prawda ta jest jedna i że idealny obraz naukowy świata, do którego bezustannie dążymy, a którego zapewne nigdy nie osiągniemy, jest jakiś jeden, taki a nie inny. Jednoznacznie określone zadanie nauki sprawia, że nauka jest po wszystkie czasy jedna, powszechna i międzynarodowa, wzniesiona ponad chwilowe prądy społeczne, polityczne i artystyczne. Doświadczenie wiekowe okazało, że zadanie swoje nauka może spełnić skutecznie tylko pod tym warunkiem, iż postępować będzie pewną ściśle określoną drogą, którą nazywamy metodą naukową.

Metoda naukowa.

Myślenie naukowe różni się od nienaukowego tern, że postępuje zgodnie z powszechnie przyjętą i coraz doskonalącą się metodą naukową. Metoda ta krępuje twórców naukowych w sposób daleko silniejszy, niż prawidła estetyczne artystów. Kto chce być twórczym na polu nauki, musi przyswoić sobie metodę naukową. Wyróżniamy dwie odmiany metody naukowej, co pozostaje w związku z tern, że nauka, aczkolwiek jedna, rozpada się na dwa wielkie działy, zależnie od tego, czy prawdy, które wykrywa, płyną z rozumu, czy też z doświadczenia.

Prawdy rozumowe i doświadczalne.

Przykład wyjaśni nam najlepiej różnicę między temi dwoma rodzajami prawd. Kto utrzymuje, że „teraz na Hali Gąsienicowej pada śnieg", ten może przekonać się o prawdziwości tego zdania tylko w ten sposób, że pójdzie na Halę Gąsienicową i zobaczy spadający tam śnieg. Kto twierdzi natomiast, że „teraz na Hali Gąsienicowej albo pada śnieg, albo nie pada śnieg", ten nie potrzebuje wcale iść na Halę Gąsienicową, by przekonać się o prawdziwości tego zdania; każdy wie jnż zgóry, że zdanie to musi być prawdziwe, bo przecież zawsze musi być jedno z dwojga, że albo pada śnieg, albo nie pada. Nie warto nawet palcem ruszyć, a cóż dopiero daleką drogę odbyć, by przekonać się o tej prawdzie. Ta druga prawda płynie z rozumu i jest szczegółowym przypadkiem prawa logicznego, zwanego zasadą wyłączonego środka. Prawda pierwsza płynie z doświadczenia.

Nauki aprioryczne.

Nauki wykrywające prawdy płynące z rozumu nazywają się apriorycznemi (łac. a priori znaczy „zgóry", „przed doświadczeniem"). Należą tu logika i matematyka. Nauki te posługują się metodą rozumowania dedukcyjnego, której najdoskonalszym wyrazem jest tak zwana metoda aksj ornatyczna. Polega ona na tem, że za punkt wyjścia przyjmuje się pewne zdania oczywiste bez dowodu; są to właśnie aksjomaty i z aksjomatów tych przy pomocy ściśle określonych reguł wnioskowania wyprowadza się twierdzenia. W dziedzinie nauk apriorycznych te tylko zdania należy uważać za naukowe, które można wywieść w prawidłowy sposób z aksjomatów, uznanych za prawdziwe. Oto przykład takiego wywodu.

Metoda aksjomatyczna, wyjaśniona na przykładzie.

Przyjmijmy następujące dwa aksjomaty arytmetyczne:

1.    Każda liczba a równa się sobie.

2.    Jeśli jakaś liczba c równa się dwom innym a i b, to te dwie inne liczby równe są między sobą.

Zapiszmy sobie teraz dokładniej te dwa aksjomaty w następujący sposób:

1.    (a = a).

2.    Jeśli (c = a), to jeśli (c = ó), także (ó = a).

zawsze

ma

my

Z tych dwóch aksjomatów możemy wywieść twierdzenie:

3.    Jeśli (a=&), to (b = a).

Ponieważ aksjomat dragi ważny jest

dla jakichkolwiek liczb, przeto ważny jest i wtedy, gdy za c podstawimy, czyli napiszemy a. Otrzymamy zdanie:

4.    Jeśli (a = a), to jeśli (a—b), także (b — a).

Zdanie, które otrzymaliśmy, jest prawdziwym okresem warunkowym, bo wyprowadziliśmy je z aksjomatu drugiego. Ale i poprzednik tego okresu warunkowego, to jest (a<=a), jest prawdziwy, bo to jest nasz pierwszy aksjomat. Przeto musi być prawdziwy i następnik tego okresu warunkowego, czyli twierdzenie:

Jeśli (a=b), to (b<= a), twierdzenie to mieliśmy właśnie wywieść.

Stosowaliśmy w tym wywodzie dwie reguły wnioskowania: regułę podstawiania, podstawiając za c literę a, i tak zwaną regułę odrywania, która orzeka, że jeśli jest prawdziwy okres warunkowy oraz jego poprzednik, to prawdziwy jest i jego następnik.

Budowa nauk apriorycznych.

Kto wmyśli się w ten wywód, ten pojmie istotę dowodu matematycznego i zrozumie budowę nauk apriorycznych. Cała logika i matematyka, należycie zbudowana, składa się z twierdzeń, wyprowadzonych z aksjomatów zapomocą reguł wnioskowania, bądź takich, jakie poznaliśmy wyżej, bądź niektórych innych. Niezawsze wywód jest tak prosty, jak w naszym przykładzie, ale przejście od jednego ogniwa wywodu do drugiego można zawsze oprzeć o jakąś prostą i oczywistą regułę wnioskowania.

Nauki empiryczne.

Nauki, których punktem wyjścia są prawdy płynące z doświadczenia, nazywają się empirycznemi (greckie empei-ria znaczy „doświadczenie"). Zdania stwierdzające fakty doświadczenia nie są nigdy ogólne, tak jak aksjomaty nauk apriorycznych, lecz są zawsze jednostkowe, np. „teraz i tutaj pada śnieg", „w tym pokoju znajdują się dwa okna". Zdania takie nie mają wielkiej siły dedukcyjnej, to znaczy, niewiele' zdań, zwłaszcza twierdzących, można z nich wywieść drogą wnioskowania. Dlatego nauki empiryczne — a należą do nich wszystkie nauki o przyrodzie — muszą posługiwać się inną metodą niż aprioryczne. By uchwycić tę metodę oraz zrozumieć budowę nauk przyrodniczych, trzeba zdać sobie sprawę z różnicy, jaka zachodzi między faktem a prawem przyrody.

Fakt a prawo.

Trzeba pamiętać, że każdy fakt, który stwierdzamy w doświadczeniu, jest czemś jednostkowem. Zdanie, że woda składa się z wodoru i tlenu, nie jest odtworzeniem faktu, bo zdanie to dotyczy wszelkiej cząstki wody, gdziekolwiek i kiedykolwiek taka cząstka istnieje. Faktem może być tylko to, że ta oto kropla wody, którą teraz badam, składa się z wodoru i tlenu. Tylko takie zdania oparte są bezpośrednio na doświadczeniu zmysłowem. Nauka o przyrodzie nie jest jednak jedynie zbiorem takich zdań o faktach. Faktów jest nieskończenie wiele, nie możemy ani nawet nie chcemy poznać ich wszystkich, pragniemy .natomiast zorjentować się w ich chaosie, zrozumieć ich związek z faktami innemi i przewidzieć fakty, które po nich nastąpią. W tym celu tworzymy zdania ogólne, które skupiają w sobie nieograniczoną ilosc zdań jednostkowych, i uogólnienia te nazywamy prawami przyrody. Wszystkie te prawa przyrody są jednak tylko hipotezami, to jest przypuszczeniami, gdyż nie

żadnej drogi, by z całą pewnością

udowodnić ich prawdziwość. Metoda, te kule w następujących po sobie rów-która prowadzi od faktów do praw, na- nych odstępach czasu, zakładając słu-zywa się zwykle metodą indukcyjną sznie, że prawo toczenia się ciał po rów-i jest podstawową metodą nauk przy- ni pochyłej nie różni się od prawa spadania ciał. W ten sposób porównał wrnio-ski wyprowadzone ze swego przypuszczenia z faktami doświadczenia i przekonał się, że fakty potwierdziły przypuszczenie.

rodniczych.

Metoda indukcyjna, wyjaśniona na przykładzie.

Oddawna wiedziano, że ciała ciężkie, niezawieszone ani podparte, spadają na ziemię. Galileusz spostrzegł, że z im większej wysokości ciało ciężkie spada, tem prędzej spada. Chciał zbadać, od za punkt wyjścm aksjomaty, a więc ja-czego zależy wrzrost tej prędkości. Przy- kieś zdania ogólne, jako przesłanki jął najpierw na próbę, że prędkość spa- i z nich wyprowadząmy twierdzenia dania ciała ciężkiego wzrasta propor- drogą wnioskowania dedukcyjnego, cjonalnie do drogi, którą już ciało prze- W naukach przyrodniczych bierzemy było. Z przypuszczenia tego starał się za punkt wyścia zdania jednostkowe

o faktach, z takich zdań atoli drogą

Budowa nauk przyrodniczych.

W naukach apriorycznych bierzemy

postąpił Galileusz, przyjmując przypu-

Niepewność teoryj przyrodniczych.

Warto zauważyć, że metoda indukcyj-

wysnuć pewne wnioski, lecz wnioski te wydały mu się niedorzecznemi. Przyjął wnioskowania nie możemy wyprowadzić tedy drugie przypuszczenie, mianowicie, zdań ogólnych. Traktujemy więc te zdążę prędkość spadania wzrasta proporcjo- nia nie jako przesłanki, lecz jako wrnio-nalnie do czasu spadania. Przypuszczę- ski, do których dobieramy przypuszczalnie to chciał sprawdzić na faktach. Nie ne przesłanki w postaci zdań ogólnych, mógł jednak mierzyć bezpośrednio pręd- i badamy następnie, czy zdania jed-kości spadania. Przeto z przypuszczenia nostkowe, wyprowadzone dedukcyjnie swego wywiódł naprzód drogą wniosko- z tych przypuszczalnych przesłanek, wania inne przypuszczalne prawo, doty- zgodne są z faktami doświadczenia. Tak czące związku między drogą a czasem spadania. Okazało się, że o ile ciało cięż- szczalnie jakieś prawo spadania ciał, kie spada z prędkością wzrastającą pro- z którego wyprowadził wnioski i spraw-porcjonalnie do czasu spadania, to dro- dził je na faktach. Tak postępują gi, jakie to ciało przebywa w następu- wszystkie nauki przyrodnicze, tworząc jących po sobie równych odstępach cza- prawa przyrody i teorje naukowe. Kto su, muszą się mieć do siebie tak, jak wmyśli się w tę metodę, ten zrozumie liczby nieparzyste, a więc jak 1 do 3, budowę nauk przyrodniczych, do 5 i t. d. To znaczy, że droga przebyta w drugiej jednostce czasu musi być 3 razy większa od drogi przebytej w pierwszej jednostce czasu, droga przebyta na nie daje nam nigdy pewności. W nau-w trzeciej jednostce czasu musi być już kach matematycznych, o ile uznamy 5 razy większa od drogi przebytej aksjomaty za prawdziwe, musimy uznać w pierwszej jednostce czasu i t. d. Wnio- za prawdziwe i wszystkie twierdzenia sek ten mógł już jakoś porównać z fak- wywiedzione z aksjomatów. W naukach tami. Kazał mianowicie kulom ołowianym przyrodniczych pewne są tylko zdania toczyć się w pochyło ustawionych rynien- jednostkowe o faktach. Prawa przyrody kach i mierzył drogi przebywane przez oraz teorje przyrodnicze nie opierają

się jednak na tych zdaniach jednostkowych jako na swych przesłankach logicznych. Z tego, że ta oto kropla wody składa się z wodoru i tlenu, nie wynika bynajmniej, iż każda kropla wody składa się z wodoru i tlenu. Można tylko wnioskować naodwrót: o ile założymy, że każda kropla wody składa się z wodoru i tlenu, to to samo musi dotyczyć i badanej właśnie kropli wody. Ale skąd wiemy, że każda kropla wody tak się zachowuje? Nie możemy przecież każdej kropli zbadać. I stąd bierze się wieczna niepewność teoryj przyrodniczych. Wyniki matematyki oraz logiki, raz należycie ustalone, prawdziwe są na wieki, a teorje przyrodnicze, najlepiej nawet uzasadnione i sprawdzone na faktach, ciągle się zmieniają i udoskonalają, zależnie od poznania przez nas nowych faktów doświadczalnych, zmuszających nas do zmiany lub przynajmniej do ostrożniejszego sformułowania przyjętych dotychczas teoryj. Należy bowiem pamiętać, że teorja przyrodnicza upada, jeśli wniosek z niej wyprowadzony jest niezgodny z doświadczeniem.

Nauki humanistyczne.

Do nauk empirycznych należą także nauki o wytworach życia duchowego człowieka. Są to nauki humanistyczne, jak językoznawstwo, historja polityczna i gospodarcza, historja literatury i sztuki, nauki społeczne, i t. p. Metody tych nauk nie są dotychczas tak dokładnie opracowane, jak metody nauk matematycznych lub przyrodniczych. W naukach tych chodzi często nietyle o poznanie praw, ile raczej o poznanie faktów wartościowych, które nie są nam dąne bezpośrednio w doświadczeniu. Historja zwłaszcza ma być rekonstrukcją przeszłości, a więc odtworzeniem faktów, które minęły bezpowrotnie, a tylko ślady jakieś pozostawiły za sobą. Widzimy napis wyryty na skale, ale nie widzimy człowieka, co rył ten napis, i nie wiemy, co sobie przytem myślał, i nie wiemy także, czy opis zdarzeń, które chciał uwiecznić na skale, jest zgodny z faktami. I tutaj zatem musimy wnioskować, i to wedle tej samej metody, co w naukach przyrodniczych. Przypuszczamy mianowicie, że w przeszłości musiały się dziać jakieś określone fakty, o ile na mocy tych przypuszczeń potrafimy wyjaśnić, opierając się przytem na prawach przyrodniczych, psychologicznych i innych, dlaczego dzisiaj spostrzegamy takie a nie inne fakty. Przyjmujemy np., że żył w starożytności potężny naród Persów, gdyż inaczej trudnoby nam było wytłumaczyć sobie istnienie pomników, posągów, napisów i opowiadań, które przetrwały do dnia dzisiejszego.

Co robić,

by zostać pracownikiem naukowym.

Przemierzyliśmy w najogólniejszym zarysie obszar nauki i zaznajomiliśmy się z istotą metody naukowej. Zastanówmy się teraz na chwilkę, jakie trzeba w sobie wykształcić zdolności, by pracować skutecznie na polu nauki, zwłaszcza empirycznej. Kto pragnie być twórczym w tej dziedzinie nauki, winien pracę nad sobą podjąć w trzech kierunkach: niech kształci zmysły i pamięć, ucząc się fakty spostrzegać i obserwować, bo fakty są punktem wyjścia i sprawdzianem teorji; niech kształci uczucie, bo na tle bogatego życia wewnętrznego zrodzi się najprędzej myśl nowa a płodna, która fakty powiąże w prawa; niech kształci rozum, bo z twórczych swych pomysłów musi wysnuć wnioski drogą rozumowania i zestawić je z faktami. Twórca naukowy niech będzie pełnym człowiekiem. Kształcąc się zaś w ten sposób, niech i o jednej jeszcze nie zapomni rzeczy: żadna myśl twórcza, nawet najgenjalniejsza, nie

ma wartości naukowej, dopóki nie zo- nazwy jak Górka Biskupia, Piaski pod stanie ujęta w słowa i nie stanie się Lublinem czy pod Krakowem i t. p. Na-w ten sposób dostępna ludzkości. Niech zwiska Kogut, Kozioł, Krupa czy Żelazny więc każdy przyszły twórca naukowy nie mogą wprawdzie mylić —*• jasne jest, uczy się swe myśli wyrażać w słowach; kiedy są nazwiskami — (prędzej już niech dba o swój język i stara się pisać Węglarz czy Krawiec), ale nastręczając nietylko prosto i jasno, z nieubłaganą powód do utożsamiania i nieraz idące-ścisłością logiczną, ale zajmująco i pięk- go za tem wyśmiewania, mogą być nie-nie. Tylko piękne dzieła przetrwają wygodne. Posiadacze takich nazwisk wieki i wpływ swój wywrą na coraz w nowszych czasach dążą więc do ich

dalsze pokolenia.

zmiany, choćby gramatycznej, najczę-Odrodzona Polska ma wszelkie warun- ściej przez dodanie -ski, skąd coraz licz-ki, by na polu nauki zrównać się z naj- niejsi Węglarscy, Kozłowscy. Ale gdy pierwszemi narodami świata. Jest tak dziś ideałem niejako jest, by zwłaszcza dużo sił w narodzie, tylu zdolnych lu- nazwisko nic nie znaczyło, było tylko dzi. Możemy wybić się na czoło nową nazwiskiem, to genetycznie sprawa przed-myślą twórczą, ale tylko wtedy, gdy stawia się wręcz odwrotnie: przy myśl ta będzie oparta na dokładnej zna- s wojem powstawaniu każda jomości tego, co inni już przed nami nazwa miejscowa i każde na-zrobili, i gdy będzie jak najściślej uza- zwisko musiało mieć wyraź-sadniona rozumowo i doświadczalnie, ne znaczenie.

Z romantycznym zapałem twórzmy nowe idee naukowe, ale z trzeźwym uporem stwierdzajmy swe idee klasycznemi metodami.

Najpierwotniejsze nazwy i nazwiska.

Por. J. Łukasiewicz: O nauce. Bi-błjoteczka Filozoficzna 5, Lwów 1934.

Podobnie już z r. 1136 znamy nazwi-

Najprostsze przykłady nazw osad ludz-J. Łukasiewicz. kich — to Góra., Brzegi, Błonie, Borek, Struga, Kamień, Sól, Dąb czy Dęby, nieraz złożone, jak Czerwony Bór, Białystok, Dębogóra, Krasno- czy Ostro-NAZWY I NAZWISKA. Tak nazwy łęka, jeszcze częściej rozwinięte, jak miejscowe jak i ludzkie nazwiska naj- Pod- czy Za-górze, Zalesie, Dąbie czy częściej dzieli się na coś znaczące i nic Dębno, Piaseczno, rzadziej bez przyrost-nieznaczące, przyczem w pośrodku zo- ka, jak Podgór, Zalas. staną takie, co mają znaczenie niejasne.

Motywem tego podziału są względy ska: Byczek, Czyż, Jeż, Kobyłka, Biało-praktyczne, ale łączą się z nim też pew- wąs, Gęba, Żyłka, Pępik, Goły, czyli ne inne cechy istotne, mianowicie czę- przezwiska od jakiejś właściwości czy stość nazw miejscowości, jak Górka, Pia- podobieństwa. Także i dziś każda chyba ski, Wielka Wieś, Józefów..., gdy takie nazwa zwierzęcia może być ludzkiem jak Inowrocław, Kościerzyna, Jasło..., nazwiskiem, na pewno zaś każda nazwa występujące bardzo rzadko, dziś nic ptaka: Sroka, Wrona, Gawron, Orzeł, prócz tych właśnie miejscowości nie Zięba, Dudek..., dalej nazwy roślin: Śli-oznaczają. Wskutek tego powiedzenie: wa, Jaworek..., narzędzi: Świder, Łopa-rodem z Jasła jest jasne, gdy rodem ta, Pytel..., potraw: Polewka, Rosół, Żu-z Wielkiej Wsi może nawet nasunąć myśl rek, Mleczko, Piwko, Kluzek (= kluska), o jakiejś wielkiej wsi, a w każdym razie Krupa, słowem, nazwiskiem może się wymaga dodatku, o której z licznych stać nazwa każdego przedmiotu i każdej w Polsce Wielkich Wsi jest mowa; stąd właściwości. I tu bardzo często mamy

nazwy rozwinięte, tylko trochę inaczej niż przy oznaczaniu miejscowości, najczęściej mianowicie przez zdrobnienie: obok Brzozy mamy Brzózkę, obok Bulki Chlebka, obok Pieroga Pierożka, bodaj nawet częściej te drugie. A co do przymiotników, to ich rozwijanie wydaje się znamienną cechą polskiego nazwotwór-stwa: gdy po niemiecku i czesku roi się od niezmienionych przymiotników w rodzaju Schwarz, Lang, Klein, Ćerny, Mały, Suchy..., to po polsku normalni są Czarnek, Bielak, Długosz, Małek, Suchoń i t. p.; częściej zostaje bez zmiany przymiotnik pochodny, jak Żelazny, Owsiany, Bukowy.

Tendencja do odróżniania nazwiska od przedmiotu nie jest dopiero dzisiejsza. Już w przedrozbiorowej Polsce pisał się pan Koziełł przez dwa ł, za czam szła odmiana Koziełła, nie Kozła, szlachta Czajkowie przerobili się na Czajkowskich, i t. p. Dziś pan Groscheck będzie konserwował niemiecką ortografję, byle nie być groszkiem, a masowo, choć wcale niewszyscy, Dudkowie i Gołębiowie obrażają się o taką właśnie odmianę, chcąc być Dudekami i Gołąbami. Mylne byłoby mniemanie, że wyłączną rolę gra tu snobizm lub obawa śmieszności; nie, działa też naturalny w ściśle zorganizo-wanem społeczeństwie pedantyzm, czasem też obawa nieporozumień, pojmowana przesadnie, bo jakoś nie zachodzi ona przy starych tradycyjnych nazwiskach w rodzaju Pieniążka (nie Pienią-żeka), jak nie obawiali się śmieszności dawni litewscy magnaci Pacowie, choć pac to tam był „szczur“, ani jeszcze dziś uważający się za dobrą szlachtę Źabowie. W każdym razie przeróbka Kozła na Kozłowskiego lub Kozielskiego jest językowo w porządku, natomiast odmiana Kozioła lub Róg a (do mianownika Róg) każdego Polaka musi razić.

Ale nietylko przez świadomą działalność zmniejsza się ilość pierwotnych, wprost coś znaczących nazw i nazwisk. Dzieje się to też przez zanik pewnych wyrazów w znaczeniu pospolitem i z powodu zachodzących w języku zmian gramatycznych.

Przecie dziś już wiele osób nie rozumie, że Ostrów to „wyspa“, nie słyszało, że istnieje drzewo brzost, od którego nazwy Brześć i Brzostek-, Stoczek regjo-nalnie tylko oznacza źródło, a że Gózd (ten sam wyraz, co g(w)óźdź) to po-prostu „laś“, tego już nie wie z szerokiego ogółu nikt. Ruska czeremcha tak wyparła polską trzemchę, że poza Wielkopolską nie rozumie się pierwotnego znaczenia Trzemeszna-, kto nie wie, że „ja-rzębina“ zwie się w górach skorus(z)a, dla tego martwy będzie tatrzański Sko-ruszniak. Są wreszcie wyrazy zachowane tylko w nazwach miejscowych, np. w Słotwinie czy ruskiej Sołotwinie, co dawniej oznaczało moczar albo solankę, słone źródło; a któż odgadnie pierwotną istotę Śremu czy krakowskich Kawiorów (oczywiście nie od tureckiego kawioru), skoro nawet lingwiści nie godzą się co do ich pierwotnego znaczenia? Na pewno więc wiele niejasnych dziś nazw miejscowych niegdyś oznaczało tych miejsc topografję, naturę gruntu czy roślinności.

Czasem do zatarcia znaczenia wystarczy sama zmiana gramatyczna. Kto nie zna gramatyki słowiańskiej, ten nie wpadnie na myśl, że karpacka Jeleśnia pochodzi od olchy (po literacku byłaby Olesznią). Często wystarczyłoby nawet spokojne przyjrzenie się polskiemu mate-rjałowi, ale przeszkadza fantazja: tak np. pomorskie Belno wyprowadzał jego zamiłowany w starosłowiańskiej mitologj i właściciel od Belboga (t. j. — jak sądził — Białego Boga), chociaż przyległe Be-dlenko nawet niezawodowca powinno było pouczyć, że dawniej brzmiało to Bedlno (podobnie Siedlce wymawiamy zwykle jako Sielce), czyli że było to

szukaj w tomie piątyvi!

żej.

miejsce obfitujące w bedłki (bedłka — synonim grzyba). Przymiotnik leszczyński każdego pouczy, że Leszno zwało się pierwotnie Leszczno (por. leszcz-yna); przymiotnik miedźwieński już tylko lingwistę, że śląska wieś Miedźna — zwykle nazywana Miedzną, jakby od miedzy — pochodzi od miodu (niedźwiedź, dawniej miedźw-jedź, toby był w dzisiejszej polszezyźnie miodojad), czyli że to prawie ta sama nazwa, którą mamy w' ruskiej Medyni „miodnej".

Że to samo ma wagę i przy imionach własnych, dowodzi Zdeb, czyli poprostu żbik (żbik pochodzi od zdbik, pierwotnego zdrobnienia do zdeb z dopełniaczem zdba) ; Król to częściej królik (por. częste nazwisko Zając) niż rex, a Kiędra to tylko głoskowa odmianka kiernoza. Kotarba nie znaczy dziś nic, ale pierwotnie to głoskowa oboczność ko-cierby, kocierbki, małopolskiej nazwy na wspomnianą wyżej czeremchę. I t. d. bez końca.

Staropolskie imiona.

Obok tych nazw i przezwisk, nadawanych głównie dorosłym lub dorastającym, istniały jednak od bardzo dawna — możnaby powiedzieć — nazwy-imiona, nadawane wkrótce po urodzeniu, nieoznaczające więc cechy dziecka, ale zawierające, niejako magicznie, dla młodego człowieka życzenie, wróżbę na dalsze życie; są to więc imiona religijne. Nie wszystkie można dziś rozumieć dosłownie, najłatwiej może rzadkie „rodzinne", jak Bratumił, Ciecierad „ciotcerad", no i Bogumił, dalej Dzi(e)rżykraj, Sędzimir „sądzący pokój", Mściwuj, także Dobrosław, Święto-słauj „mający mieć dobrą, świętą sławę" (por. staropolskie imię Białowąs „mający białe wąsy", jak i pospolite białogłowa, nie „biała głowa", ale „mająca białą głowę"'). Inne albo były jasne w staropolszczyźnie, np. Bolesław,

Więcław (oba: „mający większą sławę"'), albo już wtedy zrozumiałe tylko ogólnie: skoro np. nietylko rdzeń woj-, ale też bor- i rać- oznaczały walkę, to imiona Racibor, Borzywoj i jego formalna odwrotność Wojbor były na-wskróś „wojenne" ; spokojny charakter miały: Chociemir „chcący pokoju", Domarad, Gościrad, religijny: Chwalibóg, Boguchwał... i t. p. Takie złożone imiona są bardzo starożytne, sięgają epoki praindoeuropejskiej, por. np. greckiego Peryklesci (peri-kles— „dokoła słynący") lub niemieckiego Fryderyka Rudobrodego (Fried-rich „książę pokoju", Rot-bart „mający rudą brodę"'). — Na codzień były one skracane, jak dziś, a więc Sławek równie dobrze ze Sławomira, jak i z Mirosława, Stańko i Stach ze Stanisława, dalej B olech, Miłosz z Miłosława, Fełka ze Świętopełka i t. p. Ale były też imiona niezłożone, z których najciekawsze imiesłowowe, jak Czekan „oczekiwany", Kochan, Poznan.

Z tych licznych imion pozostało w użyciu niewiele, jak Bolesław, Czesław, Stanisław, Kazimierz, Włodzimierz, nieraz w postaci przekręconej, jak Mieczysław (z niejasnego Mieszka), Lesław i Leszek (zamiast pierwotnego Lestka „przemyślnego"), Zbigniew (zamiast Zbygniewa, por. zdrobniałego Zbyszka), sczechizo-wane Wacław zamiast Więcław, Władysław zam. Włodzisław. Niektóre z tych przekręceń są stare, np. Ziemowit czy Sernico zam. Siemowit (siemja to po słowiańsku „rodzina", wit mamy w Wi-tosławie). Nieliczne pozostały jako nazwiska, np. Bouffał (z Bogufał, Boguchwał), Sędzimir, najwięcej zachowało się w nazwach miejscowych, o czem ni-

Wyparte zaś zostały przez imiona chrześcijańskie, pochodzenia najczęściej greckiego, jak Andrzej, Stefan (polszczeni na Jędrzeja, Szczepana), łacińskiego, jak Ignacy lub Sylwester (tłu-

maczeni na Żegotę, od żegę „palę¹", sam stosunek zachodził między nazwa-i Lasotę), niemieckiego, jak Henryk mi ludzi wykonujących pewne zajęcia (polszczony na Jędrzycha). Jak widzimy, polszczenia te niedługo trwały, tak że większość naszych imion brzmi obco, a przez to i nic dla nas nie znaczy.

(jako poddani) a miejscem ich zamieszkania: dawniej byli to skotnicy „pasterze bydła", sokolnicy, świątnicy „obsługujący świątynię", gdy formy na -ki oznaczały zamieszkałą przez nich wieś, potem i ich samych zaczęto nazywać: Skotniki, Sokolniki, Łagiewniki (od wyrobu drewnianych naczyń) ; tak samo wreszcie dzisiejsze Kuchary, Konary, Psary to dawniejsi kucharze, koniarze, psiarze; to nazwy wsi służebnych. Na Mazowszu szczególnie częste są nazwy wsi, będące pierwotnie przezwiskami ludzi, np. Czaple, Sokoły, Windyki, Brodacze, Burkaty, Kobylaki, Romany.

Najbardziej zrozumiałe są i dla nas nazwy dzierżawcze na -ów, -owa, w Wielkopolsce szczególnie częste na -owo, tak że nawet Kraków brzmi czasem u tamtejszego prostaczka Krokowo. Był to oczywiście gród Kraka, jak Kochanów dwór Kochana, Rozwadów jakiegoś Rozwada, Sochaczew (bo może być też -ew, -ewa, -ewo) jakiegoś Sochocza-, podobnie Nawojowa to jakiegoś Nawoja wieś (jest i Nawojowa Góra), jak Częstochowa wieś Częstocha i t. p. Nie trzeba tylko być manjakiem i sądzić, że tak się tłumaczy każde -ów, owa, np. w Ostrowie, dzielącym się O-strów „opłynięty", lub w Surowej, równoznacznej z przymiotnikiem surowa. Zato według wszelkiego prawdopodobieństwa tu należy Warszawa, brzmiąca dawniej Warszowa (łac. Varsovia) lub W ar szew a, a więc „posiadłość Warsza“. Trochę mniej widoczna jest dziś dzier-

W średniowieczu używano też hebrajskich starotestamentowych, jak Abraham, Dawid, Samuel, potem jednak zostały one tylko w krajach protestanckich, głównie anglosaskich; u nas poza Adamem i Ewą używane są tylko nowo-testamentowe.

Nazwy miejscowe od ludzi.

Obok topograficznych były oczywiście od początku i nazwy oznaczające, że pewna miejscowość należy do jakiegoś człowieka lub jest przez jakichś ludzi zamieszkała. Zacznijmy od drugich.

Jak dziś starościce to „synowie starosty", a Olgierdowicze „synowie i dalsi potomkowie Olgierda", tak i dawniej oznaczano tych potomków dodaniem przyrostka -icy lub -oicicy (cz jest tu późniejsze, ruskie, np. polskie Bogucice,

Korzelice — ruskie Bohutycze, Koreli-cze). Potomkowie Góry to byli Górzycy,

Jaroty — Jarocicy, potomkowie Jana i Sędzieja — Janowicy i Sędziejewicy.

sem

Gdy mówiono: „co tam widać, to Sędziejewicy, Krzeszowicy'u, oznaczano tern słowem zarówno ludzi, jak i zamieszkałe przez nich domy. Później . się sprawa zróżnicowała: Krzeszowicy zostało nazwą ludzi, Krzeszowice stały się nazwą osady, wreszcie jedno i drugie zaczęto kończyć na -ice, -owice. Ponieważ pień tych niezliczonych w Polsce, najrzadszych na Mazowszu, Wadowic, Strze- żawczość przyrostka -in (lub -yn), -ina, mieszyc, Sierakowic, Jarogniewic, Pio- -ino, ale gdy sobie przypomnimy np. trowic, Katowic, zasadniczo oznacza za- maminą czy ciotczyną chustkę, to zaraz łoży cielą osady, ojca rodu, przeto na- pojmiemy, że Czaplin to była posiadłość żywa się te nazwy patronimicz- Czapli, Czarnocin — Czarnoty, a więc nem i (odojcowskiemi), mimo że cza- i 31ilęcin jakiegoś Milęty, Koszęcin — mógł to być nie ojciec, ale zwierzch- Koszęty i że właścicielem Gostynina był nik, np. biskup, skąd Biskupice. Ten pierwotnie jakiś Gostynia-, pośrednio

poznajemy tu różne nazwiska ludzi na -ota, -ęta, -ynia i t. p. I tu znów oczywiście wyłączyć musimy Dębinę i Grabinę, bo przyrostek -in nietylko dzierżawcze ma znaczenie.

Natomiast zatarło się już znaczenie dzierżawcze w takich, jak Wrocław, Wodzisław, Kazimierz, Sandomierz, Radom, Oświęcim, Sącz, Inowłódz, Domaradz i t. p. Widzimy tylko, że inaczej się odmienia imię Jarosław, a inaczej pozornie ta sama nazwa miejscowa: idziemy do człowieka Jarosława, ale do miasta Jarosławia, mówimy o Jarosławie, ale o Jarosławiu. Bo pierwotnie wszystkie te imiona osobowe kończyły się na spółgłoskę twardą: w, m, r, d. brzmiały W (ł)odzisław, Radom, Kazi-mir (do dziś jest w Warszawie „pałac Kazimier owski “), Sądomir (odmianka Sędzimira), Inowłód („młody władają-cy“), Domarad, Sądek, a dzierżawcze od nich przymiotniki miały spółgłoskę zmiękczoną, brzmiały Wrocław, Radom, Kazimirz (pierwotnie była to tylko nazwa miejscowa), Sądomirz (pisownia przez an pochodzi z czasów niedołężnej ortografji), Inowłódz, Miłobądz (dziś przekręcane na Miłobądz), Sądecz (stąd przymiotnik sądecki lub ze staroświecką ortograf ją sandecki; dalsze przypadki były bez e: do Sądcza, w Sądczu, potem w Sączu, skąd wreszcie Sącz). Tu też na j oczy wiście j należy Poznań „gród czy dwór Poznana*¹. Do jakiego stopnia niedzisiejszy jest ten typ nazw miejscowych, świadczy popularność tak dziecinnie humorystycznych „etymologij“, jak bajeczka o domierzaniu Sanu (do Wisły), o poznaniu się (w Poznaniu) Lecha, Czecha i Rusa. W typie na -owa spotyka się je tylko przy nazwach wykolejonych : nie byłoby bredni o Warze i Sawie czy o wołaniu warz Ewo!, gdyby się zachowała dawniejsza Warszowa-, też przy -in: nie bredzonoby, że Lublin to jakieś tam „szczupak lub lin", gdyby nie późniejsze drugie l — po ludowemu jest Lubin „posiadłość Luby¹¹.

Przymiotnikowe nazwiska.

Tu dopiero jesteśmy przy narodzinach najtypowszych dziś polskich nazwisk: przymiotnikowych nazwisk od miejscowości na -owski, -ski, -cki, -dzki... Mił-kowski to był właściciel równie dobrze Miłkowa jak Miłkowic, Sułkowski — Sutkowa czy Sułkowic, Rogalski mógł pochodzić z Rogali, Rogcilewa lub Roga-lina (bo przyrostki -in, -ice normalnie się przy przymiotniku odrzucało, tak jak i dziś w mowie starszej i ludowej), Gruszecki to był „pan gruszecki“ czyli „właściciel majątku GruszkaDomaradzki „pan Domaradza". Nazwisko przez długi czas było związane z majątkiem, jak i dziś właściciela Balic chłop nazywa „panem halickim“, jakkolwiek się on urzędowo nazywa. Do takiego nazwiska nie trzeba było być koniecznie właścicielem: szlachcic Sułkowski to był Sułkowic właściciel czy dzierżawca, ale chłop Sułkowski — to popro-stu z tychże Sułkowic przybysz, tak jak Zamojskim może być równie dobrze członek znanej staropolskiej rodziny, jak pochodzący z Zamościa żyd. Jeszcze w XVI wieku ze zmianą majętności zmieniano nieraz i nazwisko, np. Bielski po sprzedaniu Białej i przeniesieniu się do którejś z nielicznych Wól (wola „osada wolna od danin, opłat“) zaczął się nazywać Wolski. Ale naogół już wtedy takie przymiotniki przestawały oznaczać własność czy pochodzenie, stawały się już nazwiskami w znaczeniu dzisiejszem.

Inne typy nazwisk.

Oprócz omówionych dotąd typów: przezwiskowego i pochodzeniowego, są jeszcze typy: o d-imienny i zawodowy. Mnóstwo nazwisk pochodzi od imion chrzestnych,

w Polsce zwykle z przyrostkiem. Znana jest wielkopolska obfitość -aków: Michalaków, Szymoniaków, Jakubiaków..., gdy w Małopolsce też to bywa, np. Stasiak, ale częściej spotykamy' Michalików, Janików, Jakubków. Nieraz to pochodzenie jest zatarte. Któż pozna, że Bieniasz wywndzi się ze zmienionego jeszcze w średniowieczu Benedykta, że Biernacki to dawny Biernat czyli Bernard ? że Matusiak choćby ze względu na Ma-tusa nie od matusi, ale od Mateusza? że Jarosz to Hieronim, a Jamróz to Ambroży ? że Miklas czy Miklaszewski to od Mikołaja, od którego też Mickiewicz i Miczek, a może i Niczl że Ferens to węgierska postać Franciszka? Ba, może i poczciwy mazowiecki Jeda-mek nie każdemu jest jasny jako Adam. Tym samym zmianom ulegają nazwiska od zawodów. Rzadko się kto nazywa Kowal, ale bez końca mamy Kowalczyków, Kowalików i Kowalskich, którzy to Kowalscy rzadziej od osady Kowal lub Kowale, a zwykle poprostu od kowala. I tu w Wielkopolsce częściej Ratajczak, Sołtysiak, w Małopolsce Rataj, Węglarz lub Sołtysik, Wójcik (oczywiście od wójta, podobnie jak Wóycieki choćby się i przez y pisał), Stolarczyk, Kaczmarczyk albo Stolarek, Kaczmarek. W niemieckich miastaeh roiło się od Schnei-drów, Backerów i Becków, Mullerów, z których się potem niejeden przerobił na Sznajdrowicza czy Milerówskiego.

Nazwy i nazwiska obce.

Do urozmaicenia przyczyniają się w Polsce zwłaszcza ruskie kresy. Innem miejscem będzie Grochów niż Horochów, Grodziszcze niż Horodyszcze, Milęcin niż Milatyn, Lasek niż Lisok, Dębniki niż Dubniki, a przecie to ściśle te same nazwy, tylko z różnojęzycznem zabarwieniem. Ale powoduje to i zamieszanie: tak np. Jedlicze pod Krosnem odmieniają niektórzy: w Jedliczach, do

Jedlicz, na wzór: Baranowicze — do Baranowicz, w których cz ruskie (polskie są na Śląsku Baranowice), gdy tymczasem jest to polskie Jedlicze z odmianą: do Jedlicza. W nazwiskach takeśmy się do ruskich form przyzwyczaili, że mnóstwo ludzi wcale sobie z ich rusko-ści nie zdaje sprawy: co innego Gro-dziński a co innego Horodyński, Teo-dorowicz a Fedorowicz, ale oba uchodzą za równie polskie.

Litewskie przystosowaliśmy do polskich, mamy więc Wilno nie Wilnius (1. mn.), Kowno nie Kaunas. Powszechnie jako litewskie znane są nazwy miejscowe na -szki, jak Ej szyszki, Kiemie-liszki, nazwiska na -ajtys, jak Angra-bajtys, Bałtruszajtys, nie mówiąc już o historycznych na -ełło, -ajło (Jagiełło, Świdrygiełło), któreśmy dość mocno przekręcili, np. Witautasa na Witolda. Bardzo często jednak za litewskie uważa się nazwiska bez cienia językowej li-tewrskości, tylko białoruskie, jak Sapieha lub Mickiewicz.

Z różnych dalszych wspomnieć można tureckie u polskich Tatarów, np. Achme-towicz, też i u Ormian, np. Asłan, co po turecku ,,lew“. Wogóle w kraju o tak wszechstronnych związkach jak Polska także rozmaitość nazwisk musi być wielka.

Przesądy nazwiskowe.

Widzimy więc, że nazwy i nazwiska mają taką samą historję, jak wyrazy pospolite. Ani t. zw. pospolite nazwisko nie jest właściwością chłopstwa, bo tak samo mógł się nazywać szlachcic i magnat, ani sama stara ortograf ja nie uczyni nazwiska szlacheckiem — pisownia przez y dowodzi tylko, że ustaliło się ono przed wprowadzeniem j, a więc przed r. 1830. Tern mniejsze znaczenie ma ortograf ja zepsuta lub niedokładna: jeżeli np. nazwisko Świnarski pisze się nie przez S, ale przez S, zawdzięcza to łacińskiemu zwyczajowi lub niedbal-

szukaj w tomie piątym!

K. Nitsch.

stwu księdza, ale nie zmieni to faktu jego pochodzenia od osady Świnary, oznaczającej pierwotnie świniarzy, pasterzy świń; związek ze świnią jest tu w każdym razie dalszy, niż w nazwisku znakomitego Polaka, arcybiskupa Jakóba Świnki; także opuszczenie kreski nad o nie uczyni nazwiska Górski co do pochodzenia czemś innem niż Górski, choć wobec mnóstwa Górskich odmianka ta może być praktycznie pożyteczna. Natomiast zupełnie niepotrzebne są pisownie w rodzaju Dembno lub Gura w nazwach miejscowych: skąd ma kto wiedzieć, które Dębno pisze się ortograficznie, a które z błędem, i z jakim? Nad ustaleniem ścisłej postaci wszystkich nazw miejscowych w całej Rzeczypospolitej pracuje obecnie osobna komisja; nazwiska nawet co do szczegółu zmieniać mogą interesowani, ale tylko za zgodą Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Nazwy rzek i gór.

W przeciwieństwie do nazw osad ludzkich, które wprawdzie ogół często naiwnie etymologizuje, ale które nauka w ogromnej większości potrafi objaśnić, bardzo trudno jest zwykle wyjaśnić pierwotne znaczenie i pochodzenie nazw wodnych. Wyjątkowo tylko rzecz jest tak jasna, jak z Wartą „wartką, wiercącą się“ (por. Za-wiercie) lub z Przem-szą „płynącą przez mchy*¹, też Wilga to prawdopodobnie poprostu „wilgoć"'*, a Śreniawa stoi w związku ze szronem „szaro-białym". O Wiśle wie się, że to nazwa indoeuropejska, prawdopodobnie słowiańska, może celtycka (nie germańska), ale inne z tego dorzecza, jak Nida, Dunajec, Narew, słowiańskie nie są, raczej celtyckie, w dorzeczu Narwi bałtyckie; nazwę Dunaj wzięli Germanowie od Celtów, ale skąd my Dunajec? Trudne są i Tatry, Karpaty, sporny Beskid-Bieszczad, tylko Góry Świętokrzyskie rozumiemy.

Literatura. Najznakomitszym badaczem słowiańskich nazw miejscowych, zwłaszcza wodnych, na podstawie indoeuropej-skiej i ogólnej był Jan Rozwadowski (zmarły 1935): por. „Nazwy Wisły i jej dorzecza" (Monografja Wisły, zeszyt 2), „Nazwy geograficzne: Tatry, Karpaty, Beskidy¹¹ (Język Polski II, 1914). Dużo materjału i pomysłów co do onomastyki polskiej jest w licznych pracach Brucknera: w „Dziejach języka polskiego" i „Kulturze polskiej ", też w „Gramatyce polskiej “ Łosia, zwłaszcza II (Słowotwór-stwo) 113—29. Ogromny materjał staropolskich nazw miejscowych zgromadził S t. Kozierowski:    „Badania nazw topo

graficznych Wielkopolski" (w szerokim zakresie) w kilku tomach. Nowsze dzieje nazwisk opracował J. Bystroń: „Nazwiska polskie", nad dawnemi pracuje głównie W. Taszycki: „Najdawniejsze polskie imiona osobowe", też ciekawe prace w Języku Polskim, a w Bibljoteczce Tow. Mił. Jęz. Pol. książeczka „Polskie nazwy osobowe" ; tamże J. Zborowski wydał „Wskazówki do zbierania nazw geograficznych". Sporo artykułów mieści się w 20-u rocznikach Języka Polskiego, który w t. XIX 108—28 dał ich szczegółowy wykaz.

NERWY. (Tabl. 109—110). O ile ośrodkowy układ nerwowy (-»Mózg) odgrywa jakby rolę centrali telefonicznej, a jego komórki rolę poszczególnych przełączników, o tyle nerwy spełniają rolę drutów telefonicznych lub kabli, po których w różnych kierunkach przebiegają wrażenia i rozkazy w formie aktów woli.

W przeciwstawieniu więc do centralnego układu nerwowego mówimy o układzie nerwowym obwodowym, złożonym z nerwów o b-wodowych i współczulnych.

Neurony.

Praca aparatu nerwowego odbywa się w neuronie; neuron jest to komórka nerwowa wraz z jej wypustkami krótkiemi — dendrytami i długie-

mi — neurytami. Neuryty stanowią które nerwom przekazują wrażenia zwykle właściwe włókna nerwowe, i bodźce świata zewnętrznego.

Neurony dla swej pracy łączą się w pewne łańcuchy. Wówczas dendryty jednej komórki łączą się z neurytami

Nerwy obwodowe.

Nerwy obwodowe regulują wszyst-drugiej i tak przekazują wrażenia da- kie przejawy naszego życia, a przede-lej (ryc. 113). Wyobraźmy sobie naj- wszystkiem ruch i czucie. Składają się

DENDRyT

PR2EŁf3C2NIK

KDMÓRKfl

KOMDRKI

CZUCIDUE.

A.

2.

^ MEUR^T

Ryc. 113. Neurony.

3 MEURDM/

M1ESIEN

Ł.

Ryc. 114. Łańcuch neuronów.

■i

prostszy mechanizm reakcji na pewne zadrażnienie. Uderzamy młotkiem w ścięgno pod kolanem, wrażenie przebiega po nerwach do komórek czuciowych rdzenia, przeskakuje łukiem odruchowym (—> Mózg i rdzeń) do komórek ruchowych, skąd znów neurytami biegnie do mięśni uda i powoduje ich skurcz (odruch). W życiu codziennem można to upodobnić do osoby naciskającej dzwonek elektryczny (1 = neuron), wskutek czego osoba znajdująca się w mieszkaniu (2) również przez naciśnięcie guzika (3) powoduje otwarcie drzwi (ryc. 115).

W rzeczywistości tych neuronów bywa zazwyczaj więcej, gdyż dla wykonania aktów woli musimy między zadrażnienie a wykonanie włączyć mózg i rdzeń, a tern samem więcej przełączników (naprz. głębokie jądra mózgu, korę mózgową i t. p.). Z powyższego wynika, że nerwy bez mózgu i rdzenia nie mogłyby spełniać swego zadania, jak również nie mogłyby działać, gdybyśmy nie mieli organów zmysłowych, one z szeregu włókien (neurytów) dobrze izolowanych przez osłonki i ułożonych grupami. W ten sposób nerw posiada strukturę jakby kabla, zawierającego liczne przewodniki. Osłonki w nerwach obwodowych są dwojakie: cieńsze, t. zw. osłonki S c h w a n n a, i grubsze osłonki myelinowe. Ostatnie zawierają sporo tłuszczu, od czego nerwy nabierają koloru białego.

W tych kablach nerwowych, zwłaszcza większych, potrafimy dzisiaj orjentować się na tyle, że umiemy rozpoznawać włókna czuciowe i ruchowe,

2:-

fe—

sY :

Ryc. 115. Schemat reakcji na uderzenie miotkiem w ścięgno pod kolanem i analogiczny przykład z życia.

żenią.

a nawet wiemy, które pęczki zdążają kie organy wewnętrzne i układ krą-do odpowiednich grup mięśniowych.

Przy uszkodzeniu nerwu (postrzały,

Przebieg nerwów współczulnych jest niezwykle złożony, na co wpływa ich Odcinkowa budowa, o której wspo- mnogość oraz liczne zwoje nerwowe.

Przytaczamy tu rycinę z atlasu L.

Budowa ich różni się o tyle od ner-skaleczenia) okolica przez dany nerw wów obwodowych, że brak tu osłonek unerwiona ulega porażeniu, a następ- myelinowych, nerwy te mają więc wy-nie silnemu zanikowi. Stąd dopiero gląd bardziej szary, można najczęściej wnioskować, co właściwie zostało uszkodzone.

mniano przy mięśniach (—> Mięśnie), zaznacza się w unerwieniu zupełnie Hirszfelda, b. profesora Szkoły Głów-

KDRfl MOZGDWfl

>vN.

3>\M.

jęDRfl

RDZEŃ 1

2.

2.

Cd

o

■i

1.

1.

:TCE3l ^3?

■. lllPSP s.:¥

pi ni I „ iffl

MwffęiE

mw

sjsl i\

fl kr

. / 'W

DD ZGIMflCZy

smi

ii

DD PRZy-NSPęfflsK

wbDZigcycH • SSjp^

llifeDD PRO-IpfFSTDWfllKtiW

•V\

\W0

!]

tli

a¹

Hyc. 117. Schemat wewnętrznej struktury nerwowej.

Ryc. 116. Schemat działania łańcucha nerwów i analogiczny przykład z życia.

wyraźnie unerwienie (sieć białych ni-

wyraźnie i ułatwia częstokroć rozpoz- nej w Warszawie. Na rycinie tej widać nanie cierpień nerwowych.

Unerwienie antagonistyczne.

Zauważono, że wiele organów wewnętrznych posiada unerwienie podwójne, antagonistyczne. Z jednej strony dochodzą do nich włókna układu sympatycznego (współczulnego), z drugiej włókna przeciwstawne od układu W przeciwstawieniu do obwodowych obwodowego, zwanego w tym przypad-nerwy współczulne regulują przejawy ku parasympatycznym, naszego życia roślinnego (wegetatywnego). Zaopatrują one więc wszyst- sza naprz. czynność serca, o tyle dru-

Chirurgja nerwowa usiłuje nieraz tek i rurek oplatających wszystkie or-z dużem powodzeniem zastępować waż- gany). Atlas Hirszfelda po dziś dzień ne nerwy uszkodzone przez mniej waż- jest dziełem pierwszorzędnej wartości ne — zdrowe: oddzielona gałązka ta- naukowej, (Tabl. 109). kiego nerwu zostaje wszczepiona do porażonych mięśni, wrasta aż do płytek nerwowych (ryc. 119) i zaczyna działać na nie. W ten sposób naprz. uzyskuje się częściowe przywrócenie utraconej funkcji porażonych kończyn.

Nerwy współczulne (sympatyczne).

O ile jeden nerw pobudza i przyśpie-

gi hamuje ją i zwalnia, o ile jeden rozszerza jelito, drugi je kurczy i t. p. Pojęcie tego dwoistego działania daje nam ryc. a na tabl. 110, na której oznaczono skutki przeciwstawnych pobudek na źrenicę, na ślinianki, na skórę, na drogi oddechowe, serce, nadnercza, nerki, jelita.

Uszkodzenie lub tylko nadmierne zadrażnienie jednego z przeciwstawnych nerwów powoduje naruszenie harmonji czynnościowej organów, jak naprz. zblednięcie, omdlenie, uderzenie krwi do głowy i rumieniec, gwałtowne poty, rozszerzenie źrenic ze strachu, najeżenie włosów i t. p. Knock-out przy boksie naprz. polega na trafieniu takiego ośrodka nerwowego, który powoduje gwałtowny spadek ciśnienia krwi i chwilowe omdlenie (ryc. 120).

Na regulowaniu wzmożenia lub osłabienia czynności nerwów antagoni-stycznych polega duży odłam lecznictwa drogą zahamowania lub wzmożenia działalności organów wewnętrznych.

Współdziałanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego.

Wspomnieliśmy już, że nie można sobie wyobrazić złożonych czynności neuronów bez udziału komórek, czyli in-nemi słowy, nerwów bez ośrodkowego układu nerwowego.

Dla lepszego zrozumienia tego złożonego mechanizmu weźmy przykład (Tabl. 110, b) : każemy naciskać dzwonek elektryczny, a jednocześnie powiedzieć

Ryc. 118. Odcinkowa budowa unerwienia zaznacza się pasami unerwionemi przez poszczególne nerwy.

słowo: ,,dzwonek'". Obraz przycisku odbija się w siatkówce oka (1), skąd wrażenie przez nerw wzrokowy dociera do głębokich jąder (przełączników) mózgu (2), skąd zostaje przesłane do wzrokowej kory mózgowej wr płacie

1.7

a.

Ryc. 119. Zamiast porażonego nerwu (1) wszczepiono gałązkę nerwu zdrowego (2).

potylicznym (3) ; przez drogi skojarzeniowe zostaje odbite w postaci nietylko przedmiotu (4), ale i dźwięku z tem pojęciem związanego (5). Tak dźwiękowo zrozumiane pojęcie zostaje sformułowane i ruchowo (6) przekazane przez rdzeń i nerwy (7) do dalszych odcinków ciała celem wykonania aktu mowy. Nabieramy tchu (8) i przepuszczamy prąd powietrza przez odpowiednio nastawione struny głosowe (9), współdziałając jednocześnie językiem (10) dla nadania dźwiękom formy artykułowanej, a jednocześnie uruchomiamy mięśnie ręki (11), ażeby nacisnąć przycisk dzwonka.

Z powyższego widać, że tak prosta całość czynnościowa składa się właściwie z całego szeregu aktów harmonijnie zespolonych przez mózg, rdzeń i nerwy obwodowe.

Szybkość reakcji.

Szybkość reakcji na bodźce dała nam możność ustalenia w przybliżeniu, w jakiem tempie odbywa się przewodnictwo w nerwach. Okazało się, że nie jest ono bynajmniej błyskawiczne. Maksy-

sza

czy

E. Loth.

m a 1 n a szybkość przewodnictwa nerwowego została obliczona na 360 km na godzinę, czyli jest cztery razy wolniej-od fal głosowych, a może być przewyższona przez rekordowy bieg samochodu lub samolotu. Myśl ludzka potrzebowałaby zatem co najmniej godziny, żeby po nerwach dotrzeć np. do Krakowa lub Katowic, a czterech godzin do Rzymu. Jakże niedołężne są zatem nerwy ludzkie w porównaniu z przewodnikami telegraficznemi, po których iskra biegnie w ciągu sekundy tysiące kilometrów!

Choroby nerwów.

Choroby nerwów zostają spowodowane mechanieznemi lub organicznemi uszkodzeniami komórek lub samych

flNEMJfl M02GU

pośrednio, trafia natomiast dłonią na ucho), ograniczenie czucia głębokiego (np. chory albo nie wie, w jakiem położeniu ustawiono mu rękę ztyłu, albo z powodu braku równowagi wywraca się, mając zamknięte oczy), przytępienie zmysłów, niemożność akomo-dacji wzroku i t. p.

Duży niekorzystny wpływ na stan nerwów mają chroniczne zatrucia, między innemi nikotyna i alkohol, niektóre gałęzie przemysłu chemicznego, nadmierny hałas, pośpieszne tempo życia, wytężona walka o byt — jednem słowem liczne przejawy cywilizacji XX w. Przejawy te, o ile nawet nie sprowadzają ciężkich chorób nerwów, wywołują w każdym razie ich osłabienie podrażnienie, które objawia się t. zw. zdenerwowaniem czy nerwowością.

NIDERLANDY. (Tabl. 111—112). Sama nazwa „Niderlandy" („ziemie nizinne", nisko położone nad szeroko rozpo-startemi deltami Renu i Skaldy) nie jest całkiem jednoznaczna. Co innego znaczy ona dzisiaj, co innego znaczyła niegdyś. Dziś „Królestwem Niderlandów" nazywa się oficjalnie współczesna Ho-landja — historycznie nazwa ta odnosi się do terenu daleko szerszego, obejmującego obok Holandji ziemie dzisiejszej Belgji wraz z dawną niderlandzką częścią północnej Francji. Ziemie te przez długi okres historyczny były jakby pomostem między Niemcami a Francją oraz terenem ścierania się wpływów kulturalnych i politycznych obu tych krajów. Być może, iż to właśnie położenie geograficzne historycznych Niderlandów wpłynęło na to, iż poczucie odrębności narodowej rozwinęło się tu dość późno i dość późno zdobyły

ZATRZYMA! NIE SERCA

Ryc. 120. Knoc-out przez ośrodek nerwowy.

włókien nerwowych. Powoduje to bądź ograniczenie przewodnictwa, zupełną niemożność przekazania pobudek woli do wykonania przez organy obwodowe, bądź też brak reakcji na pobudki zewnętrzne. Przejawami tego będą całkowite lub częściowe porażenia kończyn, zanik odruchów, skrzywienie twarzy, bełkotanie zamiast mowy, zanik wzroku, słuchu i t. p. Przy zmniejszonej zaś reakcji drżenie kończyn, niemożność skoordynowania ruchów (naprzy-kład chory, któremu poleciliśmy chwy- . też te kraje prawo do swojej samo-cić się za nos, nie trafia doń ręką bez- dzielności politycznej.

Ezut oka na dzieje Niderlandów.

i Habsburgom. Ziemie te wchodzą w skład dzisiejszej Belgji.

Aż do tego okresu, a właściwie aż po wiek XVII, można było mówić o pewnej wspólnocie kulturalnej całych Niderlandów. Sztuki plastyczne (-» Niderlandzka sztuka) dochodzą w całych Niderlandach do niebywałego rozkwitu. Najróżniejsze miasta na terenie zarówno Belgji, jak i Holandji dzisiejszej, stają się ważnemi ośrodkami kul-turalnemi, które promieniują na cały świat. Niderlandy odegrały wielką rolę również i w rozwoju humanizmu. Wielki humanista niderlandzki Erazm z Rot-

Od zarania swych dziejów nowożytnych, t. j. od w. IX wchodzą Niderlandy, zamieszkane przez plemiona germańskie Batawów i Fryzów, w skład państwa wschodnio - frankońskiego. W końcu XIV w. przechodzą Niderlandy jako lenno pod władzę domu burgundzkie-go, pod którego panowaniem dochodzą do wielkiej świetności kulturalnej i bogactwa, później zaś dostają się pod berło Habsburgów (małżeństwo cesarza Maksymiljana I z Mar ją Burgundz-ką). Przez całe pół wieku są odtąd Niderlandy punktem centralnym panowa-    ,    .

nia światowego Habsburgów. Karol V terdamu swoją sławną korespon en-jednoezy w swem ręku po zdobyciu Gel- ®ją i swemi dziełami wpływa na derlandu i Zutphen (1543) całą za- kształtowanie się życia kultura nego chodnią Flandrję i Artois z siedemna-    Europy. W Antwerpji pows aje

stoma pozostałemi prowincjami nider- słynna „Utopja drugiego wie lego landzkiemi. W tym okresie dopiero humanisty, Anglika, św. Tomasza Mo-właśeiwie utrwala się sama nazwa „Ni- rusa. Dopiero od XVII wieku na plan derlandów“, obejmująca wszystkie te pierwszy wysuwają się Niderlandy poł-ziemie. Jednocześnie w ciężkich zmaga- nocne, a więc dzisiejsza Holandja (na-niach z Hiszpanją rodzi się i potęż- zwana tak od jednej z siedmiu prowm-nieje wśród ludności tych ziem nie- cyj> wchodzących w skład Zjednoczo-tylko poczucie odrębności narodowej, nych Niderlandów). Prowincje połud-ale i gorący patrjotyzm.    niowe, mimo to, iż tworzy tu jeszcze

Panowanie Karola V i jego syna Fi- Rubens i van Dyck, wycofują się jakby lipa II to okres niemal bezustannych, stopniowo z życia kulturalnego i na dłu-ciężkich walk między katolicką Hiszpa- gie stulecia stają się jedynie terenem nją a protestanckiemi Niderlandami, walk i zmagań wojennych, coraz wytrwałej walcząeemi o prawa Prowincje północne, Niderlandy do wolności wyznania i o niepodległość Zjednoczone, dochodzą tymczasem do polityczną. Walki te kończą się w ro- niesłychanego bogactwa i rozkwitu. Po ku 1579 oderwaniem się od Hiszpanji zwyciężeniu przez Anglików hiszpań-siedmiu północnych prowincyj prote- skiej Armady wyciągają Niderlandy stanckich. Prowincje te zawierają unję rękę po panowanie nad morzami świa-w Utrechcie i w r. 1588 ogłaszają się ta. Część kolonij hiszpańskich dostaje Republiką Zjednoczonych Niderlan- się w ich ręce, ich początkowo czysto dów, nad którą władzę jako namiestnik handlowe organizacje (Wschodnio-In-obejmuje Wilhelm Orański. Te siedem dyjska i Zaehodnio-Indyjska Kampa-północnych prowincyj (Holandja, Zee- nja) docierają do Azji, Australji i obu landja, Utrecht, Geldern, Friesland, Ameryk. Równolegle z tym rozwojem Overliijssel i część Gróningen) — to mocarstwowym Niderlandów następu-późniejsza Holandja. Prowincje połu- je imponujący rozkwit ich sztuki, lite-dniowe pozostały wierne katolicyzmowi ratury, nauki. Kultura niderlandzka

odgrywa znowu wielką rolę w rozwoju umysłowym całej Europy. Do uniwersytetów niderlandzkich zjeżdżać poczyna młodzież z najróżniejszych krajów, sława znakomitego filozofa prawa Hugo Grotiusa (1583—1645) zdobywa dla Niderlandów podziw i uznanie szeroko poza ich granicami. Niderlandy stają się niebawem terenem wymiany myśli prawdziwej elity umysłowej Europy.

Przyczynia się do tego wydatnie masowy napływ do Niderlandów protestantów francuskich, których prześladowania religijne zmuszają do opuszczenia ich ojczyzny. Najznakomitszym pośród tych uchodźców był niewątpliwie Pierre Bayle (1647—1706)' który na gruncie niderlandzkim pisze swe dzieła filozoficzne, owiane duchem sceptycyzmu, będące zapowiedzią zbliżającej się już ery oświecenia. Do Holandji chronią się również przed prześladowaniami niedobitki arjan polskich (—»Arianie), którzy w ten sposób dorzucają swój udział do wielkiego dzieła kultury oświecenia. Niderlandy tego okresu to wielki międzynarodowy szlak myśli europejskiej, wielki międzynarodowy rynek zbytu i wymiany najróżniejszych towarów kulturalnych.

Historja polityczna Niderlandów idzie od tego okresu lin ją wyraźnie zygzakowatą. Niderlandy nie utrzymują się na tej wyżynie, którą osiągnęły w w. XVII. Większą część swych posiadłości zamorskich tracą one na rzecz Anglji; w okresie wielkiej rewolucji francuskiej na ziemiach niderlandzkich powstaje rewolucyjna „ Republika Ba-tawska", zlikwidowana następnie przez Austrjaków. Napoleon na tronie „Królestwa Niderlandów" osadza brata swego Ludwika, wiążąc w ten sposób losy Niderlandów z losami Francji. Kongres wiedeński w r. 1815 postanawia powołać do życia „Królestwo Niderlandów", w skład którego wchodzą Holandja i Belgja. Rewolucja 1830 r. odrywa Belgję od Holandji, która o.dtąd ostatecznie wieść zaczyna względnie spokojny i niezależny żywot polityczny pod starą tradycyjną nazwą „Królestwa Niderlandów". Nazwa „Holandja" utrzymuje się jedynie w mowie potocznej, nieoficjalnej i to zarówno w samej Holandji, jak i poza jej granicami.

Holandja dzisiejsza jest właściwą spadkobierczynią kultury i tradycji niderlandzkiej. Jest ona nią w stopniu daleko wyższym niż dzisiejsza Belgja, której rozwój kulturalny właściwie już w XVII w. iść zaczyna odmiennemi, swoistemi torami.

Charakter holenderski.

Odrębność kulturalna Holendrów, która ma swój własny styl i wyraz, jest wynikiem całego szeregu warunków. Najsilniej wpłynęły na jej ukształtowanie się trzy następujące czynniki: walka z morzem, walka o wolność religijną i bogactwa kolonjalne.

Walka z morzem.

Walkę z morzem, wdzieraj ącem się ciągle w głąb lądu, toczyli Holendrzy od samych początków swego istnienia. Walka ta przechodziła najróżnorodniejsze okresy zmagań i prac, zmierzających wytrwale do wydzierania potędze wodnej coraz to nowych ziem. Wpłynęła ona chyba najgłębiej na ukształtowanie się charakteru holenderskiego, odznaczającego się przedewszystkiem niezłomno-ścią i uporem.

Bezustanne, pełne zmagań i tragedyj współżycie z morzem miało też wielki wpływ na uspołecznienie Holendrów, wyrobiło w nich pewien heroizm miłości bliźniego, który zaznacza się zarówno w systemie ratownictwa holenderskiego, jak i w urządzeniach społecznych; rozciągają się one na wszystkie dziedziny życia, począwszy od przytułków dla sierot, a skończywszy na iście wspaniałych i z królewską hojnością wyposażonych domach dla starców, których nie brak w najmniejszych nawet miasteczkach.

Jedynym w swoim rodzaju wyrazem państwowo-społecznym tej gigantycznej walki są instytucje mające za zadanie „Zarząd wodny“ (Waterschap-pen). Owe Waterschappen były w swem zaraniu li tylko związkami prywatne-mi właścicieli ziemskich, stowarzyszających się dla stawiania czoła powodziom oraz dla wspólnej akcji, mającej na celu obniżenie poziomu wód rzecznych. Stopniowo instytucje te nabierały jednakże charakteru instytucyj państwowych, a w konstytucji z roku 1848 zyskały pełne prawa publiczne.

Zmysł praktyczny.

Ciągłość i uporczywość walki z przemocą elementu wodnego wydoskonaliły w Holendrach niezwykły zmysł praktyczny, który potrafił wymyślnie kombinować i wyzyskiwać wszelkie siły i wszelkie okoliczności dla określonych celów. Zmysł ten, który w swych realizacjach inżynierskich osiągnął najwyższy poziom, potrafił w sposób zupełnie oryginalny nadać znamienne piętno całemu życiu holenderskiemu.

Cały system holenderski odwadniania jezior i mokradeł i zamieniania ich na urodzajne poldery jest tam bardziej godzien podziwu, że niepodobna w tym kraju, gdzie ²/₃ powierzchni znajduje się poniżej poziomu morza, posługiwać się naturalnym spadkiem wód. Groble i tamy holenderskie, broniące przed powodzią i atakami morza, są arcydziełami sztuki inżynierskiej, która również celuje w budowie portów i sztucznych dróg wodnych.

Zmysł realizacyjny, przyswojony w tej walce, objawia się dalej w najróżnorodniejszych formach życia holenderskiego i upraszcza zadziwiająco to życie. Przeprowadzki np. wszędzie w Holandji oparte są na systemie dźwigów okrętowych; niewygodę piętr przezwycięża się przez automatyczne kosze do windowania zakupów; z pokojów usuwa się szafy i wmurowywuje się je w ściany, przenosząc w ten sposób przemyślnie wyzyskanie przestrzeni kajuty okrętowej na dom mieszkalny i t. d., i t. d.

Nazwy holenderskie wszystkich niemal części okrętowych oraz instrumentów niezbędnych do nawigacji, używane w innych językach europejskich, są wymownym dowodem na to, że Holendrzy byli właściwymi twórcami żeglugi europejskiej.

Podobne cechy zmysłu realizacyjnego widzimy także w zakresie rolnictwa i ogrod ni c t w a. Umiejętność powiększania wydajności gleby przez najróżnorodniejsze prace meljoracyjne jest zadziwiająca. Ogrodownictwo holenderskie wykazuje wprost czarodziejskie rezultaty. Obfitość wód zostaje wyzyskana dla intensywnej hodowli krzewów i kwiatów, a tam, gdzie blade słońce północy nie może dać gwarancji pomyślnej uprawy pewnych jarzyn i owoców, ogrody warzywne pokrywają się na przestrzeni kilometrów szkla-nemi szybami inspektów i cieplarni, w których dojrzewają dla eksportu winogrona, brzoskwinie, pomidory, kwitną tysiączne odmiany drogocennych storczyków i robione są eksperymenty z nowemi gatunkami tulipanów.

Największym jednak triumfem techniki realizacyjnej holenderskiej jest akcja osuszania zatoki morskiej Zuidersee; celem tej wielkiej akcji było odgrodzenie i zabezpieczenie tej zatoki od morza i częściowe jej osuszenie. Dzięki temu imponującemu dziełu Holandja powiększa obszar swoich ziem uprawnych o 10°/₀, zdobywając nową prowincję, zdatną

stwach Europy, wymagania ich są też duże, praca bardzo droga. Dopiero kryzys, wstrząsający podwalinami ekono-micznemi ustroju światowego po wojnie, dotknął tych podstaw materjalnych i najpewniej nie pozostanie bez wpływu na dalszy rozwój stosunków w Ho-landji.

pod uprawę zbórz i jarzyn i mogącą dać utrzymanie dla 200.000 rodzin.

Reformacja w Holandji.

Walka Holendrów o niezależność religijną, która znalazła tak wymowny wyraz w heroicznych zmaganiach z potęgą hiszpańską, miała duży wpływ na ukształtowanie się charakterystycznej fi-zjognomji holenderskiej. Reformacja przeniknęła do Holandji bezpośrednio z Niemiec. Wpływ jej na umysły był odrazu doniosły, znajdując w usposobieniu i umysłowości holenderskiej niezwykle podatny grunt.

Od 1525 r. stają się w Holandji mia-rodajnemi wpływy reformacji szwajcarskiej, przedewszystkiem zaś zaczyna kalwinizm odgrywać znamienną rolę w kształtowaniu się holenderskiego poglądu na świat.

Wpływ kolonij na życie i charakter Holendrów.

Panowanie nad olbrzymiemi kolonja-mi nie pozostało bez wpływu na pewne typowe cechy umysłowości holenderskiej. Dzięki zazębieniu interesów materjalnych o życie krain egzotycznych rozwinął się w Holandji zmysł do przygód,- realizm zaś holenderski nabrał swoistego piętna fantastyczności. Daje to oryginalne zabarwienie tak trzeźwemu skądinąd życiu Holandji.

Olbrzymie możliwości realizacji planów handlowych, przemysłowych i kolon jalnych wytworzyły wysoce w Holendrach rozwinięty zmysł organizacyjny. Holendrom udało się stworzyć cały szereg koncernów światowych, które — jak np. ich potężne przedsiębiorstwo naftowe Royal Dutch — osiągnęły zupełnie wyjątkowe sukcesy.

Bezustanny napływ bogactw z kolonij do metropolji przyczynił się oczywiście do pewnego sybarytyzmu. Stopa życia w Holandji jest niezwykle wysoka, znacznie wyższa niż w innych pań-

Dusza holenderska.

Dla powierzchownego obserwatora, zwiedzającego współczesną Holandję, oblicze tego kraju nie wykazuje zasadniczych zmian w porównaniu z przeszłością. Zewsząd witają go potężne dzieła, uświęcone tradycyjnym podziwem wieków i opromienione wizjami wiekich mistrzów. Dzieła Halsa, Ver-meera, van Ostade, Pottera, Ruisdaela, Hobbemy komentują mu właściwości życia i rasy. Przeszłość zdaje się zlewać harmonijnie z teraźniejszością. A jednak zmiany, aczkolwiek może jeszcze nie tak łatwo dostrzegalne, mimo to jednakże doniosłe i zasadnicze, dokonały się. Holandja nowoczesna weszła w nową fazę bytu duchowego.

Najsilniejszym przejawem nowoczesności Holandji jest jej sztuka, ten subtelny miernik stanów duszy.

W nowoczesnej sztuce holenderskiej spotykamy tendencje zgoła odmienne od jej tendencyj dotychczasowych. W okresie impresjonizmu europejskiego holenderska sztuka malarska osiągnęła ponownie wyraz wysokiej doskonałości przez swoją subtelną kolorystyczną wizję rzeczywistości. W dalszych późniejszych fazach ustosunkowanie się jej do swego przedmiotu poczyna się jednak zasadniczo zmieniać. Coraz wyraźniej zarysowuje się tendencja, którąby można było nazwać — dena-turalizowaniem rzeczywistości: objekty sztuki zaczynają się zacierać w swych konturach, następuje ich coraz intensywniejsze promieniowanie jako plam kolorystycznych, które roztapiają się wkońcu w nieuchwytności atmosfery. W ten sposób rzeczywistość staje się jedynie miejscem spotkania dla świateł i cieni.

Pierwszy uwydatnia ten proces Józef Israels, który w tern zdaje się nawiązywać do wielkiej spuścizny Rem-brandta, tego jedynego metafizyka palety w historji malarstwa holenderskiego. Proces ten staje się wreszcie u Wincentego van Gogha wyzwoleniem z więzów przyziemnego realizmu. Człowiek zostaje wydzielony ze świata zmysłowego, a odtwarzanie wierne rzeczywistości jest dlań tylko fałszowaniem tejże rzeczywistości, która przez nowoczesną wiedzę została mu odsłonięta wszechstronniej i bardziej realnie.

Całą nowoczesną sztukę holenderską przenika to nastawienie, które w rzeczywistości jest wyniesieniem potęgi ducha ponad potęgę rzeczywistości zmysłowej, o ile nie jest ona bezmyśl-nem powtarzaniem tradycjonalnych kanonów piękności. Idealiści linji, kolorów, przestrzeni i powierzchni zajmują miejsce dawnych mistrzowskich realistycznych odtwórców widzianej rzeczywistości, których zwykło się uważać za wyrazicieli najgłębszych instynktów rasy.

Poza malarstwem nowoczesnem i muzyką podobne tendencje wykazuje i literatura holenderska. Literatura holenderska znana jest względnie mało w Europie i może się poszczycić zaledwie kilkoma nazwiskami o sławie światowej, jak Multatuli (Eduard Douwes Dekker), Frederik Wilhelm van Eeden, Heyer-mans, Louis Couperus. Po epoce wszechwładnego naturalizmu z końca XIX w., którego filarami są Alberdingk Thijm (piszący pod pseudonimem van Deyssel) i Herman Robbers, zwraca się ona również ku zagadnieniom wybitnie duchowym.

Jak dalece proces ten już przeniknął życie duchowe holenderskie, ujawnia nowoczesna architektura holenderska, która zajmuje dziś miejsce poczesne w Europie. W architekturze holenderskiej widzimy najwyraźniej objawiające się początki nowego stylu jako wyrazu nowoczesnego holenderskiego człowieka. Amsterdam, Haga — a przede wszystkiem Rotterdam — posiadają cały szereg budynków, które tą nowoczesność znamiennie głoszą. Jednem z najpiękniejszych jej urzeczywistnień jest zbudowany przez architekta Du-doka ratusz w Hilversum, małem miasteczku wpobliżu byłej zatoki morskiej Zuidersee, która dziś nosi nazwę jeziora Ysselmeer i ma się zamienić zczasem w słodkowodny rezerwuar. Tutaj śmiałość koncepcji linearnej łączy się w nieskazitelnej, niemal klasycznej, zupełnie nowoczesnej harmonji z celowością i otaczającą atmosferą.

J. P. Kaczkowski.

NIDERLANDZKA SZTUKA. (Tablice 113—120).

Obszar, który zajmuje dziś Belgja i Holandja, poniekąd już z natury swego położenia był przeznaczony do odegrania wybitnej roli na polu twórczości artystycznej w ciągu wieków. W okresie pełnego średniowiecza Niderlandy, politycznie i kulturalnie związane z Burgundją, rozpoczynają swą fazę rozkwitu i promieniowania. Gotyk tutejszy nosi naogół piętno francuskie, wszakże z oryginalnym odcieniem form pełnych umiaru i prostoty, czego dowodzi np. budowla taka, jak katedra św. Guduli w Brukseli. Ponadto zaś wraz z narastaniem bogactwa i znaczenia miast niderlandzkich, rozkwita tak charakterystyczne dla nich miejskie budownictwo ceglane. Powstają liczne i piękne ratusze (Gandawa), sukiennice (Ypres, Bruges) lub potężne wieże strażnicze o formach monumentalnych i wysoce dekoracyjnych, a jednocześnie

pełnych umiaru i ściśle dostosowanych do celu i przeznaczenia gmachu.

w ponadnaturalnym porządku prawd Boskich, ani też w wewnętrznej, duchowej świadomości człowieka, lecz tylko i jedynie w otaczającej nas rzeczywistości. Zwrot ten w malarstwie niderlandz-

Początki świetności sztuki niderlandzkiej.

kiem wspaniale reprezentuje mistrz Jan v a n

Eyck, (1370-80—1440), stwarzający w swych portretach lub obrazach Madonny jednolicie ujrzane, portretowo ujęte wycinki natury, w których rozgrywa się współżycie ludzi i przedmiotów w atmosferze przyjaznej, przesyconej uduchowiającem działaniem światła. Główną właściwością nowego kierunku jest subjektywny stosunek do świata, oparty na wczuwaniu się głębo-kiem i wrażliwem.

Przez cały wiek XV Niderlandy, wówczas jeszcze stanowiące jedność polityczną i kulturalną, przeżywają okres wielkiej świetności na polu sztuki, a zwłaszcza malarstwa, które wywiera decydujący wpływ na Europę zachodnią i środkową, a oddziaływaniem swem dociera nawet do Włoch. W bujnej i różnorodnej kulturze miast niderlandzkich krzyżują się i swobodnie zespalają pierwiastki romańskie i germańskie. Z tego podłoża wyrasta wiele znakomitych talentów malarskich, które, czyniąc zadość wymogom nowożytnego sposobu widzenia, łączą naturalistyczną ścisłość obserwacji i siłę charakterystyki z doskonałością rzemiosła oraz głębią i bogactwem koloru. Wielkie nazwiska Rogera van der Weyden (1400—1464), Dirka Boutsa (1400—1475), Hugona van der Goes (1420—1482), Memlinga (1435—1494) i szeregu innych znakomitych mistrzów nasuwają się pamięci naszej jako symbole potężnych a różnych sił malarstwa niderlandzkiego w XV wieku.

Najdonioślejszą pozycję twórczą zdobywają jednak Niderlandy w ciągu XV wieku w swem malarstwie. Już w drugiej połowie XIV wieku wspaniały dwór władcy burgundzko-nider-landzkiego Filipa Śmiałego był ogniskiem ożywionego ruchu na polu malarstwa, stanowiącego zapowiedź rozkwitu w następem stuleciu. Ogólne założenie średniowiecznego stylu idealistycznego przeszczepione z Włoch (Giot-to) wzbogacają się teraz coraz mocniejszym przypływem pierwiastków realistycznych. Następuje przejście do nowego ujęcia malarskiego oraz kompozycji przestrzennej w oparciu o perspektywę i modelunek światłocieniowy.

Sztuka wieku XVI.

W wieku XVI dotychczasowa jedność

Nowy naturalistyczny sposób malarskiego widzenia, który przejawia się powszechnie jako wyraz postawy twórczej w przodujących ośrodkach artj^-stycznych w pierwszej połowie XV wieku — w Niderlandach znaczy się prze-dewszystkiem epokowem dziełem braci Huberta i Jana van Eyck.ów, ołtarzem w Gandawie. Tu po raz pierwszy nastąpiło doskonałe zespolenie nowej orjentacji kulturalno-artystycznej z nowemi środkami techniki malarskiej (perspektywa, modelunek,. światłocień, technika olejna). Nowy ideał artystyczny w pierwszej połowie XV wieku zaznacza się wzrostem samodzielności artystów w rozwiązywaniu czysto formalnych zagadnień. O ile jednak na Południu, we Włoszech miarą wielkiego dzieła sztuki jest niemal wyłącznie formalna piękność i prawidłowość, o tyle na Północy celem artystycznym staje się na osobistej bezpośredniej obserwacji oparta wierność i dokładność w odtworzeniu natury. Jedynej miary dzieła sztuki poszukuje się teraz już nie i rodzima odrębność sztuki niderlandz-

rozwija się

kiej ulega częściowemu zachwianiu w miarę coraz to silniejszego przenikania wpływów włoskich. I tak np. w architekturze niderlandzkiej XVI wieku odbywa się znamienny proces: po okresie panowania późnego gotyku, wchłaniającego i przetwarzającego pewne elementy włosko-renesansowe, następuje faza całkowitego poddania się wpływmm włoskim i wreszcie ponowne przebudzenie się żywiołu północnego już z zapowiedziami baroku. Ostatecznie na podłożu wspomnień rodzimego gotyku i przyswojonych pierwiastków włoskich wytwarza się samodzielny styl renesansu niderlandzkiego; cechuje go duża ozdob-ność z użyciem dekoracji kamiennej w połączeniu z ceglanym wątkiem murów, cechują go szczyty krzywolinijne, kartusze, groteski, maureski i t. p. Artystą. który styl ten doprowadził do rozkwitu, był Cornelis de V r i e-nedt, zwany Floris (1518—1570), a głównem jego dziełem jest ratusz w Antwerpji.

Również i w malarstwie niderlandz-kiem XVI wieku występuje zjawisko silnych wpływów włoskich. Wpływy te mają bezpośrednie źródło w szkole rzymskiej, co nawet znajduje swój wyraz w roku 1572 w założeniu bractwa „ro-manistów" w Antwerpji. Niezależnie jednak od przenikających tą drogą pierwiastków późnorenesansowego ma-nieryzmu włoskiego w malarstwie niderlandzkiem kierunek narodowy, który doprowadza do wykształcenia się nowych gałęzi malarstwa, jak malarstwo rodzajowe, pejzaż, portret grupowy i malarstwo architektury. Najwybitniejszym artystą i właściwym twórcą kierunku narodowego w malarstwie niderlandzkiem drugiej połowy XVI wieku był Piotr Breughel Starszy (1530—1600), który nauki pobierał w Antwerpji, lecz główną działalność rozwinął w Brukseli. W swych obrazach z życia ludu (np. słynna „Uczta chłopska") wykazywał on niezwykle silny zmysł obserwacji natury, człowieka ujmował zazwyczaj w mocno zaakcentowanym rytmicznym ruchu. Był on również znakomitym kolorystą i twórcą pejzaży, odznaczających się dpskonałem wyczuciem i oddaniem zjawisk atmosferycznych. Twórczość Breughela stanowi poniekąd pomost pomiędzy wielką epoką malarstwa niderlandzkiego XV wieku a drugą fazą jego wspaniałego rozkwitu w wieku XVII.

Wielka epoka sztuki niderlandzkiej.

Wiek XVII zastaje Niderlandy podzielone już na dwa odłamy: katolicki i protestancki, odpowiadające dzisiejszej Belgji i Holandji.

Malarstwo katolickiej Belgji.

Belg ja przeżywa teraz okres wielkiego rozwoju na polu architektury kościelnej i pałacowej oraz dekoracji rzeźbiarskiej. Punktem centralnym rozwoju wielkiego malarstwa flamandzkiego w XVII wieku jest Antwerpja, na której horyzoncie zjawia się genjalny talent Piotra Pawła Rubensa (1577—1640). Jest on najznakomitszym i najbardziej typowym przedstawicielem baroku malarskiego. W wielkich swych kompozycjach religijnych, historyczno-mitologicznych lub dekoracyjnych umiał on wydobyć wstrząsającą dynamikę gwałtownie poruszonych mas przy radosnem bogactwie ciepłych tonów, doskonałem wyczuciu życia atmosfery w pejzażach oraz mistrzow-skiem oddaniu ciała ludzkiego. Radosny, reprezentacyjny i monumentalny styl sztuki Rubensa znajduje pełny odpowiednik w życiu artysty, które upłynęło w blaskach chwały i powodzenia, w bogactwie, przy pełnieniu zaszczytnych funkcyj dworskich i towarzyskich.

Imię Rubensa jaśnieje nad całem malarstwem belgijskiem XVII wieku. Z pośród jego uczniów i przyjaciół zasłynął wytworny, pełen arystokratyzmu i wrażliwości malarskiej portrecista Antoni van Dyck (1599—1641). Pod większym lub mniejszym wpływem Rubensa pozostają również i inni wybitni przedstawiciele ówczesnego malarstwa flamadzkiego, tacy jak świetny malarz zwierząt Frans Snyders (1579—1657), rubaszny odtwórca scen z życia ludu Jakób Jordaens (1593—1678) lub inni doskonali malarze rodzajowi: Gonzales Coąues (1618—1684); Teniers Starszy (1582—1649) i Młodszy (1610—1694), Adriaen Brouwerit. d.

Realistyczna sztuka holenderska.

Odmiennie od dekoracyjno-barokowej sztuki belgijskiej kształtuje się w XVII wieku oryginalna, realistyczna sztuka holenderska. Wzmożony ruch handlowo-przemysłowy powoduje rozwój urbanistyki. W budownictwie miejskiem występuje wyraźna skłonność do form rodzimych, narodowych: w domach mieszkalnych znamienne jest połączenie cegły z belkowaniem drewnianem, a jako oryginalna właściwość holenderska rozwija się połączenie czerwonej cegły z bia-łemi, kamiennemi obramieniami drzwi, okien i t. d. Charakterystyczne są również szczyty schodkowate równe lub czasem, na flamandzką modłę, krzywolinijne.

W związku z nowym stanem rzeczy doniosłe objawy wynikały również na polu malarstwa. Ze względu na to, że protestanckie wyznanie nie dopuszczało wielkich obrazów ołtarzowych, malarstwo holenderskie XVII wieku stało się sztuką wyłącznie domową. Z jednej strony wpłynęło to na cieplejszy, bardziej ludzki charakter kompozycyj religijnych, z drugiej strony zaś zadecydowało o wspaniałym rozwoju takich gatunków, jak pejzaż, malarstwo rodzajowe, martwa natura — przedewszystkiem zaś grafika. Malarstwo rozwija się teraz w całym szeregu szkół lokalnych w miejscowościach takich, jak Utrecht, Haarlem, Amsterdam, Haga, Delft i inne.

Personifikacją najwspanialszych ideałów malarstwa holenderskiego stał się Rembrandt Harmensz van Rijn (1606—1669). Sztuka Rem-brandta łączy realizm formy z głębokim idealizmem uczucia, przyczem światło i cień, w mocnych kontrastach zestawione, stają się zasadniczemi środkami wyrazu psychicznego. W rozwoju formy malarskiej Rembrandta wyróżnić można szereg faz: od ostrego kontrastowania świateł i mroków dokonywa się zwrot do delikatniejszej, płynniejszej kompozycji, równomiernie rozłożonego światłocienia, który przechodzi w ciepłe, złotawe malarstwo tonujące. Natomiast w ostatnich latach życia stosuje artysta gęste, prawie plastyczne nakładanie farby nagłe-mi prześwietleniami na jednobarw-nem tle, niekiedy nawet posługując się impresjonistycznym sposobem zestawiania składowych plam barwnych, które dopiero w oku widza zlewają się w jednolitą całość. Zawsze jednak pozostaje Rembrandt przedewszystkiem malarzem wyrazu, dla którego głębokie uduchowienie jest racją bytu formy malarskiej.

Poza twórczością Rembrandta żniwo malarstwa holenderskiego w XVII wieku obejmuje szereg najgłośniejszych nazwisk. W pierwszym więc rzędzie ge-njalny portrecista Frans Hals (1580—1666), przedziwnie wierny w odtworzeniu natury, jednocześnie dbający o rytmikę form i farb, a zarazem uważany za jednego z pierwszych malarzy wrażenia optycznego. Dalej idzie cała plejada znakomitych pejzażystów z J a-kóbem van Ruisdael (1629 do 1682) i Meindertem Hobbemą (1638—1709) na czele, liczni malarze rodzajowi i twórcy martwych natur, peł-

ni największych subtelności malarskich mniejsze geograficzno-polityczne znacze-lub też artyści tej miary, co Pieter nie, niż fakt, że Francja i Polska, same de Ho och (1630—1681) lub Jan razem wzięte, przewyższają Niemcy cy-Vermeervan Delft (1632—1675), frą swej ludności i że posiadają z Niem-mistrzowie w odtwarzaniu zacisznych cami dość długie i ważne granice, wnętrz, w których ciepłej, harmonijnej atmosferze pogodnie bytują ludzie mieniliśmy, doliczyć jeszcze trzeba na południu Szwaj car ję i na północy Danję, a dopiero wtedy wyczerpiemy liczbę sąsiadów Niemiec, liczbę wcale pokaźną (10). Niemcy mają nawet za dużo sąsiadów, zwłaszcza gdy się zważy, iż niedaleko Niemiec leżą "Wielka Brytan ja, Norwegja, Szwecja, Włochy, Jugosła-wja, Rosja sowiecka.

Do owych ośmiu państw, które wy-

i przedmioty.

Sztuka niderlandzka w XV i XVII

wieku osiągnęła najwyższe szczyty rozwoju; nietrudno dostrzee ścisły związek i ciągłość pomiędzy temi dwiema wspa-niałemi epokami. W czasach późniejszych następuje pewien opad pędu twórczego, zawsze jednak Belgja i Ho-landja należą do krajów o najgłębszej i najpowszechniejszej kulturze artystycznej. O ile zaś w chwili obecnej nie torują nowych dróg sztuce europejskiej — to w każdym razie żywo i twórczo współpracują w utrzymywaniu jej najwyższego poziomu.

J. Starzyński.

NIEMCY. (Tabl. 122—129).

Ziemie niemieckie. Niemcy w Europie.

Centralne jednak położenie w Europie zachodniej zapewnia Niemcom związki ze wszystkiemi jej krajami i ze wszystkiemi ludami. W historji i kulturze Niemiec spotykamy się z wpływami wzajemnemi tych krajów i tych ludów na Niemcy i Niemiec na owe ludy i kraje. Mimo to pojęciem o wyraźnych tendencjach politycznych jest stworzone przez naukę niemiecką — przed wielką wojną — pojęcie Europy Środkowej, do której zalicza się Luksemburg, Belgję, Holandję, Szwajcarję, Jeżeli masę kontynentalną europej- Austrję, Czechosłowację, Węgry, Rumu-ską podzielimy linją: zatoka Ryska— nję, Polskę i Litwę,, jako te kraje, w któ-ujście Dunaju, na część zachodnią rych przejawiają się wpływy języka i wschodnią i rozpatrzymy na mapie i kultury niemieckiej. Geograficznie Europy położenie współczesnych Nie- kraje te, z wyjątkiem Polski, nie leżą mieć, to jasnem się stanie, iż Niemcy w środku (geometrycznym) kontynentu zajmują środek Europy zachodniej. Le- europejskiego, a także politycznie nie żą przeeież między pierwszym krajem wykazują — jak dotąd — żadnych, da-kontynentalnej Europy zachodniej, jących się sprecyzować, dążeń do stwo-Francją, i ostatnim krajem kontynen- rżenia podobnej całości, talnej Europy zachodniej — Polską. Niemcy nie posiadają wyraźnych gra-W tej sytuacji przejściowej — między nic naturalnych ani na zachodzie, ani Francją a Polską — wyraża się najle- na wschodzie. Do wyjątków należą gra-piej charakter położenia geograficznego nice górskie z Czechosłowacją. Dziwnie tego wielkiego kraju. To, że Niemcy gra- się też zwęża kształt Niemiec w tern niczą od zachodu oprócz Francji z Lu- miejscu, gdzie bastjon czeski zbliża się ksemburgiem, Belg ją i Holandją, a od do alzacko-lotaryńskich pól bitew. Wą-wschodu — prócz Polski — z Litwą, Cze- ski istm między Francją a Czechosło-chosłowacją i Austrją, posiada daleko wacją wynosi zaledwie 320 km, podczas

gdy między Polską a Holandją Niemcy rozszerzają się w dwójnasób. Wydawać się więc może, iż Niemcy zbyt słabo tkwią w ciele Europy zachodniej. Zato ich podstawa na północy jest szeroka. Oparte o długą linję wybrzeży morza Północnego i Bałtyku (razem 1733 km), mają wyjście i na ocean, i na najważniejsze morze śródziemne Europy północnej, jakiem jest Bałtyk. Z drugiej strony, osłonięte od południa Alpami, których stoki północne opanował etnograficzny element niemiecki, zanadto daleko są wsunięte na południe, ażeby stać się wyłącznie potęgą morską. Niemcy dość późno, bo dopiero po klęsce słowiańskich Wendów, wyszli na morze; nie byli nigdy państwem morskiem, ani potęgą morską. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat uwaga społeczeństwa niemieckiego zwróciła się znowu ku morzu.

Dawnym zwyczajem germańskim, wciskając się z północy od ujść rzecznych w głąb lądu, opanowali ujścia, a potem dorzecza rzek uchodzących do morza Północnego i do Bałtyku. Z większych rzek jednak tylko dorzecze Renu zajęli całkowicie i tern właśnie dorzeczem sięgnęli najdalej na południe. Dopiero, gdy ich zatrzymały Alpy, zwrócili się w dorzecze górnego Dunaju. I tak kierunek północno-południowy, wytyczony przez Ren, krzyżował się z kierunkiem za-chodnio-wschodnim, wytyczonym na po-łuuniu przez Dunaj, a na północy przez nizinę Niemiecką.

Z tych dwóch głównych kierunków kierunek północno-południowy, dążący do opanowania międzymorza: morze Północ-ne-morze Śródziemne, już dawno został zarzucony, podczas gdy kierunek za-chodnio-wschodni zaznacza się w histo-rji Niemiec z daleko większą intensywnością. Rzecz znamienna z punktu widzenia geografji historycznej, że Niemcy przegrywają walkę o przestrzeń na zachodzie, a zyskują na wschodzie. To nam tłumaczy dwa dziwne półwyspy elementu niemieckiego a) na południu wzdłuż Alp i Dunaju i b) na północy wzdłuż Bałtyku, oraz fakt, że Niemcy nie zdołali utrzymać lewobrzeżnej części dorzecza rzeki Renu, podczas gdy na wschodzie przesunęli granicę etnograficzną z elementem słowiańskim z linji Wenecja-Lubeka daleko na wschód.

Niemcy jednością czy różnorodnością geograficzną.

Niemcy nie były nigdy i nie ,są jednością geograficzną. Rozpadają się na wiele naturalnych i wielkich obszarów, a te znowu dzielą się na wiele krain. Wygląda to tak, jakgdyby Niemcy były wycięte z europejskiego pnia kontynentalnego w sposób sztuczny. Poza linją Alp i obu mórz nie widzimy w zewnętrznej konfiguracji Niemiec żadnych zdecydowanych linij. Nie można także mówić o jakimś jednolitym „krajobrazie niemieckim^. Tych krajobrazów jest w Niemczech wiele, a każdy inny: od wielkich obszarów wydmowych na północy, poprzez poprzecinane rzekami równiny i kotliny śródgórskie, do ośnieżonych szczytów Alp na południu.

W ogólnym krajobrazie Niemiec rozróżnia się zazwyczaj trzy odmienne obszary, trzy stopnie wysokości, równocześnie trzy pasy klimatyczne, trzy zespoły krajobrazów kulturalnych kraju, może nawet trzy różne obszary gospodarcze. Są to: Niemcy północne nizinne, Niemcy środkowe, wypełnione górami średniemi i wyżynami i Niemcy południowe, obejmujące podgórze Alp i same Alpy. Ze względu na to, iż Alpy tylko w małej części do Niemiec współczesnych należą, uzasadniony jest raczej podział na dwa wielkie zespoły krain: Niemcy dolne i Niemcy górne.

Niemcy dolne reprezentują zespół krain nisko położonych, o charakterze

jednolitym, o klimacie, w którym znać wpływ morza (łagodnym w lecie, chłodnym w zimie, zaostrzającym się dość wyraźnie ku wschodowi). Na starem podłożu geologicznem rozpostarte są utwory dyluwjalne; małe urozmaicenie wprowadza w nie pasowo-równoleżnikowy układ krain, a więc wzgórz morenowo-czołowych, wielkich dolin i t. p.

Niemcy dolne to ciąg dalszy niżowej Polski, a więc kraj pól obsianych prze-dewszystkiem żytem, obsadzonych ziemniakami, kraj sosnowych borów, miejscami intensywnej uprawy buraka cukrowego i przemysłu rolniczego, kraj wielkich latyfundjów ziemskich — słowem: wielki spichlerz i żywiciel Niemiec współczesnych, wkońcu kraj cennych soli potasowych i kuchennych. Równocześnie część ta stanowi dostęp Niemiec do obu mórz, przyczem punktami wyjścia na morza są od wieków ujścia rzek: Wezery, Łaby i Odry.

Niemcy górne są bardzo urozmaicone pod względem rzeźby. Jest to pas gór średnich — to znowu obszar wielkich brył, w różny sposób względem siebie ustanowionych, tu i ówdzie kraj wygasłych wulkanów, kraj równoległych równin, to stopniami spadających krawędzi, kraj szerokich dolin o sterasowanych stokach — to znowu kraj zapadlisk i pięknych przełomów dolinnych. Widzimy tu niezwykłą mozaikę form terenu i wielką różnorodność krajobrazów — gór, równin, kotlin. Zgodnie z tem urozmaica się klimat, który na zachodzie i w nizinach jest łagodny, podczas gdy na wyżynach zaostrza się i przyjmuje nawet cechy klimatu kontynentalnego.

Ziemi pod uprawę wszędzie tu mniej niż na północy, a występuje ona na niektórych tylko obszarach. Przeważają gospodarstwa średnie i małe, wystarczając zaledwie na lokalne potrzeby. Tem większego znaczenia nabierają ukryte w kotlinach, na krawędziach gór i w górach bogactwa węgla kamiennego i brunatnego, rud żelaza i miedzi, bogactwa grafitu i aluminjum. Północny pas gór średnich od granic Holandji do granic Polski, jest dziś znany j.ako jeden wielki obszar przemysłowy Niemiec, zarazem kraj o maksymalnem zagęszczeniu ludności.

Alpy, mimo że dolinami swemi umożliwiły wtargnięcie elementu niemieckiego do działu wodnego, a nawet poza dział wodny (poza Brenner), nie stały się ogniskiem kultury, lecz były zawsze pasem granicznym i ochronnym. Dziś odgrywają rolę wielkiego letniska i roj-nego ośrodka sportów zimowych.

Rzeźba kraju a dzieje Niemiec.

Rzeźba Niemiec jest nietylko urozmaicona, ale i zawiła. Pełno jest krain drobnych, różnej wielkości i kształtu, o różnorodnych warunkach życia. Brak natomiast jednolitości przyrodzonej, brak krainy centralnej, jaką we Francji stał się basen rzeki Sekwany, a w Anglji basen rzeki Tamizy. Wielka tu zmienność krain; wiele jest punktów środkowych o różnej doniosłości. Z nich raz jeden, raz drugi nabierał znaczenia. Ta okoliczność sprzyjała w wysokim stopniu decentralizacji i politycznemu rozbiciu, wzrostowi księstw i dynastyj, którym pokolei przypadała korona cesarska. Wędrowała też stolica cesarstwa, a z nią wędrował punkt ciężkości życia politycznego Niemiec. Niemcy, jak starożytna Grecja, z natury swej były raczej skazane na rozbicie aniżeli na scalenie polityczne. Najwybitniej zaznaczyły się prądy odśrodkowe w marchjach, czyli krainach nadgranicznych, ukrainnych, jakiemi były nad Dunajem i w Alpach położona Austrja oraz typowe państwo nizinne, Prusy. Państwa te, wyrósłszy na potęgi na obcych etnicznie elementach i terytorjach, któremi to elementami i tery tor jami łatwiej było absolutnie rzą-

szukaj w tomie piątym!

dzić — miały w swoim rozwoju okresy powrotu do Niemiec i w tych okresach opanowywały nawet całe Niemcy. Po cesarstwie Habsburgów przyszło cesarstwo Hohenzollernów. W związku z tem stolica Niemiec znajdowała się — to w Wiedniu, na południowo-wschodnich granicach państwa — to w Berlinie, na północno-wschodnich rubieżach.

Ludność Niemiec pod względem antropologicznym.

Przez Niemcy już od czasów przedhistorycznych przesuwały się w swych wędrówkach liczne ludy, należące do różnych ras. Z tego powodu Niemcy nie stanowią rasy jednolitej, lecz są mieszaniną różnych typów antropologicznych.

W północnych, a nawet w środkowych Niemczech, panuje bezwzględna lub względna przewaga rasy nordycznej. W miarę przesuwania się ku południowi zaznacza się mniejsza lub większa przewaga rasy laponoidalnej. Jest to dominujący składnik ludności południowych Niemiec, • do którego dołączają się jako składniki przedstawiciele rasy śródziemnomorskiej i armenoidalnej. Niemcy mają przeto podobny do polskiego rasowy skład ludności, z tą różnicą, iż większa jest u nich niż w Polsce domieszka rasy śródziemnomorskiej. Niemcy nie tworzą zatem jednolitej rasy ludzkiej. Uważany zaś przez nich za najczystszy typ rasy germańskiej — typ nordyczny — nie jest rozpowszechniony bardziej, niż wśród ludności w Polsce. Niemcy przypisują owej, rzekomo przeważającej u narodu niemieckiego, rasie nordycznej wszystkie dodatnie cechy fizyczne i wszystkie dobre strony charakteru niemieckiego, podczas gdy w domieszkach innych ras skłonni są dopatrywać się raczej cech ujemnych. Posuwają się nawet do tego, iż rozróżniają czystych Niemców, a więc Niemców rasowych, i Niemców połowicznych, pochodzenia słowiańskiego lub innego, którzy są Niemcami tylko z języka i kultury. Wszystko, co dobre i wielkie w Niemczech, miała zrobić rasa nor-dyczna, co złe — inne rasy, z któremi się Niemcy pomieszali. Na tem tle wyrosło nietylko bliżej nieuzasadnione pojęcie wyższości rasy nordycznej nad in-nemi rasami i wyższości Niemców wo-góle nad innemi narodami, ale także nienawiść do innych ras, (-» Rasa i Rasizm) zwłaszcza takich, z któremi Niemcy nie chcą się za żadną cenę mieszać (antysemityzm).

Stosunki gospodarcze.

Sąsiadując od wieków z narodami Europy zachodniej i południowej o wysokiej kulturze, Niemcy dopiero w drugiej połowie XIX stulecia dorównywać im zaczęły w rozwoju kultury materjal-nej. Prawda, że mogą się pochlubić w dawnych okresach sztuką zakładania i budowania miast, wynalazkiem sztuki drukarskiej oraz innemi zdobyczami, ale aż do połowy XIX wieku były krajem rolniczym, zubożałym i zniszczonym przez wojny, reprezentującym przeciętny podówczas typ większości krajów Europy.

Dopiero po zwycięstwie nad Francją w r. 1871 zaczęły Niemcy rozbudowywać wielki przemysł w sposób tak energiczny, że z kraju rolniczego stały się w krótkim czasie krajem przemysłowym, i to jednym z najważniejszych na kontynencie europejskim. Równocześnie rozwinęły Niemcy wszystkie inne gałęzie życia gospodarczego: są obecnie wzorowo zagospodarowanym krajem rolniczym, przyczem na dużych przestrzeniach zostały utrzymane dobrze rentu-jące się lasy; w zakresie produkcji jęczmienia, żyta, owsa, ziemniaków, buraka cukrowego Niemcy zajmują drugie lub trzecie miejsce po Związku Sowieckim i po Stanach Zjednoczonych; w produkcji światowej węgla kamiennego zaj-

St, Pawłowski.

Główne wszelako znaczenie Niemiec

mują trzecie miejsce po Stanach Zjednoczonych i po Wielkiej Brytanji, a w produkcji węgla brunatnego przodują światu, podobnie jak w produkcji soli potasowych, grafitu oraz alumi-njum.

W wielkim przemyśle, mianowicie ba-wełniczym i stałowniczo-żelaznym, zajmują czwarte miejsce na świeeie, podczas gdy w przemyśle chemicznym przewyższają wszystkie inne narody. Co do gęstości kolei przewyższają je tylko Bel-gja i Wielka Brytan ja, a co do dróg bitych — tylko Francja i Wielka Brytanja mają ich więcej. O stanowisku Niemiec na morzu świadczy najlepiej fakt, że flota handlowa niemiecka (prawie 4 milj. t) stanowi już 6°/₀ tonnażu światowego, podczas gdy udział Niemiec w handlu światowym da się ocenić na 9°/₀ ogólnej sumy obrotów światowych. Majątek narodowy Niemiec bywa oceniany jako najwyższy po Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanji i Francji, a liczony w stosunku do ilości obywateli, jest dwa razy wyższy niż w Polsce.

Niemcy słyną jako naród pracowity i oszczędny. Szczególnie jednak wybijają się ponad inne narody umiejętnością organizowania pracy i systematycznego jej wykonywania.

Dzieje Niemiec.

Znaczenie w dziejach.

Włochom zawdzięcza ludzkość wspaniały rozkwit kultury na przełomie wieków średnich i nowożytności, t. zw. odrodzenie, Anglji — ustrój konstytucyjny i parlamentarny, Francji — zasady wielkiej rewolucji. Niemcy zaznaczyły się w rozwoju historycznym ludzkości przez dwie wielkie zdobycze: pierwszą był potężny przełom w życiu religij-nem XVI w., zwany reformacją (-» Reformacja), który zkolei doprowadził do zwycięskiego odrodzenia kościoła katolickiego, drugą — idea narodowości, wyłożona w pismach Herdera i Fich-tego.

leży w potężnym wpływie, jaki wywierały one na kształtowanie się losów politycznych Europy. Położone w samem jej sercu, zamieszkane przez naród niezwykle wojowniczy, żądny sławy i panowania, o wyjątkowych zdolnościach kolonizatorskich, od zarania swych dziejów oddziaływały niezmiernie silnie na bliższych i dalszych sąsiadów. Stworzone przez naród niemiecki cesarstwo średniowieczne stało się pierwszą potęgą swojej epoki i zaciążyło nad szeregiem krajów i ludów; załamanie się jego w XIII w. umożliwiło w orbicie dawnych jego wpływów swobodny rozwój państw narodowych (Polska, Czechy, Węgry); całkowite rozprzężenie w wieku XVII wiąże się z wybiciem się na przodujące w Europie stanowisko dwóch wielkich mocarstw: Francji i Rosji. Naodwrót, wskrzeszenie przez Bismarcka (—> Bismarck) w r. 1871 zjednoczonego cesarstwa zainaugurowało półwiekowy niemal okres tak przytłaczającej hege-monji Niemiec nad Europą, że dla jej złamania powstać musiała największa w dziejach koalicja, która przez cztery lata toczyła najkrwawszą, najbardziej niszczącą wojnę. W czasach dzisiejszych obserwować możemy ogromny wpływ, jaki wywarło na całokształt stosunków europejskich powstanie Trzeciej Rzeszy. Dodać należy, że dzieje państwa niemieckiego nie pokrywały się nigdy z dziejami narodu; znaczne jego odłamy pozostawały — i po dziś dzień pozostają — poza granicami państwowe-mi i istnieniem swojem oddziaływają wydatnie na życie wewnętrzne szeregu krajów, jak Szwajcarja, Czechy, Węgry, Polska i in.

Dążenia dośrodkowe i partykularyzm.

Osią, około której obracały się dzieje Niemiec od czasów najdawniejszych po dobę dzisiejszą, jest ścieranie się dwóch rozbieżnych tendencyj: władcy zmierzali do stworzenia silnej więzi państwowej, poszczególne jednostki tery tor jalne dbały o utrzymanie największego stopnia samodzielności.

Powstałe wskutek podziału monarchji Karola W. w Verdun (834) państwo wschodniofrankońskie, z którego wykluły się Niemcy, składało się z pięciu plemion : Franków, Sasów, Bawarów, Szwabów i Lotaryńczyków, na którj^ch czele stali potężni książęta dziedziczni. Chcąc zmniejszyć ich znaczenie, cesarze prowadzili konsekwentnie politykę, polegającą na usuwaniu z pod władzy książąt szczepowych panów duchownych (biskupów i opatów) i świeckich (hrabiów, margrabiów’ i palatynów) i podporządkowywania ich bezpośrednio koronie. System ten dawał się pogodzić z jednością i siłą państwa, dopóki utrzymywała się w niem potężna władza cesarska. Z chwilą jej załamania się wskutek upadku dynastji Hohenstauffów (1250) panowie duchowni i świeccy poczęli dążyć do uniezależnienia się od władzy centralnej i do uzyskania pełnego władztwa tery tor jalnego nad zamieszkującą ich kraje ludnością. Te dążenia odśrodkowe doprowadziły do bujnego rozkwitu partykularyzmu politycznego. Cesarze, wskutek osłabienia ich stanowiska, zostali zmuszeni ten stan rzeczy zatwierdzić, a najpotężniejszych z pośród książąt Rzeszy wyposażyć w specjalne przywileje (słynna „Złota Bulla“ Karola IV z r. 1356). Jedność Niemiec całkowicie rozprzęgła reformacja, która rozbiła naród również pod względem wyznaniowym i dała książętom protestanckim możność ogromnego powiększenia majątku i władzy kosztem kościoła. Zamykający wojnę trzydziestoletnią pokój westfalski (1648) podporządkował władzę cesarską sejmowi Rzeszy oraz dał książętom możność zawierania na własną rękę przymierzy z zagranicą, dokończył więc dzieła przeobrażenia Niemiec w oligarchję książąt duchownych i świeckich z dodatkiem 1400 podlegających bezpośrednio cesarzowi „rycerzy Rzeszy". Słynny prawnik i filozof Puffen-dorff dla określenia Niemiec tej epoki używa zwrotu: irregulare aliąuod cor-pus et monstro simile (ciało bezkształtne i podobne do straszydła).

Z przewrotów doby rewolucyjnej i napoleońskiej wyszły Niemcy z uproszczoną strukturą terytorjalną. Powołany do życia na kongresie wiedeńskim w 1815 r. Związek Niemiecki składał się już tylko z 39 państw, które jednak były od siebie zupełnie niezależne, niezłączone żad-nemi niemal wspólnemi węzłami. Obok dawnych różnic szczepowych, politycznych i wyznaniowych wystąpił silny antagonizm kulturalny pomiędzy military-styczno-biurokratyczną, junkerską Północą, podporządkowaną przewadze Prus, a liberalnem, pod względem cywilizacji wyżej stojącem Południem. Te partyku-laryzmy historyczne okazały się tak silne, że Bismarck, jednocząc Niemcy pod egidą Prus, pozostawił poszczególnym krajom ich dawne dynastje, odrębne rządy i sejmy z dość szerokim zakresem działania. Zasadniczo po tej samej linji szła konstytucja weimarska, uchwalona po wielkiej wojnie (31. VII. 1919 r.).

Dopiero w Trzeciej Rzeszy podjęto przebudowę radykalną, polegającą na zupełnem zatarciu odrębności poszczególnych krajów i wprowadzeniu centralizmu rządowego, którego ośrodkiem ma być Berlin. Unifikacja Niemiec nastąpiła 7 kwietnia 1934 r. Niemcy tworzą od tego dnia administracyjną całość i są państwem scentralizowanem i zjednoczo-nem, złożonem z siedemnastu krajów związkowych. Kraje te, posiadające do-niedawna swoje osobne rządy, są obecnie rządzone z Berlina przez namiestników, którzy podlegają ministrowi spraw wewnętrznych. Rząd narodowo-socjali-styczny podjął pracę nad nowym podziałem administracyjnym Rzeszy.

Cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego.

Powszechno dziejowe znaczenie Niemiec w średniowieczu polegało przede-wszystkiem na tern, że władcy ich, poczynając od Ottona Wielkiego (962), koronowali się na cesarzy w Rzymie. W ten sposób powstała zasadnicza koncepcja, na której gruntował się ustrój polityczny i sposób myślenia epoki średniowiecznej : świat chrześcijański stanowi jedną rodzinę, w której najwyższa władza duchowna należy do papieża, piastunem zaś naczelnej władzy świeckiej jest cesarz rzymski, będący równocześnie władcą narodu niemieckiego. Rzecz jasna, że w praktyce sprawa przedstawiała się inaczej: cesarzom udawało się urzeczywistnić swoje zwierzchnictwo jedynie w stosunku do ludów słabszych, zamieszkujących pograniczne terytorja Niemiec, jak Danja, Polska, Czechy i ludy połabskie, które w pewnych okresach musiały składać hołd i płacić cesarzom daninę; w reszcie Europy uniwersalność ich władzy pozostawała w dziedzinie teorji. Większy wpływ, aniżeli na sprawy powszechne, wywarło wskrzeszenie cesarstwa na losy samych Niemiec.

Naród niemiecki wyrobił w sobie przekonanie, że jest spadkobiercą starożytnego Rzymu oraz Karola Wielkiego, powołanym do panowania nad światem; władcy jego czerpali z tytułu cesarskiego blask i autorytet, które umożliwiły im zatriumfowanie nad odrębnością plemienną i stworzenie silnego państwa. Zarazem jednak stała się korona cesarska Niemiec źródłem poczynań uciążliwych i kosztownych, które doprowadziły zczasem do katastrofy. Każdy ich władca uważał za swój obowiązek wyprawić się do Wiecznego Miasta dla otrzymania tam z rąk papieża korony cesarskiej; te słynne „wyprawy rzym-skie“ (Rómerzuge) nietylko nadwerężały skarb państwa, ale, rozbudzając w następcach Ottona W. pragnienie ugruntowania swych wpływów we Włoszech, odwracały ich uwagę od bliższych i ważniejszych spraw niemieckich, wTtrąeały ich w konflikty z papiestwem oraz miastami włoskiemi, wyczerpywały najżywotniejsze siły narodu w bezpłodnych i egzotycznych przedsięwzięciach.

Najpotężniejsi dynaści średniowiecznego cesarstwa, Hohenstauffowie, całkowicie przenieśli punkt ciężkości swych działań na teren Włoch, opanowali Neapol i Sycylję, narzucili swoją przewagę miastom lombardzkim, dali się dotkliwie we znaki cesarstwu, wkońcu jednak ulegli w walce z przewagą przeciwników. Śmierć ostatniego z Hohenstauffów, Konradyna, pojmanego w czasie walk o Neapol i Sycylję i straconego na rusztowaniu (1268), stała się poniekąd symbolem złowrogiego wpływu, jaki wywierały na losy Niemiec rzymskie ambicje ich władców. Z wygaśnięciem Hohenstauffów kończy się cesarstwo średniowieczne w jego uniwersalnem znaczeniu. Dążenie do panowania nad światem chrześcijańskim, w szczególności zaś do ugruntowania wpływów we Włoszech, ustępuje odtąd miejsca polityce wybitnie dynastycznej, której celem jest podniesienie rodzinnej potęgi cesarzy przez skupienie w ich rękach największej ilości terytorjów. Do mistrzowstwa doprowadzili tę politykę Habsburgowie (-* Habsburgowie) ; jeżeli Karol V mógł podjąć znowu aktywną politykę we Włoszech, to stało się to nie dzięki koronie cesarskiej, ale w oparciu o potęgę domu rakuskiego.

Okres rozbicia i upadku.

Od chwili upadku Hohenstauffów Niemcy jako całość polityczna przestały odgrywać czynną rolę na widowni europejskiej. Gdy poszczególni książęta, jak Wittelsbachowie bawarscy, Wettynowie sascy, później Hohenzollernowie brandenburscy, powiększali swoje dzierżawy i wzrastali w potęgę, władza cesarska staczała się w otchłań coraz większej słabości i poniżenia. Cesarz, wybierany przez najpotężniejszych książąt, t. zw. elektorów, zależny od anarchicznego sejmu Rzeszy, pozbawiony był realnej władzy, a znaczenie swoje opierał jedynie na swoich posiadłościach dziedzicznych. Gdy inne państwa europejskie na przełomie epoki średniowiecznej i nowożytnej dzięki reformom swych absolutnych władców (-> Absolutyzm) wzmacniały swe siły i rozwijały zasoby wewnętrzne, cesarstwo rzymsko-niemieckie nie miało ani sprężystego rządu, ani zasobnego skarbu i licznej ar^ii, ani konsekwentnej polityki wewr *♦ znej. Reformacja, wnosząc ferment nowych idei, stała się zarazem źródłem długoletnich sporów i walk wewnętrznych, w które wmieszały się później czynniki postronne. Wojna trzydziestoletnia, rozbijając ostatecznie Rzeszę na szereg drobnych ustrojów politycznych, zepchnęła zarazem kraj w stan długoletniej depresji gospodarczej i zacofania kulturalnego.

Równolegle z osłabieniem wewnętrz-nem państwa coraz silniej poczynali napierać nań sąsiedzi. Francja, zmierzając konsekwentnie do osiągnięcia linji Renu, werbowała sobie klientów wśród książąt Rzeszy, wygrywając ich przeciw cesarzowi. Traktaty westfalskie uczyniły ją gwarantką wewnętrznego ustroju Rzeszy; założony w r. 1658 Związek Reński skupiał pod egidą francuską znaczną część suwerenów niemieckich; francuski język, obyczaj, cywilizacja zdobyły sobie w Niemczech za Ludwika XIV stanowisko górujące. Szwecja zdobyła w wojnie trzydziestoletniej ujścia wielkich rzek niemieckich, Odry, Łaby i Wezery. Od czasu zaś Piotra Wielkiego poczęła grutować swoje wpływy w Rzeszy — Rosja. Rozdarte wewnętrznie, pozbawione poczucia solidarności, cesarstwo nie wytrzymało wstrząsów wojen rewolucyjnych i napoleońskich. Gdy Napoleon w r. 1806 skupił około siebie ogół władców niemieckich w drugim Związku Reńskim, cesarz Franciszek II w odpowiedzi złożył godność cesarską, a sejm Rzeszy rozwiązał się. W ten sposób pod względem formalnym zakończyło żywot św. cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego.

Odrodzenie i zjednoczenie.

Wśród rozbicia politycznego i upadku kulturalnego poczęły świtać w XVIII w. pierwsze brzaski odrodzenia. Dokonało się ono najpierw w dziedzinie duchowej. Druga połowa stulecia stała się widownią wspaniałego rozkwitu literatury pięknej, nauki i filozofji. W dziełach wielkich twórców: Lessinga, Goethego, Herdera, Schillera, Kanta, najwspanialej przemówiły ideały wieku oświeconego: dążność do rozwoju pełnego człowieczeństwa (Humanitdt), tolerancji religijnej i wolności politycznej. Na użyźnionym w ten sposób gruncie przyjęły się bujnie idee rewolucji francuskiej, przyczyniając się do rozbudzenia ducha reformatorskiego i poczucia narodowego.

Najsilniej na losach Niemiec zaważył Napoleon; wcielając do Francji szereg krajów niemieckich, podporządkowując inne jej wpływom, wprowadzał wszędzie nowe zasady prawne, burzył feudalizm i nierówności stanowe, zaszczepiał nowoczesne urządzenia państwowe i społeczne. Również w pobitych przezeń i okrojonych Prusach zrozumiano potrzebę gruntownej przebudowy i za sprawą

Zjednoczenie Niemiec, którego dokonał Bismarck (-* Bismarck) krwią i żelazem, pozwala ująć Niemcy i charakter narodowy Niemiec jako pewną, wyraźnie wyodrębniającą się jedność i całość.

Steina, Hardenberga i Scharnhorsta dokonano szeregu doniosłych reform. Naj-donioślejszem następstwem panowania napoleońskiego w Niemczech było wszelako niezmiernie żywe rozbudzenie uczuć narodowych, które z żywiołową siłą przejawiło się w rozpoczętej w r. 1813 wojnie przeciw obcemu najeźdźcy (t. zw. wojnie o wyzwolenie).

Już wówczas dojrzały Niemcy do zjednoczenia państwowego. Opóźnił je kongres wiedeński, stwarzając federację z 39 państw, pozbawioną ściślejszej więzi, w której walczyły o przewagę dwa najsilniejsze państwa: Austrja i Prusy. Mimo to poczucie świadomości i łączności narodowej czyniło dalsze postępy. Świadectwem tego był rok 1848, kiedy zebrał się we Frankfurcie n. M. pierwszy w dziejach ogólnoniemiecki parlament, który ułożył liberalną i unitary-styczną konstytucję i ofiarował koronę cesarską królowi pruskiemu, Fryd. Wilhelmowi IV. Próba zbudowania państwa niemieckiego, podjęta wówczas przez żywioły liberalne i demokratyczne, zawiodła z powodu oporu Austrji i Rosji, pozostał jednak wzmożony pęd ku zjednoczeniu, ogarniający coraz szersze warstwy społeczeństwa. Z dążności tych skorzystał Bismarck i w trzech krwawych wojnach (niemiecko-duńska o Szlezwik i Holsztyn [1864], prusko-austrjacka ze słynną bitwą pod Sadową [1866], franko-pruska [1870/1]), przeprowadził unifikację Niemiec pod egidą Prus. W ten sposób został rozstrzygnięty ciągnący się od połowy XVIII wieku spór o przewagę pomiędzy Habsburgami a Hohenzollernami, dzieje zaś Niemiec wkroczyły na nowe tory. Naród, przyzwyczajony do partykularyzmu politycznego, hołdujący w pierwszej połowie wieku ideałom wolności i humanitaryzmu, naród, który szczycił się wprowadzeniem do życia zbiorowego zasady narodowości, poddany został wszechwładnym wpływom Prus, które wycisnęły na nowem cesarstwie niezatarte piętno swego ducha i organizacji i których historja sprzęga się odtąd nierozłącznie z dziejami całości Niemiec.

J. Feldman.

Kulłura Niemiec.

Era wilhelmińska.

Rysy charakterystyczne narodu niemieckiego występują bardzo wyraźnie w okresie rządów Wilhelma II, w t. zw. dziś przez historyków niemieckich „erze wilhelmińskiej“.

Pod względem polityki wewnętrznej był to jakoby okres rządów demokra-tyczno-parlamentarnych. Przy panującym wówczas systemie rządów kanclerskich, polegającym na tern, iż szefem rządów Rzeszy był kanclerz odpowiedzialny właściwie tylko przed cesarzem, nie przed parlamentem — ta demokracja była jednak tylko ezemś po-wierzchownem, a nawet pozornem. Cesarz jawnie okazywał wzgardę parlamentowi, Niemcami rządziła wszechwładna i doskonale zorganizowana biurokracja.

Pod względem ustrojowym Rzesza była próbą pogodzenia partykularnych ambicyj poszczególnych krajów z hegemon ją Prus, która ciążyła pod każdym względem nad całym rozwojem Niemiec. Także i polityce zagranicznej Rzeszy zaborczy pęd, charakteryzujący oddaw-na politykę pruską, nadawał piętno znamienne. Celem tej polityki było stworzenie z cesarstwa niemieckiego potęgi światowej, a środkiem do tego miała być nietylko arinja, stanowiąca główny punkt ambicji narodu, ale tak-

że i flota wojenna, której rozwój i roz- stem demokracji parlamentarnej, który budowa była głównym punktem ambi- usiłowała wprowadzić konstytucja wei-cji cesarza Wilhelma i jego otoczenia, marska, nie przyjął się także i nie spot-Flota miała zapewnić Niemcom pano- kał się z przychylnym oddźwiękiem wanie nad światem i nad dalekiemi ko- w szerszych masach obywateli. Atmo-lonjami zamorskiemi, stanowiącemi sfera sprzyjała dokonaniu się przewrotu, który ostatecznie przeprowadził Wspaniały i gwałtowny rozwój go- Adolf Hitler — to jednak, że Hitler spodarczy, który się dokonał zwłaszcza w stosunkowo tak krótkim czasie po-w dziedzinie przemysłowej dzięki zna- trafił opanować tak zupełnie Niemcy, komitej organizacji i pracowitości pozostaje w związku z pewnemi zasad-Niemców, stał się podnietą niemieckie- niczemi rysami psychiki niemieckiej, go imperjalizmu gospodarczego, a więc które zkolei wypadnie omówić, pędu w kierunku szukania coraz nowych rynków zbytu dla przemysłu.

zawsze cel ich pragnień.

Psychika niemiecka.

Usiłując uwydatnić pewne charakte-nej budziło potrzebę tworzenia na- rystyczne cechy psychiki niemieckiej, gwałt jakiejś nowej kultury, która najeży zdać sobie sprawę z tego, że wy-przez^ swoje bogactwo i kolosalnosc roz- kazuje ona pomimo całej swej jednoli-miarów swoich tworów miała wszyst- tości pod wieloma względami także kich olśnić rychło jednak bardzo, • wje}e różnolitości. Inny jest jako robiona sztucznie, a nie powstają- charakter Niemca północno-wschodnie-ca organicznie, spotkała się z krytyką g₀, mającego z jednej strony niejaką poważnie myślącej części społeczeń- skłonność do mistycznej zadumy, stwa niemieckiego. Wilhelm II był sam a z drugiej tak charakterystyczną chorobliwym megalomanem, a wzrasta- dIa prusaka szorstkość i brutalność pojąca wówczas w Niemczech megaloma- stępowania — a inny Niemca południo-nja narodowa stała się właściwie przy- wo.Zachodniego, którego cechuje uspo-czyną moralną klęski Niemiec w woj- sobienie raczej wesołe i pogodne, choć nie światowej.

