■■    ,5=/ POLITECHNICZNE KRAKÓW

1

BIBLIOTEK i GŁÓWNA

r- -i,

>nw,

17.....13

On*. U. J-a 355. 1(

i < ‘

i*.

li

gwara

< j-1

mm

&

m

mmmm

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

n^lHs

____

;§g§|

i®

A:

| | ||j||j| sl₍;' |

I .■(f;' A %i Ąf^/‘;'

ĘWm

$

\

■

1

A

V'-

w

■f ’■!

/

i-

•gf

-■

<0

%' ?

•'/(

@

/

'i.

■>;

.

■

&

■

-s.

aa:

:

%

S i

m.

.- *■ ■■' " ;'

3S-SSf^?:- %i*F:A

•jr

'“V

$6$

>*•'

;

¥

■

X

r 'zĘ$g

■■'i-

:^3

.<>*;■'O *¹’-'

|3

t—’ -

i

i-

-k*

b

Sb

X

\

mr

a

r

ADWOKACI

Dr. SALO⁷ tO'!. SCŚERŹER

’Dr. ED'i ,v:> -.f;;ZER 'WO.;LwO'vv;o, o¹. :5y;;stuska 34»

1ELEFGN 30^8.

i '/

■J

I

v;

.

'

.

v'*

v*

•v

' :

t'.

(;

.»

■

%

/.

; -

r

*

'-I

'V'

\

1;

M

A-

'

-

\

I

: y

v

C l

A D W O tś

Dr. Śhi O: JÓN

we Lwowie. j>. by

TELEFON 30-6«,

’ 0 :>

:’!^7ER

! 1 V,t ; CMBRŻER

tu&ks 34?

HANDEL

MATERJAŁAMI D R Z E W N E M I.

4

**- -

"

i

i

. .

>

'

.

. i.

"v

t .

f

t

: < r - • « - • •

%

\

- V

¹

r -

i'

*>.

y ■ ‘ *

}

Prof. Inż. CYRYL KOCHANOWSKI

ftp

A D \W O K

SALOMON ;>

'ul.

CHERZER

'

ksiuska 34.

JON 30-63,

HANDEL

MATERJAŁAMI DRZEWNEMI

LWÓW 1929 ROKU

CZCIONKAMI DRUKARNI WYDAWNICZEJ W KALISZU

-

■' 7

.

i

f KRAKÓW

iWH

*/•

■ ■».

<

ł

I

*

' • \ .

Akc. Nr.

amj^

\

we

PRZEDMOWA.

Praca niniejsza wynikła z potrzeby udzielenia moim słuchaczom z Wydziału rolniczo-lasowego Politechniki lwowskiej, na którym przez lat kilka wykładałem: „Użytkowanie lasu”, „Mechaniczną Technologję drewna” i „Handel produktami lasu”, odpowiedniego podręcznika, który utrwaliłby w ich pamięci, to co w ustnym wykładzie słyszeli, specjalnie odnośnie do handlu drzewnego, i był im pomocnym w ich przyszłym zawodzie. Sądzę przeto, że w ten sposób, będą jasne niektóre opisy i zwroty w rozmaitych działach tego podręcznika, które w innym wypadku może byłyby niezrozumiałe. Spodziewam się jednak z zupełnem uprawnieniem, że ten podręcznik będzie pomocny i dla szerszych kół, z gospodarstwem, przemysłem i handlem leśnem w styczności będących, tern więcej, że w polskim języku niema dotychczas dzieła, któreby przedmiot ten w całości ujmowało, a tych kilka broszurek, które się pojawiły w druku, omawiają tylko pewne lecz nieznaczne działy produkcji drzewnej. Natomiast będę bardzo wdzięczny za rzeczowe wskazówki na niedomagania, jakie ewentualnie okazać się mogą, wiem bowiem, że życie gospodarcze nie stoi na miejscu, lecz ciągle się rozwija, dlatego udzielone wskazówki mogą być użyte z podziękowaniem w przyszłości.

Lwów, dn. 1 października 1929 r.

Inż. CYRYL KOCHANOWSKI

em. prof. Wydziału rolniczo-lasowego Politechniki lwowskiej, rząd. upow. cywilny inżynier leśnictwa, przysięgły biegły sądowy dla spraw gospodarstwa, przemysłu i handlu leśnego, członek honorowy fińskiego naukowego Towarzystwa Leśnego.

/

V

/

? •

V "

V

A

f:

->

■V

, ‘V>»

'

• ••

>

; -

./'

./

> ; ;

■

.

‘ \ .

■ **

H

i

■ 3

i

'■ *

•-.Ą;

V-

y

\

• /

r

v

-

SPROSTOWANIA BŁĘDÓW W TEKŚCIE.

Str. 14 wiersz 5 z dołu zamiast: przewozowy ma być przywozowy.

czterystomiljonową ma być czerdziesto-miljonową, a raczej 40.003.423.04.

1918 ma być 1911.

0.0461 „    „ 0.04861.

koniecznie ma być konicznie (skośnie).

24

32

35

22 z góry

11 z dołu

21

37

ca

m.

45

12

w zloce    „    „ w zwłoce,

nim    „    „ im.

75 typ podkładów: długość zam. 2.30 ma być 2.60.

123 wiersz 11 z dołu zamiast: płaszczonych ma być płaszczowych.

roku    „    „ zimy.

„ 55.

„ tuż.

„ roczne.

„ nad 12—15.

„ dowóz.

49

12

130

171

185

223

241

249

312

313

315

8 z góry

8 z dołu 13 z góry

16

58

łuk

ręczne nad 9—15 dozór

6 uzupełnić 5-ty wiersz z góry cyfrą 3.

19 z góry zamiast: Schóhanborn ma być Schónborn.

rozpatrzeniu    „    „    rozpołożeniu.

„    „    m;i.

„    „    szpulek.

7 z dołu

17 z góry 9 z dołu

szpilek

336 przy nagłówku Szwajcarja brakuje numer 24.

Szwecja zamiast 11 Ukraina

337    „

340    „

351 wiersz 14 z dołu zamiast: konireniferów ma być koniferów.

20 i 21 z góry zamiast: czterydziestoletnią rozumną pielęgnację do 2.39 m.³ rocznie od 4.82 m.³ ma być czterdziestoletnią rozumną pielęgnację do 4.82 m.,! rocznie od 2.39 m.;i. 19 z dołu zamiast: z 3 m. ma być z 16 z góry

ostatni z dołu zam.: 22 m. ,,

w wierszu 2) dłużyce: zamiast: dobrych ma być dotąd.

359

371

402

438

ma

być numer 25.

26.

3 mA

23 m.³ ,,    ,,    25 mA

2.2 m.

‘

'

i

■'*

!.

ii i

A-

I

'

*

i

A

'

>!

WSTĘP

ADWOKACI v

Dr. SALOMON SCHERZER

CMERZER

Dr. EŁv'.l:

i, SyKstusKS v>4ł

TELEFON 3S43.

WO Lwdwin. ₍

Zanim przystąpię do właściwego tematu jestem zobowiązany dać nasamprzód krótkie wprowadzenie, t. j. zarys ogólny tego podręcznika a w pierwszej linji odpowiedzieć na pytanie: co jest przedmiotem nauki o „handlu materjałami drzewnymi (produktami leśnymi)", która to nauka w wyższych uczelniach leśnych dopiero od niedawna w zakres przedmiotów obowiązkowych została wprowadzoną. Niedawno bowiem jeszcze, a nawet i obecnie w pewnych sferach naszego społeczeństwa zawodowego przeważało, czy też przeważa zapatrywanie, że leśnik ma być dobrym hodowcą lasu. Sąd ten wyłonił się z zapatrywań, a raczej może z przyzwyczajeń samego właściciela lasu. Przeciętny właściciel lasu, chociaż chce otrzymać dobre ceny za produkty swego lasu, jest zarazem może nawet bezwiednym przeciwnikiem handlu i przemysłu u swego personelu leśnego. Takie zapatrywanie odbić się musiało także na samych gospodarzach lasowych, jego funkcjonarjuszach, a rezultatem tego jest powyżej wypowiedziane zdanie. Jest to zupełnie fałszywe zapatrywanie, niezgodne z celami każdego gospodarstwa, a leśnego w szczególności. W którym to dziale gospodarstwa społecznego dzieje się tak, że głównym jego celem jest: sama produkcja, a tylko ubocznym: spieniężenie produktów jego. Jakby takie produkcje wyglądały, co powiedzianoby o rolniku, który stara się wyprodukować jak najlepsze zboża, lecz o należyty zbyt już się mniej gorliwie troszczy. Zatem obowiązkiem gospodarza lasowego nie jest wyłącznie, a choćby nawet głównie: hodowla lasu, lecz w ró-wnomierze także użytkowanie lasu i spieniężanie produktów t. j. handel niemi. Ostatnie czasy zmieniły dotychczasowe zapatrywania w kierunku dodatnim, i to zupełnie słusznie. Produkcja drzewna jest bowiem nader ważnym czynnikiem ogólnego gospodarstwa.

Z wyjątkiem chyba żelaza niema z pewnością żadnego innego surowca, który w codziennej praktyce gospodarczej miałby tak obszerne i liczne zastosowanie, jak drewno, a w szczególności drewno miękie: jodłowe, sosnowe i świerkowe. Naturalnie mowa tu o drewnie użytkowem, a nie opałowem, nie jest bowiem celem gospodarstwa lasowego: produkcja opału. Lasy nasze nie mają ani obowiązku ani celu: produkować opał, lecz mają, naturalnie obok innych bardziej społecznych, także ten realny obowiązek: wytwarzać w jak największej mierze drewno użytkowe czyli materjałowe.

Drewno służy człowiekowi do bardzo bardzo wielu celów. Możemy go używać w stanie krągłym, w stanie ociosanym, jako materjał tarty, stosy drewna użytkowego etc. etc. używają go rozmaici rękodzielnicy, używa rolnik, przemysłowiec itd. U nas w Polsce bilans handlowy wykazuje około 25% całego eksportu surowców w drewnie.

Z tego zatem widoczne, że drewno stanowi ważny przedmiot handlu tak miejscowego, jak i zamiejscowego, i zagranicznego. Handel drewnem jest do tego stopnia rozciągły, iż stał się udziałem specjalistów do pewnych gałęzi wytwórczych, zajmujących się tylko pewną specjalną produkcją np. mamy specjalistów do wyrobu podkładów kolejowych, do wytwarzania materjału tartego dębowego, miękiego etc. Handel bowiem stawia najrozmaitsze wymogi co do fachowych zdolności i wiadomości danego osobnika, jest to, jakto jeden z autorów zupełnie słusznie powiedział: uczciwy pojedynek,, w którym ten zwycięża, kto do tego jest najlepiej przygotowany, kto stoi w ciągłym kontakcie z konsumentem, i kto jest na dalszą metę przewidujący. Należyte osądzenie tych wszystkich warunków, wymaga koniecznie zainteresowania się wszystkimi szczegółami życia społecznego i to nie tylko gospodarczymi, lecz także politycznymi, tak u siebie w domu, jak i zagranicą.

Prócz tego ma handel swoje własne prawidła, do których strony handlujące bezwarunkowo zastosować się muszą. Są to tak zwane: zwyczaje handlowe, czyli uzanse handlowe.

By jednak przedmiot niniejszej pracy uchwycić w całej rozciągłości miałbym obowiązek pomówić o rozmaitych wiadomościach zasadniczych, jak o budowie strzały drzewnej, o chorobach drzewa, o postępowaniu z drewnem od zrąbania, aż do wytworzenia półfabrykatu surowcowego etc. etc., które również należą do ogólnego pojęcia handlu drewnem. To wszystko jednak jest, lub będzie już znane, czy to z botaniki lasowej, czy też z użytkowania lasów lub też z mechanicznej technologji drewna—dla tego więc, a nadto wskutek ogromu przedmiotu, jaki w ten sposób mógłby się wytworzyć, zajmę się wyłącznie tylko handlem produktami lasu, pod którymi rozumieć należy w pierwszej linji samo drewno. Wprawdzie pod produktami lasu rozumieć należy także inne płody leśne, a więc nie tylko masę drzewną, lecz i tak zwane produkty uboczne jak np. ściółkę leśną, owoce leśne, drobny materjał drzewny, polowanie etc. Jednakże płody te są, jak to już sama nazwa wskazuje, małej wagi, uboczne, a zresztą wiadomości nabyte dla handlu użytkiem głównym lasu t. j. drewnem, wystarczą w zupełności i dla handlu produktami ubocznymi.

Jednakże konieczny jest systematyczny rozkład nauki o handlu materjałami drzewnymi, gdyż nauka ta nader jest obszerna i wymaga wiele wiadomości odnoszących się tak do głównego przedmiotu, jak i wszystkich ubocznych dyscyplin.

Będziemy zatem mówić w rozdziale: pierwszym: o handlu w ogólności, dając najpotrzebniejsze informacje, odnośnie do tych wszystkich urządzeń, które w handlu

materjałami drzewnymi są wymagane i w takich tylko rozmiarach;

drugim: o handlu towarowym, uwzględniając tu naturalnie wyłącznie tylko stosunki — handlu i przemysłu leśnego;

trzecim: o handlu pieniężnym, dając jaknajbardziej streszczone pojęcie;

czwartym: o kalkulacji cen i ustanawianiu cen sprzedażnych w handlu lokalnym, w obrocie wewnętrznym jak nie mniej i zewnętrznym; i o warunkach pod którymi najlepsze wyniki w handlu osiągnąć można.

piątym: o geografji leśnej, t. j. lesistości tak własnego państwa jak i innych tak w Europie, jak i w innych częściach świata;

szóstym: o drewnie pochodzenia pozaeuropejskiego, w handlu europejskim przychodzącem;

siódmym: o przewozie materjałów drzewnych do miejsc konsum-cji, wodą i lądem;

ósmym: o przepisach i postanowieniach cłowych, o ile one do handlu i przemysłu leśnego się odnoszą.

,

.

-•

'

\

*

/

.

'I

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

O HANDLU W OGÓLNOŚCI.

;

■

1

\

.

*

'I

I

\

♦

■

'

*

.

\

\ ■

\ '

I-o. POJĘCIA OGÓLNE.

Handel w ścisłem znaczeniu tego słowa jest to czynność polegająca na wymianie towarów w formie pośrednictwa między spożywcą (konsumentem) a wytwórcą (producentem). Ekonomista Roscher definiuje handel: jako czynność ekonomiczną, polegającą na zakupnie towarów, a prowadzoną sposobem zarobkowania, dla celów odsprzedaży.

Handel zatem ułatwia pokrycie popytu, on gromadzi zapasy i uskutecznia ich podział, czyli że jest wskutek tego równocześnie łącznikiem między spożywcą i wytwórcą. W ten sposób reguluje on popyt i podaż, pośrednicząc w czynności wymiennej między członkami tego samego społeczeństwa, a wtedy jest handlem 1) miejscowym lub zamiejscowym.

W pierwszym wypadku pośredniczy on w czynnościach handlowych w tej samej miejscowości, gdzie producent i spożywca przebywają; w drugim zaś wypadku pośredniczy wtedy, jeżeli spożywca i konsument przebywają w rozmaitych miejscowościach tego samego państwa. W tym drugim wypadku przemienia się na handel 2) zewnętrzny (światowy), jeżeli spożywca i wytwórca przebywają terytorjalnie w rozmaitych państwach, kiedy w przeciwieństwie do niego handel wewnętrzny obejmuje tak handel miejscowy, jak i handel pozamiejscowy (krajowy, narodowy).

Jeżelibyśmy zatem zrobili krótki przegląd historyczny rozwoju handlu, to musimy nasamprzód stwierdzić, że handel jest wyrazem rozwoju cywilizacji.

Pierwsze objawy handlu są niewątpliwie objawem wyłącznie miejscowym, polegającym na tern, że wymiana dóbr była bezpośrednia, wytwórca oddawał swe towary wprost miejscowemu spożywcy, spożywca szukał u siebie w domu wytwórcę. W miarę rozwoju stosunków między wytwórcą i spożywcą wcisnął się pośrednik i wtedy powstał właściwy handel: wytworzył się stan handlowy czyli kupiecki, wytwarza się więc handel zamiejscowy, który w najwyższym swym stopniu rozwoju staje się handlem zewnętrznym.

Naturalną jest jednak rzeczą, że pośrednik czyli handlarz, lub kupiec, wykonując swój zawód, chce za swą pracę, za kapitał włożony do handlu i ryzyko przedsięwzięcia mieć odpowiednie wynagrodzenie, łącznie z oprocentowaniem włożonego kapitału, dążeniem ego jest zatem: osiągnięcie zysku. Zysk ten słusznie mu się należy, gdyż prócz szczegółów powyżej przytoczonych zaoszczędza czas tak wytwórcy jak i spożywcy, a nawet w dalszej konsekwencji staje się regulatorem popytu i podaży. W dzisiejszych czasach zresztą handel jest wprost nieodzowną koniecznością, gdyż n. p. trudno sobie wyobrazić, jakby wyglądało bezpośrednie zetknięcie się konsumentów wielomiljonowego miasta z wytwórcami na wsi, lub też zamieszkałymi setki kilometrów odległości.

W ten sam sposób przedstawia się też handel produktami lasu i jego artykułami przerobionymi i jest on miejscowym, jeżeli pokrywa zapotrzebowanie miejscowych spożywców, jest pozamiejscowym Inb zewnętrznym, jeżeli pokrywa popyt konsumentów, w pierwszym wypadku zamieszkałych na terytorjum tego samego Państwa, w drugim wypadku zamieszkałych po zagranicą danego Państwa.

Odpowiednio zatem do stanowiska przedmiotowego i podmiotowego mamy handel towarowy i handel pieniężny.

3)    Handel towarowy zajmuje się towarami w ścisłem znaczeniu tego słowa, kupując i sprzedając je, o ile posiadają wartość realną, jak n.p. drewnem, lub artykułami z niego wytworzonymi.

Handel zaś pieniężny zajmuje się pieniądzem, w rozmaitych jego formach i objawach, n.p. monetami, papierami dywidendowymi czyli akcjami, listami (przesyłkowymi) kolejowymi lub morskimi (conosament), warantami i t. d.

Dla nas oba te rodzaje handlu są ważne, w szczególności w wykonywaniu handlu zamiejscowego, lub handlu zewnętrznego.

Pod względem formy dzielimy znowu handal na:

4)    Handel hurtowy (wielki) (en gros) i handel drobny, czyli

detaliczny.

Pierwszy zajmuje się kupnem artykułów w wielkich ilościach (wagonami) wprost od producenta i sprzedaje je nie bezpośrednio spożywcom lecz drobnym handlarzom lub kupcom, drugi zaś zwany także cząstkowym, sprzedaje towar nabyty od grosisty bezpośrednio spożywcom.

N. p.: Wielki tartak parowy, wytwarzając materjał tarty jest wytwórcą, sprzedaje go jednak nie bezpośrednio spożywcom, lecz grosistom, a wtedy grosista uprawia handel hurtowy. Grosista sprzedaje znowu towar nabyty detalistom, drobnym handlarzom materja-łami drzewnymi, a ten mały handlarz dopiero sprzedaje swój towar spożywcom i wtedy jest handel drobny.

5. Handel może być ze względu na terytorjum Państwa: przywozowy, (wwozowy) wywozowy (eksportowy) i przewozowy, (przechodni, tranzytowy).

Tak handel przewozowy, jak i handel wywozowy podpadają pod pojęcie handlu zewnętrznego w ten sposób, że w pierwszym wypadku handel dostarcza własnemu Państwu towarów zagranicznych, w drugim wypadku dostarcza zagranicy towarów własnego Państwa. W handlu tranzytowym własne Państwo jest obszarem tylko przechodnim, przez który przewożone są towary jednego Państwa, do obszaru innego Państwa.

6. Następnie rozróżniamy handel czynny i handel bierny. W handlu czynnym handlarz czy kupiec szuka kupna czy sprzedaży w cudzych Państwach i wtedy mówimy o ekspanzji gospodarczej danego kraju; w handlu biernym jest odwrotny stosunek, na potrzeby danego kraju prowadzony jest handel przez naród obcy, a wtedy mówimy o eksploatacji gospodarczej.

7) Handel z natychmiastową dostawą i handel terminowy, ten drugi najczęściej spekulacyjny, gdyż ma być wykonany w pewnym naprzód umówionym terminie, w przyszłości. W tym wypadku bywa handlem pozornym, polegającym na zwyżce lub zniżce cen w oznaczonym terminie i pobraniu lub zapłaceniu różnicy w cenie między dniem umowy a ceną, w terminie dostawy. Natomiast niespekulacyjnym jest handel terminowy rzeczywisty, lub efektywny.

W końcu trzeba nadmienić, że rozróżnia się jeszcze 8) handel lądowy, handel rzeczny uprawiany na rzekach śródlądowych i handel morski, uprawiany na morzu.

W uznaniu wielkiej wagi handlu dla pewnego państwa dąży rząd tegoż do podniesienia jego, a środki w tym celu stosowane stanowią treść polityki handlowej. Ma ona zatem podnosić jego rozwój i usunąć wszelkie przeszkody tamujące jego ekspanzję. Stosuje się więc do danych warunków a ponadto musi też uwzględniać interesy fiskalne swego państwa.

Były zatem rozmaite systemy idące tak w kierunku ochrony państwowej jak i w kierunku wolności handlu. Dzisiejsze zapatrywania u nas idą bardziej w tym kierunku, że państwo ma chronić własny przemysł przy pomocy odpowiedniej polityki cłowej, polityki taryfowej kolejowej, aż do tego stopnia wydoskonalenia, kiedy handel krajowy i przemysł będą mogły podjąć dodatnią konkurencję z obcymi produktami. Stoimy więc dzisiaj przed protekcjonizmem celnym, wraz z reglementacją przywozu, w przeciwieństwie do wolności cłowej.

II. USTRÓJ HANDLOWY.

A. Pojęcie kupca i firmy.

Kto stale zajmuje się handlem, w celach przysporzenia sobie zysku, nazywa się kupcem lub handlarzem, czyli handlowcem, jako że wyraz „handlarz“ rzekomo jest mniej odpowiedni. Może to być tak osoba fizyczna jak i osoba prawna. Handel należy do zawodów wolnych, którym każdy zajmować się może. Jednakże od tej ogólnej zasady są pewne wyjątki: i tak nie wolno handlować wojskowym, urzędnikom państwowym, duchownym, chociaż dziś na te zakazy mało się zwraca uwagi. Państwo może zakazać prowadzenia handlu pewnym osobom, jak karanym za zbrodnie lub przekroczenia, poczynione z powodu chęci zysku etc.

Kto chce handel prowadzić, ten musi być samowolny i pełnoletni i zgłosić swój zamiar władzy przemysłowej, mającej siedzibę w tym powiecie, w którym handel ma być prowadzony, poczem otrzymuje „kartę przemysłową¹ na dowód, że handel wykonywać może. Osoby prawne, jak spółki wszelkiego rodzaju etc., prowadząc handel muszą mieć żastępcę. Jeżeli przedsiębiorstwo przeniesione zostanie do innej miejscowości, to szczegół ten uważany bywa jako zrzeczenie się. Cudzoziemcom wolnp u nas prowadzić handel tylko na zasadzie wzajemności handlowej, to znaczy że w Państwie z którego pochodzą, wolno również obywatelom polskim prowadzić tego samego rodzaju przedsiębiorstwa, a ponadto w pasie pogranicznym (30 kim. szerokości) albo wcale nie, albo tylko pod pewnymi warunkami. Prócz karty przemysłowej ma każdy handlarz nabywać co roku świadectwo przemysłowe, które w urzędzie podatkowym w miesiącach listopadzie i grudniu każdego roku nabywać należy. Wysokość opłaty jest zależną od kategorji do jakiej zaliczoną została dana miejscowość, a jest tych kategoryj pięć w przedsiębiorstwach handlowych, ośm zaś w przedsiębiorstwach przemysłowych.

Świadectwa opłacać należy całorocznie, jeżeli przedsiębiorstwo powstało przed 1 lipca, w przeciwnym razie półrocznie, i umieścić w lokalu przedsiębiorstwa, w miejscu widocznem, na zewnątrz zaś musi być szyld widoczny.

Wszyscy kupcy dzielą się na protokołowanych, to są większe przedsiębiorstwa, które swą firmę zgłaszać mają do rejestru handlowego, i dla tego nazywa się ich także firmami rejestrowa-nemi i na kupców nieprotokołowanych. Spółki jednak wszystkie muszą być protokołowane.

Pod firmą rozumie się nazwę, pod którą kupiec prowadzi swe interesa i może być pierwotna lub nabyta. Piewsza musi posiadać nazwę właściciela handlu czy też przedsiębiorstwa, druga natomiast opiewa na nazwisko obce a nie na istotnego właściciela. Akta wychodzące z jakiejś firmy muszą mieć podpis własnoręczny osoby lub osób do tego upoważnionych umieszczony pod nazwą firmy, wybity za pomocą pieczątki. Firmy handlowe są to zatem przedsiębiorstwa, które są zaprotokołowane w rejestrze handlowym sądu najbliższego do siedziby danego przedsiębiorstwa.

B) Rejestr handlowy zaś jest to księga, prowadzona w sądach okręgowych, w której muszą być zapisywane szczegóły odnoszące się do istnienia danej firmy i objaśniające każdego o warunkach pod którymi istnienie jej zostało prawnie uregulowane.

Jest ona księgą publiczną i każdy może ją przeglądać, ponadto zapewnia kupcowi wyłączne prawo używania obranej przez siebie firmy. Są rozmaite rodzaje rejestrów handlowych: dla firm jednostkowych, spółek akcyjnych etc. Według ostatnich wiadomości Rząd zamierza wprowadzić rejestr handlowy, jednolity dla całego Państwa, w Warszawie, ażeby zapobiec by w jednym dziale nie istniały dwie firmy o jednakowych nazwiskach.

Każdy kupiec zarejestrowany musi prowadzić należycie księgi handlowe, w których ma on wedle pewnych postanowień zapisywać wszelkie czynności handlowe. Jeżeli księgi są należycie prowadzone natenczas w sporach sądowych lub w sprawach podatkowych mogą służyć jako dowód. W dobrze urządzonych przedsiębiorstwach znajduje się więcej ksiąg, jak: księga kasowa, primanota, księga główna etc. Prócz tego istnieje obowiązek sporządzanie corocznie inwentarza i wszystkie te księgi, jak i kopie otrzymywanych listów winien kupiec przechowywać przez lat 10. Księgi handlowe muszą być oparafowane i przez przynależny urząd podatkowy potwierdzone a zapiski prowadzone chronologicznie w języku polskim, literami łacińskimi. Wszelkie skreślenia są niedopuszczalne, w razie zaś koniecznym tak wykonane, by poprzednia cyfra była dokładnie widoczna.

Księgowość może być wykonywana sposobem pojedyńczym, lub też metodą podwójną, ta druga przepisana jest dla księgowości spółek z ograniczoną poręką, akcyjnych oraz współdzielni, gdyż ona daje najlepsze wyniki i sposobność stwierdzenia w każde] chwili, jak przedstawia się stan danych interesów.

C. Przedsiębiorstwa jednostkowe.

Każde przedsiębiorstwo może być jednostkowe: jeżeli jednostka jakaś wykonuje je własnymi kapitałami, na swój własny rachunek, lub też spółkowe, jeżeli więcej osób łączy się w tych samych celach. W tym drugim wypadku mogą to być spółki handlowe, jeżeli obejmują pewną stałą ilość osób i kapitałów, lub też spółdzielnie, jeżeli ilość ta jest zmienną.

Wśród spółek handlowych rozróżnnimy: 1) Spółki jawne czyli firmowe, 2) spółki komandytowe, 3) spółki z ograniczoną poręką i 4) spółki akcyjne.

Spółki jawne powstają wtedy, jeżeli na podstawie umowy ustnej lub pisemnej kilka osób łączy się razem celem wspólnego prowadzenia jakiegoś przedsiębiorstwa pod wspólną nazwą, na wspólny rachunek, na podstawie solidarnej, nieograniczonej odpo wiedzialności.

Spólnik ręczy zatem całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Równocześnie obowiązuje wszystkich spólników zakaz konkurencyjny, to znaczy że bez zezwolenia reszty spólników żaden spólnik nie śmie na własny rachunek zawierać takich interesów, do których prowadzenia Spółka do życia została powołaną. Zwyczajnie oznacza się jej firmę w ten sposób, że się przytacza wszystkich ich spólników, bądź też jedno nazwisko z dodatkiem, „i S-ka“. Spółka ta ma być w sądzie zgłoszona i zarejestrowana.

Spółka komandytowa składa się z „komplementarjuszów“, t. j. spólników, którzy za zobowiązania spółki odpowiadają jak w spółce jawnej, i „komandytarjuszów“ t. j. osób, które odpowiadają tylko do wysokości swych udziałów. Powstaje ona na podstawie umowy

pisemnej i winna być w sądzie zgłoszona. Firmę oznacza się w ten sposób, że się wymienia nazwiska kompłementarjuszy i czyni dodatek wskazujący na to, że są także komandytariusze. Jest to zatem połączenie spólników jawnych ze spólnikami cichymi.

Spółka z ograniczoną poręką zawiera spólników, którzy za zobowiązania spółki odpowiadają tylko do wysokości swego udziału. Mogą być jednak także w umowie (statucie) zastrzeżone dopłaty, jednak wysokość ich musi być dokładnie oznaczoną. Spółka taka może powstać tylko na podstawie umowy pisemnej, przez notarju-sza spisanej i w sądzie zarejestrowanej.

Spółka akcyjna zawiera spólników, którzy odpowiadają tylko do wysokości swego udziału, który jest dla wszystkich równy, i na który wydaje się pisemne potwierdzenie, zwane akcjami. Akcje mogą być imienne, lub na okaziciela; w tym drugim wypadku mogą być przenoszone na inne osoby bez żadnych formalności—w pierwszym tylko na podstawie formalnej cesji. Spółka akcyjna opiera się na formalnie spisanym i notarjalnie legalizowanym statucie, który ponadto musi być zatwierdzony przez rządt. j. Ministerstwo Handlu i Przemysłu wraz z Ministerstwem Skarbu.

Właściciele akcyi zwą się akcjonariuszami, a same akcje, będąc przedmiotem zamiennym, są artykułem handlu na giełdach. Wartość ich jest dwojaka: nominalna to jest ta, która jest na akcji oznaczona i kursowa czyli rzeczywista to jest ta, która jest notowana na giełdach. Zysk otrzymany przez akcjonarjuszy nazywa się dywidendą. Spółka akcyjna nazywa się także spółką bezimienną a najwyższą jej władzą jest Walne Zgromadzenie. Zarządza spółką Dyrekcja, wybierana z grona akcjonarjuszy lub z poza ich grona, dyrekcję kontroluje Rada Nadzorcza z grona akcjonarjuszy wybrana, a do sprawdzania rachnnków wybierana jest Komisja rewizyjna. Do spółki akcyjnej nie mogą należeć ani w charakterze członków do władz wykonawczych, nadzorczych i rewizyjnych ani posłowie do Sejmu, ani członkowie Senatu, o ile S. A. jest w stosunku finansowym do Skarbu Państwa.

D. Spółdzielnie czyli kooperatywy.

14. Towar zbadany i uznany za dobry.

b) Materjał bukowy

i. . 15

o) Skrzynie i pudełka.

c) Przepisy co do transportu drewna.

O woni drewna w właściwem znaczeniu tego słowa nie

A) Pojęcie ogólne.

E. OBLICZANIE WYSOKOŚCI ZAROBKÓW ROBOTNIKÓW DZIENNYCH I AKORDOWYCH.

_ g+r ’

GEOGRAFJA

5. Anglj a.

23. Rzesza niemiecka.

3. Wyspy Antyle i wyspę Bahama.

W Australji.

3. Taryfa kolejowa część II.

7. Przepisy co do ładowania materjałów drzewnych na wagony kolejowe.

PRZEPISY CELNE.

Każda S-ka akcyjna obowiązana jest do składania publicznie rachunków i ogłaszania sprawozdań drukiem, kapitał zaś musi wynosić co najmniej 100.000 zł. minimalna wysokość każdej akcji 10 zł. Firma musi być rzeczową, to jest zawierać dodatek wskazujący na jej charakter n.p. „Przemysł drzewny S. A.“

D. Spółdzielnie czyli kooperatywy.

Spółdzielnie czyli kooperatywy, obejmują zmienną ilość członków, a celem ich jest podniesienie gospodarcze dobrobytu swych członków i dzielą się na konsumcyjne, produkcyjne i kredytowe. W naszym wypadku mogą być spółdzielnie tylko produkcyjne celem wspólnej produkcji i zbytu wyprodukowanych artykułów. Odpowiedzialność za zobowiązania może być oganiczona lub nieograniczona, udziały jednak mają mieć tę samą wysokość.