Poczucie siły politycznej i materjal-

i na południu Niemiec nie brak np. u Bawarów obok tej wesołości rysów pewnej zaciętości i zaciekłości. Niemcy

Przewrót powojenny.

nem

Partykularyzm niemiecki, z któ-

To, co obserwujemy w życiu społecz- rozpadają się na szereg szczepów, z któ-i politycznem Niemiec po klęsce rych każdy ma własne cechy indywi-wielkiej wojny (—» Wielka wojna), jest dualne. Reformacja dokonała wielkie-raczej objawem pewnej powojennej go- go rozdziału jednolitego pod względem rączki, aniżeli wyrazem głębszych cech wyznaniowym narodu niemieckiego, co niemieckiego charakteru. Przewrót ko- oczywiście odbiło się i na pewnej róż-munistyczny dokonany przez t. zw. nolitości cech psychicznych. Ambicje Spartakistów okazał się tylko krótko- dynastyczne małych władców i interesy trwałym, choć ponurym epizodem, na- partykularne krajów i ksiąstewek przy-rodowy zaś socjalizm rychło dał so- czyniły się także do rozwoju czynni-bie radę z komunizmem niemieckim, ków odśrodkowych w psychice niemiec-W dziedzinie ustrojowej daremnie pró- kiej. bowano bezpośrednio po wojnie posunąć naprzód dzieło zjednoczenia Nie- rym w całej koncepcji Rzeszy jako pań-miec dokonane przez Bismarcka. Sy- stwa związkowego liczył się poważnie

Ten knlt ucieczki od życia publicznego i chęć zrzucenia odpowiedzialności za to, co się dzieje na jego terenie, na barki innych, jest przejawem bardzo charakterystycznym dla psychiki niemieckiej; ułatwia on też wystąpienie i działanie człowieka o silnej woli, umiejącego podporządkować sobie naród, w którym instynkt posłuchu jest najsilniej zakorzeniony. Odnosi się to nietylko do tego, co zwykło się określać mianem „pruskiego drillu", t. j. jakgdyby tresowania ludzi, ale łąezy się z poczuciem posłuszeństwa i karności, wpajanem w młodzież od najwcześniejszego dzieciństwa. Konsekwencją tego jest kult władzy, a zwłaszcza poszanowanie munduru, tak charakterystyczne dla Niemiec.

trzeźwy Bismarck, kierował polityczne życie Niemiec na wąskie tory interesów przeważnie lokalnych. Był on zarówno powodem, jak i równocześnie objawem bardzo charakterystycznego dla Niemiec braku zmysłu politycznego. Polityczne partje, które istniały w Niemczech zresztą już przed powstaniem cesarstwa niemieckiego, nie zapuściły nigdy głębszych korzeni w psychikę niemiecką. Brak wyczucia i poczucia politycznego wśród szerokich mas ułatwił też w znakomity sposób Hitlerowi zdmuchnięcie partyj z powierzchni życia politycznego Niemiec, wprowadzony zaś przez niego system „przywództwa" ma bardzo głębokie podstawy w psychice niemieckiej.

Już w zaczątkach ruchu liberalnego w Niemczech po r. 1830-ym przedstawiciele politycznej liryki niemieckiej dawali wyraz tęsknocie za silnym i wielkim człowiekiem. Problem ustosunkowania się jednostki do zbiorowości jest jednym z najbardziej zasadniczych tematów dociekań myślicieli niemieckich w różnych okresach. Nawet Goethe, który w młodości swej hołdował nieokiełznanemu indywidualizmowi, w wieku dojrzałym rozwinął ideologję rezygnacji i dał wyraz przekonaniu o konieczności podporządkowania się jednostki interesom i celom społecznym. W przeciwieństwie do wczesnej romantyki niemieckiej, propagującej także kult w niczem niekrępowanej jednostki, późniejsza romantyka głosiła naukę o potrzebie podporządkowania się jednostki duchowi narodu i idei. Niezmiernie charakterystyczną dla umysłowości niemieckiej jest epoka t. zw. biedermeieru, trwająca od r. 1830 do 1848,

Charakter narodowy Niemców.

W „Fauście" Goethego, który jako dzieło arcyniemieckie tak znakomicie odzwierciedla zasadnicze cechy psychiki niemieckiej, zbawienie bohatera zostaje usprawiedliwione takiemi słowami:

Wer immer strebend sich bemiiht, Den kónnen wir erlósen.

(Zbawionym być może, kto się dążeniem wieczystem trudzi — tłum. E. Zegadłowicza).

oraz

Faust Goethego dąży zarówno do zgłębienia nieugiętą siłą myśli tajemnic świata, jak i do wyczerpania niepohamowaną niczem siłą woli urody i pełni życia. W tych dwóch kierunkach objawia się niezłomna w o-1 a cechująca charakter narodowy Niemiec: w jednym kierunku jako chęć opanowania życia i świata, w drugim jako chęć ujarzmienia rzeczywistości myślą i wydarcia jej tajemnic. Niemiec-a właściwie do 1870 r., której hasłem ki imperjalizm, będący wyrazem tej było zamknięcie się w cichym zakątku pierwszej dążności, i niemiecki idea-domowym, ucieczka od wszelkich zma- lizm, będący wyrazem tej drugiej dąż-gań politycznych i walk społecznych ności, są prądami wychodzącemi z tego pielęgnowanie ogniska domowego, samego źródła.

Źródeł zaborczego imperjalizmu politycznego Niemiec dopatrywać się już można w „parciu na wschód“ zakonu krzyżackiego i całej polityki pruskiej. W okresie hitlerowskim ukuto dla tej dążności bardzo znamienną formułę „naród bez przestrzeni" ( Volk ohne Raum). Sens tej formuły wyraża się nietylko w przekonaniu, iż Niemcy są narodem potrzebującym nowych przestrzeni, ale że każda przestrzeń przez Niemców zamieszkana powinna być niemiecka. W związku z tem zasługuje na uwagę od czasów Rzeszy rozwijana, a w okresie hitlerowskim szczególniejszą pieczą otaczana organizacja Niemców zagranicą jako narodu duchowo należącego do Rzeszy.

Polityczny imperjałizm Niemiec pozostaje w ścisłej łączności z ich m i 1 i-taryzmem i german izmem, czyli prądem wszechniemieckim. Naród niemiecki przejął od Prusaków najgłębsze poszanowanie dla wojska i wojskowości jako podstawowego czynnika rozwoju potęgi. Głosili to wybitni niemieccy historycy i politycy i potrafili zaszczepić w społeczeństwie niemieckiem wiarę, że wojna jest jednym z koniecznych elementów polityki, a gotowość wojenna jednym z obowiązków narodowych obywatela. Obywatel niemiecki jest w zaciszu swego ogniska domowego przeważnie szczerym miłośnikiem pokoju (marzenia o wiecznym pokoju zajmują w literaturze niemieckiej tyleż miejsca, co apologje wojny), jednak niema może narodu, w którymby duchowy, czyli moralny potencjał wojenny, a więc stałą gotowość do wojny, tak łatwo było wyzwolić i pobudzić, jak u Niemców.

Podobną biegunowość możemy zaobserwować w psychice niemieckiej w formie współistnienia obok siebie wzniosłego kultu najwyższych ideałów ludzkości w okresie klasycyzmu (-» Klasy-

cyzm) i humanitaryzmu obok najbardziej wybujałego nacjonalizmu, wyuzdanego szowinizmu i pędu do germa-nizowania innych narodowości, by wskazać tylko na pruską Hakatę. Te przeciwieństwa ujmuje się symbolicznie jako przeciwieństwo Weimaru i Berlina, przyczem Weimar miałby być symbolem niemieckiego humanizmu i idealizmu, Berlin zaś zaborczego pan-germanizmu. Nie należy jednak zapominać o tem, że jeden z twórców kultury weimarskiej i niemieckiego humanizmu, Fryderyk Schiller, w wierszu o wielkości Niemiec dał właściwie w zarodku zarys owego duchowego niemieckiego imperjalizmu i pangermani-zmu, który rozwinął i ugruntował jeden z głównych twórców idealistycznej filozofji niemieckiej J. G. Fichte w swych mowach do narodu niemieckiego (1807—08).

Tak jak imperjałizm pragnie łamać wszelkie przeszkody w dążeniu do stworzenia potęgi Niemiec, tak idealizm usiłuje usunąć z drogi wszelkie przeszkody w dotarciu do istoty rzeczywistości. Wprawdzie wielki filozof niemiecki Kant (1724—1804) wykreślił granice poznaniu, jednak niemieccy twórcy wielkich systemów filozoficznych po Kancie, uważający się za spadkobierców jego myśli, przełamywali te granice. Niemiecki idealizm jest jakgdyby przejawem imperjalizmu ducha. W poglądach filozofów niemieckich rzeczywistość pojmowana jest i ujmowana przeważnie jako wytwór bądźto ducha ludzkiego czy jednostkowego umysłu, bądźto jakiegoś absolutnego ducha, którego dziełem jest cały świat. I Kant uczył, że rozum przypisuje prawa przyrodzie. Dążność do wyjścia poza bezpośrednie dane rzeczywistości, do przełamania wszelkich przeszkód stawianych przez nie pędowi poznawczemu, stanowią charakterystyczną cechę naj-

bardziej zasadniczych kierunków filozo- ca, w którem wszystko ujęte jest w try-ficznej myśli niemieckiej, od XVIII w. by pewnego zgóry ustalonego ładu i po-począwszy aż do chwili obecnej. Dzieje rządku. Widać to nawet i w urządzeniu filozofji niemieckiej to przeważnie kuchni niemieckiej, dzieje szukania dróg do uchwycenia tego, co Kant nazwał „rzeczą w sobie".

Kultura niemiecka.

Kultura niemiecka jest we wszystkich dziedzinach i na różnych szczeblach jej rozwoju wynikiem skrzyżowania podniet obcych, w których przyswajaniu i przetwarzaniu Niemcy wykazują nadzwyczajną łatwość, z rodzi-memi pierwiastkami i cechami psychiki niemieckiej. W charakterystyce i ocenie kultury niemieckiej należy na tę zdolność przetwórczą położyć jednak wielki nacisk, jak również i na chęć dorównania innym we wszystkiem i przewyższenia ich. To jest jeden z bardzo ważnych motywów rozwoju kultury niemieckiej obok bardzo charakterystycznego i odzywającego się od czasu do czasu wołania o jej oryginalność, będącego przecież przejawem zarówno przeświadczenia o jej nieoryginalności w pewnych okresach, jak i wielkiej ambicji narodowej.

Jeśli Niemców nazwano i nazywano „narodem filozofów¹", to nietylko ze względu na bujny rozwój filozofji, a zwłaszcza metafizyki w Niemczech, ale chyba raczej ze względu na to, że Niemiec odczuwa zawsze potrzebę zastanawiania się nad tern, co uczynił, lub też ma zamiar uczynić. Ten udział bardzo wydatny czynnika świadomości, a zwłaszcza refleksji we wszystkich poczynaniach niemieckich, nadaje charakterowi niemieckiemu obok tego czynnika niezłomnej woli piętno bardzo swoiste.

życie prywatne Niemców.

Od czasu, kiedy dwór przestał być ośrodkiem życia niemieckiego, a w walce z wszechwładzą i samowolą książąt stan mieszczański się wyzwolił i w wieku XIX także poważnie się wzbogacił, widoczne jest w Niemczech dążenie do uzyskania w kulturze życia prywatnego pewnego poziomu światowości. Z początkiem XIX w. powstają w Berlinie pierwsze salony literackie, a w erże wilhelmińskiej zaczyna się też bujnie rozwijać życie towarzyskie. Ten typ życia nie odpowiada jednak naogół upo-

W Niemczech zawsze istnieje idealna współpraca pomiędzy teorją a praktyką. Teorja wyprzedza praktykę w tych działach, gdzie zazwyczaj bywa inaczej, a więc np. w literaturze. Niemcy najpierw formułują pewien program literacki, potem go realizują. W dziedzinie technicznej z nadzwyczajną szybkością postępuje za teorją praktyka, gdy idzie o zastosowanie pewnych teoretycznych pomysłów, np. w zakresie chemji czy w medycynie, do celów praktycznych, np. wojennych. Teorja towarzyszy poczynaniom Niemiec i w dziedzinie polityki. Z całą świadomością wywodzi np. znakomity pruski historyk Treitschke, iż wojna jest najwłaściwszym środkiem prowadzącym do zdobycia przez Niemcy panowania nad światem. Nawet romantyzm niemiecki, a więc prąd duchowy o charakterze wybitnie irracjonalnym, przesiąk- dobaniom niemieckim. Ośrodkiem życia nięty jest cały refleksją. Ten pierwia- niemieckiego jest przedewszystkiem stek świadomości, potrzeby zdania so- dom rodzinny, w którym panuje har-bie sprawy z tego, co było, i jasnego monja, oparta na równowadze władzy uświadomienia tego, co ma być — na- między ojcem rodziny a matką. Nie-daje piętno i prywatnemu życiu Niem- mieć spędza zazwyczaj godziny wieczor-

ne w piwiarni przy t. z w. Stammtischu, t. j. przy stole zawsze zajętym przez pewne stale zbierające się towarzystwo. Tam się omawia wypadki dnia i polity-kuje się. Kobiety niemieckie schodzą się zazwyczaj po obiedzie na kawę, zabierając ze sobą robótkę ręczną i omawiając kłopoty dnia i nowinki.

Niemiecka młodzież męska po zapisaniu się na uniwersytet wstępowała dawniej bądźto do związków będących korporacjami łączącemi zazwyczaj młodzież pewnych stanów, szczególnie szlacheckiego, bądź też do związków grupujących młodzież pochodzącą z tego samego kraju Rzeszy. Syn należał zazwyczaj do tej samej korporacji, co ojciec, co wytwarzało bardzo silną więź zarówno między kolegami, jak też między t. zw. „starszymi panami" a młodzieżą. Ruch hitlerowski, oparty na zasadach demokratycznych, przystąpił do likwidacji tych uświęconych tradycją od czasów wojen niepodległościowych organizacyj.

Ruch ten przystąpił wogóle do reformy i całego życia towarzyskiego w Niemczech, biorąc sobie za cel przełamanie dawnej kastowości. Cechowała ona naogół życie niemieckie, zamknięte w kołach pewnych sfer, jak np. ziemiaństwa, szlachty, bogatego patry-cjatu, świata nauki, a przedewszyst-kiem stanu wojskowego, który jak najusilniej utrzymywał się w wyraźnem odosobnieniu od reszty społeczeństwa, otaczającej go szczególnym szacunkiem. Po przewrocie hitlerowskim młodzież niemiecka poddana została prawie zupełnie pod komendę partji. Niemal od dzieciństwa wchodzi młodzież obojga płci do organizacji partyjnej; wytwarza się w ten sposób charakterystyczny antagonizm pomiędzy życiem rodzinnem a partyjną organizacją młodzieży.

Wysuwając ponad wszystko znaczenie narodu i państwa, rozwiązał ruch narodowo - socjalistyczny w swoisty sposób przez zasadę przywództwa i posłuchu problem, który oddawna był przedmiotem rozważań zarówno filozofów niemieckich, jak i tematem literackim, a mianowicie problem stosunku jednostki do społeczeństwa. Zasadę tę otoczył narodowy socjalizm nimbem mitu o roli dziejowej Niemiec i ich powołaniu, odpowiadając w ten sposób tak głęboko w psychice niemieckiej zakorzenionej tęsknocie metafizycznej. Wyrazem tej tęsknoty jest na różnych odcinkach kultura i sztuka niemiecka.

Filozof ja.

Filozofja niemiecka ma, jak to wynika z podanej wyżej charakterystyki idealizmu niemieckiego, w przeciwieństwie do racjonalizmu Francuzów i trzeźwego pozytywizmu Anglików charakter przeważnie metafizyczny. Cechuje ją dążność do zgłębiania istoty świata i do budowy wielkich systemów, opartych na jakiejś jednolitej zasadzie. Ma ona charakter spekulatywny, co znaczy, że pokazuje, jak w zwierciadle (speculum) ducha odbija się świat i rzeczywistość.

Literatura.

Ten arealistyczny czy też irreali-styczny, t. j. nie szukający bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością stosunek do świata cechuje także sztukę i literaturę niemiecką. Jest ona tylko rzadko bezpośredniem odbiciem rzeczywistości, zazwyczaj zaś podaje ją przez pryzmat refleksji lub widzi w niej tylko przedmiot do zadumy metafizycznej.

Widocznem jest, jak w duszy Schillera, tego bodaj najbardziej niemieckiego z poetów niemieckich, który z usposobienia swojego ludzkiego był niewątpliwie realistą, dokonywa się walka między chęcią bezpośredniego odmalowania rzeczywistości a owemi

typowo niemieckiemi wzlotami ducha dwig i Kleist), bądźto usiłując napeł-ku wyżynom metafizyki. Ostatecznie nić go jakąś nową treścią duchową, zwycięża idealizm. Schiller jest jed- Goethe więc np. przetworzył „Ifige-nak i pod innym także względem cha- nję“ Eurypidesa, czyniąc z tego dra-rakterystycznym przedstawicielem poe- matu poetycką ewangelję idei humani-zji niemieckiej — nietylko przez me- taryzmu i przykład klasycznego stylu, tafizyczny balast, który także obcią- nacechowanego umiarem i symetrją. ża np. jego lirykę. Twórczości jego to- Oryginalna zdolność przetwórcza jest warzyszy krok w krok teorja i refie- jedną z charakterystycznych cech za-ksja, wyprzedzająca nawet nieraz twór- równo literatury, jak i kultury niemiec-czą pracę poety. Ta refleksja, która ce- kiej wogóle. Między poetą a tematem chuje również twórczość Goethego, staje u twórcy niemieckiego zazwyczaj prowadziła nieraz do konsekwencyj tra- idea, której wydobycie jest wielką am-gicznych, bo oto np. zdolny dramątopi- bicją twórcy. Poezja ma być w rozu-sarz XIX w., Otto Ludwig, wytworzyw- mieniu poety niemieckiego nie obrazem szy sobie na podstawie lektury Szekspi- rzeczywistości, lecz wyrazem jej głęb-ra teoretycznie pewien ideał dramatu, szego sensu, popadł ostatecznie w obłęd, nie mogąc go zrealizować. Poromantyczny drama- zachodnie zagadnienie psychologiczne topisarz pruski, H. von Kleist, idąc ujęte jest przez pisarzy niemieckich w ślady teorji romantycznej, postawił przeważnie pod kątem widzenia pew-sobie za cel stworzenie nowego stylu nej idei. Przykładem tego jest jeden dramatu, będącego syntezą Sofoklesa z najbardziej charakterystycznych nie-i Szekspira, a niemożność realizacji te- mieckich rodzajów literackich, miano-go celu omal nie złamała mu zupełnie wicie powieść edukacyjna, która przed-skrzydeł do lotu poetyckiego. Cała stawia rozwój człowieka i wewnętrzne twórczość dramatyczna równie wielkie- kształcenie się jego ducha w kierunku go dramatopisarza niemieckiego XIX zrozumienia i osiągnięcia pewnego idea-wieku, Fryderyka Hebbla oparta była łu. Już genjalny poemat średniowieczna jego metafizycznej teorji o tragicz- nego poety Wolframa von Eschenbach, nym charakterze wszechświata. Ten „Parsifal" nosi znamiona takiej powie-pierwiastek świadomości, ujawniający ści edukacyjnej. Jej klasycznym przy-się w teorji, która wyprzedza nieraz kładem jest powieść Goethego „Wil-twórczość i stale jej towarzyszy, jest hełm Meister“.

Także i tak pasjonujące literatury

jedną z bardzo znamiennych cech poe- Na teren światowy weszła, literatura zji niemieckiej.    niemiecka dzięki „Werterowi" Goethe-

Poeci niemieccy podkreślali to nie- go (1774), który stworzył cały prąd li-raz z naciskiem, iż cechą oryginalności teracki. Romantyzm niemiecki dał lite-poetyckiej nie jest nowość pomysłu rackiej kulturze Europy cały szereg i tematu, lecz stylu, a zwłaszcza zawar- podniet, ale w twórczości w. XIX, buj-tości. To też najwięksi z pośród nich nej i płodnej, nie zdołali Niemcy utrzy-świadomie nieraz przetwarzali wątki mać się zawsze na przodujących stano-zaczerpnięte z obcych literatur (w śred- wiskach w wyścigu literackim świata, niowieczu z celtyckiej i francuskiej, Najwybitniejszy współczesny powieścio-najwięcej zaś wogóle ze starożytnej), pisarz niemiecki, Tomasz Mann, który bądźto starając się wytworzyć jakiś no- w stylu i ujęciu nawiązał do najświet-wy styl (jak wyżej wspomniani Lu- niejszych tradycyj Goethego i zdobył sobie powszechną sławę, nie okazał się jed- jaciel Goethego estetyk A. Hirt odkry-nak prorokiem we własnej ojczyźnie, cia tej sztuki charakterystycznej, któ-którą po przewrocie narodowo-socjali- rą przeciwstawił głoszonemu przez

stycznym opuścił.

Sztuki plastyczne.

W dziedzinie sztuk plastycznych wykazali Niemcy oryginalną zdolność przetwórczą w zakresie wszystkich najważniejszych stylów architektury, a więc zarówno stylu romańskiego i gotyku (wytworzenie systemu t. zw. halowego, t. j. trzech naw równej wysokości), jak i później baroku, który zagnieździł się w południowych Niemczech nawet na wsi, jak wreszcie i rokoko, (np. oryginalna i imponująca budowla t. zw. Zwinger w Dreźnie, t. j. pałac królewski wraz z otoczeniem, T. I. Tabl. 75 b). Usiłowania niemieckie stworzenia w erze wilhelmińskiej oryginalnego stylu budowlanego pozostawiły po sobie ślady w formie budowli zakrojonych nieraz monumentalnie, których usunięcie jest punktem ambicji wszystkich kulturalnie czujących Niemców. Jeden z najważniejszych zwiastunów kultury narodowego socjalizmu, Moel-ler van der Bruck usiłował odkryć specjalny styl pruski w budownictwie nie-mieckiem.

Najbardziej charakterystyczny wyraz znalazła dusza niemiecka w działal-

Winckelmanna ideałowi piękna. Historycy zaś sztuki i krytycy w. XIX wynieśli Holendra Rembrandta ponad wszystkich malarzy jako ideał prawdziwie germańskiej sztuki charakterystycznej. Wyrazem tych tendencyj jest znamienny dla Niemiec w. XIX rozrost i przerost' malarstwa rodzajowego, t. z w. Genremalerei, lubującego się w przedstawianiu scen z życia codziennego. W malarstwie niemieekiem zauważyć się też daje naogół przewaga treści nad formą i wizją malarską, treść zaś dzieł malarskich jest zaczerpnięta albo z anegdoty, czyli z literatury, albo też z sentymentalnego ujęcia przyrody lub przepuszczenia rzeczywistości przez pryzmat mitu czy baśni. Tak więc i nad malarstwem niemieekiem ciąży refleksja i metafizyka. Tym tak charakterystycznym dla sztuki niemieckiej dążnościom przeciwstawiali się wielcy rzecznicy realizmu, którzy, jak Adolf von Menzel, Maks Liebermann, Lewis Corinth, potrafili oddać z właściwą Niemcom skrupulatnością w opracowaniu szczegółów tętno życia współczesnego.

Muzyka.

Niemcy są niewątpliwie jednym ności Albrechta Dur er a (1471 z najbardziej muzykalnych narodów, do 1528). Twórczość jego cechuje owa Kultura muzyczna Niemiec objawia się typowo niemiecka tęsknota metafizycz- nietylko w znajomości muzyki, ale na, mająca u niego charakter praw- w prawdziwym kulcie tej sztuki. W ma-dziwej głębi ideowej. Sztuka Diire- ło którym kraju najszersze warstwy ra jest nietyle odbiciem rzeczywisto- ludności tak naprawdę kochają muzy-ści, co wyrazem pewnej myśli i za- kę i tak potrafią się nią rozkoszować, dumy, by wskazać choćby jego genjal- jak w Niemczech. Miał ten kult muzy-ną „Melancholję". Cechuje ją dalej ki i wielki reformator religji Luther, przewaga linji nad barwą i charakte- który sam był żarliwym entuzjastą mu-rystyczne dla Niemców upodobania do zyki. Jeśli filozof niemiecki Sehopen-grafiki, miedziorytu i drzeworytu. Jest hauer nazwał muzykę najbardziej meta-też jej cechą uwypuklanie rysów cha- fizyczną z pośród wszystkich sztuk, to rakterystycznych, a nie oddawanie uro- miał przez to na myśli, iż jest ona jak-ku piękna. W w. XVIII dokonał przy- gdyby odbiciem najtajniejszych zaga-

dek rzeczywistości. Odpowiada to poglądowi, który od początku czasów nowożytnych był istotnie w Niemczech głęboko zakorzeniony, że muzyka jest symbolem tego, co wieczne, ponadoso-bowe.

Muzyka niemiecka wyrosła na podłożu ludowem i narodowem i nigdy z podłożem tern nie zatraciła związku, wypełniając własną niemiecką treścią od obcych przejęte formy. W jej rozwoju od najwcześniejszych początków odgrywał bardzo doniosłą rolę pierwiastek religijny, zawsze jednak szła ona świadomie w kierunku sekularyzacji, t. j. uczynienia muzyki sztuką świecką.

Te cechy muzyki niemieckiej jednoczy w sobie J. Sebastjan Bach (1685—1750), którego twórczość w dziedzinie muzyki jest tern dla ducha niemieckiego, ezem w dziedzinie poetyckiej twórczość Schillera, a w malarstwie Diirera. Bach rozwinął w muzyce niemieckiej i wypełnił treścią szereg przejętych z zewnątrz w dziedzinie kompozycyjnej form, udoskonalił je i wysubtelnił, by wskazać na opanowaną przez niego po mistrzowsku sztukę fugi i genjalnie pogłębioną kompozycję kantaty. Wielkość jego tkwi jednak nietylko w rozwinięciu i pogłębieniu tych form, ale w ich treści uczuciowej, a przedewszystkiem prawdziwej wzniosłości uczucia religijnego i w podniosłem wyczuciu mocy i potęgi śmierci. Pokonał on w swojej muzyce wszelkie przeciwieństwo pomiędzy muzyką świecką a duchowną i nadał muzyce niemieckiej właściwy jej styl i charakter.

Rozgłos i sławę dali jednak muzyce niemieckiej przedewszystkiem trzej wielcy wiedeńscy klasycy: Haydn, Mozart i Beethoyen. Haydn (1732 do 1809) tkwi głęboko w glebie niemieckiej, a jego muzyka, choć poważna i wzniosła, nie jest jednak także pozbawiona cech pewnej ludowości. M o-zart (1756—1791) łączy w sobie właściwy epoce wdzięk z sentymentalizmem; muzyka jego wnika w tajemnice ludzkiej psychiki i namiętności i staje się wyrazem podniosłego humanitaryzmu epoki. Potęgą genjusza przewyższył ich obydwóch B e e t h o v e n (1770—1827). Twórczość jego w dziedzinie instrumentalnej stanowi przełom pod względem technicznym, w dziedzinie muzyki kameralnej daje prócz nowej techniki kompozycyjnej owo typowo niemieckie wyczucie głębi życia, w symfonji zaś poprzez genjalne opanowanie techniki orkiestralnej wznosi się na najwyższe szczyty artyzmu. Muzyka Beethovena jest mistrzowską próbą zaklęcia w tony tych wielkich tajemnic rzeczywistości, które stanowiły równocześnie przedmiot odczuć i przemyśleń wielkich niemieckich poetów i filozofów.

Z ducha romantyzmu wyrosła przedewszystkiem pieśń niemiecka, która stanowi słusznie przedmiot dumy niemieckiej. Fr. Schubert (1797—1828) oddaje wiernie nastrój tekstu, przetapiając w tony np. ballady Goethego. 11. Schumann (1810—1856) w swoich kompozycjach fortepianowych posługuje się techniką cykliczną, tak charakterystyczną dla romantyzmu, i zarówno w swoich utworach fortepianowych, jak i w pieśniach, jest mistrzem w oddaniu nastroju. J. Brahms (1833 do 1897), obok Bacha najbardziej może typowy kompozytor niemiecki, daje tej pieśni nieprawdopodobną głębię i wzniosłość wyrazu.

Z ducha romantycznych koncepcyj i marzeń o syntezie wszystkich sztuk wywodzi się twórczość R. Wagnera (1813—1883) i jego oryginalny twór: dramat muzyczny. Tematy i podniety literackie czerpie Wagner przeważnie z rodzimej niemieckiej twórczości śred-

niowiecznej. Swoje kompozycje muzycz- byczy, potrafili też z zewnątrz otrzymane buduje on na zasadzie motywów, ne podniety dzięki systematycznej pracy z których każdy jest wyrazem pewnego rozbudować, rozwinąć i przystosować do istotnego przeżycia, zupełnie w duchu użytku życiowego. Dali tego dowody za-tradycji muzyki niemieckiej.

równo w okresie wojny, jak i w czasie

Z podobnym objawem spotykamy się

W naukach humanistycznych jednak obok tej dążności pragmatystycznej, t. j. zużytkowania wyników czystej nauki do celów konkretnych, obserwujemy ja-Nauka jest wielką chlubą kultury nie- ko rys bardzo charakterystyczny, zwła-mieckiej. Nadzwyczajna skrupulatność szcza dla umysłowości niemieckiej wieku i systematyczność w pracy jednostkowej XX, pewien konstruktywizm, lubowanie oraz doskonała organizacja w pracy zbio- się w formułach i świadome, programo-rowej, oto są cechy, które dały Niemcom we niejako traktowanie historji jako imponujące wyniki w tej dziedzinie, pewnej stylizacji przeszłości, nie zaś ja-Niemcy są narodem szanującym naukę ko jej wiernego oddania i odtwarzania, i mającym wyczucie jej znaczenia dla Pod tym względem różni się niemiecka państwa i narodu. Uczony jest zawsze nauka w dziedzinie nauk humanistycz-w Niemczech w wielkiem poważaniu, nych bardzo zasadniczo od trzeźwości Niemcy dali oczywiście nauce we wszyst- ujęcia oraz jasności i prostoty przedsta-kich dziedzinach niezmiernie wiele zdo- wienia, jaka charakteryzuje styl nauko-

Dla rozwoju muzyki powagnerowskiej kryzysu, kiedy odcięci od surowców charakterystyczne jest ścieranie się dzięki energicznej pracy potrafili we dwóch tendencyj, które stanowią dwa wszystkich dziedzinach tworzyć odpo-bieguny sztuki niemieckiej: jednej, wiednie namiastki (Ersatze). Pod tym w myśl której muzyka jest odbiciem i jak względem imponująco przedstawia się najpotężniejszym wyrazem tajemnic rze- w Niemczech zwłaszcza rozwój chemji czywistości i idei. W tym kierunku pró- syntetycznej, która dała Niemcom na bował swych pierwszych kroków Ry- drodze syntezy takie twory, jakich po-szard Strauss (#1864). Jest to skąpiła im przyroda, twórca oryginalny, ale rychło czyni koncesje upodobaniom swoich współcze- i w dziedzinie nauk humanistycznych, snych. Drugi kierunek uważa muzykę za Stworzyli więc Niemcy t. zw. geopolity-sztukę czystą i absolutną, rozwijającą kę, t. j. geografję, będącą na usługach się niezależnie od wszelkich podniet ze- polityki, mającą głównie uzasadniać po-wnętrznycłi. Przedstawicielem tego kie- trzebę takich granic, jakich Niemcy pra-runku jest M a x Re g e r (1873—1916), gną, czy też takiego układu stosunków u którego refleksja nad problemami politycznych w Europie, jaki uważają własnej twórczości — jak to się często za stosowny. Stworzyli Niemcy też u Niemców zdarza — tamowała swobod- w okresie wojny t. zw. Deutschkunde, ny wzlot fantazji twórczej. W w. XX t. j. naukę o Niemczech i niemieckości, teoretyzowanie i szukanie nowych dróg złożoną z różnych działów i mającą stwo-i nowych ideałów piękna w muzyce bar- rzyć ośrodek wykształcenia narodowego, dzo ciężko zaważyły nad jej rozwojem, Stworzyli też do celów politycznych t. zw. przyczem u pewnych twórców doszło naukę o zagranicy, mającą informować w dziedzinie kompozycyjnej do dość re- naród niemiecki o podstawach i przeja-wolucyjnych poczynań harmonicznych, wach życia innych państw, jak to widzimy na przykładzie twórczości Paula Hindemitha.

Nauka.

wy dzieł angielskich i francuskich. Praca Niemiec nad rozbudową nauki i kult nauki, podejmowany w interesie celów państwowych, mają w sobie istotnie coś imponującego i są jednym z przejawów tej energji ducha niemieckiego, jaką obserwujemy w całym rozwoju dziejowym tego narodu i jaka bije z wszystkich tworów jego ducha.

skiej, postanowił przez traktat w Ra-pallo oprzeć na współpracy z Rosją odbudowę pobitych Niemiec. Ruch naro-dowo-soejalistyczny, który stanął w zażartej opozycji przeciwko marksizmowi, rozluźnił ten kontakt, przyczem Hitler walkę z bolszewizmem proklamował jako dziejową misję Niemiec, co nie przeszkodziło Trzeciej Rzeszy prowadzić ożywionych interesów handlowych z Z. S. R. R.

Niemcy — „kraj środka".

Niemcy a Polska.

Odzyskanie niepodległości przez Polskę postawiło oczywiście Rzeszę Niemiecką przed zupełnie nową sytuacją. Panującym kierunkiem w stosunku do nowo odbudowanego państwa polskiego był zrazu nienawistny dla Polski duch pruski, którym przesiąknięta była zarówno dyplomacja niemiecka, jak i sfery rządzące republiki niemieckiej, uważające Polskę za „państwo sezonowe". Pod wpływem przewrotu narodowo-socjalistycznego dokonała się jednak pewna zmiana. Być może, że wpłynęło na nią usunięcie Prusaków z naczelnych stanowisk w państwie; być może, że wpłynęło też na to, jak twierdzą sami narodowi socjaliści, uznanie przez nich zasady narodowości — w pierwszym rzędzie jednak wpjyw decydujący miało na pewno na tę zmianę ustosunkowania się Rzeszy do Polski wewnętrzne zespolenie państwa polskiego i wzmożenie jego autorytetu pod rządami Marszałka Piłsudskiego. Struktura gospodarcza obu państw jest tego rodzaju, iż stanowieby powinna podstawę ich trwałej pokojowej współpracy, gdyby tylko z obu stron nie zabrakło dobrej woli. Z polskiej strony trudnoby było wykazać jakieś objawy braku tej dobrej woli. W każdym razie im Polska będzie wewnętrznie pod każdym względem silniejsza, tern pewniejszą być może, iż stosunki z Niemcami ułożą się poprawniej na podstawie granic ustalonych przez

Z. Łempicki.

Historycy i filozofowie kultury niemieckiej z dumą nazywają Niemcy ,,krajem środka", to znaczy leżącym w środku Europy. Do czasu powstania i zjednoczenia Niemiec mówić można raczej o ich sytuacji czy też stanowisku jedynie w dziedzinie kulturalnej. Reformacja jest oryginalnym tworem ducha niemieckiego. Ale Niemcy potrafili też wykorzystać skrzętnie i umiejętnie z zewnątrz otrzymane pobudki. Z chwilą powstania zjednoczonej przez Bismarcka Rzeszy i rozwoju mocarstwowych ambi-cyj Niemiec można mówić dopiero o stanowisku politycznem Niemiec nowożytnych w Europie. Zdobyli je Niemcy i utrwalili w walce z Francją, podważyli zaś z chwilą, gdy marząc o stworzeniu przez rozwój floty wojennej wielkiej potęgi, przeciwstawili się imperjalizmowi angielskiemu i starli się z potęgą Wielkiej Brytanji.

W tym antagonizmie Rosja odgrywa właściwie rolę drugorzędną, ale dla Niemiec bardzo zasadniczą, wahania .się zaś polityki niemieckiej w stosunku do Rosji są symptomatem bardzo znamiennym jej kierunku. Bismarck usiłował oprzeć na porozumieniu z Rosją potęgę cesarstwa, Wilhelm II poniekąd z chęci przeciwstawienia się Bismarckowi zapoczątkował „nowy kurs" i na strupieszałej podstawie monarchji austrjacko-węgierskiej i niepewnym sojuszu z Włochami usiłował wesprzeć gmach cesarstwa. Po klęsce Gustaw Stresemann, świadomie nawiązując do tradycji Bismarcków- traktat wersalski.

szukaj w tomie piątym!

31

świat i Życie. — III.

NIESKOŃCZONOŚCIOWY RACHUNEK RACHUNEK NIESKOŃCZONOŚCIOWY.

NIEWIDOMI. Prof. Pierre Yilley podaje liczbę niewidomych na ziemi na dwa mil jony czterysta tysięcy, zastrzegając się jednocześnie, że liczba ta, nieścisła naskutek braków statystyki, może być — a nawet zapewne jest — znacznie wyższa.

Cóż o nich wiemy? Bardzo mało. W życiu codziennem niewidomy to ktoś poznawany zdaleka po charakterystycznych, niepewnych ruchach, po białej lasce, ktoś ostrożnie wymijany przez przechodniów, ktoś dziwny i nieszczęśliwy, daleki i raczej krępujący, ktoś, o kim się nic bliższego nie wie. Bardzo często grajek. Czasem sprzedawca uliczny, czasem masażysta. Nierzadko żebrak. Sami niewidomi mówią o sobie, że wielokrotnie spotykają się z zu-pełnem niezrozumieniem, że widzący odnoszą się do nich nię jak do zwyczajnych ludzi pozbawionych wzroku, lecz jak do jakiegoś osobnego gatunku ludzkiego, z poczuciem wyższości lub niemniej od niego obrażaj ącem, a głośno wyjawianem współczuciem. Tymczasem wiedza tyflologiczna (z greckiego wykóę— niewidomy) wykazuje, że taki stosunek do niewidomych oparty jest tylko na głęboko zakorzenionym przesądzie. Nie zostało bowiem nigdzie stwierdzonem, żeby ślepota powodowała upośledzenie umysłowe czy też psychiczne. Poprostu pozbawia jednego ze zmysłów jako środka poznania zewnętrznego świata. Oto wszystko.

Rola wzroku w poznawaniu świata.

Wrażenia wzrokowe często są złudne i wymagają skorygowania czy też kontroli innego zmysłu, a mianowicie dotyku. Dziecko, które dopiero poznaje świat, usiłuje wszystkie przedmioty nietylko zobaczyć, ale przedewszyst-kiem je dotknąć, uzupełniając w ten sposób wrażenie wzrokowe; niemało czasu musi upłynąć, zanim nauczy się bez pomocy rąk oceniać właściwą odległość przedmiotów i ich rozmiary. Chęć rozpoznawania dotykiem przedmiotów nas otaczających, mierzenia rękami odległości, badania palcami charakteru powierzchni otaczających nas przedmiotów pozostaje przez całe życie i u ludzi dorosłych. Dotyk odgrywa więc ogromną rolę w poznawaniu świata materjalnego. Dodajmy do tego słuch, tak pomocny nam widzącym w orjentowaniu się w otaczającym nas świecie i stanowiący podstawę naszego obcowania psychicznego z ludźmi; uprzytomnijmy sobie jeszcze, że zarówno dotyk, jak i słuch, wyćwiczone są i wydoskonalone u niewidomych skoncentrowaniem uwagi, nierozprasza-nej wrażeniami wzrokowemi — a zrozumiemy, że łącznie z powonieniem zmysły te mogą w pewnej mierze zastąpić niewidomemu wzrok.

Bo gdyby niewidomy, kierujący się tylko temi trzema zmysłami, znalazł się nagle w absolutnej ciszy, w powietrzu bezwonnem o jednakowej, niezmiennej temperaturze, to istotnie otoczyłaby go straszliwa pustka. Ale przecież tak nigdy nie jest. Świat, nie dostarczający niewidomemu wrażeń wzrokowych, wypełniony jest dla niego odgłosami, zapachami, kształtami, które można wyczuć dotykiem, „zobaczyć", jak mówią niewidomi. Inaczej pachnie pole, inaczej las, jeszcze inaczej ulica, plac, ogród, pracownia szewcka, krawiecka, pralnia, stolarnia i t. d. Nawet obuta stopa wyczuwa i odróżnia grunt miękki i twardy, rolę zoraną, szosę, bruk, chodnik, trawnik, aleje. Inaczej dźwięczą kroki przechodnia na pustym placu, inaczej wpobliżu wielkiego gmachu łub w wąskiej uliczce. Widzący nie zwracają na to wszystko uwagi, ale niewidomi orjentują się w odległości,

kierunku, terenie i t. d. właśnie we- domych. Oto impresarjo, zgromadziw-dług tak drobnych wskazówek. Słuch, szy kilku niewidomych żebraków, po-dotyk, powonienie i smak mogą zatem ubierał ich w dziwaczne suknie i bła-w pewnej, zresztą nawet dużej mierze, zastąpić niewidomemu wzrok. Perspektywa, wrażenia świetlne, kolory mimo wszystko pozostaną jednak zawsze niedostępne dla ociemniałego. Za-pomocą analogji można wprawdzie niewidomemu wytłumaczyć rozumowo różnicę między kolorami na przykładzie znanej mu różnicy zachodzącej między rozmaitemi barwami głosu, żadne zrozumienie nie może tu jednak zastąpić zwykłego zobaczenia.

żeńskie śpiczaste czapki, powkładał im na nosy śmieszne tekturowe okulary bez szkieł, pousadzał ich przed oświe-tlonemi pulpitami, na których były rozłożone nuty, i kazał im grać ku uciesze jarmarcznej publiczności. Ten groteskowy, a jednocześnie rozdzierający obraz tak podziałał na Haiiy’a, że odtąd całe jego życie zaczęło się obracać dokoła zagadnienia, co zrobić, żeby poniżająca człowieka groteska stała się poważną rzeczywistością: żeby ci ludzie nieszczęśliwi i ośmieszeni tekturo-wemi okularami na niewidzących oczach mogli naprawdę czytać, żeby naprawdę mogli dawać koncerty, a nie budzić śmiech w prostackich słuchaczach swoją nieudolnością.

W roku 1784 Valentin Haiiy zapoznał się ze swoim pierwszym uczniem. A było to tak: przechodząc często koło jednego z kościołów paryskich, Haiiy widywał tam stale młodego niewidomego żebraka i dawał mu jałmużnę. Zdarzyło się raz, że w wyciągniętą żebrzącą dłoń włożył monetę większej wartości, niż miał zwyczaj dawać. Nie-

Valentin Haiiy.

Nawet więc najlepiej wyćwiczone i wydoskonalone zmysły mogą zastąpić wzrok niewidomemu tylko w pewnej mierze; w związku z tern pozostaje zawsze jakiś trudny do określenia i zmienny procent niezdolności niewidomego do samodzielnego życia. Stąd wynika konieczność pomocy, jakiej widzący powinien mu udzielić, konieczność opieki społecznej nad niewidomymi. Kolebką tej opieki nowocześnie pojętej, a zarazem klasycznym krajem rozwiązania zagadnienia niewidomych jest Francja. Zagadnienie to istnieje do- widomy chłopiec dogonił go^ po chwili piero od stu pięćdziesięciu lat i łączy i zwrócił mu tę monetę. Różnicę roz-się nierozerwalnie z nazwiskiem Valen- poznał palcami. Zastanowiło to Haiiy’a: tin Haiiy (1745—1822).    skoro dotyk niewidomych tak jest

ucz-

Valentin Haiiy, syn tkacza z Saint- czuły, to przecież możnaby go jeszcze Just, miasteczka położonego o dwadzie- bardziej rozwinąć. Odtąd młody że-ścia mil od Paryża, ukończył studja brak, Franciszek Lesueur, staje się wyższe w Paryżu w okresie, w którym niem Haiiy który musi rodzinie właśnie powstawała we Francji opieka chłopca płacić za godziny wydarte że-społeczna, zapoczątkowana pod zna- braninie. W jakiś czas później tenże kiem filantropji. Będąc raz na space- Lesueur, porządkując papiery na biur-rze, Valentin Haiiy zupełnie przypad- ku nauczyciela, bierze do ręki przy-kowo spostrzegł jaskrawy afisz jednej padkowo kartę z zaproszeniem wytło-z bud jarmarcznych na placu Yen- czonem na grubym papierze tak, że dóme; gdy wszedł razem z innymi, zo- niektóre litery były wypukłe. Jakieś baczył coś, co zaważyło na całem jego „o“ dało się doskonale wyczuć pod pal-życiu i na życiu całego świata niewi- cami niewidomego, który biegnie do

dż ś w

ch ź cz

swego opiekuna, uradowany tem od-kryciem. Oto początek wynalazku wypukłego pisma dla niewidomych, oto początek szkoły specjalnej!

Wynalazek Ludwika Braille’a.

Jednak dopiero wynalazek Ludwika Braille ’a, siedemnastoletniego niewidomego, umożliwił niewidomym zupełnie swobodne czytanie i pisanie. Było to w roku 1826. Ludwik Braille za podstawę pisma niewidomych przyjął nie linję, lecz punkt. Każda litera jest kombinacją sześciu punktów. Technika pisania przedstawia się bardzo prosto. Na gruby papier nakłada się tabliczkę blaszaną pokratkowaną prosto-kątnemi otworkami. Każdy otworek odpowiada jednej literze. Piszący wybija w otworku dłótkiem odpowiednią ilość punktów w odpowiednim układzie. Po zdjęciu tabliczki może swobodnie odczytać palcami, co napisał. Dzięki temu wynalazkowi dziecko niewidome może nauczyć się czytać, a zwłaszcza pisać „po Braille ’u“ prędzej, niż dziecko widzące, uczone zwykłym systemem.

Konieczność specjalnych szkół.

Zdawałoby się więc, że już jest dobrze. Przed niewidomymi otwierają się możliwości opanowania różnych dziedzin nauki, które przedtem były dla nich niedostępne, a do których pierwszym stopniem jest umiejętność czytania i pisania. Tak jest istotnie. Powstają jednak trudności natury praktycznej. Dziecko niewidome może nauczyć się pisania i czytania „po Braille ’u“ nie w domu, tylko w szkole specjalnej i od specjalnego nauczyciela. Stąd potrzeba szkół specjalnych. Książek pisanych systemem Braille’a jest bardzo mało i są kosztowne, a także zabierają dużo miejsca, gdyż normalny papier zastąpiony jest przez gruby kar-

1 ZNAK! LITER

mnopszrst 6 ń ł ó rz

u dz di y z ż

2. ZMAM PISARSKIE

• • • • • • •

• • • • • •

;    ?    /    «    » ZNAK WIELKIEJ LITERY

3. ZMAMI RACHUMKOWE

• • • • •

39 96

ZNAK

RACHUNKOWI

(    ) C 3

Rys. 121. Polski alfabet Braille’a.

ton. Nauka innych przedmiotów, jak arytmetyki, geografji, przedstawia jeszcze więcej trudności, gdyż wymaga wypukłych map, specjalnych tabliczek rachunkowych i innych pomocy. Jasnem jest przeto, że nauka dziecka niewidomego jest trudniejsza i kosztowniejsza, niż nauka dziecka widzącego. Dodajmy do tego, że dziecko niewidome powinno być od samego początku bardzo starannie wychowywane przez specjalistów. Rzadko kiedy rodzina umie czy też może stworzyć odpowiednie warunki dla dziecka niewidomego. W środowisku ubogiem dziecko takie jest siłą rzeczy zaniedbywane, nierzadko używane do żebractwa. W innych wypadkach otoczenie dziecka niewidomego usiłuje wynagrodzić mu krzywdę wyrządzoną przez los i otacza najtroskliwszą, przesadną nieraz opieką. Dziecko niewidome również na tern dobrze nie wychodzi: ciągłe prowadzenie za rękę, podsuwanie wszystkiego, karmienie, ubieranie, rozbieranie, zabija doreszty w dziecku niewidomem jego samodzielność, osłabia wolę wytrwałego zwalczania przeszkód, a bez tej woli niewidomy w żaden sposób nie może osiągnąć maksymum swego rozwoju. Źle więc jest, kiedy dziecko niewidome siedzi w kącie samo, zaniedbane i smutne, źle jest również, kiedy się je rozkaprysza, rozpieszcza i spełnia wszystkie zachcianki. A już najgorzej, kiedy się głośno nad niem lituje, mówiąc o niem tak, jakby było nietylko niewidome, ale i głuche. Dziecku niewidomemu najlepiej jest nie w domu w otoczeniu widzących, lecz w odpowiednim zakładzie i wśród innych niewidomych.

W takim zakładzie specjalnym odpowiednio przygotowani specjaliści umieją się odnosić do ślepoty z prostotą i traktują dziecko niewidome jak równe normalnemu, wcale nie „gorsze“ od innych dzieci, tylko potrzebujące takich warunków i takiej opieki, któ-raby sprzyjała wyrobieniu pewnych cech charakteru, specjalnie pożądanych dla niewidomego: woli, wytrwałości, cierpliwości, pogody. Zwłaszcza to ostatnie jest ważne. Nie można przecież żyć w ciągłej tragedji! W dobrych zakładach dla niewidomych panuje pogoda, nawet wesołość, ruch, gwar, śmiechy. Dzieci niewidome w odpowiednich warunkach umieją się bawić, cieszyć, śmiać, zupełnie tak samo, jak i wszystkie inne dzieci, i kto nie wie o ich ślepocie, nieodrazu ją zauważy, patrząc na ich zabawę.

W Polsce zakładów specjalnych dla niewidomych mamy kilka; najstarszy z nich to warszawski Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych założony przez ks. Jakóba Falkowskiego w 1817 r., dalej zakład dla niewidomych w Laskach pod Warszawą, założony w 1922 roku przez niewidomą Matkę Elżbietę Czacką, zakłady w Łodzi, w Bydgoszczy, w Wilnie, we Lwowie, w Chorzowie na Śląsku. W porównaniu z in-nemi państwami zaehodnioeuropejskie-mi opieka nad niewidomymi jest w Polsce jeszcze niewystarczająca. Brak ścisłej rekrutacji niewidomych sprawia, że zupełnie niewiadomo, ilu ich w Polsce jest i w jakich znajdują się warunkach. Poza tern boleśnie daje się odczuć zupełny brak przedszkoli dla dzieci niewidomych.

Opieka nad niewidomymi.

Przy wybitnych zdolnościach niewidomi mogą kształcić się w gimnazjach normalnych, w seminarjach nauczycielskich, nawet na uniwersytetach, oczywiście posługując się pismem Braille’a. We Francji praktykuje się to często. W niektórych stanach Ameryki Północnej rozdawane są specjalne sty-pendja dla kształcących się niewidomych, żeby ułatwić im kosztowne opłacanie specjalnych pomocy naukowych, lektora, przewodnika i t. d. We Francji istnieje kilku niewidomych nauczycieli w szkołach dla widzących, a także kilku niewidomych profesorów uniwersytetu. W wielu krajach niewidomi kończą wyższe studja, składają doktoraty. Jednem słowem, możliwości niewidomych w zakresie rozwoju intelektualnego są takie same jak widzących. Samowystarczalność w zawodach wyzwolonych dochodzi również do pełnych 100°/₀. Potrzebny jest jednak zawsze większy wkład pieniędzy, a także silna wola do zmagania się z przeciwnościami.

Gorzej przedstawia się sprawa kształcenia zawodowego. Jakkolwiek niektóre rzemiosła są zupełnie dostępne dla niewidomych (koszykarstwo, introligatorstwo, trykotarstwo, garncarstwo, szczotkarstwo i t. d.) — to jednak przysposobienie zawodowe trwa dłużej i coraz cięższa jest konkurencja niewidomych z widzącymi, zwłaszcza przy obec-

H. Boguszewska.

nym kryzysie i bezrobociu. W samowystarczalności zawodowej niewidomi rzemieślnicy osiągają zaledwie trzydzieści do siedemdziesięciu % w porównaniu z widzącymi.

Cyfry powyższe wskazują na nie-mniejszą konieczność rozciągnięcia opieki społecznej nad niewidomymi także i w tej dziedzinie. Najwyżej stoi pod tym względem Anglja, która, zapewniając swoim niewidomym wykształcenie ogólne, częstokroć średnie, a nawet i wyższe, dostarcza także wzorowych warsztatów rzemieślniczych. Poza tern istnieją w Anglji liczne szkoły muzyczne specjalne na wysokim poziomie; w tern miejscu należy zaznaczyć, że muzyka jest jedną z tych dziedzin, w których niewidomy może dorównać widzącemu, ma przytem zapewnione duże możliwości zarobkowe. Opieka społeczna nad niewidomymi w Anglji jest zabezpieczona ze strony państwa przez specjalne ustawodawstwo i wysoko subsy-djowana. W Niemczech ustawy z roku 1920 przewidują pracę niewidomych w fabrykach. Francja, jak wiemy, jest krajem, w którym zapoczątkowana została opieka społeczna nad niewidomymi; jeśli chodzi o wykształcenie zawodowe, to pod tym względem Francja również stoi na jednem z pierwszych miejsc. W Polsce, jak dotąd, mało zrobiono w tym kierunku. Oprócz wyżej wymienionych szkół, przy których istnieją również zakłady rzemiosł, zasługi w sprawie niewidomych położył również Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie.

NIEWOLNICTWO. Podobnie jak w ujarzmianiu natury i zwierząt — decydującą rolę w podboju człowieka przez człowieka odgrywa przemoc, przewaga silniejszego, siła pięści. Niewolnictwo jest zdaniem wielu socjologów koniecz-nem stadjum rozwojowem, przez które przejść musi każdy naród. W ewolucji ludzkości od pierwotnych form społecznych ku wyższym niewolnictwo jest już właściwie pewnem złagodzeniem obyczajów, postępem, albowiem w pierwotniejszym okresie ludy, stojące na niższym stopniu rozwoju, nie zamieniały jeńców w niewolników, ale ich zabijały. Początki niewolnictwa związane są zatem ściśle z dziejami wojen — niewolnicy rekrutują się przeważnie z jeńców i brańców wojennych. Do wzrostu i utrwalenia niewolnictwa przyczyniły się jednak głównie momenty natury ekonomicznej. Instytucji niewolnictwa nie znają zupełnie koczownicze ludy myśliwskie. W okresie pasterskim bierze się niewolników poto, ażeby ich następnie sprzedać. Dopiero u ludów, prowadzących tryb życia osiadły, w miarę rozwoju rolnictwa, niewolnictwo, jako odrębna forma organizacji pracy, znajduje coraz szersze zastosowanie. Niewolnicy używani są wtedy do posług domowych, dostarczają panom pożywienia i uwalniają ich od nieprzyjemnych robót.

W tym okresie gospodarki naturalnej dola niewolnika nie jest zbyt ciężka. Niewolnik uważany jest za niepełnoletniego członka rodziny, u murzynów gwinejskich nazywa np. pana ojcem, uczestniczy we wszystkich uroczystościach domowych. U niektórych plemion niewolnik może posiadać własny majątek, a niekiedy trzyma nawet sam niewolników. Tę patrjarchalną formę niewolnictwa spotykamy również u starożytnych Żydów i u pierwotnych Greków.

Sytuacja zmienia się zupełnie z chwilą, gdy miejsce gospodarki naturalnej zajmuje gospodarka pieniężno-to-w a r o w a. Wówczas wytwory produkowane przez gospodarstwo niewolnicze stają się towarem przeznaczonym na sprzedaż. Równocześnie wzrastają potrzeby pana, proste obyczaje pierwot-

niejszego okresu ustępują miejsca zbyt- i kopalniach. Rząd ateński miał wła-kowi. Wzajemny stosunek patrjarchalny snych niewolników, którzy pełnili służ-zanika, pracujących niewolników zmu- bę łuczników, żandarmów, katów i p.

sza się do możliwie największego wysiłku. Niewolnictwo przybiera charakter bezwzględny, niemiłosierny. Właściciel staje się panem życia i śmierci niewolnika. Małżeństwa między niewolnikami uzależnione są wyłącznie od woli pana i nie mają mocy prawnej, dzieci nie należą do rodziców, lecz wzbogacają dobytek właściciela. Niewolnik, będący w sensie ekonomiczno-prawnym rzeczą, niewiele się różni od inwentarza żywego. Tej kapitalistycznej formie niewolnictwa towarzyszy zwykle bardzo korzystny handel żywym towarem.

Położenie ich w Grecji nie było najgorsze ; szczególnie Ateńczycy słynęli z ludzkiego obchodzenia się z niewolnikami. Prawo attyckie brało ich nawet w opiekę, broniąc od okrucieństwa i samowoli właścicieli. Wyzwolenie niewolników nie było rzeczą rzadką — nazwiska wyzwoleńców ogłaszano publicznie w teatrach lub na zgromadzeniach ludowych.

Bzym.

Niewolnictwo w starożytności.

Grecja.

Trudno sobie nawet wyobrazić świat antyczny bez instytucji niewolnictwa. Niewolnictwo bowiem było najprostszą i najnaturalniejszą formą podziału pracy, ono dopiero umożliwiło wyodrębnienie uprzywilejowanej klasy ludzi, którzy, wolni od zajęć fizycznych, poświęcić się mogli swobodnie sprawom państwa, nauce i sztuce. Według pojęć greckich wszelka praca ręczna przytłumia szlachetne porywy ducha, wypacza charakter i odwraca umysł od wzniosłych celów ogólnych — dla rozwoju państwa nieodzowny jest stan obywatelski, wolny od troski materjalnej i pracy na chleb powszedni. Dlatego też wszystkie państwa greckie o doskonalszym ustroju politycznym zaprowadziły u siebie pracę niewolniczą.

Niewolnicy w Grecji, nabyci przeważnie drogą kupna, spełniali wszelkie posługi domowe, począwszy od najniższych aż do wyrafinowanych potrzeb zbytkownych wielkich panów. Trudnili się uprawą roli (jak np. heloci) i rzemiosłem, służyli na okrętach handlowych i wojennych, pracowali w fabrykach

Pierwotnym Rzymianom wystarczali niewolnicy zdobyci jako jeńcy w wyprawach przeciw sąsiednim państwom. Nieliczni ci niewolnicy używani byli do posług domowych, pomagali panu w uprawie roli, a nierzadko gospodarowali z łaski pana na własnej zagrodzie (peculium).

Z rozszerzeniem się granic państwa rzymskiego, ze wzrostem jego potęgi stosunki ekonomiczne i społeczne uległy zupełnej zmianie. Naskutek ciągłych wojen zanika powoli stan wolnego wło-ściaństwa, drobne gospodarstwa ustępują miejsca scentralizowanej gospodarce rolnej. Wolnych chłopów, którzy odwykli od pracy na roli, zastępują teraz ogromne tłumy niewolników, przypędzanych do Italji po każdej zwycięskiej wyprawie. Wiejskich niewolników (familia rustica) używano do najcięższych robót w wielkich posiadłościach ziemskich, miejscy (familia urbana) pracowali w kopalniach, fabrykach, albo też jako pogardzana służba domowa; nie brak było wśród nich światłych nieraz Greków, używanych jako nauczycieli, którym w ten sposób przypadła w udziale szczytna rola krzewicieli kultury greckiej w Rzymie. Dola niewolników w jarzmie rzymskiem była stokroć smutniejsza, niż w humanitarnej Helladzie. Dość powiedzieć, że cywilne prawo rzymskie uważało niewolników poprostu za

nieistniejących! (Servi pro nullis haben-tur). Nieludzki ten ucisk wytwarzał groźne napięcie. Weszło w przysłowie, że każdy ma tylu wrogów, ilu niewolników (totidem Kost es quod sclavi). Od roku 143 prz. Chr. powtarzały się ciągle rozruchy i bunty niewolników. Te wybuchy nienawiści nie były jednak tak groźne, jak rozkładowe działanie zepsutych do szpiku kości wyzwoleńców (libertini), którzy zaczęli się wciskać masowo do społeczeństwa rzymskiego.

Los niewolników rzymskich poprawił się znacznie pod koniec cesarstwa. Przypisać to należy z jednej strony humanitarnie jszemu prawodawstwu cezarów, hołdujących idejom stoicyzmu, względnie chrześcijaństwa, z drugiej zaś strony całemu splotowi procesów ekonomicznych, które zczasem przeobraziły instytucję niewolnictwa w nową formę poddaństwa, w t. zw. k o 1 o n a t.

Niewolnik w średnich wiekach.

Średniowiecze dziedziczy po starożytnym ustroju rzymskim instytucję kolo-natu, którą zastąpiono częściowo niewolnictwo. Colonus jest to osadnik, przywiązany do gruntu (glebae adscriptus), z którego obowiązany jest tylko składać panu część plonów. Wprawdzie nie rozporządza on jeszcze swobodnie swoją osobą, ale nie jest mu już odjęte ani prawo własności, ani prawo założenia rodziny. Wieki średnie prowadzą dalej to dzieło wyzwolenia. Nowa struktura społeczno-gospodarcza, w której niewolnik stał się zbyteczny, wytwarza t. zw. prywatne poddaństwo dziedziczne. W szczytowym okresie średniowiecza, gdy skrystalizowały się już zasady feu-dalizmu, zanikają nawet dawne określenia servi, coloni.

Do zniesienia niewolnictwa przyczyniły się też w dużej mierze wpływy chry-stjanizmu, który potępiał niewolnictwo, głosząc naukę o Bogu, wspólnym Ojcu wszystkich ludzi, zarówno wolnych, jak i niewolnych. Kościół nie występował tu rewolucyjnie, oddziaływał on raczej w kierunku reformy obyczajów. Zasługa jego polega głównie na tern, że dopuszczając niewolników narówni z panem do kultu i uznając ważność ich małżeństw, znacznie podniósł ich samopoczucie moralne. Nadto podkreślał kościół stale powszechne braterstwo w Chrystusie i sam dawał dobry przykład, obdarzając poddanych wolnością.

Niewola i handel żywym towarem utrzymały się jednak wr niektórych państwach Europy aż do w. XV.

Niewolnictwo nowożytne w kolonj ach.

Po odkryciu Ameryki Hiszpanie wskrzeszają znowu instytucję niewolnictwa. Do mozolnych robót w kolonjach (-»Kolon je) używają oni z początku Indjan, nieprzywykłych do uciążliwej pracy w plantacjach i w kopalniach złota. Karol I, chcąc zapobiec wytępieniu tubylców, zezwolił w r. 1517, dzięki wstawiennictwu „obrońcy Indjan“, biskupa Las Casas, na zastąpienie ich wytrzymalszymi murzynami. Gwałtowna potrzeba sił roboczych w amerykańskich kopalniach i plantacjach spowodowała ponowny rozkwit handlu żywym towarem (—>Murzyni). Zyskowny ten handel stał się wkrótce monopolem, o który współubiegali się Portugalczycy, Francuzi, Anglicy i Holendrzy. Zorganizowane bandy kupców i korsarzy porywały na afrykańskich wybrzeżach tysiące murzynów, zakuwały ich w kajdany, ładowały na okręty i przewoziły do zamorskich kolonij. Już podczas transportu ginęła często połowa tych nieszczęśliwców z głodu, chorób i od bata. Handel „czarną kością słoniową" zataczał coraz szersze kręgi, przybierając zastraszające rozmiary; i tak np. od r. 1680 do 1700 przewieziono na statkach angielskich 300.000 murzynów do Indyj Zach.,

610.000 niewolników!

na samą zaś Jamajkę, będącą od r. 1655 kolon ją angielską, sprowadzono w latach 1705—1786 Los murzynów, wyzyskiwanych w sposób nieludzki w kolonjach zamorskich, przypomina żywo dolę rzymskich niewolników. W francuskich kolon j ach, gdzie obowiązywał od r. 1685 t. zw. Codę Noir, traktowano ich stosunkowo najlepiej.

Walka z niewolnictwem.

Pod wpływem liberalnych doktryn ekonomicznych, panujących w ostatniem ćwierćwieczu XVIII w., podnosić się zaczynają głosy protestu przeciw niewolnictwu i handlowi żywym towarem. Pierwsi podjęli w imię szczytnych ideałów chrześcijańskich systematyczną walkę z niewolnictwem kwakrzy angielscy i amerykańscy (1727). Dzięki ich agitacji, prowadzonej przez długie dziesiątki lat, wydał wreszcie parlament angielski w r. 1807 akt zniesienia handlu żywym towarem (Abolition act). Zaszczyt zniesienia handlu żywym towarem należy się jednak Danji, która pierwsza zniosła u siebie w 1792 r. niewolnictwo. Pomimo uroczystych deklaracyj państw europejskich, które zobowiązały się na kongresie wiedeńskim (1815 r.) do zabronienia handlu niewolnikami, proceder ten trwał nadal. Anglicy jednak prowadzili dalej rozpoczęte raz dzieło, ścigając okręty korsarzy i przemytników, trudniących się zakazanym handlem. Od zniesienia niewolnictwa do zupełnej emancypacji murzynów był już tylko krok jeden. W posiadłościach angielskich nastąpiło w r. 1833 formalne wyzwolenie 800.000 niewolników. Za przykładem Wielkiej Brytanji poszła Francja, oswobadzając w swych kolonjach 2.500.000 murzynów (1847 r.).

Najgroźniej przedstawiała się ta sprawa w Stanach Zjednoczonych, gdzie ekonomiczne współzawodnictwo między Północą a Południem związane było m. i. z kwestją niewolnictwa. Północne stany, w których dzięki sprzyjającym warunkom ekonomicznym, praca przymusowa zastąpiona została pracą wolnych robotników, zniosły u siebie niewolnictwo.

Natomiast właściciele plantacyj stanów południowych obstawali uparcie przy utrzymaniu instytucji niewolnictwa, widząc w jej zniesieniu ruinę produkcji bawełny, cukru i tytoniu, głównych źródeł dobrobytu kraju. Opinja publiczna w stanach północnych domagała się usilnie zniesienia niewoli w całej Unji. Wyrazem abolicjonistycz-nych tendencyj Północy była powieść pani Harriet Beecher Stowe, która w nieśmiertelnej „Chacie wuja Toma“ (1852 r.) odmalowała w jaskrawych barwach opłakany los murzynów i okrucieństwo plantatorów, budząc głęboką litość dla ciemiężonych i wywołując protest przeciw ciemiężcom. Wreszcie wybór Lincolna na prezydenta Stanów wywołał wojnę secesyjną, zakończoną zwycięstwem stanów północnych i zniesieniem niewolnictwa (1865 r.).

W Brazylji przetrwało niewolnictwo do r. 1871, w Hiszpanji do 1873; Egipt zobowiązał się do zniesienia handlu ne-grami w r. 1895. Państwa europejskie nie poprzestały na samem tylko zniesieniu niewoli, lecz zobowiązały się także szeregiem traktatów (ostatni zawarty w r. 1926 pod egidą Ligi Narodów) do bezwzględnego zwalczania tej haniebnej instytucji. Myliłby się jednak ten, kto-by sądził, że instytucja niewolnictwa zniknęła zupełnie z powierzchni ziemi. Według oficjalnej statystyki Ligi Narodów istnieje jeszcze 4 do 6 mil jonów ludzi żyjących w stanie niewolnym. Z liczby tej przypadają 2 mil jony na Chiny, pół miljona przeszło na półwysep arabski, reszta na Afrykę (Liberja) i inne części świata. Dzięki staraniom

R.

Ligi Narodów oswobodzono w ostatnich latach 180.000 niewolników w Tanganice. Przywrócono też wolność 15 tysiącom ludzi w Sierra Leone, a 7.000 w Burmie.

Na zakończenie wspomnieć wypada, że od r. 1923 istnieje w Genewie międzynarodowa liga, mająca na celu zniesienie niewolnictwa, handlu żywym towarem i przymusowej pracy w kolo-njach. (Ligue Internationale pour la Defense des Indigenes).

NOWELA. W kodeksie cesarza rzymskiego Justynjana wyraz „nowela" był terminem prawnym, oznaczającym uzupełnienie, dodatek, wogóle jakąś nowość w stosunku do obowiązujących ustaw.

Nowela romańska.

Jako nowość w znaczeniu gatunku literackiego pojawia się nowela po raz pierwszy we Włoszech. Jej twórca, Jan Bokacjusz (Boccacio, 1313—1375), wydaje zbiór krótkich opowiadań, które wkłada w usta osób z towarzystwa zebranego we Florencji w czasie szalejącej zarazy. Żeby w tych warunkach rozerwać się i zabawić, każdy z zebranych obmyśla coś nowego, jakąś ciekawą, niezwykłą historję. W ten sposób nietylko samo opowiadanie, ale także opowiadający i słuchacze stają się bohaterami książki. Tematy czerpie Bokacjusz z baśni wschodnich, legend, fantazyj i anegdot średniowiecznych, nadaje im jednak zupełnie nowy charakter gry towarzyskiej o satyrycznym lub żartobliwym posmaku. Opowiadający zwraca się do koła znawców literatury, dba więc o piękną formę. Nie rozwodzi się nad tematem, ale go ujmuje w zwartą, zamkniętą kompozycję. Nie dąży do rozbudowania fabuły, ale skupia się około głównej sprawy. Wybiera jakieś zdarzenie jednostkowe, prowadząc akcję przez bunkt zwrotny ku rozwiązaniu. Nie budzi niepokoju, poczucia tragizmu konfliktów. Motywy poboczne wprowadza w skrótach jedynie dla podtrzymania biegu akcji. Bohaterowie ujawniają pewne tylko właściwości swych natur, ważne dla sytuacji, wr której uczestniczą.

Widać to wyraźnie ną przykładzie noweli „Sokół". Treść jej przedstawia się następująco: Federigo kocha bez wzajemności piękną i bogatą wdowę. W zbytkownem życiu rycerskiem trwoni majątek tak, że mu zostaje już tylko sokół. Synek owej damy w czasie choroby pragnie koniecznie mieć rzadkiego ptaka. By spełnić życzenie chłopca, matka odwiedza rycerza. Federigo, chcąc godnie przyjąć ukochaną, każe bez namysłu przygotować dla niej potrawę z sokoła. Wzruszona tak wielkim dowodem miłości rycerza dama oddaje mu swą rękę wraz z majątkiem, który staje się jej własnością po śmierci synka. To, że chłopiec umarł, nie mąci w niczem pogodnego tonu opowieści, jest motywem pobocznym. Na plan pierwszy wysuwa się sokół. On jest przedmiotem marzeń dziecka, by go dostać, matka odwiedza rycerza, ten zaś zabija dla niej cennego ptaka. Niespodziany i zasadniczo niepożądany obrót rzeczy nie wywołuje w bohaterce żalu za stratą, sokoła, ale budzi w niej miłość do rycerza, który zdobył się na poświęcenie ostatniej rzeczy, jaką posiadał. Nie spełnia się życzenie dziecka ani matki. Sokół ginie, ale fakt ten, mówiący o sile uczucia Federiga, budzi wzajemność w osobie zdolnej ocenić jego ofiarę. Autor unika wszelkich zawiłości i tak buduje swą nowelę, że akcja przez nagły zwrot zmierza ku rozwiązaniu. Okoliczności towarzyszące nie zasłaniają jej biegu, lecz służą do mocniejszego podkreślenia sprawy głównej, która wyjaśnia się nagle.

Akcja noweli osiąga w zastrzeleniu sokoła pewien punkt szczytowy, przełomo-

Do noweli romańskiej nawiązuje Goethe, który w usta wychodźców niemieckich wkłada opowieści fantastyczne, dbając o atmosferę towarzyską i swobodny ton opowiadania. W Polsce zbliża się do kompozycji nowelistycznej „Rękopis znaleziony w Saragossie" Jana hr. Potockiego, drukowany w Petersburgu, w roku 1805, w języku francuskim.

Jest to historja dni sześćdziesięciu sześciu, oparta na wzorach perskich i arabskich. ,Zmieniają się wciąż osoby opowiadające, jedna opowieść wypływa z drugiej, pełno tu niesamowitych i dziwnych wydarzeń, których tłem jest Hiszpanja. Książka Potockiego na literaturę polską nie oddziałała ani w edycji francuskiej, ani po stu latach w przekładzie Chojeckiego. Z atmosfery towarzyskiej, z grona przyjaciół próbowała napięciu akcji i szkicowem ujmowaniu wyprowadzić swe opowiadania Narcyza tematu, obaj krytycy zbliżają nowelę do Żmichowska (np. „Kwestja podrzędna powieści. Rozgraniczenie tych gatunków przy kominkowym ogniu opowiadana"), stara się przeprowadzić Eliza Orzeszko-w których tkwią pewne zadatki na no- wa, pisząc o odmiennej ich kompozycji: wele, ale bez dbałości o zdecydowaną „Nowela powinna mieć za prawidło ograniczenie się do jak najmniejszej ilości

wy. To też popularny nowelista niemiecki P. Heyse, kreśląc zarys teorji noweli, nazwał wedle tej poniekąd klasycznej i wzorowej noweli Bokacjusza taki szczytowy punkt przenośnie „zastrzeleniem sokoła“. Każda dobrze zbudowana nowela ma taki punkt przełomowy.

Połączenie lekkiej i swobodnej formy opowiadania z dbałością o zwartą budowę fabuły, o niespodziewane ujawnienie kierunku akcji charakteryzuje pierwotną nowelę, jako twór literatur romańskich, krzewiący się głównie we Włoszech i w Hiszpanji. Nowela ta zbliża się do anegdoty opowiadanej w towarzystwie, ale jest od niej głębsza. Interesuje się nietylko nagłą odmianą zdarzeń, ale także człowiekiem, który ujawnia swą naturę dzięki pewnej sytuacji.

Echa noweli romańskiej.

i wykończoną formę literacką.

„Nowela losu"

W dobie romantyzmu powstają głównie w Niemczech utwory, zwane nowelami, różniące się przecież znacznie od pierwotnych nowel romańskich. Autora nie interesuje już zespół towarzyski, opowiadający i słuchacze; zajmuje go sama opowieść. Treść noweli nie jest już lekka i żartobliwa. Autor ujmuje temat poważnie lub ironicznie, szuka głębokich konfliktów i wstrząsających wypadków. Rozwiązuje nieraz ważne zagadnienia bytu ludzkiego. Dlatego niektórzy krytycy nazywają taką opowieść w odróżnieniu od noweli romańskiej — „germańską nowelą losu“.

Nowela a powieść.

W Polsce termin literacki nowela upowszechnia się dopiero w drugiej połowie w. XIX, w poczuciu czytelników jak też i badaczy literatury wiążąc się z tym kształtem noweli, który uformował się w Niemczech. Piotr Chmielowski widzi w niej „zarys zdarzenia jakiegoś, które mocno wstrząsnąć mogło uczuciem na-szem. Nastrój posępny, zazwyczaj nawet pesymistyczny, panował tu niemal wyłącznie". Antoni Bem również pojmuje nowelę jako utwór poważny: „Nowela jest to wogóle mała, niedochodząca rozmiarów książki jednotomowej, lecz barwna i potoczysta powieść w kształcie mowy, mowy niewiązanej, na tle życia, przeważnie współczesnego, osnuta, prawdą realną i pewną zazwyczaj myślą przewodnią nacechowana". Oba określenia mówią o pewnych cechach nowelistyki wieku XIX, o realizmie przedstawień, czasu, przestrzeni i zjawisk, oraz do przedstawienia obranego przedmiotu najmniejszą ilością jak najściślej skonstruowanych rysów. Żadnych tłumów, żadnych powikłań i docinków. Nie lata, ale moment, nie życie, ale epizod z życia, nie świat, lecz jego ułamek — są właściwym dla niej przedmiotem...“ Dlatego nowela właściwa nie posiada ani zawiązania, ani rozwiązania akcji, jak powieść, bo „jest tylko jednym momentem, przed którym co było i po którym co nastąpi, to już do niej nie należy. Rzecz . urywa się nagle, na przyszłość zapada kurtyna niewiadomości... Ale trzeba, aby to urwanie, ten rys ostatni zapomocą dobrze użytych środków artystycznych... zaciekawiał do dalszego ciągu../' Porównanie noweli z powieścią przynosi krytyce określenie ustroju pierwszej jako monarchji, w której jedna postać lub jedno zdarzenie rządzi i przeważa, drugiej zaś jako demokracji, obejmującej większą ilość osób i wypadków.

Ze względu na skróty czasowe, na ujęcie postaci w ścisłym związku z górującą sytuacją można zbliżać nowelę do ballady, przyczem zarówno nowela, jak i ballada, okazują dużą podatność do wprowadzenia motywów fantastycznych.

Nowela a dramat.

Zestawiano również nowelę z dramatem z uwagi na szybki bieg akcji, na mocno podkreślony moment zwrotny, na dramatyczne napięcie, skupiające wszystkie elementy treści.

Nowela ma przecież inną technikę niż dramat, nie przedstawia wydarzeń, ale o nich opowiada, autora nie wyręcza w opisie reżyser sceniczny, dialog nie zastępuje opowieści.

Istnieje także różnica głębsza. Za-wikłanie tragiczne w dramacie płynie z woli i działania bohaterów, w noweli zaś wynika ze związku człowieka z pewnem zdarzeniem. Jakaś niezwykła czy zwyczajna sprawa decyduje o doli bohaterów, ujawnia ich naturę i każe myśleć o ogólnych prawach życia, w którem takie zdarzenie jest możliwe. W „Latarniku" Sienkiewicza np. zdarzeniem decydującem jest zapoznanie się bohatera z „Panem Tadeuszem". Poemat pochłania go tak, że biedny latarnik zapomina o swoim codziennym obowiązku i w następstwie tego traci zajęcie. Jesteśmy świadkami katastrofy życiowej człowieka, a równocześnie poznajemy jego głębokie przywiązanie do dalekiej ojczyzny.

Przyjrzyjmy się bliżej „Kamizelce" Prusa. Autor opowiada historję starej kamizelki, którą przechowuje w swo-jem mieszkaniu. Kupił ją od handlarza starzyzną jako rzecz w rozumieniu sprzedającego bez wartości i na tym zniszczonym przedmiocie skupił uwagę: czytelnika. W czasie ciężkiej choroby bohatera opowiadania kamizelka staje się sprawdzianem zdrowia. Chory, mimo pociech lekarza i symulowanej pogody żony, domyśla się prawdy. Postanawia pocieszyć łudzącą się według niego żonę i w tym celu przesuwa spinacz, dowodząc, że wraca do zdrowia. Żona, widząc, jaką wagę mąż przywiązuje do objętości kamizelki, zwęża ją z przeciwnej strony. Chory, zmuszony rozluźnić rzemyk, wpada w szaloną radość, przyznaje się do wybiegu i odtąd już wierzy w wyzdrowienie. Cieszą się oboje: mąż z pewności, że będzie żył, żona z jego szczęścia. Ale chory umiera i wszystko, co w skromnem mieszkaniu daje się sprzedać, idzie na licytację. Zostają tylko zużyte rzeczy, a wśród nich najmniej warta stara kamizelka. Wkońcu i ona przechodzi w ręce handlarza. Autor czyni z niej symbol zmagania się miłości ze śmiercią. Znaki miłości są równocześnie znakami

Z. Szmydtowa.

zbliżającej się śmierci, ale jej groźnej bliskości chory nie poczuje, u progu zgonu zaświta mu najsilniejsza nadzieja życia. I to jest zwycięstwo miłości. Bohaterowie nie walczą z nieszczęściem, ale przeciwstawiają mu mężnie do końca swoją miłość.

Technika nowelistyczna.

Prus odsłania społeczną stronę wydarzenia, mówi o niedoli biednego urzędnika, który wskutek choroby traci zajęcie i nie ma się za co leczyć. Bolesny dowcip, ironja, dochodząca do sarkazmu, to środki przedstawienia ciężkich warunków życia ludzkiego.

W „Kamizelce" mocno zarysowują się zasadnicze punkty w przebiegu wydarzeń. Autor każe czytelnikowi domyślić się ich znaczenia z -objawów wtórnych. Tak więc nie przytacza słów lekarza o beznadziejnym stanie chorego i tylko ślady łez na twarzy żony świadczą, że zna ona całą prawdę. Lin ja akcji układa się z oszczędnych słów bohaterów, więcej jeszcze z ich trybu życia i gestów. Żadnych wynurzeń, żadnych rozważań nad przeżyciami swych postaci autor nie wypowiada. Tylko szczegóły, wybrane celowo, najbardziej charakterystyczne oświetlają zmiany, które zachodzą szybko i nieodwołalnie aż do końcowej katastrofy.

Na tym przykładzie wyraźnie widać różnicę między techniką powieściową a nowelistyczną, co jeszcze mocniej zaznacza się w noweli Marji Dąbrowskiej „Noc ponad światem". Bohaterem jest tu człowiek prosty, dotknięty odrażającą chorobą, która go wyklucza ze społeczności ludzi. W jego rozpacz-liwem położeniu następuje szczęśliwa zmiana, gdy jako stróż nocny zawiązu-zuje serdeczną przyjaźń z psem. Wreszcie jakaś istota żywa okazuje mu sympatję! Ale następuje tragiczny zwrot: pies ginie i nieszczęśliwy człowiek pogrąża się w mrok obłędu.

Utwór Dąbrowskiej można nazwać nowelą losu, ujawniającą tragizm istoty ludzkiej, odciętej jakby od pnia życia. Przyjaźń z psem, przedstawiona żywo, plastycznie i szczegółowo, mówi o możliwości ratunku, o tein, jak niewiele wymaga człowiek, jak mimo ustawicznych męczarni może znieść swą dolę, jeżeli czuje przy sobie czyjeś serce. W noweli tej nie chodzi o analizę -charakteru ani o przebieg życia bohatera. Wszystko skupia się około nieszczęścia, które spadło na człowieka i około obrony przed tern nieszczęściem. Tragizm nie wynika tu z woli i działania, ale z sytuacji. Nowela Dąbrowskiej jest zwarta i skoncentrowana, posiada silne napięcie tragiczne. Punkt zwrotny i katastrofa przechodzą po wzruszają-• cych scenach z psem, po obrazach pięknej i zdrowej przyrody, dlatego też potęgują grozę tragiczną.

„Noc ponad światem" jest doskonałym wyrazem przeobrażenia, jakiemu uległa nowela w biegu wieków, z pogodnej i żartobliwej opowieści towarzyskiej stając się zamkniętą w sobie całością, zdolną wyrazić przez jednostkowe zdarzenie najgłębszy tragizm bytu.

Łączność między dawną a nową nowelą przejawia się w dramatyeznem ukształtowaniu treści, w powściągli-wem i szkicowem ujęciu faktów i charakterów, w koncentracji uwagi na jednej górującej sprawie, w ograniczeniu wszelkich ubocznych elementów tematu, w przedstawieniu zmagania się człowieka z decydującein o jego losie zdarzeniem.

Literatura: P. Chmielowski: Stylistyka polska, Warszawa 1903. — A. G. Bem: Teorja poezji polskiej, Petersburg 1899. Pamiętnik Literacki 1913, zeszyt II.

nowotworowe.

NOWOTWORY. W dojrzałym organizmie ludzkim lub zwierzęcym cały szereg komórek ulega stale rozmnażaniu; powstające w ten sposób eoraz to nowe komórki są morfologicznie i czynnościowo zupełnie podobne do komórek macierzystych i służą prze-dewszystkiem do zastąpienia w ustroju komórek zużytych i obumarłych. Zdarza się jednak, że pewne komórki mogą ulegać rozrostowi nieprawidło-wemu, zatracając w znacznej mierze lub nawet całkowicie — cechy i czynności właściwe komórkom macierzystym i tworząc jakgdyby nowy, obcy dla organizmu typ komórek. Ich najważniejszą i najistotniejszą właściwością są szybkie i liczne podziały, prowadzące do gwałtownego rozrostu. W ten sposób powstają guzy, złożone z komórek różniących się morfologicznie i czynnościowo od normalnych komórek organizmu. Guzy takie, będące dla organizmu czemś obcem lub nawet wręcz szkodliwem — nazywamy nowo t w o r a mi.

Guzy nowotworowe mogą przybierać najróżnorodniejsze kształty; wielkość nowotworów może być również bardzo rozmaita; widzimy nowotwory wielkości łebka szpilki, spotykamy też ogromne guzy, których waga dochodzi nieraz do kilkudziesięciu kg.

Nowotwory łagodne i złośliwe.

Nowotwory można podzielić na dwie wielkie grupy. Do pierwszej zaliczamy takie guzy, które rosną powoli, rozsuwając jedynie i uciskając okoliczne tkanki; są one odgraniczone mniej lub więcej ściśle od otoczenia i nie wrastają do sąsiednich tkanek. Takie nowotwory nazywamy dobrotliwemi lub łagodne mi. Nowotwory łagodne posiadają budowę odpowiadającą ściśle tkance, z której się rozwinęły: spotykamy je w najrozmaitszych narządach. Według zdania większości uczonych powstawanie nowotworów łagodnych stoi w związku z pewnemi zaburzeniami rozwojowemi.

Drugą, większą znacznie grupę nowotworów stanowią nowotwory złośliwe. Nowotwory te rosną przeważnie szybko, wrastając w tkanki sąsiednie i niszcząc je w ten sposób; budową swą różnią się one mniej lub więcej od tkanki macierzystej, z której pochodzą. Komórki nowotworu złośliwego mogą się przedostawać do naczyń krwionośnych i limfatycznych; prąd krwi i limfy zanosi je wówczas do najrozmaitszych tkanek i narządów, gdzie mogą one tworzyć guzy wtórne, t. zw. przerzuty Przerzuty nowotworu złośliwego mogą osiągać rozmiary znacznie większe, niż guz macierzysty. W zależności od u-miejscowienia, nowotwór złośliwy powoduje najróżniejsze poważne zaburzenia w organizmie. O ile np. umiejscowi się on w jakimś narządzie ważnym dla odżywiania ustroju — może wywoływać znaczne niekiedy wyniszczenie organizmu; rosnąc zaś w takich miejscach, gdzie znajduje się wiele pni nerwowych — powoduje on porażenia lub też staje się przyczyną gwałtownych, trudnych do uśmierzenia bólów.

Jeśli w miejscu usuniętego guza zjawia się ponownie nowotwór o takiej samej budowie — mówimy o nawro-c i e nowmtworu. Nawroty spotykamy po usunięciu zarówno nowotworów łagodnych, jak i złośliwych; nowotwory złośliwe dają jednak nawroty znacznie częściej niż łagodne.

Nowotwory złośliwe mogą powstawać, podobnie jak łagodne, w najrozmaitszych narządach; szczególnie często spotykamy je: u kobiet — w macicy i gruczole piersiowym, u mężczyzn zaś — w żołądku i płucach. Wiek osób,

Właściwej przyczyny i warunków rozwoju raka dotychczas nie znamy, chociaż dokładne badania nad nowotworami złośliwemi, przeprowadzane w najrozmaitszych kierunkach, wyjaśniły bardzo wiele zjawisk związanych ze wzrostem nowotworów, z ich wpły-się nowotwory. Nowotwory złośliwe, po- wem na ustrój; z ich właściwościami wstające z tkanki łącznej — na- chemicznemi. zywamy mięsakami (mięsak = sar- Zdawało się, że ważnym materjałem coma); są one znacznie rzadsze od no- do badad nad rakiem będą nowotwory wotworów powstających z tkanki n a- doświadczalne, wywoływane sztucznie, błonkowej, a zwanych rakami dzięki którym możliwe się stało ob-(rak = carcinoma). Rak jest chorobą serwowanie również najwcześniejszych bardzo częstą. Statystyki wykazują, okresów rozwoju nowotworu. Jednakże że częstość raka wzrosła jeszcze w cią- badania te nie spełniły pokładanych gu ostatnich dziesięcioleci. Wzrost ten w n|eb nadziei; wspominamy tu o nich jest jednak najprawdopodobniej po- iyik₀ dlatego, że stanowią one nie-zorny, a zależy z jednej strony od zmiernie ciekawą i względnie nową ulepszenia metod badania i rozpozna- dziedzinę badań nad nowotworami, wania, z drugiej zaś od coraz mniej- istnieją rozmaite sposoby wywoływanej śmiertelności z innych chorob, nja doświadczalnego nowotworów zło-przez co więcej osób dożywa do poz- śliwych Najbardziej rozpowszechnione niejszego wieku, w którym rak rozwija jest wywoływanie t. zw. raka „smoło-się częściej.    wego“ u królików i białych myszy;

u których rozwijają się nowotwory zło- ważne z tego względu, że znając jego śliwę, bywa różny, najczęściej jednak przyczynę, będzie go można skutecz-zdarzają się one u osobników star- niej zwalczać, szych, po czterdziestym roku życia.

Mięsaki i raki.

Naj bardziej rozpowszechnione w organizmie są tkanki : łączna i nabłonkowa; z nich też najczęściej rozwijają

Dziś jeszcze cały szereg uczonych rak ten powstaje po wielokrotnych, dowodzi, że rak jest chorobą dziedzicz- powtarzanych w krótkich odstępach ną. Jednakże pogląd ten prawdopo- czasu smarowaniach skóry tych zwie-dobnie nie jest słuszny, • a wypływa rz{^ smołą pogazową, z błędnego rozumowania; albowiem Na podstawie najrozmaitszych ba-wobec znacznej częstości raka łatwo dań doświadczalnych oraz spostrzeżeń może się zdarzyć, że zjawia się on klinicznych wielu uczonych wypowie-u paru członków tej samej rodziny, działo swoje własne poglądy na istotę co nie dowodzi jeszcze, że jest on cho- raka; w ten sposób powstał cały sze-robą dziedziczną.    reg teoryj, które próbują wyjaśnić to

Przyczyny powstawania i istota nowotworów złośliwych.

tak zawiłe a doniosłe zagadnienie.

Z teoryj dawniejszych wymienimy tutaj teorję drażnienia *oraz teorję od-Oddawna uczeni całego świata szu- szczepionych zawiązków, kają przyczyny powstawania nowotwo- Teorję drażnienia stworzył rów, a mnóstwo nagród pieniężnych wielki uczony ubiegłego stulecia Rudolf i wspaniałych zaszczytów czeka na Yirchow. Teorja Virchowa głosi, że przyszłego odkrywcę istoty raka. Po- przyczyną nowotworu złośliwego jest znanie istoty raka jest niezmiernie drażnienie tkanki, powodujące w następstwie jej rozrost; rozrost taki mo- twory złośliwe powstają z grup komó-że doprowadzić do powstania nowo- rek, które w okresie rozwoju płodu tworu. Należy podkreślić, że dzisiaj zostały „odszczepione*‘, t. j. nie wzięły jeszcze teorja ta posiada wielu zwo- udziału w tworzeniu organizmu, lecz lenników. Teorja Virchowa oparta jest zabłąkały się wśród innych tkanek, za-na całym szeregu spostrzeżeń, które chowując swe własności zarodkowe: dowodzą istnienia związku między skłonność do żywego rozrostu. W pew-drażnieniem tkanek a powstawaniem nych warunkach komórki takie rozra-raka. Drażnienie takie może być naj- stają się, wytwarzając nowotwór, rozmaitszego rodzaju: mechaniczne, cieplne, promieniste, chemiczne.

Teorje Virchowa i Cohnheima ustępują coraz bardziej miejsca teorjom Rolę czynników mechanicznych może nowszym, które opierają się na bada-odgrywać długotrwałe tarcie lub po- niach ostatnich lat kilkunastu. Te now-wtarzająey się uraz; w ten sposób po- sze teorje powstawania raka można wstaje niekiedy rak skóry — pod wpły- podzielić na cztery wielkie grupy, wem urazu lub tarcia przez ubranie, Grupę pierwszą stanowią teorje rak języka lub jamy ustnej — nasku- zakaźne, według których rak jest tek drażnienia przez zepsute zęby.

chorobą zakaźną, powstającą pod wpły-Jeśli chodzi o czynniki cieplne, mo- wem jakiegoś określonego, swoistego żerny wymienić raka przełyku u osob- drobnoustroju ze świata bakteryjnego ników spożywających bardzo gorące lub zwierzęcego. Teorje zakaźne po-pokarmy; należy tu także rak wystę- siadają niewielu zwolenników, albo-pujący na skórze brzucha u mieszkań- wiem wszelkie spostrzeżenia dowodzą, ców Kaszmiru, którzy noszą na brzu- że rak nie jest chorobą zakaźną, chu naczynie, wypełnione żarzącemi się węglami, zwane kangri.

Do grupy drugiej należą poglądy, według których rozrost nowotworowy Znane są również przypadki (także stoi w związku z pierwotnem, swoistem doświadczalne) powstawania raka pod schorzeniem komórek. Wymie-wpływem promieni Roentgena i radu. nimy tu teorję uczonego amerykań-Jako przykład raków powstających skiego Carrela, opartą na jego bada-w związku z drażnieniem chemicznem niach nad sztucznemi hodowlami tka-należy wymienić raki pęcherza moczo- nek pewnych mięsaków. Według Car-wego u robotników pracujących przy rela powstawanie nowotworu zależy anilinie, oraz raki skóry u robotników od schorzenia komórek, wywoływanego mająeych do czynienia ze smołą i pa- przez rozmaite ciała trujące; chore rafiną. Oczywiście często w rozwoju komórki, ginąc, wydzielają jakieś pro-nowotworu może odgrywać rolę cały dukty, pobudzające do rozrostu nowo-szereg czynników drażniących jedno- tworowego komórki sąsiednie. Należy eześnie, np. w powstawaniu raka wargi zaznaczyć, że teorja Carrela da się za-u palaczy fajki współdziałają czynniki stosować do pewnych tylko rodzajów mechaniczne, cieplne oraz chemiczne, nowotworów złośliwych.

Z dawnych teoryj, które dziś jeszcze

Trzecia wielka grupa obejmuje t e-posiadają swych zwolenników, zasłu- orje chemiczne. W myśl tych guje również na wspomnienie teorja teoryj niektóre czynniki chemiczne, odszczepionych zawiązków działając na komórki, mogą powodo-zarodkowych, której twórcą jest wać tak znaczne zaburzenia w ich Cohnheim. W myśl tej teorji nowo- przemianie materji, że komórki te za-

tracają swe normalne właściwości i ulegają nieprawidłowemu rozrostowi nowotworowemu. Teorje te opierają się przedewszystkiem na badaniu przemiany materji i cłiemizmu tkanek nowotworowych i organizmów dotkniętych rakiem. Jako przykład teorji chemicznej podamy tutaj teorję współczesnego uczonego, laureata Nobla, Warburga. Warburg wykazał, że przemiana materji tkanki nowotworowej jest zasadniczo inna, niż tkanek normalnych. Tkanki normalne, aby móc żyć i pracować, potrzebują stałego dopływu tlenu, który, spalając zbędne produkty ich pracy, jest najpotrzebniejszym czynnikiem ich przemiany materji i głównym dostawcą energji; w warunkach beztlenowych tkanka normalna ginie. Natomiast tkanka nowotworowa może żyć i rozwijać się także w warunkach beztlenowych, czerpiąc energję z rozkładu cukrów. Na podstawie swych badań wypowiedział Warburg następującą teorję: miejscowe braki w dopływie tlenu mogą stawać się przyczyną raka, w warunkach beztlenowych pozostają bowiem przy życiu pewne tylko komórki, które nabierają właściwości nowotworowych.

Do teoryj chemicznych należą także poglądy, według których powstawanie raka stoi w związku z pewnemi składnikami pokarmów lub gleby; teorje te jednak nie znalazły dotąd uznania.

Przechodzimy do czwartej i ostatniej grupy teoryj. Według teoryj tych powstawanie nowotworu złośliwego stoi w związku z zaburzeniami w podziale komórki. W warunkach normalnych przy dzieleniu się komórki — każda z komórek potomnych otrzymuje połowę części składowych komórki macierzystej, również połowę jej jądra, zawierającego zasadnicze, dziedziczące się cechy komórki.

szukaj w tomie piątym!

W pewnych warunkach mogą jednak powstawać tu i owdzie podziały nieprawidłowe, przy których komórki potomne nie otrzymują jakichś należnych im składników. Takie upośledzone komórki najczęściej giną, czasem jednak mogą być zachowane przy życiu i rozmnażają się, przekazując swe cechy komórkom potomnym; powstaje w ten sposób nowy, odmienny od normalnych typ komórek, które rozrastają się w nowotwór złośliwy.

Rozpoznawanie i leczenie nowotworów złośliwych.

Nowotwór złośliwy, nie leczony, prowadzi zawsze prędzej czy później do śmierci chorego. Istnieją jednakże metody lecznicze, które ratują wielu chorych na raka, a przynajmniej przedłużają znacznie ich życie. Jednym z bardzo ważnych warunków pomyślnych wyników leczenia jest wczesne rozpoznanie raka; w przypadkach boAviem, gdy rak osiągnął już znaczne rozmiary lub też gdy powstały już przerzuty, leczenie napotyka na olbrzymie trudności i przeważnie zawodzi. Posiadamy dzisiaj doskonałą metodę rozpoznawania nowotworów złośliwych, oddającą wielkie usługi zwłaszcza w przypadkach nowotworów umiejscowionych w narządach łatwo dostępnych. Metoda ta polega na badaniu mikroskopowem próbnego wycinka z podejrzanego guza; badanie takie najczęściej pozwala na ścisłe ustalenie rozpoznania, nowotwory złośliwe posiadają bowiem zupełnie swoistą budowę mikroskopową.

Leczenie raka może iść w dwóch kierunkach. Metodę starszą stanowi radykalne usuwanie guza zapomocą operacji. Metoda operacyjna daje często dobre wyniki, a w całym szeregu przypadków jest ona jedyną, jaką wogóle można zastosować. Metodą dru-

gą, nowszą, jest leczenie zapomocą one „widomym znakiem". Trzebaby na energji promienistej, t. j. promieni to znacznie powiększyć liczbę stacyj radu i Roentgena. Rad leczy doskonale meteorologicznych (-> Meteorologia) cały szereg nowotworów złośliwych, na kuli ziemskiej. Trzebaby nadto ob-niestety jednak leczenie radem pozo- serwacje zwykłe, dokonywane tuż nad staje bez skutku przy pewnych typach powierzchnią ziemi, uzupełniać wszędzie nowotworów, a nie może być wogóle systematycznem, codziennem notowa-stosowane w przypadkach nowotworów niem stanu powietrza na różnych jego wielu narządów wewnętrznych.    piętrach — zapomocą balonów i samo-

Podstawowe właściwości pary wodnej a powstawanie chmur.

J. Stein.

Dalsze badania przyczynią się nie- lotów oraz latawców i baloników z przy-wątpliwie do znacznego ulepszenia czepionemi do nich przyrządami samo-obecnych metod leczniczych. Bardzo piszącemi — przynajmniej do wysoko-ważnym warunkiem skutecznej walki ści kilkunastu kilometrów, do granicy z nowotworami jest odpowiednie uświa- pomiędzy dolną troposferą a górną stra-damianie szerokich rzesz społeczeń- tosferą (—»Atmosfera). stwa, które należy pouczać o koniecz- Obłoki są to miejsca kondensacji, ności wczesnego zwracania się do le- czyli zagęszczania pary wodnej w po-karza w razie najmniejszego nawet po- wietrzu, jej częściowej zamiany na ciecz dejrzenia o nowotwór złośliwy. Takie (skroplenie) lub, na kryształki lodu uświadomienie ludności doprowadzi (zlodzenie). Właściwości pary wogóle, bezwzględnie do znacznego zmniejszę- t. zn. postaci gazowej ciał poniżej t. z w. nia się ilości raków „nieuleczalnych", punktu krytycznego, w szczególności W Polsce istnieją dwie instytucje, zaś własności pary wodnej, zostały już których wyłącznym celem jest walka dość szczegółowo poznane i w podręcz-z rakiem i innemi nowotworami złośli- nikach fizyki poświęca im się odpo-wemi. Są to: Polski Komitet do Zwal- wiednie rozdziały, czania Raka oraz powstały niedawno Instytut Radowy im. Marji Curie-Skło-dowskiej.

one

Rozważmy podstawową właściwość OBŁOKI, czyli CHMURY. „Obłoki wszelkiej pary: w danej objętości może rodzą się w atmosferze, w niej ro- się zmieścić tylko zupełnie określona, sną, przekształcają się i umierają, są w różnych temperaturach różna, wzra-przeto widomym znakiem niewi- stająca wraz z temperaturą ilość pary; dzialnego różniczkowania oceanu po- dalsza zaś ilość będzie już „zbytkiem", wietrzą, hieroglifami tych rozmaitych ulegnie kondensacji (podobnie jak procesów fizycznych i mechanicznych, w wypadku roztworu soli lub cukru), jakie bez przerwy zachodzą w jego Skoro maksymum pary zostanie osią-otchłani; są to majestatyczne księgi gnięte, mówi się wtedy, że para „nasy-niebios, z których wtajemniczony u- ca" daną przestrzeń (znowu podobnie miałby wyczytać skryte przed naszym jak w wypadkach roztworu). Chmu-wzrokiem tajniki atmosfery, jej morfo- ry — jak i wszelkie inne postaci zgę-

logji i fizjologji". (A. B. Dobrowolski,

Wyprawy polarne, wyd. II, str. 198).

Niestety, daleko nam jeszcze do tego go „zbytku" widocznem świadectwem.

Jak ów „zbytek" sztucznie wywołać,

szczenia — za każdym razem powstają z owego „zbytku" pary wodnej, są te-

„wtajemniczenia". Za mało zbadaliśmy i same obłoki i atmosferę, której są jakiemi sposobami parę „nasycającą" poczynając od pewnej wysokości, chmurę górską. Prócz tych wymuszonych ruchów powietrza dogóry zachodzą także miejscowe wzloty niewymuszone, gdy masy powietrza nad pewnem ograniczonem miejscem stają się cieplejsze od powietrza otaczającego je, np. z powodu szczególnie silnego nagrzania przez słońce tego kawałka powierzchni ziemskiej. Ponieważ jednak ta masa powietrza, dopóki jest nienasycona, oziębiać się będzie na każde 100 m wzniesienia o cały 1° C, gdy tymczasem normalny spadek temperatury w otaczaj ącem, niewznoszącem się powietrzu wynosi zaledwie około 0,6° na każde 100 m, niezadługo zatem utraci ona swą przewagę cieplną, przestanie więc wznosić się — dlatego dotychczas jeszcze nie rozumiemy dokładnie, że taki słup powietrza wznieść się jednak może na znaczną wysokość do 1000, a nawet 2000 m w stanie nienasyconym, nie dając jeszcze opadu. Gdy już bowiem dojdzie do nasycenia, gdy już da pierwszy osad (dolną granicę chmury), od tej chwili już rozumiemy, że dalej będzie się automatycznie wznosił coraz wyżej dzięki wyzwolonym przez kondensację potężnym ilościom ciepła (600 kaloryj od skroplenia, 680 od zlodowacenia 1 grama pary wodnej). Masa powietrza stanie się przez to cieplejsza od mas otaczających ją, więc wzniesie się, rozpręży, oziębi, znów częściowo parę swą zgęści, znów się ociepli, znów się wzniesie i t. d., aż do pewnej granicy wysokości, zależnej od różnych czynników, gdzie wzlot powietrza ustanie i utworzy się górna granica, szczyt obłoku.

zmusić do kondensacji, to wiemy bardzo dobrze: albo się parę ściska, albo oziębia. Pierwszy sposób nie ma prawie zastosowania w naturze. Drugi zato pokrywa się z naturalnym: kondensacja w powietrzu następuje prawić wyłącznie przez oziębianie się powietrza „nasyconego".

Oziębiać się zaś powietrze może z bardzo różnych powodów: wypromie-niowywania ciepła, mieszania się mas powietrznych zimnych i ciepłych, zetknięcia się cieplejszego powietrza z zimniejszą powierzchnią ziemską lub zimniejszego powietrza z cieplejszą powierzchnią wód (są to źródła rosy, szronu, drobnych mgieł naziemnych i nawodnych oraz mgieł górnych, będących najniższymi przedstawicielami świata chmur). Chmury jednak powstają głównie — niemal wyłącznie — przez zupełnie inne oziębianie się mas powietrza, zachodzące naskutek ich rozprężania się adiabatyczne-g o, t. j. rozprężania się nie dzięki ich ogrzewaniu, lecz dzięki spadkowi ciśnienia zewnętrznego,, podobnie jak to się dzieje z powietrzem w pompie pneumatycznej przy wyciąganiu tłoka. Z jakich jednak powodów zachodzi taki tworzący chmurę spadek ciśnienia i jakie jest jego mechanizm, tego w sposób ogólny dokładnie jeszcze nie wiemy. Jeden tylko wypadek rozumiemy jako tako: podczas wznoszenia się ograniczonej masy powietrza do-góry natrafia ona oczywiście na coraz niższe ciśnienie atmosferyczne, rozpiera się więc coraz więcej i coraz więcej się oziębia.

Warunki powstawania różnych rodzajów chmur.

Tak właśnie powstają owe tak dobrze nam znane letnie „obłoki kłębia-Gdy wiatr spotyka pasmo górskie, ste" (Cumulus), płaskie u dołu, kopu-zmuszony jest wspinać się po zboczu; laste u góry. Ponieważ sprężyną takich gdy więc jest dostatecznie wilgotny, miejscowych wzlotów powietrza, odkąd a pasmo dostatecznie wysokie, utworzy, staje się ono nasycone, jest ciepło kon-

densacji, są te wzloty tem energicz- —15°. Dlatego chmury z kropel niejsze, im większe jest to ciepło, im przechłodzonych są zwykłem więc obfitsza kondensacja, im więc po- zjawiskiem, trafiają się i w porze zi-wietrze u dołu w parę wodną bogat- mowej i w letniej, w każdym większe, im więc cieplejsze. Czynnikiem szym, sięgającym wzwyż ponad poziom sprzyjającym będzie tu oczywiście sil- 0° obłoku kłębiastym w jęgo części niejszy od normalnego spadek tempe- szczytowej. Jednakże ponad 4—5 km ratury wraz z wysokością w powietrzu mamy już zawsze i wyłącznie chmu-otaczającem (szybszy niż 0,6° na 100 in, ry lodowe. To też w potężnych, obacz wyżej), czyli spotęgowanie róż- wznoszących się ponad ten poziom kłę-nicy temperatury między ciepłym do- bach obłocznych mamy trzy piętra: łem a zimną górą, czyli znów ocieple- górne z drobinek lodu, średnie z kro-nie nad normę przeciętną powietrza pelek przechłodzonych, dolne z kropel na dole. Zrozumiałem więc jest, dla- nieprzechłodzonych. Z różnych powo-czego owe „obłoki kłębiaste“ są typo- dów kryształki piętra górnego mogą wemi obłokami lata, dnia i krajów cie- się mieszać z kropelkami przechłodzo-płych, dlaczego bywają rzadkie w no- nemi. Wtedy rosną one szybko cy, rzadkie też w zimie i w krajach kosztem kropelek dwojakim polarnych. Zrozumiemy, dlaczego naj- sposobem: pożerają je z odległości — gwałtowniejsze wzloty powietrza — w ten sposób, że kropelki w ich obec-więc i najbardziej rozwinięte „obłoki ności ciągle wyparowują, a para ta kłębiaste¹" — przypadają na koniec zgęszcza się na kryształkach (tak się wiosny i początek lata — wtedy wła- tworzy najczęściej materjał śniegu) ; śnie, gdy różnica temperatury między lub bezpośrednio oblepiają się kropel-rozgrzanym już padołem a lodowato- kami, które w tej chwili krzepną w lód, zimną wyżyną powietrzną osiąga swe tworząc na nich osad w zasadzie po-maksymum, gdzie już przed ósmym kilo- dobny do szadzi, t. j. osadu z mgły metrem mamy wtedy —30°, a kilo- przechłodzonej na chmurach, drutach metr wyżej —40°. Wtedy to również telegraficznych, szczytach górskich, taka wzlatująca masa powietrzna, go- Gdy kryształki zupełnie tą szadzią ob-rąca i w parę wodną niezwykle bogata rosną, robią się z nich białe bryłki (wszak tylko gorące powietrze może krup — u nas na nizinach typowy pomieścić najwięcej pary), będzie zdol- opad wiosenny, w lecie najczęściej top-na utworzyć w pewnych- warunkach niejący lub wyparowujący przed spa-istną górę obłoczną wysokości wielokilo- daniem na ziemię, zwykły zato w tej metrowej, ziejącej ulewą i piorunami: porze w górach. W obłoku burzy „obłok burzy“ (Cumulonimbus), wędru- te bryłki — bardzo zimne, bo spadający wraz z burzą.

jące przez obłok z bardzo wysoka —

Wiemy, że wodę można „p r z e- obrastają gołoledzią z większych cliło dzić“, t. zn. utrzymać w stanie kropel przechłodzonych i nieprzeehło-ciekłym poniżej zera, tem łatwiej, im dzonych (rozlewających się na nich mniejsza jest masa wody, a zatem warstewkami) i tworzą gra dżiny, w postaci kropel. W związku z tym fak- Na podstawie tego, co mówiliśmy przed tem para wodna może poniżej zera chwilą, zrozumiemy, dlaczego najwięk-zgęszczać się w krople przechłodzone sze masy lodu atmosferycznego wy-zamiast w kryształki lodu: notowano twarzają się właśnie w chwilach mgły z kropelek ciekłych w mrozie upału, dlaczego grad cechuje nie

wysokowarstwowe“ tus), płaszcze szare, dosyć grube (słońce tylko prześwieca). Wreszcie jeszcze niżej (od 1 do 2 km) mamy „chmu-„Obłoki kłębiaste“ i „obłoki burzy" ry warstwowo - kłębiaste są to chmury miejscowe, wy- ( Stratocumulus ), pola kłębów podob-wołane przez przyczyny lokalne; są nych do „wysoko-kłębiastych", ale sza-one jednak w pewnym związku z ogól- rych i większych, oraz „chmury nem krążeniem atmosfery i nie są czę- deszczowe (Nimbus) z pędzącemi ste w „wyżach" barometrycznych, t. j. P®d niemi „brzydkiemi strzępami obło-obszarach wysokiego ciśnienia dokoła ków (Fractonimbus). Grdy nadchodzi maksymów barometrycznych. Wszystkie większa depresja barometryczna, ma inne obłoki — z wyjątkiem jeszcze    częstokroć następującą kolej-

kraje polarne i zimę, lecz właśnie cie- białych z cieniami, oraz „chmury

( Altostra-

płą porę i ciepłe kraje.

Każda postać chmur ma swoje „piętro" w atmosferze.

mgieł górnych (Stratus), częstych wła- no'^ chmur: naprzód strzępki śnie w wyżach, są wyrazem ogólnego „pierzastych , za niemi płaszcz „pie-krążenia powietrza; poza tern jednak rzasto-warstwowych , zazwyczaj z wiel-

nie wiemy jeszcze nic pewnego o warunkach ich powstawania i zaniku. Pomiary wysokości różnych postaci chmur wykryły ciekawy fakt, że każda postać

w atmosferze, na którem się po- z jawia szczególnie często. Mamy więc piętro najwyższe (około 10 km nad poziomem), dziedzinę „chmur pierzastych" (Cirrus), tworzących pola luźnych kłaczków i szmat wyglądu pierza lub włosów; pod niem piętro „chmur pierzasto-warstwowych" (Cirro-

stratus, ok. 9 km), cienkich płaszczów    .

podobnej struktury, co i poprzednie lub szar piskiego ciśnienia dookoła minimum barometrycznego), stanowi t. z w. „układ obłoczny". „Układ" swego rodzaju stanowi każde większe pole obłoczne, gdyż potęga, spójność i wygląd składników zależą tu od miejsca, jakie składnik zajmuje w całości. Również burza z błyskawicami, ulewą i gradem ma swój mały „układ obłoczny", którego część tylko, wprawdzie główną, stanowi właściwy „obłok burzy".

„swoje piętro"

kiem kołem barwnem (halo) dokoła księżyca lub słońca; ten płaszcz „pie-rzasto-warstwowych" grubieje stopniowo w płaszcz „wysoko-warstwowych“, bez owego koła barwnego, lecz często „wieńcem" (zwykle zredukowanym ,do „lisiej czapki"), ten zaś przechodzi w chmurę deszczową, siedlisko przewlekłej niepogody wpo-bliżu minimum barometrycznego; po jej przejściu niebo się wypogadza, zjawiają się różne obłoki, między innemi kłębiaste i burzowe. Zespół tych chmur, cechujących „niż barometryczny" (ob-

Rola chmur w gospodarce przyrody.

W gospodarce przyrody ziemskiej

jednolitych; pod niem piętro „chmur pierzasto-kłębiastyeh" (Cirrocumutus — około 7 km), pola subtelnych bryłek obłocznych. Wszystkie te trzy piętra stanowią dziedzinę „chmur wysokich", wyróżniających się swą barwą białą, jedwabistą bez cieniów oraz swą delikatnością, wskazującą na ubóstwo pary wodnej w tych wysokich strefach (im wyżej, tern pary mniej). Niżej mamy piętro „obłoków średnich" (około 4 km) „chmury wysoko kł ę-b i a s t e" (Altocumulus), pola obłocz-nych brył, podobnych do wzmianko- chmury odgrywają rolę pierwszorzędną.

wanych ostatnio, ale o wiele większych,

Przedewszystkiem chmury to c e n-

tralny węzeł krążenia wody me zakrywają powierzchnię ziemi w atmosferze. Tworzą się one przed słońcem, chroniąc ją jednocze-z oddechu mórz, wszystkich wód i or- śnie przed wypromieniowywaniein cie-ganizmów na lądach, wszelkiej postaci pła w przestrzeń międzyplanetarną lodu morskiego i lądowego i zpowro- (stąd wpływ zachmurzenia na klimat), tern zasilają bez przerwy wszystkie te Prócz tego ze zmianami w obłoku i je-zbiorniki wody na ziemi. Opady c i e- go powstawaniem i narastaniem, u-k ł e, jedyne poza gradem w strefach szczuplaniern i zanikiem, związane jest ciepłych i latem w umiarkowanych ogrzewanie i oziębianie przestrzeni (z wyjątkiem gór i płaskowzgórzy wy- powietrznej naskutek dostarczania jej niosłych jako krajów w istocie umiar- lub zabierania ciepła przy kondensacji kowanych lub nawet zimnych), gdzie lub parowaniu.

A. B. Dobrowolski.

Piśmiennictwo. Jako przygotowa-

śnieg i krupy z górnych pięter obło- Wreszcie, co się tyczy specjalnie ków kłębiastych dochodzą do padołu obłoków burzy, to ich wyła-już tylko stopniałe w krople — prze- dowania elektryczne potęgują w a ż a j ą bez porównania w masie jonizację powietrza, sprzyjają tworze-ogólnej nad opadami lodowemi już niu się ozonu i utlenianiu się prost-dla tej jednej przyczyny, że tworzą szych tlenków azotu w związki bardziej się z powietrza pierwotnie ciepłego, złożone, które z jednej strony stano-zdolnego więcej pomieścić pary niż wią skuteczne bodźce skraplania pary powietrze zimne. Gdy jednak główna wodnej, z drugiej zaś, przeciekając masa deszczów „przepada" pod ziemią, wraz z deszczem do gleby, dostarczają zasilając nieprzebrany magazyn wód jej wciąż nowych zapasów soli azoto-gruntowych, śnieg gromadzi wych, tak niezbędnych dla życia roślin, się na powierzchni jako rozległe obszary szaty śnieżnej, która, gdy znajdzie warunki przetrwania pory letniej (wilgotność i chłód lata), urasta nie/ podręcznik fizyki, rozdziały o statyce

i twardnieje w rozległe i potężne, sięgające grubości wielokilometrowej skały lodowe, lodowce i 1 o-

i dynamice gazów i o ich termodynamice. Następnie: podręcznik meteorologji W. Smosarskiego (Poznań 1924) rozdział III: Skroplenie pary w atmosferze, d o w i s k a. Te najpustynniejsze z pu- Potem już lektura specjalna do przejrzenia styń zajmują na ziemi obszar 15 mil jo- w bibljotece Państw. Instytutu Meteorolog, nów km², czyli około 3°/₀ całej powierzch- „Nowy atlas międzynarodowy chmur dla ni ziemskiej, około 10°/₀ ogólnej po- stacyj meteorologicznych", wyd. P. I. M. wierzchni lądowej, zatapiając spójną według wzoru podanego przez Międzynaro-falą krysztalną prawie całą Grenlandję,    Komisję Chmur; Warszawa 1931.

największą wyspę na ziemi, i całą jed-    ’ Dobrowolski :    ,p.?'

J    . :    \ j i.j nr    larne, II wyd. Warszawa 1925, str. 195

ną częsc świata, Antarktydę. Wszystko do lgg p.Eittich: Jak obserwować

to wraz z całym wielkim okresem pa- ^układy chmur“, tłum. St. Kosińska-Bart-nowania lodowisk (epoki lodowe) nicka, Prace meteorolog, i hydrograf., stworzyły właśnie chmury.    zesz. II, r. 1925—26, Warszawa. A. B. D o-

OBYWATEL.

Pojęcie obywatela

Na tem jednak nie kończy się rola browolski: Historja naturalna lodu. chmur w gospodarce przyrody. Nie są one bez wpływu na stosunki cieplne w powietrzu. Są wszak wy- we współczesnem znaczeniu tego wyrazu stawione na promienie słoneczne, a sa- jest pojęciem w stosunku do całości

dziejów ludzkości bardzo niedawnem. Pod koniec w. XVIII rewolucja francuska formułuje pewien ideał obywatela — od tego czasu aż po w. XX toczy się walka prowadzona w imię tego ideału z ówczesnym czynnikiem państwowym.

O co toczyła się walka?

Punktem wyjścia mężów stanu, głoszących w imię tego ideału prawa człowieka i obywatela, były żądania wolnościowe: możliwie jak największa swoboda jednostki ludzkiej, zagwarantowanie jej niezależności od czynników przymusu, jakim w historji było państwo, względnie kościół. Po upadku Napoleona najpotężniejsze mocarstwa kontynentu Europy (Austrja, Rosja, Niemcy) przeciwstawiły się ostro zdobyczom rewolucji francuskiej. Po szeregu jednak rewolucyj, kolejno po sobie następujących w różnych krajach, hasła rewolucyjne w zwycięskim pochodzie ogarniały coraz to więcej państw. Hasła wolności obywatelskiej realizowały się następnie już drogą ewolucyjną, znajdując swój najpełniejszy wyraz w demokracji parlamentarnej, który to system polityczny objął większość państw świata cywilizowanego w czasach przedwojennych (-» Demokracja, Parlamentaryzm).

Władzą zwierzchnią w koncepcji parlamentarnej jest lud; każdy z ludu ma równe prawa polityczne i osobiste; każdy jest równy wobec prawa, każdy ma gwarancję ochrony przed zachłannością władzy państwowej. Władza zwierzchnia powoływana jest przez obywateli na drodze aktu wyborczego. Podstawą całej tej koncepcji jest wiara w to, że oparcie naczelnej władzy na akcie swobodnego wyboru ludności da najlepiej i najspra-wiedliwiej zbudowany organizm państwowy.

Tej zasadzie ultrademokratycznej przeciwstawiała się przedrewolucyjna zasada hierarchji i zwierzchnictwa, znajdująca swój pełny wyraz w monar-chji absolutnej. Monarchja absolutna załamała się ostatecznie na początku XX wieku, gdy pod ciosami rewolucji rosyjskiej w 1905 r. ugiął się carat moskiewski. Czasy bezpośrednio powojenne były triumfem zasady wolnościowej; obalono wówczas najpotężniejsze mo-narchje (Austrja, Niemcy, Rosja), a ponadto powstał szereg rzeczypospolitych (Polska, Czechy, Litwa, Łotwa, Esto-nja, Finlandja) o najbardziej wolnościowych konstytucjach.

Uprawnienia obywatela w demokracji parlamentarnej.

Obywatel we współczesnem znaczeniu tego wyrazu jest pełnoprawnym członkiem społeczeństwa; cieszy się on gwarancjami niczem niekrępowanej wolności osobistej, wywiera przez swoje uprawnienia polityczne wpływ na ustrój i rządy państwem, bierze udział w samorządzie tery tor jalnym, gospodarczym i zawodowym, rozporządza wolnością zrzeszania się, wolnością pracy, strajku, słowa, korzysta z wolności sumienia, z równouprawnienia narodowościowego, a nadto ma prawo żądać od państwa całego szeregu uprawnień, związanych z jego bezpieczeństwem, a więc wymiaru sprawiedliwości, obrony życia i mienia, obrony przed wrogiem zewnętrznym; obywatel ma wreszcie prawo do wykształcenia w zakresie szkoły powszechnej, do ubezpieczeń społecznych i t. d. Obywatel przez wybranych przez siebie delegatów ustanawia w przedstawicielstwie narodowem prawa dla całego państwa, kontroluje władze urzędowe, może je obalać.

W ten sposób całość uprawnień obywatela sprawia, iż staje się on czynnikiem w państwie decydującym. Wza-mian obywatel winien płacić podatki, przestrzegać obowiązujących ustaw oraz w razie potrzeby z bronią w ręku bronić swego państwa przed zaborcą.

Czy demokracja parlamentarna uczyniła zadość oczekiwaniom?

Tak szeroko pomyślane swobody obywatelskie spełniały swą rolę w* czasach względnej stabilizacji gospodarczej i politycznej, aczkolwiek i wówczas odzywały się głosy podające w wątpliwość siłę struktury państwowej, opartej na tak daleko idącej swobodzie.

Natomiast lata powojenne w całym szeregu państw wykazały, że w chwilach znaczniejszych trudności siła organizmu państwowego, opartego na systemie demokracji parlamentarnej, zarówno w stosunkach wewnętrznych, jak i zewnętrznych, staje się zbyt słaba, by sprostać wzmożonym obowiązkom chwili. W szczególności w krajach, które uległy znaczniejszym wstrząsom, zagadnienie innej struktury państwowej musiało wysunąć się na plan pierwszy. Stało się to w tych państwach, gdzie czyto wewnętrzne, czy zewnętrzne trudności wymagały dla sprostania zasadniczym celom państwowym planowego, jednolitego i skoordynowanego działania. W rezultacie kraje te przekreśliły polityczne swobody obywatelskie i zdecydowały się na drogę skrajnie różną: na powrót do zasad hie-rarehji, bezapelacyjnego posłuszeństwa wobec władzy państwowej, połączonego z bezwzględnym terorem wobec politycznie opornych. Najbardziej jaskrawemi przykładami są tu Związek Sowiecki, Włochy i Niemcy, aczkolwiek w szeregu innych państw występują analogiczne zjawiska (Austrja, Turcja, Jugosła-wja). W rezultacie mamy do czynienia z systemem dyktatur (-»Dyktatura), w sposób bezwzględny przeprowadzających swą państwową wolę w oparciu o wszechwładzę wielkich, na autorytecie i hierarchji zbudowanych partyj politycznych, które sobie wywalczyły przywilej monopolu. W tych systemach państwowych polityczne prawa obywatelskie zarezerwowane są niemal wyłącznie dla członków monopolistycznej partj i rządzącej, do której zresztą dostęp nowych członków jest ograniczony. Swobody polityczne, a nawet osobiste reszty obywateli są w znacznym stopniu ograniczone ; pewne środowiska, czyto ze względu na swoją przynależność klasową czy rasową, są nawet prawnie upośledzone.

Rzecz oczywista, że mamy tu do czynienia z bardzo daleko idącem zerwaniem z zasadami głoszonemi przez rewolucję francuską. Prawa obywatelskie, wywalczone na wszechpotężnem państwie w ciągu zgórą stulecia zmagań się, zostały przekreślone przez wzmagającą się wszechwładzę państwa, która przy przeprowadzeniu swych celów nie liczy się z indywidualnością ludzką, wprzęga-jąc ją w sposób bezwzględny i brutalny w orbitę swych działań.

Prawa obywatelskie są niewątpliwie wyrazem głęboko w świecie cywilizacji europejskiej zakorzenionej wiary w głębsze i istotniejsze znaczenie indywidualności ludzkiej, dla której swoboda jest zasadniczym warunkiem rozwoju. Swoboda jednostki jest jej sprawą indywidualną; władza państwowa pragnie reprezentować interes zbiorowy. Rozbieżność interesów jednostkowych, odśrodko-wość ich dążeń jest czynnikiem mogącym łatwo iść wbrew interesom zbiorowym, a tem samem w chwilach trudnych uniemożliwić danie wyrazu zbiorowej woli, a nawet ją całkowicie unicestwić.

Z tego punktu widzenia system dyktatury osoby lub partji próbuje szukać racji swego istnienia w jednolitości, zwartości i sile zbiorowej woli, służącej najwyższym celom klasy (Sowiety), narodu (Włochy), rasy (Niemcy) i realizującej dziejowe przeznaczenia klasy, narodu lub rasy. Koncepcji niekrępowanej swo-

body indywidualnej przeciwstawia się na czoło ugrupowań partyjnych; do tu ogrom dzieła historycznego; dzieło to swoich stanowisk dochodzili ci ludzie może być zrealizowane tylko przy udzia- często tylko przez nieodpowiedzialną de: le świadomego, silnego kierownictwa, magogję polityczną i społeczną oraz opierającego się na autorytecie i posłu- przez korzyści materjalne, udzielane chu, oraz w tym celu wy korzy sto wu ją- swoim adherentom drogą protekcji, cego cały wpływ aparatu państwowego, a często korupcji państwowej.

co zapewnia planowość i celowość, szybkość i skuteczność działania.