E. Personel kupiecki.

Wscisłej łączności z temi urządzeniami stoi sprawa zajęcia sił pomocniczych czyli personelu kupieckiego. Tylko w bardzo małych przedsiębiorstwach wystarczy sam właściciel, im przedsiębiorstwo jakieś jest większe tern większą ilość personelu musi być zajęta, stosownie do wymogów. W tym wypadku prowadzi przedsiębiorstwo sam właściciel jako szef, lub też jego zastępca, czy to jako „generalny dyrektor", czy jako „pełnomocnik" dla wszystkich interesów, ,czy to jako „pełnomocnik specjalny", ustanowiony tylko dla przeprowadzenia pewnych spraw, czy też jako „prokurent". Zastępcy ci podpisują „w z." t. j. w zastępstwie, prokurent zaś „p. p.” „per procuram". Naturalnie iż musi być zastosowany należyty podział pracy, a każdy nadmiar personelu musi być usunięty. W większych przedsiębiorstwach będziemy zatem mieli prócz pełnomocnych zastępców także rozmaitych innych funkcjonarjuszy jak: rachubę czyli buchhalterję, kasę, ekspedyt, sekretarjat etc. Wszyscy ci funkcjonariusze znajdują się w stosunku mniej lub więcej stałym do przedsiębiorstwa, zależnie od zawartej umowy i istniejących prawnych postanowień. Lecz są w przedsiębiorstwie także inne osoby zajęte, które słusznie siłami pomocniczo-handlowemi nazwać należy.

Mamy a raczej możemy zatem mieć:

Ajent handlowy: jest to osoba zawodowa, (samodzielny kupiec), która ma od drugiej osoby stałe zlecenie pośredniczenia w zawieraniu na jej rachunek interesów handlowych lub w ogóle czynności prawnych, mających za przedmiot rzeczy ruchome n. p. ma-terjały tarte. Działalność swą wykonuje agent samoistnie i w sposób przemysłowy. Zwyczajnie zastępuje on stale jednego, lecz może zastępywać także kilku mocodawców a wynagrodzenie za swą pracę pobiera czy to w formie prowizji, czy też tantiemy, to jest udziału w zyskach, lub w formie płacy miesięcznej.

Komisjoner pośredniczy w interesach handlowych na rachunek komitenta t. j. swojego mocodawcy i odpowiada za towar otrzymany w komis, chyba że towar ten przyszedł już w stanie zepsutym.

Komitent ma komisjonerowi zwrócić wszelkie koszta, składowe ważenie, asekurację etc., o ile one nie są prowizją objęte, a komisjoner jest obowiązany przedkładać rachunki odnoszące się do danego towaru i jego sprzedaży. Niekiedy komisjoner gwarantuje wpływ równowartości za towar sprzedany na weksle lub na kredyt, a gwarancja ta zowie się „delcredere” i ma ściśle baczyć na „limit" t. j. maksymalną granicę cen.

Towar który komitent oddaje komisjonerowi do sprzedaży wysyłany bywa na podstawie konsygnacji i z tego powodu nazywa się towarem konsygnacyjnym.

Komisjonerowi wolno zajmować się prócz tego handlem na swój rachunek.

Ekspedytor, lub spedytor, jest to osoba, która zawodowo zajmuje się załatwianiem czynności połączonych z transportami towa-

rów na lądzie i na morzu, na*cudzy rachunek, samym transportem natomiast zajmuje się przewoźnik. Zajęciem jego jest wyładowywanie, przeładowywanie, załadowywanie, oclenie, wystawianie listów przewozowych etc. Zwyczajnie posiada spedytor własne magazyny, w których za wynagrodzeniem przechowuje towar, aż do chwili jego wysyłki. On odpowiada za uszkodzenia i za straty towarów w cza-« sie transportu, o ile on jest temu winien, w wysokości na jaką towar był ubezpieczony. Za swoje czynności pobiera prowizję spedycyjną, od wagi towaru lub ilości sztuk opłacaną, zalicza wszelkie wydatki i niema obowiązku wydawać towaru, jeżeli rachunek jego nie został wyrównany.

Makler jest to pośrednik handlowy, zajęty zwłaszcza w handlu zamorskim, będący w przeciwieństwie do agenta do usług wszystkich. Ma on prócz tego jeszcze nazwy: kurtjer, sensal, ten ostatni zajęty w giełdzie pieniężnej.

Makler odpowiada swemu mocodawcy za wszystkie straty z jego winy powstałe, a wynagrodzenie jakie za pośrednictwo otrzymuje zwie się „prowizją”, lub „kurtażem”, obliczoną w procentach od sumy zawartego interesu. Obowiązkiem jego jest nie zajmować się tranzakcjami na własny rachunek, zresztą zaś ma być bezstronnym i dyskretnym. Maklerzy są prywatni i zaprzysiężeni i powinni prowadzić zapiski tranzakcyj przez nich przeprowadzonych. Makler jest pośrednikiem między kupującym i sprzedającym.*)

Przewoźnik jest to osoba zajmująca się przewozem towarów w sposób zarobkowy po drogach i wodach; odpowiada również za szkody, o ile szkody te nie są wynikiem działania siły wyższej. Transporty wykonuje na podstawie listów przewozowych, po uskutecznieniu zaś przewozu otrzymuje przewoźne, które opłaca się wedle umowy, zwyczajnie wedle wagi i odległości transportu.**)

*) Do tego rodzaju zajęć polegających na osobistem zaufaniu zaliczyć należy także przedsiębiorstwa, tak zwane ,,powiernicze“, które u nas istnieją W b. zaborze pruskim, i to w niewielkich rozmiarach. Stanowisko powiernika opiera się na

na

stępujących zasadach:

1)    nie potrzebuje on specjalnego upoważnienia, jak zwykli pełnomocnicy;

2)    nie wolno mu prowadzić żadnych interesów własnych, ani też żadnych interesów pośrednictwa w celach zarobkowania;

3)    zlecenia udzielane są na zasadzie umów albo przez władze państwowe, czy też samorządowe, albo na podstawie ustawy, we wszystkich wypadkach z zastrzeżeniem niewykonywania ich na własny rachunek.

W Niemczech rozróżniają cztery rodzaje przedsiębiorstw powierniczych:

1)    Powiernicze, tu należą; zarząd majątkiem i interesami, regulowanie spadków, zastępstwo wierzytelności hipotecznych.

2)    Doradztwo ogólne w sprawach gospodarczych, jak: przygotowywanie, przeprowadzanie czynności założycielskich przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych, przekształcanie ich, sanacja, likwidacja, wydawania opinji i rad.

3)    Doradztwo w Sprawach podatkowych.

4)    Kontrola ksiąg, bilansów, księgowość, prowadzenie kalkulacyj i ustalanie wysokości kosztów własnych.

Przedsiębiorstwa powiernicze mogą w zakres swej działalności objąć wszystkie powyższe działy, lub też tylko pewne czynności, do których są właściwi specjaliści.

**) Eksporter jest to kupiec, który zajmuje się wyłącznie tylko eksportem towarów, bez ich dalszej przeróbki.

Pozostają nam jeszcze do omówienia niektóre urządzenia państwowe i prywatne, których celem jest obrona i podniesienie interesów ogólnych handlowych. Mamy zatem:

F. Izby handlowe i przemysłowe.

Izby handlowe i przemysłowe, funkcjonujące obecnie już na całym obszarze Państwa, gdyż dotychczas były tylko w Mało i Wielkopolsce, są to instytucje kupieckie i przemysłowe, stworzone na podstawie ustaw państwowych, których celem jest: zajmowanie się sprawami handlowo-przemysłowemi, w najogólniejszem znaczeniu, między niemi także organizacją giełd towarowych a więc i drzewnych. Są to więc urządzenia państwowe, gdyż przez państwo do życia powoływane.

W celach popierania handlu zagranicznego istnieją Izby handlowe zagraniczne np. polsko-austryjacka.

Prócz tego istnieje międzynarodowa Izba Hanlowa, zajmująca się sprawami międzynarodowego znaczenia handlowego. Składa się ona z przedstawicieli przemysłu, handlu i finansów całego świata. Należą do niej nawet narody nie należące do Ligi Narodów. Polska ma w niej jednego członka i jednego zastępcę. Pierwsze zgromadzenie odbyło się w Paryżu w r. 1920, drugie w Londynie w r. 1921, trzecie w Rzymie w r. 1923 a 4 w Brukseli w r. 1924. Główną siedzibą jest Paryż.

Jako prywatne urządzenia są rozmaite Zrzeszenia i Związki, to jest gremia kupieckie, których celem jest wspólna obrona całego stanu kupieckiego.

Tu należą także Kartele t. j. zrzeszenia kupców i handlarzy, którzy dzielą cały lub pewien obszar danego państwa na pewne działy i przydzielają je członkom, co nazywa się „rejonowaniem**. Jeżeli rejonowanie połączone jest z „kontyngentowaniem**, natenczas dany kupiec w danym rejonie może w pewnym okresie czasu sprzedać tylko pewną ściśle ograniczoną ilość towarów t. j. kontyngent. Kartele mogą się przemienić w trusty, obejmujące bardzo duże obszary i bardzo wielką ilość przedsiębiorstw.

G. Giełdy.

Giełdy są to publiczne zebrania kupiectwa, przedstawicieli banków etc., które odbywają się w dniach i godzinach, ściśle naprzód ustanowionych, w lokalach umyślnie na ten cel przeznaczonych w celach zawierania tranzakcyj handlowych i omawiania innych spraw, z celem głównym w ścisłej łączności stojących.

Rozróżniamy „giełdy pieniężne** i „giełdy towarowe**. Pierwsze podlegają nadzorowi Ministra Skarbu a celem ich jest obrót giełdowy papierami wartościowymi, walutami, monetami, szlachetnymi kruszcami, czekami i t. p.; drugie zaś podlegają Ministrowi Handlu i Przemysłu i przedmiotem obrotów mogą być wartości niezastrze-żone giełdom pieniężnym, więc przedmioty ruchome codziennego zapotrzebowania, w naszym wypadku drewno i artykuły handlowe z niego pozyskane.

Nadzór bezpośredni nad giełdami wykonuje „komisarz rządo-wy“ jako zastępca danego Ministra, a koszta nadzoru pokrywa odnośna giełda. Warunki należenia do giełdy ustanawia Minister, a w każdym razie należą tu przedstawiciele przedsiębiorstw, gdyż zmiana w posiadaniu tegoż wywołuje utratę członkowstwa. Członkowie mogą być zastępywani przez wpisanych do rejestru handlowego: zarządców spółek i prokurentów. Nie mogą być członkami: duchowni, niewłasnowolni, czynni wojskowi, sędziowie zawodowi, urzędnicy państwowi i samorządowi, władze lub urzędy państwowe, w końcu osoby prawomocnie skazane, niewypłacalni i wykluczeni z którejkolwiek giełdy.

Za tranzakcje giełdowe uważa śię umowy, które zawarte zostały w oznaczonym lokalu i czasie giełdowym. Do rozstrzygania sporów wynikających z tranzakcyj giełdowych powołany jest „sąd rozjemczy”, lecz zapis pisemny na sąd rozjemczy w tym wypadku nie jest wymagany, natomiast odwołanie od tych orzeczeń jest niedopuszczalne.

Są to więc urządzenia handlowe, których celem jest: ułatwienie obrotu handlowego, przyczem zawarte umowy, mają charakter oficjalny, gdyż zapisywane są przez specjalnych funkcjonarjuszy („sensale giełdowi”) w rejestrach, a osiągnięte ceny wpisywane są do specjalnych cenników jako kursa giełdowe.

Bliższsze szczegóły urządzenia giełd poznać można z ustawy z dnia 28 grudnia 1924 r. D. U. R. P. Nro 114, poz. 1019. Obecnie giełdy pieniężne są silniej rozwinięte aniżeli giełdy towarowe, a specjalnie giełdy drzewne, te bowiem dotychczas jeszcze nie zdołały się nagiąć do warunków giełdowych i posiadamy na razie giełdę drzewną w Bydgoszczy, druga w Warszawie jest jeszcze w projekcie, giełda lwowska upadła, ma jednak być napowrót do życia powalana. Tu są czynni „maklerzy przysiężni”, których rady giełdowe ustanawiają w ilości wedle potrzeby. *)

*) Prawa i obowiązki „maklerów przysięgłych" na giełdach lowarowych (zatem i drzewnych) ustanawia rozp. Min. P. i H. z dnia 15 marba 1927 poz. 292 U. Dz. R. P. Nr. 32 a są w krótkości następujące:

Pośrednictwem przy tranzakcjach na giełdzie i stwierdzeniem zawarcia znj-mywać się mogą tylko m. p., a Rada giełdowa określa ich liczbę. M. p. może zostać tylko obywatel polski, który ukończył 30 lat i był samodzielnym kupcem lub też posiada dostateczną praktykę w zakresie handlu i przemysłu a ponadto złoży egzamin. Przy egzaminie mają kandydaci wykazać: znajomość języka polskiego w słowie i piśmie, przepisów odnoszących się do M. p., prawa handlowego, wekslowego i czekowego, oraz przepisów odnoszących się do obrotu towarowego, w końcu miejscowych zwyczajów handlowych, oraz cen i gatunków towarów będących przedmiotem obrotu na danej giełdzie. M. p. zatwierdzeni przez M. H. i P. składają przysięgę i równocześnie zobowiązanie na piśmie, że poza swym urzędem nie będą się trudnili żadnemi sprawami związanemi z handlem lub przemysłem, ani też nie zajmowali żadnych stanowisk w przedsiębiorstwach handlowych i przemysłowych i nie będą uczestnikami spółek handlowych.

Makler

p. ma przed rozpoczęciem swych czynności wykupić świadectwo przemysłowe dla m. p. i podać do wiadomości władzy skarbowej I instancji dzień przystąpienia do wykonywania swych czynności. M. p. ma być obecny na sali zebrań giełdowych, a obowiązki swoje wykonywać osobiście.

H. Domy składowe i wolne porty.

Domy składowe są to urządzenia i budynki, które przeznaczone są na cele przechowywania towarów krajowych lub zagranicznych. Znajdują się one w miastach nadgranicznych, w kolejowych punktach węzłowych, bądź też obok przystani rzecznych lub morskich.

Przedsiębiorcą składowym jest osoba, która zawodowo za wynagrodzeniem przyjmuje towary na skład, jest ona kupcem, a jej czynności prawne są czynnościami kupieckiemi. Jednakże pieniądze i papiery nie należą do zakresu jego czynności handlowych. Odpowiada on za przestrzeganie staranności kupieckiej, za zniszczenie, uszkodzenie i ubytek złożonego towaru, jakoteź za czyny i zaniedbania osób u siebie zatrudnionych, z wyjątkiem następstw siły wyższej i obowiązany jest wykonywać czynności konserwacyjne. Jeżeil towar znajduje się przy odbiorze w uszkodzonym lub wadliwym stanie, natenczas obowiązkiem przedsiębiorcy jest dokonać czynności potrzebnych do zachowania praw składającego wobec przewoźników.

Jeżeli składający mimo zawezwania towaru nie odbiera może przedsiębiorca złożyć towar w domu składowym publicznym lub obcym a nawet u osób trzecich.

Wysokość wynagrodzenia za przechowywanie może być naprzód umówiona, lub ustalona wedle przyjętego zwyczaju, wedle rzeczywistego trwania składu. Dla zabezpieczenia pretensyj służy przedsiębiorcy prawo zastawu na złożonym towarze.

Domy składowe mogą być prywatne lub publiczne, te drugie na podstawie koncesji rządowej, którą udziela Minister H. i P. i zabezpieczone złożoną kaucją. Takie przedsiębiorstwo musi być stale i nieprzerwanie wykonywane. Taryfa wynagrodzeń musi być umieszczona w lokalu w miejscu łatwo przystępnem i podana do wiadomości Ministra H. i P., który ma prawo wydawać taryfy maksy-

Oprócz pośredniczenia przy tranzakcjach ma m. p. dochowywać tajemnicy urzędowej, ostrzegać strony o zamiarze świadomego wprowadzenia w błąd przez stronę przeciwną, po zaakceptowaniu umowy wręczać stronom karty umowy, być obecnym na posiedzeniach komisji notowań, składać raporty o zawartych tranzakcjach, zapisywać codziennie każdą tranzakcję do księgi maklerskiej, wnosić do kas wszystkie należności skarbowe. Natomiast nie wolno mu: dokonywać tranzakcyj giełdowych na własny rachunek, pośredniczenia w zawieraniu umów z osobami, które nie mają do tego prawa na giełdzie.

Wysokość kurtażu maklerów przysięgłych oznacza rada giełdowa.

Karty umowy wypisywane są w 3 egzemplarzach w bloku, dwie z nich odbite przez kalkę oddaje się stronom, pierwsza pozostaje w bloku, jako podstawa do zapisania tranzakcji w księdze maklerskiej, która ma być ponumerowana i opara-fowana przez tą władzę, która jest do poświadczenia ksiąg handlowych. M. przysięgli mogą wybierać ze swego grona starszych; maklerzy, którym przysługują pewne specjalne prawa: jak nadzór nad należytem sporządzaniem raportów, pod pisywanie ceduły giełdowej, kierowanie działalnością maklerów etc., a nawet brania udziału w posiedzeniach rady giełdowej jednak z głosem doradczym. Najpóźniej do 31 marca składają m. p. swe księgi do archiwum giełdowego za rok poprzedni.

Celem osądzania przekroczeń ustanowiona jest kpmisja dyscyplinarna. Powyższe rozp. weszło w życie z dniem 20 kwietnia 1927.

malne. Przedsiębiorcy nie wolno jednak zawierać czynności handlowych co do takich towarów, które mogą być na skład przyjmowane. Ma również obowiązek ubezpieczania towarów od ognia.

Na towary oddawane do przechowywania wydaje przedsiębiorca „dowód okładowy”, wycinany z księgi jukstowej i obejmujący dwie części składowe, mianowicie „rewers”, czyli składowy dowód posiadania i „warant”, czyli składowy dowód zastawniczy. Obie te części można przez „indos“ (żyro) przenosić łącznie lub oddzielnie. Są to więc dokumenty, które umożliwiają sprzedaż towaru, lub pobranie na niego zaliczki. Przedsiębiorcy przysługuje prawo przeprowadzania publicznej licytacji, jeżeli towarowi grozi zepsucie, a niema czasu by od składającego zażądać polecenia, lub jeżeli składający zwleka z udzieleniem odpowiedzi, a nadto przy realizacji prawa zastawu waranta i ustawowego prawa zastawu domu składowego publicznego.

Bliższe szczegóły w tej materji znajdują się zawarte w Rozp. Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 grudnia 1924 D. U. R. P. Nr. 114 poz. 1020, które weszło w życie w dniu 1 lipca 1925 dla całej Rzeczypospolitej.

W przystaniach morskich są natomiast „wolne porty”, do których dowozi się towary na skład bez zapłacenia cła. Należy-tość ta musi być dopiero wtedy uiszczona, jeżeli towar ma być przewieziony do wnętrza danego Państwa. Są to zatem składy przejściowe. Taką samą rolę odgrywają w miejscowościach nad granicą leżących rządowe „magazyny celne”.

III. W handlu leśnym używane miary.

Handel produktami leśnymi, nosząc na sobie charakter międzynarodowy, musi się stosować również i do miar, jakie zagranicą są w użyciu. Nie wystarcza więc sam system metryczny, tern bardziej że jeszcze ciągle są w użyciu miary państw zaborczych, lub przynajmniej miary obecne w systemie metrycznym dostosowane są do tych miar. Z tego powodu uważaliśmy za wskazane przytoczyć te miary, które najczęściej są w użyciu.

A. Miary długości.

1. Dawne miary polskie.

2 stopom;

1 Pręt = 2V2 sążniom = 15 stopom;

1 sążeń = 3 łokciom = 6 stopom; 1 łokieć 1 stopa = 12 calom; 1 cal = 12 linjom.

1 Pręt = 4.32 m; 1 sążeń = 1.728 m; 1 łokieć = 0,576 m; 1 stopa = 0.288 m.; 1 cal = 0.024 m.;

1 metr = 41⁶/io cala = niespełna 3Vs stopy; ¹)

1 dcm = 4.16 cala; 1 cm = 0.416 cala; 1 mm = linji.

25

2. Wiedeńskie miary.

1 sążeń wiedeński = 6 stopom = 72 calom = 1.896484 m; 1 stopa wiedeńska = 12 calom = 0.316081 m;

1 cal wied. = 12 linjom — 2.634 cm;

1 łokieć wied. = 0.77558 m; 1 linja = 2.195004 mm;

1 m = 3.1637 stóp w. = 1.28607 łokci = 0.5273 sążni w. 1 cm = 0.37965 cala; 1 mm = 0.45558 linji.

3. Rosyjskie miary.

1 sążeń = 3 arszynom — 48 werszkom = 84 calom =

— 2.133561 m;

1 arszyn = 16 werszkom = 28 calom = 280 linjom =

= 0.711 m.

1 m = 0.468840591, w skróceniu 0.4688 sażenia;

= 0.15628019 arszyna.

1 werszok = 4.4479 cm

1 stopa = ¹h sażenia = 12 calom = 120 linjom == 0.304794 m. 1 cal = 10 linjom = 25 mm.

1 m = 0.4687 sażeni = 22.49 werszkom = 3.2809 stóp.

2.249 werszkom =

1 dcm = 0.04687 sażeni

= 0.32809 stóp rosyjskich.

1 cm. = 0.004687 sażenia = 0.2249 werszkom.

— 0.032809 stóp rosyjskich.

4. Miary niemieckie.

Miara reńska: 1 stopa reńska = 0.314 m = 12 calom reńskim = 144 linjom;

1 cal reński = 2.62 cm;

1 m = 3.186 stóp reńskich a 1 cbm = 32.25 ć;

Miara bawarska: = 1 stopa bawarska = 0.292 m;

1 cal bawarski = 2.43 cm;

0.3426 stop bawarskich a 1 cbm. = 40 rrć;

1 m.

1 stopa “ = 0.085 ma;

1 stopa- saska = 0.08 m-.

5. Inne w handlu przychodzące miary.

Angielska = 1 stopa angielska = 0.305 m — 12 linjom; 1 linja angielska = 2.54 cm, 1 ć = 0.022 cbm (m³);

1 m = 3.281 stóp angielskich, a 1 cbm = 35.32 ć; Holenderska = 1 stopa holenderska = 0.281 m, 1 cal holenderski = 2.34 cm, 1 ć = 0.022 cbm;

Wenecjanska = 1 stopa wenecjanska = 0.348 m;

1 cal wenecjanski = 2.90 cm;

1 m = 2,875 stóp wenecjanskich, a 1 cbm = 23.75 ć,

26

B. Miary powierzchniowe.

1. Polskie miary.

1 sążeń kwądr. = 9 łokciom ² = 36 stopom ² = 5184 calom 2 = 746496 linjom ²;

1 łokieć² = 4 stopom ² = 576 calom ² — 82944 linjom2 ==■ 0.3318 m²:

= 20738 linjom ² = 0.08295 m ²

9000 prętom ²

1 stopa² = 144 calom 1 cal² — 144 linjom 2 1 włóka miernicza — 30 morgom 1 morga = 300 prętom² = 0.559872 ha — 2.192 mórg. magd. 1 pręt² = 225 stopom² = 5672 łokciom² == 100 pręcikom2 = 18.6622 m².

1 sążeń² = 36 stopom² = 2.986 m²;

1 włóka = 16.7962 ha.

1 ha = 0.0594 włóki = 1.786 morgów;

1 m² = 0.3349 sążnia² = 3.0141 łokcia ² — 0.0536 pręta².

2. Miary austryjackie (wiedeńskie).

1 mórg = 160Ó sążniom² = 0.5754642 ha;

1 sążeń² = 3.596652 m ²; 1 stopa² ±= 0.099907 m²; 1 cal² = = 6.92798 cm²;

1 ha — 1.737619 morga;

1 m² — 0.278 sążnia² — 10.0079 stóp²;

3. Miary rosyjskie.

1 desjatyna = 2400 sażeniom ² = 1.0925 ha;

1 sążeń ² = 49 stopom² = 7056 calom ² = 705600 linjom ² = = 4.55215 m²;

1 stopa² = 134 calom² = 0.0929 m²;

1 cal² = 100 linjom²;

1 ha² = 0.9153 desjatyny;

1 m² = 0.21968 sażeniom² = 10.7643 stóp². ² 3

C. Miary objętościowe.

1. Dawne polskie.

1 sążeń sześcienny = 216 stopom sześciennym = 373.248 calom sześciennym; 1 stopa sześcienna = 1728 calom sześciennym; 1 sążeń sześcienny = 5.1598 m³; 1 pręt² = 80.6216 m³;

1 łokieć sześcienny = 0.1911 m³.

1 m³ = 0.1938 sążnia³ = 0,0124 prętów² = 5.238 łokci³.

2. Austryjackie miary (wiedeńskie).

1 m³ = 31.667 stóp³ = 0.1466 sążni³;

1 sążeń³ = 6.8200992 m³; 1 stopa³ - 0.03157867 m³.

3. Miary angielskie.

0.7645 m³, 1 stopa³ = 0.028315 m ³,

1 yard³

1 cal ³ = 16.386 cm³; 1 tona regestrowa = 2.832 m ³.

4. Miary niemieckie.

1 stopa³ bawarska = 0,025 m³, saska = 0. 023 m³, reńska = 0,031 m³

5. Miary rosyjskie.

1 sążeń³ = 9 arszynom³ = 343 stopom ³ = 592704 calom ⁸ = = 592704000 linij³ = 9.75115 m³;

1 stopa³ = 1728 calom³ = 1728000 linjom ³ = 0.028315 m³;

1 cal³ = 1000 linij³.

6. Miary angielskie.

100 stóp ang. = 2.832 m³, 1 m³ = 35.317 stóp angielskich; 1 standard = dla materjału tartego 165 stóp ang. = 4.672 m ³.

7. Inne miary.

1 stopa³ holenderska = 0.022 m³, wenecjanska = 0.042 m ³.

D. Miary sztukowe.

1 wielki tysiąc = 5 obręczom; 1 obręcz = 4 kopom; 1 kopa = 3 sztygom; 1 sztyga = 20 sztukom;

1 wiązka gontów = 100 sztuk; jedna wiązka dranic = 25 sztuk; jedna wiązka materjału rezonansowego (oddzwięcznego) zawiera 30 składów, a każdy skład na odmianę pierwszy 4 każdy drugi 5 deszczułek, na 60 cm. szeroki.

E, Miary metryczne.

Miary długości: 1 kim (kilometr) = 1000 m. (metrom), 1 m = = 10 dcm (decymetrom), 1 dcm = 10 cm (centymetrom), 1 cm = = 10 mm (milimetrom).

Miary powierzchni: 1 ha (hektar) = 100 ar (arom), 1 ar = = 100 m² (metrom kwadratowym), 1 ha = 10.000 m².

Miara objętości:- 1 m³ (metr sześcienny) = 1000 dcm³,

1 dcm³ = 1.000 cm³, 1 cm³ = 1.000 mm³.

Jeden m³

dawnej

miary

polskiej

. . 0.1938 sążnia3 0.0124 prętom3 5.238 łokciom3 41.862 stopom³

OO

kO

CO

cr

c«_

•S o

•N O

co

co

to

5*

o «<

Cb'

. . 1.08336 arszyn. 35.314

rosyjskiej stopom ³ I miary

miary

angielskiej

. . 0.214 standardom 1.30804 yarda3 35.316 stopom³

. . 32.348 stopom³ pruskiej miary

ROZDZIAŁ DRUGI.

O HANDLU TOWAROWYM LEŚNYM

CZYLI

TOWAROZNAWSTWO LEŚNE.

\

i'

.

ł

-

'

\

*

. /

■

■?

. • /

/

\

V

\

-• ?■

#

'

Ten rozdział zostanie omówiony w dwu poddziałach a mianowicie: I „zwyczaje handlowe", czyli „uzanse" stosowane w handlu produktami lasowymi, tak u nas jak i zagranicą i II „Sortymenta i wytwory drzewne" w handlu tak wewnętrznym jak i zewnętrznym przychodzące.

I. ZWYCZAJE HANDLOWE.

Pojęcia ogólnej natury.

Pierwszą sprawą, jaka się tu nasuwa, jest pytanie co to są zwyczaje handlowef czyli uzanse kupieckie.

Nasze całe życie gospodarcze, cały handel zamienny odbywa się na podstawie wolnej woli dwu stron, wyrażanej czy to w sposób ustny, czy też za pomocą umów pisemnych. Formę umów ustanawiają przepisy prawa cywilnego, w handlu zaś: prawo handlowe. Jednakże mimo najlepsze zamiary i chęci nie można wszystkich szczegółów w umowach opisać dokładnie, a ponieważ w toku wykonywania umowy wyłaniają się bardzo często pewne kwestje sporne, które koniecznie muszą być wyrównane, przeto z biegiem czasu wytworzyły się pewne postanowienia zwyczajowe. W późniejszych czasach postanowienia te ujęte zostały w formy pisemne a jako takie muszą być każdemu kupcowi jak najdokładniej znane.

Jest więc obowiązkiem każdego kupca i przemysłowca znać nasamprzód zwyczaje handlowe własnego kraju, a nadto i tych państw, z któremi stoi w stosunkach handlowych.

Uzanse handlowe są naturalnie dla wszystkich artykułów codziennego zapotrzebowania: my zaś zajmiemy się wyłącznie tylko uzansami kupieckiemi drzewnymi.

Postanowiania odnośne idą w praktyce bardzo daleko, gdyż przyjmuje się przy zawieraniu umów na giełdach towarowych, że są one obu stronom dobrze znane i obowiązują w tym wypadku, chociaż nawet w umowie dokładnie nie są wymienione.

Z tego powodu stanie się więc zrozumiałe jak wielkie znaczenie posiadają one w handlu.

Zwyczaje te powstały z biegiem czasu i zostały ostatecznie ułożone przez właściwe izby handlowe i przemysłowe, w porozumieniu z rozmaitemi zrzeszeniami gospodarczemi.

Pojedyńcze państwa mają swoje własne zwyczaje, które jednak nie bardzo różnią się od siebie. Nawet w jednem i tem' samem państwie, w rozmaitych częściach jego znajdujemy rozmaite uzanse.

W ten sposób posiadamy n. p. w Niemczech saskie, niemieckie północno-zachodnie, niemieckie południowo-zachodnie, z nad Renu,, w Turyngji, berlińskie, sztetyńskie, w Austrji: wiedeńskie; zresztą gdańskie, pragskie, tryjestyńskie, karyntyjskie, węgierskie, londyńskie, paryskie etc., w Polsce: górno-śląskie, bydgoskie, toruńskie, lwowskie, poznańskie.

W Polsce zatem nie mamy uzansów jednolitych dla całego Państwa. Trudności w zestawieniu wyłaniają się z tego powodu, że mamy tu trzy zabory i trojakie postanowienia kupieckie. Ponadto istniała we Lwowie już za czasów polskich giełda drzewna, która jednak obecnie nie funkcjonuje, w b. zaborze pruskim stworzona została giełda drzewna na wiosnę r. 1925 w Bydgoszczy, miasto Warszawa zamierza niebawem stwTorzyć u siebie giełdę drzewną. Tu w Warszawie projektuje się również ułożenie uzansów handlowych, które miałyby znaczenie dla całego Państwa polskiego i została w tym celu wybrana specjalna komisja.

My jednak w niniejszej pracy zajmiemy się zwyczajami handlowymi, które u nas w Małopolsce są stosowane, a które w zasadzie opierają się na uzansach handlowych opublikowanych w r. 1918 we Wiedniu, a zatem uzansach wiedeńskich, tem bardziej, że dzisiejsza Małopolska a ówczesna Galicja stała w ścisłym stosunku handlowym z centrum Austrji t. j. miastem Wiedniem. Ówczesne wiedeńskie uzanse zostały w Wiedniu w r. 1927, zatem już po przewrocie politycznym przerobione na nowo i dostosowane do nowych powojennych stosunków gospodarczych.

Nasze zwyczaje handlowe dostosowane do stosunków polskich są następujące:

Dzielą się na dwa główne działy t. j. na część ogólną i część szczegółową.

Część ogólna ma być jedna i ta sama dla całego Państwa^ Gdyby bowiem to Państwo było nie wielkie, natenczas i ta część druga mogłaby być jedna i ta sama. Mamy jednak 30 milj. mieszkańców, wielkie i rozległe obszary, rozmaite warunki produkcji, toteż jest rzeczą zrozumiałą, że należy koniecznie rozmaite stosunki gospodarcze uwzględniać, tem bardziej, że posiadają one w tym kierunku już pewną tradycję.