Państwo więc było szarpane przez nieprzebierające w środkach partje po-' Świat cywilizowany przechodzi więc lityczne i korumpowane przez żeruj ą-obecnie głęboki kryzys ustrojowy. Sze- cych na jego organizmie przywódców, reg państw wielkich, a niekiedy nawet w których rękach znajdowały się po-przodująeych w kulturze świata, dąży tężne wpływy, często ustawą konstytu-do wszechwładzy państwa, lekceważąc cyjną nie przewidziane, a więc nie wiążą-w znacznym stopniu interes jednostki, ce się z żadną odpowiedzialnością.

Temu stanowi rzeczy przeciwstawił

nastąpiła częściowa narazie zmiana konstytucji, w wyniku której prezydent Rzplitej uzyskał prawo rozwiązywania sejmu i senatu, co w znacznym stopniu zmniejszyło wszechwładną dotychczas rolę sejmu, a tem samem podkopało przewagę partyj.

Wiele innych państw pozostało natomiast przy wolnościach obywatelskich, się Marszałek Józef Piłsudski przez swo-przeciwstawiając się tendencjom dążą- je wystąpienie w maju 1926 r. W naj-cym do przewagi czynnika państwowego krótszym czasie po przewrocie majowym nad interesem wolności i jednostki.

Demokracja parlamentarna w Polsce.

Prawa obywatelskie w konstytucji polskiej z 17 marca 1921 r. nie odbiegały od najbardziej wolnościowych norm, mających na celu zabezpieczenie

obywateli od przemocy ze strony pan- Uprawnienia i obowiązki obywatela stwa. W warunkach naszej rzeczywisto- w świetle polskiej konstytucji kwietniowej, ści geograficznej i politycznej ten, na

obcych wzorach oparty ustrój nie mógł Dopiero po dziewięciu prawie latach się przyczynić do siły i zwartości pań- ostrej walki obozu Marszałka Piłsud-stwa, dając niesłychane pole do nad- skiego z opozycją partyjną uchwalona użyć. Nadużycia te szły w dwóch kierun- została nowa konstytucja z dn. 23 kwiet-kach. Po pierwsze ugrupowania partyj- nia 1935 r., która zasadnicze zagadnie-ne, reprezentujące z natury rzeczy inte- nie stosunku obywatela do państwa roz-res grupy, a nie całości, uzyskały wpływ strzyga ostatecznie w oparciu o nasze nadmierny, stawiając interes partji po- własne doświadczenia historyczne. Usta-nad interesem państwowym i ustosunko- wodawca polski nie mógł się oprzeć wy-wując się do rządu z punktu widzenia łącznie na hasłach wolnościowych, któ-korzyści własnej. Było to wszystko moż- rych przerost grozić może spoistości,

li we jedynie wskutek słabości rządu, związanej z konstytucyjnie uwidocznio- jednakże śladami państw, rządzonych czynnika parlamentarnego przez dyktatury i nie liczących się ze

swobodnym rozwojem jednostki ludz-

nawet istnieniu państwa, nie poszedł

ną przewagą nad rządzącym.

Zasadnicze idee konstytucji kwiet-

Po drugie, ponad autorytet głowy pań- kiej. stwa i rządu wyrastały wpływy ludzi,    ...

którzy w grze politycznej wybijali się niowej zawarte są w jej pierwszych

dziesięciu artykułach, w t. zw. dekalogu. Artykuł I konstytucji mówi: Państwo polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli. Wskrzeszone walką i ofiarą najlepszych swoich synów, ma być przekazywane w spadku dziedzicznym z pokolenia na pokolenie.

Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc siłę i powagę Państwa.

Za spełnienie tego obowiązku odpowiada przed potomnością swoim honorem i swojem imieniem.

Artykuł ten stawia całość zagadnienia obywatelskiego na nowym zupełnie gruncie, na gruncie konieczności zbiorowego, ofiarnego wysiłku na rzecz największego wspólnego dobra, którem jest państwo, oraz na gruncie odpowiedzialności za jego losy.

Państwu należy się zatem od obywatela odpowiedzialna, uczciwa i ofiarna praca.

W ramach Państwa i w oparciu o nie kształtuje się życie społeczeństwa. Państwo zapewnia mu sioobodny rozwój, a gdy tego dobro powszechne wymaga, nadaje mu kierunek lub normuje jego warunki (art. 4).

A zatem życie społeczeństwa rozwija się w niczem nie skrępowany sposób i dopiero, gdy w grę wchodzi dobro powszechne, czynnik podstawowy zaznacza swój wpływ przez skierowywanie rozwoju życia lub też przez normowanie jego warunków.

To samo dotyczy jednostki, której rola podkreślona jest bardzo silnie w dekalogu: Twórczość jednostki jest dźwignią życia zbiorowego. Państwo zapewnia obywatelom możność rozwoju ich wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń. Granicą tych wolności jest dobro powszechne (art. 5).

Artykuł powyższy stwierdza wyraźnie, że Polska pozostaje wierna tym wielkim wytycznym, które wypracowała w swoim trudzie dziejowym kultura Zachodu w przeciwstawieniu do Wschodu, w którym jednostka ludzka, całkowicie podporządkowana zbiorowości i jej służbie, nie odgrywała nigdy wybitniejszej roli. W granicach zatem dobra powszechnego życie społeczeństwa i jednostki kształtuje się w atmosferze zupełnej wolności pod tym jedynie warunkiem, aby wolność ta nie wchodziła w kolizję z interesem państwa, będącym wspólnem dobrem całego społeczeństwa. Aby to należycie uwydatnić, art. 6 konstytucji mówi, iż obywatele winni są Państwu wierność oraz rzetelne spełnienie nakładanych przez nie obowiązków. Tą drogą chce konstytucja zespolić wszystkich obywateli w harmonijnem współdziałaniu na rzecz dobra powszechnego (art. 9).

Jest wreszcie w dekalogu konstytucyjnym art. 7, dotyczący zasadniczego pojęcia równości obywateli. Konstytucja nasza pod każdym względem gwarantuje równość w stosunku do prawa wszystkich obywateli państwa, niezależnie od pochodzenia, wyznania, płci i narodowości. Natomiast wspomniany art. 7 w swoim ustępie pierwszym głosi, iż wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne.

Ustawodawca polski nadaje więc obywatelom bardziej zasłużonym w pracy nad dobrem powszechnem większe możliwości wpływania na sprawy publiczne. W ten sposób uprzywilejowani są ci, którzy wysiłkiem swym wybijają się powyżej poziomu przeciętności wnosząc w życie zbiorowe większe, niż inni obywatele wartości. Uprzywilejowanie to jednak nie daje żadnych osobistych korzyści; polega ono jedynie i wyłącznie na możliwości wywierania przez człowieka zasłużonego znaczniejszego wpływu na bieg spraw państwowych. Ta zasada konstytucyjna znalazła swój wyraz w ordynacji wyborczej do senatu; ordynacja ta orzeka, że wyborcami do drugiej izby są ci, którzy przez swe zasługi, wykształcenie lub zaufanie obywateli, w wysiłku swej pracy społecznej wybili się wśród reszty obywateli.

Obywatel w państwie polskiem cieszy się więc wszelkiemi swobodami jako niezbędnym warunkiem rozwoju ludzkiej twórczości, będącej, jak to stwierdza konstytucja, dźwignią życia zbiorowego. Swobody te ograniczone być mogą jedynie przez wymagania dobra powszechnego, przyczem państwo rozwojowi społeczeństwa może nadawać kierunek lub normować jego warunki. Środki przymusu stosuje państwo tylko wówczas, gdy spotka się z działaniem sprzecz-nem z celami państwa, wyrażonemi w jego prawach (art. 10).

Gwarantując równość wszystkich obywateli wobec prawa, państwo polskie wyróżnia istotną zasługę pracy i wysiłku na rzecz państwa, dając jej większy wpływ na kształtowanie się życia publicznego w Polsce.

Otaczając nadto swą opieką wszystkich zarówno obywateli, niezależnie od różnic wyznania, pochodzenia i narodowości, stwarza państwo warunki dla swobodnego rozwoju jednostki ludzkiej i na wysokiej wartości tej jednostki pragnie oprzeć budowę społeczeństwa.

Tern samem rozwiązuje Polska w sposób istotny i głęboki zagadnienie stosunku obywatela do państwa. W przeciwstawieniu do rządów absolutnych lub dyktatorskich, nie traktuje Polska obywateli jako bierną masę, zapomocą której osiąga państwo swe cele. Ceniąc nadewszystko twórczą indywidualność ludzką, chce Polska w oparciu o nią budować gmach dobra powszechnego jako świadomą i celową pracę ogółu obywateli.

W przeciwstawieniu do rządów demokracji parlamentarnej, odrzuca Polska system partyj politycznych, które z konieczności prowadzą do wymuszania od państwa korzyści dla swych adherentów i kierowników, operując, celem zdobycia dla siebie mas, demagogją i fał-szywemi obietnicami, a tern samem demoralizując masy wyborców oraz osłabiając w sposób nieodpowiedzialny siłę państwa.

Zarówno rządy przemocy rządowej, jak i wszechwładzy partyjnej, konstytucja nasza uznaje za nie nadające się dla polskiej rzeczywistości. Państwo nie może tyranizować obywateli, ale obywatele nie mogą również stawiać państwu nadmiernych wymagań, sprzecznych z jego możliwościami i celami. Będąc wspólnem dobrem wszystkich obywateli, może państwo dążyć do zespolenia wszystkich obywateli w harmonijnem współdziałaniu na rzecz dobra powszechnego.

J. Jędrzejewicz.

OCHRONA PRZYRODY. W człowieku dzisiejszym, zmuszonym do życia zamkniętego wśród murów miejskich, coraz częściej budzi się tęsknota do przyrody; wyraża się ona w dążeniu do przeniesienia pięknych fragmentów przyrody do miasta w postaci parków, zieleńców, alei, drzew i klombów z kwiatami, w masowych wycieczkach turystycznych za miasto, do lasów, w góry, nad morze — do miejscowości, gdzie człowiek współczesny może odetchnąć pełną piersią i podziwiać piękno przyrody w najrozmaitszej postaci i w obcowaniu z przyrodą odzyskać zdrowie i równowagę duchową. W miarę wzrastania zaludnienia i nieoględnej gospodarki w stosunku do przyrody, zaczęły znikać lasy, wspaniałe drzewa, piękne niegdyś krajobrazy. Wówczas otwarły się oczy ludzi na wartości idealne przyrody i człowiek pomyślał o jej ochronie.

drzew, malowniczych skał, osobliwych jaskiń jezior i t p

Motywy ochrony.

Najdawniejszem Źródłem ochrony Pat;zymy dziś na przyrocię jako na przyrody były motywy religijne, wy- wspólne nasze mieszkanie: tak> jak razające się np. w czci i poszanowaniu, chc żeb nasze najblizsze otocze. jakiemi były otaczane stare drzewa nie odpowiadało naszemu poczuciu przy świątyniach, t. zw święte gaje, ; k źeb nikt nam nie zaśmie. czyto w dalekich Indjach lub Japonji, ca} . nie i} tak sam0 nie może. czy w Grecji starożytnej, czy tez na    jśś oboj tnie wobec niszczenia

Litwie pogańskiej. Taki np. dąb olbrzy- ; kna rodzimego krajobrazu, będące-mi Baublis o którym wspomina Mic- własnością całego narodu, kiewicz, należał prawdopodobnie do z mot    estetycznym }?czy się

tych dębów czczonych na Litwie staro- też ściśle motyw umiłowania ; ochro.

zytnej.    swojszczyzny, połączony z ambicją

Niemniej częstem źródłem ochrony utrzymania ceeh swoistych a zarazem

jest motyw gospodarczy, gdy ochrona j podniesienia piękna danego regjonal-dotyczy jakiegoś pożytecznego gatun- neg0 okręgu Łączy się z tem takze

ku zwierząt łub roślin. Kroi Włady- ebęć zachowania pamiątek historycz-sław Jagiełło np. wydał w r. 1423 pra- nych lub legendarnych, któremi są wo chroniące cisy, aby zapobiec nad- właśnie często twory przyrody, np. ja-miernemu ich wycinaniu i wywożeniu kjeś drzewo k lub na eześ(s ^ne. z Polski do wyrobu strzał, łuków i kusz. gQ człowieka posadzone, skały lub ja-Tak samo ustawy dawnej Polski ehro- skinie związane z jakąś legendą, je-niły od zagłady bobra, jako zwierzę zjora i t p

i warsztatem badań naukowych zarów-

rzadkie a dostarczające cennych futer. w ostatnich czasach wysunął się je-Racjonalna gospodarka leśna, eksplo- szcze niemniej ważny motyw naukowy, atując las, dąży jednak przez odpo- Nauka patrzy na przyrodę w organicz-wiednie zalesienie do tego, żeby po- nym związku wszystkich jej tworów, wierzchnia lasów nie zmniejszyła się. zniszczenie więc jakiegoś gatunku zwie-Tak samo nowoczesny myśliwy nie jest rząt j rośiin bywa stratą niepowetowa-już tylko tępicielem zwierzyny, lecz ną i nieobliczalną. W badaniu swoistych musi dbać o to, żeby zwierzęta łowne cech oblicza naszej ziemi nauka nie nie ginęły. W ten sposób z motywów wyrzekła i nie wyrzeknie nigdy oatat-czysto gospodarczych idea ochrony niego słowa, każde pokolenie sięga co-przyrody zaczęła przenikać do ustawo- paz głębiej, stosując wciąż nowe me-dawstwa, zmierzając do ograniczenia tody. Wyjęte z pod gospodarczej dzia-człowieka w jego działalności gospodar- łalności człowieka większe fragmenty czej w stosunku do przyrody na mocy przyrody, tak zw. rezerwaty lub „parki ustaw, jak lasowa, łowiecka, rybac- narodowe^, stają się dla badań nauko-ka, górnicza, przemysłowa, budowla- wych nieocenioną skarbnicą faktów na i t. p.

Obok tego prądu konserwatorskiego

Do tych motywów przybywają póź- no dla obecnych, jak i dla przyszłych niej motywy estetyczne: pragnienie za- pokoleń, chowania piękna krajobrazu jako całości i oddzielnych jego fragmentów, wybija się w ostatnich czasach nowy pięknych ostępów leśnych z ich fauną kierunek: prąd etyczny, dążący do re-i florą, prastarych lub osobliwych wizji naszego stosunku w obcowaniu

rezer-

wo-

z przyrodą oraz korzystaniu z jej darów i chroniący przyrodę swego kraju z motywów idealnych. Tak np. zarzucono już podział ptaków na pożyteczne i szkodliwe (drapieżne) zaniechano tępienia tych ostatnich, gdyż przy bliższem zbadaniu szkodliwość wielu t. zw. szkodników okazała się problematyczną, ingerencja zaś człowieka, niszcząca pewne twory przyrody, mające prawo do życia, prowadziła nieraz do zaburzeń w harmonji przyrody jako całości.

W ten sposób idea ta ma głębokie znaczenie wychowawcze, gdyż stara się opanować instynkty niszczycielskie natury ludzkiej w stosunku do przyrody, zmusza do zainteresowania się stosunkiem wzajemnym tworów przyrody i do ich lepszego poznania a przez to budzi umiłowanie życia, umiłowanie piękna rodzimego krajobrazu, pogłębiając treść psychiki ludzkiej i czyniąc miłość ojczyzny czemś konkretnem.

Przedmiot ochrony.

Ochrona może dotyczyć zarówno poszczególnych objektów, jak i gatunków ze świata roślinnego lub zwierzęcego lub z przyrody nieożywionej. Tak więc chronimy w Polsce rzadkie drzewa, jak np. cis,'limbę lub modrzew; ochraniamy brzozę karłowatą jako zabytek tundry na niektórych torfowiskach, miłek wiosenny (Adonis vernalis) jako zabytek flory stepowej, a także niektóre drzewa, choć należące dó gatunków często spotykanych, jak np. dęby, sosny lub lipy, ze względu na wiek, piękno, osobliwość kształtu, związek z postaciami historycznemi. Mamy np. w Polsce jeszcze dużo dębów posiadających więcej niż 3 m obwodu; największy jest Bartek w Bartkowie koło Zagnańska, niedaleko Kielc, liczący napewno przeszło tysiąc lat wieku.

Do zwierząt chronionych możemy zaliczyć przedewszystkiem żubra, który podczas wojny został wytępiony w Białowieży, a dziś znów się odradza chroniony w specjalnych zwierzyńcach w Białowieży i w Pszczynie na Śląsku; do takich zwierząt chronionych i rzadkich należy łoś i bóbr, niedźwiedź, ryś, nurka i wydra, w Tatrach zaś świstak i kozica; do rzadkich gatunków ryb należy sieja w jeziorze Wigierskiem. Ochrona ptaków, płazów i gadów ma olbrzymie znaczenie i z gospodarczego punktu widzenia, gdyż niszczą one mnóstwo szkodników.

W przyrodzie nieożywionej chronimy poszczególne większe głazy narzutowe, rozsiane na niżu polskim, jako przyniesione przez lodowiec, który kiedyś pokrywał większą część naszego kraju, malownicze skały, jaskinie np. w Ojcowie lub Tatrach, groty będące siedliskiem osobliwych minerałów, jak słynna grota kryształowa w kopalni soli w Wieliczce, cenne pod względem naukowym wychodnie warstw geologicznych i t. p.

Takie poszczególne objekty chronione nazywamy pomnikami przyrody. Częstokroć jednak pomniki te są związane ściśle z otaczającą je przyrodą; staramy się wówczas otoczyć je opieką, stwarzając tak z w.

t y, ochraniając w ten sposób krajobraz charakterystyczny dla danej miejscowości. Najskuteczniejszą bywa ochrona, gdy rezerwat taki jest możliwie duży; gdy powierzchnia jego przekracza 1000 ha, nazywamy wówczas taki rezerwat za przykładem Ameryki parkiem narodowym. Tak zw. np. Yellowstone-Park (park żółtego kamienia) w Stanach Zjednoczonych Ameryki zajmuje powierzchnię równą jewództwu krakowskiemu. W takich parkach, wyjętych z pod działalności gospodarczej, mogą być skutecznie chronione wszelkie cechy charakterystyczne krajobrazu wraz z florą i fau-

mocne

ną, przez co teren taki staje się niewyczerpaną skarbnicą dla przyrodniczych badań naukowych i źródłem bezcennych wrażeń z obcowania z dziką przyrodą dla przeciętnych turystów.

W Polsce mamy już parki narodowe w Białowieży, w górach Świętokrzyskich, w Pieninach, ha Czarnohorze, w Ludwikowie pod Poznaniem; poczyniono też już kroki do stworzenia wielkiego parku narodowego w Tatrach, zarówno po polskiej, jak i po czeskiej stronie.

Sposoby przeprowadzenia ochrony przyrody.

Najlepszym środkiem skutecznego przeprowadzenia ochrony przyrody jest wpojenie tej idei w dusze obywateli przez szerzenie jej słowem i drukiem i przez tworzenie organizacyj państwowych i społecznych, sprawie tej poświęconych. Jednym z najwybitniejszych propagatorów nowoczesnej idei przyrody był dyrektor Muzeum w Gdańsku prof. Hugo Conwentz (1855—1923), który zyskał szeroko znane imię na całym świecie i który zorganizował ochronę przyrody w Niemczech; działał specjalnie na terenie Gdańska i Pomorza.

W Polsce pod zaborem austrjackim dzięki działalności prof. M. Nowickiego sejm galicyjski już w r. 1868 przeprowadził ustawę chroniącą kozicę i świstaka w Tatrach. Niezmordowanym propagatorem tej idei był prof.

M. Raciborski (1863—1917); ideowe podstawy nadał jej prof. J. G. Pawlikowski w pracy „Kultura a natura". W zaborze rosyjskim propagandę ochrony przyrody krzewiło od r. 1908 Towarzystwo Krajoznawcze w swoim organie „Ziemia'" pod kierunkiem K. Kulwiecia i A. Janowskiego.

W wolnej Polsce ośrodkiem działalności w sprawach ochrony przyrody

stała się Państwowa Rada Ochrony Przyrody przy Ministerstwie “W. R. i O. P. Dzięki jej staraniom powstały w Polsce parki narodowe i około stu pięćdziesięciu rezerwatów, obejmujących obszar około 40.000 ha, wyjętych z pod działalności gospodarczej i służących celom ochrony przyrody. Czternaście roczników pisma p. t. „Ochrona Przyrody" oraz kilkadziesiąt broszur wydąnych przez P. Radę O. P. niemało przyczyniły się do spopularyzowania tej idei.

Od r. 1928 istnieje organizacja społeczna „Liga ochrony przyrody", do której należą zarówno organizacje, mające cele pokrewne, wpłacając za swych członków na- rzecz Ligi po 30 gr rocznie, jak i osoby pojedyńcze (opłacające 3 zł rocznie); z drobnych składek Liga wykupiła już z rąk prywatnych dwa rezerwaty stepowe: Makutrę pod Brodami (woj. tarnopolskie) i Masiok pod Horodenką (woj. stanisławowskie) i prowadzi szeroką propagandę, zakładając oddziały i koła, zajmując się ochroną ptaków, jednając dla swej idei szerokie warstwy społeczeństwa.

Ważnym etapem w rozwoju tej idei jest nowa ustawa uchwalona 10 marca 1934 r.; pozwala ona chronię poszczególne twory przyrody i tereny, „których zachowanie leży w interesie publicznym, ze względów naukowych, estetycznych, historycznych, pamiątkowych, albo też ze względu na swoiste cechy krajobrazu". Na tej ustawie, jak na fundamencie, może się oprzeć dalszy rozwój ochrony przyrody.

W niektórych sprawach związanych z ochroną przyrody konieczna jest współpraca międzynarodowa, któraby uporządkowała takie zagadnienia, jak parki pograniczne, ochrona przelotnego ptactwa, pewnych gatunków ryb, zwierzyny i t. p.; w tym celu odbywają się co pewien czas kongresy mię-

dzynarodowe (ostatni w Paryżu w roku maitszych substancyj zbytecznych, a czę-1931) ; zorganizowano też międzynaro- sto wręcz szkodliwych. Znamy wpraw-dowe biuro ochrony przyrody w Bru- dzie nieliczne zwierzęta żyjące w śro-kseli pod kierunkiem prof. Derscheida. dowiskach beztlenowych, np. pasorzy-W ośrodkach interesujących się ty przewodu pokarmowego, jednakże ochroną przyrody coraz wyraźniej wy- i u tych zwierząt zachodzi proces spala-stępuje dążenie do stworzenia „Mię- nia, a potrzebny do tego tlen czerpią dzynarodowej Unji Ochrony Przyro- one nie z otoczenia (pozbawionego tle-dy“, która oparta o międzynarodowe nu), lecz ze składników własnego ciała, ustawy i konwencje, skutecznie prze- Procesy oddychania łączą w sobie ciwdziałać będzie wszystkim, tak, nie- dwie różne zasadnicze sprawy. Pierwsza stety, licznym czynnikom wrogim, któ- z nich — to wymiana gazowa re dziś niszczą skarby przyrody.    między organizmem a otoczeniem, zwa-

wy ich ciała, a mających za zadanie doprowadzanie do ustroju tlenu oraz wy-

B. Hryniewiecki, na pospolicie oddychaniem lub wentylacją ustroju; obejmuje ona całość czyn-Wszystkie wiadomości dotyczące ochrony nogcj fizyko-chemicznych, różnych u roz-przyrody można znaleźć w dziele zbiorowem maitych zwierząt w zależności od budo-opracowanem przez 16-u autorow pod red.

W. Szafera: Skarby przyrody. Warszawa 1932. — Patrz również J. G. P a w 1 i- -    .    .    .

do spraw ochr. prz. (Y-y rok). — mości Ligi ochrony przyrody w

(R. H-gi).

kowski: Kultura a natura. Lamus IV. dalame z organizmu dwutlenku węgla 1913. — M. Raciborski: Zabytki przy- i innych produktów przemiany materji. rody, Ateneum Polskie T. I. Lwów 1900. — Sprawa druga — jest to przemiana J. Kołodziejczyk: Zabytki przyrody, gazowa, czyli oddychanie tkankowe Wyd. II. Pol. Tow. Krajozn. Warsz. 1922. — iub komórkowe, t. j. całość przemian fi-14 roczników Ochrony Przyrody. — 42 bro- ZyCznyCh i chemicznych odbywających szury wydane przez Państw. Radę Ochr. • w tkanfcach i komórkach ustroju, Przyr. — Kwartalny Biuletyn informacyjny a polegających na spalaniu zawartych

Polsce.

ODDYCHANIE. (Tabl. 130). Wszystkie niemal zwierzęta oddychają, t. zn. i wodę. pobierają z otaczającego świata tlen, wydzielają zaś dwutlenek węgla i wodę.

Tlen posiada niezwykle ważne znaczenie    .

dla życia wszelkich organizmów żywych, szereg innych drobnych organizmów zy-utleniając bowiem składniki organiczne wych (niekiedy nawet o budowie bar-(więc węglowodany, białka i tłuszcze) dziej złożonej) oddychają całą po-zawarte w organizmach na produkty wierzchnią ciała. Zwierzętom tym wy-końcowe, t. j. C0₂ i H₂0, wyzwala duże starcza ta ilość tlenu, jaka przedostaje ilości energji w postaci ciepła; stwier- się przez powierzchnię ich ciała, trzeba dzono, że 95₀/° energji cieplnej wytwa- bowiem pamiętać, że zużycie tlenu jest rżanej w organizmach pochodzi właśnie naogół proporcjonalne do objętości zwie-z procesów utleniania. Oprócz tego, spa- rzęcia. Natomiast u zwierząt większych łając niepotrzebne produkty przemiany (posiadających znacznie większą obję-materji, jest tlen niezbędnym czynni- tość, a stosunkowo niewielką powierzch-kiem oczyszczającym ustrój z najroz- ijię) oddychanie wyłącznie powierzchnią

m °" w nim ciał organicznych; przy spalaniu ciała te łączą się z pobranym przez ustrój tlenem, wytwarzając jako produkty spalania dwutlenek węgla (C0₂)

Narządy oddechowe.

Zwierzęta jednokomórkowe oraz cały

ciała nie mogłoby zaspokoić potrzeb organizmu. Zwierzęta te posiadają specjalne narządy oddechowe, zwiększające powierzchnię wymiany gazów pomiędzy organizmem zwierzęcym a otoczeniem, oraz — narządy krążę-n i a, rozprowadzające po całym ustroju tlen wchłonięty przez powierzchnię ciała lub narządy oddechowe.

Szczególnie doskonałe narządy oddechowe i narządy krążenia posiadają zwierzęta t. zw. stałocieplne, t. j. ssaki i ptaki — o stałej ciepłocie ciała (36° do 40° C), przewyższającej znacznie ciepłotę otoczenia, gdyż zapotrzebowanie tlenu u tych zwierząt jest wyjątkowo duże.

Istnieje w przyrodzie ogromna różnorodność budowy i czynności narządów oddechowych oraz ich umiejscowienia w organizmie zwierzęcymi Bodaj że żadne inne narządy nie występują w tak rozmaitych postaciach i to nawet w obrębie tego samego typu zwierząt. Wspólną cechą wszystkich narządów oddechowych jest wytworzenie dużej powierzchni, okrytej możliwie cienką, przenikliwą dla gazów osłoną. Poza tem narządy oddechowe wyróżniają się silnem unaczy-nieniem, aby możliwie duże ilości krwi (-» Krew) mogły czerpać tlen z powietrza lub wody.

Wśród niezliczonej ilości rodzajów narządów oddechowych można odróżnić dwa zasadnicze typy, a mianowicie: 1. narządy służące do oddychania powietrzem atmosferycznem (płuca, tchawki i płucotchawki) i 2. narządy służące do pobierania gazów zawartych w wodzie (skrzela, tchawki wodne i płuca wodne).

Zaczniemy od omówienia narządów oddechowych najbardziej złożonych, a jednocześnie najbardziej znanych, jakie posiadają ssaki, ptaki, gady i wyższe płazy. Narządy te składają się z dwóch głównych części: a) dróg oddechowych i b) płuc.

Drogi oddechowe służą jedynie do doprowadzania powietrza ze świata otaczającego do płuc. Składają się one z jamy ustnej lub nosowej (połączonych ze sobą zapomocą t. zw. nozdrzy tylnych), z gardzieli, krtani oraz tchawicy, rozwidlającej się na dwa główne oskrzela.

Oskrzela główne dzielą się na kilka oskrzeli dużych, biegnących do poszczególnych płatów płuc. W obrębie płuc oskrzela duże dzielą się stopniowo (drogą rozwidlania) na coraz to mniejsze gałązki, wreszcie na oskrzeliki. Końcowe odcinki drobnych oskrzelików, t. zw. przewody pęcherzykowe, są zakończone kulistemi pęcherzykami płucnemi. Pęcherzyki płucne, utworzone z bardzo cienkiej błonki, są od zewnątrz oplecione gęstą siecią włosowatych naczyń krwionośnych.

Oskrzela (z wyjątkiem głównych), oskrzeliki i pęcherzyki płucne — tworzą razem płuco. Płuca przypominają grona winne. Gałązki to tchawica i oskrzela, jagody to pęcherzyki płucne. Cienka błona — opłucna — pokrywa płuco na powierzchni i zespala je w jedną całość. Błona ta zagina się następnie ku wewnętrznej powierzchni klatki piersiowej, tworząc na niej t. zw. opłucną ścienną. Opłucna pokrywająca płuco oraz opłucna ścienna —- ograniczają przestrzeń zwaną jamą opłucnej.

Należy zaznaczyć, że im zwierzęta są wyżej uorganizowane, tern bardziej złożona jest budowa ich płuc. Płuca ptaków posiadają jeszcze dodatkowe zbiorniki powietrza, t. zw. worki powietrzne, sięgające nawet w głąb kości.

Swoiście wykształcone narządy oddechowe znajdujemy u stawonogów lądowych. Na powierzchni ciała posiadają one otwory (stygmy, czyli przetchlinki), przez które powietrze dostaje się do systemu rurek (tchawki), przenikających całe ciało i dążących nawet w głąb kończyn i czułków.

Skrzela zwierząt żyjących w wodzie posiadają w zasadzie pewien stały typ budowy, choć występują w najrozmaitszych postaciach (płytki, nitki, grzebienie, szczotki i t. p.). Są to twory blaszko-wate, bardzo cienkie, pokryte cienką osłonką, umożliwiającą przenikanie gazów. Blaszki te są wewnątrz obficie una-czynione.

T. zw. tchawki wodne różnią się od skrzeli tem, że zamiast naczyń krwionośnych do blaszek przenikają rozgałęzienia tchawek.

Należy jeszcze wspomnieć o t. z w. płucach wodnych, jakie posiadają strzykwy (szkarłupnie) ; są to worki łączące się z jelitem odbytowem; odpowiednie ruchy wprowadzają przez otwór odbytowy do płuc wodnych wodę, niosącą zapas tlenu.

Wymiana oddechowa pomiędzy organizmem a otoczeniem.

Wszystkie narządy oddechowe posiadają jedną cechę wspólną: składają się z cieniutkich, przenikliwych błonek. Jest to niezmiernie ważne, gdyż wymiana gazów z otoczenia do organizmu i w przeciwnym kierunku — odbywa się wyłącznie na drodze dyfuzji, czyli wyrównywania stężeń. Przez powierzchnię pęcherzyków płucnych lub błon skrzelowych przenika tlen do wnętrza organizmu tylko dlatego, że zawartość tlenu w powietrzu lub wodzie, które dostają się do narządu oddechowego, jest większa niż zawartość jego we krwi. Osocze krwi (podobnie jak woda) rozpuszcza jednak w sobie tylko niewielkie ilości gazów; mianowicie 100 cm³ krwi może rozpuścić zaledwie 0,29 cm³ tlenu, 2,69 cm³ dwutlenku węgla i 0,83 cm3 azotu. Dlatego u zwierząt wyższych, potrzebujących więcej tlenu, znajdują się we krwi specjalne barwniki (hemoglobina u kręgowców, a hemocjanina u niektórych bezkręgowych), które wiążą się

szukaj w tomie piątym!

chemicznie z tlenem i dwutlenkiem węgla i w ten sposób zwiększają ogólną pojemność krwi na gazy (-» Krew).

Dla lepszego doprowadzenia i wydalania gazów przez narządy oddecho-chowe — zwierzęta wykonywają ruchy oddechowe, które sprawiają, że coraz to nowe porcje powietrza stykają się z powierzchnią oddechową. Ruchy te są wykonywane bezwiednie, automatycznie. W okresie spoczynku są one rzadsze, podczas pracy fizycznej — częstsze. Badania wykazały, że o częstości oddechów decyduje zawartość C0₂ w pęcherzykach płucnych. Nagromadzenie się we krwi C0₂ (przy wytężonej pracy fizycznej lub naskutek wstrzymania ruchów oddechowych) sprawia, że ruchy oddechowe stają się głębsze i szybsze (stan taki nazywamy dusznością — dys-pnoe), co doprowadza do szybkiego zmniejszenia i wyrównania zawartości C0₂ w pęcherzykach płucnych. Jeśli zaś zawartość CO₂ we krwi zmniejszy się (np. po silnem przewentylowaniu płuc) — ruchy oddechowe stają się rzadsze lub nawet zupełnie ustają (stan taki nazywamy bezdechem — apnoe), aż do chwili, gdy zawartość C0₂ we krwi i pęcherzykach płucnych nie wróci do normy. W mózgu znajduje się specjalny ośrodek nerwowy, regulujący ruchy oddechowe; zniszczenie tego ośrodka oddechowego powoduje ustanie ruchów oddechowych, co jest równoznaczne ze śmiercią. Należy zaznaczyć, że przebywający w łonie matki płód nie wykonywa ruchów oddechowych, a jego wymiana oddechowa odbywa się za pośrednictwem płuc i krwi matki. Dopiero po przyjściu na świat, po przerwaniu łączności z organizmem matki — noworodek dokonywa pierwszego wdechu, będącego następstwem nagromadzenia się we krwi jego C0₂, a co za tem idzie —- podrażnienia ośrodka oddechowego.

U ssaków wentylacja płuc odbywać

33

Świat i życie. — III.

S. Gartlciewicz.

1011

Oddychanie — Oddychanie roślin.

1012

się może w dwojaki sposób: zapomoeą oddychania piersiowego, czyli żebrowego, i brzusznego, czyli przeponowego. W obydwu typach oddychania cechą wspólną jest zwiększanie i zmniejszanie objętości klatki piersiowej, jednakże ruchy te są wykonywane pod wpływem rozmaitych mięśni, właściwych danemu typowi oddychania. W oddychaniu pier-siowem główną rolę odgrywają mięśnie międzyżebrowe, unoszące klatkę piersiową do góry i przodu; natomiast typ oddychania brzuszny polega na ruchach przepony — mięśnia ograniczającego jamę klatki piersiowej od dołu. W obu wypadkach zachodzi rozszerzanie jamy klatki piersiowej, które powoduje rozrzedzanie gazów w jamie opłucnej, w następstwie czego ciśnienie atmosferyczne wtłacza powietrze do płuca; czynność tę nazywamy wdechem. Następnie rozkurczanie bierne mięśni oddechowych wywołuje zapadanie się klatki piersiowej, która wytłacza powietrze z narządów oddechowych ; jest to wydech. Podczas normalnego wdechu człowiek wprowadza do płuc średnio 0,5 litra powietrza. Po normalnym wydechu może jeszcze wyrzucić z płuc około 1,5 litra (jest to t. zw. powietrze zapasowe), a po skończonym normalnym wdechu może jeszcze wciągnąć do płuc również około 1,5 litra powietrza (jest to t. z w. powietrze uzupeł-pełniająee). Człowiek dysponuje więc objętością około 3,5 litrów powietrza; jest to t. zw. pojemność życiowa płuc. Pojemność życiowa płuc może się znacznie zwiększyć pod wpływem ćwiczeń cielesnych. Po najgłębszym wydechu pozostaje w płucach jeszcze około 1 litra powietrza — nazywamy je powietrzem zalegającem; stanowi ono jakgdyby rezerwę. Ilość ruchów oddechowych jest różna u rozmaitych zwierząt; wynosi ona: u konia 8—16 razy na minutę, u owcy i kozy 12—20, u szczura i świnki morskiej 100—150. U człowieka ilość

ruchów oddechowych wynosi 14—18 na minutę.

Oddychanie tkankowe i komórkowe.

Istota, czyli szczegółowy chemizm, oddychania komórkowego, mimo całego szeregu badań, nie została dotąd zgłębiona.

Istnieje tylko kilka teoryj, próbujących wyjaśnić proces utleniania składników organicznych (węglowodanów, białek i tłuszczów). Przyjmuje się, że pierwszym etapem jest odszczepienie wodoru, który następnie łączy się ż tlenem. Spalanie wodoru, odszczepionego z organicznych składników ciała, jest reakcją egzotermiczną, wyzwalającą wielkie ilości ciepła. Odszczepianie wodoru i utleniania odbywają się przy współudziale fermentów (dehydraza, oksydaza i katalaza); dużą rolę odgrywają w tym zespole spraw ciężkie metale, t. j. żelazo, miedź, a zapewne i mangan. Dalsze prace z tej dziedziny przyczynią się niewątpliwie do wyświetlenia wielu innych jeszcze złożonych zjawisk z dziedziny oddychania komórki.

Literatura: H. V. Hi 11 :• Żywe maszy-nerjej Warszawa 1934. — J. Domaniewski: Podręcznik zoologji (dla szkół wyższych), Warszawa 1925. — A. Beck: Podręcznik fizjologji, 1924. — J. Sosnowski: Anatomja i fizjologja człowieka (podręcznik dla szkół średnich).

ODDYCHANIE ROŚLIN. Świat roślin, tak pozornie odmienny od świata zwierzęcego, wykazuje przy bliższem zbadaniu zdumiewające podobieństwo swoich objawów życiowych z objawami życiowemi zwierząt i ludzi. Rośliny podobnie jak zwierzęta potrzebują niezbędnie tlenu, którego stały i nieprzerwany dopływ do wszystkich ich organów jest podstawowym warunkiem ich życia i normalnego funkcjonowania. Jedynie rośliny zielone zamknięte bez do-

stępu tlenu na świetle nie giną z udu- rozwoju. Kwiaty, rozwijające się z pącz-szenia, gdyż w ich liściach zielonych, ka, oddychają silniej niż liście, liście zaś wystawionych na światło, odbywa się silniej niż zdrewniała łodyga. Gdy z ja-proces przyswajania węgla (—» Przy- kiegokolwiek powodu czynności życiowe swajanie), przy którym wytworzony zo- się wzmagają, zwiększa się też i oddy-staje i wydzielony czysty tlen. Te same chanie. Gdy kwiat zostanie zapylony jednak rośliny zginęłyby, gdyby je iw słupku zaczyna się rozwijać zarodek umieścić w ciemności. W ciemności bo- nowej rośliny i nasienie, oddychanie wiem nie wytwarzają już tlenu i muszą słupka wzmaga się nadzwyczajnie. Pomieć stały jego dopływ z zewnątrz.    chłania on wtedy wielkie ilości tlenu,

Konieczność zdobycia tlenu i doprowadzenia go do każdego organu i do każdego miejsca w roślinie znajduje swój wyraz w budowie rośliny, a mianowicie w znakomicie rozwiniętym systemie przewietrzania i cyrkulacji gazów. Powietrze zewnętrzne ma dostęp do rośliny przez liczne otworki w liściach, t. zw. szparki oddechowe, a w korze przez t. zw.

albo zupełne jego zahamowanie. Pozbawione dopływu tlenu korzenie przestają pobierać wodę i roślina więdnie; łodygi pozbawione tlenu przestają rosnąć, kwiaty przestają się rozwijać, całe życie rośliny nagle ustaje, tak jak ustaje ruch maszyny, którą nagle pozbawiliśmy dopływu energji. Istotnie, oddychanie jest jakgdyby tym motorem, który wprawia w ruch cały mechanizm życia rośliny i podtrzymuje bieg wszystkich procesów życiowych. Jest ono, jak zaraz zobaczymy, źródłem energji procesów ży-

o wiele większe od ilości pochłanianych przez znajdujące się równocześnie w tym samym kwiecie płatki lub działki. Tak samo więcej wydziela dwutlenku węgla. Naodwrót, gdy oddychanie zostanie osłabione, ulegają osłabieniu także procesy życiowe. Oddychanie zostaje np. osłabione, gdy zmniejszony zostanie dopływ tlenu. Jako skdtek tego obserwujemy na-przetchlinki. Otworki te prowadzą do tychmiast osłabienie tempa życia rośliny kanalików powietrznych, biegnących między komórkami tkanek roślinnych w liściach i w łodydze. U roślin wodnych, gdzie dostęp powietrza do części zanurzonych w wodzie jest utrudniony, przestwory powietrzne łodygi są bardzo obszerne i niezwykle silnie rozwinięte.

Dochodzą one aż do korzeni, które nie mogąc otrzymać powietrza ze znajdującego się pod wodą podłoża, muszą je otrzymywać zgóry, poprzez kanały powietrzne łodygi.

Oddychanie jako spalanie i źródło energji.

Tlen, pobierany przez oddychającą roślinę, nie pozostaje w niej na stałe. Wydzielający się bowiem dwutlenek węgla zawiera w sobie cały tlen, który roślina pochłonęła, tylko że ten tlen jest w nim połączony z węglem. Prowadzi nas to do zrozumienia istoty oddychania: tlen pochłonięty przez roślinę łączy się w niej z węglem związków organicznych, czyli utlenia je, t. j. spala i jako dwutlenek węglowy wychodzi nazewnątrz. Roślina

Na miejsce tlenu, pochłoniętego z powietrza, wydzielają rośliny inny gaz, ciowych. mianowicie dwutlenek węgla, C0₂.

Natężenie oddychania.

Ilość pochłoniętego przez rośliny tlenu, względnie ilość wydzielonego przez nie dwutlenku węgla, jest miarą natężenia procesu oddychania. Im silniej roślina się rozwija, im energiczniej przebiegają w niej procesy życiowe, tern silniejsze jest jej oddychanie. Młoda, rozwijająca się roślina zużywa więcej tlenu i wydziela więcej dwutlenku węglowego, niż ta sama roślina pod koniec swego

33*

Procesy spalania i procesy syntetyczne.

zaś traci węgiel, traci substancje orga- du zaobserwować podniesienie się tem-niczne, które zostają spalone. Oddycha- peratury, pochodzące z oddychania, nie jest zatem ustawicznem spalaniem substancyj organicznych, znajdujących się w roślinie i połączone jest z ciągłem,

Rzecz prosta, że oddychanie, jako choć powolnem, niszczeniem organicz- proces spalania, doprowadziłoby wkrótce nych części składowych, z który en zbu- do zupełnej destrukcji rośliny. Waga dowane jest ciało rośliny. Ulega więc jej staleby się zmniejszała i roślina mu-spaleniu cukier, ulegają spaleniu tłu- siałaby zginąć. Jednakże proces życiowy szcze, znajdujące się w komórkach, a gdy nie ogranicza się do oddychania: równo-tych ciał nie staje, ulegają spaleniu cześnie bowiem z oddychaniem zachodzą białka, najcenniejsze składniki ustroju w roślinie procesy syntetyczne, roślina żywego, stanowiące podstawowy skład- pobiera pokarmy z otoczenia i z pobra-nik protoplazmy. Oddychanie jest pro- nych pokarmów uzupełnia straty i od-cesem niszczącym, wskutek którego sa- budowuje zniszczone związki chemicz-ma substancja roślinna, będąca podło- ne. Co więcej, procesy twórcze, synte-żem procesów życiowych, ulega destruk- tyczne, są tak silne, że nietylko równo-cjL A jednak tylko dzięki tej destruk- ważą zupełnie straty, zachodzące przy cji możliwe jest utrzymanie życia. Tyl- oddychaniu, ale wytwarzają znaczną ko bowiem dzięki spaleniu związków or- nadwyżkę, dzięki której roślina zwiększa ganicznych w procesie oddychania otrzy- swoją wagę, wypełnia nasiona materja-muje roślina energję, potrzebną jej do łami zapasowemi, rośnie i tworzy nowe życia. Jak przy każdem bowiem spala- tkanki i organy. Ale warunkiem odby-niu, wywiązuje się tutaj pewna ilość wania się wszystkich tych procesów ciepła, względnie inna forma energji, twórczych jest oddychanie, jest dopływ mogąca służyć do podtrzymania proce- energji z utlenienia pewnej części nagro-sów życiowych — z tej właśnie energji madzonych w roślinie składników orga-roślina korzysta.    nicznych, głównie cukrów. Bez oddycha-

Wydzielanie się ciepła w czasie oddy- n^a niema pobierania pokarmów, niema chania obserwować możemy najlepiej syntezy, niema wzrostu. Oddychanie u silnie oddychających roślin. Kiełkują- Jest więc destrukcją, ale destrukcją pocę nasiona oddychają bardzo silnie: to żyteczną, uregulowaną i utrzymaną aku-też masa kiełkujących nasion, np. jęcz- ra^ w takich granicach, w jakich jest to mienia, zagrzewa się o kilka stopni po- roślinie potrzebne. Wobec faktu, że spa-nad temperaturę otoczenia. Jeszcze sil- lanie, zachodzące przy oddychaniu, jest niej oddychają rozwijające się kwiaty: motorem wszystkich procesów życiowych w kolbach kwiatowych Aroideae (Arum)    * źródłem ich energji, nie jest to wcale

obserwowano temperaturę 49° przy tern- ^yt odległą^ od rzeczywistości przeno-peraturze otoczenia 19°, a więc podwyż-    §dy mówimy o „płomieniu życia ,

Mechanizm oddychania.

Jedna jest tylko zasadnicza różnica, powierzchni organ, szybko traci swoje Istotą oddychania jest spalanie, ale nie ciepło i wyrównywa swoją temperaturę spalanie płomieniem, lecz spalanie w ni-z otoczeniem. Natomiast w zbitej masie skiej temperaturze. W jaki sposób jest liści zerwanych z drzewa można bez tru- to możliwe ? Odpowiedź na to pytanie na-

szenie temperatury o 30° naskutek oddy- a^° £^y mówimy, ze „życie gaśnie . chania. W liściach na roślinie trudniej jest wykazać podwyższenie się temperatury, gdyż liść, jako cienki i o wielkiej

leżała do najtrudniejszych zagadnień nauki. Wiemy, że w czasie oddychania ulega spaleniu np. cukier. Tymczasem cukier w niskiej temperaturze wcale się z tlenem nie łączy. W roślinie natomiast to połączenie następuje. Okazało się, że reakcja ta umożliwiona jest w roślinie dzięki obecności pewnych katalizatorów (—»Kataliza), które nazwano fermentami oddechowemi. Są to ciała znajdujące się w roślinie w niezwykle drobnej ilości, posiadające jednak niesłychanie silną aktywność. Pod ich wpływem następuje z łatwością utlenienie materyj organicznych w niskiej temperaturze, a więc niejako spalanie „na zimno“. Na tern polega ich działalność katalityczna. Budowa fermentów oddechowych jest bardzo złożona, a co najciekawsze, u pewnych z nich niemal że identyczna z budową czerwonego barwika krwi (he-miny). Są one również czerwone i tak jak barwik krwi, zawierają w sobie żelazo, od którego zależy ich działalność katalityczna. Cyjanek potasu, który, łącząc się z żelazem, niweczy jego działalność katalityczną, hamuje czynność fermentów oddechowych. Dlatego jest on też dla roślin równie silną trucizną, jak dla zwierząt: hamuje bowiem oddychanie.

Oddychanie śróddrobinowe i fermentacja.

Mówiliśmy, że w braku tlenu zahamowane zostaje oddychanie i tem samem powstrzymane zostają wszystkie procesy życiowe. Roślina nie ginie jednak natychmiast, ale może w tym stanie przetrwać jeszcze czas jakiś przy życiu. Co więcej, także oddychanie nie zostaje przez to kompletnie zahamowane, gdyż chociaż roślina nie pobiera tlenu, to jednak wydziela nadal pewne ilości dwutlenku węgla. Takie wydzielanie dwutlenku węgla w atmosferze beztlenowej nazywamy oddychaniem śróddrobino-wem, a to dlatego, że tlen wchodzący w skład dwutlenku węgla nie pochodzi z zewnątrz, ale wydobyty zostaje wewnątrz rośliny, z drobin, związków organicznych, które ulegają destrukcji przy tem oddychaniu.

Oddychanie śróddrobinowe jest bowiem również destrukcją materji organicznej, podobnie jak i oddychanie normalne, z tą jednak różnicą, że ma-terja ta nie ulega tu spaleniu z tlenem, ale rozszczepieniu bez udziału tlenu, jednakże z wydzieleniem dwutlenku węgla. Tak np. cukier ulega rozszczepieniu na alkohol i bezwodnik węglowy. Rozszczepienie to dokonywa się zapo-mocą odpowiednich katalizatorów, czyli fermentów, podobnie jak utlenienie materji organicznej przy oddychaniu nor-malnem. Przy procesie tym wydziela się również energja, ale w ilości znacznie mniejszej aniżeli przy utlenieniu. Przy utlenieniu drobiny cukru na dwutlenek węgla i wodę (oddychanie normalne) wydziela się 674.000 kaloryj, przy rozszczepieniu zaś tej samej drobiny cukru na alkohol i dwutlenek węgla (oddychanie śróddrobinowe) wytwarza się tylko 25.000 kaloryj, t. j. 27 razy mniej. Nic więc dziwnego, że oddychanie śróddrobinowe, dostarczając tak małej ilości energji, nie może podtrzymać normalnego biegu procesów życiowych. Dlatego po usunięciu tlenu procesy życiowe w największej części ustają. Jednakże oddychanie śróddrobinowe ma przynajmniej ten dobry skutek, że przez jakiś czas samo życie rośliny zostaje utrzymane. Gdyby roślina rozszczepiła 27 razy więcej cukru w oddychaniu śróddrobi-nowem, to uzyskałaby tę samą energję, co przy oddychaniu normalnem, ale tak wielka dewastacja materji organicznej jest niemożliwa, gdyż nie starczyłoby na to zapasów jej w roślinie. Wytworzyłyby się też przy tem olbrzymie ilości alkoholu, które byłyby szkodliwe dla rośliny.

1019

Oddychanie roślin — Odkrycia i podróże geograficzne.

1020

Są jednak organizmy, które przysto- także o wiele większe jej ilości, znajdu-

M. Korczewski.

sowały się do życia bez tlenu i które iące się w otoczeniu, podtrzymują wszystkie swoje procesy życiowe zapomocą niezwykle silnego od- -L i t e r atu r a: Szereg bliższych szcze-

dychania śróddrobinowego, Olbrzymich    1'^ GodTeT/klplze-

ODKRYCIA I PODRÓŻE GEOGRA-

zapasów cukru, względnie mnej sub- modnie fizjologji roślin. Tom I. Wydawnic-stancji organicznej, które przy tak nie- two Kasy Mianowskiego w Warszawie, ekonomicznym procesie muszą zostać 1923. rozszczepione, nie czerpią one oczywiście ze swego organizmu, który ich tyle nie zawiera. Żyją one poprostu na obcej FICZNE. Dzieje podróży i odkryć ge-materji organicznej i potrzebne im ilo- ograficznych są częścią historji geogra-ści czerpią dowoli z otoczenia. Równo- fji> jej stroną bohaterską — obrazem cześnie produkty rozszczepienia, które niezliczonych wysiłków, podjętych przez nagromadzone w organizmie, musiałyby człowieka w celu poznania zamieszka-go zatruć, zostają wydzielone naze- ne3 przezeń planety. Stanowią one jed-wnątrz i rozpływają się w otoczeniu. Ilo- nak coś więcej: są niezmiernie ważnym ści przerobionego w ten sposób materja- rozdziałem dziejów powszechnych, gdyż łu organicznego są wprost olbrzymie coraz dokładniejsza znajomość krajów, i przewyższają wielokrotnie masę same- kontynentów mórz i oceanów czyli roz-go organizmu Jest on wtedy jakby ja- szerzenie się horyzontu geograficznego

kąś maszyną, która pobiera z zewnątrz, ams!ało odb?c »a r°^ rozszczepia i wydziela, zpowrotem ol-

brzymie ilości materji organicznej, Jpni    £ Jbój \ opano;anie ziemi

Oo należy do historji odkryć geograficznych?

Dzieje podróży i odkryć zajmują się czajnemi procesami oddychania, przy przeważnie działalnością odkrywczą lu-których jednak wciągnięte zostają dów żyjących w orbicie cywilizacji w obieg i ulegają rozszczepieniu lub europejskiej, gdyż one dokonały naj-utlenieniu nietylko zapasy materji orga- więcej w tej dziedzinie. Ale nietylko nicznej, znajdujące sie w roślinie, ale dlatego. Gdybyśmy nie przyjęli jedne-

a z uzyskanej w tym procesie energji przez ragy ludów białych? ze wszyst_ zaspokaja swoje potrzeby życiowe i roz- ^.cb rag najbar(jziej przedsiębiorcze, wija się normalnie. Najbardziej typo- uzdolnione i twórcze. Odkrycie jakiegoś wym takim organizmem są drożdże, kraju przez Europejczyków decydowa-które żyjąc w roztworze cukru, przera- j₀ zazwyczaj o dalszych jego losach, biają g° bez dostępu tlenu na alkohol było dlań momentem zwrotnym w dzie-i dwutlenek węgla. Przemianę taką na- jach> jegn nie początkiem jego historji zywamy fermentacją, w tym wy- WOgóle Stąd trzydzieści wieków odpadku fermentacją alkoholową. Po- kryć geograficznych to tyleż wieków dobnie bakterje octowe, oddychając, utle- nieprzerwanego niemal pochodu cywili-niają ogrohme ilości alkoholu, pobiera- zacji europejskiej od jej kolebki w oko-nego z otoczenia, na kwas octowy. Wsku- licach śródziemnomorskich aż do naj-tek tego roztwór alkoholowy, w którym dalszych krańców ziemi, żyją (np. piwo, wino), przerobiony zostaje na ocet. Mówimy wtedy o fermentacji octowej. W zjawiskach fermentacji mamy zatem do czynienia ze zwy-

go punktu wyjścia (i to najbliższego nam — śródziemnomorsko-europejskie-go) byłoby nam trudno porównywać rezultaty osiągnięte w różnych okresach, a nawet ustalić, co rozumiemy przez wyrazy „odkrycie geograficzne".

Sięgnijmy do przykładów. Ludy polinezyjskie już przed wiekami, wyprzedzając Europejczyków, dotarły do Afryki wschodniej (Madagaskar) oraz do zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej (wyspa Wielkanocna). Czy wędrówki ich i podboje można zaliczyć do podróży i odkryć?

Inny przykład. O krajach Azji środkowej lub północno-wschodniej, przodkom naszym całkowicie nieznanych, mieli starożytni Chińczycy oddawna już wyśmienite wiadomości. Podróżowali po nich, znali je, gdyż były to obszary bądź kulturalnie z nimi związane, bądź położone na terenie ich ekspansji politycznej. Czy możemy uważać Chińczyków za odkrywców tych krain?

W pierwszym wypadku nie ulega żadnej wątpliwości, iż mamy do czynienia z faktami, które nie należą do dziejów odkryć geograficznych i ciekawsze są dla etnologa niż dla historyka. Nietylko nie odegrały one większej roli w dziejach powszechnych, ale w najmniejszej nawet mierze nie wpłynęły na rozwój znajomości ziemi.

Drugie pytanie związane jest z narodem o starożytnej kulturze i dlatego odpowiedź wypaść musi odmiennie. Ale jeśli nawet przyznamy podróżnikom chińskim pierwszeństwo w odkryciu wspomnianych wyżej krain azjatyckich, nie zmieni to w niczem faktu, że ówczesne ich odkrycia aż do czasów ostatnich pozostały reszcie świata nieznane i że dopiero poznanie Azji środkowej i południowo-wschodniej przez Europejczyków było dla całej ludzkości odkryciem definitywnem, które odbiło się w nauce światowej (niegdyś europejskiej, dziś powszechnej).

W podobny sposób patrzeć także musimy na pewne odkrycia dokonane przez Europejczyków. Że nie wszystkie z nich są jednakowo doniosłe, to jasne. Jedni odkrywcy są pionierami, wytykają szlaki, czynem swym wskazują drogę, a odkryty przez nich objekt geograficzny staje się celem wielu następców. Te odkrycia tworzą epokę w dziejach i odbijają się w nauce. Istnieją jednak i inne odkrycia geograficzne, stanowiące indywidualne sukcesy odkrywców, współczesnym z różnych powodów nieznane i skutków żadnych nie mające. Do nich należą np. przebrzmiałe bez echa odkrycia śmiałych Wikingów skandynawskich w Ameryce Północnej w IX wieku (zatem czterysta lat przed Kolumbem), pewne podróże lądem do Indyj przed Vaseo da Gamą i t. d.

Aczkolwiek zatem przyjmujemy w dziejach odkryć geograficznych „eu-ropocentryczny" punkt wyjścia, wła-ściwem kryterjum wydarzeń nie jest ani pochodzenie, ani stopień kultury odkrywców, lecz skutki ich czynów — mniejszy lub większy ich wpływ na rozwój naszej znajomości globu ziemskiego. Głównym bowiem i ostatecznym celem historji odkryć geograficznych jest poznanie stopniowego rozwoju horyzontu geograficznego ludów kultury europejskiej. (Rozwój widnokręgu innych ludów kulturalnych studjować możemy tylko oddzielnie, są to zresztą sprawy ciekawe tylko dla nich lub dla nielicznego grona uczonych specjalistów).

Podróże dawniej i dzisiaj.

Zauważmy, iż skłonność do dalekich, zamorskich podróży nie u wszystkich ludów występuje w jednakowym stopniu. Prym w nich zawsze i wszędzie wiodły ludy nad morzem lub oceanem osiadłe, z żeglugą obeznane i do niebezpieczeństw podróży przywykłe. Dlatego w starożytności tak wybitna rola jako odkrywcom przypadła w udziale Fenicjanom i Grekom, w średniowieczu — Normanom i Włochom, w czasach zaś nowożytnych: Portugalczykom, Hiszpanom, a następnie Francuzom i Anglikom.

Pobudki do podróży są czynnikami, z któremi w dziejach odkryć poważnie musimy się liczyć. Wystąpiły one u ludów ras białych oddawna i to w stopniu o wiele silniejszym niż u ludów ras innych. Jakież to były pobudki? Początkowo — czysto materjalne: konieczność zaspokojenia najprostszych potrzeb życiowych, dalej wymiana dóbr wszelkiego rodzaju czyli handel, dążność do ekspansji, pociągająca za sobą podboje i wojny. Dopiero później zauważyć się dają pobudki wyższe, szlachetniejsze : religijne lub naukowe. Dzięki apostołom wiary i misjonarzom chrześcijańskim, a w szczególności zakonom, poznano wielkie obszary ziemi; dlatego też wpływ rozprzestrzenienia się chrześcijaństwa na rozwój horyzontu geograficznego jest tak olbrzymi. Pobudki naukowe, częstokroć o charakterze najzupełniej - również bezinteresownym, pojawiają się najpóźniej, w starożytności i wiekach średnich tylko sporadycznie, a częściej dopiero w czasach nowożytnych i nowoczesnych. One to pociągają bohaterów nauki w krainy znane ze swego ubóstwa, w mroczne i groźne kraje lodów i śniegów polarnych, w bezludne również i jakby bezbrzeżne, pokryte piaskiem pustynie krajów podzwrotnikowych i równikowych. Podróże naukowe, wyprawy kierowane przez fachowców (geografów, etnologów lub geologów i innych przyrodników) są wytworem czasów nowożytnych, rozpoczynają się zaledwie w XVIII w.; dawni odkrywcy byli kupcami, żeglarzami, wojownikami lub misjonarzami. Bo też podróże nie miały początkowo samych odkryć na celu, dokonywali ich też nieraz podróżnicy przypadkowo; dzisiejsze — są nie-tylko podróżami odkrywczemi, lecz przedewszystkiem badawczemi. Ograniczone zazwyczaj do jednej jakiejś kwest ji specjalnej lub do naukowego stu-djum ogółu kwestyj, dotyczących stanu danego obszaru, stają się coraz bardziej naprawdę „geograficzne". Sportowe pobudki w podróżach i odkryciach dają się zauważyć dopiero od-niedawna. Choć celem podróży o tym charakterze jest przedewszystkiem zdobycie jakiegoś rekordu (np. w okolicach polarnych lub na szczytach górskich), rezultaty bywają zwykle i tu dla znajomości ziemi nieobojętne.

Największe jednak różnice pomiędzy dawnemi i nowoczesnemi podróżami zachodzą na polu techniki komunikacyjnej. Dla nas, żyjących w dobie szybkich statków parowych i motorowych, samochodów, samolotów i radja, środki techniczne dawnych podróżników (konie wierzchowe, pojazdy konne, statki żaglowe) wydają się nieprawdopodobnie skromne, tern bardziej zato wzrasta uznanie dla czynów tak ubogo uposażonych odkrywców. Największy z trzech trójmasztowych statków wiekopomnej wyprawy Kolumba z r. 1492 miał wszystkiego 280 tonn, najmniejszy — 100 tonn. Nic dziwnego, że przy ówczesnym stanie 'żeglugi płynął wielki żeglarz z Europy do wybrzeży amerykańskich dni 70 (porównajmy z tem tonnaż i czas przejazdu transatlantyków polskich przez Atlantyk w osiem dni albo przelot K. Lindbergha z Nowego Yorku do Paryża w r. 1927 w 33V₂ godziny!). Dodajmy, że nie istniała oczywiście wtedy i szybkość dzisiejszej informacji; o sukcesie Ko-

nieznanych 460 400

110,

316,

377,

455,

485,

496,

Dzieje podróży geograficznych są rozległą dziedziną, niepozbawioną ani barwnych obrazów przygód na lądzie i morzu, ani tragicznych epizodów, ani kart najbardziej szczytnego bohaterstwa. Żadne streszczenie nie odda ich w całości. Niepodobna również wymienić tu wszystkich, choćby najwybitniejszych tylko podróżników. Poprzestać musimy na poniższym, szkicowym zarysie głównych szlaków odkrywczych, wskazaniu najwybitniejszych jedynie, epokowych odkryć oraz przypomnieniu nazwisk i czynów niektórych wielkich tylko odkrywców. Zachęcamy jednak gorąco Czytelnika do zapoznania się z oryginalnemi relacjami podróżników, będącemi naj ważniej szemi źródłami do

194

133

55

25

14

lumba dowiedziała się Hiszpan ja dopiero po jego powrocie z podróży, t. j. w pół roku po doniosłym w dziejach fakcie, reszta Europy znacznie później, Polska (i to w formie nader mglistej) dopiero około 1500 r.

Terra incognita.

To też rozszerzenie się horyzontu geograficznego następowało w czasach dawniejszych w tempie o wiele wol-niejszem, niż w okresie nowoczesnym. W świetle cyfr (bardzo dalekich oczywiście od ścisłości) stosunek obszaru powierzchni ziemi, znanego ludom Europy zachodniej, do obszaru im nieznanego, na mapach oznaczonego białą plamą, a dawniej częstokroć napisem „terra incognito,", przedstawiał się (w mil jonach km²) mniej więcej, jak następuje:

r. 1400 znanych 50, r. 1500 r. 1600 r. 1700 r. 1800 r. 1900 r. 1935

odtworzenia historji odkryć w całej pełni, a prócz tego cennemi świadectwami, do czego doprowadzić może silna wola i wytrwała energja ludzka.

Podróże i odkrycia starożytności.

Początki podróży i odkryć toną w niepamięci, datują się jednak z czasów bardzo wczesnych, gdyż geograf ja jest rodzajem wiedzy praktycznej, w której i dziś najdziksze nawet plemiona są bardzo nieraz biegłe. Pierwszymi podróżnikami po bliższych, a następnie i dalszych później okolicach musieli być ludzie pierwotni i od nich rozpoczynałaby się historja odkryć, gdyby brak źródeł nie nakazywał nam zadowolić się sięgnięciem wstecz do czasów mniej odległych.

Mimo, iż praca odkrywcza w żadnym prawie momencie przeszłości całkowicie nie została wstrzymana, wyróżnić można, i to od starożytności począwszy, kilka okresów, w których szczególnie silny ruch panował na tern polu. Wraz z rozwojem cywilizacji pobudką do dalekich podróży stał się w pierwszym rzędzie handel, ten zaś, jak zawsze, rozwinął się najbardziej u ludów żeglarskich. Nie byli niemi z narodów starożytnych ani Egipcjanie, ani mieszkańcy Asyrji i Babilonji, ani Izraelici, szczególniej natomiast odznaczyli się na tem polu Fenicjanie i Kartagiń-czycy.

Fenicjanie, pierwowzór społeczeństwa o kulturze wybitnie morskiej, pionierzy kolonizacji w krajach odległych, to pierwsi, bezimienni zresztą podróżnicy na wielką skalę, o których wie historja. W swych morskich wyprawach handlowych przekraczają oni obszar morza Śródziemnego, docierają w poszukiwaniu cyny do wysp Brytyjskich, złoto przywożą z tajemniczego Ofiru nad morzem Czerwonem, a około 600 r. przed Chr. w służbie jednego z fara-

onów egipskich opływają Afrykę w kie- i Persji poznali wówczas Hellenowie runku ze wschodu na zachód. Żeglarze także terytorja dzisiejszego Beludży-kartagińscy próbowali dokonać tego sa- stanu, Afganistanu i Mezopotamji oraz mego, co Fenicjanie, od strony prze- część Arabji. Podróż morska floty wiel-ciwnej, docierając na zachodnich wy- kiego króla, od ujścia Indusu do Szat el brzeżach Afryki aż do dzisiejszego Ka- Arab, odsłoniła przed światem zachod-merunu. Równocześnie — w połowie nim wybrzeża oceanu Indyjskiego i za-V w. przed. Chr. — opływają oni brze- toki Perskiej, gi Europy zachodniej aż do Bretanji.

Największy jednak podróżnik grecki,

Wiadomości nasze o podróżach Feni- a bodaj czy nie największy odkrywca ejan i Kartagińczyków są naogół bar- w starożytności, to Pyteasz z Mar-dzo skąpe, gdyż z obawy o konkuren- sylji, żyjący również w czasach Ale-cję kupiecką starali się oni utrzymy- ksandra Wielkiego. Zachód był do IV w. wać swoje odkrycia w tajemnicy, znie- przed Chr. Grekom mało znany, gdyż chęcali nawet inne ludy do żeglugi po dostępu doń broniła kartagińska poli-dalekich morzach rozmyślnie przesad- tyka handlowa. Pyteasz przezwyciężył nenii opowiadaniami o niebezpieczeń- wszelkie przeszkody, dotarł wzdłuż stwach, jakie tam na podróżników cze- brzegów Europy zachodniej aż do Nor-kają. Przez długi czas strzegli zawistnie wegji, a wpłynąwszy na Bałtyk, do-

bramy Atlantyku.

Dalszy rozwój horyzontu geograficz-wszechniał je w dziełach swych uczo- nego związany jest ze wzrostem potęgi nych — twórców geografji naukowej. Rzymu. Dalekie wyprawy wojenne ko-Narodem tym byli Grecy. Początkowo hort rzymskich znacznie rozszerzyły ich widnokrąg geograficzny ograniczał znów znane obszary ziemi, imperjum się do krajów nad morzem Śródziem- rzymskie objęło olbrzymie terytorja nem oraz pobrzeży morza Czarnego, Starego Świata. Choć geografja teore-gdzie powstały liczne kolon je greckie, tyczna mało interesowała Rzymian, Szersze horyzonty geograficzne otwie- zbierali oni chętnie wiadomości etnolo-ra przed Grekami w epoce hellenistycz- giczne i geograficzne o bliższych i dal-Aleksandra Wielkiego szych krajach dla celów praktycznych:

sięgnął zapewne Ujścia Wisły. Był nie-Znalazł się wreszcie naród, który tylko śmiałym podróżnikiem, lecz nie-w cień usunął Fenicjan, a następnie za- przeciętnym badaczem naukowym. Gre-jął w ruchu kolonizatorskim i odkryw- cy zawdzięczali mu szereg cennych ob-czym przodujące stanowisko. Naród ten serwacyj, np. o morzu pokrytem lo-mimo to nie trzymał zdobytych wiado- darni, mości w ukryciu, przeciwnie, rozpo-

nej wyprawa

(-> Aleksander Wielki) na Wschód. Na- administracyjnych i militarnych. Zna-staje okres doniosłych odkryć geogra- na im była Europa z wyjątkiem części ficznych. Ówczesne odkrycie Indyj by- jej północnych i wschodnich, wybrzeża ło tem dla czasów starożytnych, czem od- azjatyckie od Suezu do Tonkinu lub krycie Ameryki dla nowożytnych. Waż- Kantonu, kraje Azji zachodniej i połu-ne zaś było i z tego względu, że Ale- dniowej oraz szlak jedwabniczy z Chin, ksandrowi (podobnie jak Napoleonowi wreszcie Afryka północną, a częściowo do Egiptu) towarzyszyli uczeni, którzy i jej zachodnie i wschodnie wybrzeża, zebrali podczas wyprawy liczne matę- Jedna z rzymskich ekspedycyj wojsko-rjały, wykorzystane później przez grec- wych dotarła nawet przez Saharę aż ką naukę geograficzną. Prócz Indyj do Sudanu, inna (co jest dla nas szcze-

golnie ciekawe) poprzez dzisiejsze ziemie polskie — do zasobnych w bursztyn wybrzeży pruskich. Wielkich jednak podróżników Rzymianie z pośród siebie nie wydali.

Wpływ ewangelizacji świata na rozszerzenie horyzontów geograficznych.

We wczesnem średniowieczu podróż-nictwo początkowo osłabło, a horyzont geograficzny uległ nawet skurczeniu. Niebawem, dzięki postępowi w ewangelizacji świata, zaczyna się on jednak ponownie, acz zwolna rozszerzać, ogarnia np. niemal całą Europę. Wojny krzyżowe i pielgrzymki do Ziemi Świętej przyczyniają się poważnie do poznania Wschodu, do zetknięcia się świata zachodniego z ludami mahometań-skiemi (które w dziedzinie geografji oparły się na wzorach greckich, znakomicie jednak rozszerzyły swój widnokrąg geograficzny drogą wypraw, podbojów oraz indywidualnego, wysoce rozwiniętego podróżnictwa). Na specjalne podkreślenie zasługuje działalność odkrywcza Normanów w wieku IX—XI. W swych podróżach polarnych dosię-gnęli oni morza Białego, skolonizowali Islandję i Grenlandję, odwiedzili nawet wybrzeża północnoamerykańskie i odkryli tam (trudne dziś do zidentyfikowania) krainy, nazwane przez nich Helluland (kraj skał), Markland (kraj lasów) i Yinland czyli kraina winnic, co wszakże, jak już mówiliśmy, nie pociągnęło za sobą żadnych skutków. Niebezpieczeństwa grożące światu chrześcijańskiemu ze strony islamu skłaniają papieży i władców europejskich do szukania sprzymierzeńców w Mongołach. Kilka misyj dyplomatycznych udaje się w- tym celu w wieku XIII z Europy do Azji środkowej na dwór wielkiego chana w Karakorum, np. misja Jana da Pian delCar-p i n e.

Marco Polo.

Pierwsze atoli miejsce wśród europejskich podróżników średniowiecza zajmuje bezsprzecznie Marco Polo. Tylko nieco od niego późniejszy podróżnik arabski Ibn Batuta (Zachodowi zresztą wówczas nieznany) przewyższa go co do rozległości podróży i długości ich trwania. Wędrówki Marco Polo po krajach wschodnich przypadają na ostatnią ćwierć XIII wieku; dwadzieścia przeszło lat spędził on w służbie wielkiego chana, władcy Chin i Mongolji, na Wschodzie ogółem przebył lat dwadzieścia cztery. Prócz Chin i Mongolji, na Wschodzie ogółem dowiedział się Polo wielu ciekawych szczegółów o krajach mu osobiście nieznanych, np. o Cipangu czyli Japonji. Zaobserwować mógł zresztą sam i zanotować bardzo wiele, gdy do Kambalu (dzisiejszego Pekinu) udał się lądem przez Pamiry, Kasz gar ję i pustynię Go-bi, powracał natomiast do ojczyzny częściowo morzem, zwiedzając po drodze wyspy archipelagu Malajskiego, Indje i Cejlon. Relacja Marco Polo, chciwie odpisywana i czytana, stała się na długie lata najbardziej wartościowem źródłem informacyj Zachodu o Azji środkowej i wschodniej; wpływ jej był olbrzymi. Rodacy wielkiego podróżnika nazywali go „messer Marco Millione“, gdyż opowiadając o ludności i bogactwach Dalekiego Wschodu, szafował miljonami i to najbardziej może uderzało współczesnych.

Epoka wielkich odkryć geograficznych.

W wieku XV rozpoczyna się w dziejach nowa era, zwana epoką wielkich odkryć geograficznych. Trzy fakty zwłaszcza wybijają się w tym okresie na naczelne miejsce: odkrycie drogi do Indyj Wschodnich, odkrycie Ame ryki oraz pierwsza podróż dookoła ziemi.

Dotarcie do Indyj.

Indyj. W ten sposób zrealizowany zostaje wielki plan, którego następstwem jest podbój Indyj i pewnych krajów nad oceanem Indyjskim przez Portugalczyków. Szereg ich wypraw handlowych i wojennych dociera aż do Ma-lakki, Chin, Formozy, Japonji oraz Nowej Gwinei i wysp Moluckich. Dawny (w średniowieczu częściowo pomniejszony) horyzont geograficzny Greków i Rzymian na wschodzie nietylko powraca do dawnych granic, lecz w wielu punktach zostaje nawet znacznie rozszerzony. Jedna z wypraw do Indyj — Pedro Alvareza Cabra-1 a, skierowana przez prądy morskie na Atlantyku ku zachodowi, dobija przypadkowo do wybrzeży Brazylji (1500), kładąc podwaliny drugiej wielkiej posiadłości kolonjalnej Portugalji (-» Kolon je).

Kolumb.

Wcześniej już urzeczywistnione zostały projekty podróży do Indyj inną drogą morską, w kierunku zachodnim, oparte na fałszywej, ale mającej doniosłe znaczenie idei, iż ląd euroazjatycki rozciąga się o wiele dalej na wschód, a brzegi Europy zachodniej i Azji wschodniej są sobie przeciwległe, że oddziela je jedynie Atlantyk, którego szerokość obliczano na 130 stopni geograficznych; innych przeszkód poza długotrwałą podróżą po nieznanym oceanie nie przewidywano. Idea ta kiełkowała w umysłach uczonych XV w.; pod wpływem jednego z nich — Pawła Toscanelli — zrealizował ją genueńczyk Krzysztof Kolumb, który nie uzyskawszy poparcia dla swych zamierzeń u Portugalczyków, zdołał nakłonić do zorganizowania wyprawy

Europa była wówczas odcięta od Indyj i Dalekiego Wschodu przez ludy mahometańskie, które '-spełniały rolę kosztownych pośredników. Stąd pomysły szukania takich dróg morskich do tych krajów, które pozwoliłyby skomunikować się z niemi bezpośrednio. Jedną z nich była droga wschodnia, dookoła Afryki, drugą droga zachodnia przez niezbadany jeszcze wówczas Atlantyk. O zdobycie drogi wschodniej kuszono się oddawna, ale osiągnięte rezultaty zostały zapomniane; w wieku XV zajęli się nią Portugalczycy, tern bardziej, iż pozyskali gorliwego protektora w osobie infanta Henry-k a, zwanego z tego względu Żeglarzem (choć on sam nigdy w wyprawach morskich nie brał udziału). Stopniowo, etapami, coraz dalej ku południowi posuwają się Portugalczycy wzdłuż zachodnich wybrzeży afrykańskich; w r. 1434 są już poza przylądkiem Bojador, uważanym dotąd za „Caput finis Africae“, w kilka lat później — przy przylądku Blanco i Zielonym Przylądku, a w połowie XV wieku u wybrzeży Sierra Leone. Śmierć Henryka Żeglarza nie przerwała pracy odkrywczej Portugalczyków; ujście Kongo osiągają w ósmem dziesięcioleciu tegoż wieku, nieco później południowy przylądek Afryki, którego nazwę pierwotną „Cabo tormentoso“

(przylądek burz) zmienia król portugalski na bardziej zachęcającą do dalszej akcji nazwę Przylądka Dobrej Nadziei. I rzeczywiście nadzieje Portugalczyków spełniają się niebawem: płynąc śladami swych poprzedników, a następnie oceanem Indyjskim, początkowo wzdłuż wschodnich brzegów Afryki, a następnie ku wschodowi, po czterna- dwór kastylski. Następstwa jego czynu stomiesięcznej ogółem podróży dopły- były niespodziewane. Kolumb wyruszył wa Vasco da Gama wr. 1498 w drogę z jasno określonym celem: nie do Kalikutu na zachodniem wybrzeżu wątpił, iż płynąc ku zachodowi, dotrze

do Azji wschodniej, czego dowodem jest pismo do wielkiego chana, w które się zaopatrzył. Tymczasem, przypadkowo i nieświadomie dokonał on innego, bardziej wiekopomnego, największego w dziejach odkrycia geograficznego, z którego doniosłości sam do końca życia nie zdawał sobie sprawy: odnalazł nową część świata. Stało się to 12 października 1492 r., a pierwszą z ziem napotkanych była wyspa Guanahani w grupie Bahama (obecnie Watlings Island) ; w dalszym ciągu tej podróży odkrył wielki genueńczyk dwie inne jeszcze wyspy:

nowy kontynent nie został jednak nazwany imieniem jego odkrywcy, lecz na cześć innego, zasłużonego skądinąd na polu odkryć podróżnika włoskiego, Amerigo Yespucci’ego — Ameryką. Nie jedyna to krzywda wyrządzona przez potomność człowiekowi, którego niespożytą zasługą pozostanie, iż do trzech znanych kontynentów Starego Świata dodał Świat Nowy.

Zanim jeszcze w trzeciej swej podróży dotarł Kolumb do stałego lądu Nowego Świata, inny Włoch w służbie angielskiej, Jan Caboto odkrył Labrador na północnym wschodzie Ameryki Północnej (1497). Nieco później (1500) odwiedził wybrzeża Nowej Fundlandji i Grenlandji Portugalczyk, Gaspar Corte Real.

Konkwistadorzy.

Kubę i San Domingo. Dzięki tym i innym, późniejszym odkryciom, dokonanym pod banderą hiszpańską na zachodzie, i Hiszpanja stała się wielką potęgą kolonjalną.

Prócz wymienionej już podróży z r.

Wielkie odkrycie Kolumba pociągnęło jednak za sobą przede wszy stkiem szereg wypraw hiszpańskich; obok żeglarzy pojawiają się wojownicy-zdo-bywey (conąuistadores), którzy stopniowo opanowują dla korony hiszpańskiej (rozszerzając jednocześnie horyzont geograficzny i dla nauki) coraz to dalsze terytorja amerykańskie. W r. 1513 pierwszy Europejczyk dociera przez przesmyk Panamski do oceanu Spokojnego; Jest nim V a s c o N u-nez de Balboa. Następują lata podbojów: opanowanie Meksyku przez Ferdynanda Corteza (1519 do 1521) oraz Peru i Chile (-> Indjonie) przez Franciszka Pizarro i Di ego de Almagro (1532—33

1492 kierował Kolumb trzema wyprawami w latach 1493—1504. Poszukując w dalszym ciągu przejścia do Indyj, dokonał wówczas szeregu nowych odkryć w archipelagu Antylów (Guade-lupy, Jamajki i t. d.). Podczas trzeciej swej podróży dotarł do stałego lądu Ameryki Południowej u ujścia rzeki Orinoko, w czwartej — do lądu środkowoamerykańskiego. Początkowo uważał Kolumb wyspę San Domingo za Cipangu Marco Polo, a Kubę nie za wyspę, lecz za część kontynentu azjatyckiego, później zmienił zdanie, ale trwał w przekonaniu, iż dotarł do krajów bliskich Indjom; w wybrzeżach Ameryki środkowej dopatrywał się Ma-lakki. Odkryte przezeń kraje otrzymały stąd nazwę Indyj Zachodnich, a mieszkańcy — Indjan. Dopiero nieco póź-    .    .

niej, po szeregu dalszych odkryć, za- i 1540). W ciągu kilkudziesięciu lat częła się utrwalać opinja co do ogromu poznano zarysy wybrzeży Nowego i charakteru ziem nowoodkrytych; po Świata z wyjątkiem północnozachod-pewnym czasie uznano je za czwartą nich Ameryki Północnej, które przez część świata. Wskutek nieświadomości długi jeszcze czas stanowiły „terra jednego z geografów niemieckich XVI w. incognito,".

Marcin Frobisher (1576—78),

Pierwsza podróż naokoło ziemi.

Uralu; w r. 1610 są już Rosjanie przy ujściu Jeniseju, w r. 1639 — nad morzem Ochockiem. Kozak Deszniew

Dzięki wyprawie Ferdynanda Jan Davis (1585) i William Magellana (Magalhaes), Portugal- Baffin (1614—15) oraz Henryk czyka w służbie hiszpańskiej (1519—22), Hudson, Holender w służbie angiel-rozpoezynają się odkrycia na oceanie skiej (1609—11), dokonywają szeregu Spokojnym. Wyprawa ta, po śmierci ważnych odkryć na wyhrzeżach wschod-wodza doprowadzona szczęśliwie do nich Ameryki Północnej; ślady ich po-ojczyzny przez Sebastjana Ele a- zostały w nazwach geograficznych (zie-n o, dokonała po raz pierwszy w dzie- uda i zatoka Baffina, cieśnina, zatoka jach podróży dookoła ziemi; i rzeka Hudsona i t. d.). Także angiel-kulistość naszej planety, do tego czasu skie próby zdobycia w wieku XVII tylko teoretycznie uzasadniona, zna- przejścia północno-wschodniego spełzły lazła w fakcie tym decydujące po- na niczem, przyczyniły się jednak do twierdzenie. W czasie tej podróży od- nawiązania stosunków z Moskwą i do kryto kraje położone na południowym lepszego poznania krajów północnych, krańcu kontynentu południowoamery- a w szczególności położonych nad mo-kańskiego, cieśninę, imieniem odkryw- rzem Białem i Karskiem. Holendrom, cy — Magellana nazwaną, a także wy- którym się to również nie udało, zaspy w Polinezji i Mikronezji oraz Fi- wdzięczamy odkrycie Nowej Ziemi, lipiny, przedewszystkiem jednak drogę Szpicbergu i wyspy Niedźwiedziej (wy-do wysp Moluckich z zachodu. Po po- prawy 1594—97 z udziałem W i 1-wrocie uczestnicy wyprawy ze zdziwię- lema Barentsa). Wielki wpływ niem przekonali się, że w tej podróży na rozwój horyzontu geograficznego z zachodu na wschód stracili według ma podbój Syberji przez Rosjan; roz-kalendarza jeden dzień — rzecz dziś poczyna go Jermak w r. 1581 na dla każdego zrozumiała.

Dalsze odkrycia.

Obok Portugalczyków i Hiszpanów dociera w r. 1648 do skrajnego wschod-także inne narody europejskie, lecz nie- niego przylądka Azji. co później, przystępują w wieku XVI W wieku XVII tempo odkryć znacz-do zamorskiej akcji handlowej, koloni- nie słabnie, historja notuje coraz mniej Zatorskiej i odkrywczej. Żeglarze fran- sensacyjnych rezultatów; następuje na-cuscy, angielscy, a wreszcie i holender- tomiast szereg pomniejszych podróży, scy zaczynają również poszukiwać bez- przynoszących pogłębienie znajomości pośredniej drogi morskiej do Chin lądów i mórz we wszystkich częściach i Indyj: przejścia północno-zachodnie- świata. Największą rolę odgrywają go na północy Ameryki oraz przejścia wówczas w dziejach podróży Holen-pólnocno-wschodniego na północy lądu drży, którzy wyparłszy Portugalczyków euroazjatyckiego. Poszukiwania te nie z Indyj Wschodnich, dokonywają sze-dają pożądanych rezultatów, a odkry- regli odkryć na oceanie Indyjskim wane jakoby przy tej sposobności skar- i Spokojnym; najwybitniejszym z ów-by kopalne okazują się małowartościo- czesnych podróżników holenderskich wemi minerałami; geograf ja jednak był Abel Taśma n, który, oprócz zyskuje na tych podróżach bardzo wie- wyspy jego imieniem dziś zwanej le. Francuz J a k ó b C a r t i e r odkry- (Tasmanja), odkrył Nową Zelandję, wa wówczas Kanadę (1534), Anglicy: wyspy Tonga, Fidżi i dotarł także do bywa piąta.

wybrzeży Australji (1642—44). Do Podróże te należą do klasycznych, a ich czterech znanych części świata przy- kierownik do największych żeglarzy

i odkrywców. Cook nietylko odsłonił pewne nieznane przed nim wyspy Oce-anji (Nową Kaledonję, wyspy Hawajskie i t. d.), lecz stwierdził wyspowość Nowej Zelandji, brak połączenia Nowej

Podróże badawcze i pomiary.

Nowa faza dziejów podróży rozpoczyna się w połowie XVIII w. i zbiega „ .    .    ,    J    ... . .

się z żywym rozwojem nauk przyrod-' Dwmei z kontynentem australijskim, niezych, powstaniem dzisiejszych me- rozpoznał wschodnie wybrzeże tego tod badań w tej dziedzinie oraz naro- ostatniego oraz zainicjował badania dżinami nowożytnej instrumentologji Antarktykii (dotarł az do 71 10 szer. naukowej. Okres ten nazwać można Połudn-)- Dzięki jego wiekopomnym początkiem epoki podróży badawczych wyprawom wyjaśnione zostało, iż wiel-i pomiarów. Podróżnicy gromadzą te- ki ^d na półkuli południowej w tych raz materjały oparte na pomiarach, róż- rozmiarach, jakie mu nadawali dawne zbiory naukowe (faunistyczne, flo- niejsi geografowie i kartografowie, me rystyczne, archeologiczne, językoznaw-    ze przeciwnie, przeważają tam

eze i t. d.), określają położenie geogra- obszary oceaniczne.    .

Ostatni atak na nieznane obszary.

Około r. 1800 kontury lądów i mórz

ficzne miejsc przy pomocy instrumen- Najznakomitszym jednak z podrozm-tów, robią obserwacje meteorologiczne, kow-badaczy na przełomie XVIII i XIX magnetyczne i inne. Sprawozdania z ich wieku był Aleksander H u m-podróży nietylko rozszerzają horyzont koldt, zarazem jeden z twórców ge-geograficzny, lecz stają się podstawo- ografji nowożytnej. Jego podrożę po wemi źródłami dla szeregu nauk przy- Ameryce Południowej, Antylach i Me-rodniczych i humanistycznych; czerpie ksyku (1/99—1802) oraz po posiadło-z nich także filozof ja (przypomnijmy sciacb rosyjskich w Azji (1829) są tylko idealizację powrotu do natury ważne dla rozwoju znajomości tych z wieku XVIII, opartą na relacjach po- krajów, ale jeszcze cenniejsze są ze dróżników o szczęśliwości ludów pier- względu na dążenia znakomitego po-wotnych). Godnemi uwagi, bo pierw- dróżnika, d® zgłębienia zaobserwowa-szemi wyprawami badawczemi są po- nyek zjawisk, ujęcia ich w pewne pra-dróże Niemców: Kar sten a Nie- wa i porównania jednych środowisk b u h r a po Egipcie, Arabji i Mezopo- geograficznych z mnemi. Humboldt jest tamji (1761-67), Jerzego Gmeli- wzorem dla podrozmkow nowoczesnych, na (1733—34) oraz Piotra Palla- a badawczy charakter podroży utrzy-sa po Syberji (1768—74). Także wiel- muJe S1? od Jeg° czasów, kie podróże oceaniczne nabierają charakteru naukowego. Wyróżniają się z nich np. francuskie wyprawy Ludwika Bougainville’a (1766 do na ziemi są w głównych zarysach zna-1768) i Franciszka la Perou- ne, jednakże „białe plamy“ pokrywają

se’a (1786—89).

jeszcze na mapach nieznane przestrze-

Ważniejsze jednak niewątpliwie i dla nie wnętrz kontynentów. Rozpoczyna znajomości oceanu Spokojnego bardziej się ostatni, od połowy XIX w. szczegól-doniosłe, były trzy wielkie wyprawy niej gwałtowny szturm na niezdobyte Jakóba Cooka dookoła ziemi dotąd dla geograf ji obszary, atak, (z lat 1768—70, 1772—75, 1776—79). w którym trzeba było przezwyciężyć

Polska w dziejach podróżnictwa.

tysiączne przeszkody, w pierwszym dwóch zdobywców biegunów: Rober-rzędzie broniącą swych tajemnic przy- ta P e a r y, który po osiemnastolet-rodę, a nieraz i wrogi opór tubylców, nich próbach dotarł w r. 1909 do biegu-Już nie setki, ale tysiące podróżni- na północnego i R o a 1 d a Amund-ków najrozmaitszych narodowości wy- s e n a (zdobywcy bieguna południowe-ruszają wówczas w drogę. Najdłużej, go 1909). bo aż do 70-ych lat zeszłego stulecia broni swych tajemnic Afryka. Dwa nazwiska wybijają się na czoło badaczy

Podróżnictwo polskie ma za sobą sied-

Domniemany polski odkrywca Ame-

wyprawy na

Jaka rola przypadła Polsce w. dzie-„czarnego lądu“: misjonarza szkoc- jach podróżnictwa i odkryć geograf icz-kiego Dawida L i v i n g s t o n e ’a nych? Jako naród w dawnych czasach (1849—73) oraz dziennikarza amery- Rzeczypospolitej wybitnie, niestety, nie-kańskiego Henryka Mor tona żeglarski i pozbawiony koloni j zamor-Stanley’a (1871—89), gdyż im skich, a w wieku XIX skrępowany wa-zawdzięczamy odsłonięcie najmniej zna- runkami politycznemi, nie mieli właści-nych części Afryki środkowej i pierwsze wje Polacy żadnych danych do wykaza-podróże wpoprzek tych kontynentów. nia na tern polu wybitnego dorobku. Je-Zdobywanie dla geografji wnętrza Azji śli mimo to na kartach międzynarodo-nie jest jeszcze zakończone. I na tym wych dziejów podróży nie brak nazwisk terenie lista podróżników jest nader polskich, to jest to niewątpliwie jeszcze długa i zawiera również gwiazdy pierw- jeden dowód tężyzny narodu oraz jego szej wielkości, jak np. badacz Chin i zna- łączności z cywilizacją zachodnią, komity geograf Ferdynand Richt-hofen (1868—72), odkrywca najnie- miowiekową niemal przeszłość, gdyż już dostępniejszych krain Azji środkowej: w średniowieczu wykazać się może generał rosyjski Mikołaj Prze- udziałem w jednej z najważniejszych walski (1870—85), w naszych już wypraw ówczesnych do Azji środkowej zaś czasach Szwed, Sven Hedin (Benedykt Polak, towarzysz J a-(1894—1935) i wielu, wielu innych, na da Pian del Carpine). Po-Także i badaniu wnętrz Ameryki i Au- dróżnicy nasi docierali do najodleglej-stralji poświęcili swą energję (a nieraz szych nawet zakątków ziemi; świadczą i życie) podróżnicy nowocześni. Naj- o tern ich opisy i relacje albo nadane piękniejsze są jednak bezsprzecznie kar- przez nich polskie nazwy geograficzne, ty dziejów naukowego podboju krajów zrzadka i w niewielkiej liczbie, lecz po polarnych, najbardziej ze wszystkich wszystkich częściach świata rozrzucone, bezinteresownego, bo walka była tu wyjątkowo szlachetna i toczono ją tylko ryki z r. 1476, Jan z Kolna, oka-z przyrodą, nigdy z człowiekiem (-» An- zał się osobistością nieistniejącą, czyn tarkłyda, Arktyda). Wśród bohaterów zaś jego podaniem. Jednakże już w wie-polarnych nie sposób pominąć Adolfa ku XVI i XVII mamy podróżników ze-Nordenskiólda (zdobywcę przej- wszechmiar na uwagę zasługujących, ścia północno-wschodniego na statku Z nich Marcin Broniowski, polega", 1878—79), Fridtjofa seł króla Stefana Batorego, zwiedza Nansena (słynnego nietylko ze i opisuje Krym. Krzysztof Paw-względu na przebycie wpoprzek Greń- ł o w s k i — Indje, zaś Krzysztof landji 1888—89, ale i z wiekopomnej Arciszewski, admirał i pułkownik „Framie“, 1893—96) oraz w służbie holenderskiej Kompanji Indyj

gó-

Zachodnich, nietylko odgrywa wybitną rolę w walkach z Hiszpan ją na terenie Brazylji, lecz zbiera i spisuje ciekawe wiadomości o Indjanach tamtejszych. Godni są również wspomnienia pielgrzymi polscy do Ziemi Świętej z Krzysztofem Radziwiłłem, zwanym Sierotką, na czele oraz jezuici polscy, czynni w krajach azjatyckich w XVII i XVIII w., wśród których pierwsze bodaj miejsce zajmuje badacz Chin, ks. Michał Boy m.

Najważniejszych jednak podróżników polskich wydały czasy nowsze, a głównym terenem ich badań stały się posiadłości rosyjskie w Azji i kraje z niemi sąsiadujące. Jest to zrozumiałe, gdyż Polacy zjawiali się tu nietylko dobrowolnie, lecz jako urzędnicy i wojskowi w służbie zaborczej rosyjskiej, najczęściej zaś jako zesłańcy polityczni. Z licznych polskich badaczy Syberji i Azji wschodniej wymienimy Aleksandra Czekanowskiego, Benedykta Dybowskiego i Wacława Sieroszewskiego, z naszych zaś podróżników po Azji środkowej: Jana Witkiewicza, Karola Bohdanowicza i Bronisława Grąb-czewskiego. Nie brak jednak badaczy polskich i w innych okolicach Azji, np. po Arabji podróżował Wacław Rzewuski (znany wszystkim z poematu Słowackiego) oraz Ignacy Żagiel 1 (jeden z nielicznych Europejczyków, którzy dotarli do świętych miast islamu, Mekki i Medyny), po Me-zopotamji i Kurdystanie — Karol Brzozowski.

Wśród podróżników po Afryce mniej jest nazwisk polskich, ale i tu ich nie brak. Jan Potocki zwiedził Ma-rokko, wspomniany już Ignacy Źagiell — Egipt i Abisynję, Antoni Rehman — Afrykę południową. Szczególniej godnym pamięci jest Stefan Szolc-Rogoziński, który w najgorszych dla narodu czasach zdołał zorganizować i doprowadzić do skutku polską wyprawę do Kamerunu w Afryce zachodniej na statku „Łucja Małgorzata" (1882—83). Wśród bardzo licznych podróżników polskich po Ameryce pierwsze miejsce zajmuje Ignacy Domeyko, działający na terenie Chile, wrśród podróżników po Australji i Oceanji: Paweł Edmund Strzelecki (po którym pozostała nazwa najwyższej góry piątej części świata ra Kościuszki) i Jan Stanisław Kubary. Nie brak Polaków i wśród podróżników polarnych. W pierwszej wyprawie antarktycznej (w wyprawie belgijskiej de Gerlache’a z r. 1898—99) brało udział dwóch Polaków : Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski; nie brakło także uczestników polskich w wyprawach ark-tycznych.

Zadania dnia dzisiejszego.

Na początku drugiej ćwierci XX wieku wydawać się może, że praca odkrywcza dobiega końca. Rzeczywiście, jeśli chodzi o główne zarysy mórz i lądów, to do odkrycia pozostało niewiele; poza krajami polarnemi trudno się spodziewać jakichś niespodzianek; żaden tajemniczy, nieznany dotąd ląd nie wyłoni się już, jak niegdyś, z poza nieznanego żeglarzom morza. Na dokładnej mapie ziemi wciąż jednak figurują jeszcze, choć coraz mniejsze, białe plamy; terra incognita istnieje do dziś we wnętrzu kontynentów i wielkich wysp pozaeuropejskich. Olbrzymie obszary krajów i mórz podbiegunowych, znaczne części pustyni Libijskiej i Sahary zachodniej w Afryce, południowe części Arabji środkowej i Tybetu w Azji, wnętrze Australji, a przedewszystkiem Brazylji i Nowej Gwinei — czekają jeszcze na odkrywców. Także niewszystkie szczyty górskie zostały dotąd zdobyte, a głębiny

szukaj w tomie piątym!

Świat i życie. — III.

B. Olszewiez.

s k i e g o „Podróżnicy polscy w niewoli⁴⁴ („Przyrodnik⁴⁴ 1918 11—12), poza tern St. Zielińskiego „Mały słownik pionierów polskich kolonjal-nych i morskich⁴⁴ (Warszawa 1933). Popularną o tern pracę napisał M. Smolarski: „Przygody polskich podróżników44 (Lwów—Warszawa 1930).

morskie w3⁷mierzone. A i na znanych już połaciach lądów niejedna jeszcze praca czeka badaczy geografów. Bardzo wielkie tery tor ja wymagają i tu również dokładnego zdjęcia, skartowania, zbadania pod każdym względem; robota ta zajmie jeszcze lata i wcale nie jest pozbawiona trudności i niebezpieczeństw. Poza tern pozostaje również systematyzowanie tego materjału i utrzymanie go wciąż w stanie aktualnym oraz wytwarzanie syntez krajów ziemi, co należy już jednak do geografa.

W tym finale pracy odkrywczej i badawczej polscy podróżnicy i geografowie, w ostatnich dziesiątkach lat coraz bardziej czynni — muszą odegrać twórczą i wybitną rolę.

Literatura polska z dziedziny historji podróży i odkryć jest nader uboga. - Ogólnych prac naukowych z tego zakresu brak. Z popularnych, prócz przestarzałych dziełek F r. Czernego („Zarys rozwoju wiedzy o ziemi na tle historji odkryć geogr.“, Warszawa 1881) i W. L. Anczyca („Księga sławniejszych odkryć geogr. Wyd. IV“, Warszawa 1897), wymienić można prace M. Gawlika („Dzieje odkryć geogr.“, Lwów 1912—13, 2 t.), oraz J. L o-t h a („Zarys dziejów rozwoju horyzontu geogr. na tle historji odkryć⁴⁴, Kraków 1928). — O podróżnictwie polskiem informuje artykuł E. Romera i St. Pawłowskiego w t. II dzieła zbiorowego „Polska w kulturze powszechnej⁴' (Kraków 1918), dalej artykuł S t. Pawłów-

okresie zeszyt

ODPORNOŚĆ. Przez odporność rozumiemy zdolność ustroju przeciwstawiania się wszelkim bodźcom niekorzystnym. Możemy być zatem odporni na działanie trucizn, klimatu, zarazków chorobotwórczych i t. p. W artykule niniejszym zajmować się będziemy jedynie zagadnieniem odporności w stosunku do zarazków chorobotwórczych.

Zarazki chorobotwórcze znajdują się w świecie zewnętrznym; wniknięcie ich do ustroju m o ż e wprawdzie oznaczać chorobę, często jednak znajdują się one w ustroju w stanie utajonym. Nie wywołują one wówczas schorzenia, ale jedynie tak długo, jak długo trwa stan odporności. Wobec rozsiania zarazków chorobotwórczych, wobec niezmiernej łatwości zakażenia się drogą kropelkową, pokarmową i t. p. możemy śmiało twierdzić, że społeczeństwo ludzkie i zwierzęce znajduje się stale w stanie napięcia obronnego. Współżycie pomiędzy zarazkiem chorobotwórczym a człowiekiem, zwierzęciem lub rośliną moglibyśmy upodobnić do wartkiej rzeki, która tak długo nie wylewa, jak długo okolona jest potężnym wałem ochronnym. Każde naruszenie tego wału oznacza w wielu przypadkach śmierć indywidualną, a często i śmierć masową, epidemję. Tym ochronnym wałem jest odporność.

Pojęcie to tylko pozornie jest proste i jednolite. Odporność może się przejawiać jako odporność indywidualna, jako siła jednostki ; odpornością jest też niewrażliwość rasy lub gatunku; odróżniać wreszcie należy odporność społeczną jako najpotężniejszy czynnik zwalczania epidemij, odporność, na którą składają się zarówno czynniki odporności indywidualnej, rasowej czy gatunkowej, jak i warunki społeczne, a nawet bliżej nieznane kosmiczne.

Rozpatrzmy pokolei wszystkie te postacie odporności.

Fizjologiczna odporność indywidualna.

Odporność indywidualna może być wrodzona jednostce jako jej dobro osobnicze. Mówimy wtenczas o odporności fizjologicznej albo naturalnej. Taka odporność fizjologiczna przejawia się naturalnie tam, gdzie istnieje zarzewie epidemji: gdy inni giną, osobnik odporny albo nie choruje wcale, albo wykazuje objawy chorobowe słabe i nieistotne. Często jedynie na podstawie badania bakterjolo ga, który niezależnie od wybuchu choroby zakaźnej jest w stanie stwierdzić fakt zakażenia, dowiadujemy się, że osobnik taki spotkał się z zarazkiem chorobotwórczym i stoczył z nim niedostrzegalną. zwycięską walkę. Prawie dla wszystkich zarazków chorobotwórczych jesteśmy w stanie wykazać podobne różnice w odporności fizjologicznej. Często możemy nawet zgóry określić, czy dany osobnik jest wrażliwy na zarazek chorobotwórczy, a co zatem idzie, jesteśmy w stanie do pewnego stopnia spełnić to, co było marzeniem dawnych astrologów: postawić osobnikowi jego horoskop zakaźny, przewidzieć, czy w naszych warunkach epidemicznych będzie on wogóle na daną chorobę chorować. Takiem zwierciadłem naszej siły odpornościowej jest skóra. Z niej możemy wyczytać przyszłość danego osobnika. Drobnoustroje bowiem walczą często z nami zapomo-cą trucizn, które wydzielają. Jeśli taką truciznę w ilości drobnej, tak małej, że nie może zatruć organizmu, za-strzykniemy do skóry, wywołamy schorzenie lekkie, polegające jedynie na drobnem zapaleniu miejscowem. Zapalenie to jest jednak symbolem ogólnej wrażliwości ustroju: u jednych uwidoczni się, u innych natomiast za-strzyknięty jad nie wywoła nawet najmniejszych śladów. To, co się odbywa tutaj jakgdyby w mikrokosmosie, jest odbiciem zmagania się ustroju z zarazkiem chorobotwórczym. Jeśli skóra wykazuje odczynowość ujemną, dany człowiek posiada wszelkie szanse, że zetknięcie z danemi drobnoustrojami nie będzie dla niego groźne.

Odporność czynna.

Odporność fizjologiczna jest jednak kapryśnym darem natury. Nie wystarczyłaby ona często, by zabezpieczyć nas przed zalewem zarazków chorobotwórczych. Na szczęście jednak zalewy takie niezawsze muszą powodować śmierć lub chorobę. Zarazki, z któremi się ustrój spotyka, wnikają doń czasami w ilości niewystarczającej, aby wywołać schorzenie. Nawet wrażliwy ustrój nie jest pozbawiony zupełnie zdolności walki z zarazkiem, atakującym nas w zbyt małej liczbie lub też zarazkami o złośliwości lub jadowitości słabej. Zarazki takie przytem posiadają zdolność potęgowania naszych sił obronnych, przyuczają nas one niejako do mobilizacji czynników, zapomocą których ustrój walczy z zarazkiem. W ten sposób ustrój zdobywa odporność drogą czynu i walki. Odporność taką nazywamy odpornością czynną. Gdyby nie cudowna zdolność ciągłego potęgowania naszych sił odpornościowych, świat roślin, zwierząt i ludzi wymarłby dawno. Odporność czynna w wielu przypadkach powstaje po przebyciu choroby, w innych już naskutek kontaktu z zarazkiem chorobotwórczym, kontaktu tak przelotnego, że dany osobnik wcale go mógł nie dostrzec. Genjusz człowieka wykorzystał te spostrzeżenia. Zauważono bowiem, że nie choroba, nie cierpienie, lecz jedynie obecność zarazka posiada zdolność wyzwalania w organizmie przedtem niewidocznych sił odpornościowych. Spostrzeżenia te, uczynione przez najwięk-

śródzakaźną

szych genjuszów, jak Jenner i Pasteur, były podstawą świadomej walki z zarazkiem drogą spotęgowania naszych indywidualnych sił obronnych przez uodpornianie zarazkami. Nauczono się zarazki ujarzmiać: można je hodować na zwierzęciu lub na podłożach sztucznych, można osłabiać ich zdolności chorobotwórcze, można je nawet zabić, a jednak zatrzymują one dla nas tak cenną własność wytwarzania odporności czynnej. Dlatego szczepienie ochronne przeciwko ospie, durowi brzusznemu, przeciwko błonicy, gruźlicy i t. p. stały się potężną tamą, chroniącą ludzkość od zalewu przed zarazkami chorobotwórczemu

Odporność bierna.

Mechanizm owej odporności indywidualnej nie jest nam znany we wszystkich szczegółach. W wielu przypadkach opiera się ona na powstaniu ciał, które są zdolne zabić drobnoustroje albo przynajmniej wyrwać im jakgdyby żądło jadowistości przez zobojętnienie ich jadów. Te ciała bakterjobójcze lub przeeiwjadowe krążą we krwi, tworząc potężne rezerwuary obronne. Krew taką możemy bez trudu otrzymać, wydobyć z niej surowicę i przelać ją do ustroju chorego, którego siły własne nie wystarczały na obronę. Odporność taka, otrzymana przez zastrzyk surowicy, nie będzie jednak wyrazem czynnej obrony organizmu: będzie to odporność otrzymana biernie, będzie to wykorzystanie czynu ustroju innego. Odporność taką nazywamy odpornością bierną. Korzystamy z niej rzadko dla celów zapobiegania, wolimy bowiem nauczyć ustrój walczyć czynnie z zarazkiem chorobotwórczym przez uodpornianie zapomocą szczepionek. Głównie tam, gdzie ustrój człowieka lub zwierzęcia znajduje się w okresie porażki, gdy cierpi, gdy wykazał swoją nieudolność odpornościową, a zatem u chorych, zastrzyk surowicy może przechylić szalę zwycięstwa na rzecz cierpiącego.

Odporność śródzakaźna lub symbiotyczna.

Poznaliśmy w ten sposób postacie odporności indywidualnej: odporność fizjologiczną, odporność czynną i odporność bierną. Znamy jednak jeszcze inną postać odporności indywidualnej, która jest niejako dowodem, że „niema tego złego, coby na dobre nie wyszło". W ustroju zakażonym spostrzegamy niejednokrotnie objawy odporności przeciwko wniknięciu zarazków świeżych. Ustrój często jakgdyby godzi się z zarazkiem, który w niego wniknął. Objawy chorobowe naskutek tego pierwotnego zakażenia często bywają nikłe, a mimo to ustrój staje się wówczas Odporny na zakażenia o pełnej zjadliwości — jednak tylko tak długo, jak długo zakażenie trwa. Jeśli — lekkomyślnie poprawiając naturę —usuniemy ognisko zakażenia i wyleczymy chorobę, ustrój taki zyskuje zpowrotem swoją pierwotną wrażliwość w stosunku do danego zarazka. Odporność taką, trwającą tak długo, jak trwa zakażenie, jak długo nie wygasa ognisko chorobowe, nazywamy odpornością albo sym biotyczną. I tutaj umysł człowieka postanowił wykorzystać tę możność współżycia z zarazkiem. Na tem polegają np. szczepienia przeciwgruźlicze. Dajemy dziecku żywy zarazek gruźliczy, ale osłabiony tak umiejętnie, że wywołuje jedynie słabe, po pewnym czasie samouleczalne objawy gruźlicy. Tak długo, jak zarazek ten utrzymuje się w ustroju dziecka (a trwa to przeszło rok), ustrój jest niewrażliwy. Mamy tu zatem jakgdyby do czynienia z wyścigiem pomiędzy zarazkiem osłabionym i zarazkiem

za-

o pełnej zjadliwości. Jeżeli umożliwimy ustrojowi, by zakaził się z początku zarazkiem osłabionym, zabezpieczymy organizm dziecka w okresie jego największej wrażliwości. Na tern polegają np. szczepienia przeciwgruźlicze metodą Calmette’a.

Wytwarzanie ras niewrażliwych.

Wrażliwość osobnicza bywa zatem różna. Jeśli wybucha epidemja, muszą zginąć najsłabsi; jedynie ci mniej wrażliwi, odpornościowo silni, pozostaną przy życiu. Otóż natura wykonywa takie doświadczenia na wielką skalę. W tern starciu pomiędzy światem widzialnym i niewidzialnym muszą zginąć najsłabsi, ci zaś, którzy pozostaną przy życiu, dadzą początek rasom mniej wrażliwym lub niewrażliwym. Skutki takiej selekcji spostrzegamy na każdym kroku. Możemy je wywołać doświadczalnie, wywołując np. epidemje w gatunkach wrażliwych. Hodując zwierzęta, które wytrzymały napór zakażenia, możemy otrzymać rasy o wciąż zmniejszającej się wrażliwości. Badanie epidemiologiczne rozmaitych gatunków zwierząt lub też człowieka w rozmaitych okresach historycznych wskazują wybitnie na podobne zmiany w odporności, które z natury rzeczy wpływają na objawy chorób zakaźnych. Tak np. szczury szare są niewrażliwe lub mniej wrażliwe na zarazek wąglika niż szczury białe. Tłumaczymy to sobie w ten sposób, że szczury dzikie, żywiące się padliną, musiały się każać zarazkiem wąglika, zaś naskutek tych zakażeń powstały osobniki i rasy mniej wrażliwe. Takie różnice odpornościowe są najpewniej wyrazem głębokich przeobrażeń naskutek zetknięcia się organizmów z zarazkiem. Gatunki zwierząt, które w zamierzchłych czasach były pierwszą ofiarą i poniosły grozę pierwszego niebezpieczeństwa, drogą selekcji wytworzyły rasy mniej wrażliwe lub niewrażliwe. Gatunki takie lub rasy grają w gospodarce natury rolę olbrzymią, gdyż w nich może się ukryć zarazek chorobotwórczy. Nosicielami zarazka w naturze, umożliwiającymi jego przetrwanie w świecie zewnętrznym, mimo ciągłej walki z ustrojami wrażliwemi, są te gatunki, które się przyzwyczaiły do zarazka i które się często przeciwko niemu nawet nie bronią. Współżyją one często z danym zarazkiem w zupełnej harmonji.

Tak więc czynnik selekcji pod wpływem zakażenia doprowadza do wytworzenia ras niewrażliwych. Natura jednak często wytwarza poszczególne odmiany drogą zmian skokowych. Tak samo i tutaj liczyć się musimy z tern, że drogą mutacji powstają rasy zwierząt niewrażliwych. Umiejętność hodowcy polega na tem, ażeby wyselekcjonować rasy odporne. Często nie zdajemy sobie sprawy, że od zmagań gatunków widzialnych i niewidzialnych zależy historja świata, a przynajmniej historja kultury. Gdy phytophtora infestas zaatakowała kartofle, groziła nam najzupełniejsza przemiana podstaw naszego odżywiania, któraby była nastąpiła, gdyby się było nie udało wyselekcjonować rasy kartofli odpornych na ten zarazek. Kolonjom holenderskim groziło bankructwo, gdy wybuchła epidemja trzciny cukrowej, dopiero zastosowanie ras odpornych zapobiegło ruinie ekonomicznej tego kraju. Świadome stosowanie wskazań eugenicznych w stosunku do chorób zakaźnych u zwierząt umożliwia nam dopiero rozsądną gospodarkę hodowlaną.

W miarę walki z zarazkiem chorobotwórczym zmieniać się musi i odporność człowieka; rasy dziewicze, które nie spotkały się jeszcze z danym za-

zwierząt i ludzi. Czynniki społeczne grają wszędzie rolę dominującą tam, gdzie społeczeństwu i świat niewidzial-Od czegóż jednak zależy odporność nych wrogów^ znajduje się niejako społeczna? Jakie czynniki wpływają na w chwiejnej równowadzę. Gdy pogor-wybuch epidemji?    Czy epidemja po-    szymy zatem warunki społeczne,    gdy

razkiem, muszą być nań najwrażliwsze, łeczna zależała od sumy jednostek Zjawiska te spostrzegamy rzeczywiście, wrażliwych; moglibyśmy powiedzieć, Gruźlica dla ras dziewiczych jest znacz- że wrażliwość jednostek warunkuje nie groźniejsza niż dla Europejczyków, nam tak samo zapalność społeczną, jak Europejczycy zaś chorują ciężej na zim- łatwopalnośe materjału wkońcu decy-nicę, do której dostosowały się często duje o pożarze. Społeczność jednak za-rasy tubylców. Odsetek śmiertelności na leży od czynników więcej złożonych niż ospę był odmienny w rozmaitych okre- osobnicza wrażliwość poszczególnych sach historycznych.

Odporność społeczna.

wstać musi zawsze, gdy do pewnego damy gorszy pokarm, gdy zwiększymy skupienia wniknie    zarazek    chorobo-    możność kontaktu, gdy zwierzęta    zmę-

mo-

twórczy? Jeszcze doniedawna podkre- czymy, gdy je zatrujemy i t. d., i t. d., ślano, 'że głównem    źródłem    epidemji    we wszystkich tych przypadkach

jest wniknięcie do    danego    skupienia    że się załamać odporność i ciągle    tleli owych zarazków. Epidemje uwa-    zarzewie zakaźne może doprowa-

żano zatem jakby za coś podobnego do dzić do wybuchu epidemji. Istnienie napadu wroga zewnętrznego. Obecnie, zarazka chorobotwórczego, jego spo-przynajmniej w stosunku do wielu soby szerzenia się, jego złośliwość, zarazków, uważamy te epidemje ra- wszystkie te czynniki biologiczne do-czej za rewolucję, zależną od rozprzę- prowadzają wkońcu do istnienia pew-żenia naszych sił obronnych. Szereg nej zwiększonej odporności zbiorowi-czynników składa się na powstanie od- ska, która umożliwia pewne współżycie porności zbiorowej. Jeżeli zakazimy z zarazkiem rozsianym. Na ten stan np. doświadczalnie pewną społeczność odporności lub wrażliwości społecznej zwierzęcą, zauważymy wybuch epide- wpływają czynniki społeczne, ekono-inji, która jednak sama bez zabiegów miczne, polityczne i t. d. i w tej lub in-z naszej strony wygasa. Ów zanik scho- nej formie powodują wybuch lub żarzeń nie oznacza jednak bynajmniej, uik epidemji.

Na naszym przykładzie odporność spo-

L. Hirszfeld.

że pozostałe zwierzęta są bezwzględnie Zjawiska odporności indywidualnej zwycięzcami. Utajone zarazki chorobo- i społecznej decydują w ten sposób twórcze znajdują się bowiem często często o historji ludów. Grypa, gdy wy-w zwierzętach pozostałych przy życiu, buchła w r. 1919 i 1920, zabiła więcej Wystarczy zmienić warunki społeczne ludzi niż wojna światowa. Ospa i dżu-przez wprowadzenie nowych i wrażli- ma pochłonęły więcej ofiar niż wszyst-wych zwierząt, aby wywołać nową fa- km wojny świata. Dlatego też znajo-lę epidemiczną, i to tak potężną, że za- mość istoty odporności indywi-leje ona zwierzęta, które pozostały dualnej, rasowej i społecznej daje nam przy życiu po pierwszej epidemji. Wi- wgląd nietylko w zmagania pomiędzy dzimy zatem czynnik zbyt mało doce- światem widzialnym i niewidzialnym, niany, czynnik wrażliwości *de daje nieraz klucz do zrozumienia lub odporności społecznej, najistotniejszych czynników życia społeczeństw ludzkich.

ODRUCHY WARUNKOWE. Dociekania nad odruchami warunkowemi zwierząt stanowią dziś obszerną i ciekawą dziedzinę wiedzy, o której każdy człowiek wykształcony powinien mieć bodaj ogólne pojęcie. Cały ten tak bardzo płodny kierunek badań powstał przedewszystkiem dzięki pracom znakomitego fizjologa rosyjskiego, I. Pawłowa (ur. 1848) i jego licznych współpracowników.

Odruchy bezwarunkowe.

Prowadząc badania nad czynnościami gruczołów trawiennych psa, zetknął się Pawłów z szeregiem ciekawych faktów. W działalności gruczołów ślinowych zwierzęcia daje się zauważyć dziwna celowość. Gdy się da np. psu kawałek mięsa, ślina nie wydziela się prawie wcale, wydziela się natomiast bardzo obficie, skoro mu się poda kawałek suchego chleba. Mięso jest wilgotne i może być połknięte bezpośrednio, suchy zaś chleb wymaga rozmiękczenia przez zwilżenie. Wlewanie wody do pyska psa nie pociąga za sobą wydzielania śliny, ale po wlaniu słabego kwasu następuje bardzo obfite wydzielanie wodnistej śliny, która rozcieńcza kwas i wymywa jamę ustną. Zjawiska te należą do odruchów (refleksów). Jak wiadomo, w fizjolo-gji odruchem nazywamy reakcję zwierzęcia, w której biorą udział trzy elementy układu nerwowego: nerw czuciowy, ośrodek nerwowy i nerw ruchowy. W danym razie podrażnienie pewnych punktów jamy ustnej (nerwy czuciowe) skierowuje się do mózgu (ośrodek), stamtąd zaś za pośrednictwem specjalnych włókien nerwowych (nerwy ruchowe) uruchamia ślinianki.

Wspomniane odruchy zachodziły jako skutek działania podrażnienia na jamę ustną. Istnienie tych odruchów zależy od samej budowy układu nerwowego, od stałego mechanizmu nerwów, i dlatego odruchy te występują zawsze i niezmiennie. Odruchy tego rodzaju nazwano b e z w a r u nkow e-m i lub wrodzonemi, co oznacza, iż poza wrodzonym zwierzęciu mechanizmem układu nerwowego nie zależą one od żadnych warunków dodatkowych.

Odruchy warunkowe.

Znamy jednak i inny rodzaj odruchów. Wystarczy psu pokazać tylko suchy chleb, a zwierzę na sam jego widok wydziela ślinę. Tym razem też mamy do czynienia z odruchem, ale jego pierwsza faza, odpowiadająca podrażnieniu nerwu czuciowego, zachodzi w oku, nie w jamie ustnej. Ten drugi rodzaj odruchu ma jedną ważną właściwość : koniecznym warunkiem jego istnienia jest poprzednie doświadczenie psa. Jeśli się młodemu szczeniakowi po raz pierwszy w życiu pokaże kawałek chleba, ślinianki jego nie będą reagowały wcale. Ale dość jest raz tylko nakarmić psa chlebem, aby sam widok chleba zaczął pobudzać ślinianki. Ten odruch zachodzi więc niezawsze, jego istnienie uzależnione jest od pewnych warunków. Stąd nazwa odruchu warunkowego, zwanego także odruchem nabytym lub skojarzonym.

Badanie zmysłów zapomocą odruchów warunkowych.

Jak wskazuje doświadczenie, nietyl-ko widok chleba może być źródłem odruchu warunkowego, zajść bowiem może skojarzenie smaku chleba z każdem dowolnem zjawiskiem, towarzyszącem karmieniu, chociażby zjawisko to nie miało nic wspólnego z jedzeniem. Jeśli np. eksperymentator ma na sobie biały fartuch, po kilkakrotnem karmieniu sam widok czegoś białego będzie pobudzał ślinianki. Gdy jednocześnie z karmieniem psa będziemy uderzali określony klawisz fortepianu, po pewnym czasie sam ten ton fortepianu wystarczy do wywołania energicznej reakcji ślinianki; ślinianka pozostanie jednak nieczynna, gdy weźmiemy dźwięk choćby tylko o ¹/₈ tonu niższy lub wyższy. Jak widzimy, metoda ta pozwala na nader subtelne badania nad czynnościami narządów zmysłów zwierzęcia, nazwanych przez Pawłowa analizatorami. Możemy bowiem utworzyć bodziec warunkowy na jakąkolwiek dowolną podnietę, potem zaś stosując tę samą podnietę trochę tylko zmienioną, będziemy wiedzieli, czy pies odróżnia ją od poprzedniej, a tern samem zbadamy ścisłość działania analizatorów psa.

Hamowanie i odhamowywanie odruchów warunkowych.

Zapomocą metody odruchów warunkowych stwierdzono, iż pies rozporządza bardzo subtelnemi środkami rozpoznawania (analizowania) wpływów świata zewnętrznego, które wiąże, kojarzy z sobą w najrozmaitszych kombinacjach. W ten sposób zwierzę uczy się, zdobywa doświadczenie. Jednakże olbrzymia większość utworzonych związków będzie stanowiła związki przypadkowe i bezużyteczne. Skojarzenie smaku chleba z jego wyglądem jest korzystne dla zwierzęcia, które uczy się rozpoznawać swój pokarm nietylko na zasadzie smaku, lecz i na zasadzie wyglądu lub zapachu. Ale skojarzenie smaku chleba np. z turkotem wozu za oknem jest bezużyteczne, bowiem turkot wozu jest zjawiskiem przypadko-wem i wcale nie związanem z obecnością chleba. Istnieje też specjalny mechanizm, który dba o to, aby wciąż korygować utworzone związki, zatrzymywać związki pożyteczne, usuwać zaś obojętne. Jest nim t. zw. mechanizm hamowania odruchów. Jeśli się kilka razy zrzędu pokaże psu chleb, nie dając mu go, to za każdym razem ilość wydzielanej śliny będzie coraz mniejsza, aż ślinianki przestaną reagować zupełnie. Jednak odruch nie zanika, zostaje tylko zahamowany chwilowo i powraca sam przez się po pewnym czasie. Inny przykład hamowania mamy w następującym przypadku. Pies nauczył się wydzielać ślinę na określony ton fortepianu. Uderzając odpowiedni klawisz, dodajemy doń inny bodziec, np. zapalamy czerwoną żarówkę. Natychmiast ślinianki przestają reagować na ton fortepianu. Nowy bodziec wywołuje t. zw. reakcję orjen-tacyjną zwierzęcia: pies zwraca głowę w stronę żarówki, podnosi uszy, napręża mięśnie, a jednocześnie zostaje zahamowany odruch warunkowy na dźwięk fortepianu.

Znamy wreszcie zjawiska o d h a-m o wywani a, które sprowadzają się do tego, iż w pewnych warunkach następuje zahamowanie procesu hamowania, co równa się zniesieniu hamowania i powrotowi pierwotnej reakcji.

Zjawiska hamowania i odhamowy-wania służą do kontroli i korygowania utworzonych odruchów warunkowych. Jeśli odruch okazał się niecelowy i nie pociąga za sobą pożądanych konsek-wencyj (jedzenia), wygasa on stopniowo. Jednak ślady jego zachowują się w tajnikach systemu nerwowego, odruch bowiem powraca odrazu, gdy się okazało, że może on w pewnych warunkach wiązać się z jedzeniem.

Zapoznaliśmy się z dwoma zasadni-czemi procesami w systemie nerwowym psa. 1. Na organizm zwierzęcia działa wciąż olbrzymia liczba różnorodnych bodźców świata zewnętrznego, które pies różnicuje, analizuje, rozkłada na elementy. 2. Elementy te pies kojarzy z sobą w różnych kombinacjach. Mechanizm hamowania i odhamowywania kontroluje powstałe związki, usuwa skojarzenia przypadkowe, zachowuje zaś i utrwala celowe. Celem tym w naszych przykładach było zawsze jedzenie. Zapewne i w przyrodzie jest to cel najpospolitszy, musimy jednak pamiętać, że w ten sam zupełnie sposób moglibyśmy badać każdy inny odruch bezwarunkowy, każdy z nich bowiem może stać się rodzajem ośrodka, dokoła którego grupują się ustawicznie nabywane odruchy warunkowe.

O dalszych składnikach wyższej działalności nerwowej możemy tu dać tylko bardzo ogólnikowe pojęcie. Ważne znaczenie ma t. zw. zjawisko promieniowania. Gdy podczas karmienia psa będziemy drapali pewien punkt jego skóry, zajdzie skojarzenie i pies na drapanie będzie odpowiadał wydzielaniem śliny. Ale początkowo otrzymamy reakcję nieumiejscowioną, czyli że ślina wydziela się nietylko po drapaniu zawsze tego samego punktu skóry, ale i każdego innego. Później jednak reakcja staje się coraz dokładniejsza, aż wreszcie następuje tylko wskutek drapania określonej części powierzchni skóry. Reakcja na drażnienie innych punktów została zahamowana i zaszła koncentracja odruchu. Pomiędzy dwoma podrażnianemi jednocześnie ośrodkami nerwowemi zachodzi walka. Stosujemy np. dwa bodźce : karmimy psa, a jednocześnie podrażniamy jego skórę prądem elektrycznym. Każdy z tych bodźców daje inną reakcję: na prąd pies odpowiada reakcją obronną, na karmienie — wydzielaniem śliny. W tern współzawodnictwie zwykle zwycięża bodziec pokarmowy, Wtedy pomimo iż silny prąd drażni skórę, zwierzę odpowiada nań — oblizywaniem się i wydzielaniem śliny. Zaszło wyraźne przełączenie prądu nerwowego: prąd, normalnie skierowany do mięśni szkieletowych, został skierowany do jamy ustnej, wywołując jej charakterystyczne reakcje. Każda długotrwała podnieta, drażniąca jeden punkt ośrodków nerwowych, wywołuje proces hamowania wewnętrznego, które rozlewa się po całym mózgu. Wynikiem takiego hamowania wewnętrznego jest zasypianie zwierzęcia. Jak wynika z badań Pawłowa, sen niczem innem nie jest, jak właśnie procesem ogólnego hamowania. Długotrwałe drażnienie jednego ośrodka wyczerpuje go, zmniejsza jego wrażliwość i to udziela się stopniowo ośrodkom sąsiednim.

Znaczenie badań nad odruchami warunkowemi.

Streszczone pokrótce badania nad odruchami warunkowemi wniosły do nauki bardzo wiele. Dają one możność ścisłej analizy nader subtelnych przejawów działalności mózgowej, bodaj czy dostępnych dla innych metod. Przyczyniły się w wysokim stopniu do wyświetlenia mechanizmu tak podstawowego zjawiska naszej psychiki, jak kojarzenie. Przecież i człowiek posiada szereg analizatorów i łączy z sobą podrażnienia, działające nań jednocześnie. Dla niemowlęcia cały świat otaczający jest jedną całością, w której w miarę doświadczenia rozróżnia ono pewne części składowe. To rozróżnianie niczem innem nie jest, jak tworzeniem coraz to nowych odruchów warunkowych i hamowaniem tych związków, które okazały się związkami przypadkowemi i niecelowemi. Wszelkie uczenie się czegoś, zapamiętywanie, zapominanie sprowadza się do nabywania lub hamowania odruchów warun-

ci. Dembowski.

kowych, które tak samo obowiązują nasze życie psychiczne, jak obowiązują gruczoły ślinowe psa.

Piśmiennictwo: J. Dembowski: W poszukiwaniu istoty życia, Warszawa, „Ma-thesis polska“ (t. 6)) I. P. Pawłów, Ch. S. Sherrington i E. D. Adrian: Mózg i jego mechanizm, Warszawa, „Ma-thesis polska** (t. 13).

ODŻYWIANIE. Każdy żywy organizm potrzebuje ustawicznego dopływu przeróżnych substancyj, które zowiemy pokarmami. Prócz ciał stałych i ciekłych olbrzymia większość istot musi jeszcze otrzymywać z zewnątrz gaz: tlen; zwyczajowo nie nazywamy go pokarmem, jakkolwiek z ogólnego punktu widzenia zasługuje on na to miano.

Pokarm w organizmie ulega licznym przeróbkom i przekształceniom, aby wreszcie w stanie już dla żywej istoty nieużytecznym zostać z niej wydalonym. Według wszelkiego prawdopodobieństwa początkowe i bardzo ważne jego przemiany odbywają się bez udziału tlenu, który gra rolę dopiero w końcowych reakcjach, utleniając produkty wytworzone już poprzednio. Dzięki takiemu stanowi rzeczy niektóre przynajmniej tkanki w warunkach sztucznie wytworzonych mogą żyć czas jakiś bez tlenu, a nawet istnieją organizmy całkowicie obchodzące się bez tego gazu; są to tak zwane anaeroby, czyli beztlenowce. Przekształcenia chemiczne zachodzące w organizmie obejmujemy nazwą przemiany materji (—> Przemiana materji).

Wszystkie te zjawiska połączone są z uwalnianiem pewnej ilości energji, użytkowanej następnie przez organizm. W mięśniach np. węglowodany (gliko-gena) przekształcają się na kwas mlekowy, a energja wyzwalająca się przytem idzie na pracę mięśni. Zjawiska te zowiemy przemianą energji. Jeszcze nie tak dawno pogląd na tę sprawę był nieeo odmienny; biorąc analogję z maszyn parowych czy też motorów spalinowych, wyobrażano sobie, że w organizmie źródłem energji są również procesy utleniania, czyli spalania. Dziś musimy zapatrywać się inaczej na te sprawy i procesom innej natury przypisywać tę ważną rolę. W wielu przypadkach, a może zawsze, potrzeby energetyczne organizmu decydują o intensywności przemiany materji, a tem samem o potrzebach pokarmowych.

Całokształt wymienionych spraw, t. j. pobieranie pokarmu oraz przemiany zachodzące we wnętrzu organizmu, czyli w tkankach, zowiemy odżywianiem.

Z czego składa się pokarm.

Wyżej już powuedziano, że pokarm dostarcza organizmowi niezbędnej mu energji, ulegając rozpadowi początkowo beztlenowemu, a następnie utlenianiu, że potrzeby energetyczne decydują o ilości potrzebnego pokarmu. Niewszystkie jednak ciała dające się utlenić mogą być wykorzystane przez żywą istotę. Zasadniczo nadają się do tego celu tylko związki należące pod względem chemicznym do grupy białek, węglowodanów i tłuszczów. Średnio jeden gram przerobionego w organizmie białka dostarcza 4,1 kgkalorji energji, tyleż mniej więcej daje jeden gram węglowodanów, tłuszcze zaś są najobfitszem źródłem ciepła, gdyż jeden ich gram odpowiada 9,3 kgkal. Pamiętając te wartości i wiedząc, ile zwuerzę w danych warunkach potrzebuje energji, łatwo obliczyć, ile mu trzeba dać w pokarmie białka czy tłuszczu czy też węglowodanów. Ale rachunek taki musi uwzględnić jeszcze wiele innych czynników poza energją.

Najprostsze obserwacje wykazują, że organizm traci zawsze wraz z wydalinami azot, musi więc go w jakiejś formie otrzymywać. Sole amonowTe, a tem bardziej azotany, nie są przez zwierzęta wy-

była

korzystywane, a tłuszcze i węglowodany azotu nie zawierają; jedynie więc białka mogą tu wchodzić w rachubę. Innemi słowy, pokarm zwierzęcia musi zawierać w sobie pewną ilość białka. Stwierdzenie tego jest rzeczą bardzo ważną, ale nie może ono całkowicie zadowolić badawczego umysłu ludzkiego; zjawia się zaraz pytanie, dlaczego tak jest, dlaczego bez białka nie można się obejść. Odpowiedź nie jest może całkowicie jasna, ale w każdym razie pozwala się zorjentować w zagadnieniu. Przypuszczamy, że pokarm zaspokoić musi nietylko potrzeby energetyczne, że to nie jest tylko paliwo dla maszyny zwierzęcej; organizm potrzebuje budulca. W okresie wzrostu musi tworzyć nowe komórki i tkanki, a istota dojrzała ciągle się niszczy, zużywa i te części zużyte muszą być zastąpione nowemi. Białko właśnie jest ma-terjąłem budowlanym organizmu, mate-rjałem głównym, gdyż ryzykownie byłoby powiedzieć: jedynym. Ponieważ białko dostarcza również potrzebnej organizmowi energji, możnaby więc zapytać, czy nie wystarczyłoby ono jako jedyny składnik pokarmu. Zasadniczo odpowiedź na to pytanie musi być przecząca, a uzasadnienie tego poglądu poznamy później.

Rola i znaczenie tłuszczów i węglowodanów.

Czy zwierzę musi otrzymać w pokarmie jedne i drugie? Czy może się obyć tylko jedną grupą tych ciał? Niestety, na te pytania całkowicie pewnej i jasnej odpowiedzi dać nie możemy, szczególnie jeżeli zechcemy uwzględnić potrzeby całego świata, choćby tylko zwierzęcego. Uwaga badaczy prawie wyłącznie — zresztą skądinąd słusznie skierowana na potrzeby człowieka i zwierząt podobnie się odżywiających, ale i tutaj wiele mamy jeszcze wątpliwości. Doniedawna traktowano tłuszcze i węglowodany tylko jako paliwo: liczono się jedynie z ilością dostarczanej przez nie energji; uważano, że tłuszcze można zastępować węglowodanami i odwrotnie ; uwzględniono tylko stronę energetyczną zjawisk, pamiętając, że jednemu gramowi tłuszczu odpowdada mniej więcej 2—3 g węglowodanów. Stworzono nawet nazwę opisującą taki stan rzeczy, mówiąc, że tłuszcze i węglowodany mogą się zastępować w ilościach i z o d y na-rn i c z n y c li, t. j. energetycznie równowartościowych. Okazało się jednak, że jako źródło pracy mechanicznej ener-gja tłuszczów jest mniej wartościowa od energji węglowodanów, że pracując na koszt niejako węglowodanów, zyskujemy w porównaniu z tłuszczami około 9°/₀. Ale badania ostatnich niemal miesięcy wykazały, że wogóle tłuszcze muszą wchodzić w skład pokarmu, że brak ich wywołuje nienormalne fukcjonowTanie organizmu, w pierwszym rzędzie bezpłodność. Tłuszcze więc prócz dostarczania energji muszą grać jeszcze jakąś inną rolę. Ale jaką? — Tego nie wiemy. Niewszystkie jednak tłuszcze są niezbędne; dotyczy to tylko, jak się zdaje, pewnych kwasów tłuszczowych, tak zwanych nienasyconych. Jednak te fakty są jeszcze zbyt nowe, żebyśmy mogli zdać sobie dokładnie sprawę z ich rozciągłości; w każdym razie już tu widzimy, że samo białko nie może zaspokoić wszelkich wymagań organizmu.

Wszystko to są twierdzenia klasyczne, szkolne, ale czy one są w całej pełni prawdziwe, czy one stosują się do całego choćby tylko zwierzęcego świata? — Na pewno tak nie jest, na pewno znamy tylko drobną ilość faktów, a niezmierzona ich ilość dotychczas jest ukryta przed oczami badacza. Czem się różni trawo-żerca od mięsożercy, dlaczego kot lub pies znakomicie się czują, dostając tylko chude mięso, karaluch na pokarmie czysto białkowym ginie prędzej niż z głodu, a człowiek również nie wytrzy-

Spróbujmy jednak choćby na zasadzie już zdobytych wiadomości zestawić pokarm odpowiedni dla człowieka; jest to zagadnienie wagi pierwszorzędnej nietylko pod względem zdrowot-ale i społeczno-ekonomicznym.

za

1063

Odżywianie.

1064

muje takiej diety? — Wszystkie te pytania czekają jeszcze na odpowiedź, a od niej zależeć będzie nawet racjonalne odżywianie człowieka, które dziś oparte jest tylko na grubej empirji i ulega wahaniom mody.

Jak człowiek powinien się odżywiać.

nym,

Wszak od tego zależy stan fizyczny ludności, a również koszty utrzymania w gospodarstwie prywatnem i koszty utrzymania wojska. Jako punkt wyjścia musimy wziąć tę ilość energji, jakiej potrzebuje człowiek. Liczba ta nie jest stała, zależy bowiem głównie od sposobu życia, od ruchów, ściślej mówiąc, od ilości wykonywanej pracy. Można przyjąć, że mężczyzna dorosły w spoczynku wagi około 70 kg potrzebuje około 2400 kgkal. Podczas pracy jego potrzeby energetyczne dadzą się ująć równaniem 2400 + 0,012 x kgkal, gdzie x oznacza ilość kilogramometrów wykonanej pracy. Ponieważ średnio pracujący robotnik produkuje około 50.000 kgm, więc dla pokrycia wszystkich jego potrzeb energetycznych trzeba mu dostarczyć 3 tysiące kgkal. Dla przykładu przytoczę jeszcze : drwal może wytworzyć około 250.000 kgm pracy, czyli musi otrzymać 5400 kgkal.

Zatrzymajmy się jednak na liczbie średniej, t. j. na 3000 kgkal. Jak ten dowóz energji rozłożyć na poszczególne składniki pokarmu, jeżeli uwzględnimy to, co mówiliśmy poprzednio, i uznamy potrzebne dać i białka, i tłuszcze, i węglowodany. Znowu jest to jedna z tych kwestyj, których nie potrafimy racjonalnie i dokładnie rozwiązać. Jeszcze nie tak dawno panowała moda na białko; posuwano się niemal do twierdzenia, że im więcej białka w pokarmie, tem jest on lepszy, szczególnie dla osób pracujących; dziś jeszcze wśród szerokiej publiczności można się spotkać z poglądem, że „białko daje siłę". Ostatnie trzydziestolecie przyniosło dążenie wprost przeciwne, dążenie do ograniczenia ilości spożywanego białka; nikomu jednak dotychczas nie udało się wykazać, ile naprawdę białka odpowiada potrzebom człowieka. Z czasów owej wiary w dobroczynne znaczenie białka pochodzi recepta na skład ludzkiego pokarmu obliczonego dla średnio pracującego osobnika; według tego przepisu człowiek taki fiowinien otrzymać dziennie 118 g białka, 56 g tłuszczu i 500 g węglowodanów, co daje 3055 kgkal. Obserwacje nad ludźmi układającymi sobie pokarm według swego gustu wykazują jasno, że bardzo często zadowalamy się znacznie mniejszą ilością białka bez żadnej widocznej szkody dla organizmu, mając zupełnie dobre samopoczucie. Znane są przypadki, że nawet 25 g białka na dobę wystarczało do zupełnie normalnego istnienia. To nie jest jednak odpowiedź na interesujące nas pytanie, chodzi bowiem nie o to, bez czego się można obejść, ale co jest pod względem zdrowotnym rzeczą najodpowiedniejszą. Decyzja ostateczna jest dla nas obecnie trudna, a raczej niemożliwa, gdyż nie mamy objektywnego sprawdzianu istotnego stanu zdrowia człowieka, a wiemy z doświadczeń nad zwierzętami, że uchybienia w odżywianiu często odzywają się dopiero w następnych pokoleniach. Z różnych zestawień i obserwacyj wynika, że przeciętnie około 35°/₀ kaloryj staramy się przy wolnym wyborze-pokarmu pokryć przez białko. Jeżeli tę liczbę przyjmiemy za normę, będzie to znaczyć, że dowierzamy „instynktowi", czyli rezygnujemy z racjonalnego, teoretycznego ujęcia kwestji. A jednak w tej chwili musimy się na tern zatrzymać. Opierając się na tern założeniu, możemy obliczyć, że średnio pracujący robotnik przy zapotrzebowaniu 3000 kgkal powinien otrzymać około 110 g białka, pracownikowi zaś umysłowemu przy 2400 kgkal wystarczy około 90 g białka.

Jeżeli białko pokryje 15°/₀ potrzeb energetycznych, to jak podzielić między tłuszcze i węglowodany resztę, t. j. 85°/₀? Odpowiedź na to pytanie jest jeszcze trudniejsza. Wiemy tylko, że potrzebujemy jednego i drugiego. Wiąże się ta sprawa do pewnego stopnia z zagadnieniem, czy lepsza jest dieta jarska, czy zwierzęca. Przy pierwszej otrzymujemy mało tłuszczu, a dużo węglowodanów, przy drugiej stosunki są wprost odwrotne. Trudno jednak w obecnym stanie fi-zjologji zdecydować, który sposób odżywiania jest dla człowieka odpowiedniejszy. Najmniejszy chyba popełnimy błąd, stosując pokarm mieszany. Taki jest obraz naszych potrzeb pokarmowych, gdy uwzględnimy jedynie stosunki energetyczne i takie pojęcia przekazali nam klasycy fizjologji odżywiania. Ogólny stan wiedzy nie pozwolił im jeszcze liczyć się ze stroną jakościową pożywienia, poza uznaniem konieczności białka. Dopiero obecnie żyjącemu pokoleniu sądzone było zrobić dalszy krok naprzód.

Białko.

Dla fizjologów dziewiętnastego wieku białko było jakąś tajemniczą zupełnie substancją, już jednak pierwszy dziesiątek bieżącego stulecia wzbogacił pod tym względem naszą wiedzę; wiemy obecnie, że białko zbudowane jest z grup zwanych kwasami aminowemi (—» Białko), których znamy około 20. Organizm zwierzęcy potrzebuje dowozu białka nie jako całości, ale jako źródła do otrzymywania kwasów aminowych, które mu są niezbędne, a których z małemi wyjątkami nie potrafi wytworzyć z innych związków. Niekażde białko zawiera wszystkie kwasy aminowe. Otóż takie chemicznie niekompletne białko nie może zaspokoić azotowych potrzeb organizmu. Teraz dopiero wyjaśnił się fakt dawno znany, że nie można zastąpić mięsa żelatyną, której brak ważnych kwasów aminowych (mianowicie trypto-fanu i tyrozyny). Z punktu więc widzenia fizjologicznego możemy białka podzielić na pełnowartościowe, zawierające wszystkie potrzebne dla zwierzęcia kwasy aminowe, oraz niepełnowartościowe, pozbawione koniecznych składników. Pojęcie fizjologiczne pełnowartościowości i chemiczne kompletności nie pokrywają się całkowicie, gdyż niektóre kwasy aminowe mogą być z innych wytwarzane, białko więc nie zawierające ich będzie chemicznie niekompletne, ale fizjologicznie pełnowartościowe. Tylko takie białka mogą być jedynem źródłem azotu w pokarmie. Białko niepełnowartościowe nie jest całkowicie bezużyteczne, musi tylko być dopełnione innem, zawiera-jącem właśnie te kwasy, których brak w pierwszem.

Wymieniliśmy dwa skrajne typy białka : takie, które może zaspokoić wszystkie potrzeby zwierzęcia, i takie, które nie może podtrzymać życia. Istnieją jednak białka do pewnego stopnia pośrednie, mniej lub więcej wartościowe. Żeby zrozumieć, o co chodzi, musimy sobie uprzytomnić, że organiźin potrzebuje określonych ilości różnych kwasów aminowych ; jeżeli białko pokarmowe zawierać będzie te kwasy właśnie w takim stosunku, jaki odpowiada potrzebom, to będzie ono najbardziej wartościowe i zwierzę będzie mogło zadowolić się względnie małą jego ilością. Przykład najlepiej wyjaśni, o co chodzi. Sernik zawarty w mleku jest białkiem zasadniczo pełnowartościowem, ale zawiera mało cystyny, t. j. amino-kwasu, w skład którego wchodzi potrzebna dla organizmu siarka, to też zwierzę dla utrzymania życia, a tem bardziej wzrostu, musi dostać kazeiny stosunkowo dużo, gdyż tylko wtedy uzbiera potrzebną ilość cystyny. W rzeczywistości doświadczenie wykazuje, że dla otrzymania jednakowego wzrostu młodych szczurów potrzeba więcej kazeiny niż albuminy zawartej w tem samem mleku. Stwierdzić się udało, że białka roślinne są na-ogół dla zwierząt mniej wartościowe niż białka zwierzęce. Nie trzeba jednak stąd wyprowadzać wniosków zbyt daleko idących ; pokarm naturalny zawiera zwykle różne rodzaje białek, o różnym składzie chemicznym; białka te wzajemnie się dopełniają. W każdym razie przy ra-cjonalnem układaniu pokarmu brać trzeba pilnie pod uwagę wszystkie powyżej przytoczone fakty. Widzimy więc, że pytanie, ile zwierzę potrzebuje białka, stawiane było w sposób zbyt prymitywny; brzmieć ono powinno: ile i jakiego białka musimy otrzymać. Przytem odpowiedz może brzmieć inaczej dla dorosłego, a inaczej dla rosnącego zwierzęcia.

Inne ciała niezbędne do życia.

Białka, . tłuszcze i węglowodany dostarczają organizmowi energji, a poza tem spełniają jakieś bliżej nam nieznane czynności w przemianie materji; prócz nich zwierzę potrzebuje jeszcze ciał energetycznie biernych, ale dla podtrzymania życia niezbędnych. Wodę tracimy ciągle wraz z moczem, z potem, wydzielamy ją z płuc jako parę i t. d. Prawda, pewna ilość tego ciała powstaje przez utlenianie wodoru wchodzącego w skład pokarmów (100 g tłuszczu np. daje w ten sposób około 107 cm³ wody), ale to nie wystarcza dla organizmu; musi on jeszcze dostać wodę gotowaną bądź jako napój, bądź wchodzącą w skład pokarmu, przyczem należy pamiętać, że średnio 50°/₀ pokarmów stanowi woda. Ciekawą jest bardzo rzeczą, że niektóre zwierzęta (np. koń), a także człowiek, piją dużo wody, inne piją bardzo mało lub wcale jej nie piją. Kwestje te nie są jeszcze zbadane, nie mamy nawet dokładnych zestawień, które zwierzęta do jakiej należą kategorji.

Prócz wody zwierzęta potrzebują jeszcze dowozu z zewnątrz różnych soli nieorganicznych. Przedewszystkiem z pierwiastków metalicznych potrzebny jest sód, który pobieramy zwykle w postaci soli kuchennej. Sód szczególnie jest ważny dla trawożerców, gdyż rośliny zawierają mało tego pierwiastka, ale i tutaj między różnemi gatunkami występują różnice, których przyczyny pojąć nie możemy. Owca np. potrzebuje dużo soli, krowa znacznie mniej, a koń jeszcze mniej.

Prócz sodu niezbędny jest wapń, którego bardzo dużo wchodzi w skład szkieletu, ale nietylko na tem polega jego znaczenie, gdyż bez niego wogóle czynności życiowe odbywać się nie mogą. Szczególnie na brak wapnia są wrażliwe zwierzęta rosnące, a więc wytwarzające szkielet. Dalej koniecznie potrzebny jest magnez, potas i żelazo. Z pierwiastków niemetalicznych (anjonów) niezbędne są chlorki, siarczany i fosforany. Te wszystkie ciała musi zwierzę otrzymać w ilościach stosunkowo dużych, mierzących się na gramy lub decygramy. Są jednak składniki nieorganiczne, które są niezbędne, ale tylko w ilościach znikomo małych; w nieco większych są one szkodliwe, wprost trujące. Do nich należy miedź, której zupełny brak powoduje anemję, jod, niezbędny dla funkcjonowania bardzo ważnego gruczołu zwanego tarczycą, cynk i t. p. Ciekawą jest rzeczą, że zwierzę otrzymujące pokarmy pozbawione wszelkich soli ginie prędzej aniżeli pod działaniem głodu.

W życiu praktycznem niema zwykle trudności w zdobywaniu składników mineralnych, gdyż znajdują się one w po-

karmach w ilości dostatecznej; czasami wzrostu, nazywamy odżywianiem się ro-tylko może się okazać brak np. wapnia ślin. lub jodu, ale to tylko w wmrunkach wyjątkowo niepomyślnych.

Ciało rośliny składa się z wody, z suchej masy organicznej i ze składników mineralnych. Woda stanowi większą część wagi świeżej rośliny i zawartość jej może dochodzić do 90°/₀, a nawet i więcej. Resztę, po usunięciu wody, stanowi sucha masa organiczna, składająca się z takich ciał, jak celuloza, cukry, tłuszcze, białka, z których zbudowane są komórki i ich składniki morfologiczne. W masie organicznej, względnie w soku komórkowym, znajduje się wreszcie pewna ilość soli mineralnych, które po spaleniu organicznej masy węglowej pozostają jako popiół. W stosunku do całkowitej świeżej masy rośliny ilość popiołu jest naogół nieznaczna i waha się zwykle około 1—2°/₀.

Odpowiednio do tego chemicznego składu organizmu roślinnego rozróżniamy trzy zasadnicze grupy pokarmów': 1) woda, 2) pokarmy zawierające węgiel, z których roślina buduje swą mate-rję organiczną, 3) sole mineralne.

Woda.

Woda stanowi pierwszy i najniezbędniejszy pokarm rośliny. Obecność wody w podłożu, na którem żyje roślina, jest najbardziej podstawowym warunkiem jej życia. Roślina pobiera wodę korzeniami, przyczem najbardziej czynne są ostatnie, najdelikatniejsze ich rozgałęzienia. Woda przesiąka przez delikatną błonkę, pokrywającą komórki korzeniowe, dostaje się do komórek, a stamtąd do naczyń, któremi rozprowadzana jest po całej łodydze i liściach. Dzięki swoim ODŻYWIANIE ROŚLIN. (Tabl. 131). licznym rozgałęzieniom korzeń dociera Roślina, rosnąc i budując nowe tkanki do każdego punktu gleby i wykorzystu-i organy, musi czerpać z otoczenia matę- je najdokładniej zapasy wody, jakie się rjały potrzebne do wytworzenia wszyst- w niej znajdują. Poza tern rozgałęzienia kich składników swojego ciała. To po- te zwiększają znacznie powierzchnię ko-bieranie z zewnątrz składników, potrzeb- rżenia, a ponieważ woda dostaje się do nych do budowy organizmu. i do jego rośliny dzięki filtracji przez tę po-

Skoro damy zwierzęciu odpowiednią ilość białka, tłuszczu, węglowodanów, wody i soli nieorganicznych, to — zdawałoby się — zrobiliśmy wszystko, co trzeba. Dawno już jednak przekonano się, że zwierzę, otrzymując wszystkie te związki, ale nie w postaci naturalnego pokarmu, tylko jako ciała chemicznie czyste, zaczyna chorować i ginie. Bardzo długo nie wiedziano, jak sobie te zjawiska wytłumaczyć, nim wreszcie się przekonano, że zwierzęta prócz wszystkich wyżej wymienionych składników potrzebują jeszcze pewnych (nieznanych wówczas) ciał, zwanych obecnie witaminami. Uchodziły one tak długo uwagi badaczy, gdyż znajdują się w pokarmach w ilościach minimalnych. Witaminy zrobiły wielką karjerę; mało jest zdobyczy fizjologji, któreby tak bardzo zostały spopularyzowane; dziś niema chyba nawet mało wykształconego człowieka, któryby o witaminach nie słyszał.

W oczach szerokiej publiczności ciała te są otoczone jakimś nimbem tajemniczym; trzeba przyznać, że początkowo to samo działo się z fizjologami; dziś jednak już prawie wszystkie witaminy są wydzielone w stanie czystym, znamy nawet budowę wielu z nich, mechanizm jednak ich działania nie jest zrozumiały.

Opisane są tylko dobrze różne schorzenia, które są wywoływane przez ich brak. (Por. art. Witaminy).

J. Sosnowski.

1071

Odżywianie roślin.

1072

wierzchnię, więc im większa powierzchnia, tern więcej wody przez nią się prze-filtruje. Ułatwia to zatem pobieranie wody.

Jak wielka może być całkowita powierzchnia korzenia dzięki jego rozgałęzieniom, wskazuje następujące obliczenie: jednoroczne, maleńkie roślinki sosny, wyhodowane z nasion, posiadają mały pęczek korzeni, ale tak silnie rozgałęziony, że długość wszystkich rozgałęzień wynosi w sumie 12 m, zaś powierzchnia ich łączna dałaby kwadrat o boku 14,2 cm. Tak wielka powierzchnia korzeni posiada ogromne znaczenie nietylko dla pobierania wody, ale także dla pobierania soli mineralnych z gleby, z której cząsteczkami powierzchnia korzeniowa styka się bardzo ściśle, a nawet częściowo jest zrośnięta.

Materje organiczne.

Materje organiczne, które stanowią główną część suchej masy rośliny i których podstawowym składnikiem (około 50°/o) jest węgiel, wytwarzane są nie z pokarmów pobieranych z gleby, ale z gazu, dwutlenku węgla, znajdującego się w powietrzu (-»Przyswajanie) i z wody. Tak przynajmniej jest u roślin zielonych, których pokarm węglowy, jako gaz C0₂, pobierany jest przez liście. Rośliny zielone wytwarzają zatem całą swoją masę organiczną z pokarmu, który czerpią z bezmiaru atmosfery i który mają zawsze w stałej ilości do dyspozycji. Ta łatwość i pewność zdobycia podstawowego składnika pokarmowego, węgla, daje roślinom zielonym stanowisko wyjątkowe w świecie istot żywych i do pewnego stopnia uprzywilejowane. Uprzywilejowane — do pewnego tylko stopnia, gdyż inne jeszcze składniki rośliny, jak sole mineralne, a zwłaszcza azot, nie są już dla nich równie łatwo i zawsze dostępne, jak węgiel.

Azot również wchodzi w skład szeregu substancyj organicznych, a prze-dewszystkiem najważniejszych z nich, białek. Roślina potrzebuje go więc w dosyć znacznych ilościach: zawartość jego w suchej masie roślinnej wynosi od jednego do kilku procent. Otóż powietrze składa się w ⁴/₅ z azotu. Zdawałoby się zatem, że skoro roślina tworzy swoją masę organiczną z węgla, pobieranego w postaci gazowej z powietrza, to i azot, wchodzący w skład substancyj organicznych, pobierać będzie z powietrza. Tymczasem wcale tak nie jest. Azot w powietrzu znajduje się wr stanie wolnym, jako czysty pierwiastek, roślina zaś pobierać go może tylko w postaci związa-nej, w połączeniu z tlenem jako kwas azotowy, lub w połączeniu z wodorem jako amon jak. Azotany i sole amonowe są to zatem właściwe pokarmy azotowe roślin, zaś azot wolny z powietrza nie jest dla nich żadnym pokarmem. Pokarm azotowy pobierać więc może roślina tylko z gleby, gdzie jednak rzadko znajduje się on w większych ilościach, a często jest go nawet brak. Jedna jest tylko grupa roślin, a mianowicie rośliny motylkowe, które mogą korzystać z azotu powietrza, wprawdzie też nie bezpośrednio, ale dzięki współżyciu z pewnemi bakterjami, mającemi wyjątkową i bezcenną zdolność wiązania wolnego azotu z powietrza na związki azotowe. Bakterje te żyją na korzeniach roślin motylkowych, jak grochu, łubinu, saradeli, akacji i t. p., wywołując na nich zgrubienia i narośle, zwane brodawkami korzeniowemi. Komórki brodawek korzeniowych pełne są bakteryj, bogate są one również w związki azotowe, wytworzone przez te bakterje z powietrza. Te związki wykorzystuje roślina jako pokarmy azotowe, uniezależniając się w ten sposób od niedostatecznych ich zapasów w glebie. Dzięki temu rośliny motylkowe mogą rozwijać się dobrze nawet na najuboższych w azot glebach.

Mają one zarówno węgiel, jak i azot, w obfitości do rozporządzenia w postaci gazowej z powietrza. Rozwój ich zależy już tylko od dostatecznej ilości wody i pokarmów mineralnych w glebie.

Pokarmy mineralne.

Pokarmy mineralne konieczne są dla wszystkich roślin bez wyjątku i pobierane być mogą wyłącznie z podłoża. Mimo że węgiel stanowi przeważający składnik ciała roślinnego i jest głównym składnikiem najważniejszych dla życia związków organicznych, jak cukrów, białek i t. p., to jednak składniki mineralne, których ilość w roślinie jest naogół nieznaczna, nie są wcale mniej ważnym pokarmem, niż pokarm węglowy. Stwierdzono bowiem, że jeżeli jakiś składnik jest roślinie potrzebny, choćby w najdrobniejszej ilości, to jest on tak samo potrzebny i tak samo ważny dla życia rośliny, jak i ten, którego roślina potrzebuje najwięcej. Brak tej, choćby drobnej, ilości danego składnika pokarmowego odbija się tak samo szkodliwie na roślinie, jak brak dużych ilości innego składnika, który dominuje w ciele rośliny. Nie nie ilustruje dobitniej tej ogólnej zasady fizjologicznej, jak właśnie badanie odżywiania się roślin pokarmami minerałuemi. Wiemy, że przez dodanie stosunkowo małych ilości nawozów mineralnych możemy znacznie podwyższyć plon roślin, jak i naodwrót, że brak jakiegokolwiek składnika mineralnego w glebie może plon zupełnie unicestwić, chociażby ilość wody i wszystkich innych pokarmów była najzupełniej dostateczna.

Jakie pierwiastki mineralne są konieczne dla życia rośliny? Pewne wskazówki daje nam analiza popiołu roślin. Przeważającym składnikiem popiołu jest zwykle, chociaż niezawsze, potas, poza tern zaś sód, wapń, magnez, żelazo, fosfor, siarka, krzem i chlor. W drobnych zaś ilościach znajdujemy w popiele dziesiątki innych pierwiastków, nieraz nawet należących do rzadkich: znajdujemy mangan, cynk, miedź, nikiel, kobalt, złoto, glin, bor, fluor, brom, jod, arsen, selen i t. d. Które jednak z tych pierwiastków są niezbędne, a które przeniknęły do rośliny z gleby jako przypadkowe domieszki, ale potrzebne jej nie są, tego nam analiza popiołów nie mówi. Dowiadujemy się o tern dopiero zapomocą doświadczeń nad odżywianiem roślin w t. zw. kulturach wodnych.

Kultura wodna polega na hodowaniu rośliny, od chwili jej wykiełkowania aż do końca wegetacji, w samej tylko wodzie, do której dodajemy składniki .mineralne w postaci soli rozpuszczalnych, które mają służyć jako pokarmy. Jeżeli dodamy je w niedostatecznej ilości, albo jeżeli nie dodamy jakiegoś składnika, który jest niezbędny, to rozwój rośliny będzie słaby, a wreszcie roślina zginie, nie wydawszy nasienia. Jeżeli zaś dodamy wszystkie składniki, których roślina potrzebuje, a nie dodamy przytem żadnego niepotrzebnego, a działającego szkodliwie, roślina rozwijać się będzie normalnie i zdrowo, zakwitnie i wyda owoce i nasiona. W ten sposób uzyskujemy jasne i niewątpliwe kryterjum, które składniki mineralne są niezbędne dla rośliny, a które nie. Kulturę prowadzi się zwykle w szklanym słoju, pojemności 1—3 litrów, który napełnia się wodą z rozpuszezonemi w niej solami pożywnemi, a roślinę, po wykiełkowa-niu z nasienia, umocowuje się zapomocą korka w otworze pokrywy, z korzeniami zanurzonemi w czystym i przezroczystym płynie, gdzie cały ich rozwój jest widoczny.

Zapomocą . kultur wodnych stwierdzono, że z pośród pierwiastków, znajdujących się w popiołach, siedem jest niezbędnych dla życia rośliny, a mianowicie : potas, wapń, magnez, żelazo.

szukaj iv tomie piątym!

fosfor, siarka i chlor. Nie są zaś potrzebne, chociaż znajdują się w popiołach nieraz w dużej ilości, pierwiastki sód i krzem. Do tych siedmiu wymienionych należy dodać jeszcze ósmy pierwiastek, nie występujący w popiołach, mianowicie azot. Jak to już wyżej powiedziano, azot może być pobierany przez rośliny tylko w postaci soli amonowych lub azotanowych (saletry). W popiołach on się nie znajduje, gdyż przy spalaniu rośliny ulatnia się, podobnie jak i węgiel, w postaci gazowej w powietrze. Azot dodajemy najczęściej w postaci azotanu wapnia, w ilości 1 grama na litr wody. Jest to bardzo rozcieńczony roztwór. A jednak wszystkie pozostałe składniki, w liczbie sześciu, dodaje się jeszcze w mniejszej ilości, tak że w sumie nie tworzą one nawet jednego grama. Dodajemy więc ¹/₄ g fosforanu potasu ¹14 g siarczanu magnezu i zaledwie ślad chlorku żelaza. Mimo tak wielkiego rozcieńczenia roztwór ten jest zupełnie wystarczający do odżywienia roślin.

Brak któregokolwiek z tych składników odbija się katastrofalnie na wzroście roślin i prędzej lub później nieuchronnie prowadzi do śmierci rośliny. I tak: brak wapnia w pożywce powoduje natychmiast rozkład i rozpadanie się korzeni, brak potasu powoduje więdnięcie roślin i szybkie zasychanie liści, brak magnezu powoduje powstawanie białych plam na liściach, a później zasychanie. W braku minimalnych ilości soli żelaza roślina nie tworzy zielonego barwnika liści i choruje na błędnicę (chlorozę), a w następstwie zasycha i ginie. Wszystkie te objawy wskazują nietylko na niezbędność poszczególnych składników, ale także na ich rolę w życiu rośliny. Żelazo jest katalizatorem, niezbędnym do syntezy zieleni roślinnej; jest ono również katalizatorem przy procesach oddychania. Magnez wchodzi w skład zielonego barwnika. Potas nadaje tkankom roślinnym zdolność zatrzymywania wody i zachowania jędrności, fosfor wchodzi w skład niezmiernie ważnych związków białkowych, t. zw. nukleoproteidów, a ponadto odgrywa decydującą rolę przy rozszczepieniu substancyj organicznych w oddychaniu śróddrobinowem. Są to wszystko niezmiernie ważne funkcje w życiu roślinnnem, do których wykonania potrzeba wprawdzie drobnych tylko ilości tych składników .pokarmowych, ale potrzeba ich koniecznie i ni-czem zastąpić ich nie można.

W nowszych czasach stwierdzono, że oprócz tych ośmiu składników, wymienionych wyżej, potrzeba roślinie jeszcze kilku innych w ilościach nieporównanie mniejszych. Tak więc stwierdzono dla wielu roślin konieczność dodania boru, w ilościach fantastycznie małych, bo zaledwie jednej części na miljon, a nawet na 10 miljonów części pożywki. Podobnie w minimalnych ilościach potrzeba jest manganu, a prawdopodobnie także cynku, miedzi, niklu i może jeszcze kilku innych. Jest to niezmiernie charakterystyczną cechą procesów życiowych, że biorą w nich udział i wywierają decydujący wpływ na ich przebieg tego rodzaju składniki, działające w ilościach niemal nieuchwytnych. Ciekawe również, że dodanie tych składników w ilościach cokolwiek tylko większych wywołuje najbardziej szkodliwe skutki. Tak np. dodanie boru albo miedzi, albo niklu w ilości zaledwie paru miligramów na litr pożywki powoduje już zatrucie rośliny. Natomiast dodanie ich w ilości 10 lub 100 razy mniejszej, wywołuje doskonały rozwój rośliny i jest niezbędnie potrzebne.

Odżywianie się roślin bezzieleniowych.

Rośliny pozbawione zieleni, jak rośliny pasorzytujące, grzyby, drożdże, bakte-rje, posiadają zasadniczo te same wymagania pokarmowe, t. j. potrzebują tak samo wody, pokarmu węglowego i soli mineralnych, jak rośliny zielone, z jedną tylko wielką różnicą: nie posiadając zieleni, nie są one zdolne pobierać pokarmu węglowego w postaci dwutlenku węgla z powietrza, ale muszą swój pokarm węglowy pobierać, podobnie jak zwierzęta, w postaci gotowych związków organicznych, a więc cukrów, skrobi, białek, tłuszczów i t. p. Nie mają więc one już tego przywileju, co rośliny zielone, że w każdem miejscu i o każdym czasie mają pokarm węglowy w powietrzu do dyspozycji, ale muszą go poszukiwać. Mogą się zatem rozwijać tylko tam, gdzie znajduje się odpowiedni dla nich pokarm organiczny. Tak więc rośliny pasorzytujące, jak kanianka, rosną na innych roślinach zielonych i czerpią z nich pokarm organiczny zapomocą sy-sawek, wrastających w ciało żywiciela. Grzyby rozmaitego rodzaju, a więc grzyby kapeluszowe, pleśnie i t. d. rozwijają się na materjach organicznych, czy będą to szczątki roślinne, w lesie czy też wilgotny chleb, konfitury i t. p. w domu. Podobnie bakterje. Niema prawie substancji organicznej, na której nie mogłyby się rozwijać jakieś bakterje lub grzyby. Odżywianie się substancją organiczną odbywa się zupełnie podobnie, jak odżywianie się solami mineralnemi, t. zn. dana substancja pobierana jest w stanie rozpuszczonym poprzez błonę komórki, a po dostaniu się do wnętrza komórki ulega odpowiedniej przeróbce chemicznej i wchodzi w skład organizmu. Jednym z najlepszych pokarmów organicznych dla większości roślin niezielo-nych jest cukier, który jest doskonale rozpuszczalny i z łatwością zostaje pobrany i przyswojony. Niewszystkie jednak pokarmy organiczne są rozpuszczalne. Takie ciała, jak białka, tłuszcze, celuloza, skrobia, są ciałami stałemi i ażeby mogły zostać pobrane przez grzyt?, czy bakterję, muszą być wpierw rozpuszczone. Dokonywa się to w ten sposób, że organizm wydziela do otoczenia fermenty trawiące, t. zw. enzymy, które działając na nierozpuszczalną substancję pokarmową, rozpuszczają ją, przez co umożliwiają wessanie jej przez błonę komórkową. Dla każdej substancji istnieje odrębny enzym wydzielany przez roślinę, inny dla białek, inny dia skrobi, celulozy, tłuszczów i t. d. Proces rozpuszczania pokarmów organicznych jest więc zupełnie analogiczny do trawienia pokarmów u zwierząt, które również wydzielają do żołądka i jelit enzymy trawiące, jak pepsynę i trypsynę, rozpuszczające pokarmy białkowe. Dopiero bowiem po rozpuszczeniu mogą one zostać zużytkowane. Jak zatem widzimy, odżywianie się roślin odbywa się na podstawie tych samych praw, co odżywianie się zwierząt. Analogja ta jest głębsza, niżby się zdawało, gdyż nawet u roślin zielonych organy nie zawierające zieleni, jak korzenie, pączki, młode kieb-ki i t. d., odżywiać się muszą również pokarmami organicznemi, głównie cukrami. Różnica polega tylko na tern, że pokarmy te dostarczone im zostają przez liście tej samej rośliny, które je wytwarzają z przyswojonego dwutlenku węgla.

M. Korczewski.

Literatura:    Wiele uzupełniają

cych wiadomości znaleźć można w dziele E. Godlewskiego: Myśli przewodnie fizjologji roślin. T. I 1923, T. II 1933. Wyd. Kasy im. Mianowskiego w Warszawie.

OGRODNICTWO. (Tab. 132—133). Ogrodnictwo stanowi gałąź produkcji roślinnej, mającej na celu otrzymanie kwiatów, warzyw, oraz krzewów owocowych i ozdobnych.

W dobie dzisiejszej ogrodnictwo, w szerokiem zrozumieniu, wyszło poza „ogrodzenie", w którem znajdował się dawny ogród. Rozrosło się ono w od-

Udomowienie roślin (-»Hodowla ro-

rębny dział produkcji roślinnej, niezależny od rolnictwa, stanowiący źródło ślin), przystosowanie ich do potrzeb utrzymania dla szerokich mas producen- ludzkich, otrzymywanie nowych od-tów, a nieraz poważną pozycję w handlu mian, wkońeu zaś produkowanie roślin

z uwzględnieniem indywidualnych po-Wszystkie znane dziś gatunki roślin trzeb ■— wszystko to wymaga szukania ogrodniczych — a jest ich około 25 ty- oparcia w wielu naukach przyrodni-sięcy — pochodzą z różnych szerokości czych, a przedewszystkiem w dokładnej geograficznych, mają też częstokroć bar- znajomości przejawów życia rośliny, dzo różne wymagania w odniesieniu do Ogrodnictwo jest sztuką, która zespoli-gleby, klimatu i pożywienia. Stąd wy- ła się ściśle z nauką. Sztuka ta pozwo-pływa konieczność otoczenia ich specjał- liła na wymodelowanie żywych organi-ną pieczołowitością i dostarczenia im zmów roślinnych przez człowieka według nieraz w sposób sztuczny tego, czego na- jego potrzeb i wymagań estetycznych.

Ogrodnictwo obejmuje cztery zasad-

zagranicznym danego kraju.

W reszcie, poza ogrodnictwem, stano-

Kwiaciarstwo.

turalne warunki danego kraju dać im nie mogą. Ponadto ogrodnik dzisiejszy nieze działy, mianowicie: kwiaciarstwo, dąży do otrzymania plonów nietylko warzywnictwo, sadownictwo oraz pro-w okresie letnim, lecz i w innych porach dukcję drzew i krzewów owocowych roku, co w⁷ naszych warunkach klima- i ozdobnych. Osobny dział stanowi pro-tycznych jest możliwe jedynie przy za- jektowanie i zakładanie ogrodów⁷ ozdob-stosowaniu odpowiednich urządzeń, ja- nyeh i parków, wymagające, poza do-kiemi są: klosze szklane, inspekty i naj- kładną znajomośćią roślin, dużych uzdol-różniejsze typy szklarń i cieplarń. Po- nień i smaku artystycznego. W tym zwala to na stworzenie sztucznego kii- ostatnim wypadku ogrodnik dostarcza matu, w którym rośliny znajdują nic- materjału roślinnego, lecz projekt roz-tylko ochronę przed mrozem, ale też od- mieszczenia roślin na terenie daje ogrod-powuednio wysoką temperaturę dla nik-architekt. swoich wymagań życiowych. Krótki dzień zimowy, a w związku z tern brak wiącem dziś^ poważną gałąź produkcji światła słonecznego, zastępuje odpowied- roślinnej, które koncentruje się w du-nio silne światło elektryczne, zaś opady żych zakładach ogrodniczych, niemałą atmosferyczne — zraszanie i podlewanie rolę odgrywają ogródki amatorskie, roślin.

Kwiaciarstwa jest tym działem ogrod-

Wszystkie te rośliny, które zatrzymują nasz wzrok sw⁷oim wspaniałym wy-

Wszystkie rośliny ogrodnicze przeszły w ciągu wieków cały szereg przeobrażeń, zanim zostały w nich utrwalone ce- nictwa, który posiada największe zastę-chy poszukiwane przez człowieka. I dzi- py miłośników. W najszerszem znacze-siaj jeszcze ogrodnicy różnych krajów niu tego słowa obejmuje ono uprawę ro-dążą do doskonalenia poszczególnych ślin rocznych, dwuletnich i trwałych, gatunków roślin przez otrzymywanie których ostatecznym produktem jest nowych odmian, odznaczających się kwiat cięty, doniczkowy, lub też roślina w kwiatach kształtem, wielkością, bar- ozdobna zielna. Uprawra tych roślin od-wą, zaś przy produkcji owocarskiej bywm się bądź w gruncie (kwiaciarstwo i warzywnej przystosowaniem odmian gruntowne), bądź w cieplarniach i szklar-do miejscowych warunków klimatycz- niach (kwiaciarstwa szklarniowa), nych, odpornością na choroby, przydatnością do dłuższego transportu i t. p.

Kwiaciarstwo w porównaniu z innemi działami ogrodniczemi zajmuje stosunkowo niewielkie obszary, jest to bowiem gałąź produkcji ogrodniczej bardzo intensywna i wymagająca największych wkładów pieniężnych.

Rozwój kwiaciarstwa w różnych kra-jąch europejskich poszedł różnemi drogami. Najlepsze warunki przyrodzone dla produkcji roślin kwiatowych posiadają kraje południowo - europejskie. Dzięki temu Riwjera francuska przed

glądem, musi ogrodnik w czasie wzrostu otoczyć największą troskliwością, każda z nich bowiem wymaga ziemi o odmiennym składzie, różnego ustosunkowania składników pokarmowych, inaczej reaguje na nadmiar lub brak wilgoci, temperaturę i światło. Kwiaciarstwo obejmuje uprawę bardzo wielu gatunków roślin, w obrębie każdego z nich są rozmaite rodzaje i odmiany, z których każda wymaga trochę odmiennych zabiegów pielęgnacyjnych.

Rozwój kwiaciarstwa na szeroką skalę, przedewszystkiem zaś działu kwiaciarstwa szklarniowego, datuje się od połowy XIX stulecia. Kwiaciarstwo to korzysta dziś z ostatnich zdobyczy techni-niki w dziedzinie konstrukcji i techniki ogrzewania. Cieplarnie współczesne posiadają ogrzewanie centralne, przy któ-rem jeden niewielki kociołek obsługuje nieraz po kilka kompleksów budynków szklarniowych. Dzięki temu rośliny mogą korzystać z dużego pomieszczenia o równomiernej temperaturze. Ponadto w nowoczesnych cieplarniach stosuje się odpowiednio duże okna, zapewniające roślinom dostateczną ilość światła.

W tych warunkach produkcja kwiatów jest możliwa nieomal we wszystkich szerokościach geograficznych, inne będą jednak koszty tej produkcji w klimacie o długiej i surowej zimie, inne zaś w klimacie o zimie łagodnej i krótkiej.

wojną światową dostarczała swoich kwiatów do najodleglejszych krajów Europy. Obecnie jednak wobec postępu tego działu produkcji ogrodniczej i w innych krajach na rynku kwiaciarskim wytworzyła się znaczna konkurencja. W zakresie produkcji roślin kwiatowych niektóre kraje posunęły tak daleko swoją specjalizację, że trudno jest z niemi konkurować. A więc np. Belgja produkuje przedewszystkiem różne rodzaje palm, azalje i storczyki. Holandja dostarcza wszystkim krajom Europy roślin cebulkowych, przedewszystkiem zaś hiacyntów i tulipanów, Anglja osiągnęła imponujące wyniki w produkcji goździków i groszków pachnących oraz roślin trwałych, stanowiących ozdobę nieomal każdego ogródka amatorskiego.

Polska w dziale produkcji kwiaciarskiej pod względem jakościowym nie ustępuje w wielu wypadkach producentom zagranicznym. Rozwój kwiaciarstwa w Polsce na większą skalę pod względem ilościowym jest hamowany przez cały szereg przyczyn. Składa się na to przedewszystkiem słaba zdolność nabywcza ze strony konsumentów i brak kapitałów" zakładowych. Poza tern producenci nasi nie posunęli się tak dalece w specjalizacji, jak to się dzieje w krajach o wysoko rozwiniętej produkcji kwiaciarskiej. Zakłady francuskie, belgijskie czy angielskie produkują nieraz po dwa, trzy gatunki roślin i zorganizowane są często na wzór zakładów⁷ przemysłowych, mających produkcję masową doprowadzoną do maksymum wydajności.

U nas kierunek ten nie znajduje dotychczas szerszego zastosowania. Produkcja kwiatów szklarnianych stoi u nas najwyżej w województwach poznańskiem i pomorskiem oraz w Warszawie.

Kwiaciarstwo gruntowe nie daje takich korzyści materjalnych, jak szklarniowe, pociąga jednak za sobą znacznie

lat.

mniejsze koszty produkcji. Większość kwiatów gruntowych dla osiągnięcia pełni rozwoju w gruncie wymaga w początkowych stadjach swego życia wyższej temperatury, niż to im mogą zapewnić warunki klimatu umiarkowanego. Dlatego też i w tym wypadku niezbędne jest posiadanie okien inspektowych i szklarni.

Wśród kwiatów gruntowych najliczniej są reprezentowane rośliny jednoroczne, t. j. kończące swój pełny cykl życiowy w ciągu jednego okresu wegetacyjnego, dalej idą dwuletnie, a więc kwitnące najbujniej i kończące swoje istnienie w drugim roku życia (zaliczamy tu np. bratki i niezapominajki), wreszcie wieloletnie, czyli trwałe, które — raz posadzone — tracą w jesieni część nadziemną, zachowując zdolność odradzania się w roku następnym z części podziemnej. Ta ostatnia grupa ma równie licznych przedstawicieli, jak kwiaty jednoroczne, przyczem znajdujemy tu szereg gatunków kwitnących wrczesną wiosną, innych znowu w lecie, lub też w jesieni do nastania mrozów. Rośliny te żyją po kilka i kilkanaście

Warzywnictwo.

Produkcja warzyw w ostatnich czasach zatacza coraz szersze kręgi. Przyczynia się do tego przedewszystkiem zwiększone zapotrzebowanie na te ziemiopłody, powodowane propagandą spożywania pokarmów roślinnych. Warzywa, jak wiadomo, posiadają wszystkie witaminy niezbędne do podtrzymania normalnych czynności życiowych w organizmie ludzkim. Podniesienie produkcji warzyw leży też w interesie producentów, których liczba ciągle wrzrasta. Ostatnio np. dużo gospodarstw włościańskich, mających wpobliżu rynek zbytu, przerzuciło się z produkcji rolnej na warzywną, jako bardziej dochodową.

Rośliny warzywne, ze względu na długość okresu wegetacyjnego, którego etapem końcowym jest wydanie nasion, dzielą się, tak samo jak kwiatowe, na roczne, dwuletnie i trwałe. U warzyw jadalne są wszystkie części, z tą różnicą, że każdy z gatunków daje inny produkt. A więc np.: u buraków, selerów, marchwi, rzodkiewki jadalny jest korzeń; u kalarepy łodyga; u szparagów — młode pędy; u sałaty, kapusty, szpinaku — liście; u kalafjorów’ i karczochów — kwiatostan; u pomidorów, ogórków, grochu — owoce.

W niektórych wypadkach trudno jest przeprowadzić granicę między roślinami warzywnemi i rolnemi. Tak np. ziemniak, który po zjawieniu się w Europie był rośliną typowo ogrodowy, stał się teraz rośliną rolną, wchodzącą w ramy płodozmianu rolnego. Podział na rośliny ogrodowe i rolne nie jest zatem pojęciem stałem, lecz zależy od zwyczajów i intensywności kultury rolnej danego kraju.

Istnieje natomiast podstawowa różnica w systemie i końcowych wynikach gospodarki rolnej i warzywnej w pojęciu ogrodniczem. Cechami wyróżniającemi to ostatnie jest bardzo intensywne nawożenie i wyzyskanie ziemi. Ogrodnik z tej samej powierzchni zbiera w ciągu roku kilka plonów, stosując t. zw. przedplony, międzyplony i poplony, gdy tymczasem rolnik zadowala się jednym plonem głównym. Ogrodnik nie pozwala ziemi wypoczywać, dlatego też musi ją bardzo starannie uprawiać i rok rocznie zasilać nawozami dającemi szybkie wyniki.

Choć wśród warzyw jest mniejsza różnorodność gatunków niż wśród kwdatów, jednak i tu ogrodnik musi indywidualnie je pielęgnować, co wymaga stałej i wytężonej pracy.

Jak z tego wynika, ogrodnik robi znacznie większe nakłady pieniężne i ciężko pracuje, praca jego jednak bywa sowicie wynagradzana przez dochody, które wielokrotnie przewyższają dochody rolnika pomimo to, iż rozporządza on zwykle znacznie mniejszym obszarem niż rolnik.

Z tych względów t. zw. polowej uprawy warzyw, wprowadzonej przez szereg gospodarstw rolnych dla podniesienia ich dochodowości, nie można nazwać produkcją ogrodniczą. Objęła ona dotychczas w Polsce stosunkowo niewielką ilość warzyw, mianowicie kapustnych i korzeniowych (np. buraków), stosując do nich systemy gospodarki rolnej.

W zależności od tego, czy warzywa są produkowane dla bezpośredniego zaspokojenia potrzeb producenta, czy też są przeznaczone na sprzedaż, rozróżniamy warzywnictwo amatorskie i przemysłowe albo handlowe. Amatorską uprawę warzyw może zająć się każdy posiadacz nawet niewielkiego kawałka ziemi, nie będąc zawodowym ogrodnikiem. Warzywnik-za-wodowiec, wybierając miejsce na założenie gospodarstwa, musi wziąć pod uwagę przedewszystkiem warunki ekonomiczne danej okolicy, a więc: możność zbytu, środki komunikacji, łatwość nabycia nawozu końskiego, cenę robocizny, a następnie dostosować kierunek produkcji do wymagań konsumentów. Warunki przyrodnicze, przedewszystkiem zaś typ gleby, stoją w tym wypadku na dalszym planie, gdyż ziemię ogrodnik jakby sam „stwarza" na nowo przez bardzo intensywne nawożenie. We Francji np. warzywnicy po ukończeniu terminu dzierżawy zabierają ze sobą wierzchnią warstwę roli, uważając ją za swą własność. Najbardziej sprzyjające warunki egzystencji przemysłowe gospodarstwa warzywne znajdowały dotychczas — mimo drogiej robocizny — w okolicy dużych miast. Świadczy o tern fakt, że najwięcej gospodarstw tego typu istnieje pod

Paryżem, Londynem, Hamburgiem, Warszawą.

W ostatnich czasach miasta tracą dodatnie strony dla producenta: z powodu motoryzacji przestają być źródłem zaopatrywania się w nawóz koński. To też warzywnik poszukuje miejscowości bardziej oddalonych od miasta, gdzie ma możność gospodarowania na glebach z natury bardziej odpowiadających potrzebom roślin. Odległość przestaje odgrywać rolę decydującą wobee istnienia dobrych dróg i własnego samochodu. Nawóz koński jako źródło ciepła w inspekcie jest częściowo zastępowany przez t. zw. termosyfony, t. j. urządzenie ogrzewające od spodu okna inspektowe zapomocą sieci rur z gorącą wodą. Z powodu słabej motoryzacji Polski zjawisko to nie występuje u nas tak silnie, jak w innych państwach.

Obok wyboru miejsca, drugim warunkiem decydującym o powodzeniu upraw jest woda, której warzywnik musi dostarczać roślinom w sposób sztuczny (-> Meljoracje). Poza zbiornikiem na wodę musi być na całym terenie gospodarstwa przeprowadzona sieć dróg wodnych. Zraszanie i podlewanie na mniejszych terenach odbywa się przy pomocy wężów gumowych, zakończonych rozmai-temi rozpylaczami, zaś na większych są zakładane t. zw. deszczownie.

Produkcja warzyw na wielką skalę odbywa się w gruncie, albo też pod szkłem w inspektach i szklarniach. Warzywnictwo inspektowe i szklarniowe ma na celu przyśpieszenie wzrostu, a więc produkcję t. zw. nowalij, albo też opóźnienie i otrzymanie plonów późną jesionią lub zimą. Posługuje się ono takiemi samemi urządzeniami, jak kwiaciarstwo szklarniowe. Różnice w konstrukcji szklarń warzywnych wynikają z innych wymagań roślin warzywnych.

Dodatnie warunki naturalne odbijają się jeszcze jaskrawiej na produkcji warzywnej niż kwiaciarskiej. Słaby stosunkowo rozwój warzywnictwa w Polsce należy położyć na karb znikomej kon-sumcji warzyw i brakowi zorganizowanego handlu w tej dziedzinie. Ostatnio spożycie warzyw w miastach znacznie się podniosło; nie można tego samego powiedzieć, niestety, o wsi. Zorganizowanie handlu leży w ręku samych producentów, którzy powinni pójść za przykładem Europy zachodniej, gdzie umiejętny zbiór, sortowanie i pakowanie mają tak samo wielkie znaczenie, jak umiejętna produkcja.

Sadownictwo.

Sadownictwo jest to produkcja owm-eów’, które nam dają udomowione i uszlachetnione przez hodowlę drzewa i krzewy owocowe oraz winorośl. Ponieważ drzewa i krzewy owrocowre są roślinami wieloletniemi, uprawianemi przede-wszystkiem pod otwartem niebem, więc przy doborze zarówno gatunków⁷, jak też i odmian, odgrywa dużą rolę klimat.

Strefa umiarkowana z konieczności ma niewielki wybór drzew, które ograniczają się do grupy ziarnkowych (jabłka i gruszki) oraz pestkowych (wriśnie, czereśnie, morele i brzoskwinie).

W Europie południowej spotykamy już cytryny, pomarańcze, figi, granaty. W strefie gorącej występują, obok wie-lu innych, palmy daktylowe i orzechy kokosowe.

W miarę posuwania się na północ nikną morele, dalej brzoskwinie, winorośl, później grusze. Stosunkowm najdalej na północ są wysunięte jabłonie.

W obrębie tego samego gatunku istnieją ponadto odmiany mniej lub bardziej wrażliwe na czynniki atmosferyczne. Z tego względu w produkcji owoear-skiej decydującym momentem będzie dobór odmian, któreby były dostosowane do miejscowych warunków naturalnych. Kraje przodujące dziś w produkcji owo-carskiej, St. Zjedn. A. P., Kanada i Z. S. R. R., zajęły się w pierwszym rzędzie rozwiązaniem tego zagadnienia.

W rozwoju sadownictwa w poszczególnych krajach odegrały niemałą rolę sady amatorskie, prowadzone przez miłośników, a przytem smakoszów. Zbierali oni skrzętnie w swoich ogródkach najrozmaitsze odmiany drzew i krzewów owocowych. Niektóre z nich zaaklimatyzowały się, dając materjał wyjściowy dzisiejszym sadom handlowym. Ogrody amatorskie jeszcze i dziś nie straciły swego znaczenia propagatorów’ nowych wykwintnych odmian owoców. Z tego względu St. Zjedn., gdzie ogród amatorski przeszedł nieomal do historji, starają się o jego wskrzeszenie.

Ze względów zdrowotnych konsumcja owoców, zarówno jak warzyw, wzrosła bardzo w ostatnich czasach i będzie wzrastała w dalszym ciągu. Zadaniem dzisiejszego producenta jest dostarczenie owoców pierwszorzędnej jakości po cenach przystępnych. Musiały więc powstać duże sady handlowe, któreby mogły dostarczyć odpowiednich ilości takich owoców dla wszystkich.

Polska pod względem produkcji owo-carskiej stoi na jednym z ostatnich miejsc. Sadów handlowych w pojęciu amerykańskiem właściwie nie posiadamy, większość zaś naszych owmców pochodzi z sadów włościańskich, które nie mogą ani ilościowo, ani jakościowo zaspokoić zapotrzebowania konsumentów. Z tego względu większość owoców’ sprzedawanych u nas w zimie pochodzi z zagranicy. Dalszy rozwrój sadownictwa polskiego zależy od zmiany stosunku próducentów do tego działu ogrodnictwa i przyjęcia zasad postępowej gospodarki krajów przodujących w tej dziedzinie.

Racjonalnie postawiona produkcja wymaga od chwili posadzenia drzewa i przez cały czas jego istnienia nieustan-

nej, często ciężkiej pracy. Połączone to jest z koniecznością posiadania dużego zapasu wiedzy specjalnej, a także pierwszorzędnych zdolności kupieckich.

dzyplony w sadzie, a więc uprawa bądź-to roślin rolnych, bądź warzyw, bądź też krzewów owocowych, zostały zarzucone, gdyż odbierają glebie składniki pokarmowe, przedewszystkiem zaś wilgoć, co zkolei opóźnia rozwój i owocowanie drzew. W sadzie uprawiane być mogą jedynie rośliny motylkowe, jako t. zw. nawozy zielone, które, są przyorywane po osiągnięciu pełni rozwroju i wzbogacają glebę w azot i próchnicę.

Same drzewa są co roku przycinane, co ma na celu utrzymanie ich w formie i zapewnienie równowagi w owocowaniu. Nadmiar owoców jest z drzew usuwany, t. j. stosowane jest przerzedzanie zawiązków. Usuwa się przedewszystkiem owoce uszkodzone i zepsute. W pielęgnacji drzew odgrywa też pierwszorzędną rolę opryskiwanie cieczami owado-i grzybobójczerni, które prowadzi się nieomal przez cały rok. Opryskiwanie to ma na celu nie wmlkę z istniejąceini już szkodnikami, która jest bardzo trudna i często bezcelowa, lecz zapobieganie ich wystąpieniu.

We Francji i Belgji w dziale sadowniczym ma duże znaczenie produkcja owoców deserowych, która odbywa się pod szkłem, bądź też drogą izolacji owoców od wpływów zewnętrznych przez owijanie poszczególnych egzemplarzy papierem pergaminowym.

Szkółkarstwo.

Rozwój przemysłowej produkcji owo-carskiej zależy od szeregu czynników.

Pierwszym z nich, jak to już było wspomniane, jest dobór gatunków i odmian dostosowanych do warunków klimatycznych. Drugi czynnik o pierwszo-rzędnem znaczeniu to zagadnienie zbytu. Owoce przeznaczone na sprzedaż muszą być odpowiednio zbierane z unikaniem uszkodzeń (niedopuszczalne jest np. otrząsanie owroców), następnie powinny być w obrębie odmian segregowane z uwzględnieniem jakości i wielkości.

Opakowanie musi być dostosowane do gatunku owoców, długości transportu i wymagań klienteli, a przy tern powinno być niedrogie. Dla dłuższego przechowywania owoców powinny być budowane specjalne przechowalnie, w których możnaby było utrzymać odpowiednią temperaturę, stopień wilgotności i oświetlenie.

W gospodarstwach produkujących delikatne owoce, do których zaliczamy przedewyszystkiem grupę pestkowych, muszą istnieć chłodnie, dające możność utrzymania niskiej temperatury.

Warunki transportu muszą zapewnić producentowi możność terminowej i taniej przesyłki.

Szkółkarstwo obejmuje produkcję

W dziedzinie uprawy i pielęgnacji drzew⁷ owmcowyeh stosuje się następujące zasady. Przed posadzeniem drzew drzew i krzewów owocowych i ozdob-cała powierzchnia ziemi przeznaczona nych.

szczana z

na założenie sadu jest bardzo starannie Wszystkie znane dziś odmiany zarów-nawożona i uprawiania. Kopanie głębo- no drzew i krzewów owocowych, jak kich dołów pod każde drzewo i zapra- i ozdobnych, zostały w ciągu wieków wianie ich nawrozem w świetle badań wyhodowane, t. j. otrzymane przez naukowych straciło już swoje podsta- sztuczny dobór osobników odznaczają-wy. W późniejszym czasie po posadzę- cych się cechami poszukiwanemi przez niu powierzchnia roli musi być utrzy- człowieka. Jednego tylko człowiek nic mywana stale w stanie pulchnym i oczy- potrafił osiągnąć, tego mianowicie, by chwastów. Wszelkie t. zw. mię- cechy utrwalone w danym osobniku by-

ły w całej rozciągłości przekazywane następnym pokoleniom, otrzymanym z siewni nasion pochodzących z odmian szlachetnych. Wśród potomstwa znajdą się zawsze osobniki wykazujące cechy swoich dziko rosnących przodków, w ni-czem nie przypominające rośliny uszlachetnionej. Dlatego też wynikła konieczność zabiegu zwianego oczkowaniem lub szczepieniem i rozmnażania rostowego.

Rozmnażanie drzew owocowych w zarysach ogólnych przedstawia się następująco: wysiewa się nasiona pochodzące z drzew dziko rosnących i otrzymuje się w ten sposób dziczki, które mniej więcej po dwóch latach swego istnienia są uszlachetniane. Uszlachetnianie, zwane oczkowaniem, polega na łączeniu oczka, znajdującego się w kącie liściowym drzewa szlachetnego, z pędem dzikim w szyjce korzeniowej. Pęd wyrastający z tego oczka daje początek przyszłemu drzewu owocowemu, z dzika pozostaje jedynie system korzeniowy.

Szczepienie, które przeprowadza się w koronie drzewa, polega na łączeniu całych pędów pochodzących z drzewa szlachetnego z pędami podkładki.

Drzewka uszlachetnione pozostają w szkółce od trzech do czterech lat, przyezem muszą być odpowiednio pielęgnowane. Po tym okresie mogą być wysadzane na miejsca stałe.

Krzewy owocowe są rozmnażane drogą rostowrą. Polega to na oddzieleniu od rośliny macierzystej, jak np. u malin, odrostków korzeniowych, u porzeczek części pędów, które mają zdolność wytwarzania korzeni przybyszowych i dają początek nowym roślinom o cechach rośliny macierzystej.

Produkcja drzew i krzewów ozdobnych odbywa się w sposób podobny do produkcji drzew i krzewów owocowych z niewielkiemi odchyleniami, które wynikają z cyklu rozwojowego danej rośliny.

Produkcja drzew i krzewów owocowych i ozdobnych przedstawia zatem odrębny rodzaj zabiegów, gdzie każda roślina musi być indywidualnie pielęgnowana ; pielęgnacja ta wymaga dużej znajomości rzeczy. Dlatego też wr szkółkar-stwie wyspecjalizowało się szereg gospodarstw ogrodniczych, zajmujących się wyłącznie tym działem produkcji. Każdy kraj przytem produkuje gatunki i odmiany dostosowane do swoich wa runków klimatycznych i glebowych W ostatnich czasach szkółki drzew owocowych posiadają specjalnie sprzyjające warunki rozwojowe dzięki nowo powstającym sadom handlowym.

Ogrodnictwo ozdobne.

Ogrody ozdobne pojawiają się z chwilą osiągnięcia przez dany naród odpowiedniego stopnia kultury i dobrobytu materjalnego. Narówni z innemi dziełami sztuki odzwierciedlają one ducha epoki i zmieniający się z wiekami sposób pojmowania piękna.

Ogrody ozdobne były znane już w świecie starożytnym. Dotychczas zachowały się plany ogrodów egipskich, które stanowiły otoczenie wspaniałych pałaców faraonów i ludzi bogatych. Ogrody te posiadały swój wyraźny i odrębny styl, przekazany przez Arabów i Saracenów czasom obecnym.

Z Egiptu sztuka ogrodnicza przeszła do Mezopotamji. Do naszych czasów przetrwały podania o wiszących ogrodach królowej Babilonu Semiramidy, które spływały łagodnemi tarasami w dolinę Eufratu.

Ogrody starożytnej Grecji są stosunkowo najmniej znane. Jedynemi dokumentami, które świadczą o ich istnieniu, są opisy poetyckie.

Poprzez Grecję ogrody ozdobne docierają do Rzymu, gdzie osiągają szczyt rozkwitu wraz z rozwojem kultury, bogactwa i podbojami wojennemi. Ze wschodu Rzymianie sprowadzają oliwkę, winorośl, migdały, granaty, wiśnie, a z kwiatów⁷: fiołki, krokusy, róże.

Wieki średnie wykazują prawie zupełny zanik ogrodnictwa ozdobnego. Na obrazach z tej epoki widać ogrody o charakterze prawie wyłącznie użytkowym, pozbawione jakiegokolwiek wyrazu i odrębnego stylu.

Inaczej ma się sprawa w tym samym okresie czasu z ogrodami Wschodu: bi-zantyńskiemi i arabskiemi. Bizancjum w czasie wojen krzyżowych posiadało rozległe ogrody publiczne, jakiemi szczycą się obecnie Londyn i Wiedeń.

Sztuka ogrodnicza arabska dochodzi do szczytu rozwoju w Damaszku i Hi-szpanji w czasie podbojów arabskich, czerpiąc wzory ze Wschodu. Stwarza ona cuda artyzmu w połączeniu z architekturą maurytańską. Przykładem mogą służyć ogrody Alh ambry w Granadzie z XIV stulecia, kiedy styl arabski był w pełni rozkwitu.

Odrębny styl stworzyły ogrody włoskie, opierające się w znacznym stopniu na tradycjach rzymskich. Ogrody te, zakładane przy pałacach ludzi bogatych, stanowiły ściśle zespoloną całość z budowlami, które otaczały. Przy ich zakładaniu wykorzystano różnorodność barw i odcieni, rysujących się z nadzwyczajną wyrazistością pod słonecznem i pogod-nem niebem Włoch. Wykorzystano też naturalne perspektywy w miejscowościach górzystych. Ogrody włoskie były przewTażnie prostokątne, zarówno w poszczególnych fragmentach, jak też w całości. Drzewa i krzewy były modelowane przez cięcie, spotykamy więc w nich cięte szpalery i aleje cyprysowe również cięte. Naturze pozostawiono właściwie mało swmbody, poddając ją surowej dyscyplinie sztuki ogrodniczej, która przez odpowiednie traktowanie roślin nadawała im dowolne kształty. Naturalne stoki wykorzystywano na budowę tarasów, stwarzając w ten sposób wspaniałe panoramy. — W ten sposób zostały założone ogrody Kwirynałn, willi Medici, Far-nese i t. p.

Barok przynosi ze sobą szereg nowych pomysłów w ogrodnictwie ozdobnem. W tym okresie cieszą się specjalnem powodzeniem efekty wodne, w postaci grających wodotrysków, wywołujące wrażenia wzrokowe i słuchowe.

Wiek XVII przynosi ze sobą nowy styl w ogrodnictwie ozdobnem, uznany za klasyczny i stworzony przez nadwornego ogrodnika-architekta Ludwika XIV Le Nótre’a. Imponującym jego pomnikiem jest ogród dawnej rezydencji królów francuskich w Wersalu (tom I, tabl. 68). Cechą, wyróżniającą styl klasyczny, nazywany też francuskim, jest duży obszar ogrodu, panująca w nim na każdym kroku symetrja oraz podporządkowanie naturalnych kształtów i form roślinnych formom sztucznym, nadanym przez cięcie.

Koniec wieku XVIII przynosi ze sobą zasadniczy zwrot w dziedzinie ogrodu ozdobnego, stwarzając w parkach t. zw. styl angielski albo pejzażowy, który obecnie niepodzielnie zapanował. W parku tym rośliny odgrywają rolę dominującą, a projektodawca stara się przez odpowiednie ich rozmieszczenie o wydobycie z nich wszystkich możliwych efektów. Aleje w parku pejzażowym nie biegną wzdłuż prostych, sztywnych szpalerów, lecz zbliżają się do ścieżek polnych i leśnych o łagodnych zakrętach. Linje trawników są również łagodnie zakrąglone, odpowiadające przebiegowi alejek i ścieżek parkowych.

Ogród pejzażowy ma na celu wywołanie takich samych efektów, jak naturalny krajobraz, jest to zatem naśladownictwo natury, które wymaga bardzo dokładnej znajomości roślin, ich wymagań życiowych, a przy tern wszystkiem niemałych zdolności malarskich.

Ogrodnictwo a ludność miast współczesnych.

Im szybsze jest tempo życia miejskiego, tern silniej jego mieszkańcy odczuwają nerwowe wyczerpanie i większe zmęczenie po wytężonej pracy umysłowej. Uprawa roślin w ogródku, czy też na niewielkiej działce daje sposobność do bliższego obcowania z naturą i do pracy fizycznej, stanowiącej znakomity odpoczynek po pracy umysłowej. Niewątpliwie nawrót do ogrodnictwa mieszkańców współczesnego miasta i duży rozwój sportów zawdzięczamy ternu samemu odruchowi, który dąży do podtrzymania i ratowania zdrowia, zagrożonego warunkami i pracą życia miejskiego.

Idea miast-ogrodów powstała w An-glji, a genezę jej zawdzięczać należy książce p. t. „Pokojowe przejście do prawdziwej reformy", napisanej w roku 1898 przez Ebenezera Howarda. Myślą przewodnią autora było przeniesienie mieszkań z przeludnionych centrów miast do osiedli podmiejskich, zakładanych na podstawach spółdzielczych.

Już w 1904 roku rozpoczęła się na terenie Anglji akcja zakładania miast-ogrodów. Wyniki jej były nadspodziewane, gdyż po krótkim czasie dało się zauważyć znaczne podniesienie zdrowotności i zmniejszenie śmiertelności wśród mieszkańców tych osiedli.

Rozplanowanie miasta-ogrodu przewiduje istnienie przy każdym domku mieszkalnym, obliczonym na jedną rodzinę, indywidualnego ogródka o powierzchni kilkuset metrów kwadratowych. W ogródku tym właściciel ma możność uprawiania roślin według własnego wyboru. Najczęściej jest to połączenie roślin użytkowych i ozdobnych. Właścicielom ogródków muszą przychodzić z pomocą zawodowi ogrodnicy, głównie w czasie planowania rozmie-szczenią roślin, które decyduje o estetyce i najlepszem wyzyskaniu terenu.

Miasta ogrody rozwiązują zagadnienie ogrodów dla tego odłamu ludności miejskiej, która posiada stałe i dość wysokie zarobki i może sobie pozwolić dzięki temu na przystąpienie do budowy własnej siedziby. Di a ludności niezamożnej przeznaczone są t. zw. ogródki działkowe. Powstanie ogródków działkowych należy zawdzięczać inicjatywie prywatnej, znajdują one jednak duże poparcie ze strony rządów poszczególnych krajów i samorządów miejskich. Poparcie to wyraża się przedewszystkiem w tern, że tereny, na których powstają ogródki działkowe, daje albo państwo, albo też miasto. W niektórych wypadkach bywa to własność jakiejś fabryki lub zakładu przemysłowego.

Tereny te są dzielone na szereg działek, mających kształt prawidłowych prostokątów, na których właściciele uprawiają i pielęgnują rośliny zarówno użytkowe, jak też ozdobne. Wielkość działek jest taka, że umożliwia wyprodukowanie warzyw na okres zimowy dla rodziny złożonej przeciętnie z 4—5 osób. Działko wieże mają też do rozporządzenia albo wspólne zabudowania, służące do przechowywania narzędzi, albo na każdej działce znajduje się domek-altana, dająca schron na wypadek niepogody, a nawet możność przenocowania. Fachowych porad z dziedziny ogrodnictwa udzielają specjalnie w tym celu powołani instruktorzy, utrzymywani przeważnie przez Towarzystwa Ogrodów Działkowych.

W ostatnich czasach zagadnieniu ogrodów działkowych poświęca się bardzo dużo uwagi ze względu na ich dodatni wpływ zdrowotny. W różnych krajach odbywają się zjazdy międzynarodowe, obradujące nad sprawami związanemi z dalszym ich rozwojem i sposobami powiększenia zastępów działkowiczów.

przestarzałe. dowla warzyw, Warszawa Brzozowski:

rzyw pod szkłem, Warszawa F. Kotowski: Ogólne zasady uprawy roślin warzywnych, Warszawa Lityński:    Nawożenie

M.

U nas akcją ogrodów działkowych zajmuje się specjalna organizacja społeczna, przy czynnem poparciu ze strony Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej.

W. Skrzywanowa.

Literatura: Zawodowa literatura polska z dziedziny ogrodnictwa posiada bardzo niewiele dzieł naukowych. Na tern miejscu ograniczamy się do.podania autorów i dzieł najbardziej znanych, podkreślając, że niektóre z tych dzieł są już obecnie nieco J. Brzeziński: Ho-

1929. — S. Inspekt, hodowla wa-1927. —

1931.

warzyw,

Lwów-Warszawa 1929. — E. Nehring: Podręcznik warzywnictwa, Warszawa 1927. Tenże: Warzywnictwo szczegółowe, Warszawa 1930. — J. Brzeziński: Ho

nych chat“, ogrzewanych tym pierwotnym sposobem. Otwarte ognisko, około którego zbiera się rodzina, to całe źródło ciepła, a dym snuje się po całej chacie i wychodzi swobodnie nieszczelnościami dachu. W dawnych dworach szlacheckich zachowały się jeszcze k o-minki, owiane może czarem poezji, ale mocno niepraktyczne w razie silnych mrozów.

Dziś w większości państw cywilizowanych wszystko to należy już do zapomnianej przeszłości, współczesne zaś systemy ogrzewania opierają się już na zupełnie innych urządzeniach.

Dziś rozróżniamy trzy główne typy ogrzewania, a mianowicie: 1) ogrzewanie miejscowe, 2) ogrzewanie centralne, 3) pośrednie stanowisko zajmuje ogrzewanie gazowe i elektryczne.

J. Łebkowski: Za-

dowla drzew i krzewów owocowych, Warszawa 1929. — K. Brzeziński: Polska pomologja, Lwów 1929. — E.' Ja n-k o w s k i: Sad i ogród owocowy, Poznań 1928. Tenże: Sad i ogród. Część II, Poznań 1931. — M. Jankowski: Kwiaciarstwo gruntowe, Warszawa 1928. — S. Makowiecki: Kwiaty ogrodowe, Lwów-Warszawa 1927. — S. Mazurkiewicz: Hodowla kwiatów w mieszkaniu, Warszawa 1929. kładanie ogródków ozdobnych, Warszawa 1931.

0 GRZE W ANIE. (Tab. 134—137). Starożytne ludy południa nie potrzebowały sztucznego ciepła, to też Grecy rozwiązali zagadnienie ogrzewania równie prosto, jak dowcipnie. Gdy dni były chłodniejsze, niewolnik wnosił na pięknie rzeźbionej misie czy stoliku rozżarzone węgle drzewne, które, spalając się bezdymnie, roztaczały przyjemne ciepło. W zimnym klimacie znane było wówczas tylko otwarte ognisko, które zachowało się po dziś dzień w Polsce. Na kresach mamy jeszcze wiele ,,kur-

Ogrzewanie miejscowe.

Źródłem ciepła w ogrzewaniu miej-scowem jest piec znajdujący się w każ-dem pomieszczeniu. Piece bywają kaflowe i żelazne.

Piece kaflowe.

Przez wieki całe budowa pieca kaflowego zależała wyłącznie od rzemieślniczych doświadczeń. Fabrykacja kafli sięga XIV w. Dziś piec ten uległ przeobrażeniom w myśl zasad techniczno-ekonomicznych. Dwa czynniki wpłynęły na tę zmianę. 1. Badania techniki ogrzewniczej w laboratorjach wskazały drogę najlepszego przejścia ciepła z paleniska do pomieszczenia. 2. Stosunki ekonomiczne wymagają, aby budowa pieców dostosowała się do potrzeb i wymagań klientów, a w szczególności, aby małym kosztem paliwa możliwie dużo oddawały one ciepła.

Dawne piece były wysokie, miały wystające gzymsy, które hamowały ruch powietrza, a tern samem oddawa-

Piece żelazne.

Również i piece żelazne udoskonalono znacznie w ostatnich czasach. Na-zewnątrz niema już wystających części i wątpliwej piękności ozdób, powierzchnia jest gładka (Tabl. 134 ryc. c). W wewnętrznej budowie uwzględniono wymagania techniki ogrzewniczej, a więc przedewszystkiem lepsze wyzyskanie ciepła. Piec żelazny nie jest zasobnikiem ciepła, jak kaflowy, którego ściany długo jeszcze po wygaśnięciu ognia oddają ciepło nazewnątrz, może więc mieć ściany cieńsze i wogóle mniejsze wymiary aniżeli piec kaflowy o tej samej wydajności ciepła. Tak zwane amerykańskie piece żelazne służą do ciągłego palenia, t. zn. wystarczy je napełnić paliwem raz lub dwa razy dziennie, aby paliwo samo już dalej spalało się; dozwalają również na regulowanie ciepła, co jest niemożliwe w piecach kaflowych. Ze względu na silne promieniowanie ciepła od ścian żelaznych nie daje piec żelazny tak miłego i łagodnego ciepła, jak kaflowy, i dlatego nie nadaje się do mieszkań, szczególnie do mieszkań, will, budyn-lecz raczej do ogrzewania pomieszczeń ków czynszowych i szkół, ma bowiem czasowo używanych, które trzeba szyb- duże zalety higjeniczne: dostarcza ł a-

nie większej ilości ciepła, ustawiane były na cokołach, które prawie dotykały ściany i przynajmniej jedną, a czasem i dwie powierzchnie pieca wyłączały od grzania. Obecne piece są niskie a szerokie, bez gzymsów, odstają od ściany, stoją na nóżkach, co umożliwia lepsze oddawanie ciepła wdół (Tabl. 134 ryc. a). Aby uniknąć gromadzenia się kurzu, stosuje się tylko skromne i nieznaczne ozdoby, co nie-tylko odpowiada wymaganiom higjeny, lecz także dzisiejszym poglądom estetycznym. Są także piece kaflowe przenośne, które wykonywa się fabrycznie i gotowe na miejscu ustawia (Tabl. 134 ryc. b).

ko rozgrzać (piec kaflowy rozgrzewa się powoli), jak sklepy, sale zebrań i t. p.

Ogrzewanie centralne.

W ogrzewaniu centralnem mamy jedno źródło ciepła, t. j. kocioł, dla całego budynku, skąd rozprowadzamy ciepło rurami do poszczególnych pomieszczeń.

Pierwsze ogrzewania centralne powstają w XVIII wieku, zrazu były to ogrzewania powietrzne; Watt (1720), genjalny wynalazca maszyny parowej, wynalazł także ogrzewanie parowe; pierwsze ogrzewanie w o d-n e zawdzięczamy Francuzowi Bonne-main (1834). Najnowszy etap w rozwoju techniki cieplnej stanowią ogrzewania zdalaczynne, które pochodzą z Ameryki. Potężne centrale zaopatrują w ciepło całe ulice, a nawet dzielnice miast, kanałami zaś ulicznemi biegną rury rozprowadzające to ciepło do poszczególnych budynków. Czem ogrzewanie centralne jest w stosunku do pieca kaflowego, tern są ogrzewania zdalaczynne w stosunku do ogrzewań centralnych. Takie centrale mamy już w wielu miastach europejskich. Mamy je także w Polsce; np. zakład dla umysłowo chorych w Kobierzynie pod Krakowem posiada centralę, zaopatrującą czterdzieści kilka budynków zakładowych w ciepło.

W ogrzewaniach centralnych rozróżniamy :

ogrzewanie wodne, ogrzewanie parowe, ogrzewanie powietrzne, ogrzewanie zespolone (parowo - powietrzne, wodno - powietrzne) i t. p., ogrzewanie zdalaczynne.

Ogrzewanie wodne.

Jest to ogrzewanie nadające się

Ogrzewanie gazowe i elektryczne.

godnego eiepła i doskonale daje psułyby wygląd estetyczny. Ma ono tę się regulować. W kotłowni (Tabl. 136 zaletę, że zwykle jest z niem połączona ryc. a), znajdującej się zwykle w su- wentylacja. Ryc. b i c na tabl. 137 po-terenach budynku, grzeje się wodę do kazuje takie ogrzewanie. Na pierwszej terriperatury 50°—90° C, ogrzana woda, z nich widzimy wentylator, który ssie jako lżejsza, wznosi się rurami do świeże powietrze z zewnątrz; powie-grzejników (Tabl. 136 ryc. b), trze to zostaje podgrzane grzejnikiem umieszczonych w poszczególnych po- parowym lub wodnym, a następnie mieszczeniach. W grzejnikach tych wentylator tłoczy je osobnym przewo-(także radjatorami zwanych) woda dem do hali. Halę tę widać na ryc. c oddaje swe ciepło, wskutek czego sama na tabl. 137 ; w pewnych odstępach ochładza się (do 30°—60° C) i wraca przewód powietrzny ma wyloty, któ-osobnemi przewodami napowrót do ko- remi ciepłe powietrze wychodzi na tła, gdzie znowu się ogrzewa; w ten spo- halę. sób krąży ciągle ta sama woda.

Ogrzewanie parowe.

Para używana do ogrzewania wy twa-    Pośrednie stanowisko pomiędzy

Piece gazowe.

rza się w kotle parowym (Tabl. 136, ogrzewaniem miejscowem i centralnem ryc. c), skąd —podobnie jak w ogrze- zajmują ogrzewania gazowe i elek-waniu wodnem — dostaje się do grzej- tryczne. ników zapomocą przewodów parowych.

Ogrzewanie elektryczne.

Ogrzewanie elektryczne jest najhi-gjeniczniejsze ze wszystkich rodzajów ogrzewań, nie mamy tu bowiem żadne-Ogrzewania tego używamy obecnie go procesu spalania i połączonych w wielkich salach, a więc halach fa- z niem niedogodności. W zasadzie brycznych i wystawowych, następnie ogrzewanie elektryczne polega na uży-ze względów estetycznych w kościo- ciu drutów, przez które przepływa łach, teatrach i t. p., gdzie grzejniki prąd elektryczny, rozżarzając je. Uru-

W grzejnikach para ta oddaje ciepło, W porównaniu z piecami dla paliwa wskutek czego sama zamienia się na stałego (jak węgiel, drzewo i t. p.) wodę i woda ta (zwana kondensatem) opalanie gazem przedstawia w mia-spływa przewodami zpowrotem do ko- Stach różne korzyści, a mianowicie od-tła, gdzie zamienia się znowu na parę, pada tu transport i przechowywanie i t. d. Ryc. a na tabl. 137 przedstawia paliwa, obsługa jest prosta, czysta kotłownię dużego budynku, mającą i bez kurzu, regulowanie temperatury pięć kotłów do ogrzewania wodnego może być automatyczne. Ujemne stro-i trzy kotły dla ogrzewania parowego, ny ogrzewania gazem to wysokie ko-Ponieważ ogrzewanie parowe ma tę szty gazu, niebezpieczeństwo wybuchu właściwość, że szybko się rozgrzewa, i zatrucia. Ogrzewanie to jest więc od-nadaje się do sal zgromadzeń, teatrów, powiędnie dla pomieszczeń będących kin, kościołów, sal gimnastycznych, re- czasowo tylko w użyciu, jak kościoły, stauracyj, kawiarń, fabryk i t. p. Jest sale zebrań, sklepy i t. p. (Tabl. 135, również nieco tańsze od ogrzewania ryc. b). Nowoczesne kominki mogą być wodnego, nie daje jednak ze względu także opalane gazem (Tabl. 135, ryc. a), na wyższą temperaturę pary tak łagodnego^ ciepła, stoi więc pod względem higjenicznym niżej od wodnego.

Ogrzewanie powietrzne.

chomienie i wyłączenie takiego grzejni- skargi, które słyszy się na ogrzewanie ka jest bardzo proste, wymaga tylko centralne, jakoby ono „wysuszało" po-zwykłego włączenia czy wyłączenia wietrze, są — jak wykazały doświad-prądu zapomocą kontaktu. Sprawność czenia naukowe — zupełnie nieuzasad-takich grzejników jest bardzo duża, nione. System ogrzewania nie wywiera nie zachodzą tu bowiem prawie żadne żadnego wpływu na wilgotność; raczej straty ciepła. Jedyną wadą ogrzewania ma się tu do czynienia z działaniem ku-elektrycznego jest zbyt wysoka cena rzu unoszącego się w pomieszczeniu prądu, która sprawia, że jest ono naj- (kurz na obuwiu, na meblach, na pie-droższe ze wszystkich innych syste- cach i grzejnikach), który przy wyż-mów ogrzewania. Dlatego też nawet szej temperaturze ulega t. zw. suchej w krajach bogatych w siłę wodną, dystylacji i dostając się do błony ślu-a wskutek tego w tani prąd, jak Szwaj- zowej jamy ustnej, wywołując w niej carja, kraje skandynawskie i t. p., jest uczucie „suchości powietrza". A więc ono używane rzadko, i to przeważnie nie naczynia z wodą umieszczane na jako pomocnicze w porach przejścio- grzejnikach mogą tu pomóc, tylko do-wych (na wiosnę i w jesieni). Gdyby bre odkurzanie mieszkania, w przyszłości elektryczność znacznie potaniała, ogrzewanie elektryczne miałoby szanse rozwoju, narazie jest ono jeszcze zbytkiem.

Techniczne warunki ogrzewania.

Rozwój nauk przyrodniczych umożliwił postępy ogrzewania. Badania chemików odsłoniły przed nami zachowanie się paliwa w palenisku, istotę spa-

Higjeniczne warunki ogrzewania.

Nowsze badania higjenistów ustaliły lania i wywiązywania się ciepła. Inży-pewne warunki, którym odpowiadać nierom ogrzewnikom (specjalna gałąź

powinno dobre ogrzewanie:

techniki) zawdzięczamy bliższe zbada-

piół i t. d.

1)    Ogrzewanie nie może zanieczy- nie przewodnictwa, promieniowania szczać powietrza w pomieszczę- i przenoszenia ciepła, wskutek czego niu, np. przez pył paliwa albo gazy, po- możemy regulować ilość ciepła odda-zostałości spalenia, jak sadza, dym, po- nego, zmniejszyć straty ciepła w paleniskach, a przedewszystkiem potrafimy

wolnej żądanej temperatury, byle tyl-

2)    W pomieszczeniu powinna pano- dokładnie obliczyć ilość cie-mać odpowiednia i jedno- pła potrzebną do ogrzania staj na temperatura. Wyso- budynku. Nie może być już teraz kość tej temperatury jest różna, zależ- zimnych pomieszczeń, nie dających się nie od celu budynku. Istnieją pewne ogrzać, każde może być ogrzane do do-normy (np. + 18° C dla mieszkań).

W specjalnych laboratorjach

3) Ponieważ temperatura zewnętrz- ko obliczenie było dokładne, na w ciągu dnia podlega znacznym wahaniom (np. w południe temperatura ogrzewniczych bada się przewyższa niż wieczorem), więc urządzę- puszczalność ciepła materjałów budow-nia ogrzewnicze powinny być takie, aby lanych. Okazało się przytein, że dawne umożliwiły regulowanie tempera- masywne ściany z cegieł, o wielkiej tury wewnętrznej w pomieszczeniach, grubości, a zatem stosunkowo kosztow-

4) Należy dbać również o wentylację ne, można zastąpić — o ile względy i zapewnić właściwą wilgotność powietrza statyczno-budowlane na to pozwala-(30—70% względnej wilgoci). Częste ją — cieńszemi ścianami, jeżeli ściany

te pokryjemy okładziną z materjałów rzeczą stosunkowo nietrudną ciepła te-izolacyjnych, złych przewodników cie- go użyć do ogrzewania całych ulic, pła. Pod względem cieplnym taka kom- a nawet dzielnic miast, i technicy ame-binacja jest nawet, lepsza od zwykłej rykańscy dużo w tym kierunku zdziała-ściany ceglanej. Ma to wielkie znaczę- li. Tem samem otwiera się dla ogrzewanie ekonomiczne, wpływa bowiem na nia pole do gospodarki planowej na wielką skalę, podobnie jak ma się rzecz z produkcją gazu i elektryczności. Nie zapominajmy więc, idąc ulicą wielkiego miasta i patrząc na tysiące dymiących kominów, które tworzą

zmniejszenie kosztów budowy.

Ekonomiczne warunki ogrzewania.

Niestety, zbyt mało wiadomem jest szerszemu ogółowi, jak ważną rolę odgrywają ogrzewania w budżecie pań- owo osławione „miejskie powietrze ,

tak szkodliwe dla płuc, że ogrzewa-

stwa i społeczeństwa. Węgiel bowiem

jest to minerał, który zawiera bardzo mem przyszłości są bezdymne

trale ciepła i czyste powie-

een-

wiele cennych składników; zapomocą    .    .    ...

suchej dystalacji możemy zeń wydobyć ^rze w miastach! W najnowocześniej-różne produkty smołowe, oleje, benzol szych maszynach i turbinach parowych i inne materjały, które są zarówno dla wyzyskuje się najwyżej 20°/o ciepła za-gospodarki narodowej, jak i dla obro- wartego w węglu, podczas gdy połącze-ny państwa nieskończenie ważne; nad- n*e ^ z ogrzewaniem daje 80°/o wyżyto pozostaje nam jako końcowy pro- skania ciepła! Rozumiemy teraz, że dukt koks. Wyrzucamy więc w po- w. Przyszłości z miast zniknąć muszą wietrze miljonowe wartości, spalając niezliczone piece, kominy, z plagą dyna ruszcie węgiel. Zupełnie inaczej ma mu * sadzy, ludność uwolni się od mo-się rzecz, gdy opalamy mieszkanie na- zolnego obsługiwania pieców, a ciepło, koksem. Z tego stanowiska piece podobnie jak gaz, woda i prąd elektryczny, będą rozprowadzone do każdego domu.

sze

kaflowe, żelazne i kominki są wielką rozrzutnością, natomiast do ogrzewań centralnych nadaje się koks lepiej niż każde inne paliwo. Ekonomiczniejsze są    ,    .    ,

one także i z tego względu, że spalając ¹ ęczl?¹. .ie sc epa; ^ umączony

większe ilości paliwa w kotłowni tech- i wietrzenia. Warszawa 1933; zob. także nicznie dobrze urządzonej, wyzyskuje- g Biegeleisen: Zasady obliczania my z niej znacznie więcej ciepła, aniże- strat ciepła budynku. Lwów i910; R. D a-li w dużej ilości pieców, obsługiwa- widowski: Tabele do obliczania rozmia-nych nieumiejętnie i przeważnie nie- rów pieców kaflowych, Kraków 1929; M.

Warszawa

B. Biegeleisen.

Literatura: Najobszerniejszy jest pod-

z nie-

dbale.

Wójcicki: Ogrzewnictwo. 1929'.

Ale na tem nie koniec. Ogrzewania centralne w swym rozwoju, jako t. zw. ogrzewania zdalaczynne, otwierają przed nami ogromne perspektywy eko- organem, dzięki któremu widzimy nomiczne, mogą bowiem użyć takich świat. Zdolność widzenia (zmysł wzro-źródeł ciepła, które dotychczas niewy- ku) zawdzięczamy szczególnej budowie zyskane marnieją. Ciepło ukryte w pa- ośrodków nerwowych i — połączonej rze wylotowej wielkich maszyn paro- z niemi zapomocą nerwów wzrokowych, np. w elektrowniach, uchodzi do- wych — najważniejszej części oka, g a ł-tychczas przeważnie w powietrze. Jest ki ocznej. Gałka oczna tkwi na pod-

OKO. (Tablica II). Oko jest tym

szukaj w tomie piątym!

ściółce z tkanki tłuszczowej w o c z o- miast twardówka w tej części prze-d o 1 e, t. j. jamie kostnej, której ścia- istacza się w błonę cieńszą, zupełnie ny stanowią przedewszystkiem kości: przezroczystą, stanowiącą właśnie ową czołowa, policzkowa i szczęka górna, kopułę nasadzoną na zasadniczy kształt Ta jama kostna jest od tyłu przebita gałki ocznej; ta część twardówki na-otworem, przez który przechodzi nerw żywa się rogówką. Rogówka nie wzrokowy. Do pochwy tego nerwu i do jest z zewnątrz niczem osłonięta, na-ścian oczodołu przyczepionych jest sześć tomiast od jej brzegu osłania widoczną mięśni, których skurcze sprawiają, że część twardówki (potocznie zwaną możemy, nie ruszając głową, spoglądać białkiem oka) oraz wewnętrzną stronę wgórę i wdół, w prawo i w lewo, a tak- powiek cienka błonka, spojówka, że wykonywać obrotowe ruchy oczu. Spojówka, spajając brzeg rogówki Od przodu gałkę oczną chronią dwa i brzeg powiek, tworzy zatem pod po-płaty skórne: powieki; rzęsy i brwi wiekami jakby fałdę, która odgranicza

również grają rolę ochronną.

Budowa gałki ocznej.

wnętrze oczodołu od świata zewnętrznego i chroni przed zanieczyszczeniem. Spojówkę, tak jak i rogówkę stale zwilża Gałka oczna ma kształt nieco spła- wodnista ciecz, wydzielana przez gru-szczonej kuli, na którą niejako na- czół łzo wy, mieszczący się nad zewnętrz-sadzono od przodu płaską kopułę, nym kątem oka; ciecz ta uchodzi przez Ta wypukłość gałki ocznej stanowi kanaliki łzowe w wewnętrznym kącie jej przednią część; ta część przed- oka do jamy nosowej. Obfite łzawienie nia ma inną budowę niż część tylna, występuje przy podrażnieniu spojówki, Większa tylna część gałki ocznej zbu- a także wraz z zakłóceniem rytmu odde-dowana jest z twardej, dość grubej, chowego — szlochaniem — jako płacz sprężystej, napółprzezroczystej błony, towarzyszy silnym przykrym przeży-zwanej twardówką lub b i a ł- ciom np. bólowi, rozpaczy i t. p. Dlacze-k ó w k ą. Od wewnątrz wyścieła tę g₀ właśnie te fakty towarzyszą sobie, błonę^ warstwa czarnego barwnika dotychczas niewiadomo, i mnóstwo splątanych delikatnych na- Wnętrze przedniej części gałki ocznej, czyń krwionośnych, skąd warstwa ta ograniczonej od przodu .przez rogówkę nazywa się naczyniówką. Na we- (t zw komorę przednią), wypełnia wnętrznej stronie naczyniówki rozpo- cieez pPzezroczysta t. zw. p ł y n w o d-

sciera się mna warstwa, t. zw. siat- nigt ścian odgraniczającą komorę k o w k a; jest to cienka siec włókien    dni od j • stanowi t ę c z ó w_

i komorek nerwowych, (między mnemi f ,    . ,    ,,

. i •    ,    , . .,    ;    ¹⁷ -i / k a, t. j. ta częsc naczyniówki, która

wrażliwych na światło t. zw. czopkow .    J    v ^ J ,, . . ’

i słupków), rozchodzących się z pnia «>uz me P^ga do twardówki; stano-

nerwa wzrokowego, który przebija za- W1    Ponową warstewkę, złozoną

równo twardówkę jak i naczyniówkę. z włokienek mięsnych. We środku tę-

Wnętrze tylnej części gałki ocznej czówki znajduje^ się okrągły otwor.

(czyli t. zw. tylną komorę) wypełnia źrenica. Otwór ten zmniejsza się,

całkiem przezroczyste gęste ciało gdy kurczy się obiegający go dokoła

szkliste.

Ścianę przedniej części mięsień pierścieniowy, rozszerza się zaś

gałki ocznej stanowi tylko jedna war- wtedy, gdy kurczą się mięśnie, biegną-

stwa, gdyż ani naczyniówka, ani siat- ce promienisto od owego pierścienia do

kówka tak daleko nie sięgają, nato- ściany gałki ocznej. Zwężenia i rozsze-

rżenia źrenicy zachodzą odruchowo, zależnie przedewszystkiem od tego, czy wpada przez nią do oka więcej czy mniej światła. Zaraz za tęczówką znajduje się dwuwypukłe przezroczyste ciało, soczewka, zawieszona we włóknistej pochewce (obwódka Zinna), przyczepionej do pierścienia mięśni (t. zw. ciało rzęskowe), będącego zgrubieniem naczyniówki na obwodzie tuż przed jej przejściem w tęczówkę. Gdy kurczą się promieniste mięśnie ciałka rzęskowego, rozciągają się brzegi pochewki, zawierającej soczewkę, soczewka zaś ulega wtedy spłaszczeniu; jeżeli zaś kurczą się mięśnie obwodowe ciałka rzęskowego, brzegi pochewki mieszczącej soczewkę zbliżają się do siebie, soczewka zaś, nieuciskana z boków przez ściany pochewki, zyskuje miejsce, żeby móc się uwypuklić mocą własnej sprężystości. Te zmiany wypukłości soczewki nazywają się a ko-rn o d a c j ą.

Uprzytomnijmy sobie tebaz drogę, jaką przebywa promień świetlny w oku. Przy otwartych powiekach promień światła przebija najpierw zwilżoną powierzchnię rogówki; dalej przez płyn wodnisty w przedniej komorze, potem przez źrenicę dostaje się do soczewki, w której załamuje się mniej lub więcej ; po wyjściu z soczewki przechodzi przez ciało szkliste, wreszcie przenika w siatkówce warstwę włókienek nerwowych, następnie warstwę komórek nerwowych pośredniczących, aż wkońcu drażni warstwę komórek wrażliwych na światło, t. j. czopków i słupków, poczem dopiero napotyka warstwę barwnika w naczyniówce, który pochłania światło niemal w całości. Część światła odbija się od różnych napotykanych warstw i stąd powstaje t. zw. własne światło oka, bardzo wyraźne np. u kotów.

Kiedy powstaje widzenie.

Widzenie powstaje tylko wtedy, gdy światło podrażni jeden z dwóch rodzajów komórek nerwowych, których nazwy wskazują na ich kształt, mianowicie czopki lub słupki. Ponieważ te elementy nerwowe znajdują się niewszę-dzie w siatkówce, niecała też siatkówka służy nam do widzenia. Mianowicie miejsce, w którem nerw wzrokowy przebija ściany gałki ocznej i zaczyna się rozgałęziać na włókna, nie ma tych komórek i dlatego miejsce to stanowi t. zw. ślepą plamkę. Istnienie jej łatwo stwierdzić: jeżeli np. z odległości 30 cm wpatrywać się w krzyżyk na papierze, kółko o średnicy 3 cm, odległe o 7 cm nazewnątrz od tego krzyżyka, nie będzie widoczne, gdyż obraz jego padnie właśnie na ślepą plamkę. Natomiast to miejsce na siatkówce, gdzie znajdują się same tylko czopki, t. zw. żółta plamka, jest miejscem najwyraźniejszego widzenia; miejsce to znajduje się wpobliżu punktu, w którem przeci'-na siatkówkę oś optyczna oka, t. j. lin ja łącząca środek źrenicy ze środkiem gałki ocznej. Mówiąc, że światło drażni komórki światłoczułe, przypuszczamy, że fale świetlne wywołują w tych komórkach jakieś bliżej nieznane procesy chemiczne, które dają początek pobudzeniom, przenoszonym przez włókna do ośrodków nerwowych, do centrów podkorowych i do kory mózgu. (-> Człowiek, I, 1122 i 1225 oraz Mózg). Te tajemnicze fizjologiczne procesy w mózgu są warunkiem powstania dalszych procesów odrębnej natury, zjawisk już nie chemiczno-fizycznych, ale psychicznych, mianowicie naszego widzenia.

Jak powstaje obraz przedmiotu.

Ażeby te procesy psychiczne mogły powstać w formie dla nas najpożyteczniejszej, t. j. ażebyśmy mogli widzieć

przedmioty jak najwyraźniej, niezbędne jest, żeby obrazy tych przedmiotów, które powstają na siatkówce, były możliwie ostre. Obrazy takie mogą powstawać, gdyż — jak widać z powyższego opisu — budowa oka stanowi swego rodzaju ciemnię optyczną (-» Fotografia) — camera obscura, — a oko może funkcjonować podobnie do aparatu fotograficznego. Mianowicie źrenica oraz ciała łamiące oka (rogówka, płyn wodnisty, ciało szkliste, a prze-dewszystkiem soczewka), odpowiadają objektywowi aparatu; tęczówka, rozszerzając i zwężając źrenicę i regulując ilość wpadającego światła, odpowiada przesłonie (diafragmie), a siatkówka odpowiada kliszy aparatu, gdyż i na niej tworzą się pomniejszone i odwrócone obrazy przedmiotu widzianego.

Ten t. zw. obraz rzeczywisty przedmiotu powstaje w ten sposób, iż z każdego punktu danego przedmiotu świecącego (światłem własnem lub odbi-tem), wpada do oka wiązka promieni w kształcie stożka, którego podstawą jest źrenica a szczytem — punkt świecący. Po przejściu źrenicy promienie, załamując się w soczewce, zmieniają kierunek i już nie rozbiegają się, ale tworzą wiązkę zbieżną, przecinając się zaś, tworzą szczyt nowego stożka (śród-ocznego). Otóż widzimy wyraźnie jakiś punkt tylko wtedy, jeżeli promienie idące od niego załamują się w oku tak, że przecięcie się ich, szczyt stożka śródocznego, pada akurat na warstwę czopków i słupków, a nie przed ani za nią. Czy tak się właśnie dzieje, zależy od 1) odległości widzianego punktu od oka i 2) od wypukłości soczewki.

Jeżeli patrzymy na przedmioty bardzo odległe, promienie wpadające do oka są mało rozbieżne, natomiast po skupieniu ich przez soczewkę stają się bardzo silnie zbieżne, t. j. tworzą stożek śródoczny krótki; jego szczyt wy

pada przed siatkówką, zaś siatkówkę przecinają promienie już skrzyżowane, tworząc na niej obraz nie punktu, lecz koła (przekrój przez nowy stożek promieni skrzyżowanych). Punkt, który odbija się na siatkówce w postaci koła promieni rozproszonych, widzimy mętnie, nie jako punkt, lecz jako rozlaną plamkę. Ażeby temu zapobiec, przy patrzeniu wdał soczewka odruchowo akomoduje się, stając się bardziej płaską, przez co mniej silnie załamuje promienie, które wtedy tworzą stożek śródoczny mniej zbieżny a więc dłuższy, tak iż szczyt jego pada dokładnie na siatkówkę, dając ostry obraz punktu.

Jeżeli natomiast patrzymy na przedmioty bardzo bliskie, stożek promieni wpadających do oka jest bardzo rozbieżny i soczewka, załamując promienie, wytwarza stożek niezbyt zbieżny i przez to długi; szczyt tego stożka wypada poza siatkówką, stożek zaś przecina się z samą powierzchnią siatkówki, dając jako obraz kształt swego przekroju, t. j. koło rozproszenia. A zatem w inny nieco sposób powstaje ten sam skutek, co i przy patrzeniu na przedmioty zbyt odległe. Ażeby zapobiec temu, przy patrzeniu na przedmioty bliskie soczewka uwypukla się, załamuje zatem promienie silniej, tworząc z nich stożek bardziej zbieżny i krótszy na tyle właśnie, aby jego szczyt wypadał dokładnie na siatkówce.

Krótko- i dalekowzroczność.

Niezawsze jednak soczewka potrafi automatycznie dostosować swą wypukłość do odległości przedmiotów. Jeżeli ktoś ma soczewkę z natury zbyt wypukłą lub zbyt oddaloną od siatkówki (gałkę oczną wydłużoną), to nie widzi wyraźnie przedmiotów odległych a spostrzegać dobrze może tylko na <■ krótką odległość; stąd takich ludzi nazywa się krótkowidzami. Żeby

krótkowidz mógł zobaczyć wyraźnie wadę wzroku (t. zw. astygmatyzm, czyli i punkty dalekie, trzeba, aby do jego niezborność soczewki) może dobrze wi-oka wpadały promienie nie za bardzo dzieć np. linje poziome, ale tak samo zbieżne, promienie bowiem zanadto odległe linje pionowe lub ukośne widzi zbieżne krzyżują się u krótkowidzów jako zamglone, mętne, zbyt blisko za soczewką a przed siatkówką. W tym celu krótkowidze używają okularów z soczewką dwuwklęsłą,

Przeżycia wzrokowe.

Wiedząc już zgrubsza, jak powstaje rozpraszającą, które czynią wiązkę pro- obraz przedmiotu na siatkówce, co sta-mieni mniej zbieżną,- zanim ona jeszcze nowi podstawowy fizjologiczny waru-wejdzie do oka. Natomiast daleko- nek widzenia, zastanówmy się teraz nad widzę widzą wyraźnie tylko przed- najogólniejszemi właściwościami tego mioty odległe, bliskie zaś bardzo nie- co widzimy, t. j. naszych przeżyć wzro-wyraźnie, gdyż bądźto ich soczewka kowych. To wszystko, co w jakiejkol-jest za mało wypukła, bądź oś gałki wiek chwili widzimy, t. j. każdorazo-ocznej za krótka, a zatem na siatków- we nasze pole widzenia nie jest czemś kę padają szczyty tylko tych stożków jednolitem, ale wyróżniamy w niem roz-śródocznych, które powstają z wiązek maite części, odmienne pod względem mało rozbieżnych, t. j. pochodzących od barwy i kształtu. Jak odbywa się spo-przedmiotów dalekich. Jeżeli daleko- strzeganie kształtów, to stanowi zagad-widz chce widzieć wyraźnie także nienie nadzwyczaj trudne, nad którem przedmioty bliskie, musi skorygować łamią sobie głowę najtężsi psychologo-swą wadę w budowie oka w ten spo- wie współcześni i o które toczą się sób, iż przed rogówką umieszcza szklą- obecnie zażarte spory. Więcej wiadomo ną soczewkę dwuwypukłą, t. j. skupia- o barwach, jącą nazbyt — jak dla niego — rozbieżne wiązki, pochodzące od przedmiotów bliskich.

Widzenie barw.

Hyc. 122.

1. Poprawianie krótkowzroczności zapomoci], soczewki dwuwklęsłej. — 2. Poprawianie daleko-wzroczności zapomocą soczewki dwuwypukiej.

Wszystkie znane nam barwy można podzielić zgrubsza na barwy n e u-Na starość u wię¹ zości ludzi soczew- tralne i właściwe. Barwy neu-ka staje się mniej sA rężysta, traci zdol- tralne — to wszelkie możliwe odcienie, ność akomodacji, wskutek czego osoby dające się ułożyć w szereg ciągły od te stają się dalekowidzami i muszą uży- najciemniejszej czerni poprzez średnio wać odpowiednich szkieł. Bywa też nie- jasną szarość aż do najjaśniejszej bieli, kiedy, że zdolność załamywania świa- Barwy właściwe — to wszystkie pozo-tła w oku jest niejednakowa w różnych stałe, potocznie zwane kolorami. Każda płaszczyznach; osoba cierpiąca na taką barwa właściwa posiada trzy właściwości : posiada pewną jakość, jasność i nasycenie. Jakość jest to to, co odróżnia od siebie jednakowo jasne i nasycone barwy np. czerwoną i zieloną, i co jest wspólne najrozmaitszym odcieniom barwy, np. niebieskiej. Te różne odcienie barwy tej samej jakości różnią się między sobą różną jasnością, t. j. podobieństwem do barwy czarnej (odcienie ciemne) lub do barwy białej (odcienie jasne) ; po-

nadto dwa jednakowo jasne odcienie tej samej jakości, np. niebieskiej mogą się różnić tern, że jeden jest niejako czystszy, bardziej niebieski, czyli jak mówimy, jest bardziej nasycony. Najbardziej nasycone są barwy w widmie słouGcznem. Barwy te są ułożone w widmie w ten sposób, iż od jednej jakości do drugiej, np. od zielonej do niebieskiej prowadzi ciągły szereg odcieni przejściowych. Dzięki temu barwy widma stanowią szereg zamknięty; można go przedstawić w postaci koła, w którera przejście od barwy niebieskiej do czerwonej stanowią różne odcienie fioletowe (purpurowe). Uwzględniając powyższe właściwości barw, można skonstruować następujący schemat: przez środek koła, na którego obwodzie leżą barwy widmowe a w środku barwa szara, przechodzi oś barw neutralnych, której jeden koniec stanowi biel a drugi czerń. Łącząc te bieguny z obwodem koła, otrzymujemy bryłę, złożoną z dwóch stożków o wspólnej podstawie. Bryła taka obejmuje wszelkie możliwe odcienie, a każdy odcień można ściśle liczbowo określić, podając jego trzy „wymiary" ; jakość (odległość w stopniach na obwodzie koła od np. idealnej czerwieni), nasycenie (odległość od osi barw neutralnych) i jasność (odległość od bieguna czarnego lub białego). Ten sposób dokładnego określania poszczególnych barw jest bardzo ważny w przemyśle farbiarskim, historji sztuki i t. p.; został on obmyślony zaledwie kilkanaście lat temu przez chemika W. Ostwalda^ (Tabl. II, 4).

Wśród barw widmowych narzucają się jako najbardziej charakterystyczne, zwane zasadniczemi, cztery barwy: czerwona i zielona, żółta i niebieska. Dwie te pary wykazują szereg wspólnych własności. Mieszając czyste fale świetlne barwy czerwonej z zieloną i niebieskiej z żółtą, otrzymujemy jako wypadkową jakiś odcień szarości, barwę neutralną a nie żadną z właściwych. Mówimy, że każda z tych barw dopełnia się wraz ze swą partnerką do barwy neutralnej, że jest jej barwą dopełniającą. Barwy dopełniające wywołują • się nawzajem w zjawiskach kontrastu współczesnego i następczego (—» Malarstwo). Kontrast współczesny występuje, gdy np. na tle czerwonem leży plama szara; nabiera ona odcienia zielonkawego, zwłaszcza gdy całość nakryć przezroczystą bibułką. Ogólnie mówiąc, każde pole barwne nabiera odcienia dopełniającego do barwy tła. Dlatego cienie na śniegu o zachodzie słońca są niebiesko-fiole-towe, gdyż otaczające je powierzchnie „białe" są oświetlone światłem żółto-pomarańczowem.

Kontrast następczy występuje wtedy, gdy przez dłuższą chwilę wpatrujemy się w jakąś plamę barwną, np. w słońce nad horyzontem, a potem spojrzymy na jakiekolwiek tło, choćby własnych powiek; widzimy wtedy plamę tego samego kształtu, ale barwy dopełniającej, więc np. dysk słońca w ciemnym kolorze zielono-niebieskim na jasnem tle.

Trzymanie się parami barw dopełniających występuje także przy zaburzeniach w zdolności widzenia barw. Bardzo rzadko zdarzają się ludzie, cierpiący na t. zw. achromatopsję, którzy zupełnie nie widzą żadnych barw, cały świat zaś widzą tylko na szaro, jak na fotografji. Dość często natomiast wśród mężczyzn zdarzają się t. zw. dyschro-matopowie, potocznie zwani daltonika-mi. Wśród nich niektórzy nie rozróżniają barwy zielonej i czerwonej, inni zaś mylą ze sobą barwy żółte i niebieskie, ponieważ widzą je jednakowo.

Ażeby wyjaśnić te i inne osobliwości w zakresie widzenia barw, obmyślono kilka teoryj, z których najbardziej roz-

tach przyjęło się stosowanie nazwy „okręt" tylko do okrętów wojennych, wszystkie zaś inne noszą dziś nazwę statków.

powszechniona jest teorja Heringa. Ten psycholog niemiecki z drugiej połowy XIX w. przypuszcza, że gdzieś w naszym aparacie wzrokowym, może w siatkówce a może w ośrodkach mózgu, posiadamy trzy różne substancje. Jedna z tych substancyj, t. zw. substancja czarno-biała rozkłada się pod wpływem działania wszelkich fal świetlnych i wtedy widzimy różne jasności neutralne; gdy zaś na tę substancję nie działają żadne fale świetlne, substancja odtwarza się sama, czemu odpowiada przeżycie czerni. Podobnie mają się zachowywać dwie pozostałe substancje: jedna rozkłada się pod wpływem promieni świetlnych czerwonych, a odbudowuje się pod wpływem zielonych; gdy rozkłada się druga z tych substancyj, widzimy barwę żółtą, gdy się odtwarza — niebieską. Jeżeli jednocześnie w dwóch lub trzech substancjach zachodzą procesy bądźto rozkładu, bądźto odbudowy, co może się dziać w różnych kombinacjach, widzimy wtedy najrozmaitsze barwy mieszane.

Teorja ta łatwo tłumaczy opisane powyżej zjawisko, są jednak i takie zjawiska w zakresie widzenia barw, których i ta teoria nie potrafi wyjaśnić. Dlatego prace badawcze nad stworzeniem doskonalszej teorji widzenia barw trwają nadal. (Por. jeszcze art. Wzrok).

B. Zawadzki.

Rzut oka na dzieje statków.

Najstarsze budownictwo okrętowe spotykamy w starożytności u A s y-ryjczyków, Babilończyków i Egipcjan. Narody te, stojące na bardzo wysokim stopniu kultury, nie zaznaczyły się jednak wybitnym udziałem w rozwoju żeglarstwa (—»Marynarka i Odkrycia geograficzne), to też statki ich, przeznaczone do żeglugi rzecznej i przybrzeżnej, miały konstrukcję bardzo prostą. Były to przeważnie statki plecione z gałęzi i obciągnięte skórą lub deskami sosnowemi. Egipcjanie prawdopodobnie już koło r. 2700 posługują się długiem i, płasko-dennemi statkami wiosłowemi (tabl. 138 a i b).

Ważny krok naprzód w budownictwie statków zrobiły dwa żeglarskie narody starożytności: Fenie j a n i e i Grec y.

Literatura: A. Beck: Podręcznik fizjo-logji, Lwów 1924 i Wł. Wit wieki: Psychologia, tom I, wyd. II, Lwów. Z i e-miński:    Zarys okulistyki, Lwów-War

szawa.

Wszystkie starożytne statki były wyłącznie wiosłowe. Aby osiągnąć znaczniejszą szybkość statku, Fenicjanie i Grecy zwiększają ilość wioseł, które rozmieszczają w kilku rzędach jeden nad drugim (najczęściej używane były trzyrzędowce „triery"). Statki Greków to już większe budowle o dwóch i trzech pokładach, zabierające do pięciuset ludzi.

Specjalne okręty wojenne są wyna-

I Fenicjanie, i Grecy zwrócili baczną uwagę na budowę okrętów wojennych. Nie różniły się one jednak w budowie niczem od statków handlowych, bywa-OKRĘT. (Tabl. 138—146). Na wstę- fy tylko wyposażone w materjał wo-pie tego artykułu należy się Czytelni- jenny (tabl. 138 c i 139 a), kowi wyjaśnienie, dotyczące terminów „okręt" i „statek", które spotyka się lazkiem właściwie dopiero Rzymian, w literaturze fachowej. W ostatnich la- Rzymianie obok statków wojen-

nych i handlowych (galery) budowali również statki spacerowe, urządzone z niebywałym przepychem (tabl. 139 b).

ll

ii

mm

tel

Statki w starożytności były wszystkie wiosłowe. Żagiel (z płótna lub ze skóry, a w Egipcie z papirusu) ustawiano tylko dla pomocy wioślarzom w razie pomyślnego wiatru. Sterów nie było, zastępowały je rufowe wiosła. Statki w starożytności były przeważnie bez-pokładowe, dopiero później zjawiają się pokłady na dziobie i rufie, wkońcu pokładem zaczyna się pokrywać cały statek.

Hyc. 123. Karawela Kolumba „Santa Maria".

tern wojennym o zniżonych już burtach jest okręt wojenny Zygmunta III Wazy, „Wilk“ (ryc. 124).

#/

/i

f(

Po upadku Rzymu sztuka żeglarska odradza się w w. VIII na północy, u Normanów. Wikingowie, nor-mańscy rozbójnicy morscy, na swoich zwrotnych i chyżych okrętach żaglowych dotarli nawet do Ameryki Północnej jeszcze na pięćset lat przed Kolumbem (tabl. 139 c). Około X w. zjawia się na południu Europy nowy typ okrętu: galera, statek wiosłowy, mający jednak dwa lub trzy maszty z żaglami. W w. XIII spotykane są już duże galery o długości 40 m. Galery wojenne zaczęto w tym czasie uzbrajać w armaty ustawione na dziobach.

Galery i wogóle statki wiosłowe zaczynają jednak powoli znikać z mórz świata, aż wreszcie zostają całkowicie wyparte przez statki żaglowe.

Ryc. 124. „Wilk" Zygmunta Wazy.

Koniec XVII w. przynosi już okręty

Już pod koniec epoki wiosłowej wydoskonala się stopniowo budowa żaglowca: zaczęto wydłużać maszty, złożone już teraz z kilku części, kadłubom dalekomorskie w całem tego słowa zna-nadawano ostrzejsze kształty, zastoso- czeniu. Są to duże okręty żaglowe o stu wano wysokie nabudówki: kasztele, i stu dwudziestu działach. Kształty ich Wprowadzono wreszcie stały ster. Stat- kadłuba i ożaglowania są już znacznie ki tak urządzone nazywano karawela- zmienione, sztuka manewrowania żalili. Taką karawelą były też żaglowce glami dochodzi do wielkiej doskonało-Kolumba: „Nina“ i „Santa Maria“ ści. W czasie tym zaczęły się tworzyć

(ryc. 123).

różne typy wojenne okrętów większych

Na przełomie w. XVI i XVII spo- i mniejszych, dostosowanych do róż-tykamy już okręty o masztach złożo- nych zadań. Podczas wojen korsarskich nych i kasztelach niższych. Takim okrę- budowano np. okręty lekkie, szybkie i zwinne, przeznaczone do ścigania okrę- tem, że koła łopatkowe, stosowane potów kupieckich. Są one prototypem czątkowo na statkach parowych, były fregat.

bardzo wrażliwe na wszelkie uszkodze-

W roku 1836 Szwed Ericsson wyna-

Budowa statków drewnianych zaczy-

Pierwszym statkiem żelaznym, zbu-U schyłku epoki żaglowców zastoso- dowanym w 1843 r. w Anglji, był stawano po raz pierwszy poprzeczny prze- tek handlowy „Great Britain“ ; był to krój okrętu w kształcie litery Y za- statek śrubowy i — jak na owe czasy — miast używanego dotąd przekroju miał wymiary bardzo wielkie: wypor-w kształcie litery U (tabl. 140, a).

Dalszy rozwój marynarki zaznacza nia. się przedewszystkiem u tych narodów, które prowadzą ożywiony handel za- lazł śrubę okrętową. Wprowadzenie morski (—» Kolon,je) i dążą do umoc- śruby zadecydowało ostatecznie o zwy-nienia swego stanowiska na morzu, cięstwie pary nad żaglami, a więc u Hiszpanów i Holendrów. Hiszpanie i Holendrzy wprowadzają też na napotykać w tym czasie coraz więk-pierwsi nowy typ okrętu żaglowego: sze trudności konstrukcyjne. Zastoso-ciężki, posiadający liczną artylerję wanie przez Francuzów pocisków na-okręt linjowy. Okręty te w miarę roz- ładowanych materjałem wybuchowym, woju stratęgji morskiej zaczęto łączyć siejącym wielkie zniszczenie wśród w zespoły i eskadry. Gdy zespoły te okrętów drewnianych, zwróciło uwagę stały się liczniejsze, powstał trzeci typ konstruktorów na budowę okrętów że-żaglowca wojennego: korweta, lekki, laznych, a następnie na zagadnienie zwinny i szybki, służący do utrzymy- pancerza, wania łączności w eskadrze.