Jeden szczegół jednak musimy z całym naciskiem zaznaczyć mianowicie ten, że uzanse kupieckie mają swą ważność tylko do tych tranzakcyj, które na danej giełdzie zostały zawarte, lecz też i za giełdą, w tym wypadku jednak tylko wtedy, jeżeli w umowie wyraźnie postanowiono, że w wypadkach spornych mają mieć zastosowanie zwyczaje kupieckie danej giełdy. Z tego wynika, że n. p. właściciel lasu zawierając u siebie w domu kontrakt kupna i sprzedaży podpada tylko podówczas pod zwyczaje handlowe, jeżeli szczegół ten w terminatce specjalnie został wymieniony. Sądy jednak bardzo często, mimo braku takiego postanowienia w urno-wie, stosują się do ustalonych zwyczaji handlowych, czyniąc zresztą zadość w tym kierunku wymogom kodeksu cywilnego, a to na podstawie opinji danej izby handlowo-przemysłowej.

Poniżej podaję zatem w ustępie pierwszym: postanowienia ogólne, i to najważniejsze z nich, licząc się z tern, że postanowienia prawne pochodzą z ustawy cywilnej austryjackiej, która wedle zamiarów naszego Rządu ma być zniesioną, skoro tylko polska ustawa skodyfikowana i wydana zostanie.

A. POSTANOWIENIA OGÓLNE.

1. Ważność postanowień zwyczajowych.

Następujące postanowienia zwyczajowe (uzanse) obowiązują we wszelkiego rodzaju interesach handlu drewnem,

a)    które zawarto na Giełdzie towarowej, bez wyraźnego umówienia innych warunków, oraz

b)    które zawarto wprawdzie poza Giełdą towarową, jednak z powołaniem się na zwyczaje tej Giełdy.

2. Spisywanie umów (terminatka).

W razie ustnego zawarcia interesu mogą obydwie strony w ciągu ośmiu dni od dnia zawarcia żądać wymiany terminatek.

Wymiana odbywa się w ten sposób, że strona żądająca przesyła drugiej podpisaną terminatkę, poczem ta druga strona ma najdalej w ciągu 3 dni po otrzymaniu odesłać równobrzmiącą terminatkę, zaopatrzoną własnym podpisem.

Prawa i obowiązki wypływające z terminatki może przenieść tylko kupujący na inną osobę wówczas, jeżeli sprzedający przez umieszczenie w terminatce klauzuli zlecenia zgodził się na takie przeniesienie.

Lecz i po przeniesieniu terminatki jest kupujący odpowiedzialny wobec sprzedającego za dopełnienie umowy. Kupujący odpowiada za dopełnienie umowy także swoim prawonabywcom, chyba że przeniesienie terminatki nastąpiło bez zobowiązania (bez obliga).

3. Nomenklatura drzew.

Rozróżnia się dwie grupy drzew: liściaste i szpilkowe.

Dla poszczególnych rodzaji drzew ustala się następującą nomenklaturę:

a)    Jako drzewa iglaste, bez bliższego określenia, rozumie się: świerka (Abies excelsa), jodłę (Abie.s pectinata), i sosnę pospolitą (Pinus silvestris).

b)    Pod wyrażeniem „sosna”, bez wymieniania gatunku rozumie się sosnę zwykłą (P. silvestris). Dostawa sosny czarnej (P. au-

d)    Wyrażenie „wiąz” lub „brzost”, bez bliższego określenia, oznacza wiąza polnego (Ulmus campestris), wiąza górskiego (Ulmus montana) i wiąza właściwego albo szypułkowego (Ulmus effusa).

striaca), wajmułki (P. strobus) i limby (Pinus cembra), musi być wyraźnie zastrzeżoną.

c) Wyrażenie „dąb”, bez bliższego określenia, oznacza dęba szypułkowego (Quercus pedunculata) i dęba bezszypułkowego (Quer-cus sessiliflora), pochodzenia (proweniencji) środkowo - europejskiego.

e)    Wyrażenie „jawor”, bez bliższego określenia, oznacza ja-wora górskiego (Acer Pseudo - platanus), nie odnosi się zatem ani do paklonu (Acer campestre) ani do klonu (Acer platanoides).

f)    Wyrażenie „buk”, bez bliższego określenia, oznacza buka pospolitego (Fagus silvatica).

g)    Wyrażenie „topola”, bez bliższego określenia, oznacza topolę czarną (Populus nigra).

4. Określenie sortymentów drewna użytkowego krągłego grubego. ⁴)

„Dłużyca” oznacza ścięte drewno użytkowe okrągłe, bez gałęzi i wierzchołka, mające przynajmniej 14 cm. średnicy w cieńszym końcu i powyżej 8 m. długości.

„Kloc” jest to użytkowy wyrzynek okrągły, mający przynajmniej 18 cm, w cieńszym końcu, długości od 3 do 8 m. dla drzew liściastych i od 4—8 m. dla drzew iglastych (z reguły jednak 4—6 m).

„Odziomek” także kloc I klasy, jest to użytkowy wyrzynek okrągły, z dolnej części pnia.

„Środek” czyli kloc II klasy, jest to użytkowy wyrzynek okrągły ze środkowej części pnia.

„Wierzchołek czyli kloc III klasy, jest to wyrzynek użytkowy, okrągły, z górnej części pnia.

(O innych sortymentach, szczególniej materjału tartego, będzie,, mowa w dziale: Towaroznawstwo leśne).

5. Obliczanie masy drzewnej.

Przy odbiorach drewna, wykonywanych celem obliczenia masy drzewnej powinny być używane:

dla długości: meter, łata lub taśma, przyczem centymetry przy drewnie dłużycowem opuszcza się w dół do najbliższych decymetrów;

dla szerokości: meter z opuszczaniem milimetrów w dół,, do najbliższych centymetrów;

dla grubości: klupa, z opuszczaniem części milimetrów

w dół.

Pomiar grubości przeprowadzony być winien w środku długości danej sztuki drzewa, czy to w całych długościach, czy też w sekcjach, minimalnie 4 m. długich, jednak bez kory. *) U drzew, których przekrój poprzeczny nie jest kołem zupełnem mierzy się średnicę w dwu do siebie prostopadle znajdujących się położeniach, t. j. średnicę najdłuższą i średnicę najkrótszą i podaje rezultat przeciętny w centymetrach, opuszczając milimetry.**)

Drewno w lecie ścięte musi być z kory odarte, w zimie zaś ścięte musi być o korze należycie nadciosanej; sosna i drzewa liściaste szlachetne, jakoteż osika, a ew. olsza czarna i brzoza mogą być także w korze oddawane. W tym wypadku jednak od wymiarów grubości odciągnąć należy obustronną grubość kory.

Przy materjale tartym mają być stosowane te same środki pomiarowe, a przy materjale obrzynanym odczytywane w miejscach najkrótszych, najwęższych i najcieńszych. Szerokość materjału nie-obrzynanego oblicza się po stronie osznarowej w środku w całych centymetrach, lub na obu końcach i wylicza z tego cyfrę przeciętną, również w centymetrach.

Jeżeli umówiony był towar koniecznie obrzynany, natenczas oblicza się przeciętną szerokość, w całych centymetrach, i przyjmuje ją jako podstawę obliczenia masy drzewnej. Gdyby jednak taki

*) Procentowy stosunek masy drzewnej bez kory jest o 3 — 12 % mniejszy, zależnie od gatunku drzewa i kory.

**) Samo obliczenie masy drzewnej przeprowadza się na podstawie zasady: zawartość danego ciała = powierzchni podstawy przez wysokość pomnożonej.

Dla materjałów krągłych brzmi formułka dla obliczenia: powierzchnia przekroju poprzecznego, w środku długości pomnożona przez długość zatem r² II X w w której r = połowie średnicy (S), w zaś — długości drewna. Jeżeli zatem podstawimy wartość S, którą można łatwo zmierzyć, to będziemy mieli Z = S² X 0.785 X w. Weźmy przykład: S — 55 cm, długość 8 m. Zatem zawartość masy drzewnej Z = 0, 55 ² X 0,785 X 8 = 3,454 m ³, czyli skrócona do dwu dziesiętnych

Dla

materjałów tartych podstawą jest równoległobok, a powierzchnia jego — grubość X szerokość. Pomnożywszy ten iloczyn przez długość, otrzymamy masę drzewną w m³. Przykład deska długości 4 m szerokości 30 cm i grubości 4 cm posiada masę drzewną Z = 4,0 X 0,3 X 0,04 = 0.048 m³.

sam

Dla.ułatwienia obliczeń istnieją tabele, w których liczba miejsc dziesiętnych dla drewna krągłego ograniczona jest do dwu, dla materjałów tartych do 3. Dalsze miejsca dziesiętne opuszcza się, jeżeli najbliższa cyfra po tych miejscach dziesiętnych jest 1 do 5, lub dobija do ostatniej cyfry jedynkę, jeżeli jest 6—9. Np. z obliczenia wypadło w jednym wypadku 3,454, w drngim zaś 3,457, przyjmujemy zatem w pierwszym wypadku 3,45, w drugim zaś 3,46 m ³. U drewna tartego ten proceder utrzymuje się po 3 miejscach dziesiętnych, np. 0.04842 i 0.0461 i będą skrócone 0,048 i 0,049 m ³.

Zasada ta skróceń nie jest we wszystkich wypadkach dobra. Np. sprzedano 10.000 sztuk desek tych samych wymiarów po 100 zł. za 1 m³. Otrzymamy za ten materjał w pierwszym wypadku zamiast 10.000 X 0,04842 X 100 = 48,420 zł., zrównane 10.000 X 0,048 X 100 — 48,000, zatem o 420 zł. mniej; w drugim wypadku 10,000 X 0,4861 X 100 48,610, zrównane zaś 10,000 X 0,049 X 100 = 49,000 zł. t. j. o 390 zł. więcej. Z tego powodu należałoby dla materjałów tartych i okrągłych, sprzedawanych o tych samych rozmiarach w większej ilości używać dla drewua krągłego tabel z 3 miejscami krągłemi, a dla drewna tartego z 5 miejscami dziesiętnemj.

towar przesłany został bez poprzedniego zamówienia natenczas mierzy się jego szerokość tylko najwęższą.

Jeżeli w umowach nie zastrzeżono, że towar ma być wolny od bielu, natenczas ma on być, o ile jest zdrowy, wliczony do całej masy drzewnej danego materjału, bez względu na to czy materjał ten jest obrzynany, czy też nieobrzynany.

6. Drewno handlowe.

Jako „drewno handlowe” uważać należy ogółem tylko ten materjał drzewny, a to w drewnie w stanie krągłym, który nie jest starszy nad jeden rok od chwili ścięcia leżąc. Jeżeli okres ten jest dłuższy, natenczas szczegół ten ma być w umowie uwidoczniony.

7. Pochodzenie materjału drzewnego.

(Proweniencj a).

Jeżeli pochodzenie materjału drzewnego to jest jego proweniencję oznaczono ogólnikowo przez naprowadzenie większego tery-torjum, wtedy należy dostarczyć drewno z podanego terytorjum. Jeżeli jednak pochodzenie oznaczono w ten sposób, że wymieniono pewien ściśle oznaczony kompleks lasów lub pewne przedsiębiorstwo przemysłowe, w takim razie do dostawy przeznaczyć należy tylko takie drewno, które pochodzi z przytoczonego lasu albo jest produktem oznaczonego przedsiębiorstwa przemysłowego.

8. Umowy zawarte wedle próbki.

W umowach zawartych wedle próbki musi dostarczony towar odpowiadać próbce.

By jednak próbka mogła być podstawą dostawy, musi przedstawiać dokładny obraz jakości danego towaru.

W razie różnicy między jakością próbki a opisaną w umowie jakością towaru rozstrzyga umowa.

9. Skróty handlowe w umowach.

Skróty w umowach mogą być następujące:

W umowach, w których ilość zakupionego towaru oznaczono wyrażeniem „circa”, „około”, „mniej więcej” i t. p. wolno sprzedającemu na warunkach zawartej umowy dostarczyć towaru 10% mniej lub więcej. ⁵)

Jeżeli jednak sprzedaną ilość określono wyrażeniem „od—do” natenczas sprzedający musi dostarczyć ilość minimalną, kupujący zaś odebrać nawet maksymalną (do),

Jeżeli zaś w tego rodzaju umowach zastrzeżono kupującemu lub też sprzedającemu prawo wyboru, czy minimalną czy też maksymalną ilość, musi być to prawo wykonane najpóźniej po dostarczeniu połowy ilości minimalnej.

Jeżeli ilość sprzedaną oznaczono w umowie tylko „wagonami”, natenczas pod określeniem „wagon” rozumieć należy wagę 10.000 kg., a ewentualne nadwyżki ponad 10.000 kg. oblicza się na wagony po 10.000 kg, (Min. Komunikacji zniosło obecnie wagony po 10 tonowe i wprowadziło jako minimum 15 tonowe. Zasadniczo zaś polska sieć kolejowa ma dwa typy wagonów kolejowych, a to: 20 tonowe i czte-roosiowe 30 tonowe, najnowszym zaś typem jest wagon towarowy czteroosiowe i 36 tonowy. Wobec tego należałoby przejść z oznaczeniem „wagon” na cyfrę 15.000 kg.)

Przy zamówieniach opiewających jednak tylko na jeden wagon, bez bliższego oznaczenia wagi, wolno sprzedającemu dostarczyć wagon o 15.000 kg. wagi.

Jeżeli kupujący opłaca należytość przewozową, natenczas winien on powierzchnię ładowania wagonów tak wykorzystać, by nie powstały martwe koszta przewozu. Wrazie zaniedbania tego obowiązku ma sprzedający pokryć szkodę w ten sposób powstałą, w każdym razie jednak nadwyżkę przewoźnego, z powodu niedotrzymania tego przepisu ponosi sprzedający.

Ten obowiązek ciąży na sprzedającym tylko w granicach możliwości, o ile konstrukcja wagonu przez kolej dostarczonego, względnie rodzaj i gatunek drewna przeznaczonego do załadowania pozwala na zupełne wykorzystanie ładowności danego wagonu.

Wyrażenia „franco” (wolne od kosztów) (opłatnie) jakaś miejscowość oznaczają, że sprzedający ma dostarczyć towar własnym kosztem aż do tej miejscowości, jednak towar idzie na niebezpieczeństwo kupującego; wolny od kosztów transportu i cła oznacza, że oprócz tego dostawca opłaca cło. „Franco kai” oznacza, że dostawca ma dostarczyć własnym kosztem towar aż na kai, z którego wykonowuje się załodowanie na okręt; f. a. s. (free alongside ship) znaczy: dostarczyć na kai, wzdłuż długości okrętu.

Jeżeli jednak w umowie nie oznaczono miejsca dopełnienia, natenczas jest niem stacja nadawcza.

Przy sprzedaży „loco (ab) wagon”, „loco (ab) okręt (tratwa) miejsca przeznaczenia” opłaca kupujący przewoźne wraz z należyto-ściami ubocznemi n. p. należytość za ważenie, recepis i t. d. a kwoty w ten sposób uiszczone potrąca od sumy fakturowej niezmniej-szonej o skonto kasowe.

Koszta wyładowania w sprzedaży „loco stacja odbiorcza” ponosi sprzedający, koszta zaś i należytości narosłe po wyładowaniu kupujący.

W razach wątpliwych miejscem dopełnienia w obydwu powyższych wypadkach jest stacja nadawcza.

W sprzedaży „paritas wagon” jakiejś stacji, albo „paritas stacja” można od sumy fakturowej odjąć tylko kwotę odpowiadającą relacji fakturowej.

Miejscem dopełnienia przy sprzedaży „paritas stacja” jest stacja nadawcza.

10. Wykupy materjałów drzewnych.

W wykupach drewna, na którem ciąży należytość składowa, zalicza się koszta, począwszy od dnia zawarcia umowy na rachunek kupującego.

Ewentualne zwroty, bonifikacje, ulgi przewozowe itp., które udzielają zakłady transportowe na podstawie umów, należą się tej stronie, która ponosi koszta przewozu. Bonifikacje zakładów transportowych wypłacane za przekroczenie terminu dostawy należą się odbiorcy.

11. Skróty w handlu międzynarodowym.

W handlu międzynarodowym znane i ustanowione są pewne termina zwyczajowe, używane czy to w formie zupełnej, czy też, co zwyczajnie się dzieje, jako skróty. Podajemy je, określając ich znaczenie w krótkości, w tym sensie, jako one w Polsce są już używane, bądź też przez Polskę zostały przyjęte. Są to wyniki prac, wykonanych przez komitet „Terminów Handlowych Międzynarodowej Izby Handlowej”, w którym brało udział wiele Państw, głównie Europy, lecz także innych części świata. Nam chodzi o termina najpospoliciej używane, które poniżej uwidaczniamy.

Dokładniejszych szczegółów o rzeczonych skrótach dowiedzieć się można z artykułu Stanisława Kocoła: „Ważniejsze międzynarodowe terminy handlowe, ich znaczenie i umowne skróty”, w czasopiśmie „Przegląd gospodarczy” Warszawa n-ra 2, 3 i 4 z r. 1925. Tu umieszczamy tylko w krótkości najważniejsze pojęcia.

Cif jest to oznaczenie handlowe, używane w transportach okrętami, a wyraz sam składa się z początkowych liter wyrazów angielskich: „cost, insurance i freight”, co oznacza: „koszta ubezpieczenie, przewoźne”. Wynika więc z tego, że powyższe oznaczenie obejmuje obowiązek dla przesyłającego oddania towaru odbiorcy, po przybyciu do danej zatoki, wolnego od wszystkich wydatków transportowych; lecz nie obejmuje kosztów wyładowania, przystaniowych etc. nie odpowiada za szkody, jakim towar ulec może w czasie dalszego transportu. Cif landed obejmuje jednak także koszty wyładowania w przystani docelowej.

W umowach brzmiących „fob”, który to skrót, używany również w transportach morskich, składa się także z początkowych liter wyrazów angielskich „free en bord”, ma nadawca ponosić tylko koszty załadowania towaru w przystani nadawczej na dany okręt.

Tu zatem należą należytości za: dźwigary, qai, przystaniowe etc. t. j. te wszystkie wydatki, które płacone być mają w przystani nadawczej, t. j. z której okręt odchodzi.

C and F (cost and freight) w cenie towaru znajdują się: koszta przesyłki lądem i wodą i wszystkie inne wydatki, aż na pokład okrętu wpływającego do portu przeznaczenia, za wyjątkiem jednak ubezpieczenia w czasie transportu wodą. We wszystkich jednak klauzulach: cif i C and F nadawca niema obowiązku pokrywania kosztów faktury konzulackiej.

„Cif” i „Fob” są w ścisłej łączności z „connaissement” t. j. poświadczeniem, czyli listem przewozowym, w którym kapitan okrętu potwierdza, że otrzymał pewne towary do przewozu, a zarazem obejmuje zobowiązanie, oddać je odbiorcy, wymienionemu na tern poświadczeniu. Jest to zatem dokument prawny i ma on zawierać w szczególności: nazwę okrętu i jego przynależność państwową, nazwy: kapitana okrętu, nadawcy, odbiorcy, przystani, w które towar ma być załadowany i przystani, w której ma być wyładowany, dalej określenie towaru, jego ilość i oznaczenie, postanowienia co do kosztów przewozu, miejsce i dzień wystawienia i zreguły podpis kapitana, chociaż mogą to być także i inne osoby, w każdym razie zastępcy nadającego. Na żądanie odbiorcy musi być wystawiony „na polecenie” „a Fordre” i wtedy zowie się „ordreconnaisse-ment” i może być przez „indossament” przeniesiony. Connaissement wystawiony na nazwisko może być tylko przez cesję przeniesiony na inną osobę.

Connaissement, równa się także oznaczeniom „police de cargai-son”, „nolissemont”, po ang. „bill of Iading”, po włosku „conosci-mente” lub „polizza de carico”.

Postanowienia szczegółowe w kierunku wypełniania zobowiązań w ten sposób obejmowanych są stosunkowo dość obszerne i daleko sięgające; wyjmuję z nich jednak jeszcze tylko te, które są najkonieczniejsze.

Kapitan okrętu ma obowiązek w przystani przeznaczenia uprawnionemu posiadaczowi, choćby jednego egzemplarza Connaissement wydać towary, za zwrotem tegoż. Z dalszych postanowień wyjmujemy jeszcze to, że w wypadku jeżeli okręt w przystani musi czekać dłuższy czas na wyładowanie, natenczas musi się płacić „postojowe”, który płacić ma ten, kto wyładowanie miał wykonać”.

Jeżeli towar ma być ubezpieczony, natenczas musi być uwzględniona cała wartość towaru podana w C -(-10%. Czasowo można jednak wyłączyć pewną część (2 — 6%) towaru, a wtedy asekuracja nazywa się: „Franchise”. Przy asekuracjach „Decart Fran-chise” płaci się po nad zwykłe Franchise jeszcze 10% więcej.

Klauzula umowy: „telle quelle” oznacza materjał bez różnicy jakości tak, jak on przez sprzedającego zostanie wysłany, chociażby jakościowo był w całości jakości najniższej, z wyjątkiem klasy IV. Decyzja w tym kierunku przysługuje wyłącznie sprzedającemu, a odbiorca niema prawa wnosić z tego powodu jakichkolwiek zarzutów ub żądać odszkodowania. Jeżeli ponadto znajduje się przy tern określeniu dodatek „odbiór stwierdzony” („Emfang erklart) natenczas tylko dowód oszustwa ze strony dostawcy może odbiorcę zwolnić od obowiązku odbioru i zapłacenia należytości.

W sprzedażach „sotto palanca”, „sous palan” ponosi sprzedający koszta załadowania, przewoźne i asekurację i ryzyko transportu. W razie szkody należy cała ubezpieczona kwota wraz z ubezpieczonym ewentualnie spodziewanym zyskiem do sprzedającego, który atoli ma obowiązek uskutecznić dostawę zastępczą.

12. Dostawa i odbiór towaru.

Towar sprzedany „z dostawą niezwłoczną” należy dostarczyć (załadować) i odebrać jak najrychlej, w każdym razie jednak najpóźniej do dni 14 od daty zawarcia umowy. Oddawanie względnie odbiór towaru należy przeprowadzać bez przerwy.

Wyrażenie „dostawa sukcesywna” oznacza możliwie równomierny rozdział zakontraktowanej ilości towaru pod względem czasu i ilości.

Dostawa z „początkiem miesiąca” lub „z końcem miesiąca” oznacza okres czasu ośmiu pierwszych dni, lub ośmiu ostatnich dni danego miesiąca.

Umowę, w których czas dostawy oznaczono wyrażeniem, „po otwarciu żeglugi” należy wykonać w ciągu sześciu tygodni od dnia, w którym według publicznego ogłoszenia nastąpiło otwarcie żeglugi.

Ogłoszony dzień zamknięcia żeglugi uważa się jako koniec okresu żeglugi bez względu na ewentualną późniejszą spławność drogi wodnej.

Kupno „po oglądnięciu towaru” zabrania sortowania po otrzymaniu materjału.

Kupno materjału z rozdziałem wedle masy kubicznej

w szerokościach i grubościach, wymaga rozdziału równomiernego w szerokościach i długościach, często jednak z dodatkiem „około”. Może być także równomierny rozdział wedle sztuk. Jeżeli jednak zażądano tylko „przeciętną szerokość”, natenczas rozdział ilości sztuk na pojedyńcze szerokości jest pozostawiony decyzji producenta. To samo odnosi się także do „przeciętnej długości”.

Jeżeli umówiono, że rozdział długości i szerokości winien nastąpić wedle tego, jak materjał z pod traka wychodzi, albo też „wedle zapasu”, natenczas rozdział długości i szerokości pozostawiony jest producentowi wedle jego uznania. Lecz i tutaj bardzo często jest postanowienie „około”; n. p. grubość 23 mm, szerok. od 13 — 1872 cm, długość 4 — 6 m., to znaczy, że grubość dostarczyć się mającego materjału ma być tylko 23 mm, natomiast szerokości mogą być 13, 16 i 1872, długości zaś 4, 4.50, 4.75, 5.00, 5.70 ca, masa ogólna ma wynosić 30 m³, zatem rozdział może być równomierny na każdą szerokość i długość, wypadnie zatem na szerokość po 10 m ³ zaś na długość po 6 m³.

Rozdział wedle ilości przyznaje każdej szerokości i długości równą ilość sztuk, zwyczajnie jednak tylko w przybliżeniu.

jeżeli dopełnienie umowy ma nastąpić w pewnym ściśle oznaczonym dniu a dzień ten jest niedzielą lub dniem świątecznym, natenczas należy dostawę względnie odbiór uskutecznić w najbliższym dniu powszednim.

Jako święta uważa się wszystkie święta powszechne obrządku rzymsko-katolickiego, tudzież święta Wielkanocne, Zielone, oraz Bożego Narodzenia r obrządku grecko-katolickiego wreszcie dwa dni Nowego Roku i Święto pojednania wedle wyznania mojżeszowego.

Jeżeli umowę ma się wypełnić w ciągu pewnego ściśle oznaczonego okresu czasu (n. p. tygodnia, miesiąca, pół miesiąca itp.) a ostatni dzień tego okresu czasu przypada na niedzielę lub święto musi dostawa względnie odbiór nastąpić najpóźniej w dniu powszednim niedzielę lub święto poprzedzającym.

W umowach opiewających „miejsce (loco) wagon albo okręt stacji załadowania lub „miejsce (loco) względnie paritas jakiejś stacji”, od której transport kolejowy lub ^okrętowy ma się rozpocząć, o uskutecznieniu dostawy w należytym czasie rozstrzyga dzień, w którym towar oddano przedsiębiorstwu transportowemu uprawnionemu do wydawania publicznych papierów przewozowych.

Dostawę i odbiór towaru należy rozpocząć w dniu dopełnienia najpóźniej o godzinie 8-ej rano i wedle możności, wyjąwszy wypadki „siły wyższej”, niedziele i święta, kontynuować, aż do zupełnego wypełnienia.

Dostawę można uskutecznić tylko przez rzeczywiste wręczenie zakupionego towaru kupującemu lub osobie wskazanej przez niego. Wręczenie więc awizów kolejowych lub okrętowych conossaimentów lub listów przesyłkowych nie wystarcza do stwierdzenia dopełnienia umowy, lecz jest równoznacznem z przekazaniem towaru do odbioru.

Gdyby z powodu siły wyższej wyrób, wywóz albo dostawa w zupełności lub w umówionym czasie stały się niemożliwe, jest obowiązkiem sprzedającego (najpóźniej w ciągu 14-tu dni od nastania siły wyższej) zawiadomić o tern kupującego.

W takim wypadku musi kupujący udzielić odpowiedniego terminu dodatkowego celem umożliwienia dostawy towaru równorzędnej jakości.

Gdyby jednak w tym terminie dodatkowym dostawy nie uskuteczniono, natenczas wolno kupującemu odwołać (stornować) odnośną partję, sprzedający zaś ma wybór, a mianowicie może on:

1)    uskutecznić dostawę w ciągu udzielonego terminu dodatkowego towarem pochodzącym z umówionego terytorjum produkcji;.

2)    uskutecznić dostawę w ciągu udzielonego terminu dodatkowego towarem pochodzącym z innego terytorjum produkcji, lecz: w równorzędnej jakości;

3)    odnośną dostawę w całości lub w części odwołać (stornować).

Czy i o ile strajki, urzędowo stwierdzone epidemje, katastrofy w przedsiębiorstwie, wreszcie brak wagonów uważać należy za siłę wyższą rozstrzyga, w razie sporu sąd, względnie sąd polubowny.

13. Reklamacje z powodu braków w wadze lub wymiarach.

Reklamacje z powodu braków w ciężarze lub rozmiarach, musi się zawiadomić sprzedającego listownie lub telegraficznie najpóźniej w ciągu 5 dni powszednich po otrzymaniu zawiadomienia o nadejściu towaru.

Reklamacje co do ilości sztuk musi uskutecznić w ciągu pięciu dni powszednich po otrzymaniu zawiadomienia o nadejściu towaru w każdym razie jednak przed jego zwiezieniem.

Ewentualne „manko” należy, o ile dane przedsiębiorstwo transportowe (kolej, t-wo żeglugi i t. d.) tego nie odmówi, stwierdzić urzędowo. Jeżeli istnienie manka zostanie stwierdzone, ponosi sprzedający wszystkie koszta spowodowane urzędowem przeliczeniem. Jeżeli jednak przedsiębiorstwo odmówi przeliczenia, musi odbiorca stwierdzić tę odmowę, zawiadomić o niej wysyłającego i wezwać go, by celem przeliczenia wydelegował w ciągu dni 3-ech swego zastępcę.

Jeżeli żądaniu urzędowego stwierdzenia manka odmówiono lub gdyby stwierdzenie było połączone z niestosunkowo znacznymi kosztami lub trudnościami i gdyby, wysyłający nie wydelegował swego zastępcę, natenczas musi w każdym razie nastąpić stwierdzenie manka w sposób, wykluczający wszelką wątpliwość co do jego prawdziwości.

Przy ppdnoszeniu reklamacji z powodu wad jakościowych obowiązują następujące postanowienia:

a)    Jeżeli kupujący i sprzedający lub jego zastępca są obecni przy oglądaniu lub oddawaniu towaru, należy ewentualne zarzuty co do jego jakości podnieść natychmiast;

b)    jeżeli zaś towar przesłano kupującemu musi on przed zwiezieniem towaru ze stacji kolejowej, względnie okrętowej oglądnąć go i ewentualnie zarzuty co do jakości oznajmić sprzedającemu listownie lub telegraficznie, najdalej w ciągu pięciu dni powszednich po otrzymanin zawiadomienia o nadejściu towaru.

W razie niedotrzymania powyższych przepisów uważa się towar jako przyjęty bez zarzutu.

Przy reklamowaniu przesyłek kolejowych może kupujący stawiać do dyspozycji tylko całowagonowe przesyłki.

Sprzedający nie odpowiada za wady wewnętrzne drzewa, okazujące się przy lub po obrabianiu.

¹

   1 metr posiada długość 1 czterustomilionową południka ziemskiego

a pierwowzorem jego jest sztaba platynowa, przechowywana w Paryżu,

²

Miary angielskie.

1 acre = 160 prętów² = 4840 yardów² = 0.40467 ha; 1 stopa² = 0.8361 m², 1 cal² = 6.4514 cm².

³

Miary niemieckie.

1 mórg pruski = 180 prętom² = 0,2553 ha; 1 stopa² pruska = = 0.0985 m ².

⁴

Normy wedle projektu komisji, powołanej do życia przy Tow. politech-nicznem we Lwowie, celem normalizacji wyrobów drzewnych, dla celów budowlanych-

⁵

Izba handlowa we Lwowie w pewnym wypadku oznaczyła „circa" jako 5—10° 0, co uważam jako nieodpowiednie, gdyż kto rozstzygać będzie, czy 5 czy też 10%.

14. Towar zbadany i uznany za dobry.

Towar, który oznaczono wyrazem: „zbadany i uznany za do-bry“ bez bliższego określenia, uważa się, wyjąwszy wypadek oszustwa, jako przyjęty co do jakości.

Jeżeli oddanie towaru nie nastąpiło natychmiast, natenczas ma sprzedający obowiązęk przechowywać go ze starannością porządnego kupca tak długo, dopóki kupujący nie popadł z odbiorem w zwłokę.

15. Ceny i miary.

Ceny rozumieją się w walucie polskiej. Wszystkie miary rozumieją się w systemie metrycznym, a wyjątek stanowią te sorty drzewa, w których już oddawna używa się powszechnie starych miar np. cali i stóp dla oznaczenia grubości, szerokości i długości materjałów przeznaczonych na tarcie itp.

Faktury należy wyrównać: a) gotówką z potrąceniem 2% skonta kasowego, w ciągu 30 dni od daty faktury, b) akceptem, opiewającym na trzy miesiące od daty faktury.

Jeżeli nie było żadnej specjalnej umowy, należy się zapłata gotówkowa. ¹)

Jeżeli zaś wyrównanie wedle umowy miało nastąpić akceptem musi się je uskutecznić najpóźniej w ciągu 8 dni po odebraniu towaru. ²)

Gdyby jednak kupujący obowiązku tego nie dopełnił i nawet mimo wezwania skierowanego doń w liście poleconym nie nadesłał najbliższą pocztą akceptu natenczas jest kwota fakturowa nie pomniej- ¹ szona o skonto natychmiast płatną a kupującemu wolno tylko potrącić z niej ustawowe odsetki obliczone od dnia rzeczywistej zapłaty po dzień płatności akceptu.

Kupujący winien uskutecznić zapłatę własnym kosztem do rąk sprzedającego lub w umówionym miejscu.

Zapłaty zapomocą czeków na miejsca bankowe, przekazów żyrowych, przekazów pocztowej Kasy oszczędności i przekazów wogóle uważa się dopiero wówczas za uskutecznione, jeżeli przekazana kwota została w odnośnej instancyi centralnej względnie wyrównawczej zapisaną na dobro rachunku remitenta.

Kupującemu nie wolno potrącać odsetek lub skonta od wpłat uskutecznionych przed terminem płatności.