Od wprowadzenia pary do doby współczesnej.

rozwiązali

ność jego wynosiła około 3500 t, długość 88,7 m; czterocylindrowa maszyna parowa rozwijała siłę do 1000 K. M. Statek ten kilkakrotnie doznawał awa-W dniu 11 sierpnia 1807 r. zaczął rji (uszkodzeń), mimo to służył do 1886, pruć wodę pierwszy statek parowy Ro- czyli 43 lata (tabl. 140 c).

berta Fultona

mor-

„Clermont“. Zagadnienie pancerza Działo się to w Ameryce. Statek miał Francuzi, budując w 1859^ r. opance-40 m długości, 5,5 m szerokości i około rzoną fregatę „La Gloire . Anglicy 1 m zanurzenia. Posiadał parową ma- wprędce poszli za ich przykładem, bu-szynę tłokową White’a o sile 20 HP, dując „Warrior**, cały z żelaza i okry-dającą napęd na koła boczne, podobne ty pancerzem o grubości 11,43 cm. do tych, jakie widzimy dziś na stat- „Warrior“ był już dużym okrętem, wykach rzecznych (tabl. 140, b).    pierał bowiem 8900 L Szybkość jego

an-

W pięć lat później zastosowano parę wynosiła już^ 14 węzłów (węzeł jako źródło energji po raz pierwszy ski w określeniu szybkości oznacza w Europie. Wybudowano w Anglji sta- milę morską, t. j. 1852 m). tek osobowy „Comet“.    Pierwszym okrętem śrubowym po-

Jednakże zastosowanie pary nie spot- zbawionym zupełnie żagli był okręt kało się z entuzjazmem we flocie wo- gielski „Devastation“, wybudowany jennej. Wprawdzie wybudowano kilka w r. 1873. Był to pierwszy okręt po-parowych okrętów wojennych, lecz siadający artylerję w obracalnyeh traktowano je właściwie jako doświad- dwóch wieżach po dwa działa w każdej, czalne. Niechęć tę należy tłumaczyć Pojawienie się dział gwintowanych otwiera nowy rozdział w dziedzinie uzyskania większej szybkości zmusza opancerzenia okrętów. Wywiązuje się do wydłużania kadłubów', wprowadze-odtąd stała wałka pomiędzy artylerją nie ciężkiej artylerji wieżowej zmienia i pancerzem; w walce tej przewagę ma charakter sylwetki okrętu wojennego,

dotychczas artylerja.

ciężki pancerz, maszyny, kotły, inne Rozwój parowych statków handlo- urządzenia techniczne i zapas pocisków wycli postępował równolegle z wyna- zagłębiają kadłub okrętu, pozostawia-lazkami i nowemi prądami budownic- jąc nad wodą tylko niezbędną dla do-twa okrętowego. Z początku więc uka- brych zalet nawigacyjnych wysokość zały się statki kołowe, które przetrwa- burty. Romantyzm dawnego żaglowca ły do dziś w żegludze rzecznej i mor- o strzelistych masztach i białych skrzy-skiej przybrzeżnej, następnie zaś za- dłach żagli zastąpiła groźna, szara częto stosować śruby, jako bardziej od- sylwetka potężnych narzędzi wojny powiadające warunkom żeglugi daleko- (—> Marynarka, II, str. 509 i 510).

morskiej.

Podział techniczny statków.

Według materjału użytego do budo-statek francuski „Normandie" (tabl. wy kadłuba wszystkie statki dzielą się 141 a), największym statkiem polskiej na: drewniane, żelazne, stalowe, żelazo-marynarki handlowej jest piękny statek betonowe i kompozycyjne, motorowy „Piłsudski" (tabl. 141 b).

Jednocześnie w miarę postępów tech- ważnie statki żaglowe lub żaglowo-niki (a przedewszystkiem w związku motorowe, pracujące w żegludze przy-z pojawieniem się torpedy) powstaje brzeżnej, statki przemysłowe, sportowe cały szereg nowych typów okrętów, do- i rzeczne, stosowanych do specjalnych zadań.

W związku z tem coraz wyraźniej za- dzo rzadko. Większość współczesnych rysowuje się różnica w budowie okrętu statków buduje się ze stali, jest to bo-wojennego i statku handlowego. Chęć wiem najmocniejszy i najtrwalszy ma-

Zadania współczesnej floty wojennej Postępy budownictwa okrętowego wymagają całego szeregu typów jedno-pozwalały na budowę coraz większych stek wojennych, które nazywamy ina-statków handlowych, te zaś wymagały czej klasami. Mamy siedem klas za-coraz silniejszych i ekonomiczniejszych sadniczych: okręt linjowy (tabl. 142 a), maszyn. Konkurencja wymagała zasto- krążownik linjowy (tabl. 142 b), krą-sowania coraz większej szybkości. Od żowniki typu waszyngtońskiego i lekkie czasu jednak budowy pierwszych stat- (tabl. 143 a i b), kontrtorpedowce ków śrubowych kształt ich zmienia się (tabl. 144 a i b), torpedowce (tabl. jedynie w drobnych szczegółach i w bu- 144 c), łodzie podwodne (—> Łódź pod-dowie części podwodnej, którą stale do- wodna, III. Tabl. 38—41). Poza tem do stosowywano do linij idealnych, dają- rzędu okrętów wojennych zaliczone lot-eych możność rozwinięcia jak najwięk- niskowce (—> Lotnictwo III. Tabl. 37 b). szej szybkości. Wnętrze statków osobo- Główną broń kontrtorpedowców i łodzi wych staje się coraz wygodniejsze, do podwodnych stanowią w odróżnieniu urządzeń wewnętrznych zostaje wpro- od innych typów okrętów torpedy, t. j. wadzony luksus, statki stają się zeza- samoczynne miny, wyrzucane z wyrzutni sem najwygodniejszym środkiem po- torpedowych, clróży, a jednocześnie najtańszym środkiem przewozowym.

Największym okrętem świata jest

Z drzewa buduje się obeerfie prze-

Żelazne statki spotyka się dziś bar-

terjał kadłubowy. Próbowano wprawdzie budować statki z żelazo-betonu, próby te jednak nie powiodły się.

Spotykamy natomiast niekiedy statki, których kadłub zbudowany jest częściowo ze stali, częściowo zaś z drzewa. Są to t. zw. statki kompozycyjne, czyli mieszanej budowy.

Według rodzaju silników napędowych statki dzielimy na: 1) statki z silnikiem mechanicznym, 2) statki bezsilnikowe i wreszcie 3) statki rotorowe.

Według rodzaju napędu statki posiadające silniki mechaniczne dzielimy na śrubowe i kołowe, statki zaś bezsilnikowe na żaglowe i wiosłowe.

Projektowanie statku.

Przystępując do budowy statku, musimy przedewszystkiem ustalić jego tonnaż, czyli jego pojemność, jego szybkość i przeznaczenie. Następnie na podstawie tych danych wykreśla się wykres teoretyczny statku (ryc. 125), który służy do teoretycznych obliczeń jego elementów. Zkolei robi się t. zw. specyfikację, czyli dokładny opis całego statku. W dalszym ciągu wykonywa się w pewnej skali techniczne kreślenia całego statku, jego części i poszczególnych detali. Kreślenia dotyczące kadłuba przekazuje się do traserni, t. j. dużej hali, gdzie na specjalnie wykonanej podłodze przerysowuje się je kredą w wielkości naturalnej. Według tych rysunków robi się drewniane szablony, które służą za wzór przy wykonaniu poszczególnych części kadłuba ze stali, drzewa i t. d.

Kreślenia dotyczące mechanizmów otrzymują modelarnie i wykonują z nich drewniane modele każdej części; modele te służą następnie do sporządzenia form w odlewniach lub kuźniach. Odlane lub odkute części stalowe wykańcza się na odpowiednich obrabiarkach.

Stocznie okrętowe.

Budowę statków przeprowadza się w stoczniach, t. j. w fabrykach przystosowanych do budowy statków, mechanizmów okrętowych i innych części wyposażenia okrętowego (tabl. 145 a).

Każda stocznia posiada cały szereg warsztatów, obszerne kreślarnie, tra-sernie, stacje ruchu i t. p. oraz kilka, a często kilkanaście pochylni.

Pochylnią nazywamy przestrzeń, znajdującą się bezpośrednio na brzegu, pochyłą w kierunku wody, służącą do budowy, a następnie do spuszczania statku na wodę (tabl. 145 b).

Budowany statek ustawia się na pochylni, na t. zw. klatkach. Z jednej i drugiej strony statku mieszczą się obracalne dźwigi, służące do podnoszenia ciężarów, dookoła zaś statku w miarę postępu budowy ustawia się rusztowania,

PRZEKRÓJ

BOK

UNJA BURTOWA

ES

GtÓWNE WYMIARY-

TEORETYCZNE WRĘG/

Ą PÓtSZEROKOŚĆ

J_____i______l--------

3    2    10

i___

3    4    i'

Ryc. 125. Wykres teoretyczny statku.

Oprócz opisanych pochylni i warsztatów każda stocznia posiada jeszcze specjalne urządzenia, służące do podnoszenia statków dla wykonania remontu lub malowania podwodnej części kadłuba. Urządzenia te nazywamy „dokami". Doki bywają dwóch rodzajów: suche oraz pływające.

Dokiem suchym nazywamy wykop na lądzie, zamknięty ze strony morza potężną bramą-. Dokowany statek wchodzi przez otwartą bramę do środka doku, ppczem brama się zamyka, z wykopu wypompowuje się wodę i statek powoli osiada na przygotowanych klatkach. Po skończonych robotach wpuszcza się do doku wodę do poziomu morza, statek wspływa i przez otwartą bramę wychodzi z doku.

Dok pływający przedstawia tabl. 145 c. Jest. to konstrukcja złożona z szeregu olbrzymich pudeł stalowych, złączonych ze sobą bocznemi ścianami również w kształcie długich i wąskich pudeł. Cała konstrukcja, wyposażona w potężne pompy, pływa na głębokiej wodzie i posiada dużą wyporność. Dokując jakiś statek, zatapiamy dok przez wpuszczenie do dolnych pudeł wody. Gdy to już nastąpi, statek wchodzi pomiędzy boczne ściany doku i zostaje pomiędzy niemi umocowany. Następnie wypompowuje się wodę zapełniającą pudła i dok zaczyna się powoli podnosić, podnosząc jednocześnie na sobie statek osiadły na klatkach.

Statek opuszcza się na wodę przez ponowne zatopienie doku.

Spuszczanie statku.

Gdy statek jest już gotowy do spuszczenia (statki większe są spuszczane po wykonaniu kadłuba, mniejsze zaś po całkowitem wykończeniu), usuwa się rusztowanie i układa się pod statkiem szyny z grubych dębowych belek, które smaruje się gęsto łojem. Na szyny stawia się płozy, wzdłuż całej długości statku, dostosowane ściśle do jego obwodu. Następnie wybija się klatki i statek osiada tylko na płozach, przymocowanych łańcuchami i linami do specjalnych skobli, wmontowanych w fundament pochylni.

W momencie uroczystego spuszczenia przecina się łączące statek z lądem liny i statek zrazu powoli, potem coraz szybciej zsuwa się na płozach do wody.

Kadłub.

Kadłub statku składa się ze szkieletu, grodzi i poszycia. Szkielet statku tworzą: dziobnica — solidna belka kuta, tworząca zakończenie dziobowe (przednie) statku, ty lnica — umieszczona na rufie (tyle) statku, stępki środkowe i boczne oraz wzdłużniki — łączące konstrukcję wzdłuż kadłuba, wręgi — boczne żebra statku i wreszcie pokładnice — belki łączące wręgi, na których spoczywa pokład, podtrzymywany przez wewnętrzne stojaki (tabl. 146 a).

Podłużną lub poprzeczną grodź statku stanowią znitowane .arkusze stali, wzmocnione przez kątowniki.

Poszyciem nazywamy zewnętrzne arkusze stali, łączone nitowaniem lub spawaniem ze sobą i donitowane do szkieletu okrętowego, tworzące powłokę zewnętrzną kadłuba statku.

Współczesne statki budowane są trzema następuj ącemi systemami.

Statki małe, rzeczne i żaglowe budowane są systemem poprzecznym, którego wytrzymałość rozciąga się w kierunku poprzecznym.

Statki większe, morskie, których kadłub narażony jest na wygięcia w kierunku podłużnym, są budowane systemem podłużnym, którego wytrzymałość jest znacznie zwiększona w kierunku długiej osi. Statki duże wreszcie, wymagające mocnej budowy we wszystkich kierunkach, buduje się systemem kraciastym lub mieszanym, który łączy w sobie oba wspomniane wyżej systemy.

Budowę kadłuba rozpoczyna się od ułożenia dna, które na dużych statkach robi się podwójne (tabl. 146 b i c) ; daje to pewne zabezpieczenie przed zatonięciem w wypadku uszkodzenia zewnętrznego poszycia dna; w razie uszkodzenia woda wdziera się tylko do przestrzeni międzydennej, dnem zaś całego statku staje się dno wewnętrzne.

Do konstrukcji dna donitowuje się wręgi, do nich zaś wzdłużniki burtowe i pokładnice, wreszcie wykonywa się pokłady, grodzie i poszycie zewnętrzne.

Zkolei przystępuje się do urządzenia instalacyj okrętowych: odwadniającej (osuszającej), balastowej, wodnej, przeciwpożarowej, wentylacyjnej, ogrzewającej i elektrycznej, a jednocześnie z tern — do montowania mechanizmów, kotłów i instalacyj pomocniczych.

Wreszcie ostatnią i bardzo żmudną czynnością jest wykończenie wnętrz statku, hal maszynowych, kotłowych, pomieszczeń pasażerskich, załogowych, służbowych, ładowni i t. p.

Jednocześnie na pokładach statku wznosi się nadbudówki, wokoło których tworzą się pokłady: spacerowe, szalupowe i sportowe. Nad najwyższym pokładem wznosi się pomost kapitański, gdzie mieszczą się wszelkie przyrządy nawigacyjne i skąd kapitan kieruje statkiem; pod pomostem rozlokowuje się kabiny nawigacyjne i radjotelegra-ficzne, a często i pomieszczenia mieszkalne kapitana. Na górnym również pokładzie ustawia się kominy, zbiorniki wodne, wietrzniki oraz część łodzi ratunkowych. Niżej, na głównym pokładzie, ustawia się maszty z urządzeniami przeładunkowemi, windy ładunkowe, dźwigi, windy kotwiczne wraz z całem urządzeniem kotwicznem oraz urządzenie do cumowania.

Mechanizmy.

Wszystkie współczesne statki posiadające silniki mechaniczne możemy podzielić na trzy grupy: statki parowe, statki motorowe i statki z silnikami elektrycznemi.

Statki parowe rozróżniamy dwóch rodzajów': statki z maszynami tłokowemi i statki turbinowe. Pierwsze i drugie wymagają instalacji kotłów parowych, wytwarzających parę. Kotły zasilane są słodką wodą ze specjalnych zbiorników. Wytworzona w nich para przechodzi rurociągiem parowym do maszyny, skąd po przepracowaniu przechodzi do t. zw. kondensatorów (skraplaczy), gdzie skrapla się na wodę i odpływa znowu do zbiorników słodkiej wody, by ponownie zasilić kotły. Taki sposób cyrkulacji wody jest niezbędny ze względu na konieczność minimalnego zużycia słodkiej wody kotłowej.

Kotły używane na statkach współczesnych opalane są węglem albo ropą. Obsługa kotłów węglowych wymaga bardzo ciężkiej pracy i częstego czyszczenia palenisk. Utrzymanie w nich pary jest bardzo trudne. Kotły ogrzewane ropą są bardzo wygodne do obsługi, ekonomiczniejsze i doskonale trzymają ciśnienie pary, które reguluje się jedynie przez otwieranie lub zamykanie dysz, wstrzykujących do palenisk ropę, oraz przez regulację powietrza.

Maszyn tłokowych używa się przeważnie na statkach towarowych, gdyż moc ich jest stosunkowo nieduża, co wpływa na to, że statki posiadające maszyny tłokowe są wolnobieżne. Szybkość ich nie przekracza 15 węzłów. (—>Parowa maszyna).

Statki pasażerskie, a także kargo, które służą do przewożenia ładunków ekspresowych, wyposaża się zwykle w turbiny parowe, które są o wiele eko-nomiczniejsze a jednocześnie posiadają większą moc, co daje możność uzyskania szybkości statków dochodzącej do 30 węzłów (okręty wojenne — do 45 węzłów).

Maszyny parowe stwarzają jednakże dużo niewygód i są mało ekonomiczne. Całość instalacji (kotły, maszyny, paliwo) zajmuje bardzo dużo miejsca, jest ciężka i wymaga licznej obsługi. Zapas paliwa wystarcza stosunkowo na krótko, poczem musi być uzupełniany. Z tych też względów w ostatnich łatach coraz więcej są rozpowszechniane silniki spalinowe (-» Silniki). Silniki spalinowe zajmują mało miejsca, moc ich pozwala na rozwinięcie dużej szybkości, a zużycie paliwa jest znacznie mniejsze, niż przy maszynach parowych. Wskutek tego zapas paliwa, jaki statek zabiera jednorazowo, wystarcza mu na długą drogę. Poza tern silniki spalinowe nie wymagają tak licznej obsługi, jak instalacje parowe.

Najwięcej używanemi silnikami spa-linowemi na współczesnych statkach są obecnie dwu- i czterosuwowe silniki Diesla. Jako paliwa używa się tu ropy.

Wreszcie czwartym rodzajem silnika napędowego są elektromotory. Instalacja elektrycznych silników napędowych na statkach przedstawia się następująco. Stosunkowo nieduża turbina parowa lub silnik spalinowy poruszają odpowiedniej wielkości i mocy prądnicę, która wytwarza prąd. Prądem tym zasilane są elektromotory umieszczone przy poszczególnych wałach śrubowych, które łączą się z elektromotorami za-pomocą przekładni. Przekładnie te są konieczne, gdyż bardzo szybkich obrotów silnika elektrycznego nie można bezpośrednio przekazywać wałom okrętowym; wały te połączone są ze śrubami okrętowemi, które wymagają znacznie powolniejszych obrotów. Śruby połączone z elektromotorami zapomocą przekładni, które redukują obroty do potrzebnej ilości, wirują z szybkością najlepiej odpowiadającą ich konstrukcji (60—80 obr. na minutę).

Ilość silników napędowych, a więc i śrub na statku zależy od jego wielkości i osiąganej przez statek szybkości. Zależnie od tego statki mogą być : jednośrubowe, dwuśrubowe, trzyśrubowe i wreszcie czterośrubowe.

Oprócz omówionych głównych mechanizmów poruszających, posiada statek jeszcze cały szereg mechanizmów pomocniczych, jak pompy zasilające, odwadniające, cyrkulacyjne i inne, dalej omówione już wyżej kondensatory, sprężarki, dystylatory, prądnice, dające prąd do oświetlenia i silników pomocniczych, pompy wentylacyjne, maszynkę sterową i t. p. Większa część tych mechanizmów pomocniczych mieści się w przedziale maszynowym, resztę zaś ustawia się w odpowiednich miejscach wnętrza statku.

Statki bezsilnikowe.

Do statków bezsilnikowych zaliczamy żaglowce, statki wiosłowe i holowane. Pierwsze mają dwie zasadnicze odmiany: statki skośnożagłowe i statki prostożagłowe, które w zależności od połączenia tych żagli tworzą cały szereg typów. Szkolny żaglowiec polski „Dar Pomorza^ jest typem pełnore-jowca trójmasztowego.

Statki wiosłowe używane są tylko w żegludze rzecznej i sportowej, napęd zaś dają im wiosła. Statki holowane nie mają żadnego napędu; poruszają się jedynie na holu, ciągnione przez holowniki. Na morzu nazywamy statki takie łichtugami, na rzece zaś berlin-kami.

Wreszcie mamy jeszcze jeden rodzaj napędu, który łączy w sobie silnik me-

O. Żukowski.

Ryc. 126. Statek Flettnera.

chaniczny z siłą wiatru. Są to t. zw. statki rotorowe Flettnera (ryc. 126).

Na pokładzie statku Flettnera ustawione są dwa walce (wieże) o średnicy 2—3 metrów, szybko obracane prze silnik (około 20 K. M.), umieszczony pod pokładem. Szybko obracające się walce, wystawione na działanie wiatru wytwarzają wiry powietrzne, które tak się rozlokowują, że powstają siły spychające statek i nadające mu bieg.

Jednak doświadczenia, robione ze zbu-dowanemi w Niemczech takiemi statkami, wykazały, że szybkość osiągana przez statek rotorowy przy różnych kierunkach wiatru jest w niektórych wypadkach tak mała, że napęd tego rodzaju może być tylko siłą pomocniczą w czasie pomyślnych wiatrów, statek zaś taki musi posiadać ponadto normalną maszynę główną. (Por. jeszcze art. Żegluga).

Bibljografja: M. Sasinowski, kmdr. inż.: Budownictwo okrętowe, Toruń 1924. O. Żukowski, por. mar.: Statek morski i rzeczny. Warszawa 1935. O. Żukowski, por. mar.: Współczesne okręty wojenne.

OPIEKA SPOŁECZNA. Opieką społeczną nazywamy wszelką działalność czynników publicznych i społeczeństwa mającą na celu: dopomożenie ludności zagrożonej pod względem gospodarczym, zdrowotnym i duchowym, łagodzenie szkód wynikających z ustroju gospodarczego oraz niesienie pomocy bezradności i cierpieniu z powodu krzywd losowych. Istotą opieki jest więc powiązanie wszelkich zaradczych środków z człowiekiem, z jego losem fizycznym i duchowym; tę cechę zatraca jednak opieka społeczna w okresie zjawisk masowych i konieczności pomocy masowej. Praca opieki społecznej zazębia się na wielu polach z pracą polityki społecznej, higjeny, ochrony pracy, wychowaniem i t. d.

Gzem różni się opieka społeczna od dobroczynności ?

Źródłem opieki społecznej jest poczucie interesu ogółu, solidarności społecznej, zagadnieniem jej jest zaspokajanie potrzeb wynikających z życia społecznego, niesienie takiej pomocy, któraby mogła człowieka wytrąconego z równowagi wprowadzić zpowrotem do życia w społeczeństwie. Dobroczynność natomiast oznacza czyn jednostki dla jednostki; bodźcem takiego czynu jest bezpośrednie poznanie nędzy, budzącej litość i współczuć'e. Dla filantropa nie jest rzeczą najważniejszą związek potrzebującego pomocy z jego otoczeniem społecznem, akcja dobroczynna wypływa wyłącznie z pobudek etycznych. Opieka społeczna wychodzi z innych założeń, inną drogą działa i inne obiera formy pomocy: po stwierdzeniu faktu konieczności pomocy uznaje obowiązek jej udzielenia przez czynniki do tego powołane.

Zasiąg opieki społecznej nie da się ściśle określić, zmienia się bowiem w miarę przesuwania się potrzeb oraz wzrostu kultury. Z chwilą gdy ustalono związek przyczynowy pomiędzy nędzą ludzkości a jej skłonnością do chorób, zorganizowano walkę z gruźlicą, alkoholizmem i t. d. Ze wzrostem miast i rozwojem przemysłu wzmogło się niebezpieczeństwo moralne, wymagające zwiększonej opieki nad dziećmi i mło-

wodowej i t. d. Udzielona pomoc będzie tem skuteczniejsza, im usilniej uwzględniać będzie wszystkie stwierdzone potrzeby i opierać się na dokładnie przemyślanym planie, a więc gdy zdolnym do pracy da możność zużytkowania ich siły roboczej, gdy zaopiekuje się niezdolnymi do pracy z powodu wieku lub chwilowo z powodu choroby, wreszcie gdy zabezpieczy inwalidów, ludzi starych i niedołężnych. Dla pierwszej grupy istnieje forma t. zw. opieki otwartej, przystosowująca się najlepiej do potrzeb jednostek, dla drugiej zaś opieka zamknięta w sierocińcach, zakładach wychowawczych, domach dla starców i ludzi niezdolnych do samodzielnego życia.

dzieżą. Zdobycze na polu psychologji pozwoliły wejrzeć w głąb właściwości duchowych człowieka, co posłużyło następnie do nakreślenia nowych zadań opieki i wychowania młodzieży. Niezbędne też okazało się poznanie świata czynników zewnętrznych, od których zależna jest jednostka, a więc panujących warunków gospodarczych, porządku prawnego i społecznego.

Formy opieki społecznej.

Pomoc opieki społecznej może być konieczna w najróżniejszych wypadkach : jej potrzebę może powodować brak środków utrzymania w związku z brakiem pracy, choroba, nędza mieszkaniowa, niedomagania w wychowaniu dzieci i t. d., głównie więc przyczyny gospodarcze, zdrowotne i wychowawcze.

Złożoność zjawisk społecznych nie pozwala na ścisły podział zadań opieki społecznej na grupy; możemy najwyżej rozpatrywać je pod kątem widzenia treści opiekuńczej, a więc zależnie od tego, czy dotyczyć będą pomocy gospodarczej, zdrowotnej czy kulturalnej, albo też pod kątem widzenia osób lub grup, które z tej opieki korzystają; z tego punktu widzenia opieka społeczna zajmować się może jednostkami, rodzinami i stowarzyszeniami.

Opieka jednostkowa.

W opiece jednostkowej warunkiem nieodzownym jest poznanie osoby wspieranego i formy jego nędzy, jawnej i ukrytej; podstawą przy stosowaniu pomocy jest poznanie wszelkich stosunków życiowych wspieranego: pomoc materjalna nie może ograniczać się do wsparcia, lecz winna zmierzać do możliwie pełnego przywrócenia danej jednostki życiu gospodarczemu, przy uwzględnieniu warunków jej otoczenia jako członka rodziny, grupy za-

Opieka nad rodziną.

Na polu pomocy gospodarczej na pierwszy plan wysuwa się pomoc udzielana rodzinie jako jednostce gospodarczej. Ta opieka nie ogranicza się również do udzielania wsparcia, ale uważa za swe zadanie służenie radą w ciężkich warunkach mieszkaniowych, higje-nicznych, wychowawczych i pomoc we wszelkich trudnościach życiowych rodziny. Ustawodawstwa wszystkich niemal krajów mają na celu rozwój tej formy opieki; t. zw. kasy rodzinne we Francji i Belgji, instytucje dla ochrony matki i dziecka we Włoszech, państwowa opieka społeczna w Rosji Sowieckiej, wszelkie opieki, poradnie i t. p. służą doskonaleniu metod opieki nad młodzieżą, ułatwieniu wychowania w rodzinie, wzmocnieniu poczucia odpowiedzialności rodziców. Zadaniem opieki jest zapobieganie rozbiciu rodziny przez udzielanie wporę pomocy i opiekowanie się dziećmi w razie konieczności umieszczenia ich w zakładach wychowawczych.

Do zadań tak szeroko ujętej opieki społecznej należy także popieranie wszelkiego rodzaju samopomocy spo-

i t. p.).

łecznej, związków o celach gospodar- sądowych, złożone z osób kwalifikują-czych (jak np. spółdzielni mieszkanio- cych się do kierowania i nadzoru nad wych), oraz kulturalno-oświatowych nieletnimi przestępcami. Opiekę nad (jak czytelń, uniwersytetów ludowych umieszczonymi w zakładach poprawczo-

wychowawczych sprawuje istniejący w Warszawie Patronat nad Nieletnimi. Specjalną opieką nad dziećmi żebrzą-cemi lub zabłąkanemi na ulicy czy po-rzuconemi przez opiekunów są t. zw. pogotowia opiekuńcze, mające na celu chwilowe przetrzymanie dzieci w wieku od 3 do 14 lat, do czasu zakwalifikowania ich do zakładów. We wszystkich tych dziedzinach opieki istnieją dopiero początki; brak zakładów, które pozwalałyby stosować podział dzieci według wieku i właściwości i zapewnić ciągłość opieki przez planowe kierowanie wychowaniem od żłobka do chwili przygotowania do samodzielnego życia.

Opieka nad dorosłymi.

Opieka społeczna w Polsce.

Opieka nad matką i dzieckiem.

Ustawa z roku 1923 o opiece społecznej, tworząca ramy organizacyjne dla publicznej, obowiązkowej opieki, wysuwa na pierwszy plan dbałość o młode pokolenie, opiekę obejmującą różne okresy życia, a więc opiekę nad niemowlętami, dziećmi w wieku przedszkolnym oraz młodzieżą szkolną i po-szkolną. Opieka nad niemowlętami związana jest ściśle z opieką nad macierzyństwem; temu celowi służą stacje opieki nad matką i dzieckiem, z któ-remi połączone są poradnie, nierzadko także przychodnie przeciwgruźlicze W opiece nad dorosłymi pomoc ma-i przeciwjaglicze. Ośrodki te są donio- terjalna polega najczęściej na zapew-słym czynnikiem w walce ze śmiertel- nieniu niezbędnego minimum. Na tere-nością niemowląt, jak dotąd jednak nie Warszawy czynne są miejskie sta-głównie w miastach, gdyż liczba ich cje opieki społecznej, wydające bony po wsiach jest zupełnie niedostateczna, obiadowe, chleb oraz mleko dla nie-Dalszem ogniwem w opiece społecznej mowląt, rzadziej wsparcia pieniężne, są żłobki dla dzieci do lat trzech, roz- Dla niezdolnych do pracy służą schro-taczające opiekę w czasie, gdy matki niska dla starców, epileptyków i gruźli-zajęte są pracą zarobkową? przedszkola ków, zakłady dla kalek, ociemniałych przygotowujące dzieci do nauki w szko- i głuchoniemych. Opieka o charakterze le oraz świetlice. Z opieką nad dziatwą zapobiegawczym obejmuje utrzymanie szkolną łączy się dożywianie, urządza- domów noclegowych i przytułków; dla nie kolonij letnich, ogródków działko- ofiar nierządu są zakłady połączone wych i t. p. Na polu opieki ząmknię- z warsztatami, w których dziewczęta tej na uwagę zasługują zakłady opie- uczą się zawodu. Należą tu też domy

kuńczo-wychowawcze, jak sierocińce,    pracy

zakłady dla dzieci moralnie zaniedba- Do pierwszych, obok osób nie mających nych i upośledzonych, dla kalek, środków do życia i zgłaszających się do-ociemniałych i głuchoniemych, dla dzie- browolnie, kierowani są także żebracy na ci gruźliczych i jagliczych oraz dla    mocy wyroku    sądowego,    natomiast    do-

dzieci niedorozwiniętych. Dla dzieci    my pracy    przymusowej,    o    charakterze

przestępnych istnieją w Warszawie, zakładów poprawczych, mają przyzwy-Łodzi i Lublinie sądy dla nieletnich do czajać do pracy; pobyt w nich trwa lat siedemnastu; przy sądach tych    dłużej.

utworzono urzędy stałych opiekunów Z opieki społecznej korzystają także

dobrowolnej i przymusowej.

Świat i Życie.

ITT.

37

byli więźniowie polityczni z czasów za-. borczych oraz osoby, które ucierpiały dać dobre określenie, co to jest organa zdrowiu w walce o niepodległość, nizacja, ale samo pochodzenie tego wy-

ORGANIZACJA. Niełatwo jest po-

wyniku

najlepszego najmniejszym nakładzie sił i środków (zasada eko-

Na polu higjeny społecznej doniosłe razu mówi nam, że jest to kształtowa-znaczenie mhją, obok wymienionych nie organiczne, uczynienie czegoś po-już stacyj opieki nad matką i dziec- dobnem do organizmu. Jak organizm kiem, ośrodki zdrowia opierające się jest zbudowany i urządzony odpowied-na poradniach i służbie sanitariuszek- nio do potrzeb i celów życia, tak wszyst-opiekunek. Ważne ogniwo w łańcuchu kie najdrobniejsze części dobrze zorga-zadań higjeny społecznej stanowią le- nizówanego przedsiębiorstwa powinny karze szkolni i przydzielone im do po- funkcjonować bez tarcia i zazębiać się mocy higjenistki. Z działalnością w za- w organiczną całość. Naczelną zasadą kresie medycyny zapobiegawczej sko- wszelkiej organizacji jest osiągnię-ordynowane są prace naukowo-badaw- c i e cze w zakładach specjalnie dla tej dzie- przy dżiny wiedzy przeznaczonych.

Co to jest naukowa organizacja?

Zamiast opierać się na tradycyjnych

Do zakresu działania opieki społecz- nomiczna). nej w kraju naszym należy także nadzór nad towarzystwami dobroczynności oraz instytucjami społeczno-opiekuńcze-mi, powstałemi z różnych zapisów i fun- metodach pracy albo polegać na przy-dacyj, a także nad instytucjami samo- padkowych próbaeh, naukowa organi-pomocy społecznej. Fundacje prowadzą zacja postawiła sobie następujące cele: zakłady opiekuńcze, głównie dla star- 1) badanie czynników, z któ-ców, zakłady wychowawcze dla sierot rych składa się wszelka praca, a więc i dzieci opuszczonych, dla dziewcząt mo- czynności ręcznych i maszynowych, na-ralnie zaniedbanych, także szpitale i t. p. rzędzi, fizykalnych i psychologicznych

warunków otoczenia i wzajemnych

Obowiązek wykonywania opieki na- związków tych czynników, aby dojść leży do państwa i samorządów; prawo do ich najbardziej ekonomicznego po-określa kategorje osób uprawnionych łączenia. Na podstawie tych badań dąży do otrzymywania pomocy. Państwo po- się do ustalenia pewnych wzorców dejmuje zadania przerastające możno- (norm) pracy, urządzeń technicznych ści samorządów, a poza tern wykreśla i t. p.; 2) wprowadzenie i ust a-drogi postępowania opieki w interesie lenie tych wzorcowych me-ogółu. Z organami samorządowemi tod pracy dla personelu, produk-współdziałają komisje opieki, złożone cji, inaterjałów i urządzeń i takie sko-z czynników wybieranych z pośród spo- ordynowanie tych wszystkich czynni-łeczeństwa; komisje wybierają specjał- ków, które umożliwiłoby osiągnięcie nych opiekunów społecznych dla współ- najwyższej wydajności w projektowa-pracy w wykonywaniu zadań opieki. niu, w wykonaniu i kontroli pracy.

Przepisy prawne i organizacyjne nie    .

wyczerpują jednak zadań opieki, two-    ayor.

Twórcą naukowej organizacji jest

rzą tylko ramy, które życie wypełnia treścią, dyktowaną zjawiającemi się Amerykanin Taylor (1856—1915). nowemi potrzebami, rozwojem nauki Ciekawa to postać! Po ukończeniu szko-i względami ludzkości. z. Balsigerowa. ły średniej i rozpoczęciu studjów pra-

pracowników (w ten sposób Taylor stał się jednym z inicjatorów psychotechniki).

dobór

wa na uniwersytecie Harward musiał porzucić karjerę akademicką ze względu na osłabiony wzrok i wstąpił w dwudziestym drugim roku życia jako prosty robotnik do huty stalowej w Fi-ladelfji. Po sześciu latach został naczelnym dyrektorem tej huty. Najpoważniejszą 'trudnością, na którą natknął się Taylor w kierowaniu tem wielkiem przedsiębiorstwem, była mała wydajność pracy robotników, którą usiłował zwalczyć, stosując ówczesne metody przymusu. Wynikła stąd zacięta walka z robotnikami, która mimo ostatecznego zwycięstwa Taylora nasunęła mu szereg wątpliwości. Po głęb-szem zastanowieniu doszedł on do wniosku, że w danych warunkach zachowanie się robotników było usprawiedliwione i że winę tego stanu rzeczy ponosi raczej kierownictwo, które powinno dokładnie wiedzieć, ile pracy wykonać może dziennie robotnik. W tym celu zaczął Taylor przeprowadzać doświadczenia i pomiary, które zabrały mu dwadzieścia pięć lat wytężonej pracy! Całość ich tworzy t. zw. system Taylora.

Taylor po raz pierwszy udowodnił, że każda najprostsza nawet praca ludzka zawiera w sobie — jeżeli się ją naukowo zbada — doświadczenie długich lat (nieraz wieków), wydajność jej zaś zawisła od całego szeregu czynników. Jeżeli zbadamy każdy z tych czynników osobno (np. czas potrzebny do wykonania, ruchy ręki, odpowiednie ukształtowanie narzędzi i t. p.), możemy ustalić racjonalne warunki wykonania pracy; pozwoliło to Taylorowi przy urzeczywistnieniu tych warunków w niektórych wypadkach zwiększyć wydajność o paręset procent. Na podstawie tych żmudnych studjów dało się ustalić wzorce, t. j. te normy, które przeciętny robotnik powinien w pracy swej uzyskać. Wynikła stąd

dwojaka korzyść: 1) ustały spory między kierownictwem a robotnikami, gdyż sprawiedliwa norma, uzyskana na podstawie objektywnych badań, stała się podstawą pertraktacyj;    2) w więk

szych przedsiębiorstwach, zorganizowanych podług systemu Taylora, ustanowiono osobne biura robocze, które miały się zająć szczegółowo sposobami wykonania wszystkich prac w przemyśle. Cały szereg urzędników i inżynierów musiał odtąd przeprowadzać na miejscu t. zw. s t u d j a pra-e y, które tych pracowników od „zielonego stolika^ zbliżyły do robotników.

Taylor zdawał sobie dobrze sprawę z tego, że system jego nie może być narzucony pracownikom drogą rozkazu, ale że wymaga ich współpracy z kierownictwem. Każda poszczególna praca musi być przytem dostosowana do uzdolnienia i charakteru pracownika, trzeba więc przeprowadzić odpowiedni

Naukowa organizacja po Taylorze.

Po śmierci Taylora naukowa organizacja rozwijała się nadal wspaniale. Coprawda rozwój ten odbył się niejednokrotnie w innych kierunkach, niż to mógł przewidzieć Taylor. Oto nowe główne zagadnienia, które stały się ośrodkiem naukowej organizacji:

1.    Głębsza analiza „czynnika ludzkiego" w przemyśle, a więc fizjologja pracy, badanie znużenia, automatyzmu, monotonności i t. p., zagadnienie psy-chologji przemysłowej i psychotechniki indywidualnej i zbiorowej, selekcja i poradnictwo zawodowe, badanie systemów płac, czasu pracy i t. p.

2.    Rozszerzenie organizacji pracy nie-tylko na samą produkcję, ale i na działy inne, jak dział handlowy (kupno, sprzedaż, buchalter ja i t. p.) i ad-

37*

ministrację (metody kierownictwa).

3. Rozszerzenie organizacji nietylko na jedno przedsiębiorstwo, ale na cały przemysł w obrębie postulatów gospodarki narodowej, normalizacja, koncentracja przemysłowa i handlowa, rozdział towarów i t. p.

Zasadniczemu przeobrażeniu uległy też główne cele organizacji: nie chodzi już mianowicie o czysto egoistyczny zysk przedsiębiorcy; organizacja ma natomiast służyć dobru całego społeczeństwa.

W miarę jak organizacja pracy ulegała tym przeobrażeniom, o których mówiliśmy, robotnicy z przeciwników stawali się jej zwolennikami. W tym duchu złożyły deklaracje związki robotnicze prawie wszystkich krajów; bolszewicy są niemniej gorącymi jej zwolennikami, jak Międzynarodowe Biuro Pracy w Genewie.

Zasiąg organizacji.

W obecnej fazie rozwoju organizacja. ma tak szeroki zakres działania, że rozpadła się na cały szereg działów, w których pracują specjaliści. Poznamy pokrótce ważniejsze z tych działów.

Normalizacja.

Podejmowanie produkcji opartej na indywidualnie obranych lub bezkrytycznie przyjętych typach i rodzajach wyrobów skazane jest zgóry na niepowodzenie. Jako przykład przytoczyć można wyrabianie cegieł w różnych wymiarach przez cegielnie (dawniej było tak w Polsce trzech zaborów). Wprowadza to chaos w produkcji, utrudnia zbyt, usuwa możność eksportu. Dlatego wszystkie prawie państwa cywilizowane zrozumiały korzyści normalizacji i oddawna prowadzi się nad nią prace. Normalizacja zmniejsza liczbę kategoryj wyrobów, umożliwia fabrykację masową i tern samem obniża koszty wyrobu. Nadto przynosi korzyść konsumentom, dając im wyroby jedno-stajniejsze, do nabycia u jakiegokolwiek dostawcy, po cenie zniżonej. Dotyczy ona nietylko cech wyrobów, ale i surowców, nietylko wymiarów (np. normalne formaty papieru), ale i stopnia ich dokładności, nietylko samego wyrobu, ale i metod produkcji i narzędzi. Zakres jej jest więc bardzo szeroki; dla przykładu przytoczymy tylko znormalizowane przyrządy do spawania, w budownictwie cegły, okna, drzwi, piece, w przemyśle meblowym meble biurowe, w drukarstwie kaszty, znaki korekturowe, w przemyśle chemicznym przyrządy laboratoryjne, w kolejnictwie wozy, parowozy i t. d., i t. d. Oszczędności uzyskane przy wprowadzeniu normalizacji bywają ogromne. Po znormalizowaniu formatów papieru administracja kolei norweskich oszczędza rocznie 80.000 koron. Budownictwo niemieckie przez znormalizowanie okien i drzwi zniżyło koszty robocizny o 30°/₀, co przy budowaniu 250.000 mieszkań rocznie daje oszczędności 60 miljonów marek.

Organizacja handlu.

Nietylko produkcję należy organizować, ale także i dystrybucję (rozdział) i sprzedaż towarów. Jeżeli zważymy, że koszty rozdziału i sprzedaży towarów wynoszą w przybliżeniu połowę ceny, którą płaci konsument, zrozumiemy, jak wielkie znaczenie ma organizacja handlu, któraby przyczyniła się do zniżenia ceny sprzedaży. Organizacja handlu rozporządza rozmaitemi środkami, przedewszystkiem technicz-nemi, a więc w handlu hurtownym mechanizacją środków transportowych i wyładowczych, budową chłodni, magazynów i t. d., w handlu detalicznym automatycznemi wagami, kasami rejestruj ąeemi i t. d. Sama jednak mechanizacja nie wystarczy, w handlu bowiem gra wielką rolę czynnik psychologiczny. Chodzi tu o odpowiednie kształcenie personelu handlowego (sprzedawców, zastępców i agentów handlowych) i celowe zorganizowanie reklamy. Nowoczesne metody organizacji w księgowaniu (buchalterji), kalkulacji i t. p. dozwalają na dokładniejsze i szybsze ujęcie kosztów przedsiębiorstwa. Wszystkie te dziedziny stanowią dziś osobne działy organizacji i pole pracy dla specjalistów.

Organizacja administracji publicznej i prywatnej.

Administrować znaczy planowo rozporządzać osobami i rzeczami. We wszystkich czynnościach złączonych z administracją organizacja na pierw-szem miejscu stawia czynnik ekonomiczny, aby przy jak najmniejszem zużyciu środków pomocniczych (biuro, meble, papier, oświetlenie i t. p.) uzyskać jak największy skutek. Dla ilustracji tych prac zajmiemy się krótko techniką pracy biurowej i jej środkami organizacyjnemu Wielką rolę grają tu formularze i druki, któremi zajmuje się osobna gałąź organizacji (w jed-nem z ministerstw oszczędzono około 100.000 zł na odpowiedniem znormalizowaniu druków). W licznych urzędach, bankach, ubezpieczalniach i t. p. można zorganizować system klasyfikacyjny kont, towarów, aktów, książek i t. p. W korespondencji znormalizowano formaty listów i kopert, a nadto i pewne części odnoszące się do formy i treści listu, co ułatwia i przyśpiesza korespondencję, zamówienia, pokwitowania. Dalszym środkiem techniki biurowej są urządzenia registratury, kartoteki dla przeróżnych celów, aparaty do powielania, kopjowania, adresowania, przecinania, pieczętowania i t. p. W buchalterji organizacja wprowadziła liczne systemy, polegające głównie na księgowaniu przebitkowein, t. j. przez kalkę (zamiast dawnych grubych i niewygodnych ksiąg). Do wszystkich czynności rachunkowych służą maszyny do rachowania, suwaki, tabele i rachujące maszyny do pisania. Rozpowszechniają się również maszyny do dyktowania (które automatycznie przyjmują dyktowaną treść bez pomocy ludzkiej). Zajęto się następnie odpowiednim kształtem mebli biurowych, biurek, krzeseł i t. p., któryby w jak najmniejszej mierze wpływał na znużenie podczas pracy, usystemizowa-niein, uproszczeniem i kontrolą prac biurowych, oświetleniem, odkurzaniem, wentylacją i t. p. Nowoczesne biuro ma meble proste, celowe, czyste, na których leżą akta tylko chwilowo będące w załatwieniu, sale jasne, dobrze oświetlone, cała praca odbywa się systematycznie i przejrzyście, każdy akt można łatwo i szybko odnaleźć.

Organizacja gospodarstwa domowego.

Ta drobna komórka, gospodarstwo rodzinne, jest w sumie potężną pozycją w budżecie ogólnej gospodarki narodowej : wszak większa część dochodu każdego obywatela przechodzi przez ręce matki i żony. Prace organizacyjne nad gospodarstwem domowem idą w kilku głównych kierunkach. Niezmiernie ważną rzeczą jest odpowiednie planowanie budżetu rodzinnego i jego stosowanie w praktyce; rozmaite książki do prowadzenia i kontroli rachunków domowych ułatwiają to zadanie. Odpowiednie ustawianie mebli kuchennych, rozmaite przyrządy i maszyny do prania, obierania ziemniaków, mycia talerzy, racjonalne sposoby opalania pieców i t. p., zastosowanie gazu i elektryczności do gotowania, pieczenia, prasowania i t. p. — wszystko to ma na celu jak najsprawniejszą organizację gospodarstwa domowego.

wie i t. p.

1147

Organizacja — Ormianie.

1148

Organizacja czy technokracja?

Organizacja spotyka się często z następującym zarzutem: Jest to zabieg kosztowny, wymaga inwestycyj, sprowadzenia maszyn i t. d., zwłaszcza w dobie kryzysu żadne przedsiębiorstwo nie może sobie na to pozwolić. I co równie ważne, wszelkie maszyny wypierają ludzi, a więc zwiększają bezrobocie. Wprawdzie produkcja przy użyciu maszyn rośnie, niestety jednak przy zmniejszonej obecnie sile kupna ta zwiększona produkcja nie znajduje zbytu. Argumenty te są w zasadzie słuszne, odnoszą się one jednak do nierozumnej, a nie do rozumnej organizacji. Zważmy bowiem, że dobra organizacja, kierując się zasadą ekonomiczną, nie będzie wcale za sprowadzeniem maszyn, skoro się okaże, że np. praca ręczna jest tańsza. Tu trzeba dokładnie kalkulować, gdyż właśnie u nas w Polsce przy taniej sile roboczej przeważnie zachodzi ten wypadek. Mylny jest więc pogląd, jakoby organizacja wymagała zaraz mechanizacji, przeciwnie, dobra organizacja może zupełnie obejść się — zwłaszcza w naszych warunkach — bez wszelkich inwestycyj i zwiększyć wydajność pracy bardzo prostemi środkami. Równie mylny jest rozpowszechniony u nas pogląd, jakoby w takiem przedsiębiorstwie, gdzie wprowadza się organizację, musiała nastąpić redukcja pracowników. Przeciwnie, nieraz się zdarza, że występuje potrzeba przyjęcia nowych sił (do kontroli i t. p.).

Placówki organizacyjne w Polsce.

Wszystkie prawie wysiłki organizacyjne w Polsce skupia w sobie Instytut Naukowej Organizacji i Kierownictwa w Warszawie (Mokotowska 51), który wydaje jako swój organ „Przegląd Organizacji" i bibljotekę poświęconą tym zagadnieniom. Twórcą tego instytutu jest ś. p. prof. inż. Karol Adamiecki (1866—1933), którego słusznie nazywają polskim Taylorem.

Instytut ten przeprowadza prace organizacyjne zarówno dla rządu (poszczególnych ministerstw), samorządów, jak i dla firm prywatnych, udziela porad w zakresie organizacji, a nadto dostarcza rozmaitych środków organizacyjnych, wytworzonych we własnym zarządzie, jak kartoteki, chromo-metry, tablice do kontroli, terminarze biurowe i t. p. Instytut ma poszczególne oddziały w Katowicach dla przemysłu śląskiego, w Borysławiu dla przemysłu naftowego, w Poznaniu, Lwo-

B. Biegeleisen.

Z ważniejszej literatury wymieniamy prze-dewszystkiem wydawnictwa warszawskiego Instytutu Organizacji: Taylor F. W.: Zarządzanie zakładem wytwórczym. Warszawa 1926. Le Chatelier: Filozof ja systemu Taylora. Warszawa 1926. K. Adamiecki: Nauka organizacji i jej rola w życiu gospodarczem. Warszawa 1930. Rothert: Organizacja gospodarki mate-rjałowej. Warszawa 1931. Bar liński: Biuro wzorowe. Warszawa 1932. Barliń-ski: Organizacja nowoczesnego biura. Warszawa 1932 — a nadto inne wydawnictwa, jak: D u b r e u i 1: Człowiek czy maszyna. Warszawa 1933. Thompson: System Taylora. Warszawa 1935.

ORMIANIE. (Tabl. 147). W statystykach dzisiejszej Rzeczypospolitej Ormianie nie są wymieniani jako mniejszość narodowa. Posługują się bowiem językiem polskim i dlatego zaliczani są do Polaków. Zachowali jednak do dziś odrębny typ fizyczny (tabl. 147 a) i noszą przeważnie nazwiska odojcowskie (-»Nazwy i nazwiska). Przedewszyst-kiem zaś pielęgnują swój odrębny obrządek: ormiańsko-katolicki. Stanowią zatem w Polsce współczesnej nieliczną wprawdzie, lecz wyraźną grupę religijną i rasowo-etniczną.

skiego, jednego z najstarszych narodów cywilizowanych świata. Zagadnienie identyczności, względnie najbliższego pokrewieństwa Ormian ze starożytnymi Hetytami (-»Hetyci) interesuje żywo współczesną archeologję, prehistorję i lingwistykę. Legendarne dzieje Ormian sięgają XIII—XII w. przed Chr. a historycznie pewne datują się od w. IV przed Chr. Dziś Arme-nja jest republiką należącą do Z. S. R. R.

Skąd i kiedy przybyli Ormianie do Polski? sztownych towarów ze Wschodu. Han-Ormianie polscy ród swój wywodzą    ^ miastach takich, jak: Brody,

od narodu ormiańskiego, albo armeń- Brzeżany, Dubno, Łuck, Jazłowiec, Podhajce, Stanisławów, Złoczów, Żółkiew, Jarosław, a nawet Lublin, Kazimierz nad Wisłą, Zamość i Poznań, nie mówiąc już o głównych centrach handlowej działalności Ormian, Lwowie i Kamieńcu Podolskim, był ongiś całkowicie, lub w znacznej części opanowany przez Ormian. Prócz tego Ormianie znani byli jako doskonali rzemieślnicy. Trudnili się głównie garbarstwem, wyrobem dywanów, tkanin złotolityeh i złotnictwem artystycznem. Ponadto ich znajomość języków wschodnich i szerokie stosunki na Wschodzie były przyczyną, dla której królowie polscy poruczali im stanowiska tłumaczy i posłów do Porty ottomańskiej.

Wschodnia część starożytnego królestwa Armenji (które zajmowało większą część obszaru Azji Mniejszej) t. zw.

Zabytki ormiańskie na ziemiach polskich.

Z odrębnego życia Ormian w dawnej

rem

Armenja Wielka, już w XI w. po Chr. utraciła byt niepodległy. Legło wówczas w gruzach królewskie miasto Ani, a wielkie rzesze uchodźców opuściły ojczyznę, kierując się na półwysep Krymski, stąd stopniowo przeszły także do Polski. (Również później, w w. XIV Polsce pozostały dziś tylko wspomnie-po całkowitej utracie niepodległego pań- nia. Dawne tradycje obyczajowe prze-stwa, i w. XVI—XIX w czasach prze- ważnie też żyją już tylko we wspo-śladowań tureckich, liczni emigranci mnieniu. Kultura polska siłą swą po-ormiańscy przybywali do Polski.) Być ciągnęła Ormian ku sobie, tak że zżyli może, że już w XII i XIII w. osiedlili się w jedność z narodem polskim i czu-się Ormianie na Podolu i w grodach ją się dziś Polakami. Równocześnie Czerwieńskich. Historycznie wszakże jednak ta kultura polska, która nigdy pewną jest rzeczą, że musieli tu być nie posługiwała się przymusem, ani dość liczni i znaczni dopiero w czasach gwałtem, sprawiła, że Ormianie zacho-Kazimierza Wielkiego. O pochodzeniu wali swój odrębny obrządek ormiański Ormian polskich z fali emigrantów i że do dziś jeszcze mają świadomość z w. XI świadczy ich język, t. zw. na- swego odrębnego pochodzenia narodo-rzecze kuckie, dziś już martwe, w któ- wego. Sami też usilnie starają się o to, znajduje się spora domieszka pier- by pradawne zabytki ormiańskie w Pol-wiastków tatarskich. Uzasadnić ją sce uratować od zagłady i przekazać można jedynie długotrwałem współży- potomności jako pamiątkę kultury or-ciem Ormian z Tatarami krymskimi, miańskiej w dawnej Rzeczypospolitej, przed przybyciem na ziemie polskie. Ożywioną działalność w tym kierunku

Ormianie w dawnej Polsce.

W dawnej Rzeczypospolitej Ormianie trudnili się przedewszystkiem handlem miańskim jest katedra we Lwowie i pośrednictwem w sprowadzaniu ko-

rozwija „Archidiecezjalny Związek Or-mian“ we Lwowie.

Najczcigodniejszym zabytkiem or-(tabl. 147 b), jedyny nietylko w Polsce,

Br. Keuprulian.

lecz w całej Europie zabytek budownictwa ormiańskiego. Najstarsza jej część z w. XIV wskazuje, że Ormianie polscy oparli się w budowie katedry na wzorach architektonicznych swej ojczyzny. Bardzo charakterystycznym zabytkiem są płyty nagrobkowe, pokryte napisami w języku i alfabecie ormiańskim (tabl. 147 c). Zachowane są one na dziedzińcu katedry lwowskiej, który niegdyś był cmentarzem kościel-

nym.

Wśród zabytków ormiańskich w Polsce najliczniejszą grupę stanowią sprzęty, naczynia i szaty liturgiczne, obrazy religijne i portrety, przechowywane od wieków w skarbcach kościelnych, a obecnie zgromadzone w „Archidiece-zjalnem Muzeum Ormiańskiem“ we Lwowie. Mieści ono również szereg ksiąg i dokumentów pisanych, z których najcenniejszym jest rękopiśmienny Ewangeljarz z r. 1198, arcydzieło iluminatorstwa ormiańskiego. Także miejskie archiwa i bibljoteki we Lwowie, oraz archiwum parafjalne ormiańskie w Stanisławowie przechowują liczne dokumenty ormiańskie, które stanowią niezmiernie cenne źródło do poznania dziejów Ormian w Polsce.

Ważniejsza literatura polska: Barącz S.: Rys dziejów ormiańskich. Tarnopol 1869. Barącz S.: Żywoty sławnych Ormian w Polsce. Lwów 1856. Lechicki Cz.: Kościół ormiański w Polsce. Lwów 1928. Charę wieżowa Ł.: Handel średniowiecznego Lwowa. Lwów 1925. Łoziński W.: Złotnictwo lwowskie. Lwów 1911/12. Piotrowski J.: Katedra ormiańska we Lwowie. Lwów 1925. Kajetanowicz D.: Msza św. obrządku ormiańskiego. Lwów 1929. Chowaniec Cz.: Ormianie w Stanisławowie. Stanisławów 1928. Mańkowski T.: Sztuka Ormian lwowskich. Kraków 1934. Keuprulian B.: Ormianie polscy. Lwów 1933 — ponadto szereg artykułów różnych autorów w miesięczniku „Posłaniec św. Grzegorza “ (Lwów 1927—1934).

OSZCZĘDNOŚĆ. Każdy z nas ma swój budżet. Wydatki swoje musi dostosowywać do dochodów z pracy lub majątku. Są wprawdzie ludzie, którzy wydają więcej, niż wynosi ich dochód, bądź uszczuplając swój majątek, bądź zadłużając się, t. zn. zmniejszając lub obciążając zgóry swoje przyszłe dochody. Ale taka gospodarka — o ile nie jest tylko przejściowa, spowodowana wyjątkowemi przyczynami (np. chorobą) — kończy się prędko ruiną. Normalnie każdy stara się dostosować swe wydatki do dochodów, a nawet wydać mniej, niż wynoszą jego dochody, oszczędzić część tych dochodów.

Dążność do oszczędzania wynika z faktu, że człowiek nie żyje tylko chwilą obecną, że zawsze stara się zaspokoić nietylko obecne potrzeby swoje i swoich najbliższych, ale i potrzeby przyszłe. Człowiek gospodaruje, przewidując i planując. Przewiduje więc np., że na starość nie będzie mógł pracować wydajnie, że będzie mniej zarabiał, albo nawet nie będzie zarabiał wcale, że w przyszłości czekają go zwiększone wydatki na utrzymanie rodziny, że może stracić pracę, a z nią dochody naskutek ogólnie ciężkiej sytuacji gospodarczej kraju; planuje w przyszłości dokonanie większego wydatku, jak np. kupno domu czy samochodu i t. d. Ogólnie mówiąc, oszczędzanie spowodowane jest bądź obawą zmniejszenia czy utraty dochodów, bądź chęcią zaspokojenia pewnych potrzeb przyszłych, jednorazowych (np. kupno motocykla) albo trwałych (np. zabezpieczenie sobie starości), bądź obiema pobudkami jednocześnie.

Sposoby oszczędzania.

Właściwie są tylko dwa sposoby oszczędzania: albo rezygnujemy z pewnych wydatków, z zaspokojenia pew

nych potrzeb (nie idę do kina), albo tyczne i anarchja, w której nie może zaspokajamy te potrzeby mniejszym rozwijać się gospodarstwo narodowe kosztem (idę do kina na tańsze miej- i w której marnuje się więcej dobra, sce).    aniżeli wynieść może największa nawet

Warunki oszczędzania.

Pierwszym i zasadniczym warunkiem,

To ograniczenie wydatków, narzucę- oszczędność na niezaspokojeniu tych nie sobie pewnego przymusu, dyscypli- elementarnych potrzeb, ny moralnej, jest zasadniczą cechą oszczędzania: ktoś, kto ma tak wielkie dochody, że zaspokaja wszystkie potrzeby, a mimo to pozostaje mu część aby ludzie mogli i chcieli oszczędzać, dochodów niewydana, nie oszczędza, jest zapewnienie im prawa rozporzą-Trudno np. mówić o oszczędzaniu przez dzania ich oszczędnościami. Nikt nie takiego multimiljonera, jak John D. miałby żadnej podniety do ogranicza-Rockefeller starszy, którego dochody nia swych potrzeb obecnych, gdyby nie sięgają setek miljonów dolarów, a któ- miał zagwarantowanego prawa do uży-ry ma potrzeby stosunkowo bardzo cia swych oszczędności zależnie od skromne.    swego uznania. Równałoby się to bo-

przytem o oszczędną gospodarkę w instytucjach opartych na świadczeniach oszczędzania przymusowych, t. zn. na podatkach, własności, a więc w państwach i samorządach, to Drugim warunkiem jest pewna sta-ona o tyle większe społecznie zna- łość stosunków prawno-po-czenie, że odbija się na kieszeni oby- litycznych w kraju. Oszczędza-wateli: im bardziej oszczędna jest go- nie, jak powiedzieliśmy, oparte jest spodarka państwowa lub samorządowa, przewidywaniu i planowaniu. A to nie tern niższe mogą być podatki i opłaty jest możliwe, jeśli warunki prawno-ciążące na obywatelach. I odwrotnie: polityczne w kraju ulegają gwałtow-im bardziej ta gospodarka jest roz- nyin zmianom. Jeśli — jak to się mó-rzutna, tern większe są ciężary podat- wi — nikt nie jest pewien swego ju-k0We.    tra, to, oczywiście, o niem nie myśli.

Oczywiście, jak w każdem działaniu A bez myśli o przyszłości niema sensu ludzkiem, tak samo i w oszczędzaniu oszczędzać.

musi być zachowana pewna miara. Trzecim wreszcie warunkiem są Człowiek zamożny, żywiący się suchym uporządkowane stosunki go-chlebem, jest skąpcem, sknerą, jed- s p o d a r c z e w kraju, a w szczegol-nostką społecznie szkodliwą, a morał- ności ustabilizowana w a lut a nie wstrętną. Podobnie też państwo (-»Pieniądz). Oszczędność pieniężna

nie jest wprawdzie jedyną formą

Dotąd mówiliśmy o poszczególnych wiem nie ograniczaniu potrzeb obee-jednostkach. Ale również przedsiębior- nycli na rzecz zaspokojenia potrzeb stwa, organizacje, instytucje, gminy przyszłych, tylko ograniczeniu potrzeb i wreszcie państwo mogą gospodarować wogóle, bez żadnego gospodarczego dla oszczędnie lub rozrzutnie. Jeśli chodzi danej jednostki sensu. Innemi słowy, zasadniczym warunkiem

jest

prawo

ma

na

za-

i samorząd nie mogą rezygnować z    . .. .

spokojenia całego szeregu potrzeb, oszczędności, ale w dzisiejszych warun-jak np. zapewnienie obrony kraju lub kach każda oszczędność z zasady przez porządku prawnego. Byłaby to nie to stadjum przechodzi. Jeśli zatem oszczędność, lecz samobójstwo poli- wartość, siła nabywcza pieniądza ma-tylko jakby ukoronowanie i przekształcenie oszczędności pieniężnej, o czem jeszcze powiemy w dalszym ciągu.

leje, staje się on nieprzydatny jako narzędzie oszczędzania, które też w o-kresie dewaluacji bądź całkowicie zanika — nigdy niema tylu ludzi żyjących rozrzutnie, co właśnie w okresach dewaluacji — bądź też ulega wynaturzeniu, polegającem na skupowaniu przedmiotów, na których nabywca ani się nie zna, ani też nie są mu do żadnego użytku potrzebne (obrazy, klejnoty i t. d.).

Nie można nakoniec pominąć upodobań i przyzwyczajeń ludności. Są narody, wśród których cnota oszczędności jest bardzo rozpowszechniona, jak np. wśród Francuzów; są inne narody, które słyną znowu z niechęci do oszczędzania, jak Amerykanie. Polacy mają nieszczególną opinję, jeśli chodzi o zamiłowanie do oszczędzania. Wydaje nam się jednak, że jest w tem dużo przesady; w każdym razie nastąpiła w tym względzie bardzo wyraźna poprawa.

Najprostszą postacią oszczędności pieniężnej jest odłożenie i schowanie samego pieniądza. Praktykowane to jest np. przy odkładaniu drobnych kwot: wrzucamy po 5—10 groszy do skarbonki, a gdy uzbiera się av niej kilkanaście złotych, myślimy albo o użytkowaniu zaoszczędzonej kwoty, albo o nadaniu oszczędności innej postaci, np. wkładu w banku.

Formy oszczędności.

O ile oszczędzanie do skarbonki jest właściwie jedyną możliwą formą oszczędzania przy bardzo drobnych kwotach, to inaczej przedstawia się sprawa, jeśli chodzi o oszczędzanie większych sum, dla którego dostępne są już inne formy. Tak więc gromadzenie monet złotych czy banknotów (czasem, jak np. w Polsce, monet i banknotów zagranicznych) w schowkach (wszystko jedno: w pończosze czy w kasie pancernej w banku), t. zw. tezauryza-Z chwilą, gdy już ktoś ma tę nad- cja (dosłownie: gromadzenie skarbu), wyżkę dochodów nad wydatkami, gdy jest właśnie zastosowaniem prymityw-już zaoszczędził, powstaje pytanie, co nej formy w wypadku, gdzie normalną z tern zrobić, jak to ulokować.    byłaby inna, wyższa forma oszczędza-

W gospodarce bezpieniężnej oszczęd- ni a ( wkład w banku czy kasie oszczędność z natury rzeczy polegała na na- nośei lub zakup papierów wartościo-gromadzeniu pewnej ilości niepsują- wych), korzystniejsza zarówno indy-cych się przedmiotów, które albo widualnie dla oszczędzającego (przy-w przyszłości mogły być użyteczne rost odsetek), jak i społecznie. To też oszczędzającemu (np. miód), bądź mo- tezauryzacja występuje tylko w pew-gły być wymienione na takie przed- nych okolicznościach, mianowicie wów-mioty (np. zapas bursztynu), bądź czas, gdy oszczędzający albo nie mają wreszcie łączyły w sobie te obydwie zaufania do stałości waluty (wtedy cechy (np. skóry). Tę formę oszczęd- gromadzą monety złote), albo też nie ności nazywamy oszczędnością mają zaufania do instytucyj finanso-rzeczową, polega bowiem na gro- wych czy przedsiębiorstw, którym mo-madzeniu rzeczy.    gliby ewentualnie powierzyć swoje

1 dzisiaj spotykamy oszczędność rze- pieniądze (wtedy gromadzą banknoty), czową, ale powszechną formą jest Tezauryzacja występuje w okresach, oszczędność pieniężna. O- gdy w społeczeństwie niema zaufania szczędność rzeczowa stanowi właściwie do rozwoju stosunków politycznych

Czechosłowacja Belgja . . . Austrja . .

1.888

17.921

16.543

26.075

4.460

2.636

1.063

(obawa wojny, zamieszek wewnętrznych) lub gospodarczych (brak zysków w przedsiębiorstwach, kurczenie się obrotów i t. d.).

Następną formą oszczędności jest wkład w instytucji finansowej: w kasie oszczędności lub w banku. Forma ta jest łatwa i prosta, dla każdego dostępna, to też rozwinęła się bardzo silnie. Oszczędności składane w instytucji finansowej — poza tem, że zabezpieczone są od utraty naskutek przypadku lub kradzieży — powiększają się jeszcze o odsetki, które instytucja finansowa od wkładów wypłaca. Dla bardzo wielu ludzi, zwłaszcza takich, których oszczędności są niewielkie i którym trudno jest z tego powodu myśleć odrazu o innych formach oszczędzania, wkład w instytucji finansowej jest najłatwiejszą i najlepszą formą oszczędzania. Tem bardziej, że posiada on tę zaletę, że w każdej chwili — w normalnych warunkach — -może być wycofany i zamieniony np. na papier wartościowy (obligację lub akcję). Ze względu właśnie na to, że ta forma oszczędzania jest najbardziej dostępna dla szerokich warstw ludności, powstały specjalne instytucje — kasy oszczędności — poświęcone zarówno pielęgnowaniu w społeczeństwie przyzwyczajenia do oszczędzania wogó-le, jak gromadzeniu wkładów w szczególności. O instytucjach tych będziemy jeszcze mówili.

Wyższą formą oszczędności od wkładu w instytucji finansowej są ubezpieczenia.

Ostatnią wreszcie formą oszczędności pieniężnej jest zakup papierów wartościowych, t. j. akcyj (—> Akcja) lub obligacyj (-» Kredyt).

Instytucje oszczędnościowe.

Jak wspomnieliśmy już, formą oszczędności, która rozwinęła się najbardziej, jest wkład w instytucji finansowej. Aby dać pojęcie, jakie rozmiary przybrała ta forma oszczędności, przytoczymy następujące dane:

Wkłady oszczędnościowe (wg stanu z końca 1934 r.)

w milj. zł. w zł. na 1 raieszk.

36.96 428,37 401,75 394,81 302,78 325,74 157,27

(Źródło: Wiadomości Statystyczne Gł. U. Statyst., Recueil de Statistigue de l’Institut International da Commerce).

Widać z tych liczb, jak bardzo nam jeszcze daleko do poziomu innych, bogatszych krajów. A pamiętać trzeba przytem, że gdy u nas inne formy oszczędności — poza wkładami — nie mają prawie żadnego znaczenia, to w Belgji, Francji czy w Niemczech są obok wkładów oszczędnościowych bardzo silnie rozwinięte i takie formy oszczędzania, jak zakup papierów wartościowych i ubezpieczenia na życie.

Tą formą oszczędzania — wkładem oszczędnościowym — zaopiekowało się specjalnie państwo i samorządy, a to z dwóch powodów: po pierwsze wkłady oszczędnościowe pochodzą od najszerszych warstw społeczeństwa, które mniej się mogą orjentować co do solidności różnych instytucyj przyjmujących wkłady, względnie emitujących obligacje czy akcje; powtóre zaś chodziło państwom i gminom o przyciągnięcie tych wielkich kapitałów oszczędnościowych do siebie, wykorzystanie ich dla kredytu dla państwa i gmin. Dla tych celów stworzone też zostały specjalne instytucje, mianowicie pocz-

towe kasy oszczędności, tworzone przez państwa i komunalne kasy oszczędności, tworzone przez gminy.

Suma wkładów oszcz. w milj. złotych 67,6 122,3 173,0 253,7 332,2 444,9

506.5

596.6

Stan z końcem roku

1927

1928

1929

1930

1931

1932

1933

1934

Nagromadzone środki P. K. O. lokuje przeważnie w papierach państwowych i w papierach banków państwowych, t. j. Banku Gospodarstwa Krajowego i Państwowego Banku Rolnego. Mianowicie z końcem r, 1934 P. K. O. posiadała:

Suma w milj. złotych

Na czele ich idzie dobrze znana wszystkim Pocztowa Kasa 0-szczędnośei (P. K. O.) w Warszawie, która gromadzi wkłady nietylko za pośrednictwem swoich własnych oddziałów, ale i wszystkich urzędów pocztowych w eałem państwie. Urzędów tych jest 4372, a zatem aparat zbiorczy P. K. O. jest najsilniej rozbudowany i łatwo dla każdego dostępny, nawet po wsiach i w małych miasteczkach, gdzie niema żadnych instytucyj finansowych. Podobnie też wszystkie urzędy pocztowe wypłacają wkłady w P. K. O. do pewnej wysokości.

P. K. O. prowadzi bardzo energiczną Pożyczek państwowych .    74,3

propagandę oszczędności przy pomocy Listów zast. i oblig. banków

broszur, plakatów, radja, konkursów,    państwowych • • • •

.    . i    , . , .    ,; Innych papierów wartość. .    82,4

Podobną rolę jak P. K. O. spełniają

prasy i t. d., przyczem działalność

P. K. O. obejmuje nietylko Polskę, ale i część emigracji polskiej, a to za po- komunalne kasy oszczędności, zakłada-średnictwem utworzonego przez P. K. O. ne przez poszczególne gminy (jak np. i należącego do niej banku: Polska Komunalna Kasa Oszczędności m. st. Kasa Opieki, z oddziałami w Argenty- Warszawy) lub związki gmin. Za wy-nie, Francji, Palestynie i Stanach płacalność wkładów w P. K. O. gwa-Zjedn. A. P.    rantuje państwo, za wkłady w K. K.

P. K. O. przyjmuje kilka rodzajów    tworzące je gminy,

Gospodarcze znaczenie oszczędności.

wkładów: zwykłe wkłady oszczędnościowe, wkłady premjowane, wkłady czekowe, wreszcie prowadzi również    Oszczędność ma przedewszystkiem

dział ubezpieczenia na życie, t. zw. lu- znaczenie gospodarcze dla oszczędzają-dowego (najwyższa suma ubezpieczę- cego, o czem juz mówiliśmy na wstępie,

nia - 10.000 zł., bez badania lekar- ?oza tem    ma oszczędność inne

t .    \ -n ' *    , •    , , jeszcze znaczenie, społeczne. Z drob-

skiego). Państwo gwarantuje wypłatę ,    -tu

,1-,'    tV ^    nych oszczędności tworzą się olbrzymie

wkładów przez P. K. O    kapitały, które umożliwiają rozwój

wkładów w instytucjach finansowych, zakupu papierów wartościowych, ubez-krótkiego okresu istnienia (założona pieczenia na życie i t. p. kapitały te zo-została w r. 1924) zdołała zgromadzić stają w drodze kredytu oddane życiu duże — jak w naszych warunkach — gospodarczemu na budowę i ulepszanie kwoty oszczędności, o czem świadczą fabryk, meljorację gospodarstw rol-następujące liczby:

P. K. O. odegrała bardzo dużą rolę gospodarczy kraju. Za pośrednictwem w rozwijaniu przyzwyczajenia ludności do oszczędzania i mimo stosunkowo

nych, państwu i samorządom na budo-

wę dróg, mostów, szkół, szpitali i t. p. Jeśli takie kraje, jak Holandja, Danja, Szwecja, Szwaj car ja, osiągnęły wysoki stopień kultury i zamożności, pomimo że albo wcale nie posiadają bogactw naturalnych (Holandja, Danja), albo mają ich bardzo niewiele (Szwecja), to niewątpliwie jednym z bardzo ważnych czynników tego rozwoju były oszczędności, skrzętnie przez ludność tych krajów gromadzone.

Zyski przedsiębiorstw (zależne przecież w dużym stopniu od ich oszczędnego prowadzenia), i oszczędności są właściwie jedynem źródłem kapitalizacji (—>Kapitalizm), a bez tego niema mowy o postępie gospodarczym, o tworzeniu wielkich przedsiębiorstw, bez których dzisiejsza technika wytwarzania obejść się nie może. Wydawałoby się więc, że nie może być mowy o oszczędności nadmiernej.

Ewentualność taka jednak może się zdarzyć. Po pierwsze w tym wypadku, gdy życie gospodarcze nie wchłania nagromadzonych oszczędności. Jeśli przedsiębiorca nie ma przekonania, że założenie lub rozwinięcie fabryki będzie zyskowne, bo np. spadają ceny, rosną podatki i t. d., to nie będzie wykorzystywał kapitałów, od których przecież musi płacić procent. Kapitały te wówczas pozostają w instytucjach oszczędnościowych, następuje jakby mimowolna a niepożądana tezauryza-cja w kasach oszczędności.

Jest jednak i druga ewentualność. Przypuśćmy, że niema obawy nieużytecznego gromadzenia się kapitałów w kasach oszczędności, że całkowity przyrost oszczędności zużywany jest na budowę nowych i rozszerzanie już istniejących przedsiębiorstw. Jakich? Oczywiście takich, których wytwory mogą liczyć na zbyt. Jeśli jednak wszyscy bardzo oszczędzają, t. zn. ograniczają wydatki na rzeczy nie-niezbędne, to znika popyt na przedmioty inne niż koniecznie do życia potrzebne. A przez to samo zamykają się możliwości zbytu dla wielkich gałęzi przemysłowych, jak np. przemysł samochodowy, radjowy i t. d. Struktura gospodarcza kraju nie może się rozwinąć bujniej, szereg przedsiębiorstw staje się zbędny. Taki stan rzeczy jest i gospodarczo i społecznie wysoce niepożądany. Z jednej bowiem strony dobrobyt polega właśnie na zaspokajaniu potrzeb w. dosyć szerokiej skali, z drugiej zaś zaspokojenie potrzeb tylko niezbędnych nie może dać zatrudnienia całej ludności w kraju. Dlatego to skąpiec jest również gospodarczo typem szkodliwym.

Jak w każdem działaniu ludzkiem, tak samo i w oszczędzaniu musi być zachowana miara. Tylko wtedy indywidualny interes i możliwości jednostki godzą się harmonijnie i najlepiej, bo samorzutnie, z interesem społecznym. To samo trzeba powiedzieć o różnych formach oszczędzania: należy dążyć do rozwijania mniej więcej równoległego wszystkich (poza tezauryzacją) form oszczędzania. Tylko wówczas wszystkie dziedziny życia gospodarczego są równomiernie zasilane kapitałem. A niema lepszego zabezpieczenia oszczędności, nagromadzonych przez społeczeństwo, jak silny rozwój gospodarczy całego kraju, zależny w tak dużym stopniu właśnie od dopływu nowych kapitałów.

T. Sławiński.

Literatura: O zagadnieniu oszczędności mało jest prac wartościowych. Wymienić należy rozprawę prof. A. Krzy-żanowskiego:    Teorja i polityka

oszczędności, Warszawa 1931 r., dalej specjalnie co do instytucyj oszczędnościowych H. Tennenbauma: Struktura gospodarstwa społecznego Polski, tom II, Warszawa 1935 r. Wreszcie wspomnieć należy o wydawanym w Warszawie miesięczniku Przegląd Oszczędnościowy.

OŚWIECENIE. Kształtowanie i utrwalanie się nowoczesnej kultury duchowej i umysłowej przypada na wiek XVII, jej rozwój na wiek XVIII; ten okres czasu nazywamy oświeceniem.

Swoje istotne pierwiastki czerpie kultura oświecenia z Francji, bardzo cenne podniety zawdzięcza Niderlandom i An-glji. W Niemczech wytworzyła reformacja podatne podłoże pod kształtowanie się tej kultury, w Niemczech też doszła ona w wieku XVIII do pełnej świadomości samej siebie, w Niemczech wreszcie ujęta została w karby systemu, tam się też najprędzej strywjalizowała i zbanalizo-wała. W Niemczech także ukuto dla określenia jej nazwę oświecenia (Auf-kldrung); niemiecki filozof Kant (1724—1804) dał klasyczną definicję oświecenia, niemieccy badacze wieku XIX i XX ustalili i utrwalili pojęcie oświecenia, które przyjęło się w naukach historycznych i przejęte zostało także przez naukę francuską i angielską.

Wielki filozof niemiecki Kant zdefi-njował oświecenie jako wyjście człowieka z jego niepełnoletności, w którą popadł sam z własnej winy. Przez tę nie-pełnoletniość czy też niewłasnowolność rozumiał Kant nieumiejętność posługiwania się własnym rozumem i brak odwagi posługiwania się nim, zwłaszcza w sprawach religji. Jedną z podniet do usamodzielnienia się myśli człowieka była niewątpliwie reformacja, do samopoczucia jednak swojej wartości doszedł rozum nie przez walkę z teologją i krytykę objawienia, lecz przez gruntowne badanie naukowe i zgłębianie tajemnic i prawd rzeczywistości. Ta wiara w siłę, moc i zupełną niezależność myślenia jako właściwego, a zdaniem wielu przedstawicieli kultury oświecenia — jedynego źródła światła, stanowi istotę kultury oświecenia.

Poznawanie i oświecanie.

W rozumieniu tych, co kładli podwaliny pod kulturę oświecenia, rozum jest światłem naturalnem — a nie nadnatu-ralnem, jak objawienie — oświecaj ącem umysł ludzki. Stąd wypływa obowiązek nietylko szukania prawdy przy pomocy tego światła, ale szerzenia go, czyli oświecania innych. Poznawanie i oświecanie — oto zasadnicze tendencje oświecenia.

Najwybitniejsi przedstawiciele kultury oświecenia, ufni w moc rozumu ludzkiego, stawiają sobie za cel przedewszyst-kiem dotarcie do prawdy na drodze rozumowania; doszedłszy zaś, w swojem przekonaniu, do prawdy, dążą do tego, aby zastosować te zdobycze do celów praktycznych, t. zn. kształtować życie swoje i innych według wskazań płynących z tej prawdy.

Organem poznania świata jest rozum Racjonalizm (-» Racjonalizm), tak głę boko zakorzeniony w umysłowości francuskiej. (-» Francja), jest jednym z zasadniczych pierwiastków kultury oświecenia. Na kształtowanie się stylu i sposobu myślenia ludzi tej kultury wpłynął decydująco wielki filozof francuski Kartezjusz (1596—1650). Karte-zjusz pierwszy ma poczucie siły myśli, ma świadomość metody myślenia, t. zn. sposobu dochodzenia do prawdy przy pomocy pojęć jasnych i wyraźnych. Ścisły związek z matematyką, widoczny w metodzie jego myślenia, wywołał prawdziwy kult tej nauki wśród myślicieli wieku oświecenia; Spinoza np. (1632—1677) pisze traktat etyki „systemem geometrycznym". Z matematyki i fizyki czerpie też zasadnicze podniety trzeci wielki przedstawiciel racjonalistycznego kierunku oświecenia: Leibniz (1646—1716).

Na gruncie angielskim rozwija się drugi zasadniczy kierunek oświecenia: filozofja sensualistyczna. Kierunek ten

oprzeć chce poznanie na świadectwie się nad układem życia, ujmować je w for-zmysłów. Twórcą tego poglądu jest my pewnego ładu i systemu. W życiu Locke (1632—1704), rozwija go Hu- obowiązują te zasady, które najprędzej me (1711—1776). Hume jest właściwie prowadzą do upragnionego celu, jakim protoplastą pozytywizmu (-»Pożyty- jest szczęście na ziemi. wizm), uważa bowiem, iż wiedza nasza Upodobanie w analizie, przejęte od fi-ograniczyć się powinna tylko do faktów, lozofów kierunku sensualistycznego, Sensualizm nabiera jednak dopiero we skłania do rozpamiętywania życia wła-Francji pewnego zabarwienia etycznego: snego { cudzego, do zastanawiania się ponieważ istnieje tylko to, co odczuwają nad niem, rozpisywania się o niem w li-nasze zmysły, więc poza rozkoszą zmy- stach i pamiętnikach, do szukania jego słową niema innych wartości w życiu. sensu i celu. Na tle tych rozmyślań po-Ten kierunek był wszelako już tylko wstaje też chęć takiego ukształtowania pewnem wynaturzeniem ideologji oświe- życia, aby było ono nietylko przyjemne cenią i jej przejaskrawieniem, ujawnia- i szczęśliwe, ale także harmonijne i pięk-jącem się np. w tezie, że człowiek jest ne. Wyrabia się pewnego rodzaju sztuka maszyną (La Mettrie, 1709—1751), a ży- życia, cie jego znajduje pełne zaspokojenie w życiu zmysłowem na tym świecie.

Przy takiej koncentracji uwagi na ten świat, której towarzyszy wiara w wszechpotężną moc rozumu, religja traci właściwie grunt pod nogami. Nie zmienia tego faktu nawet to, że wybitni przedstawiciele oświecenia, jak Hume, uznawali religję za wyraz „naturalnego" instynktu ducha ludzkiego. Ludzie . .    , .    .    .    .... oświecenia rozumieli istotę potrzeby re-

mysliciele oświecenia ujmowali życie ligijriej i usiłowali też stworzyć sami coś jednostronnie w duchu sensualistycznie w rodzaju reiigji naturalnej, która nastrojonych libertynów, to jest ludzi, którzy uważali, że żyć t. zn. używać bez serca i bez sumienia. Taki „ideał" życia charakteryzuje już zmierzch oświecenia.

Oświecenie jest kulturą budzącej się

Oświecenie — kultura stanu mieszczańskiego.

Przeciwstawiając wierze — wiedzę, objawieniu — myślenie, przeciwstawiali też ludzie oświecenia ten świat — tamtemu światu. Nie znaczy to jednak, aby

w gruncie rzeczy była jedynie sztucznym, mdłym i odrapanym z wszelkiego czaru niepojętości systemem zasad i norm. Wyrazem najpełniejszym tych , . .    , ,    .    , . .    usiłowań jest angielski deizm, którego

świadomości stanu mieszczańskiego, ono twórca, Toland, głosił „chrześcijaństwo też w miarę rozkwitu i organizacji mie- pozbawione cudowności" (1696). W ta-szczaństwa stworzyło pojęcie zawodu, ]jjem ujęciu jedynym pośrednikiem mię-opartego na Wysokiem poczuciu obo- <jzy człowiekiem a Bogiem jest rozum, wiązku. To poczucie zas czerpie oświece- Oczywistą konsekwencją takiego stano-nie nie z przykazań i wskazań pochodzą- wiska jest tolerancja, jest uznanie cych z zewnątrz, a więc przejętych dro- wszystkich wyznań za jednowartościowe, gą wiary, lecz z głębokiego przeświad- jak to w poetycki sposób wyraził meczenia wewnętrznego, zdobytego dzięki mieeki myśliciel i poeta G. E. Lessing światłu rozumu, o zadaniach życia (1729—1781) w poemacie dramatycz-i o obowiązkach ludzi wobec siebie i in- nym „Natan Mędrzec". Idea toleran-nych. Systematyczny sposób myślenia, cji, mająca swe źródło poczęści w obo-narzucony przez wielkich myślicieli lu- jętności religijnej ludzi oświecenia, jest dziom tej epoki, każe im też zastanawiać jednak niewątpliwą zdobyczą tej kultu-

ry i odnosi się nietylko do dziedziny religijnej, ale przygotowuje grunt pod prądy liberalne w dziedzinie politycznej i społecznej.

Myśliciele wieku oświecenia pierwsi bodaj zdali sobie sprawę z istoty zagadnienia społecznego, ujętego coprawda bardzo często w formie utopji, t. j. przedstawienia idealnego stanu, a raczej błogostanu, społecznego; oni pierwsi zaczęli zastanawiać się nad tern, jak pogodzić egoistyczne dążenia jednostki, uważane przez nich za podstawę postępu dziejowego, z interesem całości społeczeństwa i postulatami etyki. Jest niewątpliwie zasługą wieku oświecenia, że ten problem postawiono. Wysunięcie tego problemu dało z jednej strony początek nauce socjologji, z drugiej zaś stworzyło podstawy nowej nauki o państwie. Nauka ta, rozwinięta w traktacie Rousseau’a (1712—1778) o układzie społecznym, stała się podwaliną ideologji rewolucji francuskiej. Proklamowanie wolności jednostki jest jedną z najważniejszych zdobyczy oświecenia. Zasługa to tern większa, jeśli się zważy panujące wówczas stosunki strasznego ucisku politycznego i społecznego.

Ideał piękna.

Właściwa kulturze oświecenia dążność do ujmowania wszystkich objawów życia i kultury w karby teorji nie oszczędziła i sztuki. Zasadniczy pogląd oświecenia na sztukę wyraża się w przekonaniu, że sztuka jest naśladowaniem natury. Oświecenie nie miało jednak właściwego zrozumienia dla piękności natury, nie umiało dostrzec siły i ustawicznego pulsowania życia w naturze. Dla tej epoki piękno przyrody polegało przedewszyst-kiem na jej wewnętrznym ładzie, na uszeregowaniu zjawisk wr logiczny łańcuch przyczyn i skutków. Obraz tak rozumianej przyrody w dziełach sztuki z epoki oświecenia musi się z punktu widzenia dzisiejszego ujmowania piękna wydać mdły i bezbarwny. Mimo to trzeba przyznać na dobro tej kultury, że odkryła ona krajobraz. Chęć rozrywki i za-bieia czasu u ludzi zamożnych stworzyła charakterystyczny dla tej kultury kierunek artystyczny, zwany rokoko. Rokoko lubowało się w drobiazgowem przedstawianiu małoznacznych szczególików o charakterze dekoracyjnym, stroiło z upodobaniem swych bohaterów w ko-stjum pasterski; kierunek ten charakteryzuje pieszczotliwy, a jednocześnie gadatliwy sposób ujmowania zmysłowej powłoki życia.

Wszystko to jednak ujęte było w normy pewnych reguł i zasad sztuki poetyckiej czy też innej. Obowiązywała powszechnie zasada umiaru i ładu, któ»-rej ideałem była poprawność. Ta poprawność wyrażała się w ścisłem przestrzeganiu zasad proporcji i harmonji i kurezowem trzymaniu się gruntu rzeczywistości, tak jak przedstawiała się ona światłu rozumu. To, co cudowne, niezwykłe, wygnane zostało z dziedziny sztuki i potępione przez krytykę, dla której wzorem wszelkiej potworności artystycznej był Szekspir.

Epoka dumna i zachwycona sobą.

Była to epoka zadowolona i dumna z siebie, epoka ambitna i zarozumiała. Nic dziwnego, że ona właśnie wytworzyła i ugruntowała teorję postępu. W rozumieniu dufnyćh w siłę i potęgę rozumu ludzi oświecenia cały rozwTój historyczny był stopniowym postępem, którego szczytem była właśnie kultura przez nich przeżywana i przez nich tworzona, kultura oświecenia. Kultury poprzednie były niejako tylko stopniami do niej prowadzącemi. W duchu tak pojętej teorji postępu poezja nowoczesna (a więc np. liche epopeje francuskich wierszokletów wieku XVII) musiała być lepsza od poezji starożytnej. Brak też

było oczywiście kulturze tej wszelkiego ne prądy oświecenia. W Niemczech ob-zmysłu tradycji, skoro odczuwała,, że ca- serwujemy z jednej strony najwyższą ły rozwój historyczny rozpoczyna się nie- sublimację, t. j. udoskonalenie pier-jako od niej; brak też jej było także wiastków oświecenia, a przedewszyst-i zmysłu historycznego. Kultura oświece- kiem idei humanitaryzmu, której rzecz-nia uczyniła niezmiernie wiele dla roz- nikami byli Goethe i Schiller, woju nauk historycznych, dla rozszerzę- z drugiej strony największą trywjaliza-nia horyzontu wiedzy historycznej i wy- cję całego tego kierunku w t. zw. filo-tworzenia takich pojęć dla zrozumienia zofji popularnej, zainaugurowanej przez zjawisk historycznych istotnych, jak śro- Chr. Wolffa (1679—1754). Trywja-dowisko. Mimo to jednak ludziom tej lizacja ta dochodzi do szczytu w teorji epoki brak było wyczucia istoty rozwo- poezji, tworzonej przez 6 o 11 s c h e d a ju historycznego. Brak im było prze- (1700—1766), i w całym stylu życia na dewszystkiem zrozumienia zasady rozwo- poziomie najpłytszego filisterstwa. Prze-ju historycznego. Historja w ich ujęciu ciwko takiemu ujmowaniu życia zaprote-była grą indywidualnych ambicyj ludzi stowało młode pokolenie, głosząc rewo-złych czy dobrych, z którą należy się za- lucję pod hasłem „burzy i naporu“. poznać dla celów praktycznych, ażeby czerpać z niej naukę życia. Jak we We Francji. Działała tam ona rozsadza-wszystkiem, tak i w historji ludzie oświe- jąco pod względem politycznym i spocenia szukali więc przedewszystkiem łecznym, a podkopując wiarę we wszelki korzyści praktycznych i cały znany im autorytet i potępiając wszelką tradycję, materjał historyczny usiłowali uporząd- przygotowała grunt pod wybuch rewo-kować według — ich zdaniem, niewzru- lucji. Wielką rolę w tym historycznym szonych — praw przyczynowości.

Inne skutki miała kultura oświecenia

procesie odegrali t. zw. encyklopedyści (-* Encyklopedyści) oraz pisarze tacy, jak Rousseau, Montesąuieu (1689—1755) i Voltaire (1694 do Kultura oświecenia miała charakter 1778). Voltaire jest zresztą bodaj naj-kosmopolityczny, była oparta na między- bardziej typowym przedstawicielem kul-narodowej współpracy narodów, tworzą- tury oświecenia. Racjonalista do szpiku cych podstawy kultury nowoczesnej, kości, zrywający z wszelką tradycją, Promieniuje ona z Anglji i z Francji, ufny w doskonałość swej epoki i jej zdo-W Niderlandach, dokąd w okresie prze- byczy* jest przytem Voltaire doskona-śladowań hugonotów tłumnie uciekają łym propagatorem kultury oświecenia, uchodźcy francuscy, organizuje się i zy- Zasiąg jego oddziaływania był olbrzy-skuje w założonych tam czasopismach mi: utrzymywał on stosunki z szeregiem podstawy swojej ekspansji i propagan- głów koronowanych (Fryderyk Wielki, dy. Czasopisma stają się właśnie jed- Katarzyna II) i wogóle niemal z wszyst-nym z głównych czynników propagandy kimi najwybitniejszymi ludźmi tego cza-oświecenia. Można powiedzieć, że wła- su, szerząc wszędzie nowe ideje postępu

i oświecenia.

Międzynarodowy charakter kultury oświecenia.

Oddziaływanie kultury oświecenia na

śnie oświecenie postawiło po raz pierwszy zagadnienie racjonalnej propagandy. Drugim niemniej płodnym terenem Polskę przyszło już, niestety, zbyt późno, przenikania z różnych stron prądów Jej promienie miały oświecać pogrążone oświecenia staje się Szwajcarja. Na tym w sarmatyzmie i „złotej wolności" spo-terenie powstają bardziej demokratycz- łeczeństwo szlacheckie.

szukaj w tomie piątym!

Kulturą oświecenia przesiąknięci byli kiego we Lwowie 1935. Cz. Leśniew-u nas niemal wszyscy wybitni pisarze ski: Stanisław Staszic. Warszawa 1926; epoki stanisławowskiej, którzy — jak 1* Chrzanowski: Chleb macierzysty Stanisław Konarski — „ośmielili się 0d-v do młodości. Warszawa 1931. być mądrymi". Wpływ idej oświecenia odbił się na działalności Komisji Edukacji Narodowej, ideały oświecenia przyświecały twórcom konstytucji 3 maja.

OŚWIETLENIE. (Tabl. 148). Gdy codziennie wieczorem przekręcamy w naszym pokoju przerywacz światła elektrycznego, prawie nigdy nie zastanawiamy się nad tern, jak żmudną, długą i mozolną drogą posuwa się postęp techniczny, ile genjalnych pomysłów zakiełkować musiało w mózgach pionierów tej idei, zanim problem-Tak było zresztą nietylko w Polsce, światła w naszem mieszkaniu stał się ale i w innych krajach. Romantyzm, któ- kwest ją — przekręcenia małego guzika ry podkreślił wartości uczucia, który przy ścianie, przeniknął tajemne siły życia i świata,

Upadek Polski nie pozwolił, zrazu przynajmniej, ocenić wartości tego dzieła dla Polski, w dziedzinie zaś literackiej i artystycznej romantyzm przysłonił rychło istotne wartości kultury oświecenia.

Poprzez długie tysiąclecia technika który wyczuł znaczenie tradycji i sztukę oświetlenia rozwijała się bardzo po-ujął jako wyraz najgłębszych przeżyć du- woli, od łuczywa smolnego pierwotnego szy — był zrozumiałą reakcją na kulturę człowieka do lampy oliwnej Rzymian, oświecenia. Reakcja ta była tak silna, iż która w nieco tylko zmienionej formie przez długi czas historycy patrzyli na przetrwała aż do początku zeszłego stu-oświecenie wyłącznie przez pryzmat ro- lecia. Pierwsze dziesięciolecie zeszłego mantyzmu. Sprawiedliwa ocena kultury wieku zrodziło światło gazowe (-» Wę-oświecenia przyszła dopiero w drugiej giel), później zjawiła się lampa nafto-połowie XIX w. Jest to zupełnie zrozu- wa (-» Nafta), a ostatnie lata XIX w. miałe. Podstawowe prądy duchowe kul- przyniosły nam triumfalny pochód tury w. XIX, t. j. pozytywizm w zakresie oświetlenia elektrycznego, poznania i liberalizm w zakresie działa- W krótkim czasie światło elektryczne nia, są właśnie dziedzictwem kultury zdołało wyprzeć niemal zupełnie oświecenia. Kultura ta wzbogaciła nie- wszystkie inne sposoby sztucznego tylko    umysłowość ludzką całym szere-    oświetlenia, a    w każdym    razie zapano-

giem    epokowych odkryć w dziedzinie    wało wszędzie    tam,    gdzie    dopływ ener-

nauk przyrodniczych i doniosłych badań gji elektrycznej jest możliwy. Oświe-w zakresie nauk humanistycznych, ale tlenie elektryczne pozbawiło nas wąt-dała człowiekowi poczucie własnej god- pliwej przyjemności korzystania z usług ności    i samodzielności, postawiła przed    kopcących lamp, a    że w    dodatku jest

nim wielkie zadania w dziedzinie kształ-    jeszcze tanie,    nic    więc    dziwnego, że

cenią siebie i innych oraz reformowała w rekordowym czasie zdobyło sobie społeczeństwa w duchu wzniosłego ideału ogólne uznanie i zastosowanie.

wolności.

Z. Łempicki.

Por. Z. Łempicki: Renesans, oświecenie, romantyzm. Warszawa-Lwów 1923 i tegoż autora: Problemy oświecenia w Księ- poszczególnym cząsteczkom ciała, po-dze Pamiątkowej zjazdu ku czci I. Krasie- budząjąc je w ten sposób do świecenia.

Prąd elektryczny wr dwojaki sposób może wywołać zjawiska świetlne. Rozgrzewając przewodniki, po których płynie, dostarcza on energji cieplnej

Tak właśnie dzieje się, gdy przewód- ce stale w tej samej odległości. W ro-nikami są ciała stałe lub płynne. Inaczej rzecz się przedstawia, jeśli chodzi o gazy. Tu przepływ prądu elektrycznego może wywołać tak znaczne szybkości ruchu elektronów (—»Elektron), że wskutek zderzenia się tychże z atomami materji powstają zjawiska świetlne bez znaczniejszego podniesienia temperatury.

Wszystkie dawniej używane i najpowszechniej obecnie stosowane systemy oświetlenia elektrycznego opierają się na pierwszym z wymienionych sposobów wzniecania światła. Okoliczność, że lampy elektryczne tego właśnie systemu nietylko produkują światło, lecz prócz tego również i ciepło, jest oczywiście wcale niepożądana, gdyż oznacza, że część przepływającej przez druty energji elektrycznej zamienia się na ciepło, które nam przecież nie jest potrzebne wtedy, gdy pragniemy tylko światła. Gorąca lampa rozrzutnie szafuje energją i dlatego właśnie technicy zastanawiają się obecnie bardzo poważnie nad problemem skonstruowania lamp, któreby tylko świeciły, nie wytwarzając zupełnie ciepła.

Lampa łukowa.

Już około roku 1802 zauważył znakomity uczony angielski Humphry D a v y, że w miejscu zetknięcia się dwóch węglowych pręcików powstaje, po połączeniu ich z obwodem silnego prądu elektrycznego, jasne światło w postaci krótkiej lśniącej smugi, czyli t. z w. łuk Yolty. Anglik Wright wykorzystał w r. 1845 to odkrycie Davy’ego do celów praktycznych i skonstruował pierwszą lampę łukową. Lampa ta nie nadawała się jednak jeszcze do użytku ogólnego, nie była bowiem zaopatrzona w specjalny regulator, któryby mimo spalania się pręcików węglowych utrzymywał ich koń-ku 1848 skonstruował świetny fizyk francuski Foucault odpowiednie urządzenie, regulujące zapomocą złożonego mechanizmu zegarowego odstęp końców pręcików węglowych, czyli t. zw. elektrod. Dziś używamy regulatorów prostszej konstrukcji, które za pośrednictwem dwóch elektromagnesów działają na natężenie prądu przepływającego przez łuk elektryczny i na napięcie panujące na łuku.

Wspomnieć jeszcze należy, że kształt łuku Volty zależy od tego, czy stosować będziemy prąd stały, czy też prąd zmienny, kolor zaś światła zależy od składu chemicznego elektrod. Jeśli węgle są „czyste", czyli nie zawierają domieszek innych materjałów, świecą oślepiającym blaskiem w barwie zbliżonej do światła słonecznego. Jeżeli natomiast przesycimy elektrody solami metali, otrzymamy światło różnych kolorów. Sole miedzi wysyłają światło zielone, sole sodu — żółte i t. d.

Mimo użyteczności lamp łukowych przy oświetleniu ulic lampy te nigdy nie nadawały się do oświetlenia mieszkań z tej prostej przyczyny, że świecą za jasno i z tego powodu są oczywiście za drogie w użyciu.

Lampa łukowa panuje niepodzielnie jeszcze obecnie na terenie wojennej i morskiej techniki oświetleniowej. Swą użyteczność wojenną wykazała już w r. 1870 podczas oblężenia Paryża przez Niemców. Skonstruowane wówczas zapomocą zwierciadeł parabolicznych reflektory świetlne rzucały w nocy snopy jasnego światła na oddziały niemieckie i umożliwiały arty-lerji francuskiej rażenie wroga celnemi strzałami. Zasiąg działania współczesnych latarń morskich oraz reflektorów zainstalowanych na lotniskach wynosi obecnie ponad sto kilometrów.

Szczególną własność światła łuko-

prawdopodobnie dla celów reklamo-Dwie elektrody, pomiędzy któremi wych, aby zwrocie uwagę przechodniów powstaje łuk, sporządzone są z wolfra- na znajdujący się poniżej sklep zegar-mu. Gdy prądu niema, elektrody sty- mistrzowski. Policja sprzeciwiła się kają się ze sobą. Gdy przepływa przez takiemu oświetleniu, obawiając się nie-nie prąd, końce ich nieco się oddalają bezpieczeństwa — pożaru. "Wtedy wła-od siebie, gdyż jedna z nóżek, na któ- śnie postanowił Goebel wymyślić inną rych są umocowane, składa się z dwóch metodę elektrycznego oświetlenia i po pasków zrobionych z różnych metali kilkuletnich próbach przekonał się, że i znitowanych razem. Ponieważ współ- zwęglone włókna bambusowe w bań-czynnik rozszerzalności obu metali kach próżniowych świecą jasno, gdy jest różny, nóżka przy ogrzewaniu przepływna przez nie prąd elektryczny, nieco się wygina, a końce elektrod oddalają się od siebie. Pomiędzy elek- pomnienie, trodami powstaje wtedy mały łuk z tego powodu, że do korzystania ze świetlny o bardzo jaskrawym blasku, światła elektrycznego na większą skalę Wskutek parowania wolframu lampka potrzebne są duże źródła energji elek-taka świeci tylko 300 godzin.

wego, polegającą na małych wymia- niewielkim wzroście natężenia prądu rach świecącej powierzchni, wyzyska- topi się. Do fabrykacji masowej nadano w ostatnich czasach dla sporządzę- wały się dopiero lampki węglowe, t. zn. nia przyrządów świetlnych, potrzeb- żarówki zaopatrzone w włókienko wę-nych do różnych układów optycznych, glowe. Pierwsze takie lampki konstru-mikroskopowych i t. p., stosowanych ował już w r. 1854 nowojorski optyk, przy badaniach naukowych i technicz- mechanik i zegarmistrz, Henryk nyeh. Skonstruowano w tym celu małą G o e b e 1.

lampkę łukową z łukiem wewnątrz Goebel zainstalował pierwotnie na bańki szklanej, wypełnionej rozrzedzo- dachu swego domu lampę łukową, nym gazem, chemicznie obojętnym.

Próby Goebla poszły jednak w za-a to przedewszystkiem

trycznej, dynamomaszyny, wówczas jeszcze nieznane. Dopiero, gdy w latach sześćdziesiątych Gramme i Siemens

Żarówka węglowa.

Na nowo wynalazł żarówkę genjalny

Nie ten jednak system lamp elek- zbudowali pierwsze generatory elek trycznych wywalczył elektryczności tryczne, otwarta została droga dla zwycięstwo w dziedzinie sztucznego nowej zdobyczy genjusza ludzkiego, oświetlenia. Już Humphry Davy, odkrywca światła łukowego, zauważył, cudotwórca z Menlo Park, Tomasz że cienki drucik platynowy zaczyna Aiwa Edison. O próbach Goebla się żarzyć, gdy przepływa przezeń prąd Edison nic nie wiedział. Do rozwiąza-elektryczny. Przez kilkanaście lat nikt nia problemu światła elektrycznego nie myślał o wykorzystaniu tego od- zabrał się ze zwykłą sobie sumienno-krycia do celów praktycznych. Dopiero ścią i wytrwałością, dokonując setek w r. 1841 Frederic de Moleyns doświadczeń i badając najrozmaitsze bierze patent na żarową lampkę elek- materjały dla ustalenia, czy nadają się tryczną, w której    świecił rozżarzony    do produkcji nitek    żarowych.    Ponie-

prądem cienki    drucik platynowy,    waż wszelkie ciała    rozgrzane    do wy-

Lampki te nigdy    jednak nie znalazły    sokiej temperatury    łączą się z    tlenem

zastosowania, gdyż    przy wysokich tem-    powietrza i spalają    się, t. zn. ulatniają

peraturach platyna mięknie, a przy się w powietrze, Edison doszedł do

wniosku, że owe nitki żarowe chronić należy przed dostępem powietrza, aby nie ulegały zużyciu i aby jak najdłużej mogły się żarzyć. Wiedział też Edison, że im wyższa jest temperatura palącego się ciała, tern jaśniej ono świeci. Z okoliczności tej wynikało, że do produkcji nitek żarowych nadawać się mogą wyłącznie materjały o bardzo wysokiej temperaturze topliwości. Metale i węgiel odznaczają się właśnie tą cechą, że przechodzą w stan płynny i gazowy dopiero po ogrzaniu ich do bardzo wysokich temperatur. Z tej racji Edison dokonał doświadczeń kolejno z różnemi metalami i ze zwęglo-nemi skrawkami papieru. Pierwsza sporządzona przez niego lampka paliła się tylko 8 minut (ryc. 127). Setki

Ryc. 127. Lampka węglowa Edisona.

lampek powstały w laboratorjum wielkiego wynalazcy, a jednak zdawało się już, że problem pozostanie nierozwiązany, gdyż nawet najlepszej konstrukcji lampki paliły się nie dłużej niż kwadrans.

Nie zrażony chwilowem niepowodzeniem, Edison kontynuował jednak swe próby i oto w r. 1879 mógł wreszcie zanotować pierwszy sukces, udało mu się bowiem skonstruować lampę ze zwęgloną w środku nitką bawełnianą, która paliła się bez przerwy czterdzieści godzin.

Po pierwszym sukcesie Edison z jeszcze większym zapałem zabrał się do dalszych doświadczeń. Starania jego prędko uwieńczone zostały powodzeniem. Pierwsza edisonowska lampa żarowa zaczęła się świecić dnia 21 października 1879 r. Już w następnym roku mógł się Edison podjąć instalacji elektrycznej na okręcie „Kolumbja“, a w r. 1881 Europa ujrzała wystawę paryską w blasku setek lamp żarowych.

Odtąd rozpoczął się triumfalny pochód wielkiego wynalazku. Przewody oświetlenia elektrycznego zwolna obejmują cały glob ziemski. Dla sprawiedliwości wspomnieć należy, że prawie równocześnie z Edisonem w Europie skonstruował pierwszą żarówkę Anglik, Joseph Wilson Swan. Szczególnie ciekawą jest okoliczność, że wszyscy trzej wynalazcy, Goebel, Edison i Swan, niezależnie od siebie temi sa-memi kroczyli drogami, zdobywając dla ludzkości ten niesłychanie doniosły wynalazek.

Lampa żarowa doczekała się w ciągu pół wieku swego istnienia bardzo licznych udoskonaleń. Pierwszą inowacją było, że włókienka węglowe zaczęto sporządzać sztucznie z ciasta, utworzonego z bawełny rozpuszczonej w chlorku cynku. Obecnie jednak lampki węglowe prawie już wcale nie znajdują zastosowania. Główną ich wadą jest nietrwałość włókienka węglowego, które przy wysokiej temperaturze silnie paruje (sublimuje), wobec czego nie można rozgrzewać go do białości i wypada zadowalać się żarem żółtym.

Lampka Nemsta.

W r. 1897 N e r n s t opatentował lampkę żarową, w której świecił pręcik sporządzony z tlenku magnezu. Pręcik taki przy temperaturze pokojowej nie przewodzi prądu, więc trzeba go było otoczyć cienkim drutem, zwiniętym spiralnie, przez który przy zapalaniu przepuszczano prąd dla roz-

druciki

grzania tlenkowego pręcika. Po kilku sekundach pręcik o tyle się rozgrzewał, że stawał się dobrym przewodnikiem. Wtedy prąd zaczynał przepływać przez tlenek magnezu i doprowadzał pręcik do jasnego żaru. W tej chwili odpowiedni elektromagnes, umieszczony wewnątrz trzonka lampki, przerywał prąd grzejący.

Osobliwością lampki Nernsta jest jeszcze ta okoliczność, że pręcik tlenkowy tej lampy żarzy się i świeci w powietrzu, tak iż szklany klosz żarówki, mający tu na celu jedynie zabezpieczenie pręcika, nie musi być hermetycznie zamknięty.

żarówka dzisiejsza.

Lampki Nernsta pomimo bardzo dobrego, niemal słonecznego światła z powodu dość skomplikowanej budowy prędko ustąpiły miejsca nowym lampkom, a mianowicie żarówkom próżniowym z drucikiem metalowym. Początkowo próbowano zastąpić włókno węglowe lampki Edisona drucikiem z metalu osmu, potem z tantalu, wreszcie przekonano się, że najodpowiedniejszym metalem jest wolfram, i od roku 1906-go zaczęto go stosować powszechnie do produkcji nitek.

Wolfram posiada ze wszystkich znanych nam metali najwyższą temperaturę topliwości, a mianowicie 3310° C. Z okoliczności tej wynika, że druciki wolframowe można rozżarzać w lampkach znacznie mocniej niż inne i w ten sposób otrzymywać światło bardziej zbliżone do słonecznego, a zarazem ekonomiczniej sze. Lampki wolframowe zużywają średnio trzy razy mniej prądu elektrycznego, aniżeli lampki węglowe takiej samej siły świetlnej.

Początkowo umieszczano wolframowe, tak samo jak włókna węglowe, w opróżnionych bańkach szklanych (ryc. 128). Obecnie jednak napeł-

Ryc. 128. Wolframowa lampka żarowa.

nia się żarówki wolframowe gazem obojętnym, to znaczy nie łączącym się chemicznie z wolframem drucika, najczęściej azotem lub argonem. W małych lampkach drucik jest rozpięty na haczykach, a w dużych zwinięty w postaci drobnej spiralki i zawieszony zdała od trzonka, gdyż wobec bardzo wysokiej temperatury tego drucika i przewodnictwa cieplnego gazu chronić należy trzonek przed nadmiernem rozgrzaniem.

Żarówka wolframowa niemal wszędzie znalazła zastosowanie; stanowi ona słabe źródło świetlne w lampecz-kach kieszonkowych, w dużych zaś reflektorach zastępuje lampę łukową. Współczesne drogi lotnicze bywają oświetlane lampkami żarowemi, umie-szczonemi w reflektorach. Natężenie tych źródeł światła sztucznego wynosi często kilka miljonów świec.

Oświetlenie neonowe.

W ostatnich latach rozpowszechnia się coraz bardziej nowy rodzaj oświetlenia elektrycznego. Rury świecące, zwane niekiedy nieściśle rurami neono-wemi, stają się z dnia na dzień w niektórych dziedzinach coraz groźniejsze-mi konkurentami żarówek.

Gdy przez rozrzedzony gaz o ciśnieniu wynoszącem zaledwie kilka milimetrów słupa rtęci, zamknięty w szklanej rurce, przepuszczamy prąd elek-

W lampkach dla prądu stałego elektroda ujemna utworzona jest z blaszki, której nadajemy kształt dowolny, elektrodę zaś dodatnią stanowi pręcik grafitowy. Gaz świeci na całej powierzchni .    .    .    blaszki umieszczonej na elektrodzie

tryczny odpowiedniego napięcia, gaz ujemnej. W lampkach dla prądu zmien-świeci światłem barwnem, którego kolor zależy od rodzaju gazu (ryc. 129).

Temperatura tego gazu nieznacznie przewyższa temperaturę otoczenia, mamy więc w tym wypadku do czynienia z niemal zimnem źródłem światła, tak bardzo upragnionem przez techników.

Przyglądając się takiej świecącej rurce, odróżnić możemy dwie najbardziej charakterystyczne poświaty: jedną t. zw. anodową, wypełniającą często większą część rurki po stronie dodatniej elektrody, drugą t. zw. katodową, mającą postać grzybka, świecącego na elektrodzie ujemnej. Zależnie od prężności gazu jedna czy druga poświata jest jaśniejsza. Poświatą katodową świecą małe lampki (ryc. 130), wypeł-

Ryc. 129. Świecąca rurka z rozrzedzonym gazem.

Ryc. 130. Lampka jarząca z poświatą katodową.

nione mieszaniną gazów neonu i helu pod ciśnieniem 15 mm słupa rtęci. Elektrody w tych lampkach są ustawione bardzo blisko siebie, zaledwie na odległość 2 mm. Wewnątrz trzonka lampy znajduje się opornik, ustalający natężenie prądu, który wynosi zaledwie setne części ampera.

Elektrody w tych lampeczkaeh są różne zależnie od rodzaju prądu.

nego obie elektrody mają postać blaszek, dookoła których układają się świecące pod wpływem prądu elektrycznego warstewki gazu. Prąd do tych lampek stosuje się ten sam, który mamy w naszych mieszkaniach pod napięciem 120, czy 220 voltów. Światło ich jednak jest bardzo słabe, nie dosięga jednej świecy i z tego względu lampy te mają zastosowanie tylko w wyjątkowych przypadkach, np. do reklam, sygnalizacji i t. p.

W dziedzinie reklam świetlnych jest obecnie szeroko stosowana poświata anodowa, która przy odpowiedniem ciśnieniu gazu wypełnia niemal całą rurę. Szklane rury, napełnione neonem o prężności dwóch milimetrów słupa rtęci, pod wpływem prądu elektrycznego świecą światłem pomarańczowo-różowem. Rury te wymagają stosowania prądu o w3rsokiem napięciu, który uzyskuje się w odpowiednich małych transformatorach ze zwykłego prądu miejskiego o niskiem napięciu. Trans-formatorki są umieszczone wpobliżu świecącej rury. Dla otrzymania innej barwy światła neon mieszamy z innemi gazami lub z parą rtęci. Wielkie znaczenie ma ta okoliczność, że rurce szklanej z łatwością możemy nadawać najrozmaitsze kształty odpowiednio do wymagań reklamy.

Jakie powinno być racjonalne oświetlenie.

Współczesnych lamp elektrycznych używa się zawsze w połączeniu z osłonami, których kształt i sposób zmontowania zależy od okoliczności, w której lampy mają być użyte. Gdy oświetla

my miejsca pracy, umieszczamy żarów- snopów światła z rzadko rozstawionych ki wewnątrz głębokich osłon, odbijają- reflektorów, umieszczonych nieraz na cych światło na przedmiot pracy i chro- wysokich masztach czy wieżach. Takie niących oczy nasze przed promieniami reflektory stosuje się również dla oświe-biegnącemi od lampy wprost do oka. tlenia wewnętrznego budowli w celu Oświetlenie wnętrz uskutecznia się za- uwydatnienia ich pięknej plastyki. Dla pomocą kinkietów, żyrandoli i świecz- otrzj^mania efektownego oświetlenia waż-ników, w których żarówki bywają ny jest wybór odpowiedniej mocy ża-ukryte. Świecą tu półprzezroczyste kio- rowek i ich liczby oraz gęstości rozsta-sze, płyty szklane i t. p. Inny sposób wienia. oświetlenia wnętrz mieszkań polega na ukryciu lamp w ścianach, suficie lub ralnych są ustalane przez organizacje pod sufitem. Wtedy lampy oświetlają techniczne normy dobrego oświetlenia np. bezpośrednio tylko biały sufit w najrozmaitszych wypadkach. Poda-i część górną ścian; czasem część ścian wane są one zazwyczaj w luksach. Ter-i sufity wykonane są z półprzezroczyste- minem „jeden luks“ określamy oświe-go szkła, za którem są umieszczone nie- tlenie powierzchni prostopadłej do kie-widoczne żarówki; wtedy jasno świecą runku promieni świetlnych, wybiega-tylko te szklane powierzchnie.

Dziś we wszystkich krajach kultu-

jących ze źródła świetlnego o natęże-

Poza natężeniem współczesne oświe-

nym jeszcze warunkom; podstawowym

W Polsce stosunkowo mało zwraca uiu jednej świecy, oddalonego na od-się uwagę na konieczność racjonalnego ległość jednego metra. Oświetlenie i higjenicznego oświetlenia elektrycz- o natężeniu dwóch luksów wystarcza nego. Sprawy te są przeważnie zanie- zwykle na drugorzędnych ulicach. Pięć dbane, a przecież ze względu na wydaj- luksów potrzeba dla właściwego oświe-ność pracy i na higjenę wzroku należa- tlenia schodów i korytarzy. Ogólne łoby je otoczyć najczujniejszą uwagą, oświetlenie pokojów nie powinno być Jakże często spotyka się też u nas wy- słabsze od 10 luksów. Stół do pracy nastawy sklepowe niewłaściwie oświetlone leży oświetlić z natężeniem od 25 do lub wadliwe oświetlenia w mieszkaniach 250 luksów, zależnie od rodzaju wyko-prywatnych, w kuchniach, łazienkach, nywanych czynności. Im drobniejsze garażach lub w salach widowiskowych, mamy przedmioty do oglądania i do-Dużego nakładu studjów wymagają kładniej mamy wykonywać różne czyn-kwestje związane z oświetleniem zakła- ilości, tern silniejsze potrzebne jest dów szkolnych, sal rysunkowych, dru- oświetlenie, karń i wszelkich zakładów naukowych, które potrzebują dla normalnej pracy tlenie czynić musi zadość różnym in-wyjątkowyeh warunków świetlnych.

Oświetlenie zewnętrzne urządza się warunkiem dobrego oświetlenia jest zapomoeą żarówek lub lamp łukowych, unikanie olśnienia: promienie świetlne umieszczonych w kloszach i osłonach, wpadające wprost do oka ludzkiego nie skierowujących światło wdół lub na powinny mieć zbyt silnego natężenia, boki w ten sposób, aby odpowiednio do Bieg promieni świetlnych powinien być odległości pomiędzy lampami możliwie w pewnych przypadkach tak dobrany, równo oświetlić ulicę, drogę, czy plac. aby powstawały odpowiednie cienie, Najnowszy jednak sposób oświetlę- uwydatniające bryłowatość przedmio-nia szerokich torowisk, ljąprzykład ko- tów; w innych zaś, naodwrót, pożądane lejowych i t. p., polega na rzucaniu jest oświetlenie bez cieni.

nić zadość.

Barwa światła również nie jest obojętna. Gdy przy sztucznem oświetleniu mamy rozpoznawać kolory, konieczne jest światło sztuczne możliwie podobne do słonecznego. W innych wypadkach, gdy chodzi o barwne efekty świetlne, potrzebne jest światło kolorowe, które obecnie otrzymuje się zwykle, przepuszczając światło silnie żarzących lamp żarowych przez szybki kolorowe, czyli przez t. z w. filtry świetlne. Wszystkim wyżej wymienionym wymaganiom światło elektryczne łatwo może uczy-

M. Pożaryski.

OWOCE I NASIONA. (Tabl. 149 do 150). Posiadanie owoców i związanych z niemi nasion narówni z kwiatem, z którego powstają, jest w świecie roślin cechą wyższości organizacji. Nie posiadają nasion wszystkie organizmy niższe, t. zw. zarodnikowe, których rozwój odbywa się przy pomocy jednokomórkowych zarodników; przeciwstawiamy je roślinom wyższym, t. zw. kwiatowym lub nasiennym. Najwyżej posunięte w swej organizacji wśród roślin zarodnikowych paprotniki posiadają już korzeń, łodygę i mocno zróżnicowane liście, nie wydają jednak, wbrew legendzie, nigdy (nawet w noc świętojańską) kwiatu ani owocu.

Z zarodnika paprotników, rozwijającego się w specjalnych woreczkach-zarodniach, przeważnie na dolnej powierzchni liści, po opadnięciu na wilgotnej glebie wyrasta najpierw pokolenie płciowe w postaci zielonej, karłowatej kilkumilimetrowej plechy przymocowanej do powierzchni przy pomocy t. zw. chwytników lub bulwki podziemnej (jak u widłaków) a na dolnej jej powierzchni rozwijają się narządy rozrodcze — rodnie z komórką jajową i plemnię z ruchliwemi plemnikami, przenoszonemi dzięki wodzie do szyjki rodni, a gdy nastąpi akt zapłodnienia — zlania się plemnika z komórką jajową — przez podział zapłodnionego jaja wyrasta nowe pokolenie bezpłciowe w postaci rośliny z korzeniem, łodygą i liśćmi. Dalszy etap rozwoju to wytwarzanie przez niektóre paprotniki dwojakiego rodzaju zarodników — dużych (makrospory) i małych (mikrospory), wytwarzających osobno niezmiernie zredukowane przed-rośla żeńskie i męskie, składające się z niewielkiej ilości komórek częstokroć całkowicie zamkniętych wewnątrz zarodników. Jeżeli wyobrazimy sobie, że taka makrospora z zawartem wewnątrz pokoleniem płciowem nie odrywa się od rośliny macierzystej, lecz tkwi na niej okryta pewnego rodzaju listeczkami, dopóki nie rozwinie się wewnątrz z zapłodnionego jaja zarodek przyszłej rośliny, to będziemy mieli prototyp rośliny nasiennej. To, co wydawało się niegdyś koncepcją teoretyczną w myśl teorji ewolucji, przybrało kształt realny w pracach paleontologów, którzy wykryli w prastarych pokładach z epoki węglowej już dawno wymarłe tak zw. paprotniki nasienne (Pteridospermae), zwane również, ze względu na podobieństwo do sagowców (Cycadeae) sagowco-papro-cie (Cycadofilices). W ten sposób zostało znalezione ogniwo pomiędzy roślinami zarodnikowemi i nasiennemi. Ewolucja roślin poszła w kierunku dalszego rozwoju pokolenia bezpłciowego i redukcji pokolenia płciowego, które zatraciło możliwość samodzielnego istnienia i zaczęło się rozwijać wewnątrz woreczka zalążkowego — odpowiednika makrospory — i pyłku — odpowiednika mikrospory — na specjalnie zróżnicowanych liściach, przeobrażonych w kwiaty. W kwiecie w ten sposób nietylko zielony kielich i barwna korona, stanowiące zewnętrzne okrywy, są metamorfozą liści, lecz również i prę-

Powstawanie owoców.

Owoc wraz z nasionami powstaje z kwiatu jako wynik procesu zapłodnienia i jest narządem rozmnażania. W na- kość owoców i nasion, sionach roślin tkwi gotowy zarodek przyszłej rośliny, otoczony tkanką pokarmową, mieszczącą się w liścieniach zarodka lub też w otaczającem zarodek bielmie.

Znamy i takie wypadki, gdy nasiona powstają bez zapłodnienia; jest to zjawisko partenogenezy (dzieworództwo) lub apogamji; obserwowano je u ukwapu alpejskiego (Antennaria alpina), u różnych gatunków jastrzębców (Hiera-cium), mniszków (Taraxacum) lub przy-wrotnika (Alchemilla). Są to rodzaje bogate w gatunki o różnicach drobnych, a jednak stałych; w świetle zjawiska partenogenezy jest to rzecz zrozumiała: wobec bezpłodności pyłku nie krzyżują się one, a przez to zachowują wciąż w czystości swe cechy pierwotne orga- kiem, jak u rośliny zwanej lulkiem czar-nizmu macierzystego.    nym (tabl. 149, 3). Do typu owoców

Od zjawiska partenogenezy (apoga- nieotwierających się należą orzechy

ciki są odpowiednikami liści zarodniko-nośnych t. zw. sporofyllów z woreczkami pyłkowemi i pyłkiem w środku — odpowiednikami zarodni z mikrospora-mi, słupki zaś z ich zalążnią to również zrośnięte listki z rozwiniętemi na nich wielkiemi zarodniami z makrospo-rą (woreczkiem zalążkowym) w środku. Ewolucja roślin nasiennych poszła zarazem w kierunku emancypacji procesu zapłodnienia od środowiska wodnego. Wychodzący z mikrospory plemnik paproci, żeby dotrzeć do komórki jajowej, musi się poruszać w wodzie, tymczasem pyłek już nie wytwarza żywych plemników, lecz tylko jądra rozrodcze, które po przeniesieniu go przez wiatr lub owady (rzadko przez wodę) na znamię, dostają się do jaja przy pomocy łagiewki pyłkowej, przenikającej przez szyjkę słupka w głąb zalążni woreczka zalążkowego.

mji) należy odróżnić t. zw. parteno-karpję, t. j. powstawanie owoców bez procesu zapłodnienia: takie owoce nie zawierają wcale nasion. W ten sposób mogą powstawać autonomicznie pozbawione płodnych nasion jabłka, gruszki, ogórki, figi, w innych jednak razach musi nastąpić proces zapylenia własnym czy obcym pyłkiem, choć nie dochodzi do wytworzenia nasion; zapylenie gra tu więc rolę bodźca, pobudzającego tkankę słupka do specjalnego rozwoju; tak powstają pozbawione nasion winogrona, pomarańcze i banany. Bodźcem takim czasem może być niekoniecznie pyłek, lecz grzybek pasorzytni-czy, nakłucie owadu lub ranka mecha niczna, jak to stwierdzono np. na agreście, którego kwiaty, zabezpieczone od zapylenia, rozwinęły się w owoce (pozbawione nasion) naskutek działania bodźców t. zw. traumatycznych z powodu wycięcia pręcików, nadcinania kory i t. p.

Kształty owoców.

Wiemy, jak rozmaite są kształty i wiel-

Za najprostszy typ owocu uznać należy t. zw. mieszki, jakie np. widzimy w rodzinie jaskrowatych, a więc u peonji lub ostróżki (tabl. 149, 1 a i 1 b), które wyglądają tak, jakby ktoś zwinął listek, sczepiając jego brzegi wzdłuż szwu pękającego po dojrzeniu. Bardziej złożony jest już strąk fasoli, otwierający się z dwóch stron, lub łuszczyna krzyżowych, np. u lewkonji, laku (tabl. 149, 2 a i b) mająca przegródkę pośrodku, przez co owoc staje się dwukomorowy. Najbardziej rozpowszechnionym typem suche go owocu jest tak zw. torebka, otwierająca się w najrozmaitszy sposób: ząbkami odchylaj ącemi się na szczycie, dziurkami, jak u makówki, lub wiecz-o twardych skorupach z izolowanem wewnątrz nasieniem, ziarniaki traw, np. u żyta czy pszenicy, gdzie okrywa owocu zrasta się z nasieniem, niełupki, jak u słonecznika.

Tym suchym owocom przeciwstawiamy owoce soczyste: pestkowce, jak śliwka, wiśnia, migdał, i jagody, do których botanicy zaliczają nietylko owoce w zwykłym języku jagodami zwane, jak borówki, porzeczki, agrest, lecz również pomarańcze, a nawet kawon i dynię, gdyż choć różnią się wielkością, należą do jednego typu.