Za każdą zwłokę kupującego w zapłacie tudzież od wydatków gotówkowych, które zostały wyłożone na jego rachunek, wolno sprzedającemu liczyć odsetki w wysokości dwa^procent ponad stopę banku państwowego.

Lwowie z dnia 20/12 9127

Jeżeli cenę kupna wyrażono w walucie zagranicznej i nie zastrzeżono wyraźnie np. słowem „efektywnie" lub innym podobnym zwrotem, że zapłata winna nastąpić wyłącznie w tej walucie, natenczas wolno kupującemu w dniu zapadłości uiścić zapłatę w walucie państwowej lub w odnośnej zagranicznej.

Jeżeli się płaci w walucie państwowej, natenczas podstawą obliczenia jest przeciętna urzędowych kursów pieniężnych i towaru, które notowano dla tej waluty na Giełdzie, w dniu poprzedzającym dzień zapadłości. ³)

16. Niedotrzymanie umowy.

Gdyby jedna strona nie dotrzymała umowy, wówczas wyjąwszy wypadek, iż towar nie został zapłacony, musi strona dotrzymująca umowy, jeżeli chce korzystać z jednego z poniżej wymienionych praw, najdalej w przeciągu siedmiu dni powszednich po dniu niedotrzymania umowy, stwierdzić należycie niedotrzymania umowy.

Strona, która niedotrzymanie umowy należycie stwierdziła, może:

a)    od strony niedotrzymującej umowy domagać się dopełnienia jej w ciągu odpowiedniego terminu oraz żądać wynagrodzenia wykazanej i udowodnionej szkody wraz z utraconym zyskiem spowodowanym zwłoką;

b)    odstąpić jednostronnie od umowy jak gdyby ona nigdy nie była zawartą;

c)    domagać się od strony niedotrzymującej umowy tej różnicy, która wynikła ze zestawienia ceny umówionej z ceną targową względnie giełdową, notowaną w dniu i miejscu dopełnienia umowy;

d)    żądać od strony niedotrzymującej umowy wynagrodzenia wykazanej i udowodnionej szkody oraz zwrotu wykazanego utraconego zysku spowodowanych niedotrzymaniem umowy;

e)    żądać bez obowiązku udawadniania zwrotu zwyczajnego-zysku, na który można było liczyć przy zawieraniu umowy. O uprawnieniu do tego zwyczajnego zysku i jego wysokości roztrzyga z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sąd polubowny.

Lwowie z 20 12 1927 1. 160052.

— 45

Jeżeli strona dotrzymująca umowę zamierza żądać późniejszego dopełnienia umowy lub też jeżeli chce od umowy odstąpić musi w proteście lub w listownem zawiadomieniu uwiadomić o tern stronę przeciwną.

W razie odstąpienia od umowy należy bezzwłocznie zwrócić otrzymany zadatek względnie zaliczkę.

Odstąpienie od umowy, którą ma się wypełnić w kilku okresach, nie wpływa jednak ani na zobo.wiązania poprzednio należycie wypełnione, ani na zobowiązania, których czas świadczenia jeszcze nie nadszedł.

Skutki prawne protestu powstają z chwilą wniesienia, pisemnego zaś zawiadomienia z chwilą nadania na pocztę.

Jeżeli żadna ze stron nie wniosła protestu ani nie wystosowała należytego zawiadomienia z powodu niedotrzymania umowy, uważa się umowę jako milcząco prolongowaną na 14 dni od dnia dopełnienia.

Gdyby z upływem tego nowego terminu świadczenia, którakolwiek ze stron ponownie nie dopełniła kontraktu, natenczas ma strona dotrzymująca umowę celem strzeżenia swoich praw postąpić w taki sam sposób, jaki był przepisany z upływem pierwszego terminu świadczenia.

Gdyby powyższy 14-dniowy termin upłynął i żadna ze stron nie wniosła protestu, ani nie wystosowała zawiadomienia, uważa się umowę jako za obopólną zgodą rozwiązaną i nie można dochodzić z niej żadnych innych praw, jak tylko zwrotu wypłaconego zadatku lub udzielonej zaliczki.

Do strzeżenia praw regresowych wobec żyrantów lub ceden-tów terminatki i wobec ręczycieli jest bezwarunkowo potrzebne założenie protestu.

17. Tranzakcje na kredyt.

W tranzakcjach zawartych na kredyt może sprzedający odmówić kredytu, jeżeli kupujący w czasie, kiedy dostawa na kredyt ma być uskutecznioną zalega wobec niego z zapłatą jakiejś faktury lub wypełnieniem jakiegoś zobowiązania wekslowego. Postanowienie to niema jednak zastosowania, jeżeli kupujący był już wówczas w złocę, kiedy umowę o udzielenie kredytu zawarto.

Gdyby kupujący mimo poprzednie wyraźne pisemne wezwanie nie nadesłał najbliższą pocztą pokrycia lub zabezpieczenia uskutecznić się mającej dostawy, względnie niewyrównanej faktury, lub zobowiązania wekslowego, natenczas może kupujący, który chce wstrzymać kredyt, uważać go za niewypłacalnego także odnośnie do uskutecznić się mającej dostawy i założyć protest przeciw niemu lub wystosować zawiadomienie. Sprzedający, który w ciągu 14 dni po wysłaniu pisemnego zagrożenia założył protest lub wystosował zawiadomienie, może żądać

a) albo natychmiastowej zapłaty względnie zabezpieczenia dostawy, w którym to wypadku kupującemu wolno potrącić skonto

obliczone wedle stopy banku państwowego po umówiony dzień płatności.

b) albo odnośnie do wspomniane] dostawy korzystać z praw jakie powyżej zostały naprowadzone.

Zabezpieczenie daje się w ten sposób, że w sądzie miejsca płatności składa się odpowiednią kwotę w gotówce albo w papierach wartościowych lub w książeczkach wkładowych posiadających pupilarne bezpieczeństwo.

Jeżeli się później okaże, że wstrzymanie kredytu było nieuzasadnione, natenczas odpowiada sprzedający za szkodę i utracony zysk, które wynikły ze zastanowienia kredytu.

W interesach winkulacyjnych niema jednak zwyczaju, uprawniającego winkulanta (osobę trzecią, która ma obowiązek ściągnięcia ceny kupna na rzecz sprzedawcy) do wydania winkulowanego towaru kupującemu, z pominięciem warunków ustalonych przez winkulanta (sprzedawcę) w liście winkulacyjnym, czyni to zatem na własne ryzyko.

18. Popadnięcie w niewypłacalność.

Jeżeli jedna ze stron przed umówionym terminie popadnie w niewypłacalność natenczas strona przeciwna nie może odstąpić od umowy, lecz wolno jej najdalej drugiego dnia powszedniego po otrzymaniu wiadomości o niewypłacalności, skorzystać z następujących praw:

a)    albo wnieść protest i na tej podstawie najpóźniej w drugim dniu giełdowym po wniesieniu wszystkie ze stroną niewypłacalną bieżące interesa pokryć egzekutywnie po dzień ich dopełnienia.

b)    albo też założenia protestu lub wystosowania pisemnego zawiadomienia na podstawie cen targowych, względnie giełdowych, notowanych w dniu ogłoszenia niewypłacalności i z uwzględnieniem terminów wypełnienia rozliczyć ze stroną niewypłacalną wszystkie

] bieżące interesa.

Ta strona, na której niekorzyść z takiej egzekucji względnie z takiego rozliczenia wypadnie jakaś różnica, ma obowiązek różnicę tę, stronie przeciwnej natychmiast wypłacić. W każdym atoli razie może strona wypłacalna żądać zwrotu poniesionych kosztów.

Po otwarciu sądowego konkursu może rozwikłanie bieżącego interesu nastąpić tylko po myśli postanowień ordynacji konkursowej.

Jako niewypłacalność jednej ze stron otwarcia konkursu uważa się wyjąwszy wypadek:

a)    jeżeli niewypłacalność orzeknie i ogłosi zarząd jakiejś publicznej Giełdy;

b)    Jeżeli jedna ze stron zastanowi wypłaty albo zażąda u swoich wierzycieli moratorjum, albo z jednym ze swoich wierzycieli zacznie pertraktować o wyrównanie;

c)    jeżeli jedna ze stron z powodu zobowiązań pieniężnych jest ścigana egzekucjami albo też egzekucja tego rodzaju wypadła bezkutecznie;

d) jeśli jedna ze stron zbiegnie, pozostawiając długi nieure

gulowane.

19. Urzędowe ekspertyzy.

Urzędowe ekspertyzy (badania) przeprowadza się po myśli regulaminu obowiązującego komisję rzeczoznawców Giełdy.

20. Należytości pośredników.

Należytość przypadająca pośrednikom, agentom, meklerom „courtage” „prowizja” należy się wtedy, jeżeli sprzedaż przyszła do skutku przy współdziałaniu ich bezpośrednio lub pośrednio. Wysokość prowizji powinna być oznaczona w umowie. Jeżeli tego niema natenczas ma być obliczona od całej kwoty fakturowej (n. b. bez skonta etc.) a wysokość jej wynosi 1 — 2% ceny kupna, zależnie od rozmiarów tranzakcji, t. j. że przy mniejszych tran-zakcjach rośnie, a przy większych maleje. Ma być płacona przez obie strony po połowie. Płatną jest w chwili dojścia umowy do skutku.

21. Nie przestrzeganie pewnych w części ogólnej zawartych przepisów formalnych nie pociąga za sobą skutków prawnych o ile cel, który owe przepisy zamierzają osiągnąć, osiągnięty został niewątpliwie choć w innej, aniżeli przepisanej formie.

Powyższe postanowienia należą do przepisów ogólnych, które mogłyby mieć ważność także dla całego Państwa; natomiast przepisy szczegółowe powinne być zastosowane do zwyczai i potrzeb miejscowych. W wielkich zarysach biorąc są one dla Małopolski, a można powiedzieć, że i dla reszty Polski następujące.

B. POSTANOWIENIA SZCZEGÓŁOWE, CZYLI TOWAROZNAWSTWO LEŚNE.

I. Drewno użytkowe, krągłe i kantówka.

Postanowienia ogólne, sortymenty, pomiar celem obliczania masy drzewnej, drzewo nienormalnie urosłe, obliczanie masy drzewnej, drewno budowlane i kantówka.

a) Dłużyce i kloce, każdego rodzaju drewna, muszą być na ogół zdrowe. Jeżeli jednak w całej masie zakupionego drewna, znajduje się 10% maksymalnie sztuk nadpsutych, a odbiór tychże nie został wyraźnie wykluczony, natenczas nie można odmówić przyjęcia sztuk, posiadających pęknięcia okrężnie („opukliny“, „wichrowiny") i podłużne, wzdłuż osi. W tym wypadku jednak musi sprzedający zezwolić na redukcję masy drzewnej ogólnej w stosunku odpowiadającym rozmiarom podanych błędów, lub też na odpowiednie zmniejszenie ceny kupna.

Drewno może być dostarczane z korą, lub bez kory; drewno spławione z reguły bez kory; odmiar średnicy u drzew odbieranych z korą ma bvć wykonywany z opuszczeniem kory.

Z drzew iglastych oznacza się te drzewa jako nienormalnie urosłe, u których grubość ku końcowi cieńszemu umniejsza się w stopniu wyższym, aniżeli ¹Uo średnicy w grubszym końcu, na każdy meter bieżący; u sosny może ta zbieżystość wynosić nawet ¹/30 część.

U drzew liściastych te drzewa mają być uważane jako nienormalnie urosłe, u których zbieżystość jest skacząca.

Drewna nienormalnie urosłe mogą być z odbioru wyłączone.

b) Obliczanie masy drzewn'ej drewna krągłego, ma być, jakto zresztą częściowo już poprzednio opisywano, przeprowadzane na podstawie grubości, czyli średnicy, mierzonej przy pomocy klupy (jarzemka) w środku całej długości i jednej długości. Jeżeli w miejscu, w którem się średnicę mierzy znajduje się sęk, lub narośl, natenczas odmiar średnicy wykonać należy tuż powyżej sęka lub narośli, w kierunku końca cieńszego. Miejsce mierzenia ma być bez kory. Sztuki drzew o przekroju owalnym należy mierzyć na krzyż, t. j. średnicę najdłuższą i najkrótszą i z tych dwu odczytań obliczyć i przyjąć cyfrę przeciętną.

Średnicę mierzy się z dokładnością jednego centymetra, długości: u kloców z dokładnością jednego decymetra, ⁴) u dłużyc z dokładnością ćwierci metra,⁵) we wszystkich wypadkach w dół wyrównywane.

Sprzedając kloce i dłużyce o stałej grubości, może sprzedający dostarczać drewno, aż do 3 cm. grubsze, jednak nie wolno mu żądać wynagrodzenia pieniężnego za ten nadmiar.

Obliczona masa drzewna ma być wyrażana w metrach sześciennych: m³.

c) kantówka⁶) ma być sprzedawana w m³ w trzech kategor-jach:

1) na ostro wyrobiona (wytarta lub obciosana) musi w całej swej długości posiadać tę samą grubość i równą powierzchnię, posiadać ostry kant, t. j. ma być pod kątem prostym obrobiona, a przyjąć można tylko takie uszkodzenia kantów, które ewentualnie powstać mogą w cfcasie transportu.

**) W tych 3 wypadkach 10 cm, 20

Następnie musi być wyrabiana z drewna, prostego, i ewentualnie nie krętego, nie mieć żadnych zgniłych sęków, nie posiadać pęknięć obwodowych („wichrowina”, „opuklina”), z mrozów i wogóle nie popękane, za wyjątkiem drobnych pęknięć, głęboko nie sięgających, a powstałych z powodu działania słońca lub powietrza.

2)    kantowo obciosane lub przetarte drewno: materjał taki musi posiadać z reguły w całej długości jedną i tę samą grubość i gładką powierzchnię. Do jednej trzeciej całej długości może być oflisowaty, jednak oflis ten nie powinien wynosić więcej jak J/s szerokości ściany; zresztą materjał sam musi być zdrowy i nie kręty.

3)    w lesie ociosywane drewno: jest to materjał, który do %, od grubszego końca na długość mierząc jest ociosany, a w brakującej jednej trzeciej długości tylko naciosany.

Drewno budulcowe (tarte) i kantówka z dębiny mają być z reguły wolne od bielu.

Obliczenie zbitej masy kantówki przeprowadza się również w m³ t. j. metrach sześciennych, które to określenie w praktyce jednak, celem odróżnienia od drewna w stanie krągłym, oznacza się wyrazem: „meter kubiczny“.

Dostawa tramów i belek tartych, musi być wyraźnie zamówiona.

2. Materjały tarte.

a)    Pojęcia natury ogólnej. Sortymenty materjałów tartych rozróżnia się wedle ich dymenzyj, t. j. wymiarów na długość, szerokość i grubość i wedle jakości, które to szczegóły są na rozmaitych targach nader rozmaite. W szczególności co do dymenzyj prócz systemu metrycznego, i miar angielskich, jako dwu głównych systemów miar w świecie handlowym, posiadamy ciągle jeszcze pewne lokalne miary, jak stopy, cale etc. Wobec tego musimy się ograniczyć do postanowień i warunków najogólniejszych i naturalnie uwzględnić nasamprzód nasze zwyczaje handlowe.

b)    Dymenzje: wedle długości rozróżniamy: materjał długi czyli normalny, który odpowiada długościom kloców i tak u drewna liściastego od 3 m., u drewna szpilkowego od 4 m. do 6 m. w odstępach co 0,5 m. do góry i materjał ze skrócenia pochodzący t. j. krótki, t.j. taki, który posiada długości mniejsze, aniżeli te, które powyżej podaliśmy, najmniej jednak 1 m. Zasadniczo jednak różnica polega w cenie, która za materjał krótki jest niższa, i tern niższa nim krótszy jest materjał.

W tym punkcie wybija się materjał drzew szlachetnych, (dąb, jesion, jawor i wiąz), które mimo skrócenia w cenie nie upadają, jak np. towar paryski, dykty dębowe etc.

Natomiast z drewna iglastego zwyczajowo przyjmuje się 10% w materjale 3 m. długim;

wedle grubości rozróżniamy:

materjał fornierowy, t. j. taki, którego grubość wynosi od 0,2 mm. do 4 mm., a taki może być albo przecierany, czyli przekłuwany, albo krajany nożami, albo łuszczony na łuszczarkach;

dykty lub materiał przekłuwany, przecierany na trakach rozdzielczych, przeważnie krótki i z drzew szlachetnych wyrabiany, którego grubość wynosi: 6—10 mm.⁷) następnie materjał cieńki od 14—20 mm. materjał średniogruby od 21—35 mm. i materjał gruby od 36 mm. do góry. Naturalnie, że im cieńszy jest wytarty materiał, tern cena sprzedażna jego jest wyższa, gdyż przy produkcji wymaga większego nakładu pracy, a ubytek masy drewna surowego jest większy,, z powodu większej ilości rzazów; wedle szerokości, rozróżniamy:

materjał wązki, t. j. poniżej ¹⁰/20 cm, materjał średnioszeroki 20—24 cm, materjał szeroki od 25 do 33 cm i materjał bardzo szeroki nad 33 cm.

„Plenice“ t. j. materjał krągły, przecięty na dwie połówki, u nas do stawiania budynków używany.

Naturalnie i tu również zaznaczyć należy, że im materjał jakiś jest szerszy, tern cena jego jest wyższa, jednak pod założeniem, że jest on zupełnie zdrowy. To zastrzeżenie jest konieczne z tego powodu, że posiadamy w kraju drzewostany jeszcze o charakterze pierwoborów, w których znajdują się okazy o pierśnicy do 2 m, które jednak nie dają materjału tartego bardzo szerokiego doskonałej jakości, gdyż zwyczajnie są przestarzałe.

Między szerokością i grubością musi istnieć jednak pewien stosunek. Tu musimy dać pewne definicje, mianowicie:

materjał tarty do 12 mm grubości nazywamy ogółem materiałem drobnym;

od 13 do 40 mm grubości „deskami"; nad 40 mm do góry brusami;

przy deskach szerokość wzrasta z grubością, a raczej grubość musi się stosować do szer.okości, i tak:

grubość 12 mm, szerokość zaczyna się od 8 cm

18

13

W W A ^ ff

„brusy” (na północy zwane Battens, w grubszych dymenzjach Madriers) a mianowicie:

a)    od 26 cm do góry „brusy pełne” i

b)    poniżej 26 cm jako „półbrusy”;

„kantówka”, celem odróżnienia kantówki od brusów, gdyż oba sortymenty należą do sortymentów grubych ustanowiono jako zasadę, że u kantówek stosunek podstawy do wysokości przekroju poprzecznego nie może przekraczać 1:2, w przeciwnym razie jest już brusem;

„rygle”, rygielki (sztafle, także morali zwane) o przekroju ⁵/ó cm aż do ]²,⁵/i2.5 cm np. ⁵/7.5 cm;

„belki” od ¹⁵/is ęm grubości w przekroju poprzecznym do góry o rozmaitych długościach.

Kantówka sosnowa, poszukiwana na eksport posiada zwyczajnie następujące wymiary: 4 m długości, profile zaś ¹⁰/to, ¹⁵/io, ¹⁵/15, ¹³/20, ²⁰/2o, ²⁶/25 cm, zaznaczam jednak, że belki posiadające przekrój nl 11 i poniżej i do 24 stóp długości mają nazwę „miurłaty” (mauer-latten);

łaty rozróżnia się:

„łaty zwykłe”, a to: 12—30 mm. grubości i 40—50 mm. szerokości z tern, że zwyczajnie szerokość jest dwa razy większa od wysokości np. ²³/4g mm;

„łaty szpalerowe”, u których szerokość zwyczajnie jest prawie taka sama jak i wysokość, tak iż łatka wykazuje profil kwadratowy o dymenzjach ¹⁷/it, ²⁰/2o i nawet ²⁰/30, używane do wyprawy ścian.⁸)

W handlu mamy następnie nomenklaturę, towar handlowy w przeciwieństwie do towaru dymenzyjnego. Pierwszy z nich to jest taki artykuł drzewny, który na pewnym targu jest ogólnie znany i pożądany i ogólnie w jednych i tych samych dymenzjach stale wyrabiany.

I tak np. w Niemczech towarem handlowym są następujące dymenzje u desek:

długość: 4.0, 4.5, 4.75, 5.0, 5.70, 6.0 m. czyli długości od 4—6 m. w odstępach co 0,5 m., jako towar normalny, natomiast jako towar krótki 1.5, 2.0, 2.5, 3 i 3.5 m;

grubości: 9, 12, 17, 19, 23, 29, 35, 39, 45, 48 lecz także 13, 18, 20, 24, 30, 36, 40, 46 mm;

szerokości:

towar wązki 12 mm

17 „ 19 „

8—19 cm, od 1—1 cm;

. . 10—19 . . 13, 16,

.... 21, 23l/₂, 26, 28l/2, 31 l/a cm lecz także 2172, 24, 26T/2, 29, 32 cm; natomiast u łat: długości 3—6 m, o przekrojach ¹⁷/45, ¹⁹/4ó, ‘^Ug, 2nUc,, o mm; łaty skrócone w długościach 1,50, 2,0, 2,50 m.

Na tym przykładzie poprzestaniemy, z niego jest jednak widoczne, że towarem handlowym mogą być materjały o rozmaitych długościach, grubościach i szerokościach, jeden warunek musi być jednak spełniony, że wszystkie te materjały muszą być ogólnie znane, czyli że nie potrzeba specjalnego zamówienia, żeby je w jakimkolwiek zakładzie tartacznym otrzymać.

towar szeroki

EOO

cm;

Natomiast materjał dymenzyjny, czyli towar dymenzyjny jest taki towar, który wyrabiany być musi dopiero na podstawie specjalnego zamówienia, które naturalnie musi zawierać wymagane

W przeciwieństwie do materjału obrzynanego stoi materjał nie-obrzynany, w którym tylko dwa przeciwległe szersze boki są przetarte, natomiast oba węższe mają zaokrąglenie surowca, z którego zostały wyrobione, a bardzo często także i korę. Jest on więc taki, jak z traka wychodzi n. p. „bulsy”.

dymenzyje i z tego powodu zwie się towarem dymenzyjnym, czyli także towarem wymiarowym.

Rozróżniamy następnie materjały drzewne wedle sposobu otrzymywania.

Mamy więc nasamprzód materjał obrzynany to znaczy, że wszystkie cztery boki jego są odpowiedniem urządzeniem me-chanicznem oberznięte. Jeżeli zatem definicję deski określimy w ten sposób, że jest to sortyment wytarty z kloca, którego dwie strony równoległe do siebie są potarte, to pojęcie mater-jału obrzynanego będzie, iż dwa drugie boki również obtarte zostały. Deska obtarta ma zatem 4 boki obtarte, z których po 2 przeciwległe są do siebie z reguły równoległe. Jeżeli jednak dwa przeciwległe a węższe boki nie są do siebie równoległe natenczas mówimy o materjale konicznym.

Jeżeli deska oberznięta ma wszędzie pełne wymiary w szerokości i grubości, natenczas mówimy „o deskach pełnych”, czyli że dany materjał jest na „ostry kant” oberznięty. Jeżeli jednak widoczna jest krągłość surowca z którego została wytworzoną, czy z jednego czy obu boków, natenczas mówimy o malerjale „z ofli-sem”.

Równolegle obrzynany materjał musi być w całej swej długości równolegle do siebie oberznięty, czyli posiadać na całej swej długości jedną i tą samą szerokość. Materjał konicznie oberznięty, jest jednak wytworem tartaków dawnej konstrukcji, w których na ostry kant nie biorą względu. Zasadniczo bowiem deska czy brus powinny posiadać na całej swej długości ściśle jednakie wymiary tak co do grubości, jak szerokości i długości. Zwyczajnie zatem wytwarza się materjał „pełny” t. j. bez oflisu, który wprawdzie jest również dopuszczalny, jednakże obniża wartość materjału tartego.

Materjał z rozczepienia pochodzący, wyrabiany jest z grubszych brusów, nasamprzód wycieranych na trakach pełnych, zwyczajnie z pryzm, a następnie przerzynanych na cienkie deszczuł-ki, aż do grubości fornierów, trakami rozdzielczymi.

Są to jak powiedziałem cienkie deszczułki o rozmaitych długościach, stosownie do długości użytego surowca, zwyczajnie do skrzynek używane.

Materjał ten znajduje obecnie niebezpiecznego konkurenta w płytach klejonych, które tern łatwiej z nim konkurować mogą, że wyrabiane są z deszczułek t. j. fornierów gorszej stosunkowo jakości; o płytach klejonych, w lotnictwie wojskowym zwanym „sklejkami” będziemy mówić później obszerniej.

Mamy ponadto jeszcze „oszwary”, który to materjał z reguły posiada tylko jedną stronę przetartą, druga równoległa do niej posiada w całej swej długości okrągłość surowca. W produkcji tar-

W⁹

CO

tacznej otrzymujemy wprawdzie także oszwary, ż obu stron obe-rznięte, lecz są to bądź oszwary kopalniane, bądź tak krótkie pro-dukta, iż z nich nie można wyrobić materjału krótkiego, choćby 1 m długiego. Takie oszwary należą do odpadków tartacznych, czyli przadstawiają wartość drewna opałowego. Z tego wzdlędu dzielą w handlu „oszwary” na 3 sorty:

1.    sorta, których obie strony są rznięte, jednak szerokość wąskiej strony jest zbyt mała, by je obrzynać można, tarczówkami;

2.    sorta t. j. oszwary pół krągłe, w których tylko jedna strona jest rznięta i

3.    sorta oszwary opałowe, które na żadne cele techniczne się nie nadają, jak tylko na opał.

Oszwary kopalniane mają mieć z reguły grubości 20 lub 26 mm, jako minimum.

d) Co się tyczy jakości, to będziemy mieli różnicę: co do gatunku drewna w tym kierunku, że drewno szlachetne jest droższe od innych liściastych, sosnowe i modrzewiowe droższe od świerkowego, a to znowu droższe od jodłowego. Z tego powodu konieczne jest sortowanie materjału drzewnego wedle jego wartości, przyczem zwyczajnie nie robi się różnicy między świerkiem i jodłą, chyba że świerk jest pochodzenia górskiego, drobnosłoisty, zatem bardziej wartościowy. Zresztą jakość zależną jest w większej lub mniejszej mierze od ilości uzyskanego materjału tartego bez błędu.

Jeżeli kloc tartaczny zostanie w traku przetarty na materjał tarty, to można z tym produktem postąpić w sposób następujący: albo wybiera się tylko złe deski, a pozostałą resztę, zupełnie nie sortuje i wtedy mamy materjał „tak jak on z traka wyszedł” ⁹);

albo wytwarza się sortymenta wedle tego, czy one zawierają mniej lub więcej błędów technicznych, i wtedy mamy u drewna liściastego 3, u iglastego zaś 4 klasy, ostatnie w obu wypadkach jakościowo najgorsze.

W praktyce handlowej wytwarzyły się jednak jeszcze pewne pojęcia techniczno-handlowe, i tak: „z pod traka bez III kl.”, specjalnie u świerka i jodły, tak jak materjał z traka wychodzi, t. j. klasa jakościowa I i II.

Do klasy IV materjału iglastego, zalicza się złomy, sztuki zgniłe, zmurszałe, złamane lub pęknięte w poprzek, wzdłuż jeżeli pęknięcie jest dłuższe aniżeli szerokość deski etc. Jakość tego materjału jest zatem tak zła, iż sprzedaje się go zwyczajnie na fury lub wedle wagi, a nie w m³.

„Towar stolarski”, jest to pojęcie zbiorowe dla większej ilości lepszych sortymentów, które nadają się do wyrobów stolarskich, podobnie jak zbiorową nazwą jest n. p. „towar budowlany”, dla materjałów powyżej 20 mm.

„Towar bez sęków” lub „towar nawpół wolny od sęków”, również przy jodle i świerku, określenie, które właściwie powinno z handlu zniknąć, gdyż określenie „bez sęków” jest chyba iluzoryczne, dlatego też wiele producentów materjałów takich zupełnie nie produkuje.

„Towar budowlany” jest to materjał oberznięty, wysortowany z towaru, jak on z pod traka wychodzi i z towaru stolarskiego, nie nadgniły, pojedyńcze małe otwory robacze dopuszczalne, nadgniłe sęki wykluczone, bez złomów, pasy czerwone zdrowe mogą tu i owdzie się znajdować, również dopuszczalny jest gdzieniegdzie oflis, pęknięcia poprzeczne sięgające połowy szerokości deski są jący z przetarcia, z wyłączeniem tylko powyżej podanych sztuk. Klauzula „wolne od łomu i zgnilizny** jest ogółem określeniem sortymentu, nie określa jednakże gatunku odnośnego towaru, gdyż wolny od łomu i zgnilizny może być zarówno towar budowlany, jak też towar stolarski. Obydwa te gatunki różnią się znacznie pomiędzy sobą. Podczas gdy za „towar stolarski*' uważa się deski możliwie czyste, bez wielkich zrośniętych gałęzi, bez wypadających sęków, niepopękane, nie zgniłe, nadające się do heblowania, to „towar budowlany** może mieć pewne wady, wykluczone przy towarze stolarskim, w szczególności zaś dozwolone są wypadające sęki i wielkie zrośnięte gałęzie. Z powyższego wynika, że pewna część materjału, określona wyrazami „woląe od złomu i zgnilizny**, może być materjałem jakości stolarskiej.

Ponieważ atoli klauzula ta wyklucza tylko niektóre wady. nie wyłączając braku innych, które nie powinny zachodzić przy materjale stolarskim, przeto materjał „wolny od łomu i zgnilizny** nie jest równoznaczny z „materjałem stolarskim**. Wyrażenie „materjał eksportowy** nie oznacza pewnego ściśle określonego sortymentu albo gatunku. Zwykle eksportuje się materjał lepszy, że względu na koszta przewozu, co jednakowoż nie wyklucza sprzedaży na eksport także materjału niższego gatunku, n. p. budowlanego. Cechą charakterystyczną towaru eksportowego są bardzo często specjalne w danym kraju zagranicznym używane wymiary odnośnego materjału. Określenie towaru jako „faul - und bruchfrei** wpływa na cenę o tyle, o ile zapewnia odbiorcę, że w dostarczonym materjale nie będzie materjału obciążonego wadami w pierwszym ustępie wymienionemi. Pozatem inne wpływające na cenę czynniki (sorta budowlana wzgl. stolarska) przez same słowa „faul und bruchfrei** określone nie zostają. Zależnie zaś od tych czynników ceny są różne i n. p. towar stolarski jest mniej więcej o 100% droższy od towaru budo

wykluczone, z drzewa jodłowego wyłącznie, lub też pomieszane ze świerkiem. Cena niższa, aniżeli za towar III klasy.

Co do rygli i łat, który to materjał pochodzi zwyczajnie ze surowca gorszej jakości, nie wytwarzane są klasy jakościowe, lecz określa się jakościowo „z wyłączeniem zgnilizny i złomów”.

Odnośnie do produkcji rozróżniamy w wielkich granicach towar „główny” i towar „uboczny”. Ten pierwszy stanowi bezpośrednią czyli główną produkcją, n. p. tartak wytwarza wyłącznie deski 4 m długości, ten zaś drugi jest tylko produktem ubocznym przy wytwarzaniu produktu głównego n. p. łaty. Jednakże w tym kierunku mogą nastąpić rozmaite kombinacje, stosownie do kon-junktury i tak n. p. w miarą popytu bądzie w jednym wypadku ten, w innym wypadku inny sortyment produktem głównym.

W normalnych warunkach do produktów ubocznych zaliczyć należy materjał na skrzynki, który to towar zwyczajnie kwalifikowany jest jako towar III klasy, III klasa u drzew liściastych a IV klasa u iglastych; towar krótki, wązki, rygle i rygielki i t. p.

3. SORTYMENTA DRZEW IGLASTYCH.

Materjał sosnowy, świerkowy, jodłowy i modrzewiowy, krągły.

a)    Kloce. Na ogół nie robi sią różnic pod wzglądemr-jako-ści, zatem niema I i II kl, lecz są kloce, które mogą zawierać nawet pewne techniczne przywary.

Długość kloców zaczyna sią od 4 m. aż do 8, jednakże dopuszczalny jest pewien procent kloców krótkich (5%), posiadających długość 3 m. Minimalna grubość w cieńszym końcu obecnie 18 cm. Pod wzglądem jakości robi sią niekiedy, a specjalnie u sosny i świerka różnicą miądzy klocem odziomkowym t. j. wycinkiem strzały nad pniakiem i w tym wypadku można mówić o klocach I kl, gdyż te zwyczajnie są bez sąków, a nie powinny ponadto posiadać innych przywar technicznych, za wyjątkiem chyba małej zgnilizny na dolnym przekroju poprzecznym, dopuszczającej jedną lub dwie deski skrócone.

Z przywar technicznych dopuszczalne są: mała krątość, nie-dochodząca do 90° obrotu na bieżący metr; mała zgnilizna na przekroju jak powyżej określona; pewna wiąksza ilość sąków, która to granica musi być określona w każdym wypadku; jednostronna krzywizna nie przekraczająca 10 cm. w strzałce. Jeżeli przywary i błą-dy techniczne są wiąksze, natenczas słuszna jest pewna obniżka z ceny kupna (II klasa).

Kloce pochodzące z sucharów, posiadające otwory robacze, należą do materjału drzewnego II klasy.

b)    Materjał tarty. O materjale tartym i jego właściwościach technicznych i jakościowych mówiliśmy już poprzednio. Tu uzupełniamy je jeszcze w nastąpujących kierunkach.

Zasadniczo rozróżniamy pod względem jakości 4 klasy jakościowe a to:

Materjał sortowany I klasy;

II

III

V    *    }}    >    *

Materjał IV klasy i Materjał niesortowany.

Materjał sortowany I klasy, także towarem czystym lub pół-czystym zwany, musi być zdrowy, w dymenzjach poniżej 26 mm. grubości nie posiadać rdzenia, lub przynajmniej musi być przez rdzeń przetarty; może posiadać tylko małe pęknięcia, powstałe w skutek działania słońca lub powietrza; nie mieć żadnych plam; nie mieć czerwonych pasów, a tern mniej murszu czerwonego; nie może być kręty, ani też barankowaty; nie posiadać żadnych czarnych sęków; być bez większych białych sęków, z okółków powstałych; bez otworów robaczych; o zupełnie prostym przebiegu włókien; obrzynany posiadać zupełnie ostre kanty, prostokątnie przerzynany i przez całą długość posiadać jedną i tą samą szerokość. Ponadto nie śmie być szary (szarzyna, sinica, która w handlu uważana jest jako błąd obróbki). Materjału takiego można otrzymać z kloców najlepszych około 30%.

Towar II klasy musi być również zdrowy, o prostym przebiegu włókien, lecz dopuszczalne są małe czarne sęki i małe prosto przebiegające pęknięcia, ponadto małe pęknięcia obwodowe. Mały pas czerwony jest dopuszczalny jeżeli jest twardy, wykluczony jednak złom; niewłaściwie w kierunku dymenzyj oberznięte sztuki mogą stanowić co najwięcej 5% całej ilości; sosnowy materjał posiadający szarzyznę, jeżeli posiada zresztą inne warunki, może być oddawany; oflis dopuszczalny tylko jednostronny, maksymalnie do połowy grubości deski.

Towar III klasy obejmuje wszystek materjał pozostały po wy-sortowaniu materjału I i II klasy, jednak nie może zawierać materjału silnie nadgniłego lub zupełnie przełamanego lub połamanego.

Ten ostatni materjał stanowi towar IV klasy, która nie należy już do towaru handlowego i jest raczej do odpadków tartacznych zaliczany i jako taki sprzedawany na fury, wedle wagi w wagonach, lub też w metry ułożony.

Niektóre tartaki tworzą swoje specjalne sortymenta jakościowe, tworząc w tym celu nawet większą ilość klas jakościowych n. p. znamy jeden tartak, który ma 5 klas jakościowych, a klasę VI stworzył na materjał, należący wedle powyższego sortowania do klasy IV.

Materjał tarty t. j. deski i brusy, obojętnie, czy oberznięty czy też nieobrzynany, ma być sprzedawany wedle m;{ t. j. metrów sześciennych, które jednak celem odróżnieuia od masy drzewnej materjału krągłego oznacza się w handlu wyrazem: metr kubiczny.

Jodła i świerk, a tak samo modrzew i przeważnie sosna sprzedawane są głównie w formie materjału obrzynanego.

Jeżeli jednak obrzynanie nie zostało zawarunkowane w umowie, albo też choćby z określenia nie można wywnioskować, że taki materjał być musi, natenczas można oddawać także materjał nieobrzynany.

Tylko sortyment „Boules” (bulsy) musi być nieobrzynany, z korą, jest on wyrabiany z najlepszej jakościowo sosny, modrzewia a niekiedy nawet świerka, a po przetarciu napowrót w formę pierwotną, jednak na przekładkach, składany.

Deski na skrzynki zwyczajnie wyrabiane są z surowca gorszej jakości, i odpowiadają jakościowo deskom brakowym. W tym kierunku rozróżnia się w handlu towar wązki i towar szeroki. Do pierwszego zalicza się materjał powyżej 20 mm grubości, gdy nie nadaje się na towar heblowany, jednak z wyłączeniem towaru zgniłego i połamanego. Sortowanie to odnosi się głównie do materjału pozyskiwanego z drzewa jodłowego i świerkowego.

Materjał na beczki może być przecierany maszynami lub też wykluwany.

Pierwszy służy głównie do przechowywania materjałów suchych jak n. p. cementu i wyrabiany jest odpowiedniemi urządzeniami z drzew gorszej jakości n. p. z trzebieży otrzymywanych itd. Przeciera się w tartakach, maszynami odpowiednio skonstruowane-mi, ażeby pojedyncze klepki miały formę koniczną.

Klepki kłute są w ten sam sposób wytwarzane co klepki z drewna twardego, o których później mówić będziemy.

C. Sortyment: „Madriers”.

Sortyment „Madriers” należy do pierwszorzędnych towarów handlu światowego a zapotrzebowanie jego, jak i sortymentu „Bastings” wzrosło w ostatnich 2 dziesięcioleciach kilkakrotnie. W szczególności poszukiwany jest w Anglji, Hiszpanji, Holandji, Francji i Belgji przez stolarzy, lecz też jako materjał budowlany. Posiada on tę dobrą stronę, że jest podzielny na cieńsze dymenzje n. p. sztuka ³ "/&" (naturalnie angielskich) da się podzielić na 2 sztuki, każda po l¹/* i 9‘ , 3 sztuki po 1 i 9 etc. długości od 4—8 m.

Na ogół rozróżniamy 2 gatunki tego sortymentu; do pierwszego należy „stolarskie”, do drugiego zwykłe „budowlane”.

Stolarskie M. wyrabiane są ze sosny północnej, lecz i polska sosna nadaje się znakomicie na ten cel. Drugi gatunek t. j. zwykłe budowlane M. dostarczany bywa na targ światowy ze Szwecji, Fin-ladji, Czechosłowacji i Bośni, jednakże w żadnym z tych krajów nie jest wyrób tych materjałów w większych rozmiarach wykonywany.

Wymogi są na ogół nie nazbyt wysokie. Zatem należyte ostrokantowe obrzynanie, dobra jakość, bez czerwonych pasów u świerka i jodły, bez wypadających grubych sęków; większa ilość małych sęczków jest jednak tolerowana.

Co do demenzyj poszukiwane są najczęściej następujące wymiary: 3X6, 7, 8, 9", lub 2¹/-> X 6, 7, 8, 9", lecz są także wymiary szersze,

Materjał ten może być wysyłany do Francji, Belgji, Hiszpanji, dalej . Anglji, Holandji, przyczem Anglja stawia największe wymagania.

Francja (południowa i północna) klasyfikuje je następująco: M. Menuiserie t. j. towar stolarski, M. charpente t. j. t. budowlany i M. IV choix t. j. t. brakowy, prócz tego jest jeszcze M. tombuate t. j. tak jak z pod piły wychodzi. Stolarskie M. mogą posiadać tylko małe sęczki z drewnem zrosłe, ze świerka, oflis nie więcej jak 2 cm.; budowlane M. są ze świerka i jodły, sęki dopuszczalne, nawet lekkie pasy czerwone i oflis, wypadające sęki wykluczone. M. Tombaute znajdują zbyt w Francji południowej.

Beigja kupuje wedle klas, jak północna Francja, jednak do ma-terjału stolarskiego stawia pod względem jakościowym znacznie wyższe wymogi; Madries IV wcale nie kupują.

Holandja kupuje tylko I klasę, głównie świerka, lecz także nieco jodły, żąda większych długości, a tern samem żądania pod względem jakości, są znacznie większe.

W Hiszpanji, zwane są „Tablas”, mogą posiadać jakość odpowiadającą przeciętnemu materjałowi budowlanemu; przyjmują zatem materjał posiadający nawet wypadające sęki.

4. SORTYMENTA DRZEW LIŚCIASTYCH, a) Materjał dębowy.

.•Kloce dębowe I klasy jakościowej muszą być zdrowe, o prostym przebiegu włókien strzały¹⁰ na ogół nie posiadać błędów i przywar technicznych, o minimalnej długości 3 m i minimalnej średnicy w środku długości mierzonej 40 cm., bez kory mierząc (odpowiada około 35 cm bez kory w cieńszym końcu). Kloce posiadające więcej aniżeli 3 m. długości mogą na każdym metrze długości posiadać jeden zdrowy sęk, o średnicy nie większej nad 10 cm., albo jeden otwór robaczy (kózki, C. heros); jednostronna krzywizna aż do 10 cm. strzałki jest dopuszczalna. ¹⁰.)

Kloce dębowe nie posiadające tych warunków, zresztą zaś zupełnie zdrowe i do przecierania na tartakach jako drewno użytkowe przydatne zalicza się do drewna klasy II (jakościowej).

Materjał tarty I klasy może być obrzynany lub też nieobrzy-nany, od 3 m. długości począwszy i 20 cm. szerokości w górę, bez . sęków, zdrowy i w ogóle bez błędu, jednakże pęknięcia na końcach, prosto wzdłuż osi przebiegające, o ile nie przakraczają szerokości materjału, jakoteź małe białe sęczki, i większe pojedyńcze otwory robacze, o ile nie wchodzą głębiej do wnętrza materjału jak ¹/s jego

grubości w górę w cieńszym końcu, bez kory

cm.

grubości, muszą być uwzględnione, o ile błędy te znajdują się nie w większej ilości materjału tartego, jak maksymalnie 20°/o jego.

Deski dębowe do 40 mm. grubości, muszą być bez rdzenia, brusy dębowe mogą go posiadać w całości lub w części, jednak nie w większej ilości nad 10°/o.

Towar obrzynany musi być bez bielu.

Towar II klasy musi być zdrowy, może jednak posiadać większe białe sęki, a nawet gdzie niegdzie nadpsute sęki, większe otwory robacze, w ogóle błędy pomniejsze.

Wszystko to, co ponadto pozostaje zalicza się do towaru III klasy, jest jednak jeszcze drewnem uzytkowem.

Jeżeli sprzedany został materjał dębowy, posiadający po nad 85 mm grubości natenczas kupujący niema prawa go odrzucić, jeżeli towar ten był ręką przecierany, a szczegół ten nie był wymieniony wyraźnie w terminatce.

Fryzy. Rozróżniamy w handlu dwie klasy jakościowe*).

Fryzy I klasy muszą być wyrobione na ostry kant, być zupełnie równolegle obrzynane, posiadać wszędzie jedną i tą samą grubość, muszą być zdrowe, bez pęknięć, bez rdzenia i bez otworów robaczych. Wykluczone jest drewno o barankowatym przebiegu włókien, z plamami powstałerni na skutek leżenia na wilgotnej ziemi, jeżeli idą głębiej do wnętrza aniżeli 1 mm. Biel toleruje się, lecz tylko wtedy, jeżeli się znajduje tylko na jednej stronie i nie jest szerszy nad 1 cm. i 3 mm. gruby; tak samo zdrowe białe sęki, o ile są również tylko na jednej stronie, albowiem jedna strona fryzów musi odpowiadać wszelkim wymogom pod względem jakości.

Fryzy nie posiadające tych wymogów zalicza się do kl. II, muszą być jednak zupełnie zdrowe.

U fryzów o długościach do 125 cm. uwzględnia się długości tylko takie, które są przez 5 podzielne, jako minimalną długość f> przyjmuje się 20 cm. Powyżej 125 mają posiadać długości w odstępach co 25 cm.

Fryzy przeschnięte muszą posiadać nadmiar wynoszący 2 cm. na długość, zatem minimalne 22 cm. i 2.5 mm. na szerokość. Większe nadmiary nie mogą jednak tworzyć podstawy do odmowy przyjęcia.

Bulsy (boules) dębowe. Jest to materjał wytwarzany z kloców dębowych I klasy, nie obrzynany, po przetarciu ponownie w bloki na suchych podkładkach, pod nakryciem na miejscu lekko przewiewnem ułożony, w grubościach od 20 mm. począwszy w górę, jednak w jednym bloku tylko w jednych i tych samych grubościach. Małe błędy i sęczki są dopuszczalne tylko w 20°/o całej

<r,

*) Do wyrobu fryzów używa się materjału tartego gorszego t. j. III klasy, nadpsutego etc. co umożliwione jest niewielkiemi dymenzjami tego sortymentu. Ponadto rozróżnia się w handlu fryzy także wedle długości i oznacza fryzy do 1 m. długości jako fryzy krótkie, powyżej 1 m. długości, jako fryzy długie.

'."r

sze-

Holenderskie wańczosy są najmniej 14 długie 12 —13 rokie i 11" wysokie (miara od środka podeszwy do kory) i 7"—8 szczęki.

Prócz tego znamy: pół wańczosy, posiadające następujące wymiary: 6 — 9¹! nadługość, 7 — 9" wysokie i 5 — 6" szczęka.

Masę drzewną wańczosa oblicza się mnożąc powierzchnię przekroju poprzecznego przez daną długość, powierzchnię zaś na podstawie wzoru:

z = 1.57 X r² lub 1.5 X r²,

O'.

ilości sztuk reszta musi odpowiadać jakościowym wymogom matef-jału dębowego 11 kl.

Długość od 3 m., dopuszclne są także 2.5—2.9 m. w ogólnej ilości 5 do 10%; w grubościach dopuszczalne wymiary 35 do 39 cm., jednak tylko w ilości 5—10%; stosunek I klasy do II klasy ma wynosić 60—65 do 40—35; sęki w II klasie do 4 cm. średnicy.

Odmiar celem obliczenia masy drzewnej, przeprowadza się w środku długości każdej sztuki na stronie węższej, a najmniejsza szerokość nie może iść poniżej 20 cm., brusa zaś poniżej 25 cm.

Wańczosy (Wagenschuss, weinscoat). Są to kłody dębowe przetarte na dwie połówki, przyczem ze środka zostaje wyjęta jedna deska. Górna strona każdej połówki pozostaje w naturalnej formie

z korą, jednak zeskrobaną aż do czerwoności, dla zabezpieczenia przed pęknięciami; przeciwległa strona t. j. podeszwa i dwie drugie strony, zwane bocznemi ściankami, lub szczękami są na gładko przetarte.

Są dwa typy wańczosów w handlu: typ angielski, wyrabiany w mia-rze angielskiej i holenderski, wyrabiany w miarze amsterdamskiej czyli /'% staroholenderskiej. (1'' amsterdamska ytY    =0.92893 stopy angielsk.—0.28313 m.)

Angielskie wańczosy mają posiadać następujące wymiary: długość 12—18, w przecięciu 15 ', szerokość najmniej 12 do 14", wysokość mierzona w najcieńszym końcu 12 ", wysokość szczęki 8 — 9".

r<-

5\

\\

//

■«/

Rys. 1.

a b c d dwa wańczosy, ze środka wycięta deska.

p (powierzchnia) —

lub wreszcie nawet 1,3 X r _» zależnie od tego, czy przekrój poprzeczny przedstawia półkole, czy też wymiary ścianek bocznych

Y

niedochodzą do lub większe są od połowy wysokości.

Materjał surowy na ten cel przeznaczony musi być bez błędu, przedniej jakości, wolny od rdzenia, a używa się wańczosów głównie do wyrobu mebli i fornierów.

„V .

61 —

Plansony mają kształt gładko ociosanego ośmiograhnego

ostrosłupa ściętego. Plausony dzielimy na: a) długie posiadające 17¹ i więcej długości przy minimalnej grubości 12/7i3 starofrancuskich i b) krótkie, w długościach od 10', a niekiedy nawet od 6 do 6 przy grubości ¹²/i2 ' i wyżej.

Wyrabia się je z odziomków t. j. kloców I klasy, prostych lub o jednostronnej krzywiźnie, a w tym wypadku krzywizna nie może wynosić więcej jak 2¹k" na każde 6 długości.

Rysunek 2.

Plauson, powierzchnie zakresko-wane są odpady.

Miąższość plansonu oblicza się wedle następującej formułki francuskiej znanej pod nazwą „au quart sans deduction”, a mianowicie: mierzy się taśmą obwód plansonu w środku jego długości, ten iloczyn dzieli się przez 4, a uzyskany rezultat podnosi do kwadratu. Ta ostateczna cyfra pomnożona przez długość da w rezultacie zawartość masy drzewnej plansona.

Towar paryski: Materjał ten wycierany bywa z dębiny łagodnej *), łatwo obrabiać się dającej, jasnej, najlepszej jakości, ma być obrzynany i wyrabiany o następujących wymogach jakościowych:

Klasa I musi posiadać ostre kanty, być ściśle równolegle obrzynana, zupełnie zdrowa, bez bielu i bez rdzenia, z jednej strony zupełnie wolna od sęków na drugiej stronie tolerowane są małe zdrowe sęczki ¹¹).

Klasa druga musi posiadać te same warunki jakościowe co klasa I, jednakże owe małe zdrowe sęczki mogą przechodzić na drugą stronę.

Następujące dymenzje są wymagane:

długość od 1.0 m. począwszy, w odstępach co 10 cm. i przy-tem ustanawia się zwyczajnie pewną przeciętną długość, minimalnie 1.80 m.;

szerokość od 12 cm. począwszy, w odstępach co 1 cm. o przeciętnej minimalnej szerokości 18 cm.;

*) Dębina „łagodna" musi posiadać równomierną budowę słoji rocznych i ich rozmiary, komórki drzewne powinny być tak zbudowane, by pojedynczych szczegółów ich budowy golem okiem nie można odróżnić.

grubość zwyczajnie od 25 mm., począwszy do góry, w procentach jakie w obopólnej umowie zostaną ustanowione, zwyczajnie jednak 25, 32, 40 mm. etc., stosunek między I i II klasą 50— 60% dla I i 40 — 50% dla drugiej klasy.

Wszystkie powyższe wymiary rozumieć należy wstani-e na powietrzu wyschniętym, zatem przecierając materjał surowy świeży należy dodawać pewien nadmiar na grubość i szerokość, przeznaczony na uschnięcie.

Drewno beczkowe (towar stelmaski, klepki, dęgi etc.). Rozróżniamy klepki: zwyczajne, także niemieckiemi lub polskiemi zwane, klepki paryskie czyli francuskie i klepki angielskie, zwane także klepkami memelskiemi.

Normalny towar stelmaski, jak również materjał kompresyjny musi być ręką z dęba łupany, równolegle do osi w ten sposób, ażeby na jego szerokiej ścianie był widoczny połysk promieni rdzeniowych („błyszczyk” jak to niektórzy kupcy zwą). Nie śmie być zatem piłą przecierany.

Prócz tego musi posiadać ustanowione minimalne wymiary, wyrobiony być na ostry kant i posiadać gładkie powierzchnie boczne szerokie.

Niemieckie klepki sprzedawane bywają, jeżeli nic innego nie ustanowiono, wedle kompletnych wiader, które składają się z 2 części składowych t. j. boków i denków, wedle numerów zwyczajowych. Numera te od ¹/i (%, "A, %, %, 1, 1¹ /2 i t. d.) aż do 1000, a dla każdego z tych wymiarów są ustanowione przynależne długości w centymetrach od 34 począwszy (34, 42, 47, 58, 65 i t. d.) aż do 518 cm. Tym numerom i długościom odpowiadają grubości na końcu i w środku, od 27 mm. i 22 mm. (-'%, a%ó, ⁴%o i t. d.) aż do s,%5 mm. Ostatecznie są ustanowione przynależne szerokości w centymetrach, jak 5, 6, aż do 11 cm.

(25, 34, 37, 47 i t. d.) aż do 411 cm.; grubości od 27 (27, 33, 40, 45, 50 i t. d.) aż do 85 mm.; szerokości

Te wymiary są dla boków; dla denek zaś są długości również w cm. od 25 mm. w mm.

wkładki z otworem w cm. od 26 do 35, w odstępach co 1 lub 2 cm., innych wkładów od 7—15 cm. Odstępy między pojedyń-czemi cyframi są rozmaite ¹²).

Powyższe szczegóły są natury bardziej ogólnej. W życiu co-dziennem wytworzyły się w obecnej chwili pewne wymiary, wedle których produkcja klepek dębowych jest wykonywana. Dymenzje tych klepek uwidaczniamy w następującem zestawieniu:

Grubość:

cale

Długość: cale

austrjackie austrjackie

Szerokość:

centymetry

Uwaga:

12 do

14

17

21

24

26

30

32

36

c080cocsmr-T-ieooo

c: ci c: o c: c< c< ct \ ■>- \ \ ^ \

4-    '4-    4-    4-    4^

► i -i -i -i c: c. a

7/4

8/4

od 8 cm. zwyż

Q

11    °    99    11

⁵/4/' tylko 15%

5/-    „    15%

„ 10%

„ 20%

„ 15 do 20%

C5

15%

7

99    ⁷    11

7

7

5' /o 5%

Są to dymenzje*) wedle których produkuje się klepki przeznaczone do eksportu do Niemiec. Dymenzje krajowe są prawie te same co eksportowe z tą jednak różnicą,że w kraju wymagane są dymenzje na długość od ³-/ia do ²%t, wyższe zaś tylko w nieznacznej ilości; do Niemiec zaś eksportuje się długości ¹²/is—2,!% około 80% a ³%i—³%s około 20%.

Na denka przeznaczone są długości ¹²113 do ¹⁰/io.

Prócz tego znajdujemy jeszcze oznaczenie „jedna para”, lub „jedna kopa”, jest to „laga” o długości 6.30 m. z czego połowa jest 22¹¹ druga zaś połowa 27 7

Ponadto mamy jeszcze następujące zwyczaje handlowe.

Trzy warstwy ściśle koło siebie ułożonych klepek boków tego samego numeru, których szerokość przekracza normalną długość o 5 centymetrów, jako naddatek, tworzą jedną beczkę klepek, a dwie warstwy ściśle obok siebie ułożonych denek tego samego numeru, których szerokość przekracza długość normalną o 3 centymetry, tworzą denka na jedną beczkę. Trzy warstwy klepek tworzą bowiem % a dwie warstwy desek samych % zawartości wiadra tego samego numeru. Zatem oznaczenie „zupełna beczka” oznacza trzy warstwy klepek boków i 2 warstwy denek tego samego numeru.

Od numeru 200 począwszy ma się tak samo grubość jak i maksymalną ilość ustanawiać wedle umowy.

Jeżeli nic innego nie omówiono natenczas następująca ilość maksymalna na beczkę tak boków jak i denek może być oddawaną:

*)    1 cal wiedeński

30/37/;    7!l . 8-’

cm.

2.634 cm., zatem J- 13 ' =    .-u cm. -<’c>7

,ilS 70

cm.,

30/387 —- 93/100 cm.

N-ro

Ilość Ilość klepek denek

N-ro

Ilość Ilość klepek denek

V2-³/4

1    — 1V2

2    — 272

3    — 472 5 — 6 7-9

10 — 13

WWtOtOtOMMM

MOOLnWO

i—¹‘©'OOOOO-OONLn

14— 18 20— 28 30— 38 40— 55 60— 85 90 — 135 140 — 200

Od numeru 12 począwszy musi każda beczka posiadać także jedną wkładką przeznaczoną na drzwiczki, a szerokość jej mierzy się na szerszej stronie, podczas gdy druga strona może być o 3 cm. węższa.

Jeżeli umówiony został pewien sortyment, a przy dostawie niema go w całości, natenczas może kupujący, z zastrzeżeniem dochodzenia swych pretensyj, zredukować odbiór innych a zupełnych sortymentów w tym stosunku, w jakim powyższy sortyment został umniejszony. Jeżeli nie ustanowiono niczego innego, to całą zamówioną ilość należy oddać naraz, względnie naraz odebrać.

Dęgi kompresyjne i na beczki powinny być proste, V²> 1 i 2 mają być o 3 cm. dłuższe, aniżeli zwykły materjał stelmaski. W stanie świeżym musi grubość klepek u nasady przy numerach 72 i 1 wynosić przynajmniej 42 m/m., klepek 2 — 6 najmniej 48m/m. Dna presyjne należy dostarczać tylko w numerach 72, 1 i 2 i muszą mieć w środku długość przynajmniej 40m/m. grubości. Dęgi do zwykłych beczek muszą być prosto obrabiane, i na obu stronach szerszych bez błędu, w stanie świeżym grubość w środku wynosić przynajmniej 52 m/m.

Jako brak wyłącza się tak u boków jak i denek sztuki nadgniłe, dalej posiadające rdzeń, biel, otwory robacze, pęknięcia w środku, jedno lub dwustronnie, widoczny pas czerwony, napoprzek lub na skos przebiegające pęknięcia, prostopadle przebiegające pęknięcia w wątorze, jeżeli przekracza 7ao długości danej sztuki, nie-posiadające wymaganej grubości lub szerokości i takie sztuki, które posiadają inne błędy w dymenzjach; u klepek samych ponadto: sęk w środku lub w tern miejscu gdzie ma być wątor, oflis na krawędzi, jeżeli wynosi więcej aniżeli 77 szerokości; u denek zaś jeżeli: sęk znajduje się na stronie zewnętrznej, jeżeli pęknięcie obok fugi wynosi więcej niż ¹/io szerokości denka, krętość—przenosząca l/a efektywnej fugi w środku mierzonej.

Biel może być tak u boków, jak i denek uznany, jeżeli dana sztuka przy fudze tylko tyle go posiada, iż zdrowe drewno jest widoczne, u boków specjalnie, jeżeli jest tylko w nagłówku i nie wynosi więcej aniżeli ¹/io szerokości boku.

Jeżeli kupiec żąda przeszlichtowania stosu dęgów natenczas ma to być wykonane, lecz na jego koszt. Jeżeli jednak skonstatowane zostały braki i mniejsza miara, a braki te wynoszą więcej aniżeli 4% całej ilości natenczas ma sprzedający pokryć połowę. Jednakże jeżeli tych braków i mniejszych wymiarów jest więcej aniżeli 8% natenczas ma pokryć wszystkie koszta przesortowania. Sortowanie należy rozpocząć w 8 dni po oddaniu, a w jednym dniu należy przynajmniej 2.000 numerów (wiader) przesortować.

Dęgi (bednarskie) spławiane ma kupujący tylko w tym wypadku objąć jeżeli to w umowie zostało wyraźnie zaznaczone. Towar znajdujący się na składach lub w lesie, który tylko chwilowo został wodą zalany, ma być odebrany, nie jest bowiem towarem spławianym.

Jeżeli nie postanowiono niczego innego natenczas ma być dostarczony towar pochodzący z ostatnio-rocznego cięcia. Do uzupełnienia jakiejś dostawy, może być dodany także towar starszy, ten jednak musi być osobno uszlichtowany. Pod drewnem suchem rozumie się w tym wypadku materjał, który jest przynajmniej jeden rok starszy aniżeli towar ostatnio rocznej produkcji.

Francuskie klepki muszą być kłute w kierunku promieni rdzeniowych, strony szerokie obrobione nożem tak zwanym: „Makia”, fugi zaś toporem. Sztuki których strony szerokie obrobione być mają toporem mogą być dostarczane tylko za zgodą odbiorcy. Jeżeli niczego innego nie postanowiono, może być wyrabiany tylko dąb zwykły.

Do dymenzjonowania tego materjału ma być zastosowana wyłącznie tylko miara francuska, w handlu klepkami używana a mianowicie: 36 linij = 976 m/m.

Długości:

18 calowe — 46

24

30

36

42

48

54

60

50.6 cm. = 17 — 22 cali = 48.7 cm. 75.8 „ = 22 — 28 „

„ = 28 - 34 „

= 50.6 —

= 75.8 — 92 = 92 =108.3 — 124.6    „

=124.6 — 140.8 „ =140.8 — 157.2 „ =157.2 — 173.8 „

65

81

97.4 „

Szerokości:

Klepki 5.4 — 8.7 cm. 2 — 3 szerokie jako -/»

8.7 — 10.8 „3 — 4 10.8 — 16.2 „4 — 6

„    */4

⁴/«

Grubości:

Klepki o zupełnych: 12—16 mm.

16—20 „

20—25 „

25—32 „

32—38 „

38—45 ..

5 do 7 cm. grube jako 13.5 m/m — ⁵/t albo cal.

⁼¹7io „ l¹/^ „

= 7 —

= 9-11 „ =11-14 „ =14-17 „ = 17 — 20 „

20

23

27

33.8

40

Pomiar przeprowadza się dla długości na najkrótszej, dla szerokości na najwęższej, dla grubości na stronie najcieńszej.

Klepki spławiane mogą być przedmiotem oddania jeżeli odbiorca się na to zgodzi: Przez powódź lub inne wypadki elementarne chwilowo zalane klepki mają być odbierane.

Tak okartowanie t. j. rozdział wedle jakości i dymenzyj jak układanie w stosy w ilościach 200—600 sztuk jest obowiązkiem sprzedającego, na jego własny koszt. Jeżeli jednak kupujący podniesie zarzuty przeciw skartowaniu, natenczas mają być robione próby na wyrywki, aż do 3°/o całej oddać się mającej ilości, a koszta ponoszą równomiernie obie strony. Dalsze próby na wyrywki mają być wykonywane tylko na koszt odbiorcy. W tym celu każda ze stron oznacza połowę klepek, które mają być zbadane, i przytem mają być uwzględnione nie tylko te klepki, które wychodzą na szkodę odbiorcy, lecz także i takie, które mu korzyść przynoszą. Za nadmiar niekorzyści ma sprzepający dać zwrot, po odciągnięciu 2 °/o, które sprzedającemu mają być przyznane jako tolerancja błędów. Natomiast niema sprzedający żadnych pretensyj do jakiegokolwiek wynagrodzenia, jeżeli wynik ostateczny tych prób na wyrywki wypadł na jego korzyść. Jeżeli jednak ostateczna różnica wypadnie na niekorzyść kupca w ilości większej aniżeli 5% natenczas jest on uprawniony żądać nowego skartowania, a sprzedający obowiązany jest tę czynność wykonać na jego koszt w ten sposób, że musi co-najmniej 20.000 a najwięcej 50.000 sztuk w jednym dniu przeskar-tować i uszlichtować. Kupiec ma jednak prawo tę czynność własnymi organami i własnym kosztem dozorować i kontrolować, albowiem niema on więcej prawa towar ponownie przeskartowany, ponownie zakwestjonować.

Klepki memelskie Nazwa ta pochodzi od miasta Memel (Kłajpeda), które przed wojną było głównym rynkiem zbytu dlatego sortymentu. Klepki memelskie jest to towar przeznaczony do Anglji i przez Anglję żądany a ponieważ Anglicy pod względem jakości stawiają zresztą zupełnie słusznie wysokie wymagania, przeto produkcja tych klepek musi być bardzo akuratna i ściśle do wymagań się stosująca.

Normalny profil klepek wynosi 72 cm. na długość i % w przekroju, zresztą znajdują się w handlu w długościach od 46 cm. a rzadziej od 38 cm., sprzedawane wedle kóp t. j. 60 sztuk, stosownie zaś do długości jako kopy redukcyjne. Dla obliczenia kubatury drewna

na sztuki w klepkach służy następująca tabela redukcyjna, ustawiona wedle ilości klepek poszczególnych wymiarów do klepki pełnego wymiaru, t. j. 72 cm. na dłągość i o profilu % cm. sto.

Nazwa klepki

Długość

Profil ³.'i> szt.

^-0

? f 1

Ul

Profil 2¹/4—4¹2 szt.

Profil 2—4 szt.

Profil R 4—3V2 szt.

Profil

II/0—3

szt.

CD

. .    72—66    60

75    90

120

00

200

Brandy . . . 65—54    80    100    120

90    m¹/-j 135 180    270    360

Long Hogohead 54—52

Short ....    53—46 100    125

'O

240    320

150    200    300

400

300    450    600

270    360    540    720

Short ....    25—20 240

300    360    480

960

Klepki te są stosunkowo silnie poszukiwane, szczególniej te, które pochodzą z Małopolski wschodniej, gdyż nasz dąb szypułko-wy nie wydzielając garbnika nie psuje smaku piwa, co przytrafia się n. p. przy klepkach z dęba czerwonego.

Są one w handlu dobrze płacone, lecz też wymogi technicznej natury do nich stawiane są nader wysokie i dla tego wskazaną jest wielka ostrożność w zawieraniu tego rodzaju interesów drzewnych.

Wymogi jakie stawia się do klepek memelskich są następujące: Muszą być wyrabiane za pomocą koncentrycznego łupania, ręcznie, ze surowych dębów, rąbanych w porze zimowej, zupełnie zdrowych, o cienkim i ścisłym układzie słoju, idącym zupełnie pionowo, gładkich i nie posiadających żadnych sęków.