Niezawsze to, co uważamy za owoc, powstaje ze słupka, czasem i inne części kwiatu biorą w tern udział; tak np. figa jest to tak zw. owoc rzekomy, gdyż składa się on z mięsistego kubkowatego kwiatostanu, na którego dnie są umieszczone małe twarde owocki niełupki; podobnie też poziomki i truskawki posiadają owoce małe, suche, leżące na powierzchni mięsistego dna kwiatowego. Zlanie się wielu owoców w jeden widzimy u ananasa. Mięsisty owoc jabłka powstaje również z tkanki dna kwiatowego, zrastającego się ze słupkiem. W zewnętrznym wyglądzie owocu mogą grać dużą rolę i okrywy kwiatowe, np. u t. zw. miechunki (Physalis Franche-ti) rozrasta się olbrzymio kielich, nabierając pomarańczowej barwy i na-kształt pęcherza otacza małą mięsistą jagodę jadalną, ukrytą wewnątrz.

Przedstawiciele naszej flory wydają owoce raz na rok, czasem dopiero w drugim roku, jak marchew, kapusta, burak. We florze tropikalnej wobec doskonałych warunków rozwoju owocowanie nie jest związane z jakąś porą roku. Są jednak rośliny, jak np. amerykańska agawa i niektóre palmy (Corypha i Arenga), które kwitną i owocują raz tylko w życiu, a potem giną, podobnie jak i nasze rośliny jednoroczne, których dużo spotykamy wśród chwastów polnych i ogrodowych.

Rozsiewanie owoców i nasion.

Owoce zawierają nieraz ogromne ilości nasion, tak że niejedna roślina, gdyby jej nic nie stało na przeszkodzie, mogłaby w ciągu kilku lat pokryć całą powierzchnię kuli ziemskiej. Czynnikami rozsiewaj ącemi nasiona są woda, wiatr, zwierzęta i człowiek.

Woda.

Szereg roślin wodnych posiada nasiona doskonale przystosowane do pływania i przenoszenia przez wodę; tak np. nasionka babki wodnej (Alisma plan-tago) lub rdestnic (Potamogeton) posiadają w swych okrywach tkankę zawierającą powietrze, owoce strzałki wodnej (Sagittaria), chociaż są cięższe od wody, lecz dzięki temu, że są gładkie i błyszczące, nie ulegają zamoczeniu wodą i mogą pływać; owoce nenufarów posiadają nasiona otoczone białą gąbczastą masą; dzięki temu nasiona te, chociaż są cięższe od wody, mogą długo pływać, dopóki owa masa nie zgnije. Wzdłuż rzek często spotykamy rośliny przyniesione przez wodę z dalszych okolic; tak np. olsza szara, pospolita w naszych górach, dzięki Wiśle rozprzestrzenia się wzdłuż jej brzegów i jej dopływów od Tatr i Karpat aż do Gdańska. Dużą rolę grają prądy morskie, aczkolwiek niektórym nasionom dłuższe przebywanie w wodzie słonej szkodzi. Prąd golfowy np. przynosi ku brzegom Norweg j i mnóstwo nasion roślin egzotycznych z brzegów podzwrotnikowych Ameryki; stwierdzono, że wiele tych nasion było zdolnych do kiełkowania, w warunkach jednak klimatycznych północy nie mogły się rozwinąć. Doskonale przystosowany do pływania w wodzie jest owoc palmy kokosowej (tabl. 150, la), którego twarda skorupa jest otoczona grubą, włóknistą, gąbczastą masą; to ułatwiło rozprzestrzenienie się palmy kokosowej na wszystkich wyspach Oceanji. Tak samo wielkie owoce palmy Lodoicea Sey-chellarum (tabl. 150, 1 b), rosnącej jedynie na wyspach Seyszelskich niedaleko Madagaskaru, dzięki prądom wędrują przez cały ocean Indyjski ku brzegom Malabaru, gdzie były wyławiane i znane przed wiekami, zanim nauka stwierdziła ich pochodzenie.

Wiatr.

W rozsiewaniu nasion przez wiatr ogromną rolę gra drobny wymiar i lekkość niektórych nasion; to też zarodniki niższych roślin, grzybów, mchów i paprotników mają większe szanse niż nasiona wyższych roślin. Znany jest fakt, że w szczelinach katedry medjolańskiej znajdowano paprotniki przyniesione z Alp. Taką małą wagą odznaczają się przedewrszystkiem nasiona storczyków (około 0,002 mg), gruszyczek (Piróla), pierwiosnków (Primula), goryczek (Gentiana) i rododendronów; są też one łatwo rozsiewane w górach, gdzie panują duże wiatry. Wśród niektórych nasion cięższych widzimy dążenie do zwiększenia powierzchni, u tak zwanych skrzy diaków, jak np. owoce klonu (tabl. 150, 2 b), wiązu, brzozy i innych, przypominających konstrukcją płatowce; inne znów, opatrzone długie-mi włoskami, często ułożonemi na podobieństwo parasola, przypominają spadochrony i mogą niektórym nasionkom dość długo pozwolić unosić się w powietrzu. Do takich nasion opatrzonych włoskami należą nasiona wierzb, topoli, pałki wodnej, wierzbówki, a zwłaszcza owoee roślin z rodziny złożonych, jak ostów, mniszka i t. p. (np. tabl. 150, 2 «, nasiona podzwrotnikowej rośliny ana-nasowatej Tillandsia). Charakterystyczną cechą jest np. rozprzestrzenianie się ostów (tabl. 150, 2 c) wzdłuż płotów; pochodzi to stąd, że gdy dość ciężki owoc ostu, utrzymywany w powietrzu przez pierścień włosków, uderzy o twardą przeszkodę, np. o płot, łatwo się odrywa od włosków i spada natychmiast na ziemię.

Długiemi włoskami nakształt piórek opatrzone są trawy stepowe, jak ostnica (Stipa pennata), tworząca pióropusze, któremi niegdyś Tatarzy, wędrujący po stepach, zdobili swe kołpaki, co zczasem stało się modą dla wszelkiej kawalerji; na zlocie harcerstwa w Spalę zdobiły one kapelusze harcerzy węgierskich. Taki owoc łatwo przenoszony przez wiatr wbija się w ziemię swym ostrym cięższym końcem, a że posiada dalej oś spiralnie skręconą, mocno hygroskopijną (t. j. łatwo pochłaniającą wilgoć z powietrza), więc pod wpływem zmian wilgoci wświdrowuje się w ziemię. Wiele stepowych roślin, gdy przychodzi jesień, zostaje wyrwanych z gleby przez wiatr, który toczy je daleko po stepie, rozsiewając wszędzie nasiona („perekatypole“).

Zwierzęta.

Niemałą rolę w rozsiewaniu owoców i nasion grają zwierzęta. Drzewa i krzewy z jagodami i orzechami są licznie odwiedzane przez ptaki i wiewiórki. Niektóre nasiona .zawarte w jagodach, przechodząc przez przewód pokarmowy ptaków, nic nie tracą na sile kiełkowania. Czasem, przenosząc nasiona z miejsca na miejsce i zapominając o nich, ptaki przyczyniają się do obsiewu lasu (tak np. sójki sieją często żołędzie) ; wewnątrz puszczy Białowieskiej spotykamy mnóstwo młodej jarzębiny, tymczasem starych drzew trzeba szukać dopiero na skraju o kilkanaście kilometrów i dalej. Znana jest również rola drozdów w rozprzestrzenianiu lepkich białych owoców jemioły. Zwierzęta ssące przyczyniają się również do rozprzestrzeniania wielu roślin, zwłaszcza takich, których owoee lub nasiona są opatrzone haczykami, łatwo czepiającemi się sierści zwierzęcia, a są i takie rośliny, zwłaszcza w południowej Europie, jak przyziemny chwast buzdyganek (Tri-bulus orientalis, tabl. 150, 3), o owocach opatrzonych twardemi kolcami,

u niektórych roślin przystosowanie do mechanicznego wyrzucania nasion. Czasem jest to związane z wyschniętemi częściami owocu, jak np. w strąkach groszku pachnącego, które, dojrzewając, pękają wzdłuż szwów, skręcając się spiralnie i przez to wyrzucają zawarte wewnątrz nasiona na odległość. W naszych lasach liściastych na miejscach wilgotnych rośnie tak zw. niecierpek (Impatiens nolitangere, tabl. 150, 4 a), którego wydłużone, zielonkawe owoce, w czasie dojrzewania posiadają żywą tkankę okryw tak mocno napiętą, że najmniejsze dotknięcie powoduje raptowne pęknięcie szwów, szybkie spiralne skręcanie się uwolnionych listewek owocu i przez to rozrzucanie nasion. Wśród dyniowatych istnieje t. z w. Cyclanthera ezplodens (tabl. 150, 4 b), której zielony mięsisty owoc przy dotknięciu pęka w swoisty sposób, miotając daleko uwolnione nasiona; nieco inaczej zachowuje się rozpowszechniony w krainie śródziemnomorskiej podobny do małego ogórka owoc tryskawca (Ecballium elaterium — tabl. 150, 4 c) ; przy dojrzewaniu następuje rozluźnienie tkanki dookoła szypułki owocowej, której koniec wyskakuje jak korek z butelki szampana, a cała zawartość soku wraz z nasionami pod silnem wewnątrz ciśnieniem wytrysku je na kilka metrów.

które wbijają się w kopyta zwierząt i w ten sposób są przenoszone. W naszej florze posiadamy około setki roślin, których owoce lub nasiona mrówki przenoszą chętnie do swoich gniazd, jak nasiona glistewnika (Chelidonium), ko-smatki (Luzula), pszeńca (Melampy-rum) i t. d.; wszystkie one posiadają pewne wyrostki (elajosomy), bogate w tłuszcz i białko, będące ulubionym pokarmem mrówek. Przenosząc te nasiona do swoich gniazd, mrówki przyczyniają się do ich rozsiewania.

Jeżeli rzucimy okiem na roślinność naszego lasu, możemy stwierdzić, że najwyższe piętro drzew, najbardziej wystawione na wiatry, posiada przeważnie owoce i nasiona rozsiewane przez wiatr; w piętrze krzewów, gdzie mamy mnóstwo jagód i orzechów, gospodarują ptaki, natomiast w części przyziemnej lasu rozsiewaniu roślin sprzyjają głównie mrówki.

Człowiek.

Światowy handel prowadzony przez człowieka przyczynia się również do rozsiewania nasion. Wędrują one z kraju do kraju wraz z transportem zboża i innych produktów; stąd w różnych okolicach zjawiają się często nowe rośliny, zwłaszcza chwasty. Rosną one najczęściej wzdłuż trasy kolejowej, w okolicach portów, staeyj towarowych, a stamtąd wędrują często i dalej. Tak np. zaledwie 50 lat temu zjawuła się u nas południowo-amerykańska roślina — żółtlica (Ga-linsoga pawi flora), a dziś jest prawie w każdym ogrodzie, podobnie jak i pewien gatunek rumianku (Matricaria

Owoce podziemne.

Mechaniczne wyrzucanie nasion.

Prawie wszystkie owoce powstają ponad ziemią, są jednak rośliny wy-discoidea) ze wsch. Syberji i Ameryki dające kwiaty tuż nad ziemią, przy-Półn. dziś spotyka się wszędzie przy czem szypułki tych kwiatów później drogach. Tak samo chwasty europejskie zginają się wdół i rosnąc, wpychają można dziś spotkać i na drugiej półkuli, dojrzewający owoc pod ziemię. Zjawi-zarówno w Ameryce, jak i w Australji. sko to zowiemy geokarpją; klasycznym jej przykładem są t. zw. orzeszki ziemne (Arachis hypogaea), Poza czynnikami zewnętrznemi, sprzy- rodem z Ameryki, hodowane wszędzie jającemi przenoszeniu nasion, widzimy w ciepłych krajach, u nas niesłusznie

zwane orzeszkami japońskiemi. Czasem obok owoców zwykłych spotykamy i owoce podziemne; powstają one z przyziemnych kwiatów klejstoga-micznych, samopylnych. Spotykamy je u pewnych odmian wyki, lędźwianu, koniczyny ; nazywamy je var. amphi-carpa, a zjawisko — amfikarpją.

Kiełkowanie.

Żeby jednak roślina mogła wyrosnąć, musi ona znaleźć odpowiednie warunki dla swego rozwoju. Stadjum nasienia to stadjum życia utajonego. Wiemy, że wewnątrz mieści się już gotowy zarodek przyszłej rośliny i czeka tylko odpowiednich warunków, żeby móc wy-kiełkować. Warunkami niezbędnemi są przedewszystkiem woda, odpowiednia temperatura i tlen powietrza, zapas zaś substancyj pokarmowych kiełkująca roślinka posiada w liścieniach lub w bielmie nasienia. Są niektóre rośliny, które do kiełkowania potrzebują również krótkiego naświetlania. Lecz żeby nasienie wykiełkowało, musi ono posiadać zdolność kiełkowania, która dość szybko u wielu roślin zanika. Nasiona wierzby np. tracą tę zdolność po paru tygodniach, inne nasiona po kilku miesiącach lub latach, a do niezmiernie rzadkich wyjątków należą takie, które mogły wykiełkować po latach kilkudziesięciu. Do bajek natomiast należy zaliczyć opowiadania o egipskiej pszenicy, wyjętej z piramid, rzekomo kiełkującej po kilku tysiącach lat.

Owoce jadalne.

Wśród owoców różnych roślin mamy mnóstwo jadalnych, których hodowlę człowiek ciągle ulepsza, wytwarzając i szczepiąc nowe odmiany i dzięki aklimatyzacji nowych gatunków rozszerzając wciąż zakres możliwości (-» Ogrodnictwo). Ulepszenia komunikacyjne, rozwój chłodnictwa pozwalają korzystać z owoców sprowadzanych zdaleka w różnych porach roku; w wielkich miastach coraz częściej zjawiają się owoce egzotyczne, dawniej nam niedostępne. Tak np. banany, spożywane dawniej tylko w krainach podzwrotnikowych, dzięki temu, że nauczono się przewozić je w stanie niedojrzałym na statkach specjalnie przystosowanych do przewożenia tych wielkich gron, stały się dostępne w Europie nawet dla ludzi niezamożnych. Rzymianie jeszcze nie znali cytryn ani pomarańcz, które dziś masowo są uprawiane w krainach śródziemnomorskich. Cytryna zjawiła się w wieku X w Hiszpanji z Azji za pośrednictwem Arabów, a w XI w. i we Włoszech po wyprawach krzyżowych, pomarańczę zaś zaczęto uprawiać dopiero w XV wieku dzięki Portugalczykom, którzy przywieźli ten owoc z Chin; dziś obok nich mamy już cały szereg gatunków z rodzaju Citrus. Obok pomarańczy (Citrus sinensis) i cytryny (C. limonia) mamy mandarynkę (C. no-bilis), cedrat, włoskie „cedro“ (C. me-dica), z którego grubej skóry przyrządzają cykatę, C. aurantium — pomarańczę gorzką (niem. Pomeranze), a w ostatnich czasach dzięki amerykańskiej modzie zaczęła rozpowszechniać się i u nas pompela (grapę fruit, C. decumana). pochodząca również z Azji, uprawiana od XI w. we Włoszech, a w ostatnich czasach hodowana masowo w Ameryce (w Kalifornji i Florydzie), Afryce płd. i Palestynie; jest to odrębny gatunek, a nie mieszaniec między pomarańczą a cytryną, jak przypuszczają niektórzy.

Dużo smacznych owoców egzotycznych do nas nie dociera, gdyż nie wytrzymują przewozu. Podróżnicy zwiedzający Jawę wychwalają np. jako najlepszy owoc świata mangostan (Garcinia man-gostana); ma on zewnątrz purpurową barwę, a pod grubą skórą znajduje się niezwykle delikatny biały miękisz o sma-

ku i zapachu podobnym do ananasów papaya, tabl. 149, 7) i mnóstwo innych i brzoskwiń z kremem. Inni zaś twier- owoców, jakie wydają kraje egzotyczne, dzą, że jeszcze lepszy jest okryty kol- Być może, że szybka komunikacja sa-cami wielki owoc o delikatnym mięki- molotowa potrafi przewozić i takie owo-szu Durio zibethinus (tabl. 149, 4), o ile ce, które szybko się psują, tylko ktoś nie zwraca uwagi na zapach przypominający kozła. Chwalą też po

ił. Hryniewiecki.

.    .    Piśmiennictwo: Patrz odpowiednie

dróżnicy mango (Mangifera mdica, tabl. rozdziały w podręcznikach botaniki i Po-149, 5), guajawy (.Phisidium guayava, radnik dla samouków. Botanika. T. YI, YII tabl. 149, 6), melony drzewne (Carica i VIII.

PALESTYNA. (Tabl. 151—152). Palestyna jest jednym z owych nielicznych krajów Starego Świata, ku którym od wielu setek lat zwracają się oczy cywilizowanej ludzkości. Jakież są przyczyny tego wyjątkowego zjawiska, że kraj liczący niespełna 68 tysięcy km2 obszaru posiada tak wielkie znaczenie dziejowe? Niełatwo na to wprost udzielić odpowiedzi. Trzeba się wprzód, chociażby pokrótce, zaznajomić z warunkami geograficznemi Palestyny, poznać jej wielką przeszłość dziejową, uprzytomnić sobie należycie jej rolę obecną i oświetlić drogę przyszłego rozwoju, na którą niedawno wkroczyła.

Położenie i rola Palestyny.

Już pierwszy rzut oka na mapę wystarcza, aby się przekonać, że Palestyna zajmuje położenie wybitnie przejściowe. Zawarta pomiędzy morzem Śródziemnem i pustynną Arab ją, pomiędzy półwyspem Synajskim i Syrją, leży ona na pograniczu dwóch odrębnych a wrogich sobie światów: śródziemnomorskiego i arabskiego, a zarazem stanowi jedyny pomost, łączący pozostałą Azję zachodnią z północną Afryką. Nic więc dziwnego, że na terenie Palestyny ścierają

się od niepamiętnych czasów rozmaite wpływy polityczne i prądy kulturalne, że jest ona częstokroć objektem pożądania nietylko najbliższych sąsiadów, ale i wielkich potęg światowych, dążących do ugruntowania swej władzy

i/j

—\f

<ć

wi

o,

-E/aif

fc GALILEA y Tyberjadak

^Zj^Nazaret

l' «,

HJezTyberjadzkie

SL    i

.■§

‘xV

\aza

0_

¹ £/ oS / gablus

TeMwiw

y>Lydda ₅«l

₀ Hebron

<*

GILEAD

Cj vAm

T^OD

■V

la

Z7°KeraAf-i'

itf

— granice koleje

X>

60Am !

Ryc. 131. Mapka Palestyny.

we wschodniej ezęści morza Śródziemnego, jak Rzym lub Wielka Brytanja.

Palestyna jako przedmurze Egiptu.

Znaczenie Palestyny ujawnia się przedewszystkiem w stosunkach Egiptu z krajami azjatyckiemi, wobec których spełniała ona rolę jego przedmurza. Pomiędzy Palestyną a Egiptem leży półwysep Synajski, pustynny i skalisty, zawsze zrzadka zaludniony przez koczujących Beduinów, będący niełatwą do pokonania przeszkodą w drodze nad Nil. W tym kierunku prowadzi z Mezopotainji i Syrji przez Palestynę odwieczny szlak, idący najpierw doliną Jezreel, a następnie wzdłuż wybrzeża morskiego, by osiągnąć okolice Suezu. Tamtędy od niepamiętnych czasów odbywał się ruch karawanowy, który ustał dopiero z chwilą przeprowadzenia wzdłuż tego samego szlaku linji kolejowej z Damaszku przez Haifę ku kanałowi Sueskiemu. Tamtędy wreszcie ciągnęły na północ zwycięskie wojska faraonów, a ku Egiptowi armje najeźdźców. To też pojawienie się w Palestynie nowej potęgi zaborczej z północy oznaczało zawsze groźbę dla samodzielności Egiptu, kończącą się zazwyczaj podbojem kraju faraonów. Tak było w starożytności w dobie najazdów różnych narodów na Egipt, tak było następnie w okresie rozprzestrzenienia się islamu (—»Islam) i wielkości państwa tureckiego. Stąd odwieczne dążenie władców Egiptu do opanowania Palestyny dla zapewnienia sobie bezpieczeństwa od strony Azji zachodniej. Urzeczywistniało się to nieraz w dziejach, a w ostatnich czasach wyraziło się w usadowieniu się w Palestynie obecnej władczyni Egiptu, Wielkiej Brytanji, dla której kraj ów jest świetną a niezbędną zaporą, zamykającą dostęp nad Nil.

Znaczenie morza dla Palestyny.

Z zachodu obmywa Palestynę m o-rze Śródziemne, którego znaczenie komunikacyjne jest dla niej daleko mniejsze, niżby to się napozór zdawało. Wybrzeże palestyńskie, słabo rozczłonkowane, płaskie, pozbawione naturalnych, należycie osłoniętych zatok, nie posiadało nigdy dogodnych dla stosunków zamorskich przystani. To też porty palestyńskie nie brały nigdy wybitniejszego udziału w żegludze śródziemnomorskiej, a Jaffa wybiła się od XVIII w. tylko dzięki temu, że stała się ośrodkiem ruchu pielgrzymiego z Europy. W tych warunkach Palestyna nie wydała nigdy żywiołu nawskroś żeglarskiego, jak chociażby sąsiednia Fenicja, ani też nie stworzyła potężnych ośrodków handlowych. Dopiero ostatniemi czasy Haifa zyskuje coraz większe znaczenie, jako port handlowy, a zarazem ważna baza potęgi brytyjskiej na wodach Lewantu (t. j. wschodniej części morza Śródziemnego) i punkt końcowy biegnącego z zagłębia mosulskiego olbrzymiego naftocią-gu. Rzecz wreszcie znamienna: ani razu w ciągu dziejów nie pokuszono się zdobywać Palestynę wyłącznie od strony morza; dawało ono jedynie możliwość odwrotu niezdolnym utrzymać posiadanie kraju najeźdźcom, jak np. krzyżowcom.

Walka o wschodnie granice Palestyny.

Na wschodzie, za Jordanem otwiera się Palestyna ku bezkresnym stepom i pustyniom Arabji, będącym odwiecz-nem siedliskiem ruchliwej ludności koczowniczej, która, znęcona zamożnością Palestyny, usiłuje przeniknąć w jej granice i wnosi stały niepokój w tamtejsze życie osiadłe. W pewnych momentach dziejowych napór szczepów beduińskich przybiera na sile i gwałtowności, wyładowując się nad Jorda-

nem jako niszczący najazd. Zrozumiałe jest tedy, że ludność osiadła nie ustawała nigdy w dążeniach do utrzymania i rozszerzenia ku wschodowi swego stanu posiadania. Świadectwem tego są liczne ruiny dawnych osiedli i punktów obronnych, osłaniających ją przed synami pustyni w okolicach obecnie niezasiedlonych. W ten sposób w zależności od przenikania kultury ku wschodowi i zdobywania przez nią terenów stepowych następowało przesunięcie granicy Palestyny na wschodzie, która zawsze pokrywa się z lin ją graniczną pomiędzy strefą osiadłą a dziedziną koczowników. I dzisiaj spostrzegamy podobne zjawisko, jak brytyjska władza mandatowa dąży wszel-kiemi siłami do zapewnienia Palestynie wewnętrznego i zewnętrznego spokoju i odgrodzenia jej od zgubnych wpływów pustyni. Dodajmy, że przez wschodnie rubieże Palestyny wiedzie prastary szlak z północy na półwysep Arabski, który z powstaniem islamu stał się traktem pielgrzymów do miejsc świętych — Medyny i Mekki, zastąpionym jeszcze przed wojną przez kolej żelazną z Damaszku do Hedżasu. Obie zatem główne arterje, wiążące Palestynę ze światem otaczającym, t. j. odwieczny szlak z Mezopotamji i Syrji przez dolinę Jezreel, a następnie wzdłuż wybrzeża morskiego oraz ów prastary szlak z północy na półwysep Arabski, obrały sobie drogę po samych jej krańcach. Wnętrze pozostaje natomiast zdała od wielkich szlaków komunikacyjnych, co nie pozostało bez wpływu na losy dziejowe Palestyny.

Charakter ogólny.

Ten kraj, który wkraczającym z pustyni Izraelitom wydawał się ziemią mlekiem i miodem płynącą, jest w znacznej swej części pustynny i jałowy, pozbawiony Odpowiednich warunków dla życia ludzkiego. Składa się na to kilka różnorodnych przyczyn. Przedewszyst-kiem sąsiedztwo Arabji i Synaju sprawia, że na całej swej przestrzeni od podnóży Libanu i Antylibanu aż po pustynię Tih jest Palestyna daleko suchsza i gorętsza, niż położone na północ od niej obszary. Ponadto, z wyjątkiem okolic wulkanicznych Galilei i pojedyńczych mas wulkanicznych Za-jordanji, Palestyna zbudowana jest z białego wapnia, łatwo przepuszczalnego i uniemożliwiającego gromadzenie się większych zapasów wody. Przejawia ona zato tem większą działalność podziemną, tworząc obfite źródła. Wobec tego ludność poświęcać musi wiele wysiłków walce o życiodajną wilgoć, zakładając w skałach głębokie cystern ny i studnie. Z tego również powodu zalesienie Palestyny jest bardzo nikłe i obejmuje większe przestrzenie jedynie w Galilei i w górach Karmelu. Gdzie indziej ciągnie się step lub budzi grozę skaliste pustkowie, pod kulturę zaś rolną nadają się zaledwie niektóre, lepiej przez przyrodę wyposażone obszary. Środowisko naturalne Palestyny jest więc dość silnie zróżnicowane, w zależności od budowy geologicznej i ukształtowania terenu, które narzuca podział na mniejsze komórki terytorjalne.

Przedjordanja.

Palestyna przedzielona jest wzdłuż wielką doliną na dwie zasadnicze części: Przedjordanję i Zajordanję. Przedjordanja jest zasobniejsza, zwarciej zasiedlona i posiadała zawsze większe znaczenie polityczne i kulturalne. Najbo-gatszemi jej okolicami były i są nadal rozpościerające się za wstęgą pobrzeża niziny, zawdzięczające swą pomyślność żyznej glebie, łagodniejszemu klimatowi i większej obfitości opadów. Zwłaszcza północna część tego obszaru —

szukaj w tomie piątym!

System Jordanu.

Zkolei następuje gwałtowne obniżenie się terenu, dochodzące do blisko 400 m poniżej poziomu morza. Znajdujemy się nad Jordanem, który przepływa przez jezioro Tyberjadzkie i wpada do morza Martwego, nazwę swą zawdzięczającego zupełnemu brakowi życia organicznego w swych wodach. Uniemożliwia je silna zawartość soli, dochodząca do 26°/₀, oraz obecność na powierzchni siarki i asfaltu, których eksploatację dla celów przemysłowych rozpoczęto w ostatnich czasach. Pomiędzy temi jeziorami — Tyberjadzkiem i Martwem — leży kraina Gor, gdzie lasy topól i tamaryszków, oraz zarośla oleandrów tworzą prawdziwą dżunglę o charakterze podzwrotnikowym, przemieniającą się w okresie wiosennego Avylewu rzeki w wielkie bagnisko, a obfitującą przed kilkoma jeszcze wieka-

równina Saron, pokryta uprawnemi polami, sadami owocowemi i rozległemi plantacjami pomarańcz, zajęta jest przez liczne kwitnące żydowskie koło-nje rolnicze, które swe zbiory wywożą w dalekie kraje. Podobnie leżące bardziej na wschodzie doliny Szefela i Jezreel oraz Galilea wyróżniają się wysoką urodzajnością i żywem tętnem życia gospodarczego, natomiast już Samar ja odznacza się znacznie mniejszym powabem krajobrazu i rzadszem osadnictwem. Szczególnie niegościnna jest wszakże Judea, ze względu na Jerozolimę stanowiącą jakby rdzeń Palestyny, dziki płaskowyż, ptzecięty przez głębokie stromościenne wąwozy, o krańcowo ubogiej wegetacji, ograniczonej do niskich zarośli krzaków kolczastych lub roślin stepowych. Zbocza tego płaskowyżu, prostopadle schodzące ku morzu Martwemu — to pustynia Judzka, gdzie jedynie w zaraniu chrześcijaństwa zdołali wyżyć ascetyczni pustelnicy.

mi w rozmaite drapieżniki, nie wyłączając lwa. Dzisiaj jest to obszar na-ogół słabo zasiedlony, ale w czasach rzymskich niektóre okolice posiadały ludność trzykrotnie większą.

Zajordanja.

Nad doliną Jordanu góruje od wschodu płaskowyż Zajordanji, miejscami wyposażony w urodzajną warstwę czerwonego iłu. Taką jest starożytna kraina Gilead. Natomiast wyżyny i góry Moabu, pustkowia Edomu, tak dobrze znane nam z Starego Testamentu, były zawsze niemal siedliskiem łupieżczych koczowników. Tylko z końcem II w. prz. nar. Chr. zdołało tam zakwitnąć na czas krótki państewko Nabatejeżyków, po których pozostały przepyszne zabytki architektury skalnej P e-t r y — świątynie, miejsca kultowe, grobowce, nie mające sobie równych na całym Bliskim Wschodzie.

Rzut oka na przeszłość Palestyny.

Wykopaliska i źródła historyczne rzucają niezmiernie ciekawe światło na przeszłość Palestyny i jej najdawniejsze kultury. Rzecz jednak ciekawa: Palestyna nie wydała nigdy własnej, odrębnej cywilizacji i tylko w rzadkich niezmiernie chwilach stawała się na krótko ośrodkiem własnej państwowości. Ludy jej korzystały zazwyczaj ze zdobyczy materjalnych i duchowych swych lepiej wyposażonych i bardziej zaawansowanych sąsiadów. Tak było zwłaszcza w pierwszych tysiącleciach starożytności, kiedy Palestyna pozostawała pod wpływami nietylko pobliskiego Egiptu, ale i odległej Babilonji oraz do pewnego stopnia wysp morza Egejskiego. Stąd kultura i sztuka Palestyny noszą w owych czasach bardzo niejednolity charakter, a na każdym kroku przebijają się zapożyczenia z poszczególnych środowisk obcych. Idzie to w parze z zależnością polityczną Palestyny, czy to od monarchji faraonów, czy też naprzemian od państw mezo-potamskich, które sięgają w jej granice podbojami. Zawsze bardzo różnorodna pod względem plemiennym i rasowym jej ludność rozbita jest przeważnie na drobne twory państwowe, zwalczające się nawzajem, szukające oparcia nazewnątrz i niezdolne dłużej utrzymać się na powierzchni. Zjawisko to obserwujemy chociażby w XV do XIII w. prz. Chr. w okresie rywalizacji na terenie Palestyny i Syrji monarchji hetyckiej (—» Hetyci) i Egiptu. Również Izraelici, którzy około 1100 r. przed nar. Chr. rozpoczęli podbój Palestyny, zdołali na krótki zaledwie czas zorganizować większe państwo, którego dzielnym przeciwnikiem byli władający wybrzeżem Filistynowie oraz rozmaite szczepy koczownicze Za-jordanji. Podział jego na państwa Ju-dy i Izraela był początkiem upadku samodzielności Żydów, którzy odzyskali ją dopiero za Machabeuszów w 165 r. przed nar. Chr. Są to już czasy silnych wpływów cywilizacji hellenistycznej, zyskujących przewagę w dobie panowania rzymskiego.

Palestyna jako kolebka monoteizmu.

Udział Palestyny w dorobku duchowym ludzkości przejawił się najdobitniej w dziedzinie myśli religijnej. W kraju tym dojrzał ostatecznie w dobie proroków monoteizm izraelski, jakim go poznajemy z ksiąg biblijnych. To też ani wygnanie Żydów po zdobyciu Palestyny przez Asyryjeżyków i Ba-bilończyków, ani też późniejsze rządy obce nie zdołały osłabić spoistości mo-zaizmu, w dużej mierze dzięki swoistej organizacji społeczeństwa żydowskiego, w którem najwyższą władzę piastowali kapłani.

Palestyna jest wreszcie kolebką chry-stjanizmu. Tu urodził się, żył i umarł na krzyżu Jezus Chrystus, tu powstała i kształtowała się wielka idea chrześcijańska. Gdy chrześcijaństwo zajęło stanowisko panujące w świecie późnorzym-skim, a następnie Palestyna przypadła w dziedzictwie cesarstwu bizantyńskiemu, staje się ona dla chrześcijan Ziemią Świętą.

Islam i pochody krzyżowe.

Kalifowie arabscy, zawładnąwszy Palestyną, jęli ją również otaczać szczególną uwagą, tak iż stała się ona rychło jednym z krajów kultury arabskiej. Późniejszy jednak rozkład kalifatu i niesnaski w świecie arabskim stworzyły podatny grunt dla pochodów krzyżowych, wielkich wypraw wojennych zachodniego rycerstwa, których celem było odebranie Ziemi Świętej wraz z Jerozolimą i grobem Chrystusa z rąk muzułmanów. Na przeciąg blisko dwóch stuleci (1099—1291 r.) zdołali krzyżowcy usadowić się w Palestynie, próbując zaszczepić tam ustrój feudalny. Nieustannie zasilani posiłkami z wielu krajów Europy, nie potrafili wszakże utrzymać się w Jerozolimie, ponosząc coraz dotkliwsze straty tery-torjalne, aż do upadku Akko, ostatniego punktu oparcia w Ziemi Świętej. Po wyparciu krzyżowców dostała się ona wkrótce pod władzę egipskiej dy-nastji Mamluków, a następnie w r. 1517 staje się zdobyczą Turków, których wypędza stamtąd dopiero Wielka Bryta-nja u schyłku wojny światowej. Był to długi okres zupełnego kulturalnego i gospodarczego upadku Palestyny.

Ludność.

Historja znalazła w składzie ludnościowym Palestyny tylko częściowe odbicie. Większość jej mieszkańców stanowią od wieków Arabowie, którzy zdołali pochłonąć dawniejsze szcze-

sta.

W nowym ustroju Palestyny Arabowie i Żydzi zostali zrównani w prawach politycznych, a oba języki: arabski i żydowski, zyskały pełne równouprawnienie. Jednocześnie otwarto wro-.    ta immigracji żydowskiej, regulując

obrządki wschodnie,^ nie brak prawo- jej (j₀pjyW pod względem ilościowym sławnych i katolików, a nawet pro- j jakościowym zapomoeą odpowiednich testantów, pod wpływem gorliwej dzia- przepisów. Do nielicznych, jeszcze łalnośei misyjnej ostatnich kilkudzie- z czas6w przedwojennych, kolonij ży-sięciu lat. Prawdziwa to mozaika, ao Jowskich przybywały rychło coraz to czego dodać jeszcze należy ostatnie nowe osady rolnicze; szybko też wzra-resztki Samarytan oraz Żydów, których liczba ostatniemi czasy pokaźnie wzra

py i narzucić im język arabski zamiast aramejskiego i greckiego, używanych przed ich najazdem. Są to przeważnie muzułmanie, jednak część arabskiej ludności kraju należy po dziś dzień do rozmaitych kościołów chrześcijańskich. Reprezentowane są wśród niej wszelkie

Syjonizm a Palestyna.

Wielka wojna wysunęła na widownię światową zagadnienie syjonizmu palestyńskiego. Aż do początku ubiegłego stulecia posiadała Palestyna stosunkowo nieduży odsetek ludności żydowskiej, chociaż już w końcu XVIII w. rozpoczął się wśród Żydów Europy wschodniej ruch emigracyjny do Palestyny. Dopiero powstanie syjonizmu politycznego, którego hasłem stało się odzyskanie jej jako utraconej ojczyzny znajdujących się w rozproszeniu rzesz żydowskich, skierowało większy strumień wychodztwa nad Jordan. Prąd ten zyskał legalizację międzynarodową dzięki słynnej deklaracji angielskiego męża stanu Balfoura z r. 1917, która dała podstawę do stworzenia z Palestyny żydowskiej siedziby narodowej. Kraj dostał się pod mandat Wielkiej Brytanji, która z Zajordanji, zamieszkanej wyłącznie przez ludność arabską, utworzyła odrębną jednostkę administracyjną z własnym emirem na czele, zależnym od władz angielskich. W rękach władz angielskich znajduje się również całkowity zarząd Palestyny, którą to nazwą obejmuje się obecnie tylko część kraju leżącą na zachód od Jordanu.

Kolonizacja żydowska.

stać zaczęła ludność żydowska w większych miastach. Powstało nawet nowe, nawskroś żydowskie miasto, Tel Awiw, o nowoczesnym charakterze i ożywionym ruchu handlowym. W rezultacie tak znacznego, trwającego nieustannie napływu Żydów, którzy stali się na terenie Palestyny prawdziwymi pionierami postępu, zmienił się pod niejednym względem wygląd kraju i jego położenie gospodarcze. Z drugiej jednak strony zaostrzyły się antagonizmy pomiędzy światem żydowskim a arabskim, broniącym swego stanu posiadania wobec silniejszych ekonomicznie i kulturalnie przybyszów. Dzisiaj ludność żydowska stanowi już bezmała czwartą część całego zaludnienia Palestyny, zwiększającego się ostatnio w rekordo-wem tempie.

Jerozolima, serce Palestyny.

Od kilku tysięcy lat głównym ośrodkiem Palestyny jest Jerozolima, panująca nad przejściem z niziny nadmorskiej do Zajordanji. Założona w zamierzchłej starożytności na skalistym cyplu góry Syjon pomiędzy trzema dolinami, posiadająca dostęp dogodny tylko z jednej strony, była Jerozolima zawsze silnie ufortyfikowana. Najpierw siedziba królów żydowskich, później święte miasto chrześcijaństwa, teraz wreszcie stolica nowej Palestyny, sku-

nowe

ronny

opis podróży do Palestyny cieszył się do XIX w. niesłabnącem powodzeniem również i poza granicami Polski. I w czasach późniejszych nie brakło licznego zastępu Polaków nad Jorda

zawsze

na

ńa ona obok siebie zabytki wszystkich ypok swej wielkiej przeszłości, czyto ruiny z czasów rzymskich i bizantyńskich, czyto meczety muzułmańskie i pomniki budownictwa Franków, czy też liczne świątynie chrześcijańskie, reprezentujące wszelkie kościoły i obrządki. Dzisiaj w nowocześnie pobudowanych dzielnicach Jerozolimy, rozłożonych poza obrębem dawnych murów miejskich, wre życie handlowe, społeczne i umysłowe, w którem coraz większy udział bierze Uniwersytet Hebrajski. Miasto, które doniedawna żyło tylko wspomnieniami wieków ubiegłych, wkracza obecnie w okres nowej pomyślności, stając się jednym z ważniejszych centrów Bliskiego Wschodu.

Przyszłość Palestyny.

W ten sposób Palestyna współczesna pozostaje pod znakiem przemian dziejowego znaczenia, które zasadniczo zmieniają jej oblicze i wyznaczają jej zadania. Włączona w skład wiel-kobrytyjskiego imperjum kolonjalne-go, związana jest ona politycznie i gospodarczo z obcą potęgą zamorską, która administruje nią według swych interesów i nad Jordanem trzyma straż przed ruchliwemi szczepami Arabji. Nacjonalizm arabski, walczący o swe prawa do Palestyny, staje na jej terenie oko w oko z nacjonalizmem żydowskim, który wytrwale dąży do zapewnienia sobie stanowiska panującego w kraju i przekształcenia go w środowisko gospodarcze i kulturalne żydowskie. W tern tkwią zalążki bliskich konfliktów, którym świat zachodni, sprzęgnięty z Palestyną więzią duchową, nie będzie mógł przyglądać się obojętnie. Po kilku stuleciach bezwładu i zapomnienia staje Ziemia Święta ponownie na szerszej arenie i pod znakiem zapowiadającego się starcia pomiędzy Wschodem a Zachodem.

Polska a Palestyna.

Od setek lat jest Palestyna celem pobożnych pielgrzymek z wszystkich stron świata chrześcijańskiego. Początkowo udział w nich Polaków, podobnie jak udział książąt i możnowładców polskich w wyprawach krzyżowych, był bardzo nikły. Dopiero od XV w. podróże polskie do Ziemi Świętej stają się coraz częstsze, a XVI w. nazwać można śmiało złotym okresem pielgrzymek polskich. Wśród pielgrzymów naszych tej doby spotykamy nazwiska tej miary, co Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński, Jan Tarnowski, wielki hetman ko-i Radziwiłł Sierotka, którego nem, pielgrzymów, wygnańców politycznych lub turystów. W mniejszym jednak stopniu zwracała się ku Palestynie polska myśl naukowa; przeważali u nas i przeważają dotąd duchowni badacze Biblji, lecz brak specjalistów zajmujących się krajem pod innemi kątami widzenia. Dzisiaj istnieją pomiędzy Palestyną a Polską, która wysyła tam rok rocznie znaczną emigrację żydowską, pewne węzły natury gospodarczej. Wyrazem tych węzłów jest także polska lin ja okrętowa — jedyna Bliskim Wschodzie — utrzymująca połączenie z Haifą. Zwiększa się także stale wywóz Polski do Palestyny, jakkolwiek kraj nasz znajduje się wciąż jeszcze na szarym końcu wśród państw zalewających wyrobami swego przemysłu kraje orjentalne. Palestyna eksportuje do Polski przedewszystkiem owoce (pomarańcze, grape-fruity i t. p.).

St. Przeworski.

Z Palestyną pod względem geograficznym zapoznaje obszerniej praca St. Prze-

Łatwo jednak uświadomię sobie, że

worskiego, Azja Zachodnia (Wielka Geografja Powszechna), Warszawa 1935.    ₀ działaniu pamięci mamy prawo mó-

Problemy polityczne oświetla Ks. Wł. wj£ także wr niektórych takich wypad-Szczepański, Palestyna powojenna,    w których przypomnienie nie do-

Swiatła i cienie (Studja nad Palestyną,

Nr. 7), Kraków 1927. O zainteresowaniach polskich tym krajem mówi książka J. St.

By stronią, Polacy w Ziemi Świętej,    x . .    .    .

Syrji i Egipcie, Kraków 1930. Z ostatniej Czy wynika stąd koniecznie, ze nazwisko literatury podróżniczej przeczytać warto to już zupełnie zapomniałem? Otóż tak Ks. A. Fica, Za Jordan i do Arabji Ska- nie jest. Jeżeli ktoś wymówi kilka nazwisk, wśród których będzie także nazwisko odnośne, to natychmiast r o z-poznani (odpoznam) je, chociaż nie potrafiłem go samodzielnie odtworzyć. Pamięć moja ujawniła się w tym wypadku zatem jako zdolność rozpoznania.

chodzi do skutku. Pytają się mnie o nazwisko pewniej osoby, nie mogę jednak w tej chwili odtworzyć jego brzmienia.

listej, Włocławek 1929.

PAMIĘĆ.

Co to jest pamięć?

O działaniu pamięci mamy prawo

Pamięć to oczywiście zdolność pamiętania. Co jednak znaczy pamiętać?

Pamiętam, jak wygląda wzburzone morze, które oglądałem w tym roku mówić jednakowoż także i w pewnych podczas feryj. To znaczy, że chociaż takich wypadkach, w których nie je-w tej chwili znajduję się daleko od steśmy w stanie nietylko odtworzyć, wybrzeża morskiego, zamknięty w po- a^e nawet odpoznać. Ktoś jako dziecko koju, którego okna wychodzą na ulicę uczył się pewnego języka, którego nie miasta, mogę wywołać na chwilę używał później przez bardzo długi czas, „obraz“ tego morza. Obraz ten, który ^a^ iż zupełnie go zapomniał. Nietylko obecnie roztacza się przed „okiem mo- już nie potrafi odtworzyć wyrazów tej jej duszy “, jest wprawdzie mniej peł- mowy, lecz nawet, gdy je od kogoś ny i mniej żywy, aniżeli oglądana wte- drugiego posłyszy, nie potrafi ich ocl-dy przeze mnie rzeczywistość. Jest on poznać. Skoro jednak teraz zacznie zwiewny i nie udaje mi się uprzy- uczyć się tego języka, to wyuczenie się tamniać go sobie ciągle z tą samą siłą. ieg° przyjdzie mu znacznie łatwiej, niż Chwilami znika zupełnie z pola mojej gdyby się go nigdy nie był uczył. Daw-świadomości. Jest on jednak mimo niejsze uczenie się pozosatwiło za sobą wszystko podobny do przedmiotu, któ- widocznie pewien ślad, który obecnie ry sobą reprezentuje. Stanowi on jego ies^ czynny.

przypomnienie, które jest o d- Przypomnienia zjawiają się w naszej tworzeniem (odnową, reproduk- świadomości tylko na chwilę, by ustą-cją) mego- dawniejszego spostrzeżenia, pić zaraz miejsca innym. Nasuwa się Swoista istota przypomnienia polega wobec tego pytanie, co dzieje się z nie-na tern, iż kopjując dawniejsze spo- mi pomiędzy jednem a drugiem ich strzeżenie, nie wymaga ono wznowię- zjawieniem się w świadomości. Niektó-nia zewnętrznej podniety, względnie rzy twierdzą, że pozostają one wtedy obecności przedmiotu, który dawniej w sferze nieświadomości jako zjawiska był źródłem tego spostrzeżenia. Moż- psychiczne nieświadome. Prostsza jest naby zatem powiedzieć, iż pamięć hipoteza, iż powstawanie spostrzeżeń, jest zdolnością do przypo- które dokonuje się pod działaniem m n i e ń.    bodźców działających na nasz system

nerwowy, zostawia w komórkach mózgowych pewną trwałą zmianę, pewien ślad („engram"), który w odpowiednich warunkach prowadzi do przypomnienia.

Pamięć jest właściwością umysłu człowieka, która rozwija się z wiekiem i u różnych ludzi osiąga różne stopnie doskonałości. Rozwój jej nie idzie jednak dokładnie w parze z rozwojem inteligencji, gdyż, jak wiadomo, wydarzają się nawet głęboko upośledzeni idjoci, którzy posiadają wcale dobrą pamięć.

Pamięć jest dyspozycją psychiczną złożoną, tak, iż analizując ją, możemy wyróżnić różne jej właściwości, rodzaje i typy- I tak mówi się o pojemności pamięci, która jest tern większa, im większą ogarnia ilość wspomnień. Pamięć jest tern bardziej żywa, im żywsze daje przypomnienia, tern d o-k ł a d n i e j s z a, im więcej odtworzyć potrafi szczegółów oryginału, tem wierniejsza, im większa zachodzi zgodność między reprodukcją a jej pierwowzorem, tem trwalsza, im dłużej utrzymuje się zdolność do odnowy, i tem łatwiejsza, im prędzej powstaje zdolność do reprodukowania. Usłużna jest pamięć, jeżeli przypomnienia zjawiają się bez zwłoki wtedy, gdy są potrzebne.

Oto niektóre przykłady bardzo dobrej pamięci. O Aleksandrze Wielkim i o Cezarze podają historycy, iż znali oni imiona wszystkich żołnierzy swych wojsk. W Grecji wielu było ludzi, którzy umieli napamięć całą „Iljadę“ i „Odyseję". Rachmistrz Diamandi potrafił zapamiętać sto liczb jednocyfrowych w 25 minutach, podczas gdy rachmistrz Riickle potrzebował na to 2,1 minuty. 25 liczb jednocyfrowych ułożonych w kwadrat zapamiętywał Diamandi w ciągu 3 minut.

U niektórych ludzi obrazy pamięciowe bywają bardzo żywe, a zarazem lokalizowane w otaczającej ich przestrzeni, tak jakby były spostrzeżeniami. Mówi się wtedy o ejdetyzmie. Ejdetyk „widzi“ przedmiot w dalszym ciągu i wtedy, kiedy go z jego oczu zupełnie usuniemy.

Pamięć różnych ludzi nie zatrzymuje z tą samą łatwością materjału spostrzeżeniowego, pochodzącego od różnych zmysłów. Jedni zapamiętują łatwiej to, co widzieli, inni natomiast to, co słyszeli. W związku z tern wyróżnia się zazwyczaj trzy zasadnicze typy pamięci, zwane także typami wyobrażania : typ wzrokowy, słuchowy i ruchowy (t. zw. pamięć lokalna uważana bywa za odmianę pamięci wzrokowej). Typy czyste należą do rzadkości, częstsze są typy mieszane.

Ważne jest rozróżnienie pamięci mechanicznej i sensowej. Pierwsza odtwarza fotograficznie, dosłownie, druga zaś oddaje raczej tylko treść i powiązania myślowe.

Istnieje pewien związek między pamięcią a nawykiem. Nawyk polega na tern, że pewna forma czynności (zachowania się) utrwala się przez powtarzanie tak, iż czynność ta przebiega zczasem coraz łatwiej i szybciej. Nawyki stwarzają często tendencję do stałego powracania danej formy zachowania się, nawet wbrew woli jednostki. Mówimy wtedy o nałogach.

Złudzenia pamięci.

Na podstawie tego, co mówiliśmy o strukturze przypomnień, zrozumiałe będą obecnie pewne złudzenia pamięci. Na pełne przypomnienie składa się, jak widzieliśmy, obraz odtwórczy danego przedmiotu, czy też zdarzenia, któremu to obrazowi towarzyszy świadomość, że obraz ten odnosi się do cze^ goś dawniej spostrzeżonego. Niekiedy jednak owa świadomość odtwarzania

nie zjawia się mimo istnienia odtwór- jednego z nich lub tylko pomyślę o nim, czego obrazu. Łatwo wtedy powstaje zaraz przypominam sobie drugiego, złudzenie, że źródłem takiego obrazu Mówię, że wyobrażenia obu tych osób jest fantazja danego człowieka. Na tej skojarzyły się (zasocjowały się) drodze powstają czasem mimowolne ze sobą w mojej świadomości. Właśnie plagjaty. Autorowi wydaje się, iż to na podstawie skojarzenia jedno z nich on sam wymyślił wątek danej powie- przypomina drugie. Podstawą skoja-ści, czy też postacie w niej występu- rżenia jest tu styczność w czające, podczas gdy w rzeczywistości od- sie dwóch spostrzeżeń (ogólnie: dwóch twarza tylko to, co sam czytał daw- zjawisk psychicznych) i stąd prawo to niej.

nazywane bywa prawem kojarzenia

Odwrotny poniekąd wypadek złu- przez styczność czasową.

Kojarzenie może dokonywać się jed-

dzenia pamięci mamy wtedy, gdy świadomość odpoznania zjawia się fałszy- na^ także i na innej drodze. Fotogra-wie tam, gdzie pewna treść psychiczna £)a przypomina mi pewnego człowieka, zjawia się po raz pierwszy w świado- jakkolwiek nigdy nie spostrzegałem mości. Tak np. niektóre osoby, znaj- Jego i jego fotografji równocześnie, dując się w pewnej sytuacji, którą nie- Podstawą kojarzenia jest tu pod o-wątpliwie przeżywają po raz pierwszy, bieństwo zachodzące pomiędzy fo-mają świadomość, jakgdyby w takiej tografją i osobą sfotografowaną. Istnie-samej sytuacji były już kiedyś daw- Je zatem także prawo kojarzenia przez niej. Przyjechawszy np. pierwszy raz podobieństwo, które orzeka, iż przeży-do jakiegoś miasta, mają poczucie, jak- eia> psychiczne prowadzą do przypo-gdyby widziały je nie pierwszy raz. mnienia przeżyć dawniejszych, do nich Mówimy w tych wypadkach o fał- podobnych.

szywem odpoznaniu (sentiment    Na podstawie prawa styczności cza

ra w

ma

du deja vu). Złudzeniu takiemu ulega sowej, przypomniawszy sobie jednego np. Judym w powieści Żeromskiego z moich kolegów szkolnych, przypomi-„Ludzie bezdomni^. Być może, iż wia- nam sobie wszystkich innych, a dalej wędrówkę dusz (metempsyehoza) nauczycieli i budynek szkolny. Na pod-swoje pierwotne źródło właśnie stawie prawa podobieństwa, czytając

w tern złudzeniu.

Pamięć a prawa kojarzenia.

Wspominaliśmy już o tern, iż poszczególne przypomnienia zjawiają się w naszej świadomości z reguły tylko na krótki moment, by ustąpić miejsca n*a Przez stycznosc prz est rzen-

ną oraz przez kontrast. Obydwa te prawa jednak dadzą się sprowadzić do

powieść, przypominam sobie powieść inną czytaną wiele lat dawniej, wskutek podobieństwa fabuły w obu powieściach.

Oprócz obu powyższych praw wy-mienićby jeszcze można prawo kojarze-

innym. Nasuwa się teraz pytanie, w jakim porządku, lub inaczej, według ja-    .

Eksperymentalne badania pamięci.

Psycholog niemiecki Ebbinghaus za-

kich praw dokonuje się owo przypomi- dwóch pierwszych, nanie. Na pytanie to znajdujemy odpowiedź w prawach kojarzenia (asocjacji), sformułowanych już przez greckiego filozofa Arystotelesa, początkował eksperymentalne badania Jeżeli dwóch moich znajomych wi- nad pamięcią. Ażeby mieć do tych ba-duję zawsze razem, to skoro zobaczę dań jednostajny materjał pamięciowy,

pozwalający na porównywanie wyników, posługiwał się on chętnie szeregami słów, względnie zgłosek bez sensu, takich, .jak np. bog, min, rud, naw, gez i t. p. Badania Ebbinghausa i jego następców doprowadziły do wykrycia szeregu ważnych praw i zależności.

Okazało się, że czas, względnie ilość powtórzeń, potrzebna do zapamiętania pewnego tekstu, rośnie szybciej aniżeli jego długość. I tak na zapamiętanie siedmiu zgłosek wystarczyło Ebbing-hausowi jednorazowe ich przeczytanie, dla 12 zgłosek potrzebne było już 16 powtórzeń, a dla 16 aż 30.

Ważne dla praktyki jest prawo Josta, które stwierdza, że przy uczeniu się napamięć korzystniejsze jest rozłożenie powtórzeń tekstu na dłuższy okres czasowy, aniżeli kumulowanie ich ze sobą. Korzystniej jest np. powtórzyć dany tekst po 4 razy w trzech kolejnych dniach, aniżeli po 6 razy w dwu dniach.

Prowadzono też badania dotyczące kwestji, który sposób uczenia się jest bardziej ekonomiczny: czy uczenie się częściami, czy też uczenie się w całości. Wiadomo, iż w praktyce wiele osób, mając wyuczyć się napamięć np. jakiegoś wiersza złożonego z kilku strofek, uczy się go częściami, t. zn. uczy się każdej strofki oddzielnie, a potem dopiero spaja je ze sobą. Badania eksperymentalne wykazały, że, o ile tekst nie jest zbyt długi, korzystne jest raczej uczenie się całościowe, a więc takie, przy którem czyta się każdorazowo cały tekst od początku do końca i usiłuje się go odrazu jako całość zapamiętać.

Przy eksperymentalnem badaniu pamięci posługują się psychologowie niekiedy specjalnemi przyrządami, tak zwanemi mnemometrami (ryc. 132).

Istotną częścią składową mnemometru jest walec, obracający się przy pomocy mechanizmu zegarowego; walec ten owi-

'i- -

źmfĘĘfi ku ■ v

Ryc. 132. Mnemometr,

nięty jest taśmą papierową, zawierającą odpowiednie napisy; aparat taki pozwala na eksponowanie materjału przeznaczonego do zapamiętania w równych odstępach czasu. Można przy pomocy takiego mnemometru eksponować kolejno pojedyncze zgłoski, czy też słowa, można też eksponować je odrazu parami, przyczem później postępuje się często tak, iż osobie badanej wymienia się pierwszy człon pary, a ona ma podać człon drugi (badanie pamięci skojarzeniowej).

Można jednak badać zdolność zapamiętywania w sposób o wiele prostszy. Możemy np., badając dziecko, pokazać mu kilka przedmiotów, a następnie, schowawszy je wszystkie do skrzyneczki, zapytać, jakie tam znajdują się przedmioty. Możemy też odczytywać jakieś teksty, względnie pokazywać obrazki, czy też filmy i kazać następnie osobom badanym zdać sprawę z tego, co zapamiętały.

Różne są także sposoby rozpoznawania przynależności osób do różnych typów pamięciowych. Binet, badając

sławnych rachmistrzów, których typ w których pamięć odgrywa rolę naj-pamięciowy usiłował poznać, postępo- ważniejszą. Np. uczenie się języków wał w ten sposób, iż kazał uczyć się im napamięć kwadratów, wypełnionych cyframi, tak jak to wskazuje poniższa tabelka.

obcych ma jako podstawę skojarzenie wyrazów obcych z wyrazami języka ojczystego, względnie z przedmiotami, do których te nazwy się odnoszą, jak to się dzieje przy uczeniu się przez dziecko języka ojczystego. Nietylko w nauce, ale także w różnych zajęciach praktycznych, we wszelkiego rodzaju pracy zawodowej pamięć jest czynnikiem bardzo ważnym. Dobra pamięć wzrokowa jest potrzebna nietylko geografowi, lecz także lotnikowi, mającemu odbywać wielokrotnie tę samą drogę.

zainteresowa-

Polecał on następnie recytować liczby tego kwadratu w różnym porządku, a więc nietylko szeregami od strony lewej ku prawej, lecz także kolumnami od góry ku dołowi i odwrotnie, oraz po przekątniach. Przyjmował on, że osoba należąca do typu wzrokowego, mając w świadomości pamięciowy, wzrokowy obraz kwadratu, łatwiej da sobie radę z tern zadaniem, aniżeli osoby opierające się jedynie na pamięci słuchowej czy też ruchowej.

Prosty sposób badania, czy ktoś jest wzrokowcem, polega na tern, iż każemy mu czytać z pamięci wstecz jakieś dłuższe słowa.

Znaczenie pamięci a możliwość jej kształcenia.

Pamięć, jak to wynika z poprzednich rozważań, jest dyspozycją bardzo ważną. Ona umożliwia człowiekowi korzystanie z dawniejszych doświadczeń, wiążąc przeszłość z teraźniejszością. Bardzo dużą rolę odgrywa pamięć w procesach uczenia się. Uczenie się nie jest wprawdzie identyczne z zapamiętywaniem, mimo to jednak wyuczenie się nie byłoby możliwe, gdyby pamięć nie utrwalała jego rezultatów. Bywają przytem takie dziedziny wiedzy,

Nasuwa się wobec tego pytanie, czy pamięci nie możnaby kształcić? Istnieją nawet liczne podręczniki, które wymieniają sposoby doskonalenia pamięci. Niektórzy sądzą, iż poprostu wystarczy systematycznie uczyć się dowolnego jakiegoś materjału, np. wierszy, czy też szeregów liczbowych, przez co wyćwiczy się pamięć „wogóle“.

Nowsze badania wykazują jednak, iż wprawdzie kształcenie pamięci jest w pewnych granicach możliwe, że jednak niema właściwie sposobu, który pozwalałby kształcić pamięć „wogóle“. Kto ćwiczy się wytrwale w zapamiętywaniu cyfr, ten niewątpliwie potrafi zwiększyć swoją zdolność zapamiętywania tego rodzaju materjału, lecz stąd nie wynika, jakoby tern samem zwiększyła się jego zdolność zapamiętywania sensu czytanych tekstów. Wprost przeciwnie nawet, intensywne ćwiczenie mechanicznej pamięci liczb może pamięć sensową osłabić. Kto zatem chce doskonalić swoją pamięć, powinien ją ćwiczyć w tej dziedzinie, na której mu specjalnie zależy. Trzeba ponadto uwzględnić, iż zdolność zapamiętania pozostaje w ścisłym związku z uwagą i z n i e m. Zapamiętujemy łatwo i trwale to, co nas interesuje i co wskutek te-

6    = eh, sz, cz

7    = g, k, ng

8    = h, f

9    = b, p 0 = z, s

m, w

St. Baley.

PAŃSTWO. Co to jest „państwo" ? —

Jednostka i państwo jest to jedno z najważniejszych przeciwstawień, jakie w życiu na każdym kroku spoty-kamy. Każdy z nas czuje się całością ludzkości, ziemi naszej, wszechświata — odrębną od reszty ludzi, ma własne jest właśnie państwo, swoje cele materjalne i duchowe, wła- Czemże jest przeto owo „państwo",

go skupia na sobie w wyższym stopniu naszą uwagę.

Tam, gdzie właściwa pamięć zawodzi, proponowane bywają t. zw. m n e-motechniczne środki. Mnemo-technika polega na tern, iż, mając ma-terjał trudny do zapamiętania, tworzymy w nim w sposób sztuczny związki do zapamiętania łatwiejsze. Istnieją całe systemy mnemotechniczne (Re-ventlow, Poehlmann). W systemach tych poszczególne cyfry są na stałe złączone z pewnemi literami, np. u Poehl-manna mamy:

1 = t, d 2<=n

4 = r

5—1, j

Samogłoski nie mają w tym systemie żadnego znaczenia i służą jedynie do połączenia spółgłosek tak, żeby powstało z nich jakieś słowo, pozostające w związku z rzeczą do zapamiętania. Tak np. datę śmierci Słowackiego 1849, w której początkową jedynkę opuszcza się, jako wiadomą, wyrazić można słowem herb, które to słowo połączyć można ze Słowackim np. w ten yposób, iż jeden z jego utworów ma tytuł „Poemat Piotra Dantyszka h e r-b u Leliwa o Piekle".

Rozprawy o pamięci w języku polskim: Abramowski Edward, Badania doświadczalne nad pamięcią, Warszawa 1910. N i e c z a j e w A., Pamięć i jej kształcenie, Warszawa 1933, przekład J. Kantorowicza. Macewicz Piotr, O badaniu pamięci, Warszawa 1935.

sne radości i smutki, własne cechy psychiczne, tworzy i działa za popędem tego, co w duszy czuje, a im jest silniejszą i zdolniejszą do działania jednostką, tern więcej ma ambicji i wewnętrznego zadowolenia, jeśli urzeczywistnia to, co za swoją duchową własność uważa. Wielki postęp społeczny, wielkie zdobycze kulturalne zawdzięcza też ludzkość tym indywidualnym wysiłkom i procesom duchowym największych swoich synów. Ale równocześnie człowiek jest cząstką wielkiej i nader silnie zorganizowanej grupy społecznej, która zmusza go do służenia celom ogólnym; nie krępuje się ona jego niezadowoleniem czy przyzwoleniem, narzuca mu — i to bez jego świadomości — wspólne wszystkim czucia i myśli, słowem, usiłuje go przetworzyć z całości mającej poczucie swej samodzielności na komórkę wielkiego organizmu. Z pod tej zależności od państwa jednostka bez reszty wyswobodzić się nie może. I nietylko dlatego, że państwo rozporządza przymusem od woli jednostki o wiele silniejszym, ale przedewszystkiem dlatego, że jednostka izolowana, poza państwem żyjąca, nie złączona z drugiemi w jeden „organizm", nie potrafiłaby ani żyć, ani tworzyć i nigdy też, odkąd ludzkość istnieje, poza państwem nie istniała. Otoczeniu naszemu społecznemu oddajemy, ale i od niego odbieramy to, co mamy najlepszego. Nasze przeżycia duchowe są rezultatem i odbiciem naszych stosunków z grupą, bez którejby nie mogły powstać i istnieć. Czujemy, myślimy i działamy, choć o tern sami nie wiemy, jako cząstki większych i coraz większych zbiorowisk, a zbiorowiskiem najbliższem nam, które samo jest znowu cząstką jeszcze większych —

przeciwstawienie, ale zarazem i uzupeł- jego jest jednakowy; przeciwnie, spo-nienie jednostki ludzkiej? — Prawnicy tykamy ogromną rozmaitość jego określają państwo jako zbiorowisko lu- form, przesłaniających nieraz fakt, dzi żyjących razem na pewnem teryto- że pod tą rozmaitością kryje się zawsze rjum pod wspólną naczelną władzą, wy- to sarno zasadnicze pojęcie. Aby się posażoną w zwierzchnictwo. Istotnie w tej rozmaitości form zorjentować, zawsze i wszędzie widzimy jednostki klasyfikujemy formy ustroju, dzieląc ludzkie w takich zbiorowiskach żyjące, je na trzy zasadnicze rodzaje: 1) pań-Skład tych zbiorowisk bywa zrazu nie- stwa o ustroju monarchicznym, t. j. liczny — nazywamy je u ludów pry- takie, w których władza zwierzchnicza mitywnych hordami, rodami, plemion- złożona jest w ręku jednostki (kacykami; ich związek z pewnem teryto- ka, tyrana, króla, kalifa, faraona, ce-rjum bywa często krótkotrwały, bo ko- sarza, imperatora), i to albo dożywot-czują w pogoni za wyżywieniem; mają nio, albo dziedzicznie; 2) państwa już jednak i one nad sobą najwyższą o ustroju republikańskim, w których władzę, której jednostka podlega, krę- władzę zwierzchniczą piastuje cały lud, powana przez całość grupy na każdym bądź bezpośrednio, zbierając się na kroku — nieraz w jeszcze wyższym „wiece" i tam rozstrzygając sprawy — stopniu niż my przez nasze władze pań- bądź też pośrednio, zwierzając ją swoim stwowe. W tych to zbiorowiskach czło- przedstawicielom i funkcjonarjuszom; wiek przed tysiącami lat wytworzył 3) wreszcie t. zw. oligarchje, w których i wytwarza dzisiaj język, religję, mo- władzę zwierzchniczą piastuje grupa ralność, obyczaj, prawo, sztukę, naukę, nielicznych, uprzywilejowanych obywa-słowem, wszystkie dobra kultury, bez teli, a więc np. grupa rycerstwa, ro-których wegetowałby na poziomie sta- botników czy włościan i t. p. Rzadko nu zwierzęcego. Bez nich nie byłby gdzie — zwłaszcza dzisiaj — spotyka

człowiekiem.

Japonja. Republikami z prezydentem o daleko idących prerogatywach są dzisiaj Polska, Stany Zjednoczone Am. Aczkolwiek bowiem „państwo" ist- Północ., Niemcy. Ten typ ustroju by-nieje wszędzie, to niewszędzie ustrój wa w pewnych wypadkach określany

się ustrój państwowy oparty wyłącznie Określenie państwa wyżej podane na jednej z trzech powyższych zasad, obejmuje trzy składniki, z których pań- to znaczy „czystą" monarchję, republi-stwo się składa: 1) lud, czyli ogół oby- kę lub oligarchję. Zazwyczaj bywa wateli państwa; 2) terytorjum państwo- ustrój kombinacją przynajmniej dwóch we, mające pewne określone granice; możliwości; w dzisiejszych czasach 3) naczelną władzę, wyposażoną w t. zw. w państwach najwyżej cywilizowanych zwierzchnictwo. Rozumiemy przez to tę widzimy albo monarchję ograniczoną właściwość, która odróżnia pojęcie pań- przez zasadę zwierzchnictwa ludu, albo stwa od wszelkich innych grup społecz- też ustrój republikański z prezydentem nych: państwo ma względem swoich na czele, któremu przyznano pewne członków władzę rozkazywania, której „prerogatywy" : są to jego uprawnie-nikt nie może odmówić posłuszeństwa, nia, na których wykonywanie ludność samo zaś w zasadzie nikomu nie pod- nie ma wcale wpływu. Monarchjami lega (udzielność państwa). Określenie ograniczonemi są dzisiaj np. Anglja, to odnosi się do wszystkich państw bez Włochy, Belgja, Szwecja, Rumunja, względu na ich formę ustroju.

Formy ustroju państwowego.

jako cezaryzm demokratyczny albo de- tycznej, jak we Francji i Niemczech mokracja autorytatywna (tak np. ce- w wieku XVII i XVIII. Wreszcie pożarem demokratycznym był Napoleon jawiły się monarchje i republiki par-we Francji w latach 1804—1814). lamentarne, w których cała ludność — Dość czysty typ republiki opartej na a nietylko stany uprzywilejowane — zwierzchnictwie ludu przedstawia obec- przydawały głowie państwa do boku ny ustrój francuski. Typ oligarchji, wy- swoich przedstawicieli, współdziałaj ą-konywanej przez „sowiety'⁴, reprezen- cych z nim przy wykonywaniu najważ-tuje bolszewicka Rosja.

niejszych aktów państwowych (—> Par-

przetwarzające się zczasem na oligar-chje miejskie, rządzone przez patry- wolności opartych państwach wyrabia-cjuszów lub eupatrydów, albo też na J4 si§ pewne zwyczaje, bądźto wycho-miasta-republiki, jak Ateny czy Rzym dzą specjalne ustawy, zwane konsty-w dawniejszych fazach ich rozwoju, tucjami (—»Konstytucja), określające Jeszcze później zjawiały się wielkie dokładniej uprawnienia władz naczel-państwa-monarchje, rządzone przez kró- nych w państwie i stosunek ich do lów i ściśle od nich zależną hierarchję jednostki. Stąd też państwa oparte na urzędników królewskich, jak dawne idei wolności bywają nazywane często państwa Wschodu, monarchje diado- państwami konstytucyjnemi. Niemal chów i imperjum rzymskie, kalifat wszystkie kulturalne państwa dzisiej-arabski, patrymonjalne państwo Karo- sze, czy to w Europie, czyto poza nią, lingów, Polska Chrobrego i t. p. Zko- są państwami konstytucyjnemi. lei bywała władza królów ograniczana przez przedstawicieli najwybitniejszych stanów, jak książąt, szlachty, duchowieństwa lub mieszczan (monar- raz chje stanowe średniowieczne), albo też tworem sztucznym, stworzonym przez nastawał powrót do wszechwładzy mo- jednostki w drodze umowy dla osią-narszej i do rządów machiny biurokra- ? gnięcia pewnych wy rozumowanych ee-

Tak jest w chwili obecnej, ale roz- lament). maitość form ustrojowych w przeszło- Jak z tego widać, krzyżują się ze so-ści była jeszcze o wiele większa; każ- *>4 w przeciągu dziejów dwie tenden-de dzisiejsze państwo przeszło przez cje ustrojowe: jedna z nich polega na ogromne zmiany ustrojowe, kolejno po skupieniu władzy naczelnej w państwie sobie następujące, choć niewszędzie w r§ku jednego człowieka lub nielicz-były one jednakie. W większych, nej grupy osób, druga na uznaniu za w grubszych nieco zarysach przedsta- piastuna władzy — całej lub niemal wiają się te kolejne zmiany w nastę- całej ludności państwa. V pierwszym pujący sposób. Najpierwotniejsze hor- wypadku mówimy o ustroju absolut-dy były rządzone przez starszych nym; jeśli pozbawiony on jest podstaw (ustrój oligarchiczny). Potem zjawiał i hamulców moralnych i opiera się tyl-się na czele państewek kacyk z władzą na s^e wojskowej,^ nazywamy go nieograniczoną, nieraz tyrańską. Na- despotyzmem lub tyraństwem. W dru-stępnie powstawały państwa plemienne, gim razie mówimy, że ustrój państwo-rządzone przez wiece złożone z wojow- wy oparty jest na wolności, bo władza ników. Później zjawiały się drobne naczelna państwa czerpie swoje upraw-państewka grodowe z królami na czele, nienia z woli jednostek, będących obywatelami państwa. W takich to, na

Cele i zadania państwa.

Błędem byłoby mniemać, jak to nie-dawniej sądzono, że państwo jest

lów. Tak nie było. Państwo powstawało razem z powstaniem ludzkości, jako warunek jej bytu, i ułatwiało od samego swego początku odłamom rodu ludzkiego dążenie do osiągnięcia coraz to wyższej kultury; było ono jednak wytworem instynktownym, stworzonym i udoskonalonym bez świadomości tworzących je jednostek. Dopiero my dzisiaj, patrząc na rozwój państwa w ciągu ostatnich kilku tysięcy lat, wyznaczamy mu pewne cele i stwierdzamy wypełnienie przez nie pewnych zadań w wielkiej pracy posuwania się ludzkości ku jej najwyższym celom. Poza tern jednak ma państwo do wypełnienia cały szereg bezpośrednich, realistycznych zadań, które można ująć w następujące punkty: 1) obrona swojego bytu i jego podstawy, t. j. tery-torjum państwowego; 2) tworzenie norm prawnych, ustalonych lub zwyczajowych, regulujących stosunki między jednostkami i państwami; 3) wymiar sprawiedliwości w razie naruszenia tych norm; 4) popieranie dobrobytu materjalnego (ładu i zamożności) oraz moralnego (oświaty i etyki) wśród jednostek poddanych władzy państwa.

Państwo omnipotencyjne, czyli wszechwładne.

Różnice w napięciu energji państwowej w celu spełnienia powyższych zadań bywają bardzo znaczne. Przez całe wieki średnie państwa europejskie zwracały główne swe starania ku obronie państwa i ku wymiarowi sprawiedliwości — zupełnie więc inaczej, jak impe-rjum rzymskie, które kładło bardzo silny nacisk na wszechstronną i zapobiegliwą administrację. Dopiero w w. XVI wznowiły państwa zachodnio-europejskie tradycje imperjum rzymskiego, a nawet starały się iść dalej. Zjawiła się wówczas teorja omnipoteneji, czyli wszechwładzy państwa, wedle której państwo ma nietylko prawo, ale nawet obowiązek wkraczać we wszystkie dziedziny życia, kierując działalnością swoich obywateli i pełniąc nad nią nadzór w zakresie gospodarczym czy religijnym, oświaty czy higjeny, opieki nad biednymi czy budowania dróg — słowem, we wszystkich działach życia. Ostatecznym celem państwa jest wedle tej teorji eudajmonizm, t. j. szczęście jego poddanych, a jak to szczęście im zapewnić, o tern najlepiej wiedzą organy państwowe, a bynajmniej nie sami obywatele. Zapomocą rozkazów i nakazów ma państwo prawo wkraczać we wszystkie, nawet drobne szczegóły życia, nie zostawiając inicjatywie prywatnej albo żadnego miejsca, albo zostawiając go niewiele, a więc rządząc absolutnie. Nie ma też państwo przy-tem obowiązku czemkolwiek się krępować, a już najmniej zdawna istniejącym stanem prawnym lub dotychcza-sowemi przywilejami czyto jednostek,

Te ostatnie zadania nazywamy admini-stracyjnemi zadaniami państwa.

Niewszystkie swe zadania spełnia państwo zawsze z jednakową energją.

Państwa prymitywne, mało cywilizowane, ograniczały się głównie do pierwszego celu, t. zn. do obrony swego bytu, a inne cele popierały tylko w bardzo nieznacznej mierze. Dopiero na wyższych stopniach cywilizacji zjawia się pogląd, że państwo powinno tworzyć świadomie prawo i powinno wymierzać sprawiedliwość zapomocą swoich orga- czyto grup całych — przeciwnie, może nów. A na najwyższym stopniu kultu- je usuwać lub zmieniać, jeśli tego wyry wysuwa się jako równie ważne zada- maga t. zw. „racja stanu“, czyli dobrze nie państwa dbanie o rozwój dobrobytu zrozumiane dobro ogółu, dobro pań-moralnego i materjalnego swoich oby- stwa. Na podstawie właściwego ów-wateli, a więc energiczna administracja, czesnej epoce przeświadczenia, iż orga-

na

szcze

ny naczelne państwa są najlepiej oświecone, jak należy dobro to rozumieć i narzucać poddanym zgóry, nazwano tę epokę okresem „oświeconego absolutyzmu" (-» Absolutyzm). Nie cofnął się on nawet przed wydaniem walki kościołowi, przeprowadzając w krajach protestanckich bez trudu jego upaństwowienie, a w katolickich starając się go podporządkować naczelnym władzom państwowym i mieszając się nie-tylko do spraw zarządu kościoła, ale nawet do kultu i dogmatów.

Państwo liberalne.

Nie da się zaprzeczyć, że ówczesny absolutyzm wprowadził niejedną trafną nowość i usunął niejedno dawne zło, ale w niejednem także się mylił. Jego zbyt pośpieszna i zbyt daleko sięgająca działalność wywołała też reakcję, która zjawiła się pod koniec XVIII w. pod nazwą „liberalizmu" (-»Liberalizm). W ciągu XIX w. liberalizm przez jakiś czas triumfował; hołdowali mu znakomici myśliciele i liczni mężowie stanu (do najwybitniejszych jego przedstawicieli należał wielki socjolog angielski Spencer). Liberalizm głosił hasło, że działalność państwa należy w dużej mierze ograniczyć, zostawiając jednostkom samodzielność kulturalną i gospodarczą (liberalizm gospodarczy); tam, gdzie się jej ograniczyć nie dało, należy dopuścić obywateli państwa, aby sami o sobie radzili, władze państwowe kontrolowali, a w razie doznanych krzywd mogli przeciw nim w swej obronie występować (liberalizm polityczny). W tym duchu przetworzono też ustrój państwa, porzucając formę monarchji absolutnej, a wprowadzając to miejsce konstytucje, prawa człowieka, współrządy parlamentów, samorządy, sądy przysięgłych i trybunały administracyjne. Były to gwarancje, że jednostka będzie miała zabezpieczoną w obrębie państwa dużą sferę wolności kulturalnej, politycznej i gospodarczej, a państwo zacieśni swoje funkcje do granic, które określono jako „służbę stróża nocnego", czuwającego nad ładem i bezpieczeństwem obywateli. Taka, naogół biorąc, była rola państwa przez wieki średnie.

Pełnego zwycięstwa liberalizm nie osiągnął bynajmniej, gdyż państwo w drugiej połowie XIX w. zaczęło znowu wkraczać w życie gospodarcze i duchowe społeczeństwa. Okazała się potrzeba daleko idących reform społecznych w kwestji rolnej i robotniczej, na polu organizowania oświaty, szpitalnictwa, komunikacji i t. p., i państwo nie chciało i nie mogło pozostać w tych sprawach biernem. Zerwano też w drugiej połowie XIX w. w całej Europie z zasadą nieinterwencji i rozwinięto szeroko działalność administracyjną w różnych nowych kierunkach. Postarano się tylko uzgodnić tę działalność z liberalizmem politycznym, zabezpieczając obywatelom praworządność i udział w rządach państwa. Zwłaszcza zaś w okresie wielkiej wojny i tuż po wojnie rządy niemal wszystkich państw weszły na drogę interwencji państwowej, etatyzując życie gospodarcze lub poddając gospodarkę prywatną tak daleko idącym ograniczeniom, iż oznaczało to zupełne zerwanie z liberalizmem gospodarczym.

Ideał państwa totalnego.

Z Włoch i z Niemiec rozległo się po wielkiej wojnie hasło jeszcze dalszego odwrotu od urządzeń i pojęć liberalnych w imię t. zw. państwa totalnego. Samo hasło (i nazwa) wyszły z Włoch, ale Niemcy starają się je pogłębić i je-konsekwentniej wcielić w życie. Wedle tego hasła wszyscy obywatele państwa powinni tworzyć solidarną i sprowadzoną do tego samego mianow-

Totalizm jest prądem wybitnie anty-zadań. Jest tylko jeden prawdziwy po- liberalnym i antyindywidualistycznym. gląd na zadania i na środki działania Nie uznaje on żadnych „praw człowieka" państwa; wszystkie inne są fałszywe w stosunku do państwa i żadnej kon-i szkodliwe. We Włoszech jest tą praw- troli wodza czy jego elity przez pod-dziwą ideą faszyzm, w Niemczech t. zw. danych. Z pogardą też mówi o rządach socjalizm narodowy, oparty na wierze ogółu, o t. zw. „demoliberalizmie", ja-w wyższość rasy germańskiej nad in- ko o systemie nie będącym w stanie nemi. Ten prawdziwy pogląd rozumie najlepiej i wyraża „wódz narodu" — należy mu się też bezwarunkowe od wszystkich posłuszeństwo. Wódz rządzi wraz z elitą narodu; dopuszczalna jest tylko jedna jedyna organizacja polityczna, to jest taka, która idzie za wodzem i elitą; wszystkie inne należy tępić (system rządów jednej partji).

nika duchową całość, czyli t. zw. to- dować jednolite wewnątrz i silne na-talność, gdyż ona dopiero zapewnia zewnątrz państwo, państwu siłę w urzeczywistnianiu jego

wyrazić myśli totalnej, a tern samem nie mogącej zapewnić państwu ani siły moralnej, ani fizycznej. Zaznaczyć należy, że zwycięstwo totalizmu nad liberalizmem ułatwiła w obu totalnych państwach ta okoliczność, iż są one w tej chwili niemal zupełnie narodowo jednolite i żadnych liczniejszych mniejszości w granicach swoich nie posia-

Państwa narodowe i państwa narodowościowe.

Państwa ludów pierwotnych były jednolite pod względem swego składu: ogół ludności w to samo wierzył, tym samym językiem mówił, czuł się jednością złączoną krwią, religją, obyczajem; każde odstępstwo i różnica czały wroga. W państwach wielkich i ludnych, wśród jakich my dziś żyjemy, jest taka jednolitość bardzo rzadka. Państwa dzisiejsze powstały przez zespolenie różnych grup i niezawsze udało się państwu — tak jak udało się Włochom i Niemcom — przerobić je masę narodową nie różniącą się, przynajmniej w większym stopniu, językiem, kulturą i wiarą. Państwa dzisiejsze przeważnie nie są „narodowe-mi“, t. zn. narodowo jednolitemi, lecz są „narodowościowemu, obejmuj ącemi kilka różnych narodów (najczęściej obok narodu, który stworzył i dał nazwę państwu, ułamki innych narodów). Ich zgodne współżycie w państwie jest wtedy problemem bardzo trudnym.

Jednostce nie wolno żywić własnych, dają. Jakże jest jednak gdzie indziej? odrębnych od panującej idei zapatrywań, dążeń, pomysłów — a jeśli je ma, to nie wolno ich urzeczywistniać w żadnej dziedzinie stosunków ludzkich, nawet takiej, która ogólnie uważana jest za prywatną, albowiem państwo powinno objęć i według swojej naczelnej idei uregulować całokształt życia ludzkiego.

ozna-

na

Nawet w tak dalekiej na oko od polityki dziedzinie, jak religja, literatura, nauka, sztuka, sprzeczne z totalizmem poglądy winny być tłumione i zmuszane do milczenia. W życiu pry-watnem czy publicznem to tylko bowiem może znaleźć swój wyraz, co się idei totalnej nie sprzeciwia — a jeśli coś okazuje się dla tej idei pożyteczne, musi być bezwzględnie przeprowadzone. Opór idei uznanej za totalną musi być ukarany. Oto w krótkości zarys tego poglądu na zadania i środki działania państwa, który narazie jest wyznaniem wiary dwóch tylko państw — jeśli Rosji do państw tych nie zaliczymy — ale zwyciężywszy u nich, stara się zyskać sobie zwolenników wszędzie indziej, obiecując na tej podstawie zbu-

Jednostka należy bowiem wówczas do w państwie totalnem, gdyby ono za-dwóch grup społecznych: do grupy panowało? Stłumienie odrębnego ży-państwowej, z którą wiąże ją przymus cia duchowego jednostek, sprowadzenie i węzły prawne — i do grupy narodo- wszystkich do jednego poziomu, czyli wej, z którą wiąże ją język, obyczaj, t. zw. po niemiecku Gleichschaltung, tradycja historyczna, a często i wiara, groziłoby wyschnięciem na j ważniej sze-Są to węzły uczuciowe, sięgające w głąb go ze źródeł postępu kulturalnego; duszy ludzkiej, często działające nie- wszak motorem postępu jest życie psy-tylko świadomie, ale i podświadomie, chiczne jednostek utalentowanych lub a więc niesłychanie silnie, dużo silniej genjalnych, wyprzedzających swoje niż węzły prawne i przymus państwo- „totalne" otoczenie i pozostających czę-wy. Powstaje wtedy sprzeczność, która sto nawet z niem w walce cichej czy bywa dla państwa tern groźniejsza, im otwartej. Ustałyby może w łonie pań-większe odłamki mniejszości narodo- stwa wewnętrzne walki polityczne, spo-wych państwo ogarnia i im na bardziej ry duchowe i konflikty gospodarcze, zwartem terytorjum one mieszkają, ale kosztem zmechanizowania życia Państwo wynaradawiające owe mniej- i położenia końca bogactwu indywidu-szości (jak dawne państwo pruskie lub alnych przeżyć psychicznych, rosyjskie) naraża się na ich opór, a swój rozkład. I dlatego państwa nowożytne skłonne są szukać rozwiązania

Harmonja między państwem i jednostką.

..Jednostka i państwo pozostają w sto-tego trudnego problemu, zapewniając Sunku wzajemnej zależności, to znaczy mniejszościom swoim poszanowanie ich uzupełniają się wzajemnie: bez zamoż-kultury, a nawet popieranie jej rozwo- nych, zadowolonych i samodzielnych ju w pewnych przynajmniej granicach, duchowo jednostek niema silnego pań-Oczywiście urzeczywistnianie w tych stwa, bez silnego państwa niema kul-warunkach totalizmu państwowego tury i szczęścia jednostek. Państwo w rozumieniu włoskiem i niemieckiem rozwija się pracą twórczą jednostek, jest rzeczą nader trudną.

Jednostka przeciw państwu.

z tern

jednostka czerpie z dobrze zorganizowanego życia społecznego siły i podniety, bez których jej własna praca Postulat podporządkowania jednost- byłaby niemożliwa. Im wyższa kultu-ki państwu i traktowania jednostki ja- ra, tern potężniejsza rola państwa, ale ko pozbawioną samodzielnego bytu ko- i samodzielność duchowa jednostki jest morkę jakiegoś niby organizmu pań- tern znaczniejsza. Sztuka rządzenia stwowego — nie liczy się bynajmniej państwem polega właśnie na tern, aby przeciwstawieniem (antynomją) znaleźć taką formę rządu, która naj-naszego życia, o jakiem wspomniano lepiej w danej chwili i na danym stop-na początku, t. j. z żywiołową dążno- niu kultury potrafi zapewnić harmo-ścią jednostki do własnego życia du- nję między interesem państwa a zado-chowego, do osobistych korzyści, rado- woleniem jednostki. W miarę rozwoju ści i bólów i do przetwarzania ich wła- kultury rosną zadania państwa, ale sną pracą na dobra kulturalne. Już rośnie także bogactwo życia ducha w państwie wszechwładnem, jakie ludzkiego; a wielkim mężem stanu istniało w w. XVIII i XIX, miała jed- może być tylko ten uznany, kto potrafi nostka wyznaczona dla siebie skromną równorzędną doniosłość obu sfer życia tylko sferę życia/ cóż dopiero byłoby ludzkiego zrozumieć i dla obu wyzna-

szukaj w tomie piątym!

40

Świat i Życie. — III.

St. Estreicher.

nar.

Przygotowanie miazgi papierowej.

Szmaty, zbierane w okolicy i dostarczane do papierni, poddawano przede-wszystkiem mechanicznemu oczyszczaniu z kurzu i grubszych zanieczyszczeń, następnie sortowano je podług jakości i koloru włókien, oddzielając szmaty lniane, bawełniane, konopne i wycinając z nich guziki, haftki, twarde szwy i dodatki innych materjałów. Nadto sorto-szmaty podług mocy włókna, na

gotowaniu wypuszczano

czye stosowne w danej chwili dziejowej granice (-» Obywatel).

Literatura. O pojęciu państwa informują : Cz. Znamierowski, Wiadomości elementarne o państwie. Warszawa 1934. J. J e 11 i n e k, Ogólna nauka o państwie. Poznań 1921—24. H. K e 1 s e n, Czysta teorja prawa. Warszawa 1934.

O współczesnych ustrojach państwowych: A. Peretiatkowicz, Państwo współczesne, Lwów-Warszawa 1935.

O rozwoju zadań państwa: A. Were-szczyński, Państwo antyczne i jego renesansy. Lwów 1934 (obfita bibljografja na końcu).

O stosunku jednostki do państwa: H. Spencer, J ednostka wobec państwa. Warszawa 1886.

PAPIER. Papier składa się z włókien roślinnych, różnej długości i jakości, spilśnionych ze sobą i tworzących cienkie arkusze.

Początki papiernictwa.

Wynalazek papieru przypisują Chińczykom, którzy już na sto lat przed Chr. używali papieru, wyrabianego głównie z łyka morwy papierniczej (Broussonetia papyrifera kodzy) lub trawy chińskiej (Boehmeria) z niewielką domieszką włókien lnianych i bawełnianych. Sztukę wyrobu papieru przyjęli od Chińczyków Arabowie w VIII w. po nar. Chr., kiedy naskutek zwycięskiej bitwy, stoczonej pod Samarkandą, wzięli do niewoli pewną liczbę wykwalifikowanych papierników. Wraz z podbojami ludów mahometańskich wyrób papieru rozpowszechnił się stopniowo w Sy-rji (szczególnie w Damaszku), w Egipcie, Tunisie i Maroku, skąd przeniknął do fliszpanji i stamtąd rozpowszechnił się we Francji, Włoszech, ziemiach niemieckich i innych krajach europejskich.

Poważniejszy rozwój tego przemysłu związany jest z wynalazkiem i rozpowszechnieniem druku w końcu XV w. Wojna trzydziestoletnia zniszczyła ten przemysł w Europie środkowej — natomiast wpłynęła na jego rozwój w północnej Francji, Holandji i Anglji.

W Polsce wyrób papieru znany był w początkach XV wieku; w okolicy Krakowa istniał szereg papierni, które rozwijały się pomyślnie i pokrywały nie-tylko zapotrzebowanie krajowe, ale wywoziły nawet swe wyroby na południe do Węgier i na wschód do Moskwy.

Ręczny wyrób papieru.

Aż do początków XIX w. do wyrobu papieru używano w Europie wyłącznie włókien roślinnych, otrzymywanych z przerobu zużytych szmat lnianych, bawełnianych i konopnych. Wyrób sam odbywał się ręcznie.

wano

mocne, średnie i słabe.

Przesortowane szmaty krajano na kawałki szerokości około 5 cm i długości 10—20 cm, używając do tego celu specjalnych maszyn t. zw. rękawów. Pokrajane szmaty odkurzano ponownie w maszynach, zwanych wiejakami.

Tak przygotowane szmaty podlegały czyszczeniu chemicznemu przez gotowanie w kulistych kotłach; dla zmydlenia przylegających do włókien tłuszczów i zanieczyszczeń dodawano wapna lub sody. Proces gotowania zależnie od jakości szmat, ich barwy i stopnia zanieczyszczenia trwał od 4 do 8 godzin. Po skończonem

na

na

z kotła ług, zawierający zanieczyszczenia i zmydlone tłuszcze, a szmaty przemywano gorącą wodą.

Następnym procesem było rozwłóknianie szmat; osiągano ten cel przez miażdżenie i rozbijanie szmat w stępach, poruszanych zazwyczaj siłą wodną, przy stałym odpływie wody. W XVIII w. zastosowano do tego celu t. zw. holendry, składające się z wielkiej kadzi owalnej, przedzielonej krótką ścianką, tworzącą w holendrze rodzaj obwodowego kanału. W połowie kadzi osadzano no-żowisko, składające się z kilku lub kilkunastu płyt stalowych, a nad nożowi-skiem osadzano bęben, który na obwodzie swroim posiadał kilkadziesiąt noży. Szmaty, wrzucone do holendra i zalane wodą, wędrowały wskutek obrotu bębna wzdłuż kanału i przeciskając się między nożami bębna i nożowiska, ulegały zmiażdżeniu i rozwłóknieniu. Dno kadzi, wznoszące się w jednej połowie holendra i opadające w drugiej, sprzyjało krążeniu szmat, możność podnoszenia i opuszczania bębna nad nożowiskiem pozwalała regulować jego siłę miażdżącą i ścierającą. Stały dopływ i odpływ wody pozwalał dokładnie przemywać włókna.

Z holendra tego wychodziły szmaty w formie włókien czystych i nie posiadających zupełnie cech tkaniny. Tak przygotowana miazga, o barwie prawie białej lub żółtawo brunatnej, podlegała bieleniu, do czego w nowszych czasach używano wapna bielącego (t. zw. chlorku), poczem przechodziła do dołów odciekowych, gdzie nadmiar wody przesączał się przez podwójne dziurkowane dno dołu, a po paru tygodniach lub miesiącach miazga ta stawała się miazgą papierniczą.

Do wyrobu papieru włókna tej miazgi są jeszcze za długie i dlatego poddać je należy dalszemu działaniu holendrów, gdzie włókna przez odpowiedni dobór nożów podlegają skróceniu i dalszemu miażdżeniu, rozdzielając się na pojedyńcze włókienka (fibrile), pochłaniające wodę.

Z holendrów miazga spływała do kadzi papierniczej, gdzie ją rozcieńczano do pożądanego stopnia stężenia i zapo-mocą mieszadła utrzymywano w stałym ruchu. W miarę potrzeby w holendrze 1 ul) w kadzi barwiono miazgę i zaprawiano.

Właściwy wyrób papieru.

Teraz rozpoczynał się właściwy wyrób papieru. Sprawny robotnik wyczerpywał t. zw. formą pewną ilość półpłynnej miazgi. Forma składała się z siatki miedzianej lub bronzowej, rozpiętej na listwach dębowych, tworzącej regularny czworobok. Na siatkę nakładano ramkę o różnej grubości, tworząc rodzaj bardzo płaskiej skrzyneczki.

Po zaczerpnięciu miazgi z kadzi robotnik wstrząsał formą w kierunku podłużnym i poprzecznym, dzięki czemu włókienka spilśniały się na siatce, nadmiar wody przeciekał przez oczka siatki, której pozostawał przylegający do siatki arkusz surowego papieru. Robotnik czerpiący miazgę oddawał po zdjęciu ramki wierzchniej formę z utworzonym arkuszem swemu pomocnikowi, który arkusz przenosił na kawałek wełnianej pilśni, przyciskając go do niej wraz z formą. Papier przylegał do pilśni i oddzielał się z łatwością od siatki.

Rękoczyn ten powtarzano wielokrotnie, składając tworzone arkusze jeden drugim i przekładając je kawałkami pilśni wełnianej. Skoro utworzył się odpowiednio wysoki stos, przenoszono go do prasy, gdzie ciśnienie wytłaczało z papieru nadmiar wody i nadawało >włókienkom większą spoistość.

Z prasy szły arkusze do suszarni — przechodziły przez roztwór kleju, aby stracić nadmierną wsiąkliwość i stać się przydatnemi do pisania; pomar-

40*

szczone w suszarni arkusze rozprostowywano, gładzono i pakowano w t. zw. ryzy po 480 arkuszy.

Sposób ręczny utrzymał się i do obecnych czasów i stosowany jest przy wyrobie bardzo szlachetnych i trwałych papierów, wydajność jednak tego sposobu jest bardzo mała i nie mogłaby sprostać współczesnemu zapotrzebowaniu.

Papiernica.

To też w wieku XIX zastosowano do wyrobu papieru specjalne maszyny, których cechę na j charakterystyczniej szą stanowi tworzenie papieru nie w poje-dyńczych arkuszach, ale w przebiegu ciągłym w postaci wstęgi bez końca.

Maszynę do wyrobu papieru, t. zw. papiernicę wynalazł papiernik Robert w Essone pod Paryżem i uzyskał na nią patent w 1799 roku. W formie przydatnej do pracy poczęto je budować w Anglji w początkach XIX stulecia dzięki ulepszeniom wprowadzonym przez konstruktorów Foudriniera i Don-k i n a. Papiernice podlegały i podlegają ciągłym ulepszeniom i rozpowszechniły się na całym świecie, powiększając szerokość wstęgi, szybkość jej tworzenia, zwiększając wydajność, ale utrzymując bez zmiany główną zasadę wynalazku Roberta.

Zasada działania papiernicy polega na połączeniu w jednym zespole całego szeregu maszyn i przyrządów, wykony-wujących w nieprzerwalnym przebiegu mechanicznie i szybko wszystkie rękoczyny i procesy stosowane przy ręcznym wyrobie papieru.

Przebieg wyrobu jest następujący: miazga papiernicza, przygotowana ze szmat, z drewna lub celulozy, roztarta w holendrach, spływa do kadzi z mieszadłami, skąd mechaniczne czerpaki wylewają rozcieńczoną miazgę na sito papiernicy, tworząc wstęgę bez końca; dzięki obrotowi dwóch głównych walców, na których sito jest rozpięte i szeregu walców pomocniczych, wstęga otrzymuje szybki ruch postępowy. Pomiędzy kadzią a sitem miazga przechodzi przez szereg przyrządów, mających na celu usunięcie piasku, zanieczyszczeń i t. zw. pęczków, czyli spilśnionych włókien. Miazga, rozlewająca się ria sicie, porwana zostaje przez jego ruch postępowy i traci nadmiar wody. Dla spilśnienia włókien sito prócz ruchu postępowego podlega automatycznym wstrząsom w kierunku poprzecznym. Dla odsączenia wody pod sitem mieści się szereg wałków i skrzynek ssących — sito wraz z uformowaną wstęgą papieru dostaje się między dwa ciężkie walce, z których jeden obciągnięty jest grubym pilśniowym rękawem, dzięki czemu wstęga papieru oddziela się od sita, przylegając do pilśni. W tym stanie fabrykacji wstęga, zawierająca około 70°/o wody, jest za mało spoista, aby wytrzymać własny ciężar i dlatego odpowiednie sukna chwytają ją i przenoszą pomiędzy dwiema lub trzema parami walców, wyciskających z papieru wodę i prasujących włókna, które zyskują na spoistości. Tak wzmocniona wstęga papieru przechodzi przez suszarnię składającą się z szeregu obracających się bębnów żeliwnych, o powierzchni polerowanej, ogrzewanych parą. Papier przylega do powierzchni ogrzanej — nadmiar wody paruje i wysuszony papier dostaje się na umieszczoną w końcu papiernicy nawijaczkę, która wstęgę papieru zamienia w twardo skręcone zwoje.

Wyrób surowego papieru tu się kończy — w tej postaci nadaje się on tylko do specjalnych celów, np. do druku gazet, wyrobu tapet etc.; do innych celów papier musi być wygładzony, pokrajany na arkusze, złożony w ryzy i zapakowany w bele; do tego celu służą maszyny dodatkowe, jak wygładziarki (kalandry), przekrawacze, prasy etc.

Dzisiejsze surowce do wyrobu papieru.

piery bezdrzewne wyrabiane z ce-Szmaty, jako surowiec do wyrobu pa- lulozy bez domieszki miazgi drzewnej, np. pieru, zachowując swe przodujące sta- kancelaryjne, listowe, przednie drukowe nowisko przy wyrobie papierów doku- i ilustracyjne, przednie zeszytowe, ry-mentowanych, kosztownych listowrych sunkowe i inne; papiery drzewne, lub bibułek, nie odgrywają już wielkiej do których w pierwszej linji zaliczamy roli przy wyrobie papierów do masowe- papier gazetowy, dalej średnie i niższe go użycia, jak drukowe, szkolne, pako- gatunki drukowych, piśmiennych, ilu-we etc. Do wyrobu tych papierów uży- stracyjnych i innych; papiery pakowa się głównie miazgi drzewnej, otrzy- w e> wyrabiane z celulozy niebielonej bez mywanej z drewna ścieranego na ka- domieszek lub z domieszką miazgi drzew -mieniach, i celulozy, którą otrzymuje    starego papieru, odpadków celulozy

się z tegoż drewna przez działanie che- i papieru. W tej klasie papierów, wsku-miczne, dzięki czemu różne składniki tek rozmaitości surowców, spotykamy drewna, jak lignina, żywice, ciała cu- papiery bardzo mocne i wysokiego ga-krowe, garbniki, sole mineralne i inne, tunku, jak też i słabe poślednie.

Papiery różnią się między sobą je-

zostają rozpuszczone i usunięte, obnażając włókna celulozy, stanowiącej 40 szeze barwą, grubością i odpornością do 50°/o składu masy drzewnej. Najod- na zerwanie, załamywanie, przebijanie, powiędniejszem drewnem do wyrobu przenikanie wilgoci i tłuszczów; może-miazgi drzewnej i celulozy jest drewno my mieć matowe lub wygładzane świerkowe, mniej odpowiednie, jakkol- z przeświecającemi, t. zw. wodnemi zna-wiek używane są drewna: jodłowe, so- kami, godłami, żeberkami etc. Zależnie snowe i inne szpilkowe. Z drzew liścia- °d przeznaczenia papiery kraje się na stych używa przemysł papierniczy drew- różne formaty, których istnieje wielka topolowego, osikowego, niekiedy Mć. Dla uproszczenia niektóre państwa brzozowego i innych; z trawiastych ro- wprowadziły formaty t. z w. normalne, ślin do wyrobu papieru nadaje się które obowiązują przy dostawie papie-sżczególniej uprawiana w Hiszpanji ru do instytucyj państwowych i urzę-i Afryee północnej trawa esparto; da- dów i powoli przenikają i do szerokiej jąca białą celulozę o bardzo niskim cię- masy użytkowników prywatnych. W Polsce przyjęto za normalny format, którego szerokość i długość zachowują stosunek jak 1: ]/ 2 (w przybliżeniu wy-Przez dobór odpowiednich surowców nosi to 100:141). Stosunek ten pozostaje i zapraw, różny sposób mielenia miazgi, niezmieniony przy składaniu arkusza po-szybszą lub powolniejszą pracę papier- dwójnie, poczwórnie lub więcej razy i dla-nicy, otrzymujemy papier różnych ga- tego jest nadzwyczaj dogodny w użyciu, tunków do różnorodnych zastosowań.

Rozróżniamy zatem papiery szmaciane np. dokumentowe, niektóre li

na

żarze gatunkowym.

Różne rodzaje papierów.

światowa produkcja papiernicza.

Statystyka Ligi Narodów podaje nast. stowe, rejestrowe, bibułki i t. p.; pa- rozmiary świat, produkcji papierniczej:

1930

1931

1932

Celuloza . . . . Miazga drzewna Papier . . . .

9,700.000 t 6,970.000 „ 15,450.000 „

8,800.000 t 6,380.000 „ 14,200.000 „

8,330.000 t 5,890 000 „ 13,720.000 „

Pierwsze miejsce wśród poszczególnych krajów zajmują Stany Zjednoczone Amer. Półn. wraz z Kanadą, drugie miejsce kraje skandynawskie, a trzecie Niemcy. W Polsce cyfry produkcji papieru wyniosły w latach * 1930    —

137.000 t, 1931 — 129.000 t, 1932 — 115.738 t, 1933 — 120.656 t i 1934 — 143.133 tonn i jakkolwiek w porównaniu i innemi krajami są to cyfry skromne, to jednak mają tendencję wzrostu dzięki coraz większej ilości szkół i spadku liczby analfabetów w Polsce. Każdy człowiek umiejący czytać i pisać jest stałym poważnym spożywcą papieru, wzrost więc przemysłu papierniczego jest ściśle związany z rozwojem umysłowym i kulturalnym każdego kraju.

H. Karpiński.

PARLAMENTARYZM. Termin „parlament" wywodzi się od starofrancuskiego słowa parler (mówić, rozprawiać), a oznaczał on pierwotnie tyle, co „izba rozpraw". W języku francuskim rozumiano przez to wyższą izbę sądową; w państwie angielskiem, dokąd ten wyraz przedostał się w w. XII, zaczęto nazywać parlamentem reprezentację stanową, powoływaną przez monarchów poto, aby stany współdziałały z nimi przy załatwianiu najważniejszych spraw państwowych. Z Anglji rozszedł się ten wyraz po całym święcie i oznacza dziś izby reprezentujące naród (przedstawicielstwo narodu).

Parlamentaryzmem albo systemem rządów parlamentarnych nazywamy taki system polityczny, w którym parlament ma zabezpieczone konstytucją prawo, że bez jego zgody nie będą załatwiane najważniejsze sprawy państwowe (ustawodawstwo, traktaty zagraniczne, budżet), cały zaś szereg innych spraw, np. kontrola nad rządem wykonawczym, będzie należał do jego wyłącznej kompetencji.

Powstanie parlamentu w Anglji.

Parlament w tem znaczeniu rozwinął się w epoce nowożytnej, w starożytności pojęcie reprezentacji narodowej nie było bowiem znane. Zwierzchnictwo państwowe wykonywał bądźto monarcha, bądźto jakaś drobna grupa oligarchów, bądź wreszcie ogół ludzi wolnych, którzy od czasu do czasu zbierali się na wiecach ludowych i głosowali nad załatwieniem najważniejszych spraw państwowych. Nie znano jednak wybierania delegatów - przedstawicieli ludu, których zadaniem byłoby rozstrzyganie spraw publicznych. Dopiero w wiekach średnich narodziła się myśl, aby zamiast gromadzić cały lud na wiec, powołać jego przedstawicieli i rządzić państwem przy ich pomocy. Pomysł taki kształcił się zwolna i przechodził różne fazy, zanim na tej podstawie narodził się nowoczesny parlamentaryzm. Przez długie wieki reprezentacja ludu składała się z dwóch lub więcej osobnych izb, które obradowały odrębnie i z trudnością tylko porozumiewały się ze sobą. Reprezentację taką nazywamy dzisiaj „sejmem stanowym", albowiem członkowie izb uważali się za przedstawicieli nie całej ludności państwa i nie ogółu obywateli, ale tylko jednego stanu: możnowładców, duchowieństwa, szlachty albo mieszczaństwa. Delegat wybrany przez pewien stan otrzymywał od wyborców mandat, bronił ich interesów i nie uważał za swe zadanie wznosić się do ogarnięcia interesów całego państwa. Takim sejmem stanowym były w wiekach średnich kortezy hiszpańskie, stany generalne francuskie, Reichstag niemiecki, a także sejm polski, złożony z senatu i izby poselskiej, który rozwinął się bardzo późno, bo dopiero pod koniec XV stulecia.

Jednakże chociaż takie sejmy stanowe iuniały w wielu krajach, właściwą kolebką nowożytnego parlamentary-

zmu jest Anglja. W Anglji bowiem wytworzyło się pojęcie, i to już pod koniec wieków średnich, że t. zw. Izba Gmin nie powinna mieć charakteru reprezentacji stanów, ale że powinna być pojęta jako przedstawicielstwo ogółu obywateli.

Dawny parlament angielski.

Parlament angielski od samego swego początku dzielił się na dwie izby: Izbę Lordów i Izbę Gmin. W Izbie Lordów zasiadali biskupi, opaci oraz możnowładcy, zwani w Anglji lordami, którzy posiadali rozległe dobra ziemskie. Drugą izbę tworzyli posłowie, wybierani przez t. zw. gminy, t. zn. przez niektóre ważniejsze miasta oraz przez ziemian (gentry), zamieszkałych w powiatach, czyli hrabstwach. Ci to posłowie miast i szlachty tworzyli wspólnie Izbę Gmin, a wspólność ta stała się powodem, iż zaczęli się uważać rychło za przedstawicieli ogółu ludu i przedstawiać się w tym charakterze Izbie Lordów. W drugiej połowie XVII i w ciągu XVIII stulecia wytworzyły się w Anglji szczegółowe zwyczaje, regulujące stosunek obu izb do siebie oraz stosunek parlamentu do monarchy i do ministrów, przy pomocy których monarcha rządził. Wedle zwyczajowego prawa angielskiego każda ważniejsza ustawa bywała najprzód przedmiotem rozwagi i uchwały w Izbie Gmin, reprezentującej cały naród, a potem szła do Izby Lordów, która ją dokładnie badała i albo przyjmowała, albo też mogła odrzucić. Ministrowie byli przed parlamentem odpowiedzialni, i to w dwojaki sposób. Wyrobiła się bowiem odpowiedzialność „polityczna" i „sądowa". Jeżeli minister rządził niedbale i nieudolnie, to udzielano mu votum nieufności i zmuszano go w ten sposób do ustąpienia (odpowiedzialność polityczna). Jeżeli zaś gabinet albo którykolwiek z ministrów łamał zdaniem Izby Gmin prawo, to mógł być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej, a sądem stawała się wówczas Izba Lordów, która mogła zasądzić ministra na najsurowsze kary.

Natomiast osoba monarchy nie była odpowiedzialna przed parlamentem. Podczas rozpraw parlamentarnych nie było nawet wolno krytykować monarchy. Ale zato monarcha nie mógł w zasadzie działać bez zgody swoich ministrów, którzy musieli położyć podpis, czyli kontrasygnaturę, na wszystkich aktach od niego wychodzących; od chwili zaś położenia kontrasygnatu-ry odpowiadali za monarchę ministrowie przed parlamentem politycznie lub sądownie. Wyjątek uczyniono dla kilku „prerogatyw" królewskich, nie wymagających kontrasygnatury ministrów.

Dla łatwiejszego wykonywania zadań wytworzył się w parlamencie angielskim zwyczaj wybierania specjalnych komisyj, które przygotowywały dokładnie każdą sprawą. Obrady jednej i drugiej izby odbywały się z wielką powagą i na wysokim poziomie. Przez cały w. XVIII jest też parlament angielski wzorem i przykładem dla innych krajów europejskich. Podczas gdy w innych krajach ówczesne sejmy stanowe nie mają żadnego znaczenia, w Anglji jest przeciwnie. Parlament posiada dużą powagę. Mężowie stanu rządzący Anglją muszą się z nim liczyć i razem z nim rządzić. W parlamencie ścierają się ze sobą dwa stronnictwa: wigowie i torysi, które różnią się między sobą odmiennemi poglądami na taktykę polityczną. W miarę tego, które ze stronnictw ma w pewnej chwili zapewnioną większość parlamentarną, powołuje monarcha gabinet ministrów, raz z jednego, a drugi raz z przeciwnego stronnictwa. Oba stronnictwa wydają ze swego łona cały szereg znakomitych polityków, umiejących zrozumieć i urzeczywistnić interes państwowy i pociągnąć za sobą do współdziałania całe swoje stronnictwo. Do Anglji przybywają też z całej Europy wybitni mężowie stanu i myśliciele polityczni, aby przypatrzyć się bliżej, jak ów parlament funkcjonuje, i rozpowszechniać potem w swojej ojczyźnie bliższą jego znajomość.

Przyjęcie parlamentaryzmu angielskiego przez inne kraje.

Kontynent europejski, zapoznawszy się z parlamentaryzmem angielskim, usiłuje go dla siebie zużytkować już od końca XVIII w. Podczas rewolucji francuskiej wprowadzono urządzenia parlamentarne we Francji; także polska konstytucja 3 maja (—»Konstytucja) starała się przerobić dawny stanowy sejm polski na reprezentację zbliżoną do parlamentu angielskiego (1791); równocześnie przyjęły system parlamentarny nowozałożone Stany Zjednoczone A. P. W ciągu wieku XIX odbył on dalszy, prawdziwie triumfalny pochód po świecie. Wprowadzono go we wszystkich cywilizowanych krajach Europy i poza Europą. Nie zdołała przed nim zamknąć bram swoich ani mahometańska Turcja, ani carska Rosja po klęskach, zadanych jej przez Japonję.

W tym zdobywczym i światowym pochodzie doznaje jednak parlamentaryzm angielski ważnych przekształceń. Najważniejsze są zmiany, jakich zaznał przy wprowadzeniu go we Francji. W okresie tak zwanej wielkiej rewolucji (1789—1799) zapanowało tam przekonanie, że nietylko jedna izba — jak w Anglji — ale cały parlament powinien być reprezentacją ludu, „zgromadzeniem narodowem", to znaczy, że izba wyższa dziedziczna lub mianowana jest zgoła niepotrzebna. Utworzono też w r. 1791 parlament jednoizbowy, składający się wyłącznie z delegatów wybieranych przez lud. Pomysł taki, aczkolwiek logiczny, nie okazał się jednak w dalszym rozwoju trafny. Gdziekolwiek powstały parlamenty jednoizbowe, odczuwano rychło brak drugiej izby i dochodzono do przekonania, że parlament dwuizbowy działa o wiele sprawniej. Jeśli bowiem jedna izba poweźmie pewną uchwałę, powodując się bądźto pośpiechem, bądź namiętnością, to w parlamencie jednoizbowym nie może już być ona poprawiona. Natomiast przy systemie dwuizbowym każda uchwała przechodzi niejako przez dwa sita; co jedna izba błędnie uchwali, może być jeszcze w drugiej izbie poddane rozwadze i koniecznej nieraz naprawie. Z tych więc praktycznych względów wszystkie niemal bez wyjątku konstytucje XIX i XX w. powróciły do systemu dwuizbowego i stworzyły parlamenty, złożone z izby posłów oraz z jakiejś izby drugiej, najczęściej nazywanej „senatem". Taką nazwę nosi ta izba dzisiaj w konstytucji francuskiej, belgijskiej, amerykańskiej, polskiej i wielu innych. Nie znaczy to jednak, aby senat musiał się koniecznie składać z członków dziedzicznych lub z mianowanych dygnitarzy, bo i on może także pochodzić z wyborów — jeśli nie w całości, to przynajmniej częściowo.

System wyborów parlamentarnych.

Bardzo trudnem do rozwiązania zagadnieniem okazał się system wyborów do izby posłów, a tak samo i do senatu, o ile senat ma pochodzić z wyborów. Parlament angielski miał skład arystokratyczny, gdyż nawet członkowie Izby Gmin byli wybierani w czasach dawniejszych przez nieliczne grono wysoko opodatkowanych wyborców, i to

równe,

bezpośrednie

1249

Parlamentaryzm.

1250

tylko albo ziemian, albo mieszkańców niektórych starożytnych miast i miasteczek. Posłami do parlamentu bywali też wybierani tylko ludzie zamożni, najczęściej młodsi synowie rodzin lor-dowskich, których starsi bracia zasiadali dziedzicznie w Izbie Lordów, tak że skład społeczny obu izb angielskich bywał, można powiedzieć, pod względem społecznym identyczny.

Tego rodzaju system nie dał się pogodzić z poglądami demokratycznemi, jakie zwyciężyły wraz z rewolucją francuską, i dlatego musiał ulec zmianie. Nawet w konserwatywnej i miłującej dawne zwyczaje Anglji zaczęto w ciągu XIX w. rozszerzać koło wyborców, a po kilku, coraz to radykalniejszych reformach doprowadzono wreszcie do tego, że system wyborczy uległ bardzo gruntownemu zdemokratyzowaniu.

Jeszcze gruntowniej zreformowano tę kwestję na kontynencie Europy oraz w Stanach Zjednoczonych A. P. Po różnych połowicznych reformach zwycięża w połowie zeszłego wieku hasło, że wybory powinny polegać na głosowaniu całego ludu, bez względu na zamożność i wykształcenie obywateli ezyli powinny być wyborami p o-wszechnemi. Taki to system wyborczy wprowadził we Francji w połowie XIX w. Napoleon III, który stara się oprzeć swój cezaryzm na zasadzie demokracji. Odtąd zasada powszechności stała się trwałym składnikiem ustroju francuskiego, a z Francji zaczęła coraz silniej oddziaływać na inne kraje. W Niemczech wprowadził ją w życie po raz pierwszy Bismarck, organizując w r. 1871 świeżo powstałą Rzeszę Niemiecką; zaprowadził zaś wybory powszechne dlatego, ponieważ pragnął, aby nowo powstały parlament niemiecki był u ludności popularny.

Za wzorem Francji i Niemiec poszły niebawem państwa europejskie, jak np. w r. 1907 Austrja. Pod koniec XIX w. zapanował nawet pogląd, że niedość jest, aby wybory były powszechne, gdyż powinny mieć nadto inne przymioty, a mianowicie powinny być

i tajne. Przez długi czas było kwest ją sporną, czy prawo wyborcze mają posiadać tylko mężczyźni, czy także i kobiety. W konstytucjach powojennych, t. zn. powstałych po r. 1918, zwyciężyła przeważnie zasada, że kobietom należy się również bierne i czynne prawo głosowania. Na tern stanowisku stanęły np. konstytucje polskie z 1921 i z 1935 r.

Aby naprawić pewne ujemne strony głosowania powszechnego, przyjmują niektóre nowsze konstytucje zasadę głosowania proporcjonalnego. System głosowania proporcjonalnego polega na tern, że ogólna liczba mandatów rozdzielana jest między part je polityczne w stosunku (proporcji) do oddanych podczas wyborów głosów, a nie na podstawie zwykłej większości. W ten sposób także i mniejsze part je uzyskują przedstawicielstwo w parlamencie. Głosowanie proporcjonalne zostało jednak zarzucone w większości krajów, prowadziło bowiem do rozbicia parlamentu na drobne, zwalczające się ugrupowania i utrudniało jego pracę. W Anglji system ten nie został nigdy wprowadzony, a Francja przyjęła go wprawdzie w r. 1919, ale z bardzo wielkiem ograniczeniem.

Co do powoływania „senatów" albo „izb wyższych", to walczyły tu ze sobą różne zasady: próbowano powoływać je w drodze nominacji i dziedziczności, jak w Anglji, próbowano także oprzeć je na wyborach powszechnych. Naogół panuje przekonanie, iż skład „senatu" powinien być różny od składu izby poselskiej, a tem samem i system powoływania go. Inaczej bowiem są obie izby bliźniaczo podobne do siebie i roli dwóch sit spełniać nie mogą. (-» Obywatel, II, str. 997).

Zakres działania parlamentów.

Wiek XIX był epoką, w której parlamenty we wszystkich niemal państwach europejskich, a także i pozaeuropejskich, doszły do ogromnego znaczenia. Poczuły się organami woli ludów, skoro wychodziły z wyborów demokratycznych, i dążyły do tego, aby coraz bardziej rozszerzać swoje kompetencje. Głownem ich zadaniem było ustawodawstwo, a zwłaszcza uchwalanie ustawy budżetowej, t. zn. takiej, w której ustala się wysokość wydatków i dochodów państwowych na najbliższy rok gospodarczy. Zadania ustawodawcze spełniały parlamenty, bądźto drogą wprowadzania pewnych zmian do projektów rządowych, bądźto dając same inicjatywę do nowych ustaw. Aby tym zadaniom podołać, dzielił się parlament na specjalne komisje, te znowu wybierały fachowych referentów; potem na podstawie ich sprawozdań dyskutowano każdą ustawę zarówno w komisji, jak i w pełnych izbach, wprowadzając nieraz bardzo znaczne zmiany. Projekty ustaw większych i trudniejszych (a więc w pierwszym rzędzie projekt, czyli preliminarz, budżetu) musiały być układane przez rząd, gdyż posłowie parlamentarni nie posiadali dostatecznych materjałów, aby je sami układać. Odrzucenie projektu rządowego w całości, albo nawet w jakichś jego ważnych szczegółach, było uważane za dowód nieufności wobec rządu i pociągało za sobą zazwyczaj dymisję gabinetu. Jeśli nawet konstytucje wyraźnie tego nie zastrzegały, to wyrobiło się wszędzie prawo zwyczajowe tej treści.

Dalszem ważnem zadaniem parlamentów XIX w. była kontrola nad rządem wykonawczym. Jnż w Anglji wytworzyła się zasada t. zw. odpowiedzialności sądowej i politycznej ministrów przed parlamentem. Z dwóch jej form okazała się na kontynencie dużo ważniejszą odpowiedzialność polityczna; każde zarządzenie któregokolwiek z ministrów, bądź też całego gabinetu, mogło być w parlamentach przedmiotem „interpelacji^, wskutek której ministrowie byli zobowiązani udzielać wyjaśnień. Jeżeli te wyjaśnienia nie zadowoliły większości parlamentu, to mogła ona udzielić ministrowi votum nieufności i zmusić go, w jednych państwach prawnie, w drugich moralnie do ustąpienia, a nawet wymusić ustąpienie całego gabinetu. Parlament miał przeto w swem ręku broń niesłychanie ostrą; ostrą bywała ona zwłaszcza wtedy, jeżeli nie wnoszono interpelacyj w zbyt błahych sprawach, gdyż wówczas broń ta łatwo mogła się stępić. Przy sposobności obrad nad budżetem rozwijała się w parlamencie debata nad całym kierunkiem rządu i wówczas najłatwiej mógł parlament wyrażać swoje zadowolenie albo niezadowolenie gabinetowi.

Kompetencje obu izb parlamentu były w niektórych krajach zupełnie jednakowe, w niektórych zaś różne. W Stanach Zjednoczonych A. P. ustalił się pewien podział pracy, gdyż senat zajmuje się głównie polityką zagraniczną, a izba posłów, czyli t. zw. Kongres, zajmuje się raczej polityką wewnętrzną. W Anglji po reformach, jakie przeprowadzono w r. 1911, wystarcza w sprawach finansowych uchwała Izby Gmin, a we wszystkich innych Izba Lordów ma tylko prawo sprzeciwu. Konstytucja francuska z roku 1875 przyznała w teorji obu izbom jednakowe prawa.

Rozkwit parlamentaryzmu i jego ujemne objawy.

wyborów; w razie jednak, gdy nowe wybory wypadły podobnie jak poprzednie, hamulec ten okazywał się niezmiernie słaby.

Władza monarchiczna w państwach europejskich w pierwszej połowie XIX w., a nawet i później, próbowała czasa- Tymczasem parlamenty w większości mi opierać się wzrastającej coraz bar- państw potrzebowały coraz więcej ja-dziej potędze parlamentów. We Frań- kiegoś hamulca. Parlamenty z końca cji np. za t. zw. monarcliji Burbonów XIX w. nie były bowiem podobne do (1815—1830) i Orleanów (1830—1848) tego rozważnego, umiarkowanego i spo-przychodziło kilkakrotnie na tern tle kojnego parlamentu angielskiego do ostrych starć pomiędzy monarchą z XVIII stulecia. Przy wyborach do a parlamentem. Również w Prusiech parlamentu dochodziły do głosu war-w latach 1858—1864 istniał tego ro- stwy jak najszersze, nie umiejące poli-dzaju zatarg pomiędzy Wilhelmem I tycznie rozumować, kierowane namięt-i szefem gabinetu pruskiego Bismar- nościami i pozostające pod wpływem ckiem z jednej strony a większością ów- demagogów, umiejących grać na tych czesnego sejmu pruskiego. Zatargi ta- namiętnościach. Przy wyborach daleko kie kończyły się zwykle zwycięstwem łatwiej otrzymywali mandat politycy reprezentacyj ludowych.    niskiego typu, mało wykształceni,

Pod koniec XIX w widzimy też związani z szerokiemi masami (i to wszędzie, iż parlamentaryzm panuje właśnie przez ten brak wykształcenia), niemal bezspornie. Władza głowy pań- wyzyskujący często swój mandat dla stwa, czy to monarcha jest nią, czy też podsycania nienawiści społecznych, dla

prezydent rzeczypospolitej, jak we Francji, jest władzą raczej tytularną niż istotną. Istotną władzę przejęły w swe ręce parlamenty. One decydowały o nowych ustawach i traktatach zagranicznych; one rozstrzygały o budżecie państwowym; one miały daleko idący wpływ na powoływanie i obalanie ministrów i gabinetów; one nawet wybierały w niektórych państwach prezydenta republiki — a wybierały wówczas osobistość bladą i uzależnioną od siebie. Parlamenty powoływane były wszędzie (nawet Izba Gmin w konserwatywnej Anglji) na podstawie wyborów powszechnych, równych i tajnych, a zatem na zasadach skrajnie demokratycznych. Veto przeciwko ich uchwałom nawet tam, gdzie je głowa państwa w zasadzie posiadała, mało gdzie było wykonywane. Jedyny hamulec dla działalności parlamentów tworzyła w niektórych państwach możność rozwiązania ich i zarządzenia nowych

interesów partyjnych lub nawet dla własnych korzyści, a więc dla celów nie mających nic wspólnego z dobrem ogólnem. Obrady w parlamentach stawały się coraz burzliwsze i coraz mniej rzeczowe. Wielkie partje rozdrabniały się coraz częściej na szereg małych partyjek, które toczyły ze sobą walki parlamentarne, nie przebierając bynajmniej w środkach. Posłom nie chodziło często o to, aby jakąś trudną sprawę załatwić, idąc po linji państwowego interesu, ale o to, aby wzbudzić sensację u wyborców i uzyskać u nich popularność. Dla środków rządzenia państwem, które okazywały się wprawdzie konieczne, ale nie mogły być wyborcom miłe (jak np. dla ograniczenia wydatków lub dla nałożenia na ludność nowych ciężarów), niepodobna było pozyskać nieraz większości. A wo-góle stworzenie większości przy rozbiciu parlamentu na coraz to mniejsze grupy stawało się kwadraturą koła,

zadaniem nie do rozwiązania. Prawo interpelacji bywało nadużywane, a obalanie ministrów stało się rzeczą tak częstą, że o stworzeniu jakiegoś rządu silnego, dłużej trwającego i mogącego sobie wyrobie doświadczenie potrzebne do rządzenia, niemal nie można było nawet mówić.

Reakcja przeciwko przerostowi władzy parlamentów.