Ubytek przy wyróbce surowca wynosi około 60% masy drzewnej, z tego powodu też należy używać do wyrobu dębów grubszych a to od 35 cm. w cieńszym końcu.

Wyrabiając klepki trzeba kloce dębowe nasamprzód przerżnąć na żądane długości, następnie na cieńszym końcu każdego wycinka wyznaczyć ilość, szerokość i grubość wyrobić się mających klepek i dopiero wtedy wyłupywać w ten sposób, by promienie rdzeniowe biegły wzdłuż szerokości klepki, a słoje roczne były do niej jak najwięcej prostopadłe.

Wyrobione klepki muszą być pod każdym względem doskonałe i oprócz przymiotów podanych powyżej nie mieć bielu, żadnych

zagłębień ani zadziorów, bez rdzenia, wyrobione do ostrego kantu i o naturalnem zabarwieniu. Muszą być gładko ociosane, tak by wyglądały jak heblowane, lecz heblowanie nie jest dopuszczalne; po wyróbce przechowywane w miejscu suchem, przewiewnem i za-bezpieczonem przed działaniami słońca, wilgoci i opadów atmosferycznych, od czasu do czasu przekładane. Na wyschnięcie daje się nadmiar (osuszkę) wynoszący 2 m/m. na każdy 1" na grubość i po 1 m/m. na każdy 1 szerokości.

¹

Wedle przyjętego w kupiectwie zwyczaju handlowego zadatek ma to samo znaczenie, jakie przypisuje mu § 908 kod. cywil., czyli jest uważany tylko za znak zawartej umowy, lub za zepewnienie jej wykonania. Stosownie do tego wedle zwyczaju handlowogo zwrot zadatku w przeciągu 24 godzin nie ma żadnego wpływu na ważność umowy, którą uważa się za deficytywnie zawartą. Od tej ogólnej zasady, uświęconej zwyczajem handlowym, istnieje wyjątek w handlu meblami o ile sprzedaż mebli zawarto nie za gotówkę lecz na raty.

Orzeczenie Izby handlowej i przemysłowej we 1. 14077.    i

²

Przy kupnie i sprzedaży towaru, którego cena ma być pokrytą wekslami, strony zwykle ustalają termin złożenia weksli. Jeżeli terminu takiego wyraźnie nie umówiono, weksle nadesłane w terminie 5, względnie 6—7 miesięcy po odbiorze towaru uważać należy wedle zwyczaju handlowego w każdym razie za spóźnione. W tym wypadku sprzedawca jest uprawniony wedle zwyczaju handlowego domagać się odsetek zwłoki, nawet w braku uprzedniej wyraźnej umowy co do zaliczania odsetek zwłoki. I. h. i p. Lwów 5 2 1929 1. 805.

³

W handlu materjałem drzewnym budowlanym, a w szczególności w handlu deskami do budowy, niema zwyczaju handlowego, wedle którego w braku wyraźnej odmiennej umowy, należy się sprzedawcy cena kupna obowiązująca obecnie jeżeli towar sprzedano i dostawę wykonano przed kilku laty na kredyt, a dotąd kupujący nie uiścił umówionej w swoim czasie ceny kupna. Ponieważ w okresie marki polskiej ustalano z reguły cenę kupna w handlu drzewem w pełnowartościowej walucie zagranicznej, przeto wypadki tego rodzaju jak powyżej opisany są wogóle rzadkie tak, że nie mógł wytworzyć się zwyczaj handlowy w tej mierze. O ile chodzi o praktykę stosowaną w tego rodzaju wyjątkowych wypadkach, nadmienić należy, że najczęściej przelicza się ustaloną w swoim czasie w markach polskich cenę kupna na walutę pełnowartościową, np. dolary amerykańskie, wedle kursu w pierwotnie oznaczonym dniu płatności. Nieraz zdarza się również, że zwłaszcza w okresie złotego, obliczenie ceny kupna następuje wedle ceny obowiązującej w dniu rzeczywistej zapłaty zobowiązania.

Orzeczenie Izby handlowej i przemysłowej we

⁴

W górach gdzie kloce muszą być spuszczane w dół, przy pomocy koryt dopuszczalny jest nadmiar na długość wynoszący na obu końcach po 10 cm, który do masy drzewnej się nie oblicza np. wyrobiony został kloc o długości 8,19 m, przyjmuje się go do obliczenia jako 8,0 m.

⁵

cm i 25 cm, nadmiar nie jest wliczalny do zakupionej masy drzewnej, co bezsprzecznie oznacza pewną stratę masy drzewnej.

⁶

Kantówka = materjałowi, którego boki przekroju poprzeczne, po obrobieniu, stoją w stosunku maksymalnie jak 1:2. Obliczenie minimalnej średnicy sztuki drewna, z której ten sortyment o danych wymiarach może być z najmniejszym ubytkiem masy drzewnej wyrobiony, przedstawimy w dalszym opisie. Ten sortyment przyjęliśmy pod dział I, gdyż pozyskiwana jest przeważnie w drodze obióbki ręcznej, bardzo często ze znacznym oflisem, zatem zbliża się bardziej do drewna krągłego.

⁷

Musimy zwrócić uwagę że bardzo często w handlu nazywają płyty klejone: dyktami, co nieodpowiada nazwie; dykt bowiem jest materjałem jednostajnym, z jednego kawałka wytwarzanym, podczas gdy płyty klejone są, sklejane przynajmniej z 3 fornierów lub 2 fornierów i jednego dykta, jako części środkowej.

⁸

Tu zaliczyć należy także łatki cienkie, które mają zbyt głównie w krajach nad Morzem Sródziemnem i znane są tu pod nazwą „Cantinelli“.

⁹

pojęcie „tak jak z traka wychodzi” oznacza zasadniczo materjał, który jest wolny od zgnilizny i łomów, ostro do kanta i równolegle obrzynany. Właściwie powinien pod to pojęcie podpadać materjał I aż do IV klasy, praktyka jednak ustanowiła pewne inne normy; a mianowicie, że ma to być materjał, który zawiera tylko I i II klasę a z III klasy pewien tylko procent, około 15, żadnego jednak materjału IV klasy. Dawniejsze postanowienia wiedeńskie opisują powyższy termin w sposób następujący: „jest to towar tak jak on z traka wychodzi, z wyłączeniem III klasy przy świerku, jodle i sosnie i II klasy przy modrzewiu"; jest to jednak zapatrywanie nie odpowiadające dzisiejszym warunkom.

W północnych krajach mamy na⁹ten sam cel oznaczenie U S to znaczy „towar niesortowai.y“, wedle zwyczaji handlowych ma on się składać: 3 — 5% I kl, 15 — 20% II kl, 45 — 55° 0, III kl. i 25 — 35 IV klasy; przeciętnie zatem 23% I i II kl, 50% III klasy i 27% IV klasy.-'Towar ma być do ostrego kanta obrzynany, I i II kl. bez szarzyny, zresztą tolerowanych jest 12% ze szarzyną.

Izba handlowa i przemysłowa we Lwowie wydała pismem z dnia 22.1 1926 1: 8285/25 w sprawie „wolny od łomu i zgnilizny" następujące orzeczenie.

W handlu drzewem wyrażenie „wolne od łomu i zgnił zny" („faul - und bruch-frei") oznacza wedle zwyczaju handlowego materjał deskowy uzyskany z przetarcia kloców, z którego wyłączone być winny sztuki zgniłe, zmurszałe lub zgniłe, zmurszałe lub zniszczone przez hubę, złamane w poprzek lub też pęknięte wzdłuż w ten sposób, że długość pęknięcia jest większą aniżeli wynosi szerokość odnośnej deski. Deski z innymi błędami, jak czerwień, w miejsce pęknięcia, nawet czarne sęki, pozostają w tym sortymencie. O ile w terminatce niema określenia „z pod piły" („sagę - falleud"), wolno wedle zwyczaju andlowego z tego sortymentu wybrać i wyłączyć deski jakościowo lepsze. Jeżeji zaś klauzula „z pod piły" została w terminatce umieszczona, wówczas powinien być dostarczony cały materjał wypada-

¹⁰

Kloce „fornjerowe”, są to kloce I ki. bez błędów, bez krzywizny, bez otworów robaczych, od 50 mierzonej,.

¹¹

Pojęcie „bardzo małe sęczki" odpowiada ich średnicy wynoszącej 5 mm. „małe sęczki" do 1 cm., sęki 1—2 cm., „wielkie sęki" powyżej 2—5 cm., „bardzo wielkie sęki" powyżej 5 cm.

¹²

W Polsce niestety nie posiadamy dotychczas jeszcze fabryki beczek i sprowadzamy je bądź to z Czechosłowacji bądź też z Niemiec, sporządzane z klepek pochodzenia polskiego; nasze istniejące warsztaty bednarskie nie wchodzą poważnie w rachubą, wytwarzając przeważnie kadzie na wodą, lub beczki do kwaszenia kapusty.

b) Materjał bukowy

Kloce I klasy muszą być zupełnie zdrowe, proste, bez sęków i innych błędów i przywar technicznych, tak zwana: „fałszywa twardziel” nie powinna wynosić więcej aniżeli 15% średniej grubości, począwszy od 3 m. długości i 40 cm. grubości w środku długości bez kory mierząc. U kloców od 4 m. długości w górę dopuszczalna jest jednostronna krzywizna, aż do 10 cm. strzałki. Pęknięcie u kloców, 3 m. długich może być tylko na jednem końcu, u kloców od 4 m. w górę może być na każdym końcu po jednem pęknięciu; pęknięcia te muszą przebiegać zupełnie prosto a długość ich nie powinna być większa od grubości kloca w danem miejscu.

Kloce II klasy są to bloki nie odpowiadające klocom I klasy, krótsze i cieńsze z większemi krzywiznami, jednak zdrową fałszywą twardzielą, zdrowymi sękami, na czysto obciętymi, o średnicy co najwięcej 15 cm.

Z reguły fałszywa twardziel nie powinna zajmować więcej powierzchni przekroju poprzecznego nad 20% średnicy, co dotyczy kloców tak I i II klasy.

Materjał bukowy tarty. I klasy może być obrzynany i nieobrzynany, parzony lub też nie, od 3 m. długości i 20 cm. szerokości do góry, bez sęka, zdrowy i aż do 80 mm. grubości bez rdzenia, w grubościach nad 80 mm. dopuszczalne jest przecięcie przez rdzeń, pęknięcia na długość dopuszczalne, w długościach do

3    m. na jednym końcu, przy większych długościach na obu końcach, aż do szerokości deski, muszą być jednak proste.

Materjał II klasy jest krótszy, węższy, ma posiadać zdrowe sęki i zdrową fałszywą twardziel, która jednak nie może mieć więcej nad 200/0 szerokości, na każdym metrze bieżącym dopuszczalny jest jeden sęk.

W materjale I klasy grubszych dymenzyj w ostatnich czasach dopuszczają fałszywą twardziel, jednak tylko na jednej stronie i nie głębiej nad V⁸ grubości.,

W krajach morza Śródziemnego najlepszy zbyt mają deski od

4    m. długości, a to: a) colarice 27 — 30 mm. gruby i 23 — 25 cm. szeroki, b) tawalone: 27 — 30 mm. 36 — 60 cm., c) morale: ⁴%o, °%o, ⁷⁰/to, *%o, ¹⁰⁰/ioo, ¹-⁰/120, -⁴%, ⁵%o, ;,%o mm.

Fryzy mogą być parzone lub też nieparzone, zresztą zaś mają posiadać te same przymioty, jakie posiadać mają fryzy dębowe.

Łatki do wyrobu mebli giętych. Do wytwarzania łatek do mebli giętych ma być użyty materjał surowy zdrowy, o prostym przebiegu włókien, bez rdzenia, bez sęków, bez fałszywej twardzieli, w ogóle bez jakichkolwiek skaz i błędów, po wyschnięciu na powietrzu o pełnych wymiarach, pochodzący zaś ze ścinki letniej najpóźniej do 4 tygodni po ścięciu w zupełności przerobiony.

Materjał bukowy włoski przeznaczony głównie do wyrobu skrzynek dla przesyłek owoców południowych.

Testoni: są to deszczułki na czoła skrzynek, 20m/m. grube, różnice w grubościach aż do 3Wm. dopuszczalne, szerokości 11.6, 14.5, 17.4, 20.3, 23.2, 26.1 i 29 cm. w stanie suchym = 4—10 cali wenecjańskich, jednak minimalnie 11.6 i 14.5;

Tavolette: o grubościach 4, 5 i 7 m/m. dopuszczalną różnicą

Szerokości zaś: 26 i 29 cm. z dopuszczalnemi różnicami przy pierwszych 25, 26, 27, przy drugich 28, 29, 30 cm., wszystkie mogą być cieńsze aż do 5 m/m., sztuki koniczne, o ile w cieńszym końcu posiadają wymaganą szerokość, nie mogą być odrzucone: natomiast długość wynosi 2.25 m. 3.00 nieco 75 i 150 cm. Cena oblicza się za 100 sztuk.

Jako skart uważa się sztuki mniej wartościowe, jednak grubość ich przy Testoni musi wynosić minimalnie 15m/m., Tavolette natomiast co najwięcej 2 m/m. mniej, aniżeli są wymogi, szerokość musi wynosić co najmniej 18 cm., a długość co najmniej 1.8 m.

Oprócz tego do skartu należą: sztuki nadgniłe, nadmurszałe, posiadające nadpsute sęki, z wrośniętą korą, mające dziury nad 3 cm. średnicy, kręte, za ciemne w kolorze, o pęknięciach dłuższych nad 30 cm., źle lub konicznie oberznięte, o ile w cieńszym końcu nie posiadają żądanych minimalnych szerokości.

Klepki bukowe muszą być wykluwane ze zdrowego drewna, zatem nie piłowane, ręcznie siekierą lub nożem obrabiane, o normalnych szerokościach i mieć tylko bardzo małą ilość sztuk za wązkich lub krętych.

Wyrabia się je na beczki do płynów, a te muszą mieć w tym wypadku te same wymogi co dęgi dębowe, i na artykuły o suchej konsystencji.

Jeżeli umówiony został towar „Monte“, to rozumie się pod tern oznaczeniem, że tylko materjał zgniły i połamany może być skartowany, zatem rozumieć należy tę część produkcji, jak ona z lasu wychodzi, (t. j. materjał dobry ze skartem), zawsze jednak pod tern założeniem, że towar dobry znajduje się w ilości najmniej 75%, skart zaś w ilości najwięcej 25%’

Jeżeli ustanowiono, że ma być „materjał dobry z wyłączeniem skartu“ to żąda się, by materjał był zdrowy. Jako skart wyłącza się sztuki: nie posiadające żądanych wymiarów, zgniłe, z otworami robaczymi, nadpsute, poczerniałe zbytnio od wilgoci, kręte i popękane i posiadające pęknięcia na czołach, które są dłuższe aniżeli szerokość klepki.

Najbardziej używane dymenzje są następujące dla przesyłek

suchych:

długość:

0.80    { Tolerancja 3 cm. -j- lub —)

( Niema tolerancji w dół, dopuszalna do góry aż do 5 cm.

1.00

grubość:

¹⁰/l2    ¹²/l4

miara do obliczenia 11, 12, 13.

¹“/14

o o o cs co sr

ł-H ł-H t—I

e w

cc ‘O fc bo

o o H "O

<-n

Q-

»-*T-

er

I    nl 13

j miara do obliczania 12.

Szerokość: klepki dla płynów od 10 cm. do góry, o przeciętnej szerekości co najmniej 12 — 13 cm., dla suchego towaru od 9 cm. do góry, z przecięciem 11 cm. wynoszącem.

Dla płynów:

miary do obliczania:

grubość:

¹⁶/20

dla obliczenia 18 ls/^4 dla obliczenia 21.

długość: w m.

0,80 1,00 1,30 1,60 .

Szerokość bez różnicy od 10 cm. do góry, z przecięciem co najmniej 12 cm.

Pomiar odbywa się na stronie najkrótszej, najwęższej i najcięższej; cenę ustanawia się od 100 sztuk *).

tolerancja 5 cm. na dół lub do góry

c) Grabina.

a)    Kloce I klasy muszą być zdrowe, proste, bez sęków, z niezanadto wystającemi żebrami, o minimalnej długości 2 m. i 20 cm. grubości w cieńszym końcu, u kloców od 3 m. długości dopuszczalna jest jednostronna krzywizna do 10 m. wysokości strzałki, a nadto na każdy dalszy metr jeden zdrowy sęk, o średnicy co najwięcej 15 cm.

Kloce II klasy są to wycinki nie odpowiadające wymogom I kl., zresztą zaś zdrowe na drewno użytkowe przydatne.

b)    Materjał tarty I kl. poczyna się od 2 m. do góry i od 16 cm. szerokości i aż do 60 m/m. grubości, wolny od rdzenia, zdrowy, 3 m. długości musi być bez sęków, podczas gdy u materjału dłuższego może być na każdy dalszy metr jeden zdrowy sęk, przy dymenzjach nad 60 m

/ m.

może materjał być przez rdzeń przecięty;

*) Tu należy jeszcze jeden sortyment, który tylko dla zupełności tu umfesz-

Subbie są to kawałki drewna bukowego, które z pnia zostały wyłupai i siekierą obrobione i dzielą się na dwa gatunki: na ostrokantowe i merkantyln Rozróżnia się jakość dobrą i skart, pierwsza musi być zupełnie zdrowa.

czarny.

pęknięcia na długość są dopuszczalne, u materjału do 2 metrów długości tylko z jednego końca, przy dłuższem drewnie także obustronnie, jednak nie mogą przekraczać szerokości materjału.

Materjał tarty II klasy nie odpowiada wymogom materjału I klasy, zresztą jest zdrowy ze zdrowymi, co najwięcej co r/2 m. od siebie odległymi sękami, materjał z rdzeniem nie powinien przekraczać 5% ilości.

d) Jawor.

a)    Kloce I klasy muszą być proste, wolne od sęków, zdrowe, bez szarej twardzieli fałszywej na około rdzenia i wolne od innych błędów o minimalnej długości 3 m. i grubości 40 cm., kloce do 4

m. długości muszą być zupełnie proste, od 4 metrów począwszy, dopuszczalną jest jednostronna krzywizna, o strzałce maksymalnie 10 cm. u kloców 3 m. długich może być pęknięcie tylko na jednym końcu, przy dłuższych na obu końcach, muszą jednak przebiegać prosto i nie mogą być dłuższe nad średnicę kloca; do 4 m. długości muszą być bez sęków, powyżej dopuszczalny jest na każdy metr bieżący jeden zdrowy sęk, o maksymalnej szerokości 15 cm.

Kloce II klasy są to wycinki, które nie odpowiadają wymogom jakościowym I klasy, zresztą są zdrowe, na drewno użytkowe przydatne, o większych skrzywieniach, lecz posiadające nie więcej jak jeden sęk na każdy metr bieżący. Nie posiadające tych wymogów, kręte, barankowate etc. należą do braków; fałszywa twardziel dopuszczalna aż do 1.5% średnicy.

b)    Materjał tarty I kl. może być obrzynany lub też nie, od 3

m. długości począwszy i 20 cm. szerokości, wolny od sęków, zdrowy i do grubości 80 m/m. bez rdzenia, przy grubszych dymenzjach ewentualnie przez rdzeń przecięty, od 4 m. począwczy do góry dopuszczalny jest na każdy metr bieżący jeden sęk, przy 3 metrowych długościach pęknięcie na jednym końcu prosto przebiegające, od 4 m. począwszy na obu końcach, w obu wypadkach nie dłuższe jak szerokość materjału.

Materjał tarty II klasy zawiera materjał jakościowo nie odpoj wiadający wymogom I klasy, musi być jednak zdrowy, a materjał posiadający fałszywą (szarą) twardziel nie może być w większej ilości nad 20% całej ilości. ¹)

e) Jesiony i wiązy.

Kloce I klasy muszą być zdrowe, proste, wolne od sęków, bez błędów, fałszywa twardziel (brunatna) musi być zdrowa, nie może przekraczać 15°/o średnicy; o minimalnej długości 3 m. i grubości 40 cm. Kloce 3 m. długie muszą być proste, u kloców od 4 m. do góry dopuszczalna jest jednostronna krzywizna o strzałce maksymalnie 10 cm. wynoszącej. U kloców 3 m. długich może być pęknięcie tylko na jednym końcu, musi mieć jednak prosty przebieg, a długość jego nie powinna przekraczać grubości kloca, dp 4 m. muszą być wolne od sęków, na 4 m. długości dopuszczalny jest na każdy metr długości jeden sęk zdrowy, nie grubszy nad 15 cm.

Kloce II klasy nie odpowiadają jakościowo klocom I klasy, zresztą mają być zdrowe, przydatne na drewno użytkowe krótsze i cieńsze, z krzywiznami, większą fałszywą twardzielą, z jednym sękiem na każdy melr bieżący: popękane, nadpsute w rdzeniu, sękate, kręte kilkastronnie, barankowate należą do braków.

Materjał tarty: I klasy, może być wedle umowy obrzynany lub nie, od 3 m. długości do góry i 20 cm. szerokości, wolny od sęków, zdrowy i aż do grubości 80 m/m. bez rdzenia, przy większych grubościach może być przez rdzeń przecięty, od 4 m. począwszy dopuszczalny jest na każdy meter bieżący jeden zdrowy sęk; przy 3 m. długości jedno pęknięcie na jednym końcu, prosto przebiegające, przy większych długościach na obu końcach, w obu wypadkach nie dłuższe jak szerokość materjału.

Materjał tarty II klasy jest to materjał nie odpowiadający wymogom jakościowym materjału I klasy, jednak zdrowy, materjał z fałszywą twardzielą nie może więcej wynosić nad 20°/o całej ilości.

f) Lipy i olsze.

Kloce: I klasy muszą być zdrowe, proste, bez sęków i bez innych błędów, rdzeń nie powinien być kruchy a pas rdzeniowy nie wynosić więcej jak 15% średnicy; od minimalnej długości 3 m. i grubości u lipy 40, u olszy zaś 35 cm. średnicy; kloce 3 m. długie muszą być proste; u kloców od 4 m. długości począwszy może być jednostronna krzywizna, której strzałka nie wynosi więcej jak 10 cm. U kloców 3 m. długich może być pęknięcie, prosto przebiegające, tylko na jednym końcu, u dłuższych po jednemu pęknięciu na obu końcach, w obu wypadkach proste i nie dłuższe, jak szerokość drzewa.

Kloce II klasy są to wyrzynki nie odpowiadające wymogom kloców I klasy, krótkie, cieńsze, z krzywiznami i zdrowymi sękami, nie grubszymi nad 15 cm., pas rdzeniowy do 20% średnicy.

Materjał tarty: I klasy musi być wedle umowy obrzynany lub nie, od 3 m. długości i 20 cm. szerokości do góry, bez sęków, zdrowy i do grubości 80m/m. bez rdzenia, przy grubszych sztukach przez rdzeń przecięty; od 4 m. począwszy dopuszczalny jest na każdym metrze bieżącym jeden sęk, przy 3 m. długości pęknięcia proste przebiegające na jednym końcu, przy 4 m. i więcej na obu końcach po jednemu pęknięciu prosto przebiegającem, w obu wypadkach jednak nie dłuższe jak szerokość materjału.

Materjał tarty I klasy, jest to materjał nie odpowiadający jakościowym wymogom materjału I klasy, lecz zdrowy pas rdzeniowy nie powinien jednak wynosić więcej jak 20% całej ilości, u lip czarne punkta wyłączone.

5. INNE SORTYMENTA, POZYSKIWANE Z DRZEW IGLASTYCH I LIŚCIASTYCH.

a. Podkłady kolejowe.

Podkłady kolejowe są to materjały drzewne, używane w kolejnictwie, jako podpora pod szyny, a ich przekrój poprzeczny jest zwyczajnie regularnym trapezem.

Są podkłady drewniane i żelazne. Nie ulega wątpliwości, że podkłady żelazne są znacznie trwalsze i stosunkowo tańsze. Jeżeli jednak uwzględnimy, że podkłady drewniane są nader elastyczne, a wskutek braku tego technicznego przymiotu u podkładów żelaznych, te ostatnie niszczą nader silnie park kolejowy, a nawet sam podkład szutrowy przeto nie ulega żadnej wątpliwości, że podkłady drewniane nie potrzebują obawiać się konkurencji ze strony podkładów żelaznych ani też betonowych, z którymi przeprowadzono próby w ostatnich już czasach. Zapotrzebowanie zaś podkładów tak u nas, jak i w całym świecie jest rokrocznie nader wielkie tak ze względu na potrzebę ich wymiany po pewnym okresie czasu, jak i nadto z powodu ciągle zwiększającej się sieci dróg żelaznych.

Na ogół stawia się drewnu, z którego podkłady mają być wyrabiane następujące wjmnogi a mianowicie: musi być zdrowe, pochodzić z położeń suchych i o ile można z cięcia zimowego. Natomiast same podkłady muszą być wolne od kory, dębowe nie posiadać bielu szczególniej w tern miejscu, w którem szyna ma być przymocowana, przecięte przez rdzeń, jeżeli z drewna mają być wyrobione więcej jak 1 podkład, w całej swej długości obciesywane lub obrzynane, czoła prostopadle do osi przecięte, nie posiadać pęknięć rdzeniowych, żadnych sęków zgniłych, bez pęknięć, które odporność osłabiają, w kierunku przebiegu włókien obrabiane; wykluczone są otwory robacze, lecz pojedyńcze wielkie otwory są tolerowane, o ile nie są w tern miejscu, gdzie szyna ma być umocowana. Muszą być proste, jednostronna krzywizna aż do 15 cm. w podkładach torowych, a 5 cm. w podkładach zwrotnicowych jest dopuszczalna, jednak nie w większej aniżeli 10% całej do dostawy przeznaczonej ilości, górna i dolna powierzchnia zupełnie do siebie równoległe. Dęby użyte do wyrobu nie powinny być starsze nad dwa lata, sosny i modrzewie l%od chwili zrąbania, buki jednak natychmiast obrabiane.

Dla zwiększenia trwałości muszą być impregnowane, jednym ze środków antyseptycznych.

Celem uzmysłowienia jaką wartość realną posiada nasycanie, posłużą następujące cyfry:

74

nienasyconego......

nasyconego chlorkiem cynku . nasyconego mięszaniną z chlorku cynku i oleju te-

życie podkładu z drewna dębowego bukowego

12

co co

lat

14—16 . .    —10

rowego .

18—20 . . 12—16 „ nasycony tylko olejem terowym do 25 . . do 35 „

Z tego wynika, że mimo drożyzny oleju terowego najrentowniej jest używać podkładów bukowych nasycanych tym środkiem, gdy bowiem podkład dębowy wsiąka go ledwie 11 kg., natomiast podkład bukowy przeciętnie 36 kg., a miałem przykłady, że wchłonął nawet 43 kg. Jeżeli ponadto uwzględnimy, że podkład dębowy jest przynajmniej dwa razy droższy od bukowego, to szczegół ten przemawia tern bardziej za używaniem podkładów bukowych.

Typy podkładów są dość rozmaite, zależnie od państwa, które je ustanowiło.

W Polsce były w użyciu dotychczas w każdym zaborze osobne typy i tak: austryjackie, pruskie i rosyjskie. Nie trzeba chyba udawadniać jakie przykrości i trudności wynikały z tego powodu. W r. 1927 przeprowadzona została unifikacja tych wszystkich typów i w ten sposób stworzony został jednolity typ polski. Tworząc ten własny typ miało Ministerstwo Komunikacji na oku lepsze wyzyskiwanie surowca drzewnego mianowicie w tym kierunku, że użyty być może do wyrobu tych podkładów mniej wartościowy materjał drzewny, jak nie mniej zaoszczędzenie kosztów robocizny.

Jakie wymogi stawia zatem nasze Ministerstwo Komunikacji. Otóż, nasamprzód żąda ono, ażeby używane były podkłady sosnowe, a tern samem ogranicza użycie znacznie, gdyż dwa razy tak drogich podkładów dębowych, przeznaczając te ostatnie przeważnie do torów górskich i w Jukach. Zatem miarodajny był tu cel oszczędnościowy. W ostatnich czasach zamierza M. K. używać podkładów bukowych, o czein później obszerniej mówić będę, jako też podkładów świerkowych. Widzieliśmy przy jednej z nasycalń także podkłady grabowe, doskonałej jakości, chociaż nie możemy sobie przedstawić, by grabina w grubościach do wyrobu podkładów I-go typu przydatnych, znalazła w formie podkładu kolejowego lepsze lub przynajmniej takie same spieniężenie, jak jako drewno użytkowe. O wyrobie podkładów z drewna modrzewiowego nie można właściwie mówić, gdyż drzewostanów modrzewiowych u nas prawie że niema. Zastosowanie podkładów z drewna świerkowego uważać należy jako pierwszą próbę, tern cenniejszą, że impregnacja dała dość dobre wyniki.

Następnie odstąpiło M. K. bardzo daleko od dotychczasowych wymogów idąc w tym kierunku, że podkłady mają być ociesy-wane tylko z dwu stron, t. j. dolnej naziemnej i górnej podszyno-wej, pozostawiając zatem boki nieobciesywane, lecz w każdym razie zupełnie dokładnie okoronywane, przez co zresztą zyskuje podkład nawet na trwałości.

Polskie typy są albo „belkowe" to znaczy, że z dłużycy wyrobiony być może tylko jeden podkład, czyli że użyte drewno jest młodsze, a w tym wypadku rdzeń drzewa znajduje się prawie w środku podkładu, albo też „szczapowe” to znaczy, że z jednego wycinka wyrobione zostały dwa podkłady, przecięte przez rdzeń.

Do szczegółów przechodząc stworzone zostały następujące typy podkładów dla torów normalnych:

Cecha

TYPY PODKŁADÓW

Długość podkładu m. b.

Miąższość

podkładu

m'¹

Najmniejsza średn.okrąglaka vfcm.

Miążoa(* części okrąglaka potrzebna dla wyrobu I podkł.

Ilość sztuk podkł. z 1 m,! okrągl.

II

Typy: 1 belkowy i II szczapowy dla pierwszorzędnych linji

2.70 0.095 26.5 0.149 6.71

2.70 0.097 32.0 0.107 9.34

III

IV

Typy: III belkowy i IV szczapowy dla drugorzędnych linji

2.60 0.081    24.6 0.123 8.06

2.30 0.085 30.0 0.092 10.86

VI

• Typ V równoznaczny I-mu stosuje się przy wyrabianiu podkładów dębowych.

Typ VI dla torów stacyjnych oraz dla torów głównych linji III-cio rzędnych.

2.70 0.088 26.0 0.143 7.00

2.60 0.073 23.0 0.108 9.26

Typ. I

16 5

Typ. II

16

YJ.

25.'

'32

Fig. 3. Typ III

Fig-. 4.

Typ IV

15.

22 ■

30

as

Fio-. 8.

sr

Typ V

76 -

Typ VI

5T

i-ł

Fig-- 7.

Uwaga. Typy I. III. V. belkowe używane są dla podłoża tłuczniowego, względnie żwirowego; typy szczapowe II i IV dla piaskowego.

Gatunek drewna ma być: dla typu I sosnowy, II, III i IV sosnowy i dębowy, V dębowy, VI, który przeznaczony jest dla torów stacyjnych, sosnowy i dębowy, nawet bukowy.

Co się tyczy rubryki ostatniej i przedostatniej powyższej tabeli to zdaje się, że odnośne obliczenia są nazbyt optymistyczne. Cyfry uwidocznione w rubryce przedostatniej wskazują jak grube muszą być odnośne wycinki i w tym kierunku mamy na podstawie naszych obliczeń do nadmienienia co następuje. Wyrabiać można: podkład typu I z wycinka o średnicy 27 cm. w cieńszym końcu mierzonej, środek takiego wycinka t. j. rdzeń, leży wewnątrz trapezu, tylko jeden; podkład typu Ii-go z wycinka o minimalnej średnicy 32 cm. w cieńszym końcu dwa podkłady, środek takiego wycinka leży bowiem zewnątrz trapezów, czyli że rdzeń został całkowicie (z otoczeniem okołoło 1 cm.) usunięty;

typu Iii-go: z wycinka o minimalnej średnicy 25 cm. w cieńszym końcu tylko jeden podkład, środek wycinka leży wewnątrz trapezu;

typu IV-go: z wycinka o minimalnej średnicy 30 cm. w cieńszym końcu dwa podkłady, rdzeń wycinka znajduje się zewnątrz obu trapezów, czyli zostanie usunięty;

typu V-go: z wycinka o minimalnej średnicy 26 cm. w cieńszym końcu tylko jeden podkład, środek wycinka leży wewnątrz trapezu;

typu VI-go: z wycinka o minimalnej grubości 23 cm. w cieńszym końcu jeden podkład.

Widzimy zatem, że wskutek pozostawienia obu boków nieob-ciesywanych ilość podkładów wyrobić się mogących jest ograniczona przy typach II i IV na dwa, ze wszystkich innych tylko na jeden podkład, z tego wynika dalej, że chcąc stosować się do tych postanowień muszą być ścinane drzewa cienkie, głównie zatem młodsze, gdyż wierzchołki będą już tak sękate, iż do wyrobu tego rodzaju podkładów się nie nadają. Natomiast podkładów o dotychczasowej formie trapezu można wyrobić z grubszego wycinka nawet cztery.

Do powyższych cyfr grubości należy dodać pewien nadmiar ze względu na usychanie, jeżeli drzewo ścięte ma być natychmiast

77 —

W podkłady wyrabiane, a ten wynosi przy sosnie i dębinie około 5%. Zatem powyżej podane cyfry grubości będą w tym wypadku wynosić, wedle typów, 28 cm., 33.6 okrągło 34 cm., 25.83 okrągło 26 cm., 31.5 okrągło 32., 27.5 okrągło 28 m. i 24 cm. Przepisy kolejowe dopuszczają bowiem odchylenie od ustanowionych wymiarów a to: zwiększenie maksymalne 1 cm., zmniejszenie zaś maksymalne 0.5 cm.

Ponadto tolerowane są pęknięcia powierzchniowe, a nawet twarde (zdrowe) sęki, przeciw dalszemu pękaniu należy podkłady zabezpieczać n. p. za pomocą wbijania żelaz S (esów) klamerek etc. *)

*) Uważamy za wskazane przytoczyć postanowienia warunków technicznych, na dostawę normalnych podkładów, podrozjezdnic i mostownic, ustanowione dli P. K. P. przez M. K. Z., z wyłączeniem podkładów bukowych.

§ 1.

Podkłady, podrozjezdnice i mostownice winny być wyrabiane z drzewa sosnowego, modrzewiowego, świerkowego lub dębowego, dla torów bocznicowych mogą być przyjmowane podkłady jodłowe możliwie cięcia zimowego (ściętego w okresie od października do lutego), rosnącego w miejscowościach suchych, posiadającego budowę tkanki spoistą nieuschłego na pniu, niestoczonego przez robaki, wolnego od śladu zmurszenia i zgnilizny i wogóle bez wad obniżających jego trwałość.

Pęknięcia są tolerowane, jednakże nie mogą być one dłuższe niż 30 cm. ani głębsze niż 6 cm., przyczem pęknięcia promieniowe w żadnym razie nie mogą przechodzić przez cały przekrój poprzeczny, zaś od czołowych nie może być więcej niż trzy z każdej strony.

Zdrowe sęki, mocno osadzone w drzewie, są dopuszczalne, w miejscach jednak, przeznaczonych na haki lub wkręty, średnica tych sęków nie może przekraczać 2 cm. Sęki niezdrowe i dziury po sękach tolerowanemi być nie mogą.

Górne i dolne powierzchnie podkładów, podrozjezdnic i mostownic mogą być obrabiane piłą lub siekierą i powinny być gładkie oraz wzajemnie równoległe.

Podrozjezdnice i mostownice, wyrobione z drzewa wichrowatego nie mogą być przyjmowane.

Krzywizna w planie jest dopuszczalna dla podkładów, jednak strzałka (na całą długość podkładu) nie może przewyższać 75 m/m.; ilość takich krzywych podkładów nie powinna być w każdym razie większą nad 5°/0 całkowitej ilości danego typu w zgłoszonej do odbioru partji. Krzywizna dla podrozjezdnic i mostownic ■ jest niedopuszczalna.

Końce podkładów, podrozjezdnic i mostownic winny być obcięte piłą prostopadle do ich długości.

Dostawca winien zawczasu deklarować miejsce pochodzenia podkładów. Dyrekcji przysługuje każdorazowo prawo zbadania tychże miejscowości i odrzucenia oferty w razie warunków ujemnych.

§ 2.

Podkłady, podrozjezdnice i mostownice w przekrojach poprzecznych oraz długościach winny posiadać wymiary, wskazane w tablicach, dołączonych do niniejszych warunków.

Następujące odchylenia mogą być tolerowane: W długościach zmniejszenie najwyżej o 2 cm. i zwiększenie o 5 cm., W grubościach zwiększenie najwyżej o 1 cm. i zmniejszenie o Va cm., mierzone jednak w miejscach, przeznaczonych na haki lub wkręty.

Wymiary muszą być ściśle wytrzymane w szerokościach górnej powierzchni, zmniejszenie najwyżej o 1 cm., z wyjątkiem miejsc, gdzie mają leżeć szyny, w dolnych powierzchniach może być tolerowane zmniejszenie najwyżej o 1 cm., co do powiększenia to najwięcej niż o 4 cm.

oc.

Powyższe postanowienia ogólne odnoszą się do podkładów tak zwanych torowych. Natomiast do podkładów „podzwrotnicowych” t.j. „mostownic” i „podrozjezdnic” mają znaczenie następujące przepisy.

Mostownice są to kantówki, na ostro ociosane, z materjału dębowego, o przekroju 20 na 25 cm. i o długościach od 2.5 do 5 m.; podrozjezdnice mają te same długości a nawet 7.0 m., a przekrój ich stanowi prostokąt, którego górne części boków mniejszych są nieco ścięte. Wymiary są następujące:

§ 3.

Podkłady winny być dostarczane i składane na stacjach normalnotorowych, zaaprobowanych przez Dyrekcję, na placach w obrębie wywłaszczenia kolejowego.

§ 4.

Podkłady winny być układane w stosy według typów z odstępami dostatecznymi dla oglądania podkładów ze wszystkich stron oraz dla możności ich przerzucania.

Stosy winny zawierać po 50 lub W braku miejsca i za zgodą Dyrekcji po 75 Sztuk podkładów i mają być układane według typów na legarach, dla uniknięcia bezpośredniego stykania się z ziemią. Podkłady w górnych rzędach należy układać ściśle i pochyło dla ułatwienia ścieku wody deszczowej.

Każdy stos winien posiadać swój numer porządkowy, w sposób wyraźny na nim oznaczony.

Układanie w jednym i tym samym stosie różnych typów jest niedopuszczalne.

W razie niewykonania przez dostawcę powyższych wymagań, Dyrekcja kolei ma prawo przed przyjęciem zarządzić przełożenie i uporządkowanie dostarczonych podkładów na koszt dostawcy.

Odbiór podkładów podrozjezdnic uskutecznia się W terminach umową przewidzianych, na zasadzie deklaracji dostawcy wraz z załączonym szczegółowym wykazem.

Wykaz ten zawierający numery stosów, ilości znajdujących się w nich podkładów podrozjezdnic lub mostownic oraz ich typy, winien być sporządzony w trzech egzemplarzach, podpisanych przez dostawcę lub jego pełnomocnika i dołączony do deklaracji. Bez takiego wykazu deklaracja nie jest ważną.

W zasadzie odbiór przez komisję odbiorczą polega na sprawdzaniu każdej sztuki, z punktu widzenia jakości i wymiarów.

Komisja jednak ma prawo ograniczyć ilość podkładów Sprawdzanych i poddać oględzinom pewną tylko liczbę stosów każdego typu, stanowiących w każdym razie nie mniej niż 15% całkowitej ilości podlegającej odbiorowi partji, i w takim razie winna zachowywać następujące przepisy:

1. Jeżeli z pośród obejrzanych podkładów, podrozjezdnic lnb mostownic okaże się mniej niż 5% nieodpowiadających warunkom technicznym, to komisja może przyjąć całą ilość danego typu, bez szczegółowych oględzin każdej sztuki, ponosząc całkowitą odpowiedzialność za konsekwencje i zamieszczając w protokule odnośne swoje postanowienie. Nieodpowiadające warunkom technicznym według ustalonego powyżej procentowego stosunku podkłady, podrozjezdnice lub mostownice winny być rozsegregowane na: a) nieposiadające dostatecznych wymiarów i b) odznaczające się wadliwością materjału.

. Ustalony procentowy stosunek każdego z tych dwóch rodzajów braków do pełnej ilości obejrzanych sztuk danego typu przyjmuje się za miarodajny i dla całej pozostałej reszty materjału tego typu, materjały zaś wymienione w punkcie a) oszacowuje na 75%, zaś w punkcie b) na 25% ceny, ustalonej dla danego typu

Wyniki oględzin wraz z wnioskami komisji zamieszczone są następnie w protokóle, do którego dołączoną jest wymieniona w pierwszym ustępie niniejszego paragrafu specyfikacja ze stosownemi poprawkami, wyniesionemi przez komisję, wszystkie zaś materjały winny być niezwłocznie ocechowane znakiem przyjęcia.

W razie niezgody z orzeczeniem komisji dostawca obowiązany jest zaznaczyć swój protest w protokóle; sprawę następnie ostatecznie rozstrzyga prezes Dyrekcji.

2.

O-N

typ I. grzbiet 24 cm., podstawa 30 cm., bok pełny 15 cm., bok po ścięciu 12 cm., to znaczy, że po obu stronach grzbietu ścięcie wynosi po 3 cm. i tyleż z boków,

typ II. typ III.

cm., 26 cm., cm., 40 cm.,

Ponieważ rdzeń drzewa musi znajdować się w środku, przeto do wyrobu tego rodzaju sortymentów potrzeba wycinków, których górna średnica wynosi w stanie suchym dla typu I 34 cm., dla typu II. 31 cm., a dla typu III 44 cm., surowe zaś 36, 33, 46 cm.

T—I CO

-O 00

.. i 12 cm. i. i 15 cm.

W razie jeśli przy oględzinach komisja znajdzie 5% lub więcej materja-łów danego typu, nieodpowiadających warunkom technicznym, to ma ona prawo albo zaniechać dalszego odbioru, odrzucając całą ilość materjałów danego typu, zaznaczając decyzję swoją w protokóle, albo też dokonać odbioru, oglądając każdą sztukę całej partji z osobna. W pierwszym wypadku dostawca winien przesortować stosy i po usunięciu wszystkich braków, przedstawić partję do ponownego odbioru.

O ile po szczegółowych oględzinach każdej sztuki, okaże się, że braków jest mniej, niż SCPo całej obejrzanej ilości danego typu, to komisja przyjmuje tylko materjały, odpowiadające warunkom technicznym, sporządzając odpowiedni protokół i zarządzając ocechowanie przyjętych materjałów znakiem przyjęcia, braków zaś znakiem wybrakowania.

W razie, gdy materjałów, nieodpowiadających warunkom technicznym okaże się 30° 0 lub więcej, to komisja całą partję danego typu odrzuca.

W razie niezgody z orzeczeniem komisji dostawca winien zaznaczyć swój protest w protokóle i sprawę ostatecznie rozstrzyga Dyrekcja.

Na żądanie Dyrekcji dostawca winien w dwutygodniowym terminie usunąć z placu wszystkie, oznaczone znakiem wybrakowania, podkłady, podrozjezdnice i mostownice; w przeciwnym razie Dyrekcja ma prawo usunąć materjał na koszt dostawcy lub sprzedać go z licytacji, potrącając z otrzymanej kwoty wszelkie wydatki, związane z powyższą sprzedażą, a pozostałość zapisać na dobro dostawcy.

Przy odbiorze winni być obecni dostawca lub upoważniony przezeń zastępca, jednakowoż nieobecność wymienionych osób nie wstrzymuje odbioru, pozbawia natomiast dostawcę prawa do jakichkolwiek z tego tytułu reklamacji.

Dostawca lub jego pełnomocnik otrzymują odpis protokółu odbiorczego niezwłocznie po spisaniu tegoż.

§ 6.

Ochrona podkładów, podrozjezdnic i mostownic.

Nadzór i odpowiedzialność za przechowanie, niebezpieczeństwo zaginięcia, uszkodzenie lub zniszczenie podkładów, podrozjezdnic i mostownic spoczywa na dostawcy, aż do chwili rewizji materjału przez Zarząd Polskich Koleji Państwowych po wyładowaniu tegoż w stacji docelowej.

Ryzyko zatem przewozu materjału ze stacji załadowczej do stacji przeznaczenia ponosi dostawca. Od tej chwili zaś nadzór i odpowiedzialność za całość przechodzi na Dyrekcję.

Ogólne zasady odnośnie do wyrobu podkładów bukowych byłyby natomiast następujące:

1)    zdrowe drzewo bukowe, o czystym białym przekroju poprzecznym daje doskonały materjał do wyrobu podkładów kolejowych, jeżeli one zostaną nasycone za pomocą oleju terowego; trwałość ich w tym wypadku można przyjąć na lat 25;

2)    zdrowe drzewo bukowe, posiadające fałszywą twardziel, może być również użyte na podkłady kolejowe, jeżeli powierzchnia fałszywej twardzieli nie wynosi w przekroju poprzecznym więcej nad 250/° linji podeszwy i tyleż na wysokość powierzchni i jeżeli ona nie występuje nigdzie na peryferji zewnętrznej podkładu;

3)    przed impregnowaniem olejem terowym muszą podkłady być zupełnie wyschnięte;

4)    wyróbkę podkładów należy tak wykonywać, ażeby zapobiegać zbytniemu pękaniu podkładów i zaduszaniu się drewna. *)

*) Z powodu wielkiej wagi zastosowania drewna bukowego do podkładów kolejowych zamierzamy dać bliższe objaśnienia, jako wyciąg z odnośnego memor-jału przedłożonego M. K. Wprawdzie w r. twarzania podkładów bukowych, gdyż jak to referent sejmowy poseł S. powiedział, drewno bukowe okazało się na ten cel „nieprzydatne". Jednakże to samo drewno, pobierane od nas jest w Niemczech na ten cel zupełnie przydatne, jest buk na podkłady przydatny we Francji, Węgrzech i Włoszech, zatem nieprzydatność polegała chyba w innych powodach, a te powody szukać należy w warunkach jakie zaistniały w nasycalni w Zadworzu. Jesteśmy jednak pewni, że buczyna prędzej czy później przyjdzie ponownie do swego znaczenia i dlatego podajemy rzeczone objaśnienia.

1929 M. K. odstąpiło od zamiaru wy-

W Polsce występuje buk głównie w b. zaborze austryjackim, pozatem także w b. zaborze rosyjskim. Na obszarach dawnej Galicji posiadamy ogółem 2.000.000 ha. przestrzeni, stojącej pod uprawą lasu, a na nich znajduje się buk bądź to w f drzewostanach litych, bądź to w pomięszaniu z innemi drzewami leśnemi, a sądząc na podstawie znanych nam stosunków możemy przyjąć, że z powyższej powierzchni wypadnie na samego buka około 400.000 ha.

W przeważnej ilości wypadków znajduje się on w położeniach górzystych, a ze względu na techniczne właściwości, można całą przez buka zajętą powierzchnię rozdzielić na dwie strefy. Pierwsza rozpocznie się mniej więcej od wysokości 400 m. nad powierzchnią morza, druga zaś poniżej. Pierwsza obejmuje zatem głównie Karpaty, druga natomiast dolinę naddniestrowską, Woroniaki etc., zatem nasze „Opole".

Podział ten jest konieczny z tego powodu, że jakość buka jest różnoraka. Pierwsza strefa zawiera drzewostany, które posiadają jeszcze charakter pierwo-boru; ze wszystkiemi jego dobremi i złemi stronami, a te złe strony szukać należy w starości drzewostanów. Drzewostany te przekroczyły bowiem swój wiek fizyczny, przyrost jest minimalny, dadzą zatem mało drewna użytkowego. Ponadto drzewa te posiadają „fałszywą twardziel” i można powiedzieć, żc niema tu drzewa, któ-reby nie miało fałszywej twardzieli.

na-

Jak w każdym drzewie, tak i w buku, mamy na przekroju poprzecznym samprzód biel t. j. pierścień drewna najmłodszego, posiadającego w stanie świeżym największą zawartość wilgoci (około 50° 0 wody), następnie twardziel prawdziwą, obejmującą największą część przekroju poprzecznego i w końcu rdzeń. Możemy je oznaczyć: bieljako strefę III, prawdziwą twardziel jako strefę II, rdzeń wraz Z otoczeniem najbliższem jako strefę I.

Tak strefa III jak i II są koloru jasnego, białego, a ustalenie granicy między bielem i prawdziwą twardzielą należy do zadań trudnych. Dla wyrobu podkładów są obie te strefy zupełnie odpowiednie.

W środku przekroju poprzecznego znajdujemy strefę I t. j. pas rdzeniowy t. j. sarn rdzeń, rązem z otoczeniem, to znaczy, że pewna część strefy II tutaj

81

Co się tyczy pory najlepszej cięcia, to jak wiadomo rozróżniamy porę cięcia zimową, od października do marca i letnią. Przepisy austryjackie powiadają, że wyróbka podkładów bukowych ma być również należy. Rdzeń jest zwyczajnie gorszej jakości i im starsze jest drzewo, tem też ta część przekroju poprzecznego jest gorsza. Jest ona bardzo często popękana, tu też wytwarza się zgnilizna najłatwiej. Zwyczajnie liczy się na tę strefę około 10% grubości samego drzewa. Lecz i przy wyrobie podkładów strefa ta nie jest korzystna i dlatego przy wyróbce tak zwanych „dwojaków" i u wszystkich wycinków ponad 50 cm. średnicy, należałoby tę część rdzeniową w formie deski wycinać.

Jednakże rdzeń posiada jeszcze drugą przywarę, a mianowicie, iż stąd rozszerza się t. zw. „fałszywa twardziel", która stosownie do wieku drzewa zajmuje mniejszą lub większą powierzchnię. Ma ona w stanie świeżym i w pierwszych czasach rozwoju kolor jasno-czerwonawy, który z czasem przemienia się na jasnoszary. W późniejszych czasach nabywa coraz bardziej koloru ciemnego i dochodzi aż do koloru prawie zupełnie czarnego. Zmiana koloru jest w łączności z jego zmianą jakościową, gdy bowiem kolor czerwonawy oznacza pełne zdrowie, to ciemnienie oznacza zmniejszanie się dobroci, a kolor zupełnie ciemny równa się prawie stanowi zgnilizny, mniej lub więcej rozwiniętej.

Ponadto różni się fałszywa twardziel od prawdziwej tem, że prawdziwa twardziel otoczona jest na swej stronie zewnętrznej jednym i tym samym słojem rocznym, a twardziel fałszywa przebiega z jednego słoja na drugi, tworząc na stronie swej zewnętrznej mniej lub więcej kanciastą lub gwiaździstą i nieregularną granicę. Pod względem jakości niema jednak żadnej różnicy między twardzielą fałszywą, gwiaździstą i falistą.

Tworzenia się fałszywej twardzieli zależne jest od uszkodzeń zewnętrznych jakoteż od wieku. Zwyczajnie występuje ona u drzewa ponad 80 lat, a drogą którą wkracza do wnętrza są uszkodzenia, które w różnoraki sposób na drzewie powstać mogą, jak wyłamanie gałęzi, uszkodzenie korzeni, wewnętrzne pęknięcia i t. d. Temi drogami wciska się grzybek do wnętrza drzewa przez rdzeń i rozprzestrzenia się coraz bardziej wśród strefy 1 i II a nawet III. Drzewo broni się przed zniszczeniem w ten sposób, że ściany komórek drzewnych twardnifeją, wypełniając się garbnikami, gumami etc., wnętrze zaś rurek naczyniowych wypełniają tak zwane „zatyczki".

Drewno opadnięte przez fałszywą twardziel jest początkowo nawet trwalsze, lecz mimo to jest ona w naszem kolejnictwie nie mile widziana. Działają tu dwa momenty, pierwszy na skutek zapatrywania, jakoby fałszywa twardziel była synonimem zgnilizny, co nie odpowiada stanowi faktycznemu, a następnie, że podkłady bukowe, posiadające fałszywą twardziel, nie dadzą się należycie „impregnować". To drugie twierdzenie ma uzasadnienie. Jeżeli bowiem wnętrze rurek naczyniowych zostanie wypełnione czemkolwiekbądź innem, natenczas niema miejsca dla płynu impregnującego, im mniej zaś cieczy do wnętrza drewna się dostanie, tem mniejszy jest jej wpływ, zadaniem zaś każdej cieczy impregnującej jest, że ma ona przesiąknąć drewno w całości, nie zostawiając nigdzie miejsc nie przesiąkniętych.

Znany pisarz leśny niemiecki Dr. Hufnagl powiada o twardzieli fałszywej w sposób następujący:

i szerokości 6 cm".

„Wymogi, jakie się stawia do podkładu bukowego są następujące:... fałszywa twardziel ma być w zupełności usunięta, lecz może być cierpiana na dolnej powierzchni podkładu co najwięcej na wysokości 3 cm.

Doszliśmy zatem do tego ostatecznego rezultatu, że fałszywa twardziel nie jest pożądaną.

mu-

Dr. Oskar Thoman powiada jednak: „Z istnieniem fałszywej twardzieli simy się jednak pogodzić, nasze lasy zawierają drzewa bardziej w fałszywą twardziel bogate, aniżeli we Francji i Niemczech, a wytwarzanie mniej lub więcej dobrych podkładów zależne jest raczej od dobrej woli producenta i zdolności robotnika oraz dozorcy".

Druga strefa, poniżej 400 m., będąc już dłuższy czas w racjonalnej gospodarce lasowej, zawiera drzewostany w znacznej części wyhodowane ręką człowieka zatem są one młodsze i przeważnie niezawierające fałszywej twardzieli,

wykonana: „z reguły” w czasie kiedy soki w drzewie nie krążą, polskie natomiast decydująco w porze od października do końca marca. Gdy jednak sprawa ta jest w toku doświadczeń, przeto wynik tych-

Ponieważ więc fałszywa twardziel nie jest pożądana, lub też może być tylko cierpiana, wynika z tego, że drzewostany bukowe, znajdujące się w tej drugiej strefie, są dla produkcji podkładów kolejowych podatniejsze, aniżeli te, które znajdujemy w strefie górnej.

Stosowanie podkładów bukowych w kolejnictwie staje się jednak dla P. K. P. koniecznością.

Jeżeli bowiem przypatrzymy się statystyce naszych lasów, i uwzględnimy ich wydatność, cyfry eksportu, zapotrzebowanie ludności i prognostyki na przyszłość w kierunku rozrostu naszego przemysłu leśnego, to zrozumiemy, że zarząd P. K. P. zaczyna walczyć z brakiem drewna, który to brak zwiększać się będzie z biegiem czasu.

Zarząd P. K. P. musi zatem szukać pokrycia i w buczynie, doświadczenia zaś, jakie z podkładami bukowymi w innych państwach poczyniono, są nader zachęcające. N. p. koleje alzackie wykazują, że podkłady bukowe, należycie przysposobione i impregnowane, trwają lat 25—35.

Na austrjackich kolejach państwowych próbne podkłady kolejowe, nasycone kreozotem po latach 15-tu były jeszcze w 55% zupełnie zdrowe; na przestrzeni Kraków—Bonarka impregnowane chlorkiem cynku wedle systemu Burnet, były po latach 12-tu jeszcze 87.6% zupełnie dobre, podkłady bukowe impregnowane chlorkiem cynku wedle systemu Breant-Brunet dały jednak mniej korzystny wynik, gdyż po latach 10-u musiano 66.5% wymienić.

Zresztą i u nas na przestrzeni Stanisławów— Woronienka znajdują się pod-, kłady bukowe włożone do toru jeszcze w r. 1914, impregnowane kreozotem, które dzisiaj po 15 latach są tak doskonałe, jak gdyby dopiero wczoraj założone zostały.

Wedle dat, jakie mogłem otrzymać, ma być około 23.000 km. torów, czyli że leży na nich około 30.000.000 sztuk podkładów. Jeżeli życie jednego podkładu przyjmię na lat 12.5, to otrzymamy przeciętne roczne zapotrzebowania około 2.5 milj. sztuk. Przyjmijmy dalej, że z 1 m.³ materjału krągłego otrzymamy 6 podkładów, to na wyrobienie powyższej ilości 2.5 milj. podkładów potrzeba około 40Q.000 m.3 surowca. W Polsce posiadamy okrągło 9 milj. ha lasów, a uwzględniwszy przyrost roczny w ilości około 22 milj. m.³ drewna z której na użytkowe wypadnie około 14.5 milj. m.³ możemy stwierdzić, że zapotrzebowanie coroczne P. K. P. wynosi w samych tylko podkładach, około 2.0% całego rocznego przyrostu lasów w Polsce.

Na powyższych 400.000 ha. powierzchni, możemy przyjąć, ze względu na lepsze siedlisko, 3 m³. rocznego przyrostu t. j. ogólny coroczny przyrost wynosi około 1.200.000 m.³. Z tej ilości można, ze względu na to iż P. K. P. przyjmują fałszywą twardziel aż do 25% powierzchni, przeznaczyć na podkłady około 20% t. j. około 250.000 m.³, z której to ilości można wyrobić około 1.250.000 sztuk podkładów. Ponieważ roczne zapotrzebowanie P. K. P. wynosi 2.5 milj. sztuk podkładów, to na podkłady dębowe i sosnowe wypada już tylko 1.250.000 sztuk.

U podkładów bukowych musi być pod rozwagę wzięty jeszcze sposób nasycania, który jest złączony ściśle z techniczną właściwością drewna: „hydroskopijno-ścią”, o której później będziemy mówić obszerniej.

Głównym sprawcą niszczenia drewna są rozmaite drobne ustroje, które rozwijają się wtedy, jeżeli w drewnie znajduje się woda, białko i skrobja. Drewno zatem ścięte w sokach i nie wysuszone podlega łatwiej zarażeniu przez grzybnię. Przy wielkim stanie wilgoci, a natomiast słabym przystępie tlenu, następuje „mur-szenie“, jeżeli jednak dopływ tlenu jest Znaczny, natenczas drewno, pod wpływem grzybków, „gnije”. W ziemi drewno bukowe psuje się bardzo szybko, jeszcze szybciej jednak jeżeli jest ułożone na ziemi, gdy ciepłota wierzchniej części jego jest inną, jak ciepłota dolnej części. Zawartość pewnych ciał jak garbnik i guma zwiększa trwałość i dlatego drewno twardzieli jest trwalsze, aniżeli drewno bielu. Ze względu na hidroskopijność drewno bukowe wystawione na zmienne działania klimatu t. j. zamakania i wysychania, niszczeje nader prędko, np. po 4-ch latach nie nadaje się nawet na opał.

że podam swego czasu do wiadomości ogółu. Na razie mogę jednak tylko tyle zaznaczyć, iż z punktu teoretycznego wychodząc, nie widzę przeszkód, by podkłady bukowe nie mogły być wyrabia-

Powodem niszczenia drewna są drobnoustroje, które przy odpowiednich warunkach, a tymi są wilgoć, przystąp powietrza i ciepło, wywołują zniszczenie całego organizmu. Znajdują się one tak wewnątrz, jak i zewnątrz drewna; chcąc więc drewnu nadać większą trwałość, musimy używać pewnych środków, któreby niszczyły drobnoustroje, wewnątrz drewna już się znajdujące i zapobiegały, by z zewnątrz nie dostawały się nowe. Zabezpieczenie to wykonujemy za pomocą „impregnowania” drewna przy pomocy środków przeciwgnilnych. Im dokładniej ta czynność wykonaną zostanie, tern lepszy będzie skutek, z czego wynika w najdalszej konsekwencji wymóg, że drewno powinno być w całości nasycone. Następnie wymaga się, by środek przeciwgnilny był tani, dawał ochronę przez długi okres czasu, nie podlegał wypłukaniu przez opady atmosferyczne i głęboko w drewno wsiąkał.

Mamy obecnie cały zastęp ciał, które nadają się do skutecznego nasycania, a mogą być albo a) sole metalowe, albo b) środki antyseptycznie działające.

W obecnych czasach używane są głównie dwa środki, a to: a) chlorek cynku i b) oleje terowe.

Chlorek cynku jest tani, jednakże posiada wadę, iż pod wpływem opadów atmosferycznych bywa łatwo wyługiwany.

Olej terowy jest środkiem stosunkowo drogim, jest to tłuszcz, który nie dopuszcza wilgoci, z czego wynika, że życie podkładu jest znacznie gdyż jak dotychczasowe wyniki wykazują dwa razy dłuższe.

Jest jednak rzeczą konieczną zająć się dokładniej błędami technicznymi u buka i to tymi, które dla wyrobu podkładów są miarodojne.

Mamy tu nasamprzód dwa błędy techniczne: „kurczenie się” i „paczenie się”, o czem później obszerniej mówić się będzie, tu zadowolimy się stwierdzeniem, że niema innego drewna naszych lasów, któreby tak łatwo jak buk wydawało ze siebie, ale też i przyjmowało wilgoć, chociaż nawet zostało zupełnie wysuszone. Dla zupełnego zrozumienia wpływu tych objawów, miarodajne będą dwa momenty, a to stan świeżo ściętego drzewa, i stan drewna na powietrzu wyschniętego. W pierwszym stanie znajdziemy w drewnie bukowem w przecięciu około 45°/0 wilgoci. Procent wilgoci jest największy w bielu, tu chodzi nawet do 55° o i zmniejsza się do wnętrza, gdzie spada na 30—35°/0. Następnie stwierdzonem jest, że ilość wody w górnych częściach drewna jest większa, aniżeli w dolnych, a co do pory można powiedzieć, że procentowo ilość wody w drewnie jest najmniejsza we wrześniu-, odtąd począwszy podnosi się i osiąga swe maksimum w lutym, następnie spada, pozostając w miesiącach letnich prawie jednakowa, od sierpnia zaś spada, osiągając tu swe minimum pod koniec września. W drugim stanie znajdujemy w miarę przebiegu klimatu jeszcze około 15 do 18° 0 wody jako minimum. Stanu zupełnej suchości drewna niema.

Następnie trzeba uwzględnić, że świeżo ścięte drzewo, w pierwszych dniach po ścięciu oddaje najwięcej wilgoci, a ten proces może być przyśpieszony, jeżeli kora z powierzchni drewna została usunięta. Następstwem tego jest pękanie drewna, która dla produkcji podkładów jest niedopuszczalne.

Drewno schnąc „kurczy się”, a stopień kurczenia się jest stosownie do kierunku rozmaity. Z tego wynika zasada, że wyrabiając podkłady z drewna zupełnie świeżego, trzeba dać pewien nadmiar: „osuszkę” ponad wymagane wymiary.

na wol-w ko-

Drugim błędem tecznicznym, jest właściwość drewna bukowego, iż nem powietrzu podpada łatwo zgniliźnie. Gnicie zależne jest od zawartości morkach drzewnych, a w szczególności od białka, które znajduje się w soku drzewnym. Ponadto potrzebne są ciepło, przystęp powietrza t. j. tlen i wilgoć. Jeżeli te warunki zostaną spełnione, natenczas drewno bukowe podpada bardzo szybko pod zgniliznę. Drewno bukowe ścięte w porze letniej i pozostawione w korze bez jakichkolwiek środków zapobiegawczych, już po kilku tygodniach „zadusza się”,

oc

ne także w porze letniej. Rozchodzi się tylko o to, ażeby postępowanie było tego rodzaju, by zapobiegało największemu przeciwnikowi cięcia letniego t. j. pękaniu i zaduszaniu się. Inne objawy są jedne i te same, tak w lecie, jak i zimie. ²)

Wymiary przekrojów poprzecznych są następujące:

a) dla mostownic:

b) dla podrozjezdnic:

ZO

\f>

zs

Fig. 9.

Mostownica.

Fig¹. 10.

Przekroje poprzeczne podrozjezdnic.

as

to

Fig. 11.

Fig. 12.

Przekroje poprzeczne podrozjezdnic.

czego objawem są białe pasy. Wogóle jednak można powiedzieć, że zgnilizna w zdrowych częściach drewna występuje małemi gniazdami lokalnie tak, iż niejednokrotnie już po odcięciu np. 10 cm. zupełnie znika.

Z przymiotów technicznych muszę wspomnieć o oporze przeciw zgnieceniu, który to przymiot jest u buka silnie rozwinięty. Drewno drzew starszych jest wytrzymalsze aniżeli młodszych, z dolnej części strzały wytrzymalsze aniżeli z górnej, tak samo wytrzymalsze drewno drzew wyrosłych na siedliskach, dla nich odpowiednich. Dalej podnieść należy jego właściwość, iż daje się łatwo obrabiać.

Przekroje poprzeczne typów niemieckich I, III i VI są nastę

pujące:

typ I

26

16

zatem:

26 ¹⁶

Fig. 13.

typ III ,— *5 -

typ VI

rs

iv

A/ —

22-s

zatem:

14,0

24 ¹⁴'⁵

zatem:

15

22.5

14

Fig. 15.

Fig. 14.

Dla wyrobu podkładów bukowych ustanowione zostały specjalne warunki techniczne, których charakter jest na razie tymczasowy, a których brzmienie jest następujące.

„§ 1. Postanowienia natury ogólnej.