Wszystkie powyższe ujemne strony systemu występowały najsilniej w tych krajach, w których kultura polityczna stała nisko. Między innemi i w Polsce, świeżo zbudzonej do życia niepodległego i obdarzonej systemem parlamentarnym, pomyślanym na wzór francuski, dało się „sejmowładztwo“, jak je u nas nazwano, bardzo ujemnie odczuć. Ale nawet i w krajach starej i głęboko zakorzenionej kultury politycznej, jak Francja, Niemcy, Włochy — zaczęły się po wielkiej wojnie rozszerzać narzekania na przerost władzy parlamentów i na t. zw. „demoliberalizmem“, tkwiący u ich podstawy. We Francji utrzymał się ów demoliberalizm dotąd mimo te narzekania. We Włoszech jednak i w Niemczech wystąpiła bardzo silna reakcja przeciwko „demolibe-razmowi" w postaci t. zw. ustroju totalnego (faszyzmu, narodowego socjalizmu), reakcja oddająca rządy w państwie w ręce „wodza" i elity, a parlament pozostawiająca zaledwie w charakterze dekoracji politycznej, ale nie istotnego czynnika władzy (-»Państwo). Nieco inaczej rozwiązano w ostatnich latach ten problem w Polsce. Marszałek Piłsudski, dokonawszy w maju 1926 r. zamachu stanu pod hasłem zreformowania „sejmokracji", nie okazał się zwolennikiem państwa totalnego i zupełnego zerwania z zasadą reprezentacji ludowej, opartej na demokratycznych wyborach. Powzięta pod jego naciskiem uchwała sejmowm w 1926 r. (ogłoszona jako ustawa 2 sierpnia) ograniczyła jednak niektóre atrybucje sejmu (zwłaszcza w dziedzinie uchwalania budżetu i możności rozwiązywania sejmu), poczem w ciągu najbliższych kilku lat (1926—1935) podjęto ze strony rządu i ze strony sejmu prace nad gruntowną reformą całej konstytucji polskiej w duchu rozszerzenia praw głowy państwa. Rezultatem tych prac jest uchwalona przez sejm i senat konstytucja z roku 1935 oraz ustawa nowej ordynacji wyborczej dla obu ciał parlamentarnych.

I nowa konstytucja, i rozwijająca jej zasady ordynacja wyborcza nie zrywają z parlamentaryzmem, ale tylko uniemożliwiają sejmowładztwo. Konstytucja rozszerza w tym celu prawa prezydenta Rzeczypospolitej, przyznając mu szereg „prerogatyw", to znaezy uprawnień wykonywanych bez kontrasygnatury ministrów, a tein samem bez ich odpowiedzialności przed parlamentem, między innemi np. prawo rozwiązywania sejmu i senatu przed upływem kadencji. Sejmowi i senatowi nie przyznaje ona prawa wyboru głowy państwa, lecz powierza to zadanie specjalnemu kolegjum elektorów, ustępującemu zaś prezydentowi zapewnia duży wpływ na wybór następcy. Przyznaje też prezydentowi prawo mianowania jednej trzeciej części członków senatu. Oto niektóre z postanowień, gwarantujących, iż prezydent może spełnić tę rolę, którą mu konstytucja wyznacza: „czynnika nadrzędnego w państwie, harmonizującego działania naczelnych organów państwowych".

Parlament, złożony po dawnemu z dwóch izb, ma pozostać jednym z tych „naczelnych organów", ale skład jego ma dawać gwarancję, że nie będzie złożony z demagogów i że nie bę-

dzie rozproszkowany na zwalczające z tych trzech prób rozwiązania proble-się stronnictwa, niezdolne do wykony- mu rządów parlamentarnych okaże się wania zadań powierzonych przez kon- najtrafniejszą. Niepodobna jednak nie stytucję sejmowi i senatowi. Nowa podnieść, że wybujałości rządów par-ordynacja zmniejsza w tym celu liczbę lamentarnych — a więc nawet to ,,sej-posłów i senatorów, wprowadza duże mowładztwo", jakie w Polsce w pierw-obostrzenia co do sposobu stawiania szych latach przeżyliśmy — nie mogą kandydatur i pomija zasadę propor- być argumentem za zupełnem zniszcze-cjonalności jako niepraktyczną; spe- niem urządzeń parlamentarnych. Po-cjalnie co do senatu ogranicza prawo siadają one bardzo dodatnie strony, czynne wyborcze do ludzi dla państwa jeśli nie są doprowadzone do skraj-zasłużonych (elita) lub mających wyż- nych konsekwencyj. Parlamentaryzm, wykształcenie (ukończoną szkołę oparty o rozumny i dostosowany do

sze

średnią).

przez sejm, a rych innych doniosłych spraw państwowych. W zasadzie nowa konstytucja pozostawia obu izbom atrybucje ważne i o tyle można powiedzieć, że systemu parlamentarnych współrządów nie burzy, lecz je ogranicza.

kultury politycznej skład obu izb, za-Parlament o tak zmienionym skła- pewnia kontrolę nad rządem wykonaw-dzie ma jednak sprawować nadal waż- czym; ułatwia, zrozumienie potrzeb, pa-ne funkcje państwowe. Ustawodaw- nujących wsrod mas rządzonych; jest stwo i uchwalanie budżetu oraz kon- doskonałą klapą bezpieczeństwa w ra-trola nad działalnością rządu mają na- zac^ niebezpieczeństwa i klęską we-leżeć do sejmu; senatowi jest zastrze- wnętrznych; wciąga całą ludność do żonę prawo rozpatrywania budżetu czynnego życia państwowego; uczy ją oraz projektów ustaw, uchwalonych państwo^ miłować i uważać za swoją nadto załatwianie niektó- własnosc. Państwo pociąga jednostkę,

Po wojnie więc w państwach o zachodniej cywilizacji widzimy trojakie stanowisko w stosunku do systemu rządów parlamentarnych: 1) Angija, Francja i kraje o ustroju pokrewnym francuskiemu utrzymują rządy parlamentarne w całej pełni. 2) Włochy i Niemcy starają się wytworzyć nowy ustrój „totalny", w którym rola parlamentaryzmu ma

bo i musi pociągać, do wszelkich ofiar i wysileń na ołtarzu dobra ogólnego. Parlamentaryzm jest najlepszym ze wszelkich znanych środków rządzenia, mogących jednostkę z temi ofiarami pogodzić i doprowadzić w ten sposób do harmonijnego współdziałania między dwoma przeciwstawnemi biegunami, wśród których nasze życie się obraca: koniecznością podporządkowania się ogólnej idei państwowej i indywidualizmem duszy ludzkiej. St. Estreicher.

1921: W. Komar-

Literatura: O rozwoju parlamentaryzmu w Anglji i Francji: J. P. Esmein: Zasady prawa konstytucyjnego (2 polskie byc nieznaczna, wydanie). Warszawa 1921. O ciałach usta-3) Polska obmyśla sobie ustrój swo- wodawczych (sejmie i senacie) wedle kon-isty, oparty na idei „nadrzędnej wła- stytucji polskiej z r. dzy" prezydenta, w którym parlamen- nicki: Ustrój państwowy Rzplitej Pol-towi wyznaczono ważne miejsce, ale skiej. Warszawa 1934 (str. 110—154). nie przyznano mu bynajmniej zwierzch- ⁰ stanowisku sejmu i senatu w nowej kon-

nictwa nad innemi organami państwo- " k^‘0^ selmow.lta do £d£

wemi.    __ gabinetowych. Kraków 1934.

Przyszłość dopiero pokaże, która

Różne rodzaje pasorzytnictwa.

PASORZYTNICTWO. (Tabl. 153 do

154).

Pasorzyty zwierzęce.

Parazytologia wyróżnia cały szereg rodzajów    pasorzytowania, poczynając

Termin    „pasorzytnictwo" (parasitu-    od    właśnie w sp ółb i e s i a d-

mm) pochodzi od greckiego wyrazu mc twa (commemalumus), wktorem parasitostnaodmtoę). Parazytami w sta- organizm pasorzytmczy korzysta jedy-

rożytnej Grecji nazywano nieproszonych nif z f sztek Pokar“u', W°w?a5 zwl«‘ i nieoczekiwanych gości, którzy zjawiali zck. obydwu organizmów jest jeszcze się na ucztach, korzystali z jadła i na- dosc 'uzny Znamy jednak przypadki, pitków gospodarza.    w. kt017cl\ ko,"mensal moze, odżywiać się

W każdem środowisku, gdzie warunki r0.wnlez tkankaml żywiciela i staje się pozwalają    na istnienie    świata    zwierzę-    wówczas    pasorzytem wewnętrznym,

cego, stykamy się z jednym ze sposobów P^adl taki daje nam Iły pena mcdu-życia - pasorzytnictwem.    sar™' Sk°™PIak potykany zre-

' Zjawisko to, olbrzymie w swoich prze- szt« 1 u ”as w Bałt-vkl\ zy;|C 'V.‘d°S? jawach, a występujące prawie u wszyst- ”**C«anf    oraz innych

kich grup    zwierzęcych,    polega    na rów-    gatunków    meduz, me przynosząc im

noległem istnieniu dwóch organizmów, normalnie żadnej szkody. Znamy jed-z których jeden, zwany pasorzytem, nak przypadki, w których raczek ten żyje na koszt innego zwierzęcia, czyli wyjada meduzom gruczoły płciowe (go-

żywiciela. Zależność pasorzyta od żywi- na v;    ..    .    .,, ,

eiela jest bardzo różna stosownie do po- , Od kommensalizmu możemy przejść do trzeb niezbędnych dla egzystencji orga- bardzIel zdecydowanych form pasorzy-nizmu pasorzytującego, a w krańcowych towania, a ściślej ^ mówiąc, do dwóch przypadkach tak ścisła, że oddzielony głównych rodzajów pasorzytnictwa, od swego żywiciela pasorzyt ginie dość w których stosunek organizmu pasorzy-szybko.    tującego do żywiciela daje się łatwo

Zdawałoby się napozór, że określenie okfeślie. Będzie to pasorzyt ni c-granic, w których zawiera się pasorzyt- tw0 zewnętrzne (ectoparasi is-nictwo, jest łatwe i uchwytne. Para- ™ws> f wewnętrzne (endoparusi-zytologja, odrębna gałąź zoologji turnus). Bożnica pomiędzy pasorzytmc-zajmująca się wyłącznie temi zagadnie- twein zewnętrznem a wewnętrznem za-niami, granic takich ustalić nie zdołała, znacza81« w tern, ze pasorzyty zewnętrz-

przejscia bowiem od typowego pasorzyt- 4^atem \vystawione na działanie mctwa poprzez symbiozę do orgam-    otaczającego> jak np. światła,

zmów wolnozyjących są zupełnie me- wodyj poyrietrza i t. p. Pokarm ich sta-

uchwytne.    .    nowią zazwyczaj soki ciała żywiciela,

rzytniczemi.

1259

Pasorzytnictwo.

1260

Założeniem pasorzytnictwa jest medo- bądź też tkanki pokrywające zwierzę, prowadzenie do śmiercią żywiciela z wy- na k^órem żyją. Do pasorzytów zewnętrz-jątkiem tych przypadków, kiedy zabicie nych zaliczamy powszechnie znaną i po-go jest koniecznością dla dalszego roz- spolitą pchłę (Pulex irriłans), wesz (Pe-woju pasorzyta. Bierne i jak najdłuższe diculus) i t. d. Znamy również cały sze-wykorzystywanie żywiciela — maksy- reg raczków, pasorzy tu jących na skórze mum korzyści przy minimum wysiłku — innych zwierząt, jak np. widłonogi pa-oto zasady kierujące organizmami paso- sorzytnicze (Copepoda parasitica), pijawki (Hirudinea) oraz wiele innych.

Związek pomiędzy pasorzytem a żywicielem najsilniej wyraża się w pasorzyt-nictwie wewnętrznem, gdzie organizm pasorzytująey jest otoczony tkankami albo żyje wre krwi lub przewodzie pokarmowym żywiciela. Zależność jest wówczas tak wielka, że np. niektóre pierwotniaki lub robaki pasorzytnicze wydobyte z żywiciela giną bardzo szybko, próby zaś hodowania ich sztucznie w warunkach zbliżonych do naturalnych nie dały dotąd wyników zadowalających. Ty-powemi pasorzytami wewnętrznemi są robaki płaskie (Plathelminthes), jak np. przywry (Trematoda) i tasiemce (Cesto-da). Wewnątrz organizmu żywiciela mogą występować rozliczne rodzaje pierwotniaków (Protozoa) oraz cały szereg innych pasorzytów.

Pasorzytnictwo może być również pewnym etapem w istnieniu organizmu wolnożyjącego. Nazywamy to wówczas pasorzytnictwem przejściowe m. Typowym tego przykładem jest larwa naszych słodkowodnych małżów (skójka, szczeżuja), pasorzytująca na skrzelach ryb. Przez długi czas uważano tę larwę za zupełnie odrębny rodzaj i nadano mu nazwę Glochidium parcisiti-cum (tabl. 153, ryc. 2). Dopiero po prześledzeniu cyklu rozwojowego okazało się, że Glochidium parasiticum jest to stadjum larwalne małża, które do swego rozwoju i kształtowania przyszłej skorupy potrzebuje soli wapiennych. Substancje te może czerpać jedynie z łuków skrzelowych ryb karpiowatyeh, gdzie przez pewien czas pasorzytuje, potem zaś odrywa się i opada na dno jako młodziutki małż.

Pasorzytnictwo zachodzi również jako zjawisko przypadkowe. Znamy przykłady, w których organizm z reguły wolnoŻ3gący staje się pasorzytem. Larwy muchy plujki (Calliphora vomi-toria), żywiące się normalnie trupami zwierzęcemi, były znajdowane w ranach ludzi i zwierząt, gdzie wywoływały bardzo niebezpieczne zaburzenia.

Interesujących przykładów dostarcza nam pasorzytnictwo płciowe, spotykane zarówno w świecie bezkręgowców, jak i zwierząt kręgowych. U Bonel-lia viridis samiec pasorzytuje w drogach rodnych samicy jako bardzo drobny, zmodyfikowany organizm zupełnie do samicy niepodobny (tabl. 153, ryc. 1, a i 6). Takie same zjawiska występują u wąso-nogów (Cirripcdia), a u niektórych ryb głębinowych (Caulophryne, Cerathids) malutkie samce są przyrośnięte do wypukłości rozsianych na skórze samicy (tabl. 153, ryc. 3). Samce te są zupełnie niezdolne do życia samodzielnego, substancje zaś odżywcze czerpią z organizmu samicy.

Pasorzytnictwo może również występować jako stosunek potomstwa do rodziców. U nicienia (Khdbdonema nigrovenosum) młode, wyklute z jaj osobniki pożerają powoli cały organizm matczyny, aby się wydostać nazewnątrz.

Niezawsze jednak pobieranie substan-cyj odżywczych od żywiciela jest głównym celem pasorzytnictwa. Istnieje wiele organizmów, które wyzyskują jedynie wolną przestrzeń, a wówczas żywiciel staje się tylko ich domem mieszkalnym, bez którego istnieć samodzielnie nie mogą. Taki rodzaj pasorzytnictwa nazywamy synecją. Z bardzo wielu znanych przypadków synecji możemy tu wymienić drobną rybkę — Fierasfer acus, która mieszka w końcowych odcinkach przewodu pokarmowego strzykwy (Ho-lothuria tubulosa).

Jakim zmianom podlegają organizmy pasorzytnicze.

Błędnem byłoby mniemanie, że paso-rzyty są to zwierzęta stanowiące jakieś zupełnie odrębne grupy niespokrewnione z innemi wolnożyjącemi organizmami.

W istocie tak nie jest, w każdej bowiem nika, a odżywianie odbywa się przy po-grupie zwierząt wolnożyjących możemy mocy całej powierzchni skóry (tasiemce, wyróżnić organizmy pasorzytnicze. Są kolcogłowy). Nie występują również one jednak do swych wolnożyjących zróżnicowane narządy oddechowe, samo krewniaków zwykle niepodobne, dzięki zaś oddychanie odbywa się przy pomocy całym szeregom zmian, jakie w nich pod skomplikowanych reakcyj chemicznych, wpływem życia pasorzytniczego zacho- Pasorzytniczy tryb życia wywiera też dzą. Zmiany takie idą w kierunkach: wpływ na stosunki rozrodcze, specjalizacji albo redukcji.    W większości wypadków pasorzyty są

Specjalizacja występuje naj ja- hermafrodytami, to znaczy, że w każdym skra wiej u pasorzytów zewnętrznych osobniku występują narządy męskie i odnosi się do modyfikacji różnorod- i żeńskie. Jedne z nich produkują plem-nych narządów oraz ogólnego wyglądu niki, drugie komórki jajowe. Wobec tego ciała. Organizmy żyjące na powierzchni zetknięcie się dwóch osobników herma-skóry żywiciela posiadają odnoża prze- frodycznych daje znacznie więcej moż-kształcone w narządy czepne, zabezpie- liwości zapłodnienia jaja, niż u organi-czające ję przed strąceniem lub spłóka- zmów rozdzielnopłciowych. U organi-niem. Takie przystosowania istnieją zmów wolnożyjących młode pokolenie u widłonogów pasorzytniczych (tabl. 153, styka się odrazu z podłożem, na którem ryc. 4), żyjących na skrzelach i skórze w dalszym ciągu może się rozwijać, ryb. U przywr zewnętrznych obok przy- W świecie pasorzytniczym stosunki te ssawek wykształcają się tarczki czepne, są bardziej skomplikowane. Tylko u nie-a nadto dodatkowe klamrowate haki których form pasorzytniczych młode po-(tabl. 154, ryc. 1). U niektórych paso- kolenie nie wychodzi poza obręb orga-rzytów zewnętrznych zostały zachowane nizmu żywiciela (np. Plctsmodium mala-narządy zmysłów potrzebne do orjenta- riae). W większości zaś przypadków cji, gdyż istoty te stykają się jeszcze ze młode larwy lub jaja są wydalane na-światem zewnętrznym. Aparat gębowy zewnątrz, dostają się do wody lub ziemi występuje przeważnie jako system ssący i dopiero tam czynnie albo biernie albo kłujący w postaci ostrych sztyle- muszą trafić do odpowiedniego żywicie-tów, przebijających skórę. Rzadziej, jak la. Jest to zatem kwestją przypadku, np. u wszołów (Mallophaga), istnieją Aby zwiększyć szansę przypadku, orga-szczęki, służące tym zwierzętom do roz- niżmy pasorzytnicze produkują olbrzy-cierania złuszczonego naskórka lub piór, mie, nieraz niewiarogodne ilości jaj, któremi się żywią. U pasorzytów ze- Wzmożenie ilości młodego pokolenia mo-wnętrznych zawsze występuje przewód że zachodzić i na innej drodze. U przywr

pokarmowy.

Podobne przykłady znamy i u tasiem-

wyraża się to naj jaskra wiej. Wykluta Redukcję, czyli uproszczę- z jaj larwa (miracidium) wnika do ży-nie budowy spotykamy przeważnie wiciela pośredniego, ślimaka, gdzie za-u pasorzytów wewnętrznych. Otoczone mienia się w workowaty utwór, zwany przez narządy lub tkanki żywiciela nie sporocystą. W sporycyście tworzą się ze potrzebują odnoży lub narządów zmy- specjalnych komórek liczne osobniki, słów. Środowisko samo dostarcza im go- t. zw. redje, dające początek bardzo du-towego pokarmu w postaci krwi, soków żej ilości larw, zwanych cerkarjami. Zadała lub substancyj zawartych w jelicie, tern z jednego jaja powstają tysiące Dlatego też u bardzo wielu pasorzytów osobników (tabl. 154, ryc. 2, a—k). wewnętrznych przewód pokarmowy za-

St. Markowski.

ców np. (Taenia echinococćus), u którego z jednego jaja tworzą się dziesiątki tysięcy larw zdolnych do dalszego rozwoju w żywicielu (tabl. 153, ryc. 3, a i &).

Ogólnie możemy powiedzieć, że pa-sorzytniczy tryb życia i związane z niem uproszczenia funkcyj życiowych uwsteczniają cały szereg narządów. Naj-potężniej rozwijają się jedynie narządy rozrodcze, służące do masowej produkcji młodego pokolenia.

Wpływ pasorzyta na żywiciela.

Jakkolwiek oddziaływaniem organizmów pasorzytniczych zajmuje się anatom ja patologiczna, należy choć pokrótce wspomnieć o wpływie, jaki pasorzyty wywierają na żywiciela. Działanie to może być bardzo różne. Niektóre przywry (Opisthorchis felineus) wywołują ciężkie zaburzenia w wątrobie ludzkiej i doprowadzają nawet do nowotworów rakowatych.

Wągry tasiemca niszczą półkule mózgowe owiec, sprowadzając t. zw. koło-waciznę. Nicień egzotyczny (Wuchereria bancrofti) powoduje przerost kończyn ludzkich, które, grubiejąc, przypominają nogi słonia (elephantiasis).

W zasadzie jednak tylko w niektórych przypadkach organizmy pasorzyt-nicze sprowadzają śmierć, zaś w większości jak najdłużej wykorzystują żywiciela.

W języku polskim brak jest zupełnie poważniejszych prac ogólniejszych, poświęconych zagadnieniu pasorzytnictwa. Z prac obcych najważniejsze są: Braun-Sei-fert: Die tierischen Parasiten des Men-schen, Leipzig 1925. Brumpt E.: Pre-cis dc Parasiiologie, Paris 1927. C a u 11 e-ry M.: Le parasitisme et la Symbiose, Paris 1922.

Pasorzyty roślinne.

W 1818 roku przyrodnik i podróżnik Arnold podczas swego pobytu na wyspie Sumatrze wykrył bardzo dziwne zjawisko: oto na pniach niektórych pnących się roślin, pokrewnych winorośli, wyrastały duże pąki wielkości główki kapusty; pąki te rozwijały się w olbrzymie kwiaty, dochodzące do metra wielkości, barwy krwistej ; wydalały one z siebie cuchnącą woń zgniłego mięsa. Botanicy długo starali się dociec, co to za roślina. Badania pnia drzew, z których kwiaty te wyrastały, wykazały, że w korze drzew rozrastały się nieregularne, rozgałęziające się tkanki nitkowate, które przenikały do drewna. Tkanki te budową swą przypominały strzępki grzybów, i nawet niektórzy uczeni początkowo zaliczali badaną roślinę do tej grupy. Rozstrzygnął jednak kwiat; mimo to, że nasza roślina nie posiadała ani pędu, ani korzeni, zaliczono ją do roślin nasiennych i nazwano Rafflesia Ar-noldi. Żyjąc wewnątrz pnia drzewa, Rafflesia czerpie z niego pokarmy i od czasu do czasu nazewnątrz wypuszcza kwiaty. Jest więc Rafflesia przykładem rośliny żyjącej kosztem innej rośliny żywej — jest pasorzytem. Zadziwiające w tej roślinie jest podobieństwo jej części wegetatywnych do grzybów (-» Grzyby), z których wiele, jak już zresztą wiemy, jest również pa-sorzytami. Jedynie więc kwiat odkrywa nam jej tajemnicę i wskazuje, że mimo budowy swej, tak dalece odbiegającej od innych roślin, jest rośliną nasienną.

Różne rodzaje pasorzytów roślinnych.

Pasorzyty roślinne spotykamy bardzo często; należy przecież do nich dużo bakteryj oraz grzybów, wywołujących choroby roślin i zwierząt. O wiele mniej gatunków pasorzytujących jest wśród roślin nasiennych; u nas mamy tylko 75 gatunków. Należy do nich np. kanian-ka (Cuscuta), która jest pnączem obwi-jającem się wokół roślin i czerpiącem

szukaj iv tomie piątym!

41

Awiat i Życie. — III.

przy pomocy ssawek soki z pędów chmie- posiadają zielone liście i przyswajają, lu, pokrzywy, koniczyny i wierzby; pa- Są to t. zw. półpasorzyty. Przykładem sorzytem również jest zaraza (Oroban- ich może służyć rosnąca często na na-che), rozwijająca się na korzeniach nie- szych drzewach jemioła (Viscum); two-których roślin uprawnych, jak konopie, rzy ona dość duże, wyraźnie odcinające tytoń, ziemniaki, pomidory; na korze- się wśród konarów drzew krzaczki zie-niach drzew leśnych, a niekiedy na ja- lonych, skórzastych liści. Korzenie jej błoniach, róży i winorośli pasorzytuje rozrastają się wr korze żywiciela i wy-łuskiewnik (Lathraea sąuamaria). Pa- puszczają ssawki, któremi czerpią soki. sorzyty te w swych częściach wegeta- Półpasorzytami są również rosnące na tywnych mają charakter roślin nasien- łąkach pszeńce (Melampyrum), świetli-nych; posiadają one łodygi, drobne, ki (Euphrasia), szelężniki (Alectorolo-żółtawe łuski oraz kwiaty; w komór- phus); pędy ich również posiadają likach łodygi i łusek ciałka zieleni nie ście zielone, korzenie zaś, gdy zetkną wytwarzają się albo wcale, albo w zni- się z korzeniami żywiciela, wrastają kornej ilości. Na korzeniach powstają w nie jako ssawki i z żywiciela czerpią ssawki, posiadające dość silnie rozwi- soki. Doświadczalnie stwierdzono, że nięte komórki przewodzące, któremi niektóre z półpasorzytów mogą się na-sczepiają się z komórkami przewodzą- wet w zupełności obywać bez żywiciela, cemi żywiciela i czerpią z nich pokar- bez którego rozwijają się normalnie, my. Pasorzyty więc roślinne tworzą kwitną, wydają owoce; inne natomiast grupę odosobnioną; różnią się od roślin bez żywiciela wyrastają nikle i nie posiadających zielone pędy (—» Pęd kwitną, a wiele bez żywiciela nie wyra-i korzeń) tern, że nie mając ciałek zie- sta wcale. Wśród półpasorzytów więc leni, nie mogą przyswajać węgla i żyć możemy znaleźć wszystkie przejścia od samodzielnie (-» Przyswajanie). Nie- roślin samożywnych do pasorzytów. wątpliwie jednak powstały one z roślin samożywnych, a wskutek przystosowania się do innego sposobu życia utraciły ciałka zieleni. Pociągnęło to za sobą roślinach uprawnych i rośliny te ni-i inne daleko idące zmiany: zamiast du- szczą; kanianka np. niszczy bardzo ko-żych blaszkowatych, zielonych liści niczynę, na której miejsca opanowane znajdujemy u pasorzytów drobne łu- przez tego pasorzyta robią wrażenie ski, które są, właściwie mówiąc, orga- jakgdyby pogorzeliska. Również i za-nem szczątkowym; parowanie staje się raza niszczy niektóre rośliny uprawne; o wiele mniejsze, korzenie są nieduże, al- świetliki, szelężniki, rozwijając się na bo, jak u kanianki, giną zupełnie, a ko- roślinach pastewnych, osłabiają ich roz-mórki przewodzące rozwijają się w bar- wój i tem samem zmniejszają ilość dzo słabym stopniu. Najsilniej jednak re- i wartość siana. Rolnicy i ogrodnicy dukcja pędu posunęła się, jak już widzie- walczą więc rozmaitemi środkami liśmy, u tropikalnego gatunku Rafflesia. mi szkodnikami.

Pasorzyty a rośliny uprawne.

Niektóre pasorzyty rozwijają się na

z te-J. Kołodziejczyk.

Godlewski E.: „Myśli Tom

Trzebiński:

Literatura:

przewodnie fizjologji roślin".

1923    r., str. 93_98.

stanowdą rośliny, które tylko pewne ^Choroby roślin uprawnych". Racibor-substancje (wodę z solami mineralne- s k i m.; Patma (Rafflesia). Wszechświat, mi) czerpią z innych roślin, a poza tem T. XVI. 1897 r., str. 435.

Półpasorzyty.

1.

Ciekawą, niejako przejściową grupę

PASTERSTWO. (Tabl. 155—158). Każdy, kto choć raz był w Tatrach lub w innej części Karpat, zauważyć musiał szałasy zamieszkane przez pasterzy, albo widział stada owiec, pobrzękujących dzwonkami. Owce tłoczą się • w „kosza-rach“, to jest w zagrodach, dokąd na noc zagania je „honielnik“, mały pastuszek. Przed wschodem słońca w „strądze", to jest w specjalnej części zagrody, zaczyna się ranny udój, poczem zwolna wyrusza stado, „kierdel", w góry na paszę, pod dozorem owczarzy, „juhasów", „watachów", oraz wielkich kudłatych psów, czujnych stróży wełnistego pogłowia. W szałasie pozostaje „baca", naczelny pasterz, niby ojciec małej sezonowej społeczności pasterskiej, odpowiedzialny za całą gospodarkę. Czuwa on nad „wiecznem" ogniskiem, „watrą" i po „sklaganiu" w „pucierze" „hurdy" (niezbieranego mleka), zagrzanej uprzednio w wielkim miedzianym kotle, wyczarowuje ze stężałej masy własnoręcznie, sobie tylko wiadomym, pradawnym sposobem „brusy" („grudki", „bundze") i „oszczypki" dla właścicieli owiec.

Taki typowy obrazek z Karpat da może żywsze wyobrażenie o pasterstwie niż suche definicje. Budzi on też pewne refleksje w uważnych obserwatorach. Niejeden z nich zadaje sobie pytanie, co to za forma życia, od czego ona zależy, jaki jest jej cel, czy ludzie ci trudnią się pasterstwem zawodowo lub dlaczego porzucają swe zagrody dla surowego, napoły koczowniczego życia w górach.

W pasterstwie karpackiein mamy do czynienia z sezonową formą życia, pewną specjalizacją gospodarczą dla wy-karmienia dobytku, stanowiącego główną podstawę bytu naszego górala. Nie przestaje on jednak być rolnikiem, a nawet najczęściej baca polski to „hruby gazda", ten, co ma więcej żywego inwentarza od innych, bo może go wy-karmić dzięki sporej ilości własnych gruntów. Jest on przedewszystkiem hodowcą.

Zdarza się jednak i w Karpatach (jak np. miejscami po słowackiej stronie), że pasterstwo traktuje się jako pewne przedsiębiorstwo handlowe. Owce lub woły skupuje się wtedy wiosną i tuczy je na pastwiskach, by sprzedać z zyskiem jesienią. Odpada tu troska o hodowanie młodych sztuk, a co najważniejsze, kłopot przezimowania dobytku. Istnieje zatem forma pasterstwa bez hodowli.

A i naodwrót, w wysoce rozwiniętem gospodarstwie, w którem dysponuje się zimą i latem wielkiemi zapasami furażu, lub tam, gdzie brak rozległych i oddalonych od domu pastwisk, można hodować zwierzęta przez cały rok w domu, lub wyganiać je co najwyżej na pobliską paszę, z której wracają one przed nocą do domu. W pierwszym wypadku będzie to hodowla bez pasterstwa, w drugim połączona z pasterstwem o formach geograficznych całkiem nikłych.

Jakże porównywać tego rodzaju wypas dzienny zwierząt, które dozoruje tylko mały pastuszek, z pasterstwem ko-czowniczem całych plemion, pozbawionych stałych siedzib i ról i wędrujących całe życie po stepie, który jest jedynym żywicielem ich nieprzeliczonych stad.

Te przykłady wj\starezą, by zrozumieć, jak rozciągliwe jest pojęcie „pasterstwu" i jak trudna jego definicja.

Zależnie też od tego, co nas głównie interesuje w badaniach nad pasterstwem, będziemy mówili o „wędrówkach pasterskich", o „osadnictwie sezonowem pasterskiem", o „szałaśnictwie", o „życiu pasterskiem", o „gospodarce pasterskiej", o „kulturze pasterskiej" i t. d. W zespole różnorodnych, niejednokrotnie złożonych zjawisk pasterskich za-

wsze istotnem jest wypasanie zwierząt poza domem przez pasterzy zawodowych lub niezawodowych.

okręty pustyni i przepyszne, rącze konie. Pasterstwo owiec utrzymuje może typ górala, śmigłego pasterza, co ongi „na zboj“ chodził, a dziś jeszcze tańcem, śpiewem, hulanką swój temperament objawia. Więcej rozlewności w Hucule, rozmiłowanym pasterzu koni, owiec i bydła na „połoninach". Ani on, ani Hucułka-pasterka, strojna jak dawnemi laty, nie przestali używać pod wierzch drobnych, górskich koników, gdy góral w polskich Tatrach już tylko na wózkach zwozi mleczywo z szałasu.

Jakże niepodobny do tych pasterzy górskich ociężały, na szczudłach chodzący pasterz w Camargue, delcie Rodanu, lub pełen melancholji malowniczy pasterz Puszty węgierskiej. A czyż można mówić nawet o typie pasterza ower-njackiego, który tuż pod domem zakłada szałas. Nietylko mała odległość, ale i fakt wypasania wyłącznie krów nadaje takiemu pasterstwu charakter życia osiadłego.

Warunki społeczno-etniczne oraz gospodarcze mogą wpłynąć decydująco na rozwój pasterstwa. W całych Karpatach, mimo odpowiednich warunków naturalnych, rozwinęło się właściwe pasterstwo dopiero pod wpływem wielkich, pod koniec średniowiecza już wyjątkowych w Europie, koczowniczych wędrówek pasterskich (Wołochów, Rusinów, Słowaków), sięgających z półwyspu Bałkańskiego aż po zachodnie krańce Karpat. W miarę jednak rozwoju osadnictwa i racjonalnej gospodarki leśnej nastąpiły ograniczenia w pasterstwie, przedewszystkiem tery-torjalne. W Alpach wyludnienie sprowadza zanik pewnych form pasterstwa, ale z drugiej strony przemiana ról na łąki i pastwiska daje mu nowy rozwój.

Wpływ warunków geograficznych, gospodarczych, społecznych i politycznych na pasterstwo.

Podstawową rzeczą w badaniach pasterstwa jest poznanie wpływu różnorodnych warunków na pasterstwo.

Terenem jego są wszelkiego rodzaju stepy i łąki wszystkich szerokości geograficznych, większość gór na ziemi, las, zarówno górski, jak równinny, nawet bagna. Z wyjątkiem puszcz tropikalnych i skrajnie pustynnych obszarów gorących i lodowatych, warunki naturalne wszędzie sprzyjają pasterstwu, przynajmniej w pewnych porach roku. Wrogiem jego są przedewszystkiem obszary rolne; istnieje jednak także pasterstwo rolne, np. na ugorach i ścierniskach w różnych krajach słowiańskich.

Warunki polityczne zaważyły poważ-

Z krajobrazem, klimatem związane jest hodowanie pewnych gatunków zwierząt, a to urabia typ pasterza i jego kulturę. Rozległe, suche i słone stepy Centralnej Azji lub półwyspu Arabskiego to klasyczny teren wypasu owiec, koni i wielbłądów. Pasterstwo tych zwierząt, zdolnych do pokonywania wielkich przestrzeni, wychowuje typ pasterza-koczownika. Takim jest półdziki, krępy, skośnooki Kałmuk, niemal nigdy nie zsiadający z konia, pijący „kumys", lub dawny wojowniczy Tatar, urodzony pasterz, który żywił się surowem mięsem, ugniecionem pod siodłem. Dalekie podobieństwo do nich zdradza wspaniały „cowboy", pędzący setki kilometrów nawpół dzikie tabuny koni po bujnych amerykańskich „pam-pas“ i „lianos“. Jakiż kontrast między dawnym, spokojnym pasterzem biblijnym, kroczącym obok łagodnego osioł- nie na losach pasterstwa w różnych ka, a Arabem, hodującym wielbłądy- krajach. Uprzywilejowane było przez

szereg wieków stanowisko pasterzy w Hiszpanji. Sfederowane związki ich, „Meśta“, miały poparcie u rządu przeciw rolnikom. Zmiany granic politycznych lub kierunku polityki niejednokrotnie spowodowały zmiany form łub upadek pasterstwa (na półwyspie Bałkańskim, w górach Atlasu, na Syberji, w Mongolji).

Rola pasterstwa w krajobrazie.

Rola pasterstwa w krajobrazie wyraża się przedewszystkiem w formie wędrówek i mieszkań pasterskich. Wyróżnić trzeba wędrówki normalne, związane głównie z porami roku, od sporadycznych, nadzwyczajnych przemieszczeń całych mas ludzkich, spowodowanych różnorodnemi przyczynami. W normalnych wędrówkach drogi są tradycyjne i zabezpieczone prawem zwyczajowem („cańcidas“ w Hiszpanji, „tratturi“ we Włoszech). W krajach śródziemnomorskich przetrwały one mimo ruchu automobilowego; zdarza się jednak (we Francji i w Hiszpanji) przewożenie stad wędrownych koleją. Jednorazowa wędrówka piesza ze stadami może trwać od kilku minut (w Masywie Centralnym, w Prealpach) do kilkudziesięciu dni (w Azji Centralnej, w góry Skalistych Ameryki Północnej). W Karpatach rzadko przekraczają one 1—2 dni. Wędrówka w jedną stronę etapami może trwać i cały sezon i obejmować setki kilometrów. Udział ludności i masy zwierząt w wędrówkach są bardzo różnorodne. W Tatry polskie wędrują oddzielnie właściciele z kilkoma sztukami bydła, po drugiej stronie Tatr pędzą pasterze gromadzcy po kilkaset wołów. Poszczególne stada owiec idą przeciętnie w Karpatach w setki sztuk, w obszarze śródziemnomorskim w tysiące, na stepach azjatyckich w dziesiątki tysięcy.

Problem mieszkań pasterskich może

stanowić przedmiot odrębnych badań, tak rozległy jest jego zakres. W grę wchodzą: położenie i rozmieszczenie osad pasterskich i budynków, przeznaczenie ich, konstrukcja, materjał. Zależnie od długości pobytu, położenia i stopnia kultury są mieszkania bardziej lub mniej prymitywne. Znamy ziemianki plemion syberyjskich, mieszkania jaskiniowe pasterzy w Niżnich Tatrach i na Islandji. Znam^ z chróstu lub kilku desek sklecone daszki na dwóch belkach, oparte o ziemię, w różnych stronach Karpat; nakryte wozy jako mieszkania nietylko nomadów (u Scytów), jurty na wozach, (u Tatarów krymskich). Całą ewolucję śledzić można od azjatyckiego namiotu typu pierwotnego-stożkowego, poprzez typy przejściowe, okrągłe, do szałasów drewnianych (typowe w Karpatach), kamiennych lub murowanych w górach Europy: wielokątnych, nieregularnych i czworokątnych. Największe bogactwo form z całych może Karpat znajdziemy w budownictwie w Tatrach polskich. Charakterystyczne są nazwy w osadnictwie pasterskiem. W Karpatach „koliby“ to mieszkania, gdy „sza-łasy“ oznaczają raczej jednostki gospodarcze w pasterstwie owiec (stąd termin „szałaśnictwo“ ma znaczenie ściśle określone). Na Huculszczyźnie są ,,sta-je“, po stronie rumuńskiej „stiny“. W Alpach: niemieckie i szwajcarskie Sennerei z gospodarką mleczną, Galt-hiitten bez niej, ogólnie zaś Almhutten; włoskie stavoli, casere, baiti, fenili; francuskie chdlets, granges, halles. W Pirenejach andorskie i francuskie orrys, centralno-pirenejskie cayolars, baskijskie cujalas.

Organizacja pasterstwa.

Ważne jest też badanie roli pasterstwa w ogólnej gospodarce danego kraju.

Ośrodkiem całego zagadnienia są formy organizacyjne (społeczne, gospodarcze, prawne), główne bogactwo kultury pasterskiej i ich stosunek do innych organizacyj. Istotna w nich jest organizacja żywienia latem i zimą hodoAvanych zwierząt, podziału zysków, prawo własności, związki pasterskie w obronie wspólnych interesów, a często odrębny ustrój rodzinny i zróżnicowanie stanów społecznych. Zarówno związki pasterskie, skierowane nieraz przeciwko rolnikom, odwiecznym wrogom pasterzy, jak i cała organizacja, oparta o prawo zwyczajowe, są często bardzo stare, np. w całych Karpatach i na półwyspie Bałkańskim organizacja wołoska, z prawem wołoskiem (dań barania), z instytucją wojewody, ze spółkami pasterskiemi (terytorjalnemi na Podhalu), specjalizacją zajęć pasterzy, tworzących pewną hierarchję z bacą na czele szałasu. Podobne, jeszcze więcej zróżnicowane są prastare formy w organizacji w Pirenejach, oparte o ustrój feudalny. Wspólna własność pastwisk, która w znacznej mierze przetrwała wszędzie, jest pierwotną formą w pasterstwie. Nawet ludy nawskroś koczownicze na bardzo rozległych przestrzeniach mają określone granice pastwisk. Skomplikowany jest często podział zysków. Rozdział produktów mlecznych pomiędzy spólników ma jeszcze powszechnie charakter archaiczny, np. „mira" karpacka i jej pokrewne formy w Alpach.

Rola pasterstwa jako czynnika zachowawczego.

Ciekawa jest rola pasterstwa jako czynnika zachowawczego: przechowywanie tradycyjnych zwyczajów, obrzędów, nieraz jeszcze pogańskich, odrębnych form społecznych, gwar, ter-minologji, narzędzi, stroju, pieśni, tańców, kultu bohaterów w eposach, zachowanie nawet specyficznego typu antropologicznego, a więc odrębnej kultury niaterjalnej i duchowej, kształtującej się najczęściej niezależnie od granic politycznych, a powszechnie znanej ze swego osobliwego piękna. Wreszcie końcowem zagadnieniem jest rola pasterstwa w historji kultury wogóle.

Jak widać, problemy pasterstwa są bardzo różnorodne i wkraczają w dziedzinę różnych nauk, geograficzno-histo-rycznych, etnograficznych, etnologicznych, socjologicznych i t. p. Wymagają one zastosowania wszechstronnych metod naukowych, wnikliwej analizy i szeroko ujętych syntez. Dzielą się one na monograficzne i porównawcze. Na-ogół są trudne, zwłaszcza u nas, z powodu nieuchwytności materjałów (np. brak statystyk pasterskich).

Główne typy pasterstwa na kuli ziemskiej.

Bogate formy pasterskie dadzą się ująć w główne typy geograficzne. Prastare jest pasterstwo koczownicze, nomadyzm. W Azji Centralnej, w północnej Syberji, na półwyspie Arabskim, na Saharze uprawiany jest powszechnie. Wyżywienie licznych stad owiec, koni, bydła, wielbłądów, albo reniferów wymaga nieustannych wędrówek całemi rodzinami lub plemionami z namiotem. Wypasane zwierzęta dostarczają mleka, mięsa, skór, wełny. Produkty te wymienia koczownik u ludów sąsiednich na rolne i przemysłowe.

Zależnie od tego, czy terenem wypasu są jednolite obszary np. stepy, czy ma się do dyspozycji pastwiska letnie i zimowe odmiennie położone, naprze-mian pokrywające się zielenią w ciągu roku, da się wyróżnić nomadyzm ciągły i sezonowy, regulowany klimatem (suszą lub upałem stepów oraz zimnem górskiem). W przeciwieństwie do nomadyzmu ciągłego w typie tym używa się stałych terenów wypasu.

Poza obszarem typowego nomadyzmu i typami wymienionemi poniżej występuje w różnych strefach wszystkich części świata półkoczownictwo o formie dwusezonowej z zimówkami stałemi, w obrębie dwu różnych obszarów klimatycznych lub jednolitego obszaru. Obszar taki spotykamy np. w strefie leśnej, odgrywającej tak ważną rolę w przechodzeniu od koczownictwa do osadnictwa, albo w arktycznej. Zimą renifery wygrzebują paszę z pod śniegu, w lasach zwierzęta obgryzają gałązki drzew. Zwykle wiąże się ten rodzaj życia z innemi zajęciami, zależnie od pory roku (myślistwo, rybactwo u ludów arktycznych, wśród których mało jest typowych nomadów; kopie-niactwo, rolnictwo w cieplejszych obszarach).

Używanie naprzemian letnich i zimowych pastwisk charakteryzuje typ, zwany przez Francuzów „transhuman-ce“: w obszarach typu śródziemnomorskiego wędrówka z powodu suszy letniej z równin spasanych zimą w góry; w tropikalnych wędrówka w góry z powodu suszy zimowej. W przeciwieństwie do koczownictwa i półkoczownic-twa całych rodzin, wędrówkom głównie owiec i kóz w transhumancji towarzyszą tylko pasterze fachowi. Pasterstwo jest uregulowane i wyspecjalizowane. Wytwory kulturowe są nikłe tam, gdzie owce wypasa się tylko dla wełny (np. merynosy) lub mięsa. Typ ten jest bardzo stary, z wyjątkiem Ameryki, gdzie pasterstwo znane jest dopiero od czasów Kolumba.

We wszystkich wymienionych typach widzimy wędrówki. Istnieje jednak także pasterstwo całoroczne bez zmiany miejsca w klimacie równikowym, oceanicznym (Nawarra, Szkocja, poniekąd Islandja), w Skandynawji w pasterstwie reniferów, a doniedawna w pasterstwie owiec na Polesiu.

Wszystkim powyższym typom, z ca-łorocznem pasaniem, przeciwstawia się pasterstwo jednosezonowe w porze ciepłej wyłącznie, uzupełniane karmieniem zwierząt w zimie zapasami furażu (sta-bulacja), połączonem nieraz z krótkie-mi, niekiedy częstszemi wędrówkami w tym celu. Zasadniczo opiera się ono o stałe osadnictwo, ale zdarza się, że i letnie i zimowe mieszkania mają charakter czasowy. Charakterystyczna jest ogromna różnorodność wyższych form gospodarczych w połączeniu czyto z rolnictwem, czy z gospodarką łąkową. Najbardziej wszechstronnie rozwinięte jest to pasterstwo w górach o typie północno alpejskim i w niektórych górach średnich, głównie w Europie, mniej w Kordyljerach. Ale gdy w Alpach i w górach średnich zrozumiano znaczenie wypasu krowy na soczystych pastwiskach i w krótkich wędrówkach, w Karpatach i w Pirenejach nawet północnych po dawnemu przeważa owca. Udział biorą jużto sami pasterze, jużto całe rodziny, jak np. w wypasie krów (Tatry polskie, Huculszczyzna). Wytwory kultury są bardzo bogate zwłaszcza dzięki samowystarczalności niektórych obszarów (tak charakterystyczne dla naszych górali wyroby wełniane, zwłaszcza sukno, skórzane, drzewne, zdobnictwo) i powszechnej gospodarce mlecznej. Obok pasterstwa zbiorowego występuje tu indywidualne, które na Podhalu rozwija się silniej w ostatnich czasach. Ten typ w swej dzisiejszej formie wyrósł z osadnictwa rolnego w przeciwieństwie do nomadyzmu i transhumancji, które je wyprzedzały. Pomiędzy wszystkiemi typami jest niezmiernie wiele odcieni, często wzajemnie się przenikających.

Ewolucja pasterstwa i rola jego w historji kultury.

Wiadomości o najstarszem pasterstwie mamy nietylko z Biblji, ze starożytnych eposów, ale i ze ścisłych badań archeologicznych. Hodowla znana była już w młodszej epoce kamiennej. Pasterstwo powstało, gdy w dzikim łowcy po raz pierwszy zrealizował się pęd do rozumnego oszczędzania zwierzyny w celu tworzenia trwałego, żywego zapasu. Badania wykazały, że pasterstwo istniało przed rolnictwem w większej części dzisiejszej strefy rolnej starego świata. Liczne te ślady skłaniały długi czas etnologów do twierdzenia, że pasterstwo było pewną fazą kultury, nieuniknioną dla wszystkich ludów formą pośrednią między pierwotnem życiem myśliwskiem a dzisiejszem rolniczem (teorja ewolucjonizmu). Nowsze badania wykazały, że niektóre ludy rolnicze nie przechodziły jednak fazy pasterskiej ; natomiast prastare plemiona ura-lo-ałtajskie do dziś dnia trudnią się pasterstwem. Pasterstwo więc, jak i rolnictwo są formami życia, zależnemi przedewszystkiem od warunków naturalnych, a niekoniecznie od stopnia rozwoju. Według najnowszych hipotez gospodarka prymitywna rozszczepić się miała w dwóch kierunkach, jeden nacechowany przewagą pasterstwa, drugi kopieniactwa (ręcznej uprawy). Wskutek przesunięć etnicznych i rozchodzenia się fal kulturalnych oba te rodzaje gospodarki zmieszały się z sobą, dając w rezultacie rolnictwo, to jest wyższą formę uprawy roślin, dokonywaną przy pomocy zwierząt. Co do pierwotnych ognisk kultury pasterskiej, sposobów oswajania zwierząt i chronologji hodowli nie są też etnologowie całkowicie zgodni z sobą. Wielu z nich uważa północną krawędź Centralnej Azji za kolebkę kultury pasterskiej.

Rozległa gospodarka dawnych ludów pasterskich, zwłaszcza azjatyckich, wymagała wciąż nowych terenów. Prócz tego wzrost zaludnienia, lub kataklizmy gospodarcze (np. głód wskutek długotrwałej suszy), albo parcie przez inne ludy wywoływały nieraz dalekie wędrówki po stepie. Wyjątkowo działały motywy religijne (propaganda isla-mizmu w wędrówkach pasterzy tureckich). Gdy zabrakło wolnego stepu, napadali pasterze na kraje rolne, zawsze ich nęcące. Walki głównie z rolnikami, najczęściej dla nich korzystne, wypełniają ich dzieje, Przewagę nad rolnikami i ludami łowieckiemi dawała im silna organizacja społeczna, związana z monoteistycznym charakterem i ch wiary, zdolność bystrej orjentacji, szybkie poruszanie się masowo, napadanie znienacka, umiejętne posługiwanie się łukiem. Organizacja ich oparta była o patrjarchalny system rodowy (u Kirgizów do dziś dnia), wynikający z interesów gospodarki pasterskiej (posiadanie licznych członków rodziny do dozorowania stad, scentralizowanie gospodarki w rękach najstarszego dowódcy). Wielkość stada była miernikiem bogactwa („capita“ łac. głowy, pierwsze ścisłe pojęcie własności, z czego „kapitał"). Klęski żywiołowe mogły je odrazu zniszczyć i dać innym przewagę nad zubożałymi pasterzami. Drogą podbojów potrafili pasterze stworzyć największe, świetnie administrowane państwa (Dżingis-Chan w XIII w.), nie przestając żyć koczowniczo, gdyż miasta ich były tylko centrami administracji lub kultu religijnego. Byli oni przez szereg wieków postrachem ludów osiadłych (napady Tatarów na kraje słowiańskie, mur chiński dla obrony przed napadami na kraje rolne w Chinach). Skutki ich napadów, zrazu niszczące, były w rezultacie pożyteczne dla kultury. Umieli oni przyswajać sobie kulturę

Z. Hołub-Pacewiczowa.

podbitej ludności, sami zachowując długo przywileje warstwy wyższej, panującej, co spotyka się we wszystkich ośrodkach starych cywilizacyj. Wielkie ruchy ludów pasterskich, skierowane głównie od wschodu ku zachodowi, wywoływały przewroty w różnych epokach dziejów ludzkości (wielkie przedhistoryczne najazdy na Europę ludów indoeuropejskich, wędrówki ludów w V w. po Chr.).

Stopniowo ulegali pasterze wyższej cywilizacji ludów rolniczych. Zacieśnianie terenów pasterskich, przymusowa kolonizacja nomadów, obok innych przyczyn (utrata stad w walkach z innymi nomadami, dobrowolne przechodzenie do życia osiadłego) ograniczają pasterstwo koczownicze. W Europie ostatni pasterze-nomadzi Aromuni na półwyspie Bałkańskim, potomkowie Wołochów, przechodzą do życia .osiadłego. Przejściowe stadjum półkoczow-nictwa, związanego z używaniem tych samych zimowisk, przechodzi obecnie znaczna część plemion azjatyckich pod wpływem polityki rosyjskiej i chińskiej oraz północno-afrykańskich pod wpływem Francuzów. Inne przechodzą do formy typowej transhumancji. Ta zaś forma zanika w krajach śródziemnomorskich, gdzie rolnicy odbierają pastwiska zimowe. I w górach Europy (szczególnie w Karpatach) upada pasterstwo, zwłaszcza archaiczne w walce z rolnictwem lub leśnictwem. Tylko podniesienie gospodarki hodowlanej i łąkowej na niekorzyść rolnej, jak szczególnie w Alpach zachodnich, zapewnia pasterstwu dobre warunki. Jego archaiczne formy przechowują się jako pozostałości w górach wysokich, wogóle w obszarach odosobnionych i tam, gdzie pasterstwo jest najlepiej przystosowane do środowiska i do typu etnicznego. (Tatry, Niżnie Tatry, Karpaty Pokuc-kie, Pireneje a zwłaszcza kraj Basków).

Na pasterstwo nie można dziś patrzeć li tylko jako na zwykły zawód. Prymitywne formy walki o byt, zmaganie się z żywiołami, nieustanne narażanie życia hartowały pasterza. Po zapewnieniu terenów swym stadom oddawał się on długim, nieraz idylicznym wypoczynkom, zbierając siły do nowych, gwałtownych wysiłków. Z biegiem wieków stworzyło to swoistą psychikę pasterza, którą łatwo da się przeciwstawić pśychice rolnika, budującego ziarnko po ziarnku w ciężkim, nieustannym mozole podstawy swego bytu. Rolnik, zdolny do równej, wytrwałej, intensywnej pracy, pozbawiony jest tej fantazji, bujności temperamentu, szerokiego gestu i umiłowania nadzwyczajnych czynów, któremi po wszystkie czasy i na różnych krańcach świata słynie pasterz, poeta i gawędziarz z natury, niekiedy wojowniczy łupieżca.

^ Dzięki tym specyficznym wartościom pasterz odegrał tak wybitną rolę w hi-storji świata, a kultura jego stała się czynnikiem formującym naszą kulturę dzisiejszą.

W nauce polskiej zasługa postawienia problemów pasterskich i wytworzenia szkoły badań nad pasterstwem przypada ś. p. Ludomirowi Sawickiemu. Zakreślił on wszechstronny program, który zrealizował w kilku monografjach. Z. Hołub-Pacewiczowa: Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. Kraków 1931. K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków 1929.

PATRJOTYZM. Nie jest to rzecz urojona, bo tysiącami badań lekarskich stwierdzona: są ludzie, którzy, rozstawszy się ze swą ojczyzną, przeniósłszy się na dłuższy czas w obce kraje, zapadają na pewną chorobę nerwową, zwaną nostalgją, którą tylko powrót do kraju rodzinnego uleczyć może. Ten niesporny fakt daje nam dowody, że istnieje przyrodzony związek między organizmem ludzkim a ojczyzną, że ojczyzna jest taką samą niemal fizyczną funkcją naszego organizmu, jak krążenie krwi, oddychanie, działanie naszego systemu nerwowego.

Czy taki nerwowo-eielesny związek jednostki z krajem rodzinnym można już nazywać patrjotyzmem? Byłaby to dość zawodna miara rzeczy. W nostalgiczny sposób tęsknić można niekoniecznie za krajem, który w ścisłem znaczeniu jest ojczyzną: najbardziej swoją ojczystą Francję kochający Francuz zachorować może na nostalgję po opuszczeniu Indyj, jeśli w Indjach się urodził i wychował. Z drugiej strony uczuciom nostalgji ulegać może jednostka niedostępna uczuciom patrjotyzmu o wyższej, moralnej skali.

Patrjotyzmem nazywamy gmach uczuć, zbudowany coprawda na gruncie fizjologicznego zżycia się człowieka z ziemią, na której przyszedł na świat i z naturą ziemi rodzinnej, ale który to gmach uczuć wyrasta w nas wysoko ponad przyrodniczy skład tego, co nazywamy ojczyzną.

Terytorjum, na którem dany naród mieszka, jest niewątpliwie punktem oparcia dla uświadomień patrjotycz-nych, ale nie jest nieodzownym warunkiem działania w nas patrjotyzmu, bo miłość ojczyzny bije przecie i w sercach ludzi, którzy z macierzystego kraju wy-wędrowali. Państwowość własna jest jednym z najważniejszych celów, które patrjotyzm w duszy naszej organizują, ale bywały przecie przykłady gorących patrjotyzmów u narodów, które państwowość na krótszy czy dłuższy czas straciły. Wspólność języka też nie jest nieodzownym warunkiem patrjotyzmu, bo mamy wzór patrjotyzmu szwajcarskiego, który wspólną ojczyznę składa z trzech odrębnych narodów, trzema odrębnemi językami mówiących.

Ojczyzna, która uczucie patrjotyczne rodzi, jest to ukochanie wszystkich poszczególnych składników historycznego bytu narodowego: terytorjów swojej osiadałości, przyrody ziem ojczystych, języka, którym rodacy mówią, państwowości, która narodowi zapewnia samoistne trwanie w dziejach, kultury i obyczaju, które historja w narodzie wyżłobiła.

Ale czy tylko to wchodzi w pojęcie patrjotyzmu?

Czemżeby patrjotyzm był, gdyby do tych materjalnyeh lub uchwytnych pierwiastków nie dołączała się cała d u-chowa nadbudowa uczuć ? Co w tych nieuchwytnych elementach staje na czele? Niewątpliwie ów głęboki zrost z przeszłością narodową.

Czy tego chcemy, czy nie chcemy, czy to uznajemy, czy temu się opieramy — całość naszej osobowości jest obrazem tych gór lodowych, które z wiosną od bieguna północnego płyną na południe po morzach: mała tylko część ich objętości unosi się nad powierzchnią, a niepomiernie znaczniejszy ich ciężar grąży się w głębinach, by im dać równowagę. Ta pogrążona w niewidzialnych głębinach przemożna część naszego „ja“ — to nasza psychiczna zależność od przeszłości. Na każdym kroku korzystamy z dorobku przodków. Ich dorobkiem jest najważniejszy nasz współczynnik cywilizacyjny: mowa, bez której nie byłoby porozumienia społecznego. Siedzą w nas wady i zalety pokoleń umarłych. Bezwiednie podsuwa nam się śwńat ich pojęć, umiłowań i ideałów. Tak jak historykowi wojen wiadome jest, że w danym kraju wszystkie decydujące bitwy odbywały się na ustalonych dziejami punktach strategicznych, bo tego domagała się logika miejsca, — tak samo w narodzie wielkie i decydujące zwroty dziejowe odbywają się wedle wskazań i przykazań logiki instynktu narodowego. Niema tak wielkiego' człowieka w narodzie i niema tak wielkiego w swojej wartości pokolenia, któreby mogło powiedzieć, że historja od niego dopiero się zaczyna.

Uczucie patrjotyczne przyjmuje te fakty psychiczne nietylko dlatego, że są one koniecznością, naukowo stwierdzoną, ale przedewszystkiem dlatego, że w tej konieczności widzi wielki zysk duchowy zarówno dla poszczególnego człowieka, jak i dla całego narodu. Radosnem odczuciem przejmuje wielowiekową jedność, zachodzącą między naszym dniem dzisiejszym a najbardziej nawet zamierzchłą przeszłością naszej ojczyzny. Dumą napełniają nas triumfalne momenty historji narodowej, rodzinną solidarnością wiążemy się z godzinami jej nieszczęść. Tak wkorzenia się w nas całość czasu, w którym żył nasz kraj. Pomnożeni wewnętrznie przestrzenią swojej ojczyzny i kulturalną przeszłością przodków, żyjemy przez patrjotyzm na wyższym stopniu moralnym.

Ale czy można nazwać patrjotą człowieka, który najżywsze, najtkliwsze, choćby najszlachetniejsze żywiąc sentymenty dla przeszłości, w niczem jednak nie czuje się zobowiązany wobec bieżącej rzeczywistości ojczystej?

To nawet nie wymaga dowodów, że w niczem się tak realnie i czynnie nie może przejawić patrjotyzm, jak w zadaniach obywatela wobec państwa. Za-stanowićby się tylko może warto, czy lojalność obywatelska jest już patrjotyzmem? Nie. Między temi dwoma pojęciami zachodzi taka sama różnica, jaką w czasie wojny odczuwamy między żołnierzem poborowym a ochotnikiem, śpieszącym pod sztandary na obronę ojczyzny. Jednakowe spełniają zadanie,’ale poryw czynu nie jest jednakowy. Patrjotyzmem nazywamy ten entuzjazm, który wkładamy w pełnienie obowiązków obywatelskich. W ogniu tym spalają się wszelkie niezadowolenia, przykrości, trudy i przeciwieństwa, jakie rodzić musi wykonywana na zimno powinność obywatelska. W radość przemienia patrjotyzm każdą ofiarę, którą ze siebie niesiemy ojczyźnie. Tylko taką ochotną radością zbrojny obywatel dorasta do rangi patrjoty.

Jak w religji, uznającej nieśmiertelność duszy ludzkiej, tak samo w uczuciach patrjotycznych żyjemy i działamy z nieustanną wiarą w nieśmiertelność narodu swego. Tu nawet możnaby szukać definicji: patrjotyzmem nazywamy taki kompleks uczuć i taki z tych uczuć powstający system działania obywatelskiego, przy których jednostka ludzka staje się ucieleśnioną wiarą w wiecznotrwałość swojej ojczyzny. Bez tej kopuły wieczności, rozciągniętej nad przeszłością i teraźniejszością narodową, patrjotyzm nie miałby najwyższej swej podniety, nie dawałby nam mocy przetrwania w chwilach dopustów dziejowych, pozbawiałby nas otuchy, że zabłyśnie nam szczęście kiedyś, choćby dopiero wówczas, gdy żyć będziemy już w swoich potomkach i następcach.

Nie należy sobie wyobrażać, że patrjotyzm, jak go dziś pojmujemy, działał w sercach ludzkich od samych pierwocin socjologicznych narodowości. Nie można sobie wyobrazić patrjotyzmu w hordach, choćby to były hordy, z pomocą których zakładano obszerne władztwa. Horda za całą swoją ojczyznę miała swojego Atyllę, Dżingis-hana czy Tamerlana. Patrjotyzm rośnie automatycznie wraz ze wzrostem praw obywatelskich jednostki, kiedy łącznie z przywilejami powstają też i odpowiedzialności jednostek za los kraju. Ale i ze wzrostem wolności politycznej nie-odrazu wykształtował się ten wysoki poziom miłości ojczyzny, którą wyznaje

człowiek nowożytny. W starożytnym w celach balsamowania zwłok i nama-Rzymie, który przecie już miał pojęcie szczania ciała. W dziełach Teofrasta, wolnego obywatela, Cycero publicznie Plinjusza i Dioskorydesa znajdujemy nie wahał się wyznawać zasady: „ojczy- wzmianki o sposobie przyrządzania zna jest wszędzie, gdzie nam d.obrze“. maści pachnących: aromaty roślinne I dopiero z dalszym rozwojem kultury mieszano i gotowano z oliwą, wyciska-rozwija się, doskonali się, szlachetnieje ną z niedojrzałych owoców. Na jar-nakaz patrjotyzmu. Nasze pojęcia o pa- markach wschodnich, w cienistych trjotyzmie nie łączą już ojczyzny z po- miejscach widać było kupców, sprzeda-myślnością życiową. Za odszczepieńca jących wonne maści w naczyniach oło-uważalibyśmy człowieka, który dla zy- wianych, kamiennych i alabastrowych, sków materjalnych wyrzeka się narodu Wkrótce moda zaczyna przenikać do swego. Bezinteresowność jest pierwszem Grecji i do Rzymu. Złota młodzież

znamieniem patrjotyzmu.

ateńska nie zna umiarkowania w uży-

Polacy więcej może od innych naro- waniu perfum i wkońcu Solon wydaje dów mają prawa do dumy z uczuć pa- prawo zabraniające mężczyznom uży-trjotycznych. Mickiewicz powiedział, że wania maści pachnących. Perfumy są cała wielka nasza literatura wyrosła również nieodłącznym rekwizytem sta-z tego jednego słowa: „ojczyzna!“. rożytnych jasnowidzów i wróżbitów. Dziś można stwierdzić, że nietylko lite- Medycyna arabska w średniowieczu ratura polska. Jeśliśmy przetrwali sto przypisuje perfumom, zresztą nie bez zgórą lat utraty własnej państwowości, pewnej słuszności, własności dezynfek-to cóż nas utrzymywało w niezagasłych cyjne. Podczas epidemji moru kazano prawach do odrodzonej niepodległości? nosić na twarzy woale przepojone Patrjotyzm.

1901. Z. Balicki:

A. Grzymała-Siedleclci. pachnidłami. Kronikarze opisują nadużywanie kosmetyków we Francji za czasów Ludwika XV, kiedy higjena osobista pozostawiała bardzo wiele do życzenia i dwa najlepsze środki kosmetyczne : woda i mydło, nie cieszyły się wielką popularnością.

Naturalne źródła perfum.

Naturalnemi źródłami perfum są zwierzęta i rośliny. Świat zwierzęcy dostarcza zaledwie czterech substancyj wonnych. Są to: ambra, piżmo, cybet PERFUMY. (Tabl. 159—160). Pach- \ strój bobrowy. Pochodzenie ambry nie nidła wszelkiego rodzaju są tak stare, .jest pewne. Wiadomo tylko, że pocho-jak cywilizacja. Kolebką ich jest staro- dzi ona od potwala, będącego rodza-żytny Wschód. Najstarszą postacią iem wieloryba, i — być może — sta-perfum, podobnie jak leków, było ka- n°wi stwardniały, nie strawiony po-dzidło, czyli dym wonny, stąd nazwa karm tych zwierząt, bądź też wydzie-perfum (łac. per fumum — przez dym). lin§ chorobową. Ambrę znajdują nie-Kadzidło używane jest przy obrzędach kiedy w postaci szarych, woskowatych religijnych niemal wszystkich wyznań, brył na morzach i wybrzeżach krajów Później przyszło stosowanie pachnideł podzwrotnikowych. Piżmo (moschus)

Piśmiennictwo: K. Libelt: O miłości ojczyzny, 1844. E. Orzeszkowa: Patrjotyzm i kosmopolityzm, 1880. I. S n i t-ko: Zarys pojęć o narodzie, Warszawa Egoizm narodowy wobec etyki, Warszawa 1908. J. Ujejski: Nacjonalizm jako zagadnienie etyczne, Warszawa 1917 (książka ta jest krytyką rozprawy Balickiego). Z. Wasilewski: Na wschodnim posterunku, Warszawa 1918.

jest wydzieliną gruczołów brzusznych piżmowca. Piżmo w ilości 0,000 000 0001 grama w 1 litrze powietrza daje się jeszcze dokładnie wyczuć. Cybet jest wydzieliną gruczołów niewielkiego ssaka Viverra Zibetha, wreszcie strój bobrowy (castoreum) jest wydzieliną gruczołów bobra. Wszystkie te zapachy wydzielane są przez zwierzęta celem przywabienia osobników płci odmiennej, podobnie jak zapach kwiatów wabi owady przenoszące pyłek.

Zapachowych substancyj zwierzęcych używa się najczęściej w połączeniu z zapachami roślinnemi. Rośliny bowiem stanowią podstawowy surowiec dla przemysłu perfumeryjnego; rośliny te pochodzą najczęściej ze specjalnych terenów hodowlanych, rzadziej ze stanu dzikiego. Głównemi składnikami roślin pachnących są olejki lotne (eteryczne), rzadziej blisko z niemi spokrewnione balsamy i żywice, nie mające nic wspólnego z olejami tłustemi. Olejki lotne pozostawiają coprawda tłustą plamę na papierze, ale plama ta wkrótce znika w przeciwieństwie do plamy oleju tłustego. Olejki rzadko znajdują się jednocześnie we wszystkich organach rośliny. Najczęściej znajdują się w kwiatach, poza tern np. w liściach mięty i me-lissy, w kłączu kosaćca (irysa), w drewnie santałowem, w korze cynamonowej, w owocach anyżu, w nasionach karda-moinu i innych. Olejki znajdują się najczęściej w specjalnych zbiornikach wewnątrz organów, bądź też niekiedy na ich powierzchni w t. zw. włosach gruczołowych. Rola olejków w życiu roślin nie jest dokładnie zbadana. Pod względem chemicznym olejki stanowią mieszaninę różnych związków organicznych, jak alkohole, aldehydy, fenole i estry. Częstokroć olejek, pochodzący z jednej i tej samej rośliny, posiada różne właściwości (zapach, smak), zależnie od klimatu, uprawy i sposobu otrzymania. Pomimo silnego zapachu niektórych kwiatów wydajność olejków nie jest zbyt wielka i dlatego są one często bardzo drogie. 3000—5000 kg róż daje zaledwie 1 kg olejku, nic więc dziwnego, że kilogram' bułgarskiego olejku różanego kosztuje około 7000 zł.

Perfumy w dzisiejszej, najbardziej rozpowszechnionej postaci są mieszaniną olejków w roztworze spirytusowym z dodatkiem pewnych związków utrwalających (fixateurs).

Przemysł perfumeryjny.

Zadaniem przemysłu perfumeryjnego jest wytwarzanie pachnideł, t. j. perfum, maści, kremów, pomad, mydeł i innych kosmetyków. Ponieważ zasadniczym surowcem dla tych wytworów są olejki, przeto przemysł perfumeryjny jest ściśle związany z przemysłem olejkowym, będącym jedną z gałęzi przemysłu chemicznego. Zadaniem przemysłu olejkowego jest przeróbka roślin celem wyodrębnienia z nich substancyj zapachowych.

Istnieją rozmaite sposoby otrzymywania olejków z roślin. Jedne z nich polegają na wyzyskaniu rozpuszczalności olejków w różnych cieczach organicznych, jak np. eter naftowy (wytrawianie), inne na lotności olejków i nieroz-puszczalności ich w wodzie (dystylacja z parą wodną), wreszcie na ciekawej właściwości pochłaniania zapachów przez stopione tłuszcze. Metoda ta, szeroko stosowana w słynnej miejscowości Grasse na Ri w jerze francuskiej, nosi nazwę na-wonienia (enfleurage ).

Enfleurage stosują najczęściej w celu otrzymania olejków z żonkili, konwa-lji, rezedy i tuberozy. W szczelnie zamykanych szafach umieszcza się szeregi drewnianych ram, okalających siatki druciane. Na jednej siatce układa się warstwę kwiatów, na drugiej — warstwę tłuszczu, wyciśniętego dla zwiększenia powierzchni w postaci sznurków grubości włoskiego makaronu. Ramy układa się szeregami po kilkanaście, jedna nad drugą i w ten sposób warstwa kwiatów znajduje się między dwiema warstwami tłuszczu. Po zamknięciu szaf przepuszcza się przez nie łagodny prąd powietrza; po upływie 24 do 72 godzin usuwa się zwiędłe kwiaty i nakłada się świeże, warstwa zaś tłuszczu pozostaje. Taką zmianę przeprowadza się około 30 razy. Z otrzymanej w ten sposób wonnej „pomady^ wytrawia się pochłonięty przez nią olejek odpowiedniemi rozpuszczalnikami, pozostały zaś tłuszcz zużywa się do wyrobu mydeł lub tanich perfum. Inny sposób enfleurage polega na użyciu płyt szklanych, posmarowanych z obu stron warstwą stopionego tłuszczu. Enfleurage jest metodą długotrwałą, lecz wydajność jej jest kilkakrotnie większa niż innych metod wyciągowych (ekstrakcyjnych).

Otrzymane olejki, rozpuszczone w spirytusie, stanowią esencje podstawowe (esprits). Teraz zaczyna się zadanie spe-cjalisty-perfumiarza. Poszczególne zapachy łączy się w t. a v. bukiet, w którym zasadniczo żaden zapach nie powinien dominować. Nie należy jednak przypuszczać, że dobre perfumy otrzymuje się przez zwykłe zmieszanie esencyj i dodanie utrwalacza. Dobre perfumy, podobnie jak dobre wino, muszą się „odleżeć" i dopiero po dłuższym czasie ustala się ich właściwy zapach. W tak różnorodnej bowiem mieszaninie, jaką stanowią perfumy, poszczególne związki chemiczne mogą wzajemnie na siebie działać i dlatego zapach ostateczny częstokroć różni się znacznie od zapachu świeżej mieszaniny.

Perfumy syntetyczne.

Ogromne postępy chemji syntetycznej pozwoliły otrzymać szereg związków chemicznych, będących głównemi składnikami niektórych olejków eterycznych. Do takich syntetycznych subśtancyj zapachowych należą np. kumaryna (zapach świeżego siana, a właściwie ziela nostrzyka), aldehyd benzoesowy i nitrobenzen (zapach olejku gorzkich migdałów), wanilina, heljotropina, jonon i iron (zapach fiołków) oraz inne. Związki takie posiadają naogół ogromną „siłę" zapachową: wystarczy otworzyć probówkę zawierającą mieszaninę jononu i ironu, aby cały pokój wypełniła woń fiołków. Koszt produkcji związków syntetycznych jest oczywiście niski w porównaniu z kosztem produkcji olejków naturalnych. Zaczęto też wytwarzać tanie gatunki perfum przez mieszanie takich wytworów syntezy chemicznej. Okazało się jednak, że prawdziwy „bukiet^, to jest trwałą kombinację zapachową perfum, otrzymać można tylko z olejków naturalnych. Wielkie laboratorjum chemiczne przyrody strzeże zazdrośnie swych tajemnic przed człowiekiem.

Kilka cyfr.

Największemi na świecie ośrodkami przemysłu perfumeryjnego i hodowli roślin olejkodajnych są: miasto Grasse na Ri w jerze francuskiej, Miltitz pod Lipskiem w Niemczech, Mitcham w Anglji

1    Kazanlik w Bułgarji.

W Grasse przerabiają rocznie około

2    miljonów kg płatków różanych i 2¹/₂ miljona kg kwiatu pomarańczowe-wego. Do Polski przywieziono w r. 1934 136.800 kg olejków, perfum i kosmetyków wartości 3,700.000 zł, w tern 4400 kg perfum wartości 276.000 zł (w tern tylko z Francji 3700 kg perfum wartości 253.000 zł). W r. 1934 wywieziono z Polski 6500 kg kosmetyków wartości 65 tysięcy zł. W lipcu 1935 roku przywieziono 16.000 kg olejków, perfum i kosmetyków za sumę 433.000 zł. Cyfry te stanowią raczej nikłą pozycję w naszym bilansie handlowym, co tłumaczy się ogól-

M. Proner.

nie niską u nas stopą życiową. Pomimo lanych. Dziedzina ta stanowi nader niewielkiego zapotrzebowania spotykamy wdzięczne pole do pracy, się z coraz bardziej udatnemi próbami uniezależnienia się w zakresie produkcji

opisał barwnie uczony polski prof.

se

Podstawowe dzieła w języku polskim: perfum od zagranicy. Polski przemysł O s s o w s k i A.: Studja nad powstawaniem perfumeryjny skupia się w Warszawie olejków, balsamów i żywic, Warszawa 1928. i w Poznaniu. Nie brak również usiło- Ruebenbauer H.: Olejki eteryczne, wań w kierunku utworzenia naturalnej Warszawa 1925. Przemysł olejkowy w Gras-podstawy surowcowej dla przemysłu perfumeryjnego w Polsce drogą organi- Edward Strasburger w „Streifziige an der zacji ośrodków aklimatyzacyjno-hodow- Riviera“, Jena 1913, wyd. III.

mt

S„i: .,.,    ;v,f, ₁„„.,,,    /.Tułldtatyf WV» V #1» *łfWtó><fr'»ifl®

■ ■

Tablica I,

Tablica barw

r*.

:

■

_

Tony ciepłe

Tony zimne

Ryc. 1

Poma

rańczowa

Zielona

Fioletowa

Kolory zasadnicze i dopełniające

Ryc. 2

Gwiazda

barw

Ryc. 3

\

_

Ryc. 4

Ryc. 5

Ryc. 6

Ryc. 7

Ryc. 8

Objaśnienie tablicy barw.

Ryc. 1. Barwy widma słonecznego.

Ryc. 2. Barwy zasadnicze i uzupełniające.

Ryc. 3. Gwiazda barw. Trójkąt zwrócony wierzchołkiem dogóry zawiera barwy zasadnicze. Trójkąt zwrócony wierzchołkiem na-dół zawiera barwy uzupełniające. Wykropkowane linje środkowe łączą barwy zasadnicze z ich uzupełniaj ącemi.

Ryc. 4. Harmonja błękitu z czerwienią podniesiona interwałem bieli. Tło żółte podnosi blask.

Ryc. 5. Zestawienie barwy zasadniczej z uzupełniającą (wzajemne ożywienie się).

Ryc. 6. Zestawienie następujących po sobie barw widma słonecznego (wzajemne przygaszenie).

Ryc. 7. Te same barwy w różnym stopniu nasycenia zestawione ze sobą przygaszają się.

Ryc. 8. Harmonja refleksów: plama szara na tle czerwieni uzyskuje refleks zielonkawy.

sgs

a.

Ni''

*_ą

C-

e-

f-

w:"i T

_V-k h

f-

Ehi;y

fe

II

S,

g—

h-

Ir

SC

§§

& >m '

2. Przednia część oka widziana od wewnątrz.

— źrenica, f — soczewka, ń — ciałko rzęskowe,

* —siatkówka, a—twardówka, j — naczyniówka.

ru

■»'

§p

1. Przekrój poziomy gałki ocznej twardówka, b — spojówka, c — rogówka, d — tęczówka, e — źrenica, f — soczewka, g — obwódka Zinna, h — ciałko rzęskowe, i — ścięgno i mięsień prosty boczny, j — naczyniówka, A —siatkówka, / — żółta plamka,/ — ślepa plamka, m — nerw wzroku.

tV

>*5

*»•

« *>

«•****%■»

.•i-ii

JU

:C^>gg££l&

y,

.#

41

v.

*-:■'

V.;

•i

ii

ggf

■k

1|:

3. Mięśnie gałki ocznej.

4. Bryła barw.

• ▼'

A:

i^j

TUJ

UJ

m* s

U)

ii*

’A

dt

iU

r*r

<V

a. Fragment dziedzińca zamku wawelskiego w czasie robót restauracyjnych: kolumny na pierwszym planie mają obmurowania już usunięte, w głębi widoczne skrzydło jeszcze nie odrestaurowane.

lt iL. J li    i

fi

IKUi!?

ł ‘ W

ranni -

> imm8S*3S&*^k V?v

lat

"1

-i

Li.

In

i *9

.w

. i f f,r| I i

ir

« /#

*4

śHł

rrr

b. Dziedziniec zamku wawelskiego przywrócony do pierwotnego wyglądu. Stan obecny, po ukończeniu robót restauracyjnych.

V-'k '

<*£.fi

p lis

I    O-t N

I    o: w-d

:g-£S

(B O 3 ? *«

Jj

I

ii

li i

PiP

alf

Ili

o E ®

N ®ć

"""

t- .y ■

⁸':

• ■Li

Wm

mĘM.- lCT6 .......• --*■

1 fil " III

ta!

L. ■+-    • CL

i 55f

ij

I Tl

nr

IP-fW

. IH

•- O JD u.

Sf5

ta o)5

__0* c/j

33?

CL

il

sis

Wi

5 <D _ STD •=• £«n

0 C «

..2n jo c o

~a

?a

k~

K - 35 1 HE

r* -a>

"O 0 > <1> 60 >

N (D O

u. -a -o

CL <D

ay i—

3^

Łt;

i-

ss

.$■

** ‘ vi

S.sE

-Q c o 0

CD

ii!

SŁlS

iL x

Bl*

gę

MM.

Ł '•

W%\

glrj

r m

m ,5.it

ojc cr

O « O

iH r -^5-=

■gH_^ix

gr§y|

■®r* v

F'

Wam

■ s|s

I J?S

es

O C

53

ó ■§

\P*I.

*\

Ęd

ly

\A»

/r?

)X

a Typy Konstytucyjne według Sigauda i Mc. Auliffa.

1. Typ trawienny. 2. Typ mięśniowy. 3. Typ oddechowy. 4. Typ mózgowy.

r£.

Tr%

i VJ

#•

.ar.

'r.=r

pi

m/

i'

f.t.

m£

T. Murzyn „Dinka‘r o nadmiernie wydłużonych kończynach.

b. Dysplazja kończyn.

2. Indjanin o kończynach nieproporcjonalnie krótkich.

a. Koń Przewalskiego.

b. „yillars", ogier pełnej krwi angielskiej.

%$ę&

Ml

■J&A

HM

ss

ip

itt

■

ss

i

i

;

□

j

m?A

r"

y

‘

i

ii

i

JM

V

^    .-5^4

£8

i

i-.

są®

:

: _

SSKSliK

HM

c. nTor", ogier rasy szwedzkiej.

"ł § v

i

a ■

sM

a. „Kafifan", ogier czystej krwi arabskiej.

/

f

■V ł

Ł"I

b „Góral'¹, ogier rasy huculskiej.

■■>

;. '

» .:

■ fi

y^'

fi

w ...

rH

Ul:

*

ari

c. Typ ciężkiego konia roboczego.

*

U

Ut

£J<

■6

lwi/

(3

a. Szkielet chrząstny zarodka ludzkiego.

b. Ośrodki kostnienia (oznaczone czarno).

c. Pozostałości chrząstne na szkielecie dorosłym (oznaczone czarno).

d. Czaszka odwapniona ugniata sie łatwo.

e. Kość odwapniona zgina się jak guma.

b. Klucz Fritscha.

s'

\7

(U

-M

c. Zastosowanie klucza Fritscna do dorosłych i dzieci.

a Kierunek układów beleczek kostnych.

TU

h,

tY

li

\ĘMll

d. Schemat stawu kulistego i zawiasowego.

e. Kość piszczelowa wytrzymuje ciśnienie 1600 kg

tj

i|

v»

flLC=

MDGfl.

RAMiE.

CK

'TziS:

I*

s\

\.'=

d. Homologja kończyn.

'i

.i

e. Rozwój kończyny z płetwy.

— -C

u o

-M m

i!

N D5 *T N O k-N CL

00

NJ

ar

-WDECH

-WYDECH

Ss

<».2

«'S

C <B

Sa

a. Maksymalne ruchy kręgosłupa.

b. Akrobatyczne (nadmierne) wygięcie kręgosłupa.

LEMUR

32

18

17

8L 12 \H

MflLPfl

.3

is

CZLDWIER

a Zanik, twarzoczaszki, rozwój mózgo-czaszki.

b. Frenologja według Galla. Numery oznaczają siedliska poszczególnych skłonności: 2. Miłość do dzieci. 4. Popęd płciowy. 5. Skłonność do bijatyki. 8. Chciwość. 9. Zdolności konstrukcyjne. 11. Próżność 12. Dobroduszność. 16. Sumienność. 17. Zautanie. 18. Podziw. 19. Idealizm. 23. Sztuka. 26. Kolory. 28. Matematyka. 29. Języki. 31. Dowcip. 32. Muzyka. 35. Wymowa.

c. Czaszka długa (dolichocefa-liczna).

Wy

Ki- 4

d. Czaszka szeroka (brachycefa-liczna).

e. Czaszka zniekształcona.

Tablica 10.

pMMii

«• Jp&f

w /Pm

- ~

lik fi

mmi

.4?

fciT

I 3MK

Wt r-^k mi*

■ &e«

|iSS|P

■żf' 'PM

Si

21

?l

b. Egipska rola papirusowa.

ZS ft-f

(f?

li

fi

iSM

i.’.

mm

a. Stożki gliniane z „bibljoteki" króla sumeryckiego (3000 lat przed nar. Chr.).

r/k

jt

.. v4 -<4

?w;

i-

SKIB

m

lii

HBCW

\r

mm

Łł:

mmmm

mm

VT, 4i

utjmKu ;ajuu) uukoi

tr noitum ffOuił nm

nur famfianmcusi

•■V.

r*.

mm

IBM

4-

•*4-

-#■

c.

-I

•4

*»

03

OM

o>

<D —

i¥

=3 C O 33

II

ll I 0 Jlf =“i

O ^ NI C $ CO

E-£«

£.2$

5-S s .«

c ©

— N

j.

£2

li

co P

i ©

CL

fl

-00 jt: ©•

sr « NM

If

O C 0.3

:iŁ

>ó

wm

piF /

CUM!I 01 n

11 m en

cl

cęsumjj

bcnrcl

don a Ha

v

. ■■

§>

*§

‘.#1

y*yf

©£ c n

w«

■1

©~2.2

Ul

gS|

. -33

~ 5 5

lanro

J9TH yrj jToqrq m • jn urno d | Ą o.i .jpfrnd uiup urn uuix uiqt vd .Hity >1 /\ ±

•5

£cr

8e£

8;

&

4Ś2is

f £t

£ 1- o = o.^

.« o o.

ss

If

« j

w _

?N

U g . 0)

03 O

7-

i*. 22

FI

if

:v

Jt

K motntor: 4

ct lar jpeam u ta

......Bfiłlmuc! sJi

i 1 len Tm a.i * 1P1Ą f

. [

' limmfAmtfiw llmuiu.ctntthcb'v Jjmctą umocabo

¹ jc-. 'm-untxbrt ‘ me moi

p .......... I.i®ti6.crgnmUtm

(tenm«<i«»ufntt € rnfcutoftfttcm et Ma nem ?»em_.et: nomeinn    kłuta I

nutm meir mioi&"Ond et mfhts.et cvne tir rur f fcKtw^ClrtJtoDKl^nrid* Itmlintu* (Im< s q % etkkmmtmś.. y&ummmek rnea m txw %    '

mitm .ąma M$ bencfenttibm, >ma mm tmmi meh IX* mo:tt mńmmemataśnm^

mmm<06 a lapfli;. >ta«bo Ziw. m mpmu

ttuwrjL^eomcm ettnia Owa ttOńe.ctUuJ

SS tueeatmM f Mh|^< «b|w \*; t Jź{p*nm aimbuUracrfc\$<uu. et    .l«^§|

mfeaStl ^

llmłńJhCr^ićił nt qrua nuoUtme mens me [ !

ąhp» ! w enmm omto* m<c* ń»o I . s

Svn*e sdnctmmim m. «*» ff$s» ,irc 3n*    4

Wsm<W>tr*:abami I'Jftj maV mfhfcutfamm mantJ&wrnme

Igfe

|-«r'

i.

mm

ES

Iluminacje na pergaminie z modlitewnika francuskiego Soubise-Rohan z końca XV w. (Ze zbiorów Bibljoteki Ordynacji Krasińskich).

Obiecadło zas y Ortho-

graphia \retIleIe°iVf.Pana Górnickiego tak idzie.

/l a d a b B c c cc d cl & e e g f g g h ćh i k l U m m n n o uo p p qr ę s ś Ifjft u o iv ivyy ^5^;

3nak tęn / V litera nie icft / ale kdfdet litere nad która jtoi/tęn Sn/igk/i/pęydaie. /Imym sdanigm : l*pfly to zndh ni^kropki/ bo i ^riaccnieifly iejl/i kro-: peknd co mego fęebd/ idko tii|[eiponńpn.

VOCALES.

* a-ą e * $iy o w v.

Td literó / y/ąhvdy yocalis iejl/ ale /i/confonans ccdfem.

‘PęykUddy na vocales.

a Cbruafly^oft Siatek dokonalleś.

lam wollall bys mie wysllutbaU bo^e. a tWynioślłaśienńelmo^hosć trooia nadniebiofa. a Sam bę&ifJafliU okrąg śijmie. e ‘Niechże n> tobie ofaia. e PęeSwnetittynmiUośterSietrroie. f ;0ulT$mot^fvynvi o d ^Uośnikd.

38

mes

•(qo!J)sfoujBZ ifoBuflpjo !>|9to[|q!g MpJO!qz 87) >6' ’MnjQ ‘oSaiiisMozsnuBp Buep „|i(s|od ja^BJEi) Rmon“

b. Stronica z książki: w Krakowie w r. 15

KHH

£5

°®«(aoiOItł,.|

"Z!:’*"*'

1S

CHRONICAPOŁONORy

=^Ch^- “ •SS&35SfS53pCr&»?B

Ea-.-i:-. V’-7r,/r:.-.v Hjjhrj I

im

mr

§

■■■

Ul

::

.1

rmm

i?

<*2

i:

:i

Sola lub ocdT

|duovfrtu* ma/ |«łó«bcpB<ni»

mm

a. Karta tytułowa ,,Kroniki“ Miechowity. Druk. w Krakowie w r. 1521. (Ze zbiorów Bibljoteki Ordynacji Zamojskich).

fi.

y?cf kalendarium tcjlarnm in hoc libdlo (ontenttrum IANUARIUS.

5)v * Nomłol* JBSU Tot. Dupl. Fol.

XIX. S. Hcntici Epii. & Mart. pat. R. JUc.

Dupl.

XXIV. Tranflatiom*

F* Ki £. Dupl. Fol,

•i.

Fol.

S, Efici Kcg. Man*

>+•

FKHRUARIUS.

IV. S.

13 U p i.    X*0ł«‘    if+

VIII.    S. Joannis dc M.tha Conf. ł upież F.

IX.    S. Apoloni* V»g. & Aiait. F.ir. R. Fol.

X S. Brigid* Vitg. P,«. R. Pol. Dupl«*! p. Xlp®eCVoalattoai‘ B- Mali« Vkg. lot. Dupl.

x D„pis: Af**Ep- & Conf-p-R- **«•

X)jj£ ,*• Sisfridi Ep- a Conf. P. R. Sm.

& Conf.

C(j.

'JhBBb

p. e Fol.

Atidtc* Corfini £

Dupl

JĘ.

.o/v

ajr

Fol.

# ■ lł1, S. Cubtriu* YtfttntnlU Vifg, P. k. S.cc!

t „u , MARTIUS.

I. A!b;m Ppntif. «c Ceni. in JDiasccef? Gn«-tantum, Dupie*.    Ful,

V*¹¹?"⁰"” S' Vc,,c'flai R«g- & Mart. P,

xv. i oj, Dupl,    JPg!

VIU. S. Joa.Ki, dc Dm Conf. Dupl. Pol. U.

cyńlli & Weihodlj CotiflóraW «

iB Dk*'“‘ Cnta'*

iixvm s!

W fi tantum

LN

fnSa

Hi

PROGRAMMA

YlNtENTIUS MARIA URSINUS DOMINICAWUS. A NAGRA MM A

W IR MIRUS SCAtiDO IN V ATICANUM SINE N1SU EPIGRAMMA

1 VtR TtttutU »mans, MIRUS conteroptor ho«c*^; §N V ATICANUM SINE ŃISU SCANDO feeunde

b. Officia patronorum Regni Poloniae et Sueciae. Warszawa 1726 r. (Bibljoteka Ordynacji Zamojskich).

-0igovio o it

ttc h fpt&Wfl£§ 211;* ^ pitna 3Bfclft<30 Łśy' j £toia^ae;0ońoft< Ig ' p/ ft$0M w fobie |NI wuH cubnęcbpripigf itfabow }ampt<l/taH!

ffctnuclfctcjcfu fu m cjptónut

'tnaj nowo P*jcCo#||j

|ona»

mmm

a. Karta tytułowa z książki „Historja o żywocie Aleksandra Macedońskiego¹¹. Druk. w Krakowie w r. 1550. (Biblioteka Ordynacji Zamojskich).

r .

;

-3

• i

, fi-

’'fi

‘i

■ 'mS&*

fi?

fi fm h

>fi

fi

»¹

, M

.;

*

m

; .fi

fv ■

Ir

A

ii-

i

a. Księżyc w pełni. Ciemne miejsca są równinami, jasne — okolicami górzystemu Widoczne smugi, rozchodzące się od krateru.

Cali

■

ZWM

&

m

fil y

mŁH

r ’■ .?■

■

jgi

*

ii'* i

*

m*.

W

ijc

•fi

n"

T'

-

n

*

5

V

|?:^5

*><V'    -'W    •"•■ '

%    J    ,vfi ■

.#1 • V

. *'•*';

;;

P ,

. ■    5

fi

I.

a#th

. -

bojara

£*, ;.■

" . * -■

*0**

fflk * vsl

PP- 'Sjj

PV

iM

m

yj

b. Okolica krateru Kopernika na księżycu. Widać charakterystyczne właściwości pierścieniowych kraterów.

:•

te ■

.ts

=%

'M

fc^SB

mmT

WL. . ■ S A" •'V<F '

P¹

apjjf.

m§

*1

;r - y

N.

ngj&f;

fjgj

V-

*k

^vS

V'

%:

:v

8/:'. *'

iv

\y*

....

*•v

[f

b. Równina zwana Morzem Deszczów z łańcuchami górskiemi na jej brzegu. U góry po prawej stronie widoczny krater Kopernika.

iii*

X..

ly&i

luf:

V..

U'}-;

V.

a. Fragment południowej górzystej części księżyca.

:j|m

&

■ ^ m

V'

• -

' !

0

PS

■ gu

i.J

7m>

A

B

mń

c

.

L * :ł

/

» a

ik ■

1

T

i? ^

✓

m ₃

/

r '-r

' j

..

3

U*

. -

„«? <> >

.

•r .4^2 S

Ti

¹

*

i

1

i

o

m

A — Kwiaty brzoskwini (kielich, korona, pręciki i słupki). B — Kwiaty dziędzierzawy o długiej rurce korony (Datura arborea) zapylane przez kolibry C — Kwiatostan obrazków (Arum maculatum) z wystającą powabną maczugą. D — Kwiatostan koszyczkowy złocienia (Chrysanthemum). E — Kwiatostan balda-chowaty hortensji (Hydrangea), w którym kwiaty brzeżne są duże i powabne, wewnętrzne zaś drobne.

Świat i Życie. — iii.

Wć

MKFF

r,/4

V-

,v

; ,*r

ri % •

l&J

A — Kwiatu urdzika (S o I d a n e 11 a), kryjące pytek w zwisłej koronie, kształtu chińskiej parasolki. B — Kwiat obówika (Cypripediu ni), przykład pułapkowego kwiatu błonkówkowego. C — Kwiaty szafrana spiskiego (Crocus scepusiensis), przykład kwiatów zapylanych przez motyle. D — Kwiat kaktusa „Królowej nocy" (Cereus giganteus), zakwitający w nocy. E — Miłek wiosenny (Adonis vernalis), przykład

kwiatów pyłkowych.

IJKii

'•

153

?}

mmm

In

mwmj

* •/?, jWv^if lT^H *1 $ $ : j| li jCli

;Jf f*! [flflifS |'S;

JJŁM 4

''r.yjjgmr-?/ Jbi

śwmwflk*

im iw

i| *» pM|

mSm

—■rniki

lik

4V,

mM m

{    wKa****, uLL

—.....m"***

a. Korzenie oddechowe (t. zw. pneumatofory) drzew mangrowych (Syjam); ponieważ korzenie tych drzew pogrążone są w ile, nie mają czem oddychać, rosną wgórę i sterczą nakształt

palików naokoło drzew.

H-1 it‘

i-

££

.*■

r»-

■-M

J&.

jlKŁl*

t-

fi®

ifSrf

b. Drzewo mangrowe (Syjam) — rzuca się w oczy gąszcz splątanych korzeni powietrznych.

zanurzonych w wodzie i ile.

feSk

-

L?T*r"

pS

.£

Jy/MWL f. fjmk'

«■

Rer®

>3S?

fogg

Zjfr-;

■<f-

Nfcy

W

. :

Bfe. ^.-

3K

^"Ofr¹

S._:

£! E

O (D

■?5

55.2? <0 <0

U) CD

Sf

O OJ c « £ N ^ o>‘

£§

«•£ C<5 O. CL

nE

-- O.

!>

=5N

u. -ł-*

If

5*

?* 03 O CL O-

5

_Q

M.

m

..

Jh

a

1

-Wy

kI

3P3

:.. X!

v- 'w V*

....

5, fi

fe ,i=:

P

i

•An&nvt»0*g90** JgJKŁp >:

...

li

:&... i

UlJ

.

Fi

a. Puszcza podzwrotnikowa (Floryda).

i ■ *K**xs

‘

r';-.:

■msgigi

m

lk\

ł&r

K

mi

1

WĘm.

■ :u

gegg!

J-JHI

■

:&

WS

§

. |

mm

hi

jgllSr

l*|

Wm

■x-

.

Spiy

■bmw

1m;-

w

wffl&m

-

1»

Si

^ia

g?

®W

0|

^dśtA

m

r ‘

pisy

•>1

a. Puszcza podzwrotnikowa (Meksyk) tworzy wiecznie zieloną ścianę.

m

tM

m

rvEf -SSi

V*

■

1^11

*^>47x3

151

El

r)

,>‘:J    j,.‘r!.*

|0r-’^:~i^’'^V.'.*," *T'" ’ / I

■ v'; 1 ' .

’ * ■■ iv> ’::f:

> W

N&    ■ *•

bh" iwmk

•*#s

■ife.;.

,4; - .

i&M. ','

■BZa <J

W m

:ll «'

i^las

}'

,

aiglpl

-sSr-;-> <*

’S®

7

:wrvX?^

,Or V..; • /'•; V r:.

©

V

b. Puszcza podzwrotnikowa (Jawa) obfituje w wielką ilość lian i porośli.

{ '

h 'P

i"

w"

ISI

ŚV

»!*

u .: a m

- \X ’ w

?ą^*r f

, *y

»    ^ ii

mlrił.:

’'-;v    ■'w    ,-    *£*»

* < * /»

J^;-

. jf>.

$*

3bV <v"

V

li

'V# ? *

V i. , -

*•,

'>*

*wt

m Bi*

> '5TdCwi ^

r*

-ł* -■ '

b. Buki w rezerwacie na 6órze Zamkowej pod Kartuzami (wedł. fot. K. Steckiego i W. Kuleszy).

ŚWIŹ^

V 4'

„"W ’

a. Puszcza świerkowa u źródlisk Prutu (wedł. fot. T. Wilczyńskiego).

fi

mmmm*

■r

,4f

a v!

£S»

tf.

•4

\-4

,f«y

r ii

lĄ

Ssani

TBek

a. Cisy w borach Tucholskich zwane cisami staropolskiemi (wedł. fot. K. Steckiego i W. Kuleszy).

'/Pff'

w\f

®E

1S

b. Rezerwat modrzewiowy w górach Świętokrzyskich.

'i

\ 'V

%

i's O:"

-4BT

:■»

V

HM

K

la

Li.

h

rl

J:

b. Sosna polska.

Wm#

,-w

% Mm

m

8

■

'U

ij£ J%

m*

&**

B£

1

j

i

i

ts

Er

. fi

"'•fi

Cl

v

W

i t*A.„

1F

,⁵

8§i^

ife/

wsm

i;

O

u

. „

[3

'§

H

»

Bk:

»

•d

4W^

k:;

m

3

T

H*

i' lii m *

F.

a Las olchowy w Parku Narodowym w Białowieży.

wl

U,

i —V «s

; '■ \ i\Ł -

LŁ*:- m

* 'i

ffy

fesSS* *

/a

ps|te #

fegfeji

MSHfcr -«-*>■ -»*• > alK

*>§»]

a. I Brygada Legjonów Polskich: patrole nad bagnami Wiesiołuchy (ze zb. Wojsk. Biura Hist.).

JS£

*§

bii

fcj

ii

RH

b. I Brygada Legjonów Polskich: patrole nad bagnami Wiesiotuchy (ze zb. Wojsk. Biura Hist.).

* yw^J/V»<£ł< VSMi r- « '^SSwa®^

jgjj

i SfjSftż. i@P£]

*.1    % ^

^'Trw -.4

PIF

...

i?

pj-2j

%!

- Ja

ST*.:

>"=€

• ISsf⁸*

rP

53

es-rff

gp

,    *.'ł^

£r *.

iS

.#4

a. I Brygada Legjonów Polskich: okopy pod Konarami.

Aft,

-

•C- Xr o \ -^s/ •

Sfe

..'.T

W*

**•;.<*

‘ **** '*7; 'l*~~

...

^mimir- > ,

,\ ^*6

Xx

>v

i.

!>#«■*•

b. I Brygada Legjonów Polskich : w okopach pod Miedniczem w 1915 r. (ze zb. Wojsk. Biura Hist.).

tm

. •_____G

*

:

i

, -:

j i

I

i¹

’

gF

11

HKl

b. Typowa kapliczka przydrożna na Żmudzi (fot. J. Perkowski).

$

£

f

at

1

6f

|

P

/

/

*

N. a

5 &

i *0V4-

SSTJ

K3

BPp g

• - ^ :: V ■ ■

W v

I

a. Typ starego wieśniaka litewskiego

ł

1

' “Ys

a. Stary cmentarz litewski (fot. J. Perkowski).

%

3

:■ :

Si

-A

jp^ąggltiS^

■v..

WĘ'

'$0Ę^^nmę>

i*

FP

b. Wieśniacy litewscy.

.•

fisttir

KM

■*

>4,

y)

a/s

?Si

fffirir

tm

ii

Tl W-

.    . i ; i

JM

li

jwri

*• • & ■ - •'-3*3

•: ■

a. Jeden z gmachów Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie.

nr

iffii

P* •

wjmm

MMII

Bit i ii A

i,. l-v"CS

Sil

■HI

b. Nowy gmach ministerstwa sprawiedliwości w Kownie.

w. i\

' 4r

A

** *

:

9ff

*2S?J&£2t;

Hf/*

F3

gagi

•*£§!

B

5^

-; V.'”W1

fwV f

fJW

>•

a. Polskie samoloty RWD-9 w czasie chalenge’u 1934.

\

I ■

Ili

b. Samolot myśliwski P-7 zbudowany w Państwowych Zakładach Lotniczych w Warszawie (P. Z. L.).

m m

y ** mx

' Ar-^ -Nr

!:;

1

'ĘM

^Smrnwwtm

e

' li

feiil

"m-

.

:«- -

PF

^%r

•N-

Ei-fs

' t

Jp

>*

4T

18

Slfc#

*r    -

'    ’ tć

„

-    -v-    V**

>r

r *

8

—

a. Polskie samoloty wojskowe P. Z. L. (P-7), lecące rojem nad Warszawą w czasie rewji.

JL

\wjm

b. Wielki czterosilnikowy samolot niszczycielski armji bolszewickiej (1934).

■s

gUi

Ifc-

W i.

-.V ■■■ ■ ■-,.../    .:

- JSlif

".V

-g’5j

V.^

a. Hydroplan.

■ r, '

I7>

*$•' >v~*' ^-"jL^jgggSjSjHj

-

1 -,^;1

V rr%

mm

' -Ł-

iren

pp^* jjnt-

4

:! •: -

Sgg§J

Hsfe

R s^jg

l -•#

feaiE5g‘~- •

SS&ai

s-if⁵

r‘;i

r^vs^L ^ fj£ *

SSŚS

«rsre. »?1i

:-..•    • :    ;;, r^gS-BisS

StejfeŻ

SC

SI

L’"

rjS^SsE

!'

/.

BBHhHBHH

b. Wojskowy patrol wywiadowczy samolotów finjowych (Polska).

JfM 5

Z*. 4

PSs.

LU,

a. Samolot sportowy (chalenge 1934) P. Z. L.

5)

■J

m

b. Samolot sportowy (challenge'owy) RWD-9 wykonany w Warszawie na zamówienie Czechosłowacji

(1934 r.).

■s

Mi

co

^ 1'***

ii

.; ■

SUSKt r

a. Samolot komunikacyjny typu PWS-24 wykonany przez Podlaską Wytwórnię Samolotów.

py,

>r*

Hftćl

t;

■: :?S

■IG A

-w

I*

bili

b. Angielski samolot komunikacyjny.

II

M

J

' I

Ę4

m:-Ą

^0

m

fi

: li:

F'

^"0

iK#

:

..

■

m

Mt

ii/f <

'‘W;

;

f

b. Ćwiczenia ze spadochronami

.

-i

lpl||

.

;

■■ ■ >-

a. D O X, niemiecki samolot komunikacyjny (jeden z największych samolotów komunikacyjnych świata).

**—*.*;*

ilfll

gje* w

a. Autogira.

b. Szybowiec.

v:

a. Projekt wyspy pływającej na oceanie, któraby umożliwiała lądowanie samolotów podczas

przelotów transoceanicznych.

: '.W*

fi.

im

ot

b. AwiomatKa z katapultą.

u>

'T

¥

jssę

Ilfe&Ńfeiaasfj

cas*^*-

fes®?-

vO

:.fi

i.

<*Sf!

rr^

lii

BŁ

>⁵

;

-,-;V2

&!fsgBa3K£

filii

ES

iSgpliSIS

, -.—

__________.

a. Francuski podwodny stawiacz (w przekroju) stawia miny.

ł

•~

..... r

«£ggr

),r*'

.“' , ____

v    -    **‘w‘

■&.+*<    4g#» .; - <*wKwSSF

— - '

-: -• ----- •

,ź*~"

'

r~3

■ ■

$g£X':

'*•

* :.

Kii

s^w-**«*ssa^—- r»..

g*    y •    -‘    ••‘•y    „ T|_

-»^-.....y^^^***    •-* .,:.

**?r .

^2?

Yffftfui ~~

"~TWr r fi ^    .<+—. „

........

cr-w^- ^ioftMwMjSSSfMS UP****

IBS

b. Polski stawiacz min ,,Żbik“.

■

a. Działo na łodzi podwodnej.

' k'

JCTr

\Y' •>

jftira -

l2'

}

i

i

f ■ .

b. Łódź podwodna „Żbik" w porcie (widok z rufy).

%

OKL'-

H

u

fel , I

£

•-

X

{

mi

c. Sternicy głębinowi w punkcie centralnym łodzi podwodnej (na ścianie widoczne są manometry głębinowe).

j

a. Łódź zaczyna się zanurzać.

Ti;

is**!

b. Łódź zanurzona do połowy (widok zgóry).

ir’ii

c. Łódź w zanurzeniu bojowem — widać tylko peryskop.

a. Łódź wypuszcza torpedę — widać pęcherzyki powietrza i pianę z wyrzutni torpedowej.

b. Łódź zaczyna się wynurzać — odsłania się działo.

Si

c. Dalsze wynurzanie się łodzi — odsłania się pokład.

li

aż

. -ti*#& M

a. Największy na świecie elektromagnes (własność francuskiej Akademji Nauk).

w—.*-    - ■uFy.Mr

•vi«

, / "■

^‘1

. (O

jdt:

jo

I S|*

• ir

II

I E1

^s. li ! sg

i ?n

o o co-

ct| I

ils

ii?

I&S

® ?

ES*

Sfi

Sa?

o~< --

—■O

pi

l|S

CD StC

cS“3

Stc-a

i*i

li!

3 ®«

I E-S

;■ E oj

1

§-

ar

$3

^ wschodni*

~y**,

:y

ł/A

§^

A.

V/,

//»

S\\

?v

tai

sy,

r*

_165

0SV

%4op

r-

5£l"

W'

/SA ^

//

\*

5?

y^p

9.

V* /

&//

ozr

JO 5

J35

p*

\\ \ R\\%

vi

'.y-

?;

cO

T':

J65

i> i_M_l_<,-

f: JT ⁷

i.-}'

fi

-V

k4

Ty>;

77-

rS

o> . \S

IM

i”

g// A*

•ś'2

O';

Sn-

'SJ*

Izogony w r. 1922.

Tablica powyższa daje nam przebieg izogon, t. j . linij jednakowego zboczenia magnetycznego. Na biegunach magnetycznych natężenie pola ziemskiego ma dokładnie kierunek pionowy, zatem H jest zerem. Wobec tego igła magnesowa, posiadająca swobodę ruchów w płaszczyźnie poziomej, w każdem położeniu pozostaje tam w równowadze obojętnej — niema zboczenia magnetycznego. To też w punktach tych przecinają się wszystkie izogony. Poza tern izogony przecinają się i na biegunach geograficznych. Tam wprawdzie igła busoli przybiera zupełnie określony kierunek (w stronę bieguna magnetycznego), ale również przecinają się wszystkie południki geograficzne (astronomiczne), zboczenie więc ma wartość nieokreśloną. Z pośród izogon zaznaczone są grubszemi kreskami t. zw. agony, na których zboczenie równa się zeru. Poza tern widzimy na mapie drugą agonę zamkniętą, przebiegającą przez wschodnią część Azji i przylegający do niej ocean.

i-

_o*

o'

SA

W . In

li

-165

PV>

osi-

)K>

O/

gagami.

’\\

0S1-

-105

g'

MM

-60.

K«*

Z45,

-r!20

-135^>

'V

L^5

-15

0QI"

^>60'-

'0s-

■40-

-30-

20

'/o

15

-165

°,£

30

180

V.’

45

165

osi

/135/0.

r.

V&

(/

105

.06 \

IzoKliny w r. 1922.

Na tablicy niniejszej mamy izokliny, t. j. linje jednakowego nachylenia igły magnetycznej wzglądem poziomu. Wpobliżu równika geograficznego przebiega przecinająca go izoklina 0°. Tą krzywą, na której we wszystkich punktach nachylenie jest równe zeru, nazywamy równikiem magnetycznym. Izokliny o coraz większych wartościach (dodatnich i ujemnych) nachylenia w miarą posuwania się na północ i południe przypominają swym układem równoleżniki. Zarówno na północy, jak na południu mamy na powierzchni ziemi punkty, w których nachylenie osiąga największą wartość = 90°. Punkty te nazywamy biegunami m a g n e t y cz n e m i ziemi. Zauważmy, że poza temi biegunami są inne jeszcze miejsca na ziemi, gdzie nachylenie wynosi 90°. Te t. zw. bieguny lokalne są wyrazem lokalnych anomalij uwarunkowanych przez rudy magnetyczne, np. wielka anomalja kurska w Rosji.

,135

a osr

ua'

105

06,

75

>*D

0.35

ófo

0.25

^60

45    >

J3'£*

.£ c 3 =

«

°'2-q‘d

*2 g N

aS-O a

=3 £r

5*2*

—

180

«?So

Jljh

-165

a05_

f*F

fc7

30

15

-150

-135

te

-15

021-

-30

'301-y

^5'

7-90/

S2-I

-60'

V'06

-75

09-/

v-105\

Izodynamy H w r. 1922.

MNOu

&T£«'S

Ul!

O O c _

N JQ <D

O ^ O ^

■UH

!**S

U O 33 o =>

1S=s| 1*1 = 0 1.5-E-g^

sj.**?

■5 C^E 2

O CC ^ c O

ji⁵⁻-

,-120 N

Ł*5.

oe>

Ł?S|

*!|II

o"

-135

-0 3Łl

2-?;

IUis

:p?

I|ss

osi-

S9I-

SZO

-or

aa=

\\4

"o

15

— =j>?«

ds*!*

081

OJO-

165

>kX

30

c.

45

osi

09

I35/' .

o?/

«.

'051

"W

&*/

90

75

p co .£ —

o i *«

cjjac ° O O 3

N N^-h ”~ -«-2 20 E

T^g,

2e*S

5 o-g-

33ŁNg

«

-r; a> M

®*!i

co^lc Zn c

Tablica 46.

fi

Hm

•i

rsa

**■' ,JX

i. i

* s* -

* r-

ii

II

'i

Stes*988

iriBr*—-im

rifl

L-

Duccio: Madonna ze świątyni. Siena, Opera del Duomo.

Wiek XII: przykład abstrakcyjnego, anaturalistycznego stylu średniowiecznego. Brak iluzjonizmu i perspektywy. Wyrazistym konturem obwiedzione

płaszczyzny barwne układają się w rytm dekoracyjny.

r.

A

4

S-j

a

’3

,

~

&

i

i

*

I f : » d

tó

i

rr

-

-i

r

&

S*?2FiSL-

. *»'

r ^ JS« *

^ m:

a

r

3^

..

LM

'--H

PS

. .ST*

Siwi

Łll

■■PE

a#

-

►i

i

.

m

tSP

1

i

■3

w

%

-I

r

1

&

* * #

• i®

M

?•

t:4

f 7M

p

54

R

Ki

1

< *

&

■i

■i

I

Ł

*

ss?

V*

«

iailpl

Andrea Mantegna: fresk na sklepieniu jednej z komnat w Palazzo Ducale w Mantui.

Wiek XV: przykład śmiałych skrótów i iluzjonistycznej perspektywy. Odnosimy wrażenie, jakby wgórze nad nami rzeczywiście znajdowały się skryte za balustradą osoby, których głowy ciekawie wychylają się,

patrząc wdół.

...

■•I

Michał Angelo Buonarotti: Św. Rodzina (fragment). Tempera. Florencja, Uffizi.

Przykład obrazu traktowanego na sposób rzeźbiarski. Plastyka. Mistrzowskie skróty i przekroje.

¥

i "t

K-

i <iĄ

| Ji||

;

4

W

i’

m

J

Ór

%

m

i

*

Ł '' i

. A

r,

«

e3

V-

r§y

■■

. *

* *.,

■ •:*!

"'v'

&

. -.i

£

W:/- •

&

*'1

Ef"; "

{ * • i

te I

:

." d

'*wr

-;•

• Ł.E.;- -:A

pv : ’

'

-i. • * ■•.

*• - {

m W.-X : ' w

2; - * - ’H(Ł’ * -i H& C a ' - J

. • 11.

lir

r* '*2

■■ ■ ■

' . >.f

f ■    >!

U

, ■- *.

te

Rafael Sanzio :

rysunek, studjum kompozycyjne do jednej „Pożar Borgo" w Watykanie.

z grup we fresku

Tablica 50.

f

?* $ £ h

'    i

■

St ‘ :

st

W

L i

V. "

'•

&,■ ;

V-

4!

M M

EL

.

i

m

yg

m

m

i

• M

:

r‘M

Rafael Sanzio: Madonna Sykstyńska. Obraz olejny. Drezno, Oalerja. Przykład kompozycji monumentalnej, opartej na technice i Idealizacji.

h

i f

i

H *

Y W Ż fl

i

rr

m

■

i

i ""

M

siS

l

• ••

i

iP

j

O

■'»

ss*

.**

' .

-

I

J

Velazquez: Kapitulacja Bredy. Obraz olejny. Madryt, Prado. Kompozycja monumentalna, zbudowana z pierwiastków naturalistycznych.

i

;

j :

Rembrandt: Chrystus i apostołowie w Emaus. Obraz olejny. Paryż, Musee A. Jaquemart. Światło jako zasadniczy czynnik kompozycji malarskiej.

:

M

;• \

1

A

.. . . ' 1

**$ ’

m

;

W’ °

mm, isf®

•„    •    ■ J!

■ ^ śfi]

;

ri:

mm

: •

■r'.:,■■*

:0^W&

'mmi

.

M W8

■ W-.,

■$

feJN

I#:

%

M

2

f

a>

\* -

Ą

;t

-i

%

mm

.., t

«

f:

I

5>J

. i

■3

*

Willem Claasz Heda (1594—1680): Martwa natura. Obraz olejny. Drezno, Galerja.

p B Mi

>3

»

'fSI ■ §9|Kj i»w

■ i i W':^ v4

I

w

- ■ -?-+*

fftSSSfl

yĄ

><

" iwa

n

r

.

ii

9*.

r

W

:

\

*4*

a Gorul.

b. Głowa goryla.

I

Ik#:

••4

#*2531

ję

iWr.

t

f/

; ' J

;''J

fH

:»

P

c. Głowa szympansa.

d. Szympans.

ii

lwi

b. Pawjany.

V."-

9jK i

RH - ,

,

te. -i

• .

,

f

*

■

:s»'

*v.

4

K-

i

■f

‘

•- ;,

t V

* •

»<]

a. Orangutan.

’

,,

m

,

;

li*

p?'    «*

4^

r

4 fc,

j

c. Makak.

jlik

Ul

Tablica 56

fi?

W

i

r

m

K

> i

1

■

m

tu

A.

w

'

W

m

ii

-Q

y

Uk

•    -‘W

śk

Ifi3t

&

b. Lemur.

'Cl

a. Kotawiec,

4fc*

f « .4

t N« I

*

o% **

■ V

h -

s?

-    - v.

*

\

i.

W

c. Ateles.

d. Małpa z rodziny szerokonosych.

Tablica 57

fF JĘ

Jg

f:

L*

fil

ę-

mm i

Blife"*¹*"-¹11*

a Trójnożny stolik. Pompeja.

os

b. Szafa barokowa. Płd. Niderlandy. Połowa XVII w.

es

W?

L«

L3

mm

c. Późnogotycki stół z dekoracją płaską. Bazylea. Muzeum Historyczne.

d. Szafa gotycka z herbami. Tyrol.

.

Tablica 58.

77^]

a. Włoska skrzynia renesansowa z 1550 r. Spoleto.

:

"I

/^S|

>v

m

Si

i

b. Komoda A. C. Boulle. Paryż Louvre.

n

#7

n

m

m

;J

®H

c. Biurko francuskie w stylu Ludwika XV (1730).

BH

4 4 ]

'I

mm i

| i

|

.

i

a. Skrzynia polska z XVII w. Wawel.

*

w t

V

ti

I

,

T"

- tm

WĄ{

l

J

lic

1

—

■

mm M \ ś.

A

1

*•

.

'M- w

gg M-m

‘ftA-:-’. -MM -

m -

■

b. Fotel z okresu Chippendale. Anglja. XVIII w.

:

%

ilt

4

i

V

'r

\

r,.

sk

a. Fotel w stylu Ludwika XVI. Paryż. Louvre.

m.

m

lij

i.

IWi

^MMMMMI

ar

ii

b. Biuro kolbuszowskie. Koniec XVIII w.

r<*

_____

%

'M

".-.fi'

•f"Wf

iPl

im

*9 N

,.i

wk

i-

fi

iriH

W 'J

(i

ęg

E/J

-5

*’• ** fjk J

-3.

* li

Sf;

4ri

>'*y

Ul

a. Sekretarzyk z intarsją, wykonany przez Oebana.

1.31

Vm

C*

a. Kanapa w stylu empire. 1809 r. WGrzburg.

ESI

k'

b. Biurko ks. Józefa Poniatowskiego. Muzeum Czapskich. Kraków.

c. Sekretarzyk w stylu biedermeier. Ze zbiorów P. Drabika. Lwów.

EFI

g#-.

(,vj

•s

mamiiiii

HI

«MNM

' w

03

O.

C

cc C

5§

?S

N CL

O co

li

:3>-o

II

JC <ł>

O hm

-Q

*©

SJ

X5

a iii Ha

i"-

•m

"Mi

, § "y w    j

<3*0■SrS**^ y|

Ł \ .?»4|

■■:z*.^lZt~    *    ~1

«3^9|

Ov >    »*»    <■

“ IV

a. Maszyna do rozrywania próbek.

w..

0.04

ii

' - :

• ;

i    ,    *■

: v ■- >• - $

{Mę^¹ y W‘ ■ ■ M &

% a

jfejst

%%c?y j£^ ^ S

V**' w ••/    >' • • V: V 'WT

x    ;ę£-

f-

Vi

0.07

m _.

V v * * **

:: ’ •.' *

t* ■ ■ .    .-    BK-*' &JM?£i>iS£m

mp«

gis* &$$««

Pi W

afittHMt feUil

0.3

0.5

4. » »

3fc ■

"W

!£?

£K

rw⁵

ars

0.4

0.6

|V

ii

mm

tf

Mikrostruktura żelaza o różnej zawartości procentowej węgla.

Si

&

, ’

>

/

/

i

/

:

. .

i

i

r

f

b. Koto zębate z odlewu stalowego.

&•-•

S>

1*1

ń::

y”

1

ii

r:

tH

m

V

iHI?

^

iii

gBjnsaew^

li

a. Olbrzymi hak stalowy.

f

i

Mr

K i i ^

Źćf/

m

r /

/

m

i '■

* Doisbury

\

mm

!

i

ajr* jj

S ‘iĄ

■

11

8

» ■!

[■

j

j

i

§;■>

<i

m

^i^bS^Sh

a. Prasa do kucia dużych bloków stalowych.

Ł?Ht

,tr.

•t

ij

IRS

Ił łWi,i    &'

<

r.

Ssf.

i

garSiMIB

?•

1!

f

I

a

,

?

.

Siliśsaagś _

* ~;.v,

, v

1

b. Stalowy kadłub wielkiego okrętu transoceanicznego ,,Normandie" w trakcie budowy.

1

\

i!

li

ii

Bi

1

m /

V\

-

i

Sil

'STjg

i

■ta

Li .. /I

■ mm

a. Stalowy żóraw pływający do podnoszenia okrętów.

N

WP

h

k

%

rf .iL~r'~ a

i

' 1

ISKlSSyt rjwjn wm

■ j

J

k >.

■ n

"I

m&_0m i

j

tf.-

b. Suwnica stalowa do transportu dużych ciężarów.

li

-rM

M'

s&fcra

Al

a. Miasto powstałe w pętli rzecznej. Berno szwajcarskie nad Aarem.

BMW*

:* m

JaK

te

>3

a&

ii

.•

w.

rśj

ąjg?v

•>»

33S

3V

assfe-

tfci.

fcl

IM

b. Plan twierdzy z XVII w. Berlin.

«, PI

jir T ■" ■    "V⁵/:

.....

ssr^i

■, >

c. Widok dawnego Rynku. Frankfurt nad Menem.

piSŁ

hm

IM&

jpgsA"!

fi

ss

pw“

,:9Spij||

g.‘

U;t

smu

r~ ■ j

f,

.i* ■

i/.

m-

W.

ix4

7,

*. '

'MA &

ilflU

a. Typ miasta średniowiecznego. Carcassonne.

Sj

FTT

‘ ' 4

SSM

'1

rm-

7-t

V’lf: **

Wssim,

i-

/Sfc

[; *S

ms

v*a

b. Widok Lwowa z drugiej połowy w. XVIII, odtworzony na podstawie planów i opisów.

✓

rVjfJ

ijail

#

0

ł1

.

m

t

i

a. Budowla z pierwszej połowy XIX w. wedle projektu architekty włoskiego A. Corazziego. Ministerstwo

Skarbu w Warszawie.

!*

"1*

Ti

ił

[V

£

\:

%

0

%

i.

iVt

rl

:

i

ss •

s

:

I

’ i ’ •- .......

m

-ji

l'

V

,ł*

*

w

••' k

m

\\

f-*

Sm*.' -n**#

fet

*'■■ i    ;•    .

a

4)

:

;

Mi

śp®

a. Widok miasta współczesnego z lotu ptaka. Wilno.

iś

I

‘TT

i|

felillllHp^

! fil N lge|B| ar

Ł} . '

"r ■■■■*■

I fsLehft

I

•«,

:sfe' fc J

s & tt s

1

f t

irs-JM

łff

Slip®

.

►i.

Si

ftS"v

'*

tów* ■•

mmmmmm

W "'■• ■

b. Amerykańskie „drapacze chmur". Nowy Jork.

iE

aa ■ « ■

e i a i

t« ■ ■

» ■ ■

JŁ\

»81

«r

we*

£

~~    Fha—i-f— &

^■JaPw J ;ilj

li

iw i

*?«

RH

£ 1:

-rF rL

li

chmur"

b. Architektura współczesna Warszawy (pierwszy „drapacz w Polsce). Gmach Tow. „Prudential".

a. Ratusz w Poznaniu. Architektura renesansowa w Polsce.

3-;j

li

l\

■^1

/litSSIiSS

■§*>

rd

b. Dwór w Rogowie (z XVII w.). Wnętrze sieni.

frSt

RRhl,

a. Albrecht DGrer: Św. Hieronim w pracowni (miedzioryt z 1514 r.). Charakterystyczna sala gotycka.

aj

*

S:

Ss

ąp

»»

i,

Li':

fei

nip

s n

:« ,:i: ..:

I

j, J

,

. -v ' *\' «'*=*

lv^⁽;

'• 11

I

•**" ;!

Pis

:| fcale-KS-

. :■

?

k

m

: |3|-

gjmi.

tii

.

■.....;

i

[•

■m

^vl

'ijil

:. • ■

Śj0

4

Dwór w Rogowie. Fragmenty sali jadalnej.

m

mm

¥-

V

\ 1Ętk *C*

ss

r

Mir*

s|pr'i-

S.

*• ^

»Mji

r-

s-w-

"•"■pi

i

ii

i

!Qi

tri

i - i"^

•?

os

Ife: p

|§§§lpg|;

Ł.

iii

mat Erc -d

r-4

l>ń

*■

iC3i

tj

m:

rrzM

»7-- -

£§

.VT5

44 *

V:

CO

T3

rsł

~o

CD

Ii

£-5

r?

O o.

CDX “ X

D>

M >

-E._ ³ E

?³

CO

P co

o;

CD^

co

1

. tt*#:

I

c-^

akSl

'•fe Ł

133 *

! ta:

ME3

E3

'W    V * •- .X? •

£••1/

«fel

HS3

5®asg§9®

m >

|

mmmmmm

KI

ZamMm

.sśS

k** 2

arii

V ■ 1s

fcl <

b. Sypialnia z drugiej połowy XIX w., typowe dla tej epoki niegustowne, przeładowane

wnętrze.

a Nowoczesne wnętrze związane z’ogrodem. Miasto-ogród w Neu bUhl, Szwajcarja

mmrnmM

> i"*!*¹

|

i

i*

V

^4r4Mtil

m

V

u

H

IW

v

I

u

IfjPBssPflS

V '

³

b. Wnętrze mieszkalne. Projektów. Le Corbusier i P. Jeanneret

[r

-

p!

*

c. Jednoizbowe mieszkanie robotnicze. Projektów. B. Brukalska dla Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu w Warszawie.

r.v

M2* '■

!up

J|

b

\

i

%

,

:■!

;

l

I

Hfium

■<

*»

B&

W

OJ

©

©

a

E

:

■m.

f

©

2.

cc

©

—

m

%

i i.'___

■-■AU 1

i

T*

■ -r

¹

-

-

f ?

V

>u

M

i

i

»•« ii

mmtmśf*-'- -sstww^

£11

Si

r

i

mkm

' ■ -

i

Ki ?

m

>

m

li

a

JC

CL

g

©

_.o

c_C*

js: .-nj CL

s©

E*~

03 U)

■Ł5> ?< o ca c£

O d

śl

o™

05 . © © C _2£T

CC =3

£.©

M ⁰³

ŁJ -J

<a : OD

ą|

* oT

3

o.

n

cc

£

o

©

£

<D

ć/T

©

a. Krowa rasy czerwonej polskiej w Niwkach; typ uszlachetniony selekcją i dobrym wychowem.

saj

m

. ¹

ii

7 '

p

b. Krowa „Wiktorja". Własność p. Michlera w Radzikowie; w roku 1925/26 dała w ciągu 365 dni udoju 9827 kg mleka o 3,54’/₀ tłuszczu

<

Mm

m

JF

/

Tl

* m

'Mi

% Y

m

■■Bi

Ł

\

+ :

• * -

.

c. Dojenie krowy na pastwisku w Holandji.

W

j

r^Ma~r^''"|iii'<wwBawr'TMi»''r*!y-r..rr ~

'■ “ — «N*

HBSsHplHMpp

j..

5jpS&3

"" ' . Ji&sŁ

8®**’

v-« -i

J

‘ _' *

■**

...

-‘SSiłS

;■>*'

as

i

-* • ~i

. *-*•■■

“JSr:

■i.^.

a. Z nad polskiego morza: Wielka Wieś.

■,

■

'

"*“    . X

|

k.f f* .1

w,, f

BU!

- *-

1

f

?

... ^

•\

h

V

...

H

■

JŁ-' *C-

:V‘

KsaC.‘^r>'w *

-%;

* • V

MMMi

f

£T^Ss-JH

Tablica 80.

9

9

ij

"* "s - JL

#*sSj

■

m

i:

a. Sieć Heusena do łowienia jaj peiagicznych.

W

' W

i

/

w**

*#*<& * .

iW;

‘isSiK

I

ł i

i

W*.

inrkfr

W.

kij

|**r

§§1

.Vl

.■

m

i;

¹ HT 4f

M

*

n *

.**•

mw

UJ

r 1

M

*

:*s 1

ii

£ ;V<

2F" i\.«

S

h ”

|4

n

"

tSij

i

y| fj

sg

bu

*

■

jF"i

.

p>#

<W-

u

J3t

r i.

V

,«a

-r

m

■ V

*

r • .

*.i3

*

’ 'S!

Ławica ostryg.

SVc *,

K!

41

%# \-, -!n

?f|

Vu

ihi

r.:

?i

I

mm

"JH

-Mf,    ^

S2

IM?

i\

a

.rs

t?,d

%

i

#wc

i

-4JFĘ&. >>

... .al#    ' i-f

¥**'*-;A

V

Pd

r

S

/

A

>

*3

/

Algi morskie.

r*r    >v.    -^sr-

a?

1

ś-J

Ml

A

r

&ESI

*

i

:,* « ,s:

mik

■

*

JA

M

K

PI

na

>

m

/JĄ'

- «<

7>

/?

łŁ

m

r i

S®

m

lk'. *1*'• • . JL

r-

Szkarłupnie (Echinodermata).

im

.

•ł:

* „*£

m

Ik?

f

y"

1

1

i

2

m

a*

[\ F

-r

r

\

i

-s?

U

?s

urn

i <ifc

fi?n/

7/%

3

#

t

4*

W*

^Kf»SvK-

głębinowe: 1 — Melanocetus Kechi; 2 — MelanocetusJohnsoni; 3 — Argyropelacus affinis; 4 — Macropharunx longicaudatus.

*> V . ™

b

k

ifi

i

11

u-

U'.‘\

wĘ. ' *' \

M

' • >

BŁ! * ;

iiite

Mi

a. Most drewniany.

*#-

r;

#

*

m

. i

.i

. „

j»

MW

ga

‘ \

i

dl. ilfeiil.-

K

>

[o

Ir

‘4

/ f

v-

V^-(j

J]

%

b. Drewniany most w Dobrzankowie na szosie Przasnysz-Maków.

4J£

.___

I#!

SUs

IfdS

Ł|

'A

j m&ss

ferrrfj

. . ..............

=*“ —

■ A

T/. ;

- S^śr«

: .1

a. Most św. Aniota w Rzymie.

-y

ź&teGjmfasi:

i Jfc*

i*

..*•***

■ts^ ...

"T 7m§

***§3

mt i -i V

'* ■

:m

||f#,

fig

Ti

■rai

H| i

Hi

* 3.

■:

b- Most de la Concorde w Paryżu

i

:

s=*9t'

■■Arp-

fSf*-

■•i

rV

> v h

s®o

S*»0»

f w-.

s£f

U

¥* i

£5Si

&

m

;*'

i Jpip

SI

&

i

h

»-

Kim

■J

m

:i:

«:w

i -•

%

.

&

r4

\m

M.

li: At

Si

m

"?A

a. Żelbetowy most Kolejowy nad torem

iM

-.jfc

V.

.....*iSlSR*Sl i.....k

I

1

\ '

1

mas

,

K- ⁵ ^s^-

#i:-

%

r'V

■*

'*» V

nfe. -.    j

i.’:

ars

&

|p -

?!* • .    .--WM—

b. Most na Prucie w Jaremczu.

■■ •■

Jfcc.,

Ir

Vi w*;! „ J3

lit

Bas

..    . s

Cń]

■%\

»//

a. Most na zatoce Forth (Firth of Forth) w Szkocji.

SE®⁴.*

'•»

ii

ii

^ #tU-' ***-

'fil    J

a i ... Ss* «*#»■ " -C

*;

■"*£&■■ "i,«*• '

.j **-- ^ «. '-■*-:■ ■ ‘

!* ."

*i

b. Stalowy most kratowy.

-y

nnm

sasas

ąm

'Z

WM

a.

Most wiszący w Budapeszcie.

SUfiU V

i -1

Si

Ti¹

b. Spawany most stalowy w Łowiczu na Słudwi.

J

/

TTpf

t*ń.\----i

3

M

i

fi

k '.A

’ - b.-^l

J

m *

□

<*■

Sfi

‘o '!>■ <1,

-'»"4 ' ■ '

= ■■> iiihklr

. t*«Aj

a

W

1

ii:

a. Rusztowanie mostu Kolejowego w Zaleszczykach na Dniestrze-

Pa

*

-l-f:

- #r J<f*j

>

|V

/

' /X ■

Jg*-^

O"    ^

%

‘Z -:

..

=Ł±

Sfeaę

ł ■ ffe *

V4N mr

rr:

m

3L

Łe3a

b. Odbudowa mostu na Prucie koto Worochty (stan robót z połowy wrześnie 1926 r.).

“'i

DRUGI:

rr-

RUCHU — CZUCIA —

RÓWNO

WAGI

RUCH/

ŁDWDLHE

Tablica 92.

RUCH

1®

"i

::

- -J

rts :

V !

SSft

wt

fet?

ZACHWIANIE

RdWMDWflGI

CZUCIE

v-

□DRUCH

Schemat współdziałania układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego.

as

mi

%,'k^

,V

CVI

«o

-•=^rx;

asslliil

f/kl

'i

"A jS

aft

JS

s.

fp

): 1

1. G h e i d ol og e to n diversus, robotnica duża. 2. Gheidologeton dlversus, robotnica średniej wielkości. 3. Gheidole pall i duła, robotnica. 4. Gheidole pal lid u la, żołnierz. 5. Myrmeco-cystus horti deorum, robotnica jako zbiornik miodu. 6. Myrmecocystus hortideorum.ro-botnica „zbiornik miodu* karmi zwykłą robotnicę. 7. Część gniazda Lasius niger. 8. Oecophylla

smaragdina, naprawa gniazda.

d. Pigmej.

18!

a. Murzyn szczepu Batutsi. Wśród przedstawi-cieli tego szczepu występuje względna większość elementu mgryckiego obok składników europoi-oalnych i chamickich.

b. Murzyn ze szczepu Mulera w Ruandzie. Wśród tego szczepu występuje w roli dość nikłej przymieszki element negroidalny.

c. Murzyn szczepu Batwa. Wśród przedstawicieli tego Słczepu typ austroafrykański osiąga większość.

fg.;

'■'I p

I

*?

M® * "m ' :*

♦ jm*

t« «4^    |'

S£j*. ;

p &*-*•£££-

rvA/f®Ł33|

rt oh? ouefomij? dm- fwjpli®***

vt «jti« pftnwjtirww    *'

«*>£    ‘‘ rttTi?

jffi

iw

*r .

#!■

***#

jŁJi

i, f

fcjyj

nł!r"^,a nv7’V%

f. f v«» V.t<*

10 €

** *«fc

'•w-**'-. r A    1<

V ł#. « &*£££&£- ■ - -•■ *T ”

r** ,»«.*rr»    , .rt f << f.il At j *

v;'-«' ~ *—' w *««*    '} *

tę\-+££^

— *    ę?n*4***»« ^

*4*

s '•»

a. Przykład notacji neumatycznej.

j»

.........«**■■"* S“

tt

f 5

JT

^ ^ ₁₁₁

- p

L

•■-12

SI

1*4-1

+Z&*

iJłn

M-

■s i-

-4*

3?

±-i

■t-

teł

-554

fca.

L.

-i

Kł

r>

rb

Wl

m

(p r-*.|

4W>

'

. 5t

a«MML<aaBfcfc»«■* ..-isŁdhe.

•tal

i W,

ł:;:\

»•• ' 'Hi

_£8 _i _ * *yi

*>

tt-

«T

•***»

3Jr5.-.. *r~c

' ł :ii *,

*U \ W •

-% f

'V p|

V v>

./i

• llUR’

..... ^    ^    /    -t ■ i

?4~'.t' ^TX7 *♦. ~ .?*? ■    ^ *~+~- 4444,

iii

■3

t?

ei.jgg^d^r*.....T-

d *■ * ¹ *    T..........♦" ‘‘    '

LjL

* „

^"■sb    __ j_ *    *    ■*

,___________“_"*.* :: t \:'J4 > '-'■ .id

pęzr~-zz—~~.Ą~?Z-.~ ....... ~ ~ * *

\ ^r\

■'Srraafedfcrl

rcr

33pi-i

'/r

b^=

SEE

.'i4

^*1LXT,T,H! , 1 t m—rrri-tr

*2

b. Autograf Chopina.

\TP3

i

liiiforyc

... 'hłwMb**

-:4ru^

|w A~*

d <^kS| ijVS|

M/ X. ?. "W

7D * ,4

-Jfcfe^jfcr^M³

fjiff ^-V‘MU*

Uli

4L

ii-i '*    H

1U

rfl«’ i» •»

a. Notacja tabulaturowa organowa.

luf

Ck¹

.4 -

ł\«^~ 4s-HN&-V¥*i ^‘*t!t'¹ 4hi; & M**I4

*'-*.    > ■ f, -. .4 ~ -■ ‘-H

ijary:    V

łi—r

4*

M' *

ii

*/ 1

i*/

.-!> i⁴-

£ yfó^t

i

mmmmm

W,

pi

■

*

lir

t|*£

3

1

'

1

• śfjpfp to •$# •/•’

ijśtś*

L «

I

■

*

ki

u

.

i'

. -V

4

K

iV

’^r

I

b. Wytrysk ropy naftowej z świeżo odwierconego szybu.

: I

-■&

»

^C>

.

U V

mm

m

/i

a. Wieże wiertnicze na tle Borysławia.

HP

: ^

<■

ii

a. Układanie rurociągu naftowego.

te

L ji

ii

l«

■i

łt

i!

"frtsas

r¹

<;i

«k

.....J

fi

!.

rj

f\J yfy^

ŁP® ■**

.*•-

jjgn

V"~':

b Widok intensywnie eksploatowanego terenu naftowego w Stanach Zjednoczonych A. P.

H

m

\Ł

k,M

- fi

ju-#4.

J,i’

’^lpi

-lii

*-Ai

! j

. vs

iwĘ

■

**

?|fjS

•-f

li

&ggl

Pi*

'

ąS

:

/'

■

i m i

•*Y*

»

1. •

■ . af*..'

Ł • i' '

£& > ■/; :

pi

Kij

g$3*»gg

]

^■n

I

rl

i

w

. :,Mk

%

%t

Hi

pif

Stacja przeładunkowa dla przetworów naftowych w porcie.

.•.•••

-w

'# •

jŁł

r"P-

Se

■m

i

I

i ’

■

L»in

V j

*

**

r

ik

*

&

r.-

ir-

jppt» *

Ł

’ ’"/■

□

i’ '

,

w

MULI*

'■w

lilii

,

';: V'

■

m

ł**

V?m.

?■'■■

\

*

< *

i

/*

'-!

a. Urządzenie do rozdziału dystylatów naftowych (odbieralnia).

/!

r

4

**C ^

T

to’-V i«i*j tdu ¹ -    ińUfe

2i

w

.'

V

I

iii

lwu

«

**

L

H

t|*.

€,

am

b. Wysokopróżniowa dystylacja olejów smarnych w jednej z polskich rafineryj.

Tablica 101

\W-

g§

7

f

1

F

I:

I

fs@S§isg

::i

1

c

i

j^ęL3iJ •

f*'y

iii!

II

I!

|?

II

:F;

2

■i

2“

Om

■o O <c O-

D N

\

- -m

*

iSiai

£

<

id

L

f

u

***-

:. r

f

[Ił

,

■ '

*

o

i

v«r»a

%

IHIlMii

■ ■

N

:

^ftt'.: ,

V

■s

= *

_f-:_

w

= ? ayjtf ran

i

;

N

0)

!

|

T,

s

N C3

r»<D

C N

fi

£2

— CC

Fa

w

.#'- .-Afca

»

łJLJC

!!!

5

w

T3

O

.-.

'

gśae-r

fe .

5

o

d

;5fj

£

fr

mmmmęm

- , -.. j*

j-Ę

ftj

if:

ii

■

ii

1

[

ii

m

• •

5

$

^V-5^

i

• *

i

B ^

rłt

i\*

M

iii

1

P>

p;:'

|i

iHS

jjpf

f|

4

u

■•: :

i*'

f

i

|i

il

'PI

I

V.

«*

w

.

Ht

♦

*

II

Charakterystyczny widok nowocześnie rozplanowanej rafinerji nafty (Kalifornja^

Lk/'™

l

iii

,

i

\

h

i

tv-

i

:

0)

*<0

JO

T3

?_

li

ar

to

5^ oo u r~

C-D •NI O

O

§5

■a

d. Mikromierze precyzyjne.

co

-Q

—p*

OaT

0"°^ c 3m o 5

"g-lSt-*: =?

111*3

-*-* N| ■+-* •'—s ^ tO O w ZD-£

a> o ® c .2? ■"■“+S.- O $ ^ c n

5^|Ii

j-sS-l"

1S^=|

mi

X3 co O. O

SSi^

i!

*.i

IMS

Jlfii

rfPo

8|fsf

|ls?3

= “ « £s Ńa®?®

Ifasi

"li=*

Kpi

e^ag* .2 E ⁵ o S-.2 2S

° _> _0)

(Ć M O C

:f

c. Suwmiarka precyzyjna.

SIE

mam#

mm

fr

w:

•Ii

mgBh

'mMm

w»

mm

U'

t,-W

||§f

i' ■■

k M

P

►

i -

'si

c. Frezowanie płaszczyzny na frezarce. Frez obraca się w kierunku, który wskazuje strzałka 1. Stół z umocowanym przedmiotem posuwa się w kierunku wskazanym przez strzałkę 2. W ciągu minuty frezarka zdejmuje 525 cm³ metalu. Dolny rysunek przedstawia wióry metalu w naturalnej wielkości.

s®-

■3^

*%£ 3*— 2Ć. $ W

§vs

oj*: o O 31 (D £ o

ip

r|

"M

<u —.

^5

««

ISr^:

jŁ m

b- Frezowanie płytki metalowej zapomocą frezu. Kierunki obrotu frezu (1) i ruchu płytki (2*

<i|f

**■ -

nJ¥?

/li

'■'mm

* .>>■

W*

Maszyna do piłowania drewna (trak). Okrąglak a umocowany do wózków b posuwa się wzdłuż szyn c w kierunku strzałki. Piły, pionowe w stojaku d posuwają się pionowo, kolejno wdół i wgórę, dzięki czemu tną okrąglak na deski. Ślady przecięć piłami na poszczególne deski widoczne są na okrąglaku po prawej

stronie rysunku.

Świat i Życie. — III

pif

la

Si

L;

jjT

b. Wiertarka do obróbki metali z umocowanem wiertłem (średnica wiertła

do 50 mm).

i*

mmmm

imM Hi

w®

a. Pompa tłokowa systemu Worthingtona. A — maszyna parowa, B — pompa tłokowa.

........

fot" ■

'ii

SBi

t§

r*v?

K / j

a' i *

jg

■i’

Ci

SS«_

■    -v~.

W*

a. Transmisja (pędnia). Na wale napędzanym energją ze wspólnego silnika (na rysunku niewidocznego) osadzone są koła pasowe a (na rysunku oznaczono tylko 2 koła), które zapomocą pasów napędzają młyny

cementowe.

P'

Ol f

'L

tr

,Vi i,T

'

L-

b. Urządzenie do zasilania węglem kotłów parowych. Po szynie a jeździ wózek b wraz z chwytakiem c. 6dy chwytak oprze się o powierzchnię nasypu węgla, obie połówki dzięki działaniu systemu lin d zamykają się, zabierając we wnętrzu chwytaka ładunek węgla. Następnie wózek b przenosi chwytak z ładunkiem

do kotłowni.

iir,

°\A/

j^Łhmbb

ś?'

pę

f *”

feli

a Tokarka polskiego wyrobu. Przedmiot obrabiany (n. p. wałek) umocowuje się między ,,klami' A i B Nóż tokarski c w uchwycie suportu d. Tokarka napędzana jest energją z silnika elektrycznego zapomocą pasa założonego na jednem z kół. Dzięki napędowi uzyskujemy obrót wałka obrabianego dookoła osi A— B H    i ruch noża c (wraz z suportem) w kierunku wskazanym przez strzałkę 2.

BU

;;i

li

I,!

:;ńp

F:;i

91

rm-

r*

i*

.a

• ³s#wi

b*

HSl

1H

b. Turbokompresor napędzany zapomocą turbiny parowej.

/'I

.-■/'i.

fil

; Jjj

mm

(A U%

TObl

r:s:

JL

ii

sjgfc..'

II

tv

JM

/r

r .y\. \

Mj t

tN

1

>>

A

Nb ||j

fc.

■H

X\

i#

fif

•i£

p!'pif

%

gpy

Unerwienie ciała ludzkiego.

,'/A\

@r

o?

\\

gH

rad*

EW

.. ©

-i^    -

b. Współdziałanie centralnego i obwodowego układu nerwowego.

WLOsy

V0PU5ZCZ0NE

Q2lflLmiE HERWDW:

wspdLczumycH, PRZEciwsTflmycH

2RENICA: ROZSZERZO-^

•    MA

ŚLINIANKI: 5KdRCZONE USTA: SUCHE--

SKÓRA; WILDOT- \ \__

WLD5y WZNIEb SIOME f

□5KR2ELA:

ROZSZERZONE

jrZUęŹDflfl

POBUDZONE

WILGOTNE

SUCHA

VL_

•2UĘ20NE

4-2WQLniONE

SPOKOJNE

ZWIĘKSZONE

POBUDZONE 'I 5KdRLZ0nE

napełni ony

LU

/V©

««w

Li

nfl

SERCE: -PRZySPIE-5Z0NE

NADNERCZA:

POBUDZONE-

NERKI: SKUR -CZOflE

Ft

JELITA:

ZWIOTCZAŁE

PECHER2:

PRóóny

a. Działanie nerwów współczulnych, przeciwstawnych.

il

-i:

JH

‘Mi

**!

'iP :

ęĘbęęS

^llp¹

PI

li

a. Statki i dźwigi przy pracy zamykania zatoki morskiej Zuiderzee (Holandja) od strony morza.

$&$ŚlSS

in

ii

t,

|p;

i®

Bi

<1fe»

SPi

wl

r:

*v;-

HkTs^'“

PKv*

b. Tama zamykająca zatokę Zuiderzee i łącząca północną Holandję z Fryzją. Na pierwszym planie ostatni otwór w tamie, jeden dzień przed zamknięciem. W głębi wyspa Wieringen wraz z nowoutworzonym „polderem".

1

A

S5

jf;.

\ i

m \

" i -V

'

' . :• ^

| , J

■

* ^

|J|

»v

SSHBi

r

Si

•A

,

3s|

t*J5S

tŁ¹

•I

=!

j

C,

-«^‘<S|

fes

'/;a

/■i®

' ■

^_- >/

■ 'Siita

a. Południowowschodnia część „polderu" Wieringen z widokiem na miasto Medemblik.

W

JSi %

?ś._

Tfe

.-rw

Ś&*

>

li

ilil

v

I

f; l

m

ii**

t *"- \

■i?-.-?

mm

i

■

■mni

ps

*W1Pj

P4 P

* * Si m.M

as

CL

su

<

b. Ratusz w Hilversum (Holandja).

7.

i#

ty* *

!i_J

i * i, .i.

ł. ■ tf

Łi

wmm

a. Ypres. Sukiennice.

Ml

ter

"W

□Sr :.i......o: ..w,

ii

iroffffiifEŁ,

fiPffi?FW0

IP^ v.

ggggj|gjra||p

. *rJNte**F

j    j-jS=y^ sUi*

1 .....

^^bairi

iiR4JlBal Pi

9Ufe

KsIsSt*

il

g|

.f

b. Antwerpia. Ratusz.

i

s

Jmm

I

—

Ki

1

i

Ew

-

;

T ftgfl

lii

"i

'

i-v -

V

H

r

«

d

► i

i

M

Ki

■:

I

ii

Pi

7.7

j

Et2

■

F>' ,

li,

IM

mm

i

:

a

a

<-; ■

P S

i -

«n

i

£

*7

r

i®Sa

: 7 :

.

a

Piotr Paweł Rubens: Ogród miłości.

r

i

Uff

,

%G'

■

> •

ei

Ml :

Ur

£

Ł

4

L':-

&

B

m

H

w

m

Q

.A

* . i

***

■

Hs

*

*r

i

Mi

r ^

i

:

- -

¹

O

•2

UPi

**"** 9*>Hj

b. Frans Hals: Portret kobiety.

W/i

x

SSPSCT -

- *,

P

%'i

m

w,

■

& ł.

WrlM

,

^'31

a. Frans Hals: Portret Mikołaja van Beresteijn.

f I

:

@S?‘

lllp.t

ff

; al

.V*.

li

KJH

fełV;

••

»•

■st

saS

ilMa,

i-ii

[m-⁵]

SllpSI

,-5Mg k, ©

S»

mw'-Ę

■ ' 5, -1

W- ' ||Pfc '»} f c|

: '

M:,.

Rembrandt Harmensz van Rijn: Pejzaż z wiatrakiem.

‘*ł2

'' .

.

^ M

W = . . •,

-Ą

Tablica 119.

mii

*9\

i.

s$p

"

’

i®

.

4ht

irS

, ¹

..

!

*g£jl

if

F

■■

s

|f;'

I

|v /

■

r n 33

•“,1

⁴*i-* .;

'Jg

I

:f

Jan N/ermmer van Delft: Próba wina.

«

■

: 7;

w

i iii

.

p

w -S**--

V^L^nr

Ł -

i

ir

i

Kj

.

A

|i0

%?

ii-

-'-i.,,!.

f?¹*:

'*4$

.' ,

-■ I

*5*

t\:

4 7*., .4 J

|V4

Meindert Hobbema: Pejzaż z aleją.

^a

v--' AS

lv

15k

mmm

■ J

fi#'

pl

»s

łsa

m09

zsssmgs

•>.. jDfC^w,

■s^AA

; 'A • .

fMn

4L

Ł^J|m;pvA ^

AA

3nJ

A\-

:6ó A ; J/

ii.

if

ALA

¹

F'w:    „

mmmm mmmm

;J|"'

:1

A¹

rk

r A' '• ■ -^ 'S®

i..s

s?

•gA

Lf"

*...

\A

i i ¹

Ąa

Ji

AJ

Pi,

■-

i

lii

i2?£v

'•s;v:

m~uA

urn

‘ 2§

&&§S

i "i&M

k->

-m

- ^ 4

y£/*

*sr

j..

i-,

is

' *A

&]

w s*'

a'

^£w A

>7?

ŁwA

ss

■•—.....-i    A*A„. •

'st

-i

S:

ii#*

MW

⁴

mm

* 0 *?•* i

mm

gt.

wte

V- ■'/‘i

■ mmm

53

■^WST

K-.:

nŁl

F.T- '

ro

?\\

4H i>' v    i

5-4jg‘ Tr~ Q n J.

3=R:

>;l

£Sk‘

C3

.w

f;

:■

LI*’

Niemcy. Berchtesgaden w Alpach bawarskich.

ii"'; -■    ■?

i".....•■ '.    >•.

. -

1

■HHM|

jife.

p tiL'

m

1

jfc :

■ 1

. > , '

IŁ

mi'

f*⁵

mm

. j

lisfi§||

H

I f

^ii

V¹

mmmmi

it&3

,1

b. Niemcy. Port w Kilonji.

■■•i

’ '■• i

i fi

v«

r

\

Pf

w *

#. I

ifete

. jiT*

■%;:**.

II

v/

B/,

RJR

rfi

f " fi li *,

H

m

JM

a. Niemcu. Helgoland.

*:awBs»w

jagjgfry

‘ 1

«

Irl ml

n tt.l

. ii, fŁ*J

***

J?

P

.i

a. Niemcy. Słynna katedra gotycka w Kolonii nad Renem.

: Ą S

'

A

ct.

*

I

A    ,

'V

iSSlS

-Jjr

fesi

fefc.

El

i«*

>

fi 'JL

r!!M

s:

i

b. Niemcy. Oberwesel nad Renem.

si§|gj

wic.

'v

Sil

•4

•fi

"Vj|

jgjfe

||

g*

ś»*

V*J

ii-

b. Niemcy. Heidelberg, stare miasto uniwersyteckie.

agyi

rv

r? *8sr\

:»f W

Es

HB

JS l;

fr*L^j -

li

Sj ‘ _

B) r*

if&j

a. Niemcy. Besiegheim nad Neckarem.

fis:

f\Ą

t\

*;

%S;

PC'

i?

ŁJ*

—-wi

rHT

ęm

** *j

3HP*. S* ^

; :i

■«£&$»

1 '■'^V *i’V“'-'^

jiw#

Wm

SSSajg

=■.»-

8§-Ał

SF

I?

ir.j ci! łs

—i *

i, f§

t\ 11

* fev

ffiS

b. Niemcy. Pochód oddziałów szturmowych (SS) w Berlinie.

i;

A,

te;

42"

T'

Łjijł

IV

V*

a. Niemcy. Dom Goethego w Weimarze.

ftł

sg

rj , • i

* ¥1

I

''■Łan

■H

-.-A

ii

fcyJJ

■HHi    laraBBH

a. Niemcy. Obiad w chacie wieśniaków w Schwarzwaldzie.

u*

-K

'*4*    '

ww?t

- ,!ggL='^

BaŁ •> ':

b. Niemcy. Widok uprzemysłowionych okolic zagłębia Ruhry.

w

m

U

i m

Ś

-ą

-'■A

i

Łjffgf

ii?

t

i⁰⁰* A

wBsh

■

■

IM

m

A

&

a.

b.

g&MI

F

__

, 1

r>* »

Hfc-

'I

*

%

r j

Bk

*

Sr

;

▼

4

c.

d

Typy ludowe niemieckie, a — chłopka w odświętnym stroju ludowym, b c — rybak, d — chłop z dolnych Niemiec.

chłop z okolic Luneburga,

«3

10

BTi'

y Ą

' .A*

SE

■m

ia

a-

i-

J^J£sbbsim

<h.

Ac

[ vĘ 5 eh,'

i-

■'0^

1_

wo

Hi

„ - s&lriKli

f(S.

f 1

^ss fimSftm

s~m \

/§f®i'

BE

msmj&

-a

,/•

C\ “ «/

Wg

1. Schemat płuc. a — oskrzela pierwszego rzędu, b — drugiego rzędu, c — tchawica.— 2. Schemat pojedyńczego pęcherzyka płucnego z jego naczyniami włoskowatemi. Naczynia oznaczone ciemno są siecią włoskowatą tętnicy płucnej, naczynia oznaczone jasno są siecią włoskowatą żył płucnych. — 3. Schemat rozmieszczenia worków powietrznych u gołębia a — worek podwidełkowy, b — przednie worki piersiowe, c — tylne worki piersiowe, d — worki brzuszne, e tchawica, f — płuca, y kość ramieniowa. — 4 Tchawki karalucha, a — stygmy. — 5. Schemat budowy tchawki owada Widać zewnętrzną warstwę komórkową oraz wewnętrzną zaopatrzoną spiralnie skręconą nicią. — 6. Przekrój przez płucotchawkę pająka, bl — przegródki płucotchawki, do — strona grzbietowa, v — strona brzuszna, h — tylna ściana płucotchawki, l — wnętrze płucotchawki wpobliżu otworu oddechowego, l' — komory powietrzne, i' — grzbietowa komora powietrzna, ch — warstwa chitynowa powierzchni ciała. — 7. Poprzeczny przekrój przez głowotułów raka rzecznego Potamobius astacus. a — skrzela. — 8. Przekrój przez skrzela ryby. a — tętnica skrzeiowa, b — żyła skrzelowa, c — łuk skrzelowy — 9 Larwa jątki

Cloeon ze skrzelami tchawkowemi.

N

<

P

(+<

W

Si,

W A

' /*

rf

\ _

(

)

m

■

\"9

W

ST

—

|

1

-i

;l m

: S, •

■ -i

/

b.

/

ł

k,

/T\

r

*

■ii

-fe

«n

i

*SŁ ~

,- W '*J

•■:* ■

h* JT

m

£,3^

s

Hodowla roślin jednego gatunku na rozmaitych pożywkach. Roślina rozwija się dobrze jedynie na pożywce normalnej (słój z napisem „Norm.“), zawierającej wszystkie potrzebne jej do życia składniki — niszczeje natomiast, o iie w pożywce brak jednego z nich. Ca — wapń, Fe — żelazo, Mg — magnez, K — potas, N— azot, P— fosfor, S— siarka. Doświadczenie wykonane w laboratorjum Zakładu Botaniki Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

V

ćętjifb.

I

&

łS-

K

;:

£11

r-IS

3

i -v.

"M

,&m

>

W

’■ ■>•-»

mz

S

V>

m

y-

*    \ N >•

• >’!

SC

K

'm§

9?

3*$

»f 1 r

di

.§

I

£

%

i

{5

CL

*

s

•O BJ

?I ® a g.«

sl

o °-

•NJ

CD

N

<0

3

£

4=

5

O)

O

■O

CL

fsł

CC

cc

0

£

=.! 2= .2 co w

k- ZD

s~

©.O

■J

D ._

■o £

03

3)

c

E?

p

U_ 2 cc

3”

ffl

■g

O)

O

ś«J^"

*-

Si

#*

. C-.

<P8S

l¥5

ii

sss

issssSs

iip

cm

~~’" Y K ?yj?T

:

Vif -t. . * g

Ig

sS

g

|f

■

II

S$ś

jj| -||*».

mi*

1 -2|1^

x>«

' ii B

u

w

¥PB

■©^

><:

'W

§1

w:s

SM

H

H-

uJNi

- ♦ ***** • , ■

< - ': V".

•'V&c- ;#{* •    -• - ■"

p

> f

V

£

*V?    •••<■*■"*£*?    ^

iMM

vŚ«

4t

ififeL

.    Yr*>-

<

' ”*• \ ..

> **

m

%ifW

# V •-¹’

V ■

Bł.

ą ■

i$f;

~m

mJĄ; m

>.-•' *:■

gre

fis

v-

ligi

H

UH

, .<•

£9

Y:'

Ul

w

»'

i

ii.

3

iś

i:,-

j

V

uf

i {

» T*""***

a. Nowoczesny piec kaflowy.

b. Przenośny piec kaflowy.

PT

rmm

m

m

r

ató

ii

ii

U|l|/MnT7

r.i

c. Piec żelazny dawniej i dzisiaj.

jK I

W

„J|

i" x^?w£Ja«śi

El

W

m

f

Sjl

#’•' -3 H

j Km

a. Kominek gazowy.

i H

!I

• p.Ą

|

Ił!

H

1

U

!

i;

i

■

FT'

o

'O

N

14

Usssr

.

»rr

t gy.nl

>

jg

ź-

■III li......

RS

B

&

Tablica 136,

y

.

m

•.* ...w

■»

afii viir:f "■<***

i

c. Kocioł do centralnego ogrzewania parowego.

i

i

1

;

I

■i

i

₅

1

li

1

i

:

i

;

1

s

;

m

i

¥

r™

b. Grzejniki.

■

i

.1

|j

ii

i

i

i

' ił

I

1

BI

.V

■

I

Mi:

I

-1

:

1

1.

:

I

:

m

i

w

Ll

’l

«

:

i

y

m

a. Kocioł do centralnego ogrzewania wodnego.

*»■ i

§Śmj$ 1/

. M!?

^ jpXi i&

HHj

#9

>!«K

m

*

a Kotłownia.

^ °zm

ii

,■*&■

:,4ar~^g⁴»rj

i-.

;

£

AV'.

\

,

J

■wato.

’

^pr~~ jfSj

i

I'!

b. Wentylator do ogrzewania powietrznego

■ :-Cf'.‘S

~~g

I

:

11

i

■

:'s«

■s

i?

■■

. J

11

,

gi

W'

Sil

? 11

.. .... - - -fra

c. Ogrzewanie powietrzne hali.

nn

•łJ. I!a ”

1 ' ,1

!

Hf i I

i

o

: •

? .

,j ¹ f

mLL¹ "■

*'r ‘ ^ . :

1^3

a. Płaskorzeźba babilońska (Niniwa) przedstawiająca łódź babilońską, używaną prawdopodobnie do żeglugi rzecznej.

jSlPyi

ti

RS

jSFiflplIpf

13

b. Statek królowej egipskiej Hatshepsi z X V111 - ej dynastji (rekonstrukcja).

■

-4

V

c. Statek fenicki (rekonstrukcja).

7ZZ;

■7f    ',

iiil-Ś

•fij

^yjstg

34

I\

««&& iKS

^}ki

Ir

i

fej&

⁽.niiisnis:s;«

*i    iV.1S

...

..."

4

it

Iggpą

*r.    .......    .....

rWr-—--

L:

rfapśji

a. Grecka triera (rekonstrukcja)

'/4fegp&

VB

-i.

G?

n=

W//***

ri

smr

{fiSe

9 1

:dy

-3.

TY)

lXk

mr

<sł. : 4

b. Płaskorzeźba rzymska z Casa Torlonia przedstawiająca port rz ymski.

wm

ST

iss:

c. Łódź wikingów, odnaleziona w roku 1904.

......

"^źsSm

■i

rg

■'SIT;

'•V-

a. Żaglowiec francuski z końca epoki żaglowej.

/*

*s>

b. Pierwszy statek pa rowy R. Ful+ona „Clermont".

-r-T

TT—!r'T

c. Pierwszy statek żelazny ,,6reat Britain“,

V> -V    'jj"

Tl

■ —-    -7

-i

■JIKT]

a. „Normandie" największy współczesny statek handlowy. Długość — 313,75 m, szerokość — 36,4 m, wysokość — 39 m, tonnaż — 700 000 t, siła maszyn 160.000 KM. Załoga — 1320 ludzi, liczba pasażerów — 2170. Szybkość 30 węzłów. „Normandie" ma 11 pokładów, salę jadalną długości 90 m, teatr, 2 kina dźwiękowe, ogród zimowy, sale gimnastyczne, muzyczne, kaplicę, salę zabaw dla dzieci, bary, kawiarnie, palarnie, kasyna, baseny kąpielowe, 12 wind, szpital, salę operacyjną, aptekę, kąpiele lecznicze, naświetlania, gabinet dentystyczny i t. d. i t, d.

1*»

••

•b

— - -    __ i ■    *** •«. ... ...    .......... ,, ......-w ...

•sir

”,

b. m/s „Piłsudski", największy polski statek handlowy. Długość — 160,4 m, szerokość 21,5 m, wysokość 11,43 m, tonnaż 14 000 t. Załoga 260 ludzi, liczba pasażerów 773, szybkość 18 do 20 węzłów. Do napędu statku służą dwa potężne silniki Diesla, m/s „Piłsudski" ma 5 pokładów, wygodne kabiny dwóch klas, jadalnie, obszerne sale dla zebrań towarzyskich, kaplicę, czytelnię, teatr, werandy, pokoje.dziecinne, palarnię, bary, pływalnię, tereny Sportowe i t. d.

i e

lisi

Sg 0.00 N | CN

c ' Sco 0) ^ o o> -o .no o g o ra

^E0fSl

f§|*

n>

.£

|s

Is

55

cfl⁻--

i”

._ O

-sm

Ul

Ii?!

o |-® 3

i’'²

=1

CO CM ^ co

-£ £ 2 e c7 10 i ¹ *5

o (N ©GO

<D t- •-    .

£    > 3)

a£-» 5£n §

5s|s

N ^ 5*0

I ®-s

I -n n 1 => ³

I I⁰

I C ©

! -łM O ■ (O O

52

a =J§»5

j CO — NX3

i

I !«!!

1"|S

I N 0) (O 3) I ^ .^-C CD

I OOOO I ^ C

1

I § ⁵2

I 3~2f

I “I-i

N • O

; 2 ⁸ 3*= 0-1-0

_£ o “ c

©

?i

C M CO »-

w s

-N C © CO

©o

li

;e°

— c S“

ii

1£

> JĆ. © 03

JO ¹⁰

r© ot

| |

'O 03

m r.?Ol

-r

[ i Sil g|?i i ®5Ji

I N|i

i « || Ej

fsts

sili

tSls

E"o

f«

ii

co .

N oj

on

si 2 — 2-N

. co 3) c

§|

.£ .

ii

f °| |

3) N i_ . N « O

<0 © 00 -Q

Itts

KT—r

I!

ó^. •N -

dff

•Rl

=,*

En

O-D

-*CN

3 -i ^IS

E^r

■g

22 £

-215 <d

£ NC -~-0 <D

§co£

*••8

! tit

i ='s°

l cl -Q m u> n -*

g,~‘⁵

-£gm

=t§3

O *“ O

He

.2

ra

i;

N ..

■c®

O C 3 0)

If

.28

a=.

E.

P!

£.2 5

0) $ o

c Zł3'°

• !s

łi-SS

5«ć

CD Dli N._ 3 i N

;• 2 *

■® E ‘c

śsś

iś

MHBwsSsSral

=<i

»ss

$ c>o

*,25

f- -O CO • 13) CD-D n \;C/)

S . 2*1 E-o £

U®

i g.¹

aś|

■i

t.

<.,E

“«0s

^ ^ co

Jfe

ora

m

2S®

.. "' ia4 —-“••

o^E

c ® -— 32 £

828

II

o "T5

CL® •*

£%$ C ZD N $ c.o O O c

f*|

-■S5

§.?!

E 5 n

|*Ł

fis

s*«

£i

P

?I 2 a

g «

o i

BI

._ o C N

!Ł

2 ^-8 to o N

3f a

i « «Ó"E

:«§§1®

. «

s|

2 o

XT> O ID _J O.

a, b. „Burza" i „Wicher", polskie kontrtorpedowce, najsilniejsze jednostki tej klasy na Bałtyku. Kontrtorpedowce podczas wojny światowej okazały się przedewszystkiem dzięki, swej chyżości niezbędnemi okrętami w każdej flocie. Przeznaczenie ich jest bardzo szerokie: napady torpedowe, obrona własnych jednostek bojowych przed napadami łodzi podwodnych i torpedowców, blokada nieprzyjacielskiego wybrzeża, stawianie min zagrodowych wpobiiżu wybrzeży nieprzyjacielskich. Tonnaź 1540 t, szybkość — 33 węzłu, uzbrojenie: 4 działa 130 m/m, 2 działa przeciwlotnicze 40 m/m, oraz 6 wyrzutni torpedowych.

'mi

-V.    Z.

ri

i\

mi-

Hi

a.

5*

MRSI

Nb

b.

c ORP „Kujawiak", polski torpedowiec. Ta klasa okrętów powoli zanika. Używane są obecnie w większości wypadków do służby pomocniczej. Tonnaż 375 t, szybkość — do 30 węzłów, uzbrojenie: 2 działa 75 m/m,

oraz 1 wyrzutnia torpedowa.

Tablica 145

T]

r jg|g«p

• iś

“    - 'a-'

5^afeggjpw->f,

ŁłIL'.'¹. V

a. Widok ogólny stoczni

r., -

v5

sa

111

iv:    ¹

\

i-i

<ś’Ł£

ssi

Łl

4'

if?2

Ul

b. Budowa statku na pochylni.

r,

li

fcr 1

"i

if

, j J J

AM

M"

/iaes    " *“ ^ -u«* Urn^m

il **"«%*«**

k‘j»!

!\

c. Dok pływający.

•‘■T3

Hi

5*

\

\

:V '

r*- ~ - V uniii mT i i

aK,d

.... ~

r- ■:- - JjPP

r

i ;ll

■ tj

i'⁸'--' -

... ......

w

i

iśmMr*

ife.

pę®s§§

i

i

■jm

* ^

m

fc. 3

⁴- li f ' !! I

ii®

ii

flHB

ęl

*■ f

¹. ■ n \«

,i

E®

a. Przekrój kadłuba statku.

*1

t

b»

t

P

assrn*

¥B

*,*A

.aa

>■

_. *

-W

%

m-. . /;

r/r

&. te

L&ri

m

v?

sea

b,

Budowa dna statku.

c.

Ptjs

a. Ormianie z Kut z ostatniej ćwierci XIX w.

mmmm

r 5T i

Ł.

Ls

■ fS

••lwi

• ibł i

iitiii 3L

m

•§mm

b. Katedra Ormiańska we Lwowie od strony wschodniej, część najstarsza z XIV w.

Płyta nagrobkowa ormiańska na dziedzińcu katedry we Lwowie.

IS»»

gs»%?

>■5;

W"

9fegS&

U *< i

śM

m-

\M

a. Nowoczesne oświetlenie wnętrza.

|\

Ili i

rin

b8

■ po

)ą

b. Racjonalne oświetlenie sto/u do pracy.

c. Efektowne oświetlenie wystawy sklepowej.

kW

Us

1 Si

wilk

1b

BP

' ś?

2a

»a

JS

'^jd*żL

gi

r/T7

Tik 'v'

pE-ł

CV

1. Najprostszy typ owocu: mieszek a. ostróżki (Delphinium consolda), b. peonji (Paeonia peregrlna). 2. Bardziej złożony typ owocu: strąk a fasoli fPhaseolus cossineus), b. laku (Cheiranthus cheiri). 3 Najbardziej rozpowszechniony typ suchego owocu: torebka lulka czarnego (Hgoscgamus niger). A. Dario zibethinus. 5. Mango (M ag nifera indica) 6. Guajawa (Plisidium guayaua Lj. 7. Melony drzewne (Cmica papuga L.).

r *«

'a

•M

|5r ~3

Ib

wnłlr;

im

111

ii

*fV

tTv

2a

~Zś

sr

?Tti

jć*L'AuAsu

<■:

4/

fe

L**;

\ * 1,4

«*

4<a

46

4c

Rozsiewanie nasion. 1. Przenoszenie nasion przez wodę. a. Orzech kokosowy (przekrój), b. Owoc palmy (Lodoica Seychellarum). 2. Rozsiewanie nasion przez wiatr. a. Rozsiewanie nasion podzwrotnikowej rośliny ananasowatej Tillandsia b. Skrzydlate owoce klonu (Acer monspessulanum). c Wędrówka nasion ostu (Cirslum nemorale). 3. Przenoszenie nasion przez zwierzęta: buzdyganek (Tribiilns orientaUs). 4. Mechaniczne wyrzucanie nasion, a. Niecierpek (Impatiens nolitangere). b. Cgclanthera exptodens. c. Owoc try-

skawca (Ecballium elaterium

•j

;•

Miś

&f£j

Ti"

rr ' m y

pv|

\i

■ *n

¹⁶ &

f:lt

0;1

' £ -i

£ 8

41

SI

:!

- . * :fl •’

«ł

£33

■: i

*■ ri

P-

:U :

pf«i

■}

•“-4. ,

*&• ii

-l •

W-m :,

n

:

[*«■    /‘l.

i j'

tri

ffi-A

Kii

aiSii

l< *»•

w/

i..i-

b. Haram esz Szerif, sanktuarjum muzułmańskie w Jerozolimie.

-ss#⁵

TZ&.:

m

**slSEJ

śM

EpESSr

. _-jjŁ u>f r

’7, A:

ISteill

L»

a Ruiny El Kerak, twierdzy krzyżowców.

teSr^i

mm

-im*- JjjS

: ^

i ,~s

W

\

* (

i ■ i

■

..-■•■ j.Ł

I

;; ■

r V

m

a. Jerycho. Widok obecny.

1

kX

lir

;

psafllr? fi

.

% r

ą~;'Igi

-

«*;

•jfelfcj

^ twwsFpn,, laiap

-*V|jjj* ' ■

h

* *

..

«

* SP

[w I***!

||

E

12^1

-.fiMi

>

F* *

9 J

V .^jp

sTr'*st

•Sj

*do₀

WĘSm-

%Mi:3

2)

*35*^

1. Bonellia oiridis: a. samica, b. samiec. 2. Olochidium parasiticum — larwa pasorzytnicza małża. 3. Caulophryne poły nem a a. samica z przytwierdzonym samcem, b. samiec przyrośnięty do wypukłości skóry samicy.

4. Ergasilus Sieboldi, pasorzytniczy widłonóg.

mm

/Z

SI

4.

r-.

<:f

te

ih

>•//

(3

b-1

iM

; Mi

m\W

M\d

(Sił¹

Mi

l₀\

f&l . '

; m

.. .

Am

vw) «-5

ll

i--r,

1. Przywra zewnętrzna Rajonchocotyle species. 2. stadja rozwojowe motylicy wątrobowej (Faseiola hepalica), a. jaje, 6. miracidium, c. żywiciel pośredni (Fossaria truncaiula), d. sporocysta z redjami wewnątrz, e. redja f. redja z cerkarjami, g. cerkarja, h. metacerkarja, l. dorosta motylica wątrobowa. 3. a.- Taenia echi/iococcus, tasiemiec doros-ry w jelitach psa, b. cysta wypełniona larwami z wątroby świni.

ii

i

3.:

1:

¹ ,

a. Mieszkanie jaskiniowe pasterzy i owiec w zimie w Niźnich Tatrach. Koszar dla owiec u wejścia do jaskini.

#9

AM

b. Typ okrągły. Klasyczny typ namiotu; kibitka turkmeńska.

fi

ii

L ;

j ,

A

'U-M

mmi

jr Ktr⁶

iis

TV

i*

•i

>S

v:

jf

■

c. Nieregularny szałas kamienny w Pirenejach francuskich. Podobne ziemianki znajdowały się doniedawna na hali Gąsienicowej.

..    ~ l

r - '•Zr#

r*

>_£ i

Li

BmiB

mm

a. Szałasisko stokowe na hali Toma-nowej Liptowskiej (Niżniej) ze stałą strągą i komornikiem do suszenia serów. Na polanie obficie porasta' szczaw, charakterystyczny rezultat postoju bydła i owiec.

mm

kS

mi

dSSiWMBL.

b. Dojenie owiec na hali Chochołowskiej Niżniej, pasterze siedzą w oknach przenośnego koszaru (strąga) drążkowo-parkanowego.

P&ŚOŁ

c. Studzenie żętycy przed szałasern Jeden z_ pasterzy trzyma „trombitę" do zwoływania owiec. Widać psy owczarskie i naczynia szałasowe (Czantoria w Beskidzie Cieszyńskim).

W,

■Kj

iW

i

m

a. Nowszy typ szałasu. Tatry Polskie.

'

(

**L *

ir

W2f

b

j

fi

r| i

¹

J

.* H

-■    • "'J*ĘSiś

b. Pasterze szwajcarscy (pr2ed wyjściem w hale) w strojach i krowy z dzwonkami i wieńcami

■ o

*    7* '***£*.*

.

m

(f&iwT ’jjjf

pK

.ci.-irf.t; -X,,

?■£

₄

'•sp **

gaj

„/V nl»T W

fl

■i

'\.L%

ife.”

ijt

i

m

■ ;vi. p-l * •³ '•' •

im

a. Wnętrze komory służącej do przechowywania nabiału w szałasie. Na półce wielkie sery ,,bundze", w dole „puciera" z ,,warzęchą“ w wyciągniętej ręce ,,czerpak" (Czantorja).

..'i

^ !sHI

b. Zwożenie nabiału konno na Hu-culszczyźnie.

Sb

7.* ■    "

Jk

c Sprzęt pasterski: torba juhaska, małe beczułki, płaskie obońki na żętycę i mleko, nożyce do strzyżenia, owiec, obroże kolczaste, kije pasterskie (między niemi pastorowaty), siodła drewniane (Tatry Polskie).

jg

mM.

fi

J-fcy^L

vm

g8f

'ii

11 < *

V:

533lr":'

ilfl

iii*

HrP&ISI

Pg$%kvŁ :*». h j..

■Km

*Ek' i#:*

Ig

V?

ira Ute

a. Pole lawendowe w fabryce perfum w Grasse (Francja).

jgs&

su

IMlSs

jkk.

PS

gn

Igp

V;."    '

"■ ;

iii

\>

fr

V)

'■

:Z*tt

...

k\}

■■ssś.

b. Zbiór Kwiatu pomarańczowego w fabryce perfum w Grasse (Francja)

Tablica 160.

i;

•4;.

■owtiM

p... mr

tli

Si

a. „Enfleurage¹¹ w fabryce perfum w-Grasse (Francja).

IS

ww

*3,

Uf*

«■»<

^t*¹

p,

tai

IW#®*

UM

Nj

'"i.*

¹    * 'Jpfk# ti

7-

te ¹ i

F i

i ifi iH    i i i i: ■ i i I

tóti

-Si

b. Wytrawianie kwiatów jaśminu rozpuszczalnikami lotnemi w fabryce perfum w Grasse (Francja).

nji pieńka i gałęzi, pasorzytujący    .

Jemioła — to krzew zawsze zielony szkaniacłi podczas    Bożego Narodzenia,

o żółto-oliwkowej korze i zaokrąglonej li- przetrwała jemioła w Anglji i we Francji

właściwie do dnia dzisiejszego. Przez całe

na drze-

wach zarówno liściastych, jak i iglastych, wieki średnie i dłużej stosowano ją jako Rozsiada się on wygodnie, tworząc pokaż- wszechstronny lek, a w wielu krajach ne gniazda na konarach swych żywicieli, drewnu jej nadano nawet miano „drzewa których wyniszcza, ciągnąc z nich nad- Krzyża św.“, przypisując mu cudowne wła-miernie soki. A jednak pomimo widocznych sności uzdrawiania epileptyków. Nie brak szkód, jakie przynosi drzewom, zwłaszcza wzmianek o jemiole i w naszej dawnej literaturze, miała ona bowiem u nas szerokie zastosowanie jako roślina, z której robiono lep, używany przez myśliwych do brania nań ptaków. W 1584 r. wyszły nawet dwie prace: Cygańskiego „Myślistwo Ptaszę“ i Klonowieza „Roxolania‘‘, opisujące ten starodawny fortel myśliwych.

Bursztyn (w staropol. jantar). Wiemy dzisiaj wszyscy, że bursztyn, zwany przez starożytnych „złotem północy'“, jest żywicą kopalną trzeciorzędowej sosny bursztyno-twórczej (pinus succinifera), której cztery gatunki pokrywały w eocenie rozległe połaci owocowym, otaczał człowiek jemiołę przez północnej i środkowej Europy. Mroczno, długie wieki dużą czcią jako roślinę o „sil- duszno i ciasno musiało być w tych zwar-nej świątobliwości‘‘ i jako wszechstronny tych, wiecznie zielonych, iglastych pierwobo-środek leczniczy.    rach, gdyż pomimo podzwrotnikowego wów-

W mitologji grecko-rzymskiej gałązka czas klimatu promienie słoneczne z trudem jemioły odgrywała rolę „magicznej laski'jeno przenikały do wnętrza puszcz i tylko otwierającej bogom i duszom zmarłych silniejsze okazy umiały wywalczać sobie bramy podziemnego Hadesu. Z licznych prawo do światła i powietrza. To też cho-wzmianek, pozostawionych przez pisarzy rowały biedne drzewa zwłaszcza w okresach starożytnych o tej roślinie, na uwagę za- burz, gdy wichry, powalając je na ziemię, sługuje XVI ks. „Historji Naturalnej^ druzgotały i raniły bezlitośnie, a jednym Plinjusza. Z niej i z innych źródeł wiemy, z objawów chorobowych była t. z w. „rezy-że w rodzinie ludów indoeuropejskich naj- noża”, czyli zżywiczenie. Polegało ono na większe znaczenie posiadała jemioła dla nadmiemem wydzielaniu przez roślinę żywi-Celtów, którzy zdobili nią swe świątynie, Cy, celem okrycia i wyleczenia bolących ją a proszek jej liści nosili przy sobie jako skaleczeń. Spływając obficie z chorych amulety mające chronić przed wszelakiem drzew, oblepiała żywica ich konary i pnie, złem. Druidzi celtyccy nie mieli też „nic odrywała się w postaci brył lub bezkształtną świętszego nad jemiołę^, zwłaszcza nad masą pokrywała podszycie lasu. Po runięciu jemiołę rosnącą na dębie, gdyż drzewo to praborów została ona wraz z niemi zagrze-było dla nich również święte, jemioła zaś bana w siwym ile morza, zczasem zaś przy-rzadko kiedy wybiera je sobie na mie- gnieciona ciężką powłoką i przysypana ol-szkanie. Taką jemiołę zbierano „z wszela- brzymiemi głazami.

ką uroczystością^ w przełomowych okre- Bursztyn odegrał bardzo ważną rolę sach roku słonecznego, ale zawsze szóstego w rozwoju kulturalnym Europy. Odkryły dnia po nowiu. Zbioru dokonywali złotemi ten cenny produkt już w neolicie plemiona sierpami biało ubrani druidzi, poczem skła- mieszkające nad morzem Bałtyckiem, które-dali bóstwu ofiarę z dwóch białych byków i błagali o błogosławieństwo.

wy,

się,

Dzisiaj wiemy, że celtycki kult jemioły opierał się na odwiecznej wierze w' niezniszczalną i dobroczynną moc „różdżki zielonej”, nie zamierającej na okres zimo-zawsze więc żywej, ciągle odradzającej a obecnością swą ożywiającej i uzdrawiającej wszystko dokoła. W roli obrzędowej zieleni, zawieszanej tradycyjnie w mie-

na

nam

uchodzi cis (Taxus baccata), niegdyś pospolity w południowo-zachodniej części Polski, dziś przeważnie wytępiony. Cenne war-

go fale wymywały i wyrzucały na piaszczysty brzeg kawałki bursztynu. To też już przy końcu tej młodszej epoki kamiennej, to jest mniej więcej na 3000 lat przed Chr., posiadała północna Europa dwa główne centra przemysłowe, słynąee z wyrobów ozdob bursztynowych, t. j. Jutlandję i Sanibję, choć i w innych miejscowościach, jak np. opodal późniejszego Gdańska, istniały także ośrodki tego rodzaju.

Już w odległych czasach przedhistorycznych wyroby bursztynowe były dla ludności północnych okręgów podstawą handlu zamiennego ze środkową i południową Europą. Wzamian za bardzo poszukiwane ozdoby jantarowe otrzymywała ona sól, wyroby złote i bronzowe. Pochodzenie tych ozdób bursztynowych, znajdywanych obecnie w wykopaliskach środkowej Europy, oraz przypuszczalnych „ścież jantarowych”, które wiodły kupców z północy na południe i odwrotnie, jest sprawą pierwszorzędnej wagi dla ustalenia stosunków handlowych i kulturalnych pomiędzy ludami zamieszkującemi oddalone od siebie tery tor ja. Dążąc cło tego celu, korzysta nauka w ostatnich czasach nietylko z danych historycznych, filologicznych i archeologicznych, lecz posługuje się również drogą analiz chemiczno-fizycznych znajdywanych wyrobów bursztynowych.

Na podstawie dotychczasowych badań stwierdził Olshausen, że szlak kupiecki handlu zamiennego złota na bursztyn szedł w epoce bronzu z okolic naddunajskich wzdłuż półn. krawędzi gór środkowo-euro-pejskich, a następnie biegiem Łaby wprost do Jutlandji. J. Szombathy stwierdza znów, że wymiana towarów metalowych na bursztyn szła od połowy II tys. trzema drogami, a więc bądź drogą morską śródziemno-atlantycką, bądź Łabą, następnie zaś przez Czechy i Bawarję do Adrjatyku, bądź też wkońcu Renem i Szwajcarją, a stąd albo przełęczą Alpejską nad zatokę Liguryjską, albo też Rodanem wyprost nad morze Śródziemne. Hj. Stolpe usiłuje znów dowieść w swych pracach, że przeciwnie Prusy Wschodnie były najprawdopodobniej głównym dostawcą bursztynu dla południowych okręgów w czasach przedhistorycznych. Zagadnienie „ścieży bursztynowych” czeka więc na dalsze badania.

Na zakończenie powiemy, że wr średniowiecznej Europie zmalało zdobnicze znaczenie bursztynu (wyrabiano wówczas masowo dewocjonalja, głównie różańce), a odżyło dopiero w połowie NYU w. Lubowała się w pięknych wyrobach bursztynowych i nasza Polska, nazywając tę kopalną żywicę z niemiecka bursztynem (od „Bornstein” — płonący kamień, gdyż, jak wiemy, pali się, wydając aromatyczny zapach), a że miała go zawsze poddostatkiem, jako produkt rodzimy, znajdywany bez trudu zwłaszcza Pomorzu i na Kurpiach, Avięc użytkowała go nietylko dla .siebie, lecz również jako przedmiot handlu z innemi krajami.

Długowieczność drzew. W świecie organizmów roślinnych drzewo imponuje swoim ogromem i długowiecznością. Za najbardziej długowieczne z drzew krajowych

li

tości tego niezmiernie twardego, nie ulegającego zepsuciu czerwonego drzewa wraz ze słabym przyrostem rocznym stały się przyczyną jego zguby, gdyż wiele pokoleń ludzkich musi przeminąć, zanim cis wyrośnie w grube drzewo, a zniszczyć go tak łatwo, jak to się stało na ostatniej jego placówce na wschodzie — w Puszczy Białowieskiej. Wiek starych cisów gdzie niegdzie w Europie zachodniej pozostałych oceniano czasem i na lat tysiące. Tak np. w Fortingall w Szkocji istnieją jeszcze szczątki drzewa, którego wiek na podstawie przeliczenia słojów pozostałej resztki oceniano na 3000 lat.

Rzadkością również jest u nas długowieczne drzewo górskie limba (Pinus cem-bra), spotykana gdzie niegdzie w Tatrach i Karpatach na granicy lasów. Najstarsza np. limba szwajcarska przy lodowcu Fin-delen (Riffelalp) ma około 1000 lat i obwód pnia 7,67 m. Z naszych drzew iglastych dożywają kilkuset lat i dochodzą do potężnych rozmiarów jodły i modrzewie, nieco krócej żyją świerki i sosny. Najpotężniejszy modrzew polski w Górze Cheł-mowej pod Nową Słupią wykazuje 4,71 m w pierśnicy.

Wśród naszych drzew liściastych wiekiem oba te wyrazy tyle, co Janek) zasłużył na i rozmiarem króluje bąb. Do najgrubszych taką sławę? Tern, że był zbójnikiem, dębów w Polsce należy tak zw. „Bartek” W czasach, kiedy się jeszcze w górach w Kieleckiem niedaleko Zagnańska, który o letnikach nie śniło, Tatry dawały góralowi liczy około 1000 lat. Na Żmudzi w maj.    bardzo skąpe utrzymanie, ale równocześnie

Bordzie (p. Rościen) sławny był niegdyś    hartowały go, wyrabiały przedsiębiorczość,

zna-

Baublis, o którym wspomina Mickiewicz...    odwagę, w razie potrzeby dostarczały

„w którego ogromie wiekami wydrążonym    komitego schronienia. Stąd, co niespokoj-

jakby w dobrym domie dwanaście osób    niejszy duch buntował się przeciw losowi

mogło wieczerzać za stołem“. Dąb ten    i schodził w doliny rabować. Byli ci zbójni-

w r. 1811 został ścięty przez właściciela    cy bardzo dzicy, okrutni, ale też pełni fan-

D. Paszkiewicza, który z dolnej wypróch-    tazji a czasem i rycerscy. W pierwszej po-

niałej wewnątrz części stworzył altankę,    łowię XIX w. ostatecznie ich wytępiono,

umieszczając tam domorosłe muzeum staro-    Został po nich tylko taniec zbójnicki i — le-

żytności literackich wraz z podręczną bibljo-    genda. Najznakomitszym zaś legendarnym

zbójnikiem jest Janosik.

Miał on pochodzić z Podolińca na Spiszu.

teką.

Nasze jednak olbrzymy wydadzą się niewielkie wobec największych drzew świata,    Rodzice przeznaczyli go na księdza i dali

jakiemi są rosnące na zboczach gór Sierra    kształcić. Byłby może i został księdzem,

Nevada w Kalifornji drzewa iglaste t. zw.    gdyby raz nie spotkał się w lesie z trzema

mamutowe (Seąuoia gigantea), wykazujące    czarownicami. Te przekonawszy się o jego

wysokość 120 m (a nawet 140 m) o średnicy    dzielności, obdarowały go cudowną koszulą

do 10 m. Na ściętych pniach naliczono do    i takimż pasem. Kiedy się w nie ubrał, żad-

4000 słojów rocznych, a wiek niektórych    ne kule ani razy się go nie imały. Otrzymał

oceniono na 5000 lat. Dużo ich już wygi-    też cudowną siekierę: gdy na nią zagwizdał,

nęło, pozostałe olbrzymy chronione są sta-    sama do niego przychodziła i sama rąbała

rannie w parkach narodowych.    Janosikowych wrogów. Tak zaopatrzony do-

Drzewa krain podzwrotnikowych wobec    brał sobie dwunastu towarzyszów i zaczął

braku zmian klimatycznych w ciągu roku    zbójować. Był jednak bardzo osobliwym

nie posiadają słoistej budowy, nic nam    zbójem, bo hojnie wspierał ubogich, srogo

przeto nie mogą powiedzieć o swoim wieku,    równocześnie karząc złych bogaczów (zupeł-

aczkolwiek zwracają uwagę potworną gru-    nie jak Rinaldo Rinaldini). Nikt mu nie

bością swego pnia, jak np. mieszkańcy    mógł nic zrobić. Cesarz (austrjacki, do któ-

afrykańskiej sawanny (stepu z rozrzuconemi    rego Spisz od r. 1769 należał) nasłał nań

drzewami) potężne baobaby (Adansonia    cały pułk żołnierzy, ale i ci nie dali sobie

digitata). W wypróehniałem wnętrzu takie-    z nim rady. Zato Janosikowa ciupaga bar-

go drzewa można od biedy mieszkać, jak to    dzo skutecznie rąbała cesarskich żołnierzy,

przedstawił Sienkiewicz w opowiadaniu:    Zginął w Liptowskiem przez pewną dziew -

„W pustyni i w puszczy”.    czynę, której opowiedział o darach czarow-

Janosik.    nic, zapewniających mu bezkarność. Dziew

„Janickowe imię chodzi po dziedzinie, Janicek zaginion, imię nie zaginie” —

mówi pieśń góralska. Czemże to sobie Janicek — Janosik (w gwarze góralskiej znaczą

jin

rx

Si

-A-

czyna zdradziła tę tajemnicę Liptakom. Ci nasypali mu pod nogi grochu, a kiedy się przewrócił, napadli ztyłu, rozebrali z koszuli i z pasa, potem skuli i postanowili powiesić. Cudowną ciupagę schowała dziewczyna w dziewięciu skrzyniach. Kiedy Ja-nosił na nią zagwizdał, przerąbała się przez osiem, ale dziewiątej nie mogła dać rady. Janosił mimo to nie dał za wygraną, — odwołał się do łaski cesarskiej. Ułaskawienie przyszło (Janosik wyświadczył kiedyś cesarzowi w wojnie dużą przysługę), ale za późno. Cesarz, kiedy się o tern dowiedział, tak się na Liptaków rozłościł, że kazał im karę opłacać specjalny podatek.

O zbójnikach tatrzańskich kilka bardzo ładnych opowiadań, jak: „Zbójecka chałupa”, „Jak wzieni Wojtka Chrońca”, „O Panu Jezusie i zbójnikach^ napisał Kaz. Tet-

ma jer. Można je znaleźć w jego zbiorze nowel p. t. „Na Skalnem Podhalu". Tenże poeta jest też autorem kilku wierszy o Janosiku, — najbardziej z nich znany, to „Jak Janosik tańczył z cesarzową".

wosk, skrzydła opadły i Ikar utonął w morzu, na jego pamiątkę Ikaryjskiem zwanem.

Marzył o zbudowaniu samolotu genjusz odrodzenia Leonardo da Vinci, pokrywając setki kart rysunkami modeli i wyliczeniami matematycznemu Próbował nawet konstruować samoloty, ale usiłowania te się nie powiodły.

W 1709 roku Hiszpan Lorenzo Gussman sporządził bardzo prosty przyrząd do tania. Zbudował mianowicie zwykły kosz, opatrzony rodzajem skrzydeł, tak duży, że mógł się w nim pomieścić człowiek; pod koszem palił ogień. Dzięki temu, że ogrzane powietrze w koszu było lżejsze od otaczającego — kosz mógł unosić się wgórę Współcześni uważali pomysł Gussmana za, wytwór szatana i zażądali śmierci budowniczego.

W r. 1780 chłopiec ślusarski Francuz Yesnier zbudował przyrząd do latania, składający się z dwóch drążków metalowych, zginających się w środku jak na zawiasach, na końcach zaś zaopatrzonych skrzydłami. Yesnier przytwierdzał przyrząd do rąk i nóg i poruszając kończynami, unosił się przez pewien czas w powietrzu w kierunku poziomym. Doświadczenie udawało się wtedy tylko, jeśli eksperymentator skakał z okna, dachu łub zbiegał z jakiegoś wzniesienia. W tym samym mniej więcej czasie Francuz Blan-chard skonstruował maszynę do latania zbudowaną na wzór skrzydeł nietoperza.

la-

WM

'M

tej

Wyrwał się jak Filip z konopi — mówimy o człowieku, który wystąpił z czemś bez zastanowienia się, nieopatrznie, wyrządzając sobie mimowoli szkodę. Ks. B. Chmielowski, autor „Nowych Aten", osławionej dla swych dziwactw i przesądów encyklopedji z czasów saskich, tłumaczy to przysłowie historją szlachcica imieniem Filip, właściciela wsi Konopie, który, posłując, mówił coś na sejmie od rzeczy, aż mu krzyknięto: „panie Filipie z Konopi, wyrwałeś się", -— co potem miało przejść w przysłowie. Anegdota ta znalazła wiarę, powtarzano ją często, a Syrokomla opiewał nawet wierszem losy owego niefortunnego Filipa. Tymczasem cała ta historją jest całkowicie zmyślona. Ów Filip, to nie żaden poseł, to — zając. Tak bowiem nazywa zająca lud, zwłaszcza na Rusi (podobnie bociana nazywają chłopi Wojtkiem, kota — Maćkiem). Na co zającowi potrzebne są konopie, pamiętamy z „Pana Tadeusza":

„Nieraz zając, zdybany w kapuście,

Skacze skryć się w konopiach bezpieczniej

[niż w chróście,

Bo go dla gęstwy ziela ani chart nie zgoni,

Ani ogar wywietrzy dla zbyt tęgiej woni".

TT

Kiedy się stamtąd wyrwie, bywa rozmaicie. Stąd sens przysłowia: mógł siedzieć spokojnie, jak zając w konopiach, a tymczasem sam sobie nagotował biedy.

Żadne jednak z tych nazwisk nie okryło się taką sławą w historji lotnictwa, jak

Człowiek - ptak. Marzenie o tern, by dorównać ptakom i móc swobodnie pokonywać przestrzeń, towarzyszyło ludzkości od jej kolebki. Już greckie podanie opowiada o młodzieńcu Ikarze, który na wzór ptaka nazwisko Stefana i Józefa braci sporządził sobie skrzydła z piór, przykle- Montgolfier. Kleili oni małe balo-jonych do ramion woskiem i wzniósł się niki z papieru, rozpalali pod niemi ogień w powietrze. Niestety, upojony lotem, zbyt i obserwowali, jak baloniki unoszą się się zbliżył do słońca, żar słoneczny stopił wgórę. Zczasem swe baloniki udoskonalili

obecności

i tę

w ten sposób, iż wykonywali je z płótna, a nie z łatwopalnego papieru. Mont-golfierowie sądzili, że to dym powstały ze spalenia wełny i słomy powoduje lot balonów, nie wiedzieli bowiem jeszcze o właściwościach rozgrzanego powietrza. Dnia 4 czerwca 1783 r. bracia Montgolfier urządzili w swem rodzinnem miasteczku Anonay we Francji pierwszy pokaz wznoszenia się balonów. Balon w kształcie kuli, średnicy około 12 m, wagi około 220 kg, otwarty u spodu, napełniono dymem, po-czem wzniósł się on na wysokość 000 m, a po upływie 20 minut spadł w odległości 2 km od miejsca startu.

Cała Francja zainteresowała się ogromnie nowym wynalazkiem i wiadomość o nim dotarła do królewskiego dworu. 19 września tegoż roku Montgolfierowie urządzili powtórny pokaz w Wersalu w króla. Pierwszymi pasażerami były kaczka, owca i kogut. Balon wzniósł się do wysokości 1.500 m, a gdy opadł, zwierzęta wylądowały bez szwanku. Entuzjazm był ogromny; zaczęto robić różnorakie próby. Najwspanialszej z nich dokonał fizyk Charles, który, nie znając tajemnicy braci Montgolfier i eksperymentując na własną rękę, doszedł do wniosku, że balony należy napełniać wodorem 14 razy lżejszym od powietrza. Pierwszy balon tego rodzaju wzniósł się 28 września 1783 r. w Paryżu na Polu Marsowem wobec tysięcy ludzi. Napełniony zbyt szczelnie wodorem, pękł i spadł w miasteczku le Bourget, gdzie ludność, mniemając, że ma do czynienia z Lu-cyperem, rozszarpała go widłami. Dziwnym trafem, właśnie le Bourget jest obecnie wielkiem lotniskiem Paryża.

Mimo wszystkich udanych prób nie dokonano do tego czasu najważniejszej: człowiek nie wzniósł się w powietrze. Nieco później Montgolfierowie zbudowali balon, na którym zamierzali wznieść się sami, król jednak w obawie o ich życie nie zezwolił na to i polecił, by karkołomnej próby podjęli się dwaj zbrodniarze, skazani na śmierć. Sprzeciwili się jednak temu dwaj królewscy dworzanie: dCYrland i Pi-latre de Rossier. Ten ostatni śmiało przemówił do króla: „Jakto? Zaszczyt pierwszego wzlotu, pierwszego oderwania się człowieka od ziemi miałby przypaść skazanym na śmierć zbrodniarzom 21 listopada 1783 z zamku la Muette wpobliżu Paryża wznieśli się dwaj śmiałkowie: markiz d’Arlatid i Pilatre de Rossier; przebywali oni w powietrzu 23 minuty i szczęśliwie powróci] i na ziemię.

Bazyliszek. Pamiętamy, jak to było, gdy Pan Tadeusz zaczął nierozważnie chwalić Kusego:

,„zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek,

Utopił w Tadeuszu wzrok jak bazyliszek.

Straszny to musiał być wzrok, skoro każdy, kto się spotkał ze spojrzeniem bazyliszka, z przerażenie ginął, zmieniony w kamień. Podania o potworze, obdarzonym takim okropnym wzrokiem, znali już starożytni, od których też pochodzi i sama nazwa bazyliszka, znacząca w grece tyle, co „mały król A Zczasem rozpowszechniły się te podania ii wszystkich ludów. Zna je i lud polski. Ma bazyliszek, według tych podań, wygląd koguta z długim grzebieniem, idącym wzdłuż całego grzbietu, i z ogonem wężowym, zakręconym dogóry. Rodzi się z jaja, złożonego przez... koguta, i to tylko przez takiego, który liczy sobie już dziesięć lat życia. Mieszka w podziemnych norach: w starych piwnicach, pilnując schowanych tam skarbów, żywi się zaś — lizaniem kamieni.

Opowiadają, że za czasów Zygmunta Augusta w piwnicy jednej z kamienic na Krzywem Kole w Warszawie obrał sobie bazyliszek siedzibę. Weszło tam dwoje dzieci, — bazyliszek zabił je swem spojrzeniem. Weszła za niemi dziewczyna, bazyliszek uśmiercił. Zwrócono się wówczas do skazanych na śmierć, zbrodniarzy, obiecując ułaskawienie temu, który unieszkodliwi bazyliszka. Jeden z nich podjął się tego. Obstawił się on ze wszystkich stron zwierciadłami i tak opancerzony zeszedł do piwnicy. Kiedy się bazyliszek zobaczył w lustrze, tak się przeraził swego spojrzenia, że natychmiast zdechł.

Marjonetki. Któż nic zna teatru marionetek, laleczek z malowanego drzewa, poubieranych w barwne stroje i skaczących za pociągnięciem sznurka? Te barwne i pocieszne figurki były niegdyś królami teatrów i ulubieńcami publiczności. Wymyślono je w bardzo odległych czasach, a że włóczyły się po świecie, trudno dziś dociec, jaki kraj był ich ojczyzną. W Grecji i w Indjach znano je jeszcze przed narodzeniem Chrystusa; były one tam ulu-

urzeczywistnienia tej myśli przypadł w u-dziale Sebastjanowi Łenormand z Montpe-lier; sporządził on wielki, nieulegający wywrotowi parasol i skoczył, trzymając go w ręku, z trzeciego piętra. Ówczesny wynalazca i konstruktor balonów, Blanchard, zastosował spadochron w swym balonie sterowym. Ryzyko przedsięwzięcia pociągało wielu śmiałków. Żona Blanchard ’a urządzała świetne przedstawienia, wyskakując z balonu z zamkniętym spadochronem i otwierając go bieńcami zarówno królów i możnych ry- dopiero w locie. W czasie jednej z takich cerzy, jak biednych wyrobników i nędza- prób, gdy pani Blanchard zapalała wokół rzy. Do Europy przywędrowały marjonetki balonu ognie sztuczne, zajął się wodór znacznie później. A ponieważ można je wnątrz powłoki. Śmiała kobieta usiłowała było wymalować i ubrać tak, jak się chcia- zeskoczyć ze spadochronem, lecz wiatr zmięło, więc te same laleczki, które były w Gre- nił kierunek, rzucił ją wraz z płonącym cji, Turcji, czy w Indjaeh wielkiemi urwi- balonem na dach i ciało pani Blanchard sami i przedstawiały wesołe i często nie- roztrzaskało się o bruk uliczny. To jednak przystojne historje, zmieniały się np. nie odstraszyło innych. Anglik Cocking do-w średniowieczu we Francji tak bardzo, szedł do wniosku, że ponieważ spadochrony że odgrywały widowiska pasyjne. „Marjo- w tej postaci są wywrotne, więc najlepiej netki“, ta właśnie nazwa, pod którą są zna- je budować w kształcie odwróconych parane u nas, pochodzi z Francji. Figurki Mat- soli. Mimo perswazji swego przyjaciela, ki Boskiej nazywano tam Mariettes, co jest aeronauty Green ’a i oczywistego niebezpie-zdrobnieniem od Marie, (inne zdrobnię- czeństwa, Cocking dokonał w Londynie 27 nia — Marion, Marionette). Tak, jakby po września 1830 r. próby, która skończyła się

jyS

{(A

IM

'"Tt

we-

polsku mówiono: Maryjki.

jego śmiercią. Po wojnie francusko-pru-skiej 1870 r. Guarnerin wraz ze swoją siostrzenicą dokonali szeregu pomyślnych zlotów, które szybko znalazły naśladowców. Dziś spadochron oddaje nieocenione usługi w żegludze powietrznej.

Parasol chińskich kuglarzy. Gdy dziś przyglądamy się zawodom lotniczym i podziwiamy skoki lotników ze spadochronami, nie przychodzi nam na myśl, że podobne „sztuki“ znali już chińscy kuglarze, którzy podobno już oddawiendawna zeskakiwali z wysokich wież, trzymając w ręku otwarty parasol i nie odnosząc żadnych obrażeń. W Europie po raz pierwszy o możliwościach spadochronu pisał w 1513 r. Leonardo da Yinci, w 1617 r. ogłosił podobny projekt architekt Yeranzio z Werony. Zaszczyt

Lokomotywa z roku 1825. Dziś kiedy stalowe olbrzymy rozwijają szybkość ponad 120 km na godzinę, nie możemy już sobie wyobrazić sapiącej, zabawnej lokomotyw}* z roku 1825, która dokonała przewrotu w dziedzinie komunikacji, a w związku z tern i gospodarki społecznej. Twórcą pierwszej lokomotywy był Jerzy Stephenson, robotnik w kopalni, który interesował się niezmiernie maszynami parowemi. Kształcąc się usilnie, doszedł on do dużej wiedzy w dziedzinie mechaniki i fizyki i w r. 1814 skonstruował pierwszy pociąg towarowy „Mil ord “, który przewiózł 30.000 kg węgla

f/A

<M

11 fil

V,

z odległości około 8 km. Siła pociągowa synowie winni wstać i ubrawszy się staran-pierwszego parowozu była równa sile jed- nie, przygotować wraz z żonami wszystko, nego konia i wynalazek ten początkowo co może być potrzebne rodzicom. Następnie wzbudził ogólny śmiech. Ale niestrudzony synowie z żonami udają się do rodziców, Stephenson nie ustawał w poszukiwaniach gdzie z miną skromną i głosem łagodnym i wreszcie w 1825 r. uruchomił pierwszy po- pytają się, czy ubrania ich są dosyć ciepłe, ciąg pasażerski. 25 września 1825 r. osobi- Jeżeli rodzice cierpią na jakąś chorobę, nieście poprowadził on pociąg na odcinku dyspozycję, wrzody lub swędzonki, syn ze 57 km między Stoektonem a Darlingtonem, czcią naciera, lub drapie ich chore członki, z szybkością taką, że jeździec, galopujący Jeżeli rodzice wchodzą lub wychodzą, syno-przed lokomotywą musiał rozwinąć szybkość wie i synowe poprzedzają ich, lub idą za 22,5 km na godzinę, aby wyprzedzić pociąg, nimi. Przynoszą im przybory do mycia rąk. Było to istne objawienie. Pociąg składał się Synowie i ich żony usługują rodzicom z ra-z 33 wagoników towarowych i jednego pa- dością". „Dobry syn opiekuje się zgrzy-sażerskiego, w którym siedziało 21 osób; białymi rodzicami, stara się sprawiać im wagonik ten nazwano niepokojącem imię- przyjemność. Nie sprzeciwia się ich życzeniem „Eksperyment". Wagoniki oczywiście niom, pracuje, aby uradować ich oczy nie były podobne do dzisiejszych. Były one i uszy, troszczy się, aby nie brakło niczego, wielkości normalnego wozu konnego, na wy- ani w ich sypialni, ani w żadnym innym sokich kołach. Lokomotywa też raczej przy- z ich apartametów i dostarcza im ze szcze-pominała kociołek z parą, aniżeli czarne ol- rą miłością jadła i napoju. Kierując się mi-brzymy eskpresu. Pierwszy najtrudniejszy łością synowską do końca dni swoich, kocha krok był jednak już zrobiony. Stephenso- nawet po ich śmierci to, co oni kochali, sza-nowi miano powierzyć budowę linji kolejo- nuje to, co oni szanowali", wej między Manchester a Liwerpool, lecz Przerzućmy się teraz do epoki późniejszej sprzeciwili się temu przedsiębiorcy dyliżan- o dwadzieścia kilka wieków i zobaczmy, co sów, wozów transportowych, a nawet lordo- mówią o miłości synowskiej podręczniki wie, obawiając się, że kolej przeszkodzi im chińskie, drukowane w roku 1919, przezna-w polowaniu na lisy. Skutek był taki, że czone dla uczniów gimnazjalnych w wieku wybrano komisję, która wydała na Stephen- mniej więcej piętnastu lat. „Wdzięczność, sona wprost miażdżący wyrok. Oto jakie jaką czujemy do rodziców za doznane od argumenty przytaczano: pociąg będzie prze- nich dobrodziejstwa, wymaga przedewszyst-szkadzał paść się krowom, nastraszy tak kiem, abyśmy ich żywili i starali się ich za-kury, iż te nie będą znosić jaj, dym za- dowolić. Żywić ich, ogrzewać zimą, a chło-ciemni tak atmosferę, że nie przenikną jej    dzić latem, pielęgnować w czasie    choroby,

promienie słońca, spłoną od iskier domy,    oto starania o ich ciało. Sprawiać    im przy-

stojące wpobliżu toru i t. d. Parlament an-    jemność wszystkiem, co mówimy i    czynimy,

gielski wezwał Stephensona na publiczną    przynosić im zaszczyt i okrywać ich sławą,

969 lat życia... W przysłowie weszło powiedzenie „Matuzalowc lata" na oznaczenie zbudował maszynę „Roeket", bardzo podeszłego wieku. Wiąże się ono która rozwinęła szybkość od 37—45 km z legendarną postacią Matuzala (po hebraj-na godzinę, wywołując powszechny po- sku Metuszelach), przedpotowego patrjar-dziw. Droga dla rozwoju komunikacji była chy, który miał być dziadkiem Noego. Znaczenie tego imienia objaśniają jako „mąż „Czcij ojca twego i matkę twoją”... w Chi- oręża", znów z hebrajskiego mętu: mąż nach. Czem jest miłość synowska, którą i szelach: oręż, broń. Być może tedy, że ów Konfucjusz uważał za fundament rodziny praszczur rodu ludzkiego wsławić się miał i państwa, zilustrują najlepiej dwa urywki, wybitnemi czynami wojennemi. wyjęte, jeden ze starej na dwa zgórą tysiąc- Ważniejsze jednak, że jak napisano Jęcia klasycznej literatury chińskiej, drugi w księgach „Genesis" (V, 27) ów Matuzal ze współczesnych podręczników szkolnych, żył okrągło lat 969... Przez długie wieki wydanych przez rząd republikańskich Chin. przebija się tedy tęsknota w rozmaitych Księga Rytuału zredagowana ostatecznie życzeniach i przysłowiach powtarzana, by w II wieku naszej ery, ale zawierająca ma- dobić przynajmniej do cząstki tego wieku, teriały sięgające niekiedy epoki Konfucjusza, tak opisuje stosunek synów i ich żon panegiryczne określenie „Będziesz żył lata do rodziców: „Gdy pierwszy kur zapieje, Matuzalowe" lub nieco skromniejsze:

dyskusję, z której wynalazca wyszedł zwy- oto starania o ich serce", cięsko. Rozpoczął budowę kolei, doskonaląc coraz bardziej swój pierwotny model. W roku 1830

otwarta.

Tak i w naszej literaturze dawniejszej

i¹/

/■

zu-

ora-

Żyj lata Matuzalowe,

Albo przynajmniej połowę;

Choćby i ćwierć dla igraszki,

Dwieście lat to nie fraszki. (XVII w.).

W

m. twm0WS

rflM-WĆfl

TĄ

’ O.

Polowanie na słonie w Indj ach. Słonie są bardzo towarzyskie, nie lubią samotności i łączą się w stada, liczące kilkanaście, a nawet niekiedy i kilkaset sztuk. Na czele takiej gromady stoi zawsze stara olbrzymia samica, prowadząca pochód, podczas gdy stary samiec zamyka zazwyczaj tyły. W poszukiwaniu wody i pastwiska słonie przedsiębiorą dalekie wędrówki, w czasie których maszerują jeden za drugim, przestrzegając ustalonego porządku. Niełatwo je podejść i mało kto tę sztukę posiada. Najlepsi łowcy słoni zwą się na Cejlonie panikis i u wszystkich kast społecznych są dla swej tajemniczej wiedzy w wielkiem poszanowaniu. Kierując się chyba węchem, idą oni za śladami słoni, umieją zgóry oznaczyć, z ilu i jakich osobników składa się stado, umieją zwabiać słonie tam, gdzie chcą, umieją doprowadzać je do wściekłości i napełniać strachem, umieją wreszcie w jednej chwili uspokajać je pełnie. Panikis nie używają ani mieczów, ani kul, ani ognia; jedyną ich bronią są pęta z jeleniej lab bawolej skóry, które zarzucają na nogi upatrzonym słoniom. Jak to się dzieje, że te przezorne i ostrożne zwierzęta pozwalają tak blisko do siebie podejść — pozostaje tajemnicą panikisów, pilnie wśród nich strzeżoną. Podczas gdy jeden z łowców pęta nogi słonia, drugi przymocowuje koniec pętli do silnego pnia pobliskiego drzewa. Europejczycy nigdy nie dostąpili zaszczytu uczestniczenia w tego rodzaju łowach, biorą natomiast czasem udział w polowaniach z nagonką. Polowania takie odbywają się w sposób następujący. Kilkuset Hindusów, wyćwiczonych w łowach, wraz ze stadem oswojonych słoni, otacza kołem, mającem nieraz przeszło 10 km obwodu, miejsca, gdzie wypatrzono stado dzikich słoni. Naganiacze wewnątrz tego koła układają płot z bambusu i suchych liści, który podpalają, zmuszając słonie do skupiania się w środku, następnie stopniowo zacieśniają pierścień. Jednocześnie łowcy zakładają w odpowiedniem miejscu, mającem około 200 m obwodu, pułapkę „kheddas“, zbudowaną z grubych pali. Słonie, spłoszone ogniem i krzykiem, biegają wokół kordonu, wreszcie jednak, znużone, wpadają do klatki; gdy znajdzie się tam już ostatni, zapada ciężka kłoda, zamykająca wejście i potężni synowie dżungli stają się więźniami.

Wówczas rozpoczyna się rola „mahuców“ t. zn. poskramiaczy słoni.

Gdy minie u schwytanych pierwszy atak wściekłości i strachu, na oswojonych słoniach wjeżdżają do ogrodzenia mahucowie; oswojone słonie biorą między siebie swych dzikich współbraci i wyprowadzają ich do lasu, gdzie rozpoczyna się tresura. Dzikie zwierzę, widząc, że jego towarzysz czuje się zupełnie szczęśliwy w służbie człowieka, powoli się uspokaja i stopniowo zaczyna ulegać człowiekowi; po pewnym czasie odbywa też ono pierwszą przechadzkę w towarzystwie dwóch przedstawicieli słoniego rodu, którzy w razie najmniejszego nieposłuszeństwa pouczają je dotkliwie o wyższości kultury. Z chwilą, gdy słoń pozwala się malmcowi umyć szczotką i mydłem, nie robiąc użytku ze swej trąby i słuchając przyjaźnie pochlebnych słów człowieka, można go uważać za oswojonego i rozpocząć właściwą naukę, w której pojętne i posiadające doskonałą pamięć zwierzę robi szybkie postępy.

Jak mieszkano w polskich dworach i dworkach. Różne i różnie budowane bywały nasze dwory i dworki. Zrazu drewniane, w XVII, XVIII i XIX w. bywały choć nieczęsto, murowane, zawsze jednak zachowywały w swojej ogólnej sylwecie własną, polską tradycję.

W większych domach ozdobne drzwi prowadziły do długiej sieni, która była miejscem zebrań, zabaw i gabinetem gospodarza. Ogrzewał ją i zdobił wielki kominek, przy którym w długie zimowe wieczory zbierała się cała rodzina.

Po bokach tej sieni leżały najróżniejsze pokoje: jadalny, salon, pokój pana i pani. Te wielkie nieraz pokoje lubiano w dworku szlacheckim dzielić na j różniej szemi przepierzeniami, stąd też tak liczne tam „garderoby, aulkamery, alkierze, retyrafy, torja, gabinety i inne muzeaOsobna też była w naszym dworku izba kredensowa —

nazywano te

potem dopiero weszły w użycie

natomiast kuchnie i izb}' czeladne w innym się już zazwyczaj mieściły budynku.

W komnatach państwa ozdobny pułap o otwartem belkowaniu, wspartem na sosrębie, zastąpiono w XVII w. gładkiemi sufitami z malowanemi scenami pośrodku. Ściany bielono lub przykrywano obiciami z papieru z ornamentem drzeworytniczym, zwanemi „kotrynami“. W dworach magnackich można też było spotkać obicia ścian z bogatego materiału tkane kunsztownie w kompozycje figuralne obicia szpalerami lub arasami (-> Arasy). W XVIII w. zjawiają się w Polsce tapety francuskie, malowane we wzory.

Okna niewielkie zrazu były w tych naszych dworkach, a rozszerzyły się i powiększyły dopiero pod wpływem mody francuskiej i włoskiej. Nielada tylko kłopot mieli mieszkańcy białych dworków z szybami, które niepomiernie były kosztowne — nierzadko w razie jakiegoś wypadku zamieniano je błonami lub poprostu papierem lub wiechciem ze słomy.

Kochano się w kobiercach, kilimach, oponach, któremi przykrywano podłogę i meble, zawieszano ściany. Te kosztowne nieraz tkaniny woził ze sobą polski szlachcic nawet w dalekie podróże i zdobić niemi kazał ściany każdej przydrożnej karczmy na czas swego tam postoju.

Oprócz tkanin niemało było w dworku szlacheckim wszelakich ozdób. Na ścianach wieszano chętnie obrazy, portrety przodków, często nawet fikcyjnych, wodzów, królów i t. d. Obraz Matki Boskiej, dwie szable skrzyżowane nad łóżkiem, para pistoletów musiały być w dworku najuboższego szlachcica.

Niełatwa była sprawa z ogrzewaniem i oświetleniem tych dworków. Człowiekowi dzisiejszemu nie byłoby w nich na pewno najwygodniej. Dopiero od XVII w. pojawiać się u nas zaczynają poza kominkami i piece kaflowe, często malowane. Oświetlano dworki świecami, nierzadko łuczywem i kagankami. Sypiano zrazu na skórach pod opończą, na ławie, kobiety na siennikach

wąskie, i twarde wyrka, tylko zaś dla starszych łoża pod baldachimami. Wanna należała tu zawsze do rzadkości, niekiedy tylko w pałacach magnackich bywały łaźnie. Plagą prawdziwą mieszkań szlacheckich były myszy, szczury i robactwo, gnieżdżące się za obiciami ścian i po kątach.

Szczyt grzeczności osiemnastowiecznej.

Gdy słynny awanturnik wieku oświecenia

signor Casanova, przybył w roku 1766 do Warszawy, uwikłał się zaraz w awanturę z hetmanem Branickim. Bilecik, którym nazajutrz wyzwał go na ubitą ziemię (cztery mile od Warszawy, bo w obrębie stolicy groziła za pojedynki kara śmierci) brzmiał następująco :

„Nie wiem, czy Wasza Ekscelencja przypomina sobie, że znieważyła mnie wczoraj, wydało mi się jednak, jakoby miała Wasza Ekscelencja zamiar wykreślić mnie z grona żyjących. Gdy zaś ja żywię względem Niej podobne życzenie, proszę pokornie o wskazanie mi miejsca, kędy mógłbym mieć zaszczyt Ją zabić/h

Istotnie, trudno było wyrazić się grzeczniej. To też forma ta zaimponowała nawet grymaśnym pięknisiom Warszawy stanisławowskiej. List powtarzano i przepisywano jako wzór układności stylu. Zachwyca się nim między innymi słynna ks. miecznikowa Radziwiłłowa, bohaterka „Pawła i Wirginji“. Czy był autentyczny -— niewiadomo. W pamiętnikach Casanovy tekst -wyzwania jest równie grzeczny, ale nieco inny.

Wzorem grzecznego pisania historji może być taki przykład z Encyklopedji Francuskiej XVIII w.: „Anna Jagiellonka miała lat 60, gdy jej przypadł tron, a Stefan Batory, który ją poślubił, by stać się królem, uczynił to w przekonaniu, że każda królowa zawsze jest młodą/‘.

Dawne mieszkania mieszczańskie. Wąskie zaułki starych miast przemawiają do nas romantyczną malowniczością; kamieniczki ścieśnione na małej przestrzeni wznoszą się często nie w jednej linji, ale kapryśnie — ten dom wybiega na ulicę, inny cofa się w głąb. Górne piętra występują nazewnątrz jako wykusze i dobudówki, skarpy podtrzymują mur.

Fantazja architektoniczna wypływa z charakteru miasta średniowiecznego, które skupiało się w mur ach obronnych, mając na względzie nietyle wygodę mieszkańców, ile przedewszystkiem bezpieczeństwo.

Majstrzy kamieniarze i budowniczowie gotyccy umieli zastosować się do zasady oszczędności miejsca, a starali się również jak najpiękniej ozdobić swoje dzieła. Fasady domów często malowano; ponieważ nie były znane numery, każdy właściciel chciał mieć nad drzwiami rzeźbione godło; stąd nazwy: dom pod rakiem, pod baranami, pod jaszczurką, elefantem, dzwonem, murzynem, białym lwem, pawiem, nosorożcem, wiewiórką. Do parteru fasady przypierały ławy kamienne, a spotyka się również pod-

wnętrza. Urządzenie skromne: wokół ściany biegną ławy, w połowie wysokości ściany — listwy lub półki, na których ustawiano statki gliniane i cynowe. Na środku ciężki stół, stołki, przy ścianach szafy okute i skrzynie malowane. Zamożny mieszczanin kochał się w dywanach i makatach; widzimy je zawieszone i rozłożone na ławach. U pułapu wieszał piękny świecznik mosiężny, a nierzadko bywa też przyjacielem muz, o ezem często świadczy półka z książkami i ldawicym-bał do produkeyj muzycznych. W izbach sypialnych zobaczymy łoża pod baldachimem, piec kaflowy dla ciepła, zwierciadło okrągłe.

powagę

w Kra-

sie-

czar nieruehomo-

cienia, gdzie rozkładano ławy rzemieślnicze i stragany.

Dachy domów kryto gontem lub dachówką,; od XVI wieku zjawia się ozdobna at-tyka, zasłaniająca dach.

Im bogatszy patrycjusz, tern wspanialszą mógł posiadać rezydencję, na wzór dworów wiejskich i zamków rycerskich. Różne bywały domy miejskie, od świetnych kamienic z kilkoma podwórcami, rozbudowanych w liczne oficyny, do lepianek krytych strzechą.

Zajrzyjmy do wnętrza kamienicy zamożnego mieszczanina. Plan mieszkania ogranicza się do niewielkiej ilości izb; na parterze długa sień sklepiona i klatka schodowa, zboku sklep i warsztat. Na piętrze izba reprezentacyjna z kominkiem i druga komnata od podwórza; wyżej komory mieszkalne. Brak wolnej przestrzeni naokoło domu uniemożliwia pełny dopływ światła do wnętrz. Okna małe, do XIII i XIV w. bez szyb, zamykano okiennicami; potem używano szyb różnokolorowych, oprawnych w ołów, a nierzadko i błon zwierzęcych.

Izby na piętrze jedne tynkowane, inne wykładane drzewem, pułap o potężnem belkowaniu, wielki kominek, kuta ślusar-szczyzna w kratach okiennych i drzwiach stwarza

Kamienica mieszczańska w Polsce przez, długie wieki zachowała średniowieczną sylwetę ; piękne przykłady takich kamienic oglądać można przy ulicy Grodzkiej kowie, na Starem Mieście w Warszawie, w Poznaniu i wielu innych miastach (por. tabl. 147, 148 Tomu I-go).

Zaklinacze wężów. W krajach podzwrotnikowych, rojących się od jadowitych wężów, a szczególnie w Indj ach i w Egipcie, istnieją ludzie umiejący siłą woli poskramiać jadowite bestje, których najlżejsze ukąszenie sprowadza śmierć. Na publicznych placach miast Indyj i Egiptu często

ii,

widuje się zaklinaczy, popisujących się swą szczególną umiejętnością. Oto jak się odbywa przedstawienie. Zaklinacz stawia na ziemi płaski, zamknięty koszyk, podnosi szczelnie przylegające wieko, siada z pod-winiętemi nogami i na dziwacznym instrumencie zaczyna grać tęskną, monotonną melodję. Chwilę wąż leży spokojnie, jakby wsłuchując się w nieznaną muzykę, potem zwolna się podnosi, prostuje i staje, sycząc, w groźnej, bojowej postawie. Poskromiciel mimo to, nie przerywa muzyki i nie spuszcza nieruchomego wzroku z sypiących ogień źrenic bestji. Po paru minutach wąż nieruchomieje i pogrąża się w rodzaj katalepsji. Wówczas zaklinacz wyciąga dłoń, gładzi jego głowę, owija go sobie wokół ciała, nie przerywając jednak ani na chwilę zawodzącej, hipnotyzującej melo-dji. Często wąż, pogrążony w kataleptycz-nym śnie, wyprostowuje się i upodabnia do grubej, pasterskiej laski, owej laski Aarona, o której wspomina stary Testament. Jest to wspaniałe i groźne widowisko: potworne gady, będące postrachem dżungli, jące niechybną śmierć, stają się bezwolną zabawką w rękach człowieka. Nie przerywając muzyki, zaklinacz podstawia płaski koszyk i za chwilę wąż zwija się w swem dawnem legowisku. Wówczas jego władca szybko nakrywa wieczko, z chwilą bowiem, gdy cichnie muzyka, mija ści i wąż gotów jest rzucić się na swego pogromcę.

Osa a kultura. Czemże mogło się zasłużyć tak niepozorne stworzonka dla dzieła cywilizacji*? A jednak to osa naprowadziła ludzi na myśl wynalazku, bez którego dziś nie moglibyśmy się obejść; dzięki niej nauczyliśmy się sporządzać papier drzewny.

W końcu XVIII w. w mieście Ratyz-bonie w Bawarji żył pastor Jakób Kry-stjan Schaff er, człowiek uczony w sprawach przyrodniczych i znawca obyczajów ptaków i owadów. Pewnego sobotniego poranku przechadzał się, rozmyślając nad tern, jakby zaradzić skargom papierników, którzy narzekali na brak i na wysoką cenę gałgan-

fu"

ków potrzebnych im do wyrobu papieru. Wtem wzrok jego padł na osę, zajętą budowaniem swego gniazdka. Zaczął się jej pilnie przypatrywać i po dłuższych badaniach wykrył, że osy zaopatrują się w materiał budowlany, zbierając szczątki zbutwiałego drzewa; z tego drzewa przerobionego na papkę lepią szare ścianki gniazd. Roztropny pastor poszedł w ich ślady. Tłukł trociny drzewne w moździerzu, rozrabiał wodą, masę tę przyciskał prasą i suszył. W ten sposób otrzymał pierwszy papier drzewny. Fabrykanci nie mieli jednak zaufania do jego wynalazku i szybko o nim zapomniano.

Kilkanaście lat później, dziwnym zbiegiem okoliczności, zupełnie podobna obserwacja podsunęła tę samą myśl pewnemu tkaczowi niemieckiemu, który nazywał się Keller. I on, spacerując pewnego dnia i rozmyślając nad sprawą fabrykacji papieru ze szmat i gałganów, natknął się na gniazdo os i przyglądając się ich robocie, postanowił zużytkować sposób lepienia tych gniazd dla fabrykacji papieru. Keller poszedł jednak inną drogą niż pastor Schaf-fer i początkowo dla swoich prób nie używał drzewa sproszkowanego, wskutek czego rezultaty jego były hardzo nikłe. Dopiero po pewnym czasie wpadł Keller na myśl, iż do wyrobu papieru trzebaby raczej używać drobno zmielonych trocin. Trociny te zmieszał on następnie z wodą i w ten sposób otrzymany mleczny płyn rozlał na obrusie. Woda oczywiście wyschła a proszek drzewny utworzył na obrusie cienką warstewkę papieru, którą Keller ostrożnie zdjął nożem.

Taki był skromny początek wielkiego przemysłu.

Ujarzmiona błyskawica. Burza, niszczycielska i złowroga, od wieków wzbudzała w ludziach strach i obawę. Była ona dla plemion pierwotnych wyrazem gniewu bóstwa, a błyskawica zaś — narzędziem ich kary.

Jeszcze starożytni Grecy, wyobrażali sobie Zeusa, władcę niebios, z piorunem w dłoni. W starożytnym Egipcie, już w XV w. przed Chr. stawiano z obu stron bram zwa-

nycli pylonami wysokie maszty. Z okresu Ptolomeuszów (IV w. przed Chr.) znajdujemy wzmiankę: „Oto jest wysoka budowla pylonu boga Edfu, wysokie maszty ustawione parami służą do przecinania burzy, schodzącej z niebios“.

Rzymianie znali również tajemnicę błyskawicy. Oto co pisze przyrodnik Plinjusz Starszy (żyjący w latach 23—79 po nar. Chr.) o śmierci Tuliusa Hostiliusa: „Tulius próbował wedle metody ojca swego Numy ściągnąć błyskawicę do ziemi, lecz uczynił to niezręcznie i błyskawica go zabiła“. Lu-kanus opowiada o pewnym człowieku, że „skupiał ognie błyskawic rozsiane w powietrzu i grzebał je w ziemi“. Średniowiecze zapomniało o wiedzy Rzymian.

Dopiero w roku 1646 uczony niemiecki Winkler wyraził po raz pierwszy przypuszczenie, że błyskawica jest zjawiskiem elek-trycznem. Badania podjęte w tym kierunku doprowadziły do słynnego wynalazku Benjamina Franklina. W 1752 r. dokonał on doświadczenia z dziecinnym latawcem. Pewnego popołudnia, gdy nadciągała burza, puścił w powietrze latawca na sznurze konop-

A/

//\

nym, do sznura przywiązał klucz, a do klucza przymocował jedwabny sznur, którego koniec trzymał w ręku. Skoro deszcz przemoczył sznur, gdy Franklin zbliżył palec do klucza, z klucza tego zaczęły wyskakiwać iskry elektryczne. Doświadczenie to dowiodło, że błyskawica jest wielką iskrą elektryczną i nasunęło Franklinowi pomysł wykonania piorunochronu, mającego ten sam wygląd co i dziś. Była to wysoka sztaba metalowa, połączona zapomocą specjalnego urządzenia z ziemią. Pierwszy piorunochron Franklina umieszczono na domu kupca Westa w Filadelfji.

Rozebrać kura na powietrzu. Egzaminem zdatności towarzyskiej za czasów saskich i wogóle w świecie staropolskim była następująca operacja: młodzian dobrze wychowany powinien był, znalazłszy się przy biesiadnym stole, rozebrać kuraka pieczonego w powietrzu, co i dziś nie wydaje się łatwą

moc-

sztuką. Gdy go złośliwi zawstydzić chcieli, lub gdy zanadto się puszył, czekał go fortel, wpierw w kredensie przygotowany: nadziewano tam koguta żelaznemi szpikulcami, a gdy wobec tego operacja się nie udawała, stół cały wołał: nie daj się, kurku!

Pan Gadulski w wierszu Franciszka Morawskiego (w r. 1861), opowiadając o dawnych czasach, wspomina, że „ehwacki ga-szek“, starając się o względy jejmościanki

„musiał tam graeko uciąć mazura i srebrną krzesać podkówką, musiał w powietrzu rozebrać kura, a gęsto machać krzyżówką^.

Innym celom służyła czarna kura. Było to „znakomite “ lekarstwo na szalonych. Kładziono im na głowę żywo rozdartą czarną kokosz. Dlatego też gdy u Zabłockiego Fir-cyk powie: „a już też to warte czarnej ku-ry“, chce przez to powiedzieć, że zrobiono coś po szalonemu.

\¥*

Groteska. Pierwotnie wyraz ten oznaczał tylko jeden z dwóch rodzajów ornamentu. W przeciwieństwie do arabeski, która składa się wyłącznie z linij geometrycznych i z motywów roślinnych, w grotesce znajdujemy także postacie zwierzęce i ludzkie.

Znano groteskę już w starożytności klasycznej, później przypomniano sobie o niej w czasach odrodzenia, kiedy to zaczęto odkopywać zabytki starożytne z ornamentem groteskowym. Najczęściej znajdowano je w podziemnych sklepieniach grobowych, a że po włosku grotta tyleż znaczy, co nasze grota, więc też i zabytki w tych grotach znajdowane nazywać zaczęto „groteskami".

W wieku XVI i XVII były groteski w sztuce bardzo popularne, szczególnie głośne z piękności są między niemi te, któremi Rafael ozdobił loże watykańskie. Postaci ludzkie i zwierzęce były w groteskach przekształcone fantastycznie i równocześnie na wesoło, tak aby widza rozśmieszyć. Stąd też zczasem nazwę groteski przeniesiono na fan-tastyczno-żartobliwe utwory literackie i zaczęto mówić o groteskowych sytuacjach o różnych utworach literackich a nawet o groteskach pisanych przez różnych autorów.

Maszyna do pisania. Znany fizyk francuski Jan Bernard Foucault (1819—1868) żył w czasach, kiedy na całym świeeie we wszelkich biurach, kancelarjaeh, instytucjach naukowych i t. d. przepisywano ręcznie wszelkie papiery. Foucault niejednokrotnie widział ludzi, którzy poprzez łata całe przepisywali stosy papieru, a po tych latach ciężkiego znoju tracili pracę wskutek nadwerężenia mięśni i bolesnego skurczu palców. Foucault czuł ogromną litość dla tych tysięcznych rzeszy przepisywaczy i dla nich wymyślił pierwszą maszynę do pisania, która zwała się wtedy „maszyną przeciw skurczowi palców“.

Nie miała ona wielkiego powodzenia. Rozeszła się w małej liczbie egzemplarzy i po pewnym czasie zapomniano o niej całkowicie.

Idea tego wynalazku rozkwitła dopiero na gruncie amerykańskim. Amerykanie wynaleźli właściwie na nowo maszynę do pisania, udoskonalili ją i ulepszyli, przygotowując drogę jej triumfalnego pochodu przez eały świat.

W r. 1867 do urzędu pocztowego w mieście Milwaukee zgłosił się znany w tern mieście obywatel Krzysztof Lotham Sholes i poprosił urzędnika pocztowego Ch. Wellera o kawałek kalki, która zresztą w owych czasach była niezmiernie droga. Prośba ta no zaintrygowała owego urzędnika. Po długich naleganiach Lotham zgodził się pokazać mu swój wynalazek. Była to właśnie nowa maszyna do pisania. Rzecz wątpliwa, czy ktokolwiek zgodziłby się dziś pisać na niej. Miała ona tylko jeden klawisz wybijający literę W, jasnem jednak było, iż przy powiększonej odpowiednio liczbie klawiszy będzie można odbijać na niej cały alfabet.

Weller ocenił całą wartość nowego wynalazku i zawiązał z Lothamem spółkę dla jego eksploatacji. Do spółki tej przyłączył się po pewnym czasie i drukarz Soule.

Spółka nie miała jednak dużo pieniędzy i interesy jej szwankowały tak długo, dopóki nie sprzedała swego wynalazku wielkim zakładom przemysłowym Remingtona. Eksperci Remingtona zbadali model, skonstruowany przez Lothama, Wellera i Sou-le’a, udoskonalili go i z wielkim hałasem

wypuścili na rynek w r. 1874 pierwsze ma- 96.000. Po upadku Rzeczypospolitej znów szyny do pisania.    widzimy spadek. W 1800 r. ma Warszawa

Jedną z pierwszych maszyn Remingtona 63.000 mieszkańców, w 1810 r. 78.000. Za kupił znany pisarz amerykański Mark królestwa kongresowego rozpoczyna się Twain i na niej napisał „Toma Sawyera“. znów wzrost (1820 — 100.000 mieszkańców, 1830 — 145.000), który z wyjątkiem krótkich okresów po powstaniach 1830 i 1863 r. trwa do dziś nieprzerwanie. Oto cyfry: 1840 — 139.000, 1850 — 164.000, 1860 — 163.000, 1870 — 266.000, 1880 — 357.000, 1900 — 686.000, 1910 — 781.000, 1914 — 855.000, 1921 — 936.000, wreszcie 1935 — przeszło 1,200.000, t. j. —■ dodajmy dla porównania — tyle, ile miał Londyn sto lat temu.

Pochodzenie nazw ulic Warszawy nie

dla każdego jest jasne; niektóre nazwy wydają się nam dziś zupełnie nieuzasadnione. Oto wytłumaczenie szeregu nazw ulic warszawskich:

Bagno — od bagnisk, które się tu znajdowały.

Bracha — utworzona na gruntach bractw kościelnych.

Chmielna — od ogrodu zwanego niegdyś „Chmielnikiem^, stąd też pierwotna nazwa ulicy „Chmielnickiej“, później dopiero dzisiejszej Chmielnej.

Długa

Odtąd zwycięstwo maszyny do pisania było już rzeczą przesądzoną. Z roku niemal na rok następowały nowe jej ulepszenia. Pierwsze maszyny Remingtona tę miały wadę, iż nie można było na nich zobaczyć napisanego tekstu, póki się nie odwróciło wałka. Dopiero maszyna „Underwood“, opatentowana w r. 1894, miała drążki z czcionkami, które uderzały w papier zprzodu. Ten typ maszyn szybko bardzo się rozpowszechnił na całym świecie.

Dziś klekot maszyny do pisania usłyszeć można zarówno w Europie i w Ameryce, jak w Azji, Afryce, czy Australji. Dzięki maszynie do pisania została niesłychanie usprawniona wszelka praca biurowa, ręczne przepisywanie wyszło już niemal całkowicie z użycia.

Rekordowa szybkość pisania na maszynie stanowi dziś 143 słowa na minutę, a więc znacznie więcej niż każdy z nas może w tym w tym czasie powiedzieć czy przeczytać.

Rozwój zaludnienia Warszawy śledzić możemy od lat przeszło trzystu pięćdziesięciu. Wprawdzie cyfry z przed w. XVIII nie są ścisłe, tylko przypuszczalne, mają jednak wszelkie cechy prawdopodobieństwa. W czasach, gdy zbierały się w 'Warszawie pierwsze sejmy Rzeczypospolitej ,t. j. w 1556 i 1564 r. liczba jej mieszkańców nie przekraczała 15.000 głów, w XVIII w. po wojnach szwedzkich nie dosięgała nawet 10.000. Silny wzrost ludności stolicy datuje się dopiero z XVIII w. W 1764 r. ma ona 30.000 mieszkańców, w 1777 —

najdłuższa dawniej w stolicy.

Elektoralna — prowadziła na pole elekcyjne na Woli.

Freta — z łaciny, od pól nieuprawnych.

Gęsia — od pasących się tu niegdyś gęsi.

Graniczna — oddzielała miasteczko Grzybów i Bielinę.

Jerozolimska — od osady Nowa Jerozolima.

Kacza — od gruntów rodziny Kaczanowskich.

pe.

tT2t

S/A 7=p,

>,

v/M-M

Cb

■W/'

Marszałkowska — od marszałka koronnego Franciszka Bielińskiego.

Nowy Świat — ulica utworzona w 1649 r. na drodze do osady tej nazwy.

A\

iw

MB

/'

t/a

Oboźna — ze względu na znajdującą się tu stajnię królewską.

Ordynacka — przechodziła przez tereny ordynatów Zamoyskich.

Podwale — ulica pod wałem starej Warszawy.

Próżna —- bo niezahudowana.

Przejazd

utworzono jako przejazd z Długiej i innych ulic na Leszno.

...

Ptasia — od p taszami, która się tu znajdowała.

Rozbrat — od istniejącej tu pod tą nazwą karczmy.

Senatorska — ze względu na znajdujące jest Gdynia, położona przy kolei o dwie się w tej okolicy gmachy należące do sena- stacje za Sopotami... Ludność Gdyni jest

torów.

domów.

przeszło w dwóch trzecich polska — w rę-Smocza — oczywiście nie od smoka, lecz kach też polsko-kaszubskich gospodarzy od szyldu ze smokiem na jednym ze starych znajduje się znaczna część domów mieszkalnych. Miłem jest sąsiedztwo kościoła Stawki — od stawów, jakie tworzyła pły- w Oksywji (o trzy kilometry) i bliskość tak nąca tu niegdyś rzeczka Drna.    szczerze polskiego obszaru, jakim jest Kępa

Świętojerska — od kościoła i klasztoru Oksywska. Gdynie leży na równinie, do któ-pod wezwaniem św. Jerzego.    rej od południa i zachodu przypierają

Tamka — od tamy nad Wisłą.    piękne wzgórza pomorskie. Skutkiem słabe-

Trębacka —- (dawniej Dziekańska) — od go zadrzewienia, wieś sprawia na pierwszy poczty, która się tu znajdowała i trąbiących rzut oka wrażenie pustkowia... Warunki lii-pocztyljonów.    gjeniczne są dobre, niema wilgoci, plaża

Waliców — od nazwiska właściciela grun- jest duża i czysta... Zupełny spokój, cisza tów Walickiego.    i swoboda, niezbyt daleko od wsi (o dzie-

Warecka — przechodziła przez grunty sięć minut drogi) ładny las, obfitujący Pułaskich, starostów wareckich.    w jagody i grzyby... Gdynia zabudowuje się

Wierzbowa (właściwie Wierzbowska) — coraz więcej; najwyżej położoną jej częścią od pałacu Stefana Wierzbowskiego, opata, jest droga (dziś ulica Starowiejska), wio-później biskupa; pałac ten stał tam, gdzie dąca od stacji kolejowej do kurhausu (dziś dziś hotel Angielski.    Morskie Oko). Tu też są najlepsze mieszka-

czy gruntów Wilczków.

Wilcza — nie od wilków, lecz od posiada- nia w nowych domach, bardzo dobrze urządzone. Ogółem jednak, mimo wybudowania Wolność ■— od bramy więzienia w dawnej w ostatnich czasach kilku domów piętrowych, prochowni, przez którą wypuszczano więź- Gdynia nie może jeszcze pomieścić naraz niów na wolność.    więcej niż sześćdziesiąt rodzin letniczych.

Wzmianka w przewodniku kończy się uwagą, że „pieczywo w Gdyni jest świeże i dobre; są rzeźnicy, sklepy spożywcze są śred-Żabia — od żab, które tu jeszcze w wie- nio zaopatrzone, owoce a czasem nawet mięso i jarzyny sprowadzać trzeba z Sopot, le-Gdynia w r. 1914 była, jak wiadomo, ma- karza na miejscu niema“. łą wsią, przez nielicznych tylko letników od- Czyż może być większa zmiana od tego wiedzaną. Zagranicą nie wiedziano nawet czasu aż do dni naszych? Gdynia dzisiej-o jej istnieniu. Oto co wyczytać można sza nie sprawia „wrażenia pustkowia^, ale o Gdyni w polskim przewodniku po wybrze- niema w niej plaży, spokoju, ciszy i swobo-żu kaszubskiem z r. 1914:    dy. Przeciwnie, życie sześćdziesięciotysiącz-

„Wsią najbardziej w danej chwili odpo- nego miasta i jednego z najważniejszych wiednią na pobyt letników poza Sopotami portów europejskich wre i kipi. Wszędzie

Wspólna — ponieważ należała w połowie Skutkiem małej ilości mieszkań ceny ich są do księży misjonarzy a w połowie do dosyć wysokie...“. miasta.

Zgoda i Żelazna — od karczem zwanych „Zgodą“ i „Żelazem“.

ku XVIII rechotały.

■?c

pośrednictwem do-

za naszem

widać szalone tempo pracy, będące chlubą odrodzonej Rzeczypospolitej. Me przewidzieli tego najwięksi nawet marzyciele.

Ile kosztowało odkrycie Ameryki. Mimo ciągłych postępów wiedzy, biografje Kolumba wciąż jeszcze roją się od wiadomości, które w świetle dzisiejszych badań uznać należy za co najmniej nieścisłe. W niektórych biografjach znajdujemy np. wiadomość, że królowa Izabella Kastylska gotowa była zastawić swoje klejnoty na pokrycie kosztów pierwszej wyprawy wielkiego odkrywcy. Jest to wielce niewiarogodna i na niczem nieoparta sentymentalna bajeczka. Jakież były jednak koszty podróży, która dzieje ludzkości na zupełnie inne skierowała tory? Historycy, którzy wyszperali w starych szpargałach najbardziej nawet drobne szczegóły odnoszące się do przeszłości, zajęli się i tą sprawą. Jak się okazało, koszt wyprawy Kolumba z r. 1492 t. zn.: wyekwipowanie trzech statków, ośmiomiesięczny żołd załogi (120 ludzi) i t. p. wydatki nie przekraczały 2 mil jonów ,,mara-vedi“. Połowę z tego wyłożył skarb hiszpański, resztę zebrał Kolumb przy pomocy swych protektorów oraz bankierów włoskich, osiadłych w Hiszpanji. Czemu odpowiada dziś ta suma? Uczeni nie są zgodni co do wartości jednego „maravedi“, przeważa jednak zdanie, iż odpowiadał on mniej więcej 2,5 groszom; 2 miljony „maravedi“ uczyniłoby zatem około 50.000 zł. Prawda, że wartość handlowa pieniądza była w końcu XV w. inna niż dziś, że za jednego „marave-di“ można było wówczas kupić sześć czy dziesięć razy więcej chleba niż obecnie, ale nawet wziąwszy i to pod uwagę, przyznać musimy, iż koszty odkrycia Nowego Świata były bardzo niewielkie, zupełnie nieproporcjonalne do bogactw, które otrzymały z niego kraje europejskie.

L-

lilteirHs

li

Jak dowiedziano się w Polsce o odkryciu Ameryki. Gdyby odkrycie Ameryki dokonane zostało w czasach dzisiejszych (co jest zresztą przypuszczeniem oczywiście nie-dorzecznem), dowiedzielibyśmy się o tern tegoż dnia przez rad jo oraz z gazet wieczornych w depeszy mniej więcej w ten sposób zredagowanej:

Madryt, 12 października (Pat). Dziś nad ranem admirał Kolumb, który wyruszył z wyprawą hiszpańską na zachód w poszukiwaniu drogi do Azji wschodniej, dotarł do wyspy, leżącej prawdopodobnie u jej wybrzeży.

Tu następowałby najpewniej krótki życiorys szczęśliwego odkrywcy, ewentualnie i inne szczegóły.

W r. 1492 było jednak inaczej.

Dopiero w kilka lat po wiekopomnem odkryciu, zapewne koło r. 1500-ego, dotarła o niem wiadomość do Krakowa i to w formie nader nieścisłej. Pierwszy druk polski wzmiankujący o „Nowym Święcie'' datuje się z r. 1506 i pochodzi z pod pióra Jana z Głogowa. Dokładniejsze wiadomości o Ameryce przyniosło dzieło Jana ze Stobni-cy w r. 1512. O Kolumbie dowiedziano się jednak w Polsce dopiero w roku 1551 z kroniki Marcina Bielskiego, pierwszego dzieła, które w ojczystym języku poinformowało społeczeństwo polskie o wielkich odkryciach geograficznych. W stosunku do Zachodu opóźnienie nie było jednak zbyt wielkie, sąsiadujący zaś z nami Wschód dopiero

wiedział się o czwartej części świata i jej odkrywcy.

Polak, władca jednej z wysepek na oceanie Indyjskim. Józef Korzeniowski (Conrad) jako żeglarz po dalekim i burzliwym Polaków, miał bowiem i na tym terenie oceanie Indyjskim nie był wyjątkiem wśród

polskich poprzedników w służbie Neptuna, i pod nią się zagrzebie". Krótko przebywa Mało znany jest np. fakt, iż posiadaczem Mierosławski na swej wyspie, trudniąc się jednej z dwóch pobliskich wysepek na jej uprawą i rybołówstwem. W r. 1848 sprze-oceanie Indyjskim był Polak. Wysepki, daje połowę wysepki i wyrusza do Europy, o których mowa — obie pochodzenia wul- by tu przy boku swego brata odegrać pew-kanicznego — to Amsterdam (lub Nowy ną rolę w ówczesnych ruchach rewolucyj-Amsterdam), mająca 66 km² obszaru oraz nych. Awanturniczy swój żywot kończy odległa od niej o 60 km mniejsza wyspa jednak na oceanie Indyjskim (1851). Obie św. Pawła (St. Paul), zaledwie 15 km² li- wysepki pozostały dzięki niemu w posiada-cząea. Leży ona pod 38° 42' 58" szerokości niu Francji. Są one podobno obeenie nie-południowej i 77° 32' długości wschodniej, zamieszkane, należą zaś administracyjnie do Polak tu wspomniany, to Adam Mierosław- wyspy Reunion. Dodajmy, że o Mierosławski, brat generała a prawnuk po matce że- skini, choć nieściśle, wspomina Juljusz Ver-glarza angielskiego, jako piętnastoletni ne w znanych wszystkim „Dzieciach kapitana chłopiec obrońca Woli pod Sowińskim, w la- Granta". tach późniejszych kapitan handlowy marynarki francuskiej. Około 1840 r. zaczyna on żaglować po oceanie Indyjskim; prócz transportu towarów zajmuje się handlem wymiennym z tubylcami, połowem wielorybów, fok i pereł. W swych wędrówkach po dalekim oceanie natrafia nasz wilk morski na wspomniane wyżej wysepki, znane już w w. XVI i XVII Portugalczykom i Holendrom, zapomniane jednak potem, bezludne i bezpańskie. Mierosławski zajmuje w r. 1843 wyspę św. Pawła i wywiesza flagę francuską. Gdy dowiaduje się, że przeciw tej aneksji protestuje Wielka Brytan ja, oświadcza, iż „zatkniętej chorągwi nie usunie, a jeżeli ktobądź użyje siły przeciw niemu, natenczas wywiesi polska flagę

. y-1

Źródła rycin.

Tablice: 1; 2; 4; 5; 11-14; 17-21; 23b; 24b; 27-67; 69-73a ; 75b; 76c; 77; 79; 80; 86; 88; 89b; 90b; 91; 95—108; 111—116; 120-122; 131; 132a; 134-137; 141; 144-148; 151-152; 156; 156c; 157b, c; 158a, c; 159; 160 = wg fotogr. — Tabl. 3; 6—9; 92; 93; 109; 110 = wg rysunku. — Tabl. 10 = wg Schramm: Schreib- und Buchwesen einst und jetzt. — Tabl. 15a = wg Graff: Grundriss der Astrophysik. — Tabl. 15b; 16 = wg Hen-seling: Der Neuentdeckte Himmel. — Tabl. 22; 23a = wg „Krajobrazy roślinne Polski" Warszawa, Kasa Mianowskiego. — Tabl. 24a = wg J. J. Karpiński: Puszcza Białowieska i Park Narodowy w Białowieży. — Tabl. 25; 26 = ze zb. Wojsk. Biura Historycznego w Warszawie. — Tabl. 68 = wg Griesebach: Deutsche Stadt. — Tabl. 73b; 74 = ze zb. Oddziału Sztuki Wojew. Krakowskiego. — Tabl 75a = wg Albumu Aleksąndry Augustowej Potockiej, ze zb. wilanowskich Adama hr. Branickiego (Bibliot. Narodowa), fot. H. Poddębski. — Tabl. 76a = z cza-sop. „L’Architecte“, Paris 1932 — Tabl. 76b = z czasop. „Le Corbusier". — Tabl. 78a = wg fot. Plucińskiego. — Tabl. 78b = wg fot. inż. Baird. — Tabl. 78c = wg fot. J. Makowskiego. — Tabl. 81—84 = wg fot. Niemieckiego Inst. Morskiego w Helgolandzie. — Tabl. 87; 89a; 90a = wg Santarella: Ponti. — Tabl. 85; 149; 150; 153; 154 — wyk. K. M. Sopoćko. — Tabl. 94 == wg J. Czekanowski: Forschungen im Kongo-Gebiet. — Tabl. 117 = wg czasop. „Kunstschatz". — Tabl. 118; 119 = wg W. Bodę: Rembrandt im Bild und Wort. — Tabl. 132b—133 = wg fot. H. Poddębskiego. Tabl. 123—127a; 128a = wg Kurt Hilscher: Deutschland, Baukunst u. Landschaft. — Tabl. 127b; 128b ; 129 = wg Fr. Heiss: Deutschland zwischen Tag u. Nacht. — Tabl. 138; 140 = wg Histoire de la Marinę, ed. Larousse, 1934. — Tabl. 142; 143 = wg Jane’s Fightingship . — Tabl. 156a, b; 157a = wg Z. Hołub-Pacewiczowej: Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. — Tabl. 158b = wg fot. dra J.

Falkowskiego.

Tablice barwne: 1. Tablica barw =

wg J. Nicolay : Les principes de la peinture. Tours, 1934 wyk. J. Zachwatowicz.

S- 61 i

uy*

Z,0 *s

/ k ^

i J O- < ■

r-f

i

/

□

MM0217043

)«*•

lllllllll llllll III

11-347849

:i

r'. H 4

wrm

s?i

"

m

■■ i

4