Podkłady z drzewa bukowego mogą być wyrobione w drzewostanach powyżej lat 80 posiadających, z drzew zupełnie zdrowych, mieć nie tylko wymiary (dyinensje) wymagane w stanie względnej suchości, lecz także zasadniczo nie posiadać żadnych błędów i przywar technicznych.

§ 2. Postępowanie przy wyróbce podkładów.

1.    Ścinanie drzew, ma być wykonywane w czasie od października jednego do 15 marca, względnie w położeniach nad 500 m. wysokości, do końca marca następnego roku.

2.    Podkłady mają być obrabiane gładko toporem, równolegle do przebiegu włókien drzewnych, a tylko podeszwy u dwojaków, a u trojaków, czworaków etc. ponadto także po jednemu bokowi obrzynane piłą.

Wytwarzanie podkładów w całości maszynowo, wymaga poprzedniego zezwolenia Dyrekcji kolejowej.

Kora i miazga drzewna, muszą być z drewna jak najdokładniej usunięte, czoła zaś podkładów prostopadłe do osi odcięte.

Termin ostateczny do ukończenia wyróbki oznacza się do 15 czerwca roku następnego po październiku. *)

3. Przechowywanie na składowiskach odbiorczych.

Podkłady mają tu spoczywać na suchych podkładach i być układane w „piłę” w ten sposób, by celem przewiewu każdy rząd w stosie obejmował tylko 8 podkładów, a każdy stos 6 rzędów.

Najwyższy rząd ma zawierać 10 podkładów, a celem ułatwienia odpływu opadów atmosferycznych nieco pochyło ułożonych. W ten sposób każdy stos będzie zawierać 55 sztuk podkładów. Stosy mają być odległe od siebie przynajmniej 65 cm. i każdy typ w osobnych stosach.

Podkłady złożone w powyżej opisany sposób należy przez wysunięcie górnej warstwy o 1 metr od strony słonecznej chronić od zbyt szybkiego wysychania.

4. Błędy i przywary techniczne.

a) Sęki mogą być „białe” i „czarne” pospolicie „czarne oczy”

zwane.

Sęki białe, ściśle ze strukturą drzewa spojone, są dopuszczalne. W miejscach jednak przeznaczonych na haki i wkręty średnica ich nie może przekraczać 2 cm.

Sęki czarne będą tolerowane, z wyjątkiem znajdujących się na górnej powierzchni, jednak muszą być jak najdokładniej poprzednio oczyszczone i zdrowe podłoże podkładu uwidocznione, dopuszczalne zaś są pod warunkiem, iż średnica ich nie przekroczy 5 cm., a głębokość 4 cm.

Oczyszczenie ma być, szczególnie u boków, w ten sposób wykonane, by woda z opadów atmosferycznych mogła łatwo odpływać.

b) Fałszywa twardziel tworzy się naokoło rdzenia, lub wzdłuż pęknięć wewnątrz drzewa i posiada kontury o formie falistej, lub rzadziej gwiaździstej, — linja graniczna jest zwyczajnie ciemniejszą. — Odznacza się kolorem odmiennym od właściwej twardzieli, od koloru jasnego począwszy, aż do ciemno-szarego. — W każdym razie musi być zdrowa i nie w większych rozmiarach nad 25°/o przekroju poprzecznego. **)

"') Termin ten należałoby zmienić na 15 maja. "*) To oznacza 100 cm.-,

400 cm.-' ogólnej powierzchni czoła podkładu I-go typu; właściwsze byłoby oznaczenie: 25°/0 wymiarów podstawy i wysokości, co odpowiadałoby 6.5

na

cm.

na podstawie w środku jej długości i 4 cm. na wysokość.

W żadnym wypadku fałszywa twardziel nie może wychodzić na powierzchnię górną podkładu.

c)    Rdzeń jest na ogół w podkładach niepożądany i należy go o ile tylko się to da u drzew grubszych, z których wyrabiane są przynajmniej dwojaki, usuwać przez wycieranie lub ociosywanie.

d)    Pęknięcia na czołach chociażby w większych ilościach, o ile pochodzą z działania słońca i wiatrów, radjalnie przebiegają i nie są głębsze nad 3 cm., będą tolerowane.

Również tolerowane będą pęknięcia wzdłuż powierzchni zewnętrznych, zatem podłużne o ile nie będą dłuższe nad 35 cm. i głębsze nad 5 cm.

Zranienia z dawniejszych czasów pochodzące i na czołach przedstawiające się w ten sposób, że na linji poprzecznej zwyczajnie czarnej i około 5 — 7 cm. długiej, wytworzyła się druga prostopadle przebiegająca linja, są tolerowane, ewent. zgnilizna musi być oczyszczona. >

Pęknięcia pochodzące z mrozów należy podczas wyróbki usuwać, pęknięcie takie o małych rozmiarach a to do 15 cm. długości i z 5 cm. głębokości są dopuszczalne.

Pęknięcia wskutek udaru pioruna, przedstawiają warstwę siwą i suchą, a wskutek tego zwyczajnie przez owady opadniętą i dlatego podkłady takie mają być z odbioru wyłączone.

Pęknięcie obwodowe (wiatrowiny) o ile nie sięgają ponad połowę obwodu danego słoja rocznego będą tolerowane.

Wyłączone z odbioru są pęknięcia pełne idące prostopadle do podeszwy podkładu.

e) Otwory robacze powstałe wskutek działania owadów są niedopuszczalne.

5. Zastrzeżenie kontroli wyróbki.

Zarząd kolejowy zastrzega sobie prawo badania i kontrolowania wyróbki podkładów i udzielania wskazówek w kierunku racjonalnego postępowania.

§ 3. Wymiary podkładów.

Podkłady mają posiadać w stanie suchym wymiary ustanowione w tablicach, dołączonych do niniejszych warunków, na co dostawcy mają brać wzgląd przy wyróbce, ze względu na kurczenie się drewna na skutek wysychania. Następujące odchylenia od normalnych wymiarów w stanie suchym są dopuszczalne a to: w długościach do 5 cm., w wysokościach i szerokościach u typów trapezowych o 1 cm. u typów oflisowych zaś w cieńszym końcu o 1 cm. w dolnym zaś do 5 cm., wszystko w kierunku dodatnim.”

W końcu musimy jeszcze nadmienić, że w kołach kolejowych panuje zapatrywanie jakoby fałszywa twardziel o formie gwiaździstej była objawem zgnilizny i dlatego takich podkładów nie przyjmują.

Otóż dajemy tu dwa zdjęcia fotograficzne dwu krążków, wyciętych z tego samego buka, około lat 130 posiadającego. Pierwszy krążek jest wyjęty z wysokości pieńka, fałszywa twardziel ma tu formę wyjątkowo silnie wykształconą f. gwiaździstą, która jest następstwem pęknięć w samem drzewie, wzdłuż których drzewo się broniło zatykając komórki drzewne. Pęknięcia te są na fotografji widoczne. Drugi krążek pochodzi z wysokości 4 m. tego samego drzewa i posiada fałszywą twardziel o formie falistej, gdyż tu nie było już pęknięć w drzewie a zakażenie posuwało się wyłącznie tylko naokoło rdzenia.

A. !

r

«./

Fig. 16.

Krążek z twardzielą gwiaździstą.

Fig. 17.

Krążek tego samego drzewa wycięty z wysokości 4 m. o twardzieli palistej.

Podkłady typu niemieckiego są o następujących wymiarach i nazwach:

1)    Podkłady podzwrotnicowe mają długości od 2.5 — 7.0 m., a wymiary przekroju poprzecznego są: 16 na wysokość i 25—30 cm. przeważnie jednak 26 cm. na szerokość.

2)    Podkłady kolejowe torowe I klasy t. j. dla linij głównych,

16

mają 2.7 m. długości i ~ 16 cm.;

3)    Podkłady kolejowe torowe II kl. t. j. dla linij lokalnych

14

mają 2.5 m. długości i ₂₄ 14 cm.;

14

4)    Podkłady dla kolejek wąskotorowych są 1.5 m. długie

i 20

13.5 cm.

rzaz.

runku szerokości. Przy zamówieniach większej ilości podkładów I kl.

Dwójki mają wysokość — podwójną, zwiększoną o 1 cm. na Krzywizna dozwolona jest tylko w jedną stronę t. j. w kie-

16.5

15.5

5) Podkłady półokrągłe t. j. takie, których podstawa równa się średnicy, a grzbiet stanowi półkole pnia, są zamawiane w ilościach ograniczonych a wyrabiane z drzew liściastych, dęba i buku, przez przepołowienie okorowanych pni o następujących wymiarach:

Klasa

dług. w m.

. . 2.7 . . . . 2.7 . .

II

2.5

wysok. w cm. .    .    30—32    .    .    .    15—15.5

.    .    28—30    .    .    .    14—14.5

.    .    26—28    .    .    .    13—13.5

szer. w cm.

Podkłady specjalnie saksońskie odróżniają się tern, że mają podobnie jak obecne polskie, tylko dwa boki ociosane to jest podstawę i grzbiet, dwa drugie boki na półokrągłe i są w 3 sortach.

. ²⁰/2« ... 1

II

III

. . 2.7 . .

. . 2.5 . .

. . 2.49—2.5 . .

r-" in

—14

przyjmuje się 20% przekroju lub ₂₇

Przyjmowane są także podkłady o przekroju ¹⁶/a4, ¹⁵/2ó i ¹⁵/2g, a także nazywane są normalnymi I b klasy.

Przy dostawie większej ilości normalnych podkładów II klasy może być 20% o przekroju ¹⁵/28 i ¹³/25 cm.

W Austrji, Jugosławji i Czechosłowacji są w użyciu następujące typy podkładów:

1)    podkłady zwrotnicowe o długości od 2.5 do 5 in., o wysokości 15 cm., i szerokości 25 do 27 cm.;

2)    podkłady normalne dla linij głównych posiadają długość

¹

Z jaworów i wiązów mogą być wyrabiane także fryzy, wedle norm ustalonych dla dębiny.

²

Decyzja Izby handlowej i przemysłowej we Lwowie, z dnia 10 5 1928 r. 1. 5467.

W handlu drewnem niema ustalonego zwyczaju handlowego, któryby regulował sposób ładowania podkładów kolejowych przeznaczonych na eksport, w szczególności któryby nakładał na wysyłającego towar obowiązek załadowania w wozach krytych. W praktyce podkłady kolejowe ładuje się przeważnie w wozach otwartych ze względu na to, że za przewóz podkładów w wagonach krytych dolicza kolej dodatek w wysokości 5%. Wypadki ładowania podkładów w wagonach krytych mają miejsce na ogół tylko w razie braku wagonów otwartych lub na specjalne żądanie strony.

i.    .    ¹⁵

2.5 m., ich profil jest ₂₅ 15;

3)    podkłady dla bocznic i koleji lokalnych maja długość 2.4

15

m., a profil ~ 15 cm.;

4)    podkłady dla kolejek wązkotorowych mają długość 1.6 m., 14

i profil 20 cm.

Podkłady kolejowe angielskie.

Koleje angielskie mają u siebie przeważnie sosnowe „slipry” (sleepers), t. j. krótkie kantówki o przekroju kwadratowym, mające co najmniej 9// angielskich grubości i szerokości przy ściśle oznaczonej długości 8V W¹, lub i<Vio/V i 9'.

Nadmieniamy przytein, że 1 m. = 3.2809 ang., 1 m² = 10.7643 ang. kwadratowych a 1 m.³ = 35.31658' angielskich sześciennych.

Kanty muszą być ostre, zatem bez oflisu, jednak przy przekroju ¹⁰/io jest dopuszczalny oflis na V¹ tak, by gładka powierzchnia bloku wynosiła z 4 stron 9 l szerokości. Niewielki procent o 8⁷ powierzchni gładkich jest tolerowany. Obecnie przyjmują o gładkiej; powierzchni ⁷///t// 200/°, h-</s// 300/o, ⁸///s// 400/o, ⁹///97/ 10° °.

Typy śliprów są następujące:

3o/i₀// — dziesiątka czyli ostrogranny śliper zwyczajny, przerzynany na 2 podkłady;

⁹///9// = dziewiątka, ¹°/i5/7 półtorak wydający po przecięciu jeden podkład i jeden śliper, ir> nr// = byk, wydający po przerżnięciu dwa ślipry, w/20^ = trójka t. j. dwa ślipry i dwa podkłady, 20/20''■ ku-luk t. j. cztery ślipry czyli 8 podkładów.

Przy odbiorze powinno być z każdej partji 400/o śliprów ostro-grannych, lecz z gładką powierzchnią, między niemi, nie mniejszą od 9//, następnie 30% ósemek t.j. z 8/7 światła, a wreszcie nawet l!i światła.

Przy odbiorach większej ilości są przyjmowane także tak zwane „jurki” t. j. szóstki, które posiadają przy ogólnie przyjętej długości 8jVi2/ i przekroju ^/to'⁷ krawędzie zaokrąglone, umniejszające gładką powierzchnię między oflisami do 6/V ang.

Bywają ślipry i innych rozmiarów w długościach do 17 . włącznie i przekroju    r*v> , ¹⁰/20, ¹°/i5, 20/20//. Ślipry takie po

przerżnięciu wydają podkłady podzwrotnice; ślipry pod tramwaje mają wymiary: 6¹ dług. i ang.

Wymagania angielskie są bardzo ostre i dla tego dostawa śliprów do Anglji wywołuje u nas małe zainteresowanie a nawet wprost obawę przed tego rodzaju sprzedażami. W każdym razie zatem przy zawieraniu tego rodzaju umów wskazaną jest ostrożność a w szczególności ścisłe oznaczenie tych przywar, które odbiorcę uprawnić mogą do dyskwalifikowania pojedyńczych sztuk. Nadto jest rzeczą pożądaną, ażeby odbiór jakościowy odbywał się przez brakarzy kupca na miejscu w lesie wyróbki.

Materjał drzewny na podkłady potrzebne daje: dąb, sosna, modrzew, buk, niekiedy jodła, we Włoszech także drewno kosztanu.

Wyrabia się je z części dłużyc nie nadających się do przecierania.

Koleje w Rosji przyjmują podkłady przeważnie sosnowe, pod nazwą wojtków i płaszczaków o następujących wymiarach:

długość 1.15, częściej 1.25 sążnia rosyjskiego — 2.45 — 2.66 m., grubość 372 werszków, (1 arszyn Q = 256 werszków [J ) u wojtków i płaszczaków:

szerokość 57a werszków, u wojtków i płaszczaków, a 672: werszków u płaszczaków.

Podkłady belgijskie: Wymogi belgijskie są stosunkowo dość wysokie: „dąb powinien być biały, nie może wykazywać nawet słabo różowego koloru. Buk winien być zdrowy; biały lub różowy. Jeżeli zaróżowienie idzie wzdłuż podkładu nie powinno zajmować więcej aniżeli ¹U przekroju lub szerokości podkładu. Jeżeli kolor różowy widoczny jest tylko z jednego końca, natenczas zaróżowienie dopuszczalne jest do 73 przekroju lub szerokości; jest drewno brunatne, natenczas kolor ten może zajmować najwyżej 7s przekroju”. (Prawdopodobnie mowa o fałszywej twardzieli).

W użyciu są podkłady dębowe i bukowe. Dębowe mają być zdrowe, jasnego do ciemno-żółtego zabarwienia i wymagane są w 3 sortymentach:

1)    podkłady czworoboczne z bokami prostopadłymi, ściętymi u góry i z bokami zwężającymi się ku górze;

2)    podkłady półokrągłe, lub półokrągłe lecz z góry ociosane;

3)    podkłady czworoboczne z jednym bokiem, ściętym u góry.

Muszą być zupełnie proste, krzywizna jednostronna o strzałce

do 10 cm. dopuszczalna do 15° ° całej ilości.

Wymiary podkładów półokrągłych:

długość 2.60 — 2.70 cm., 200/o 2.45 — 2.50 m. jeżeli profil wynosi 29 X 14.5 cm., szerokość u spodu 28 — 32 cm., wysokość 14 — 16 cm.;

podkładów czworobocznych:

długość 2.60 — 2.70 m., o powyższej tolerancji, szerokość u spodu 26 — 28 cm., u góry od 14 cm. grubość pod szynami 13 cm.

Niedopuszczalne są pęknięcia, podkłady sztucznie suszone muszą być wyrabiane z drzew w zimie ściętych.

Czyniąc ogólny pogląd na podkłady trzeba stwierdzić, że zapotrzebowanie koleji w podkładach drewnianych jest bardzo znaczne i zwiększa się rokrocznie w miarę rozwoju sieci kolejowej. Materjał ten płaci się obecnie dość dobrze, a jeżeli się uwzględni że do wyrobu podkładów kolejowych nie potrzeba drewna I klasy, a nawet może i powinno być przeznaczone na ten cel drewno gorszej jakości, które prawie że w innych warunkach przeznaczone jest na opał, przeto jest rzeczą jasną, że wskutek przeznaczenia takiego drewna na materjał kolejowy, stosunkowo dobrze płatny, otrzymuje się znacznie wyższe dochody.

Z dęba i modrzewia wyrabia się podkłady normalne dla linij głównych, główny kontyngent podkładów kolejowych wszystkich ro-dzaji u nas pochodzi ze sosny.

Robotnik wyrabiając, kładzie krągłe drewno na kozła, przymocowuje klamrami, na czole wyznacza profil wyrobić się mającego podkładu, a następnie zaczyna obrabiać toporem, przyczem naturalnie odpady mogą być użyte tylko na opał. Jeżeli wyrobiono z jednego wycinka dwa lub więcej podkładów natenczas, rozcina się je piłą ręczną na pojedyncze podkłady. Niektóre tartaki jednak są urządzone na wyrób podkładów kolejowych sposobem mechanicznym, gdyż w ten sposób otrzymuje się ponadto materjał tarty z boków, który jest bardziej cenny aniżeli opał. Wynagrodzenie robotnika wykonuje się od sztuki, tak samo i dowóz do stacji nadawczej. ¹)

Na ogół idzie w odpady przy trapezowych formach od 50 aż do 75% drewna w stanie krągłym, jeżeli jednak uwzględni się, że na zesychanie się daje się nadmiar przy materjale świeżym w ilości 2 — 5%, to ten nadmiar nie jest niczem innem, jak tylko również ubytkiem w masie drewna krągłego. W przecięciu można przyjąć, że ubytek wynosi około 55% z jednego m³ surowca. W typach polskich ubytek wynosi 30%

Sprzedaż podkładów odbywa się u nas przeważnie na podstawie pisemnych ofert w licytacjach, w tym celu przez pojedyńcze zarządy kolejowe rozpisywanych. W ogłoszeniach licytacyjnych są ustanawiane warunki podaży, które to warunki są jedne i te same, tak dla licytacji, jak i ewentualnych sprzedaży z wolnej ręki. Musimy jednak zauważyć, że rygorystyczność w odbiorze przez kolej jest niejednokrotnie tak daleko posunięta, iż kwestjonuje ogółem rentowność pracy danego przedsiębiorstwa.

Podkłady w lesie wyrabia albo kupiec co dla właściciela drzewostanu jest mniej korzystne, ze względu na intenzywność roboty, albo też sam właściciel drzewostanu, którym może być naturalnie także kupiec, jeżeli zakupił surowiec. Wyrób podkładów kolejowych nadaje się nader dla samego właściciela drzewostanu.

b. Drewno dla celów lotnictwa. *)

Drewno na ten cel potrzebne powinno pochodzić zasadniczo z następujących gatunków drzew:

1. Na stojaki wyłącznie z drzew iglastych, a to:

dlowego normującego inny ilościowy stosunek typów I i II dostarczonych progów. Także praktyka w tej mierze nie jest jednolita i wykazuje dwie alternatywy, zależnie od przeznaczenia podkładów kolejowych. Mianowicie jeżeli z zawartej między stronami umowy o kupno—sprzedaż wynika chociażby pośrednio, że odnośna partja progów ma być dostarczona dla niemieckich kolei państw., wówczas wymaga się od sprzedawcy dostawy podkładów kolejowych w stosunku 70—80° o typu I oraz 20—30° o typu II, pomimo, że taki stosunek ilościowy nie był wyraźnie umownie ustalony. Praktyka powyższa uzasadniona jest tern, że szczególnie koleje niemieckie uskuteczniają zakupy podkładów kolejowych typu I i II wyłącznie tylko w powyższym stosunku. Odmiennie ma się rzecz, jeżeli zakupione podkłady nie są przeznaczone dla koleji niemieckich, albo jeżeli kupujący, nie ustalając wyraźnie stosunku poszczególnych typów zakupionych podkładów, nabył ich partję, tak jak ona w lesie została wyprodukowaną, bez uprzedniego wyłączenia z niej typów korzystniejszych. W tym bowiem wypadku ze względu na techniczny efekt wyrabiania progów w praktyce, przyjmuje się, że dostawca winien dostarczyć progów w typie I i II po połowie. Określona powyżej praktyka, jakkolwiek bardzo często stosowana, nie skrystalizowała się jezszcze dotąd w powszechnie przyjęty i obowiązujący zwyczaj handlowy”.

*) Wyjęte z „Warunków technicznych dla materjałów używanych w lotnictwie, dział IV: drzewo". Dla chcących przepisy te przestudjować zwracamy uwagę, że znajdują się tam zwroty i wyrażenia odmienne od tych, które w niniejszem dziele są używane, n. p. będziemy nadal rozróżniać nazwy, gatunek i rodzaj drze*-wa, a więc „drzewo sosnowe suche"—słowo „sosnowe"—podaje gatunek drzewa — „suche określa rodzaj", lub „czerwony rdzeń", zamiast twardziel fałszywa; „dychty" zamiast płyty klejone; te ostatnie nazywa „sklejkami", (który to wyraz możnaby przyjąć) dodając w klamrze „dychty", co nie odpowiada właściwej nazwie; „cięcie

„Amerykański świerk czerwony czyli Red Spruce (Picea ru-bens), Sitka Spruce, (Picea sitchensis), amerykański świerk rbiały, czyli Whita Spruce (Picea Canadensis), z północy Ameryki. Świerk europejski: północny świerk biały, szwajcarski świerk czerwony (Picea excelsa), jeśli rosną na znacznych wysokościach, względnie krajach północnych. Jednak pnie tych drzew mają mniejszą grubość i są bardzo sękate.

Jodła biała lub srebrzysta, jodła biała szwajcarska (Abies pec-tinata), jeśli rośnie w pobliżu swej górnej granicy wegetacyjnej.

Jodły białe t. zw. Lorraine Normandskie są niedopuszczalne do użytku. Różne gatunki jodeł amerykańskich czyli Fir są dopuszczalne, jako drugorzędny materjał.

Jodła Douglas’a, inaczej zwana Sosna oregońska, lub Pin de Colombie, Douglas Fir, Red Fir, Yellow Fir, (Pseudo-tsuga taxi-folia), jest zdatna do użytku.

Sosna zwykła, czyli północna sosna czerwona (Pinus silvestris), jeżeli rosną na dużych wysokościach i wysokich szerokościach geograficznych, oraz jeśli jest mało żywiczna.

Sosna biała, czyli Weymuth pochodzi z Ameryki północnej (Pinus strobus, jeżeli pochodzi ze Stanów wschodnich, Pinus monti-cola, jeśli pochodzi ze Stanów zachodnich).

Innych drzew iglastych nie należy używać bez uprzedniego przeprowadzenia odpowiednich prób.

Zatem nasze drzewa leśne, nawet sosna, mogą znaleźć tylko warunkowo zastosowanie.

2.    Drewno na dźwigary ma zasadniczo pochodzić z drzew liściastych, zwłaszcza z jesiona, i ze wszystkich drzew iglastych wyżej wymienionych, z wyjątkiem sosny wejmutki.

3.    Drewno na części gięte zasadniczo ma pochodzić z drzew liściastych, a w szczególności z następujących:

„Jesion zwykły (Fraxinus excelsior); jesiony amerykańskie: White ash (Fr. americana), Green ash (Fr. lanceolata), Blue ash (Fr. quadrangulata), Biltmere ash (Fr. biltmoreana), jednak jako materjał drugorzędny; Hickory Pigunt (Hickaria glabra), Shellbark (H. laci-mosa), Mokerunat (H. mimina), Shagbark (H. ovata); Akacja rzekoma, Black locust (Robinia pseudoacacia); Brzost (Ulmus campestris); Wiązy amerykańskie, Rock elm (Ul. racenmosa), Ślippery elm (U. pu-bescens), White elm. (U. american), lecz jako materjał drugorzędny; dąb kamienny (Qercus sessiliflora) i wysokopienny (Q. pedunculata), dęby amerykańskie z grupy dębów białych White Qak (Q. alba),

na płasnie", prawdopodobnie cięcie na ostro; cięcie na „kwadry" zamiast przecieranie w kierunku promieniowym itd. Zwroty wyjęte dosłownie z rzeczonych warunków umieszczamy w niniejszym opisie w cudzysłowie. Zresztą zaś warunki te odnoszą się tak do surowego materjału drzewnego, jak niemniej także wyrobu z drewna, a przeznaczonych do budowy płatowców i dzielą się na 3 wielkie działy, a to: A) Ogólne warunki dla drzewa, B) „Sklejki (dychty)“ i C) Śmigły drewniane, i wszystkie materjały drzewne, używane do budowy płatowców, powinny odpowiadać „cechom mechanicznym" wyszczególnionym w warunkach technicznych.

Bur oak (Q. macrocarpa), Post oak (Q. nunor), Cow oak (Q. Mi-chanxii), wyłączone zaś dęby czerwone”.

4.    Drewno na - śmigła zasadniczo mogą pochodzić z drzew liściastych, a „w ogólności nie powinien się wyróżniać rdzeń od bieli, przynajmniej pod względem jakości drzewa”. „Drzewa o słoju niewidocznym: Mahonie amerykańskie (Tabasco i Honduras), afrykańskie (Grand — Bassom i Kalicedra), z Kuby (Swietenia Maha-gony), Orzech Europejski (Iuglaus regia), amerykański Black Wal-nut (Inglans nigra); niedopuszczalny jest Butternut (I. cinerea); tonkiński (Lagerstroemia), inaczej Ban-Lany, oraz tak zw. o. afrykański. Inne gatunki zwane orzechem brazylijskim i atłasowym, nie są dopuszczalne. Dzika wiśnia (Cerasus avium), amerykańska Black Cherry (Prunus serotina); Brzoza biała (Betula alba), amerykańskie Sweet birch (B. lenta), Yellow birch (B. lutea) są dopuszczalne tylko wtedy, jeśli drzewo nie było suszone sztucznie przy pomocy parowania.

Drzewa o słoju małowidocznym z promieniami rdzennymi: Buk leśny (Fagus silvatica), niedopuszczalny zaś amerykański (F. atro-purpurea); Jawor wschodni (Platanus orientalis), niedopuszczalny zaś pospolity amerykański (P. occidentalis); klon pospolity (Acer plata-noides) i sykomory (A. pseudoplatanus), z pomiędzy klonów amerykańskich jedynie klon słodki czyli Sugar mapie (Acer) saccharum”.

„Z pomiędzy drzew o słoju wyraźnym dopuszczalne są: wiązy, dęby i jesion, jeśli deski są otrzymane przez rozcinanie z pnia promieniowo lub też jeśli posiadają bardzo drobne słoje (szerokość co najwięcej 1.5 mm.), co im daje wielką jednorodność (t. zw. drzewo tłuste) to, co spotykamy często naprzykład u dęba kamiennego oraz japońskiego”.

5.    Drewno na sklejkę (dychtę) (to znaczy płyty klejone) z następnych drzew ma pochodzić:

„Topola holenderska, topola srebrzysta, topola szara (Populus alba), Grisard (P. canescens), Kanadyjska, względnie jeśli wzrosła w Europie, szwajcarska i t. d. (P. Candensis), amerykańskie czyli Cottonwood (P. deltoides, hoterophylla); Lipa (Tillia silvestris); Olsza zwykła (Alnus glutinosa); Tulipan czyli Yellow Poplar (Li-dendron tulpifera); Red Gum czyli orzech atłasowy (Liąuidambar styraciflua); Mahoń okume (Aucoumea Klaineana); Pozatem także mahonie Tabasco, Honduras, Grand Balsam, afrykański, oraz poprzednio wymienione brzozy, klony, wiśnie, orzechy”.

Jak widzimy zatem główna waga położona została na drzewa pozauropejskiego pochodzenia.

Drzewa posiadające biel są dopuszczalne w klasach 1. 4, 5, biel widoczna w klasach 2 i 3 jest niedopuszczalna. „Części zabarwione nie normalnie, jak u buku i dębu rdzeń czerwony, u jesionu i orzecha rdzeń czarny, są niedopuszczalne, natomiast rdzeń jesionu różowobrunatny poszukiwany". Rdzeń w tym wypadku ma oznaczać prawdopodobnie fałszywą twardziel „Czerwone włókna (prawdopodobnie czerwone pasy) w drzewach iglastych są niedopuszczalne. Niebieskie zabarwienie bieli u drzew iglastych (prawdopodobnie szarzyna vel sinica) jest dopuszczalne”. Słoje faliste w przekroju poprzecznym u drzew iglastych pożądane. Części klocą czy deski, leżące bezpośrednio w pobliżu osi drzewa i stanowiące sam rdzeń, powinny być całkowicie odrzucane. Najlepsze drzewo dają u drzew iglastych te części pnia, których wiek wynosi mniej aniżeli 150 lat, u drzew liściastych zaś mniej aniżeli 100 lat”.

„Drzewo powinno być zdrowe, normalne, bez sęków. Włókna mogą na długość 1 m. zbaczać od prostej równoległej od osi sztuki, najwyżej o 5 cm. Dopuszczalne wady: bardzo małe sęczki (mniej niż 5 mm. średnicy), wrosłe w drzewo i zdrowe, wąskie zasmółki (mniej niż 30 mm. długości), otworki od robactwa, o ile są bardzo małe i nieliczne". Jest to drewno oznaczone I-szą kategorją bez wad.

Na tern kończymy nasze przedstawienie, dając tylko ogólny pogląd, musimy jednak zauważyć, że w przepisach technicznych jest ogółem bardzo wiele postanowień szczegółowych, których znajomość jest konieczna, jeżeli ktoś zamierza uczestniczyć w dostawach. Dlatego trzeba koniecznie przestudjować dokładnie „Warunki techniczne", które stanowią małą broszurkę o 120 stronach w 8-o.

Ponadto trzeba być wytrawnym specjalistą, ażeby odpowiedzieć bez szkody finansowej dla siebie, tern bardziej, że ma się do czynienia z licznemi drzewami pozaeuropejskiego pochodzenia. Jeżeli do tego jeszcze zwrócimy uwagę na nazwy, zupełnie odmienne od nazw już uznanych i ustalonych jak n. p. dąb kamienny i dąb wysokopienny, natenczas dokładne zastanowienie się jest tern bardziej wskazane, a ponadto ustanawiają warunki jako regułę, że: „Na podstawie fizycznych i mechanicznych prób różnych gatunków drzewa mają wytwórcy i inżynierowie możność wskazania dostawcy rodzaju i pochodzenia drzewa ze względu na cel, do którego ma służyć dana część w płatowcu”.

c) Drewno kopalniane, czyli kopalniaki.

Drewno używane w kopalniach węgla kamiennego do wykładania chodników nazywamy drewnem kopalnianem, czyli krótko kapalniakami. Zapotrzebowanie jest nader znaczne, co będzie tern zrozumialsze, jeżeli uwzględnimy, że do wyrobu każdej tony węgla potrzeba 0.03 m.³ drewna kopalnianego, to znaczy, że do wydobycia jednego normalnego wagonu węgla o 10.000 kg. wagi potrzeba 0.3 m.³ drewna kopalnianego. Zapotrzebowanie jest z tego powodu tak znaczne, albowiem drewno użyte w kopalniach, pod wpływem temperatury, jednostajnie ciepłej i wilgotnej, nader prędko się psuje i ciągle zmieniane być musi. Z tego powodu poszukuje się sorty-menta gorszej jakości technicznej, lecz zdrowe, zatem tanie, by koszta zakupna i wymiany nie były zbyt wielkie.

Drewno kopalniane musi posiadać pewne przymioty, zatem musi być oporne, czyli wytrzymałe na nacisk, dalej posiadać możliwie jak największą trwałość, a w końcu dawać górnikom znać o niebezpieczeństwie grożącem przez zasypanie. Oporność musi być bardzo znaczna przeciw naciskowi tak z góry jak i z boków, trwałość zaś ma się objawiać w ten sposób, że drewno przez dłuższy lub krótszy przeciąg czasu nie podlega gniciu. W tym względzie najgorszymi nieprzyjaciółmi kopalniaków są rozmaite gatunki grzybów domowego grzyba. Dawanie znać o grożącem niebezpieczeństwie odbywa się w ten sposób, że drewno zanim się załamie zaczyna trzeszczeć i to trzeszczenie właśnie ostrzega przed niebezpieczeństwem.

Co do czasu ścinki, to sprawa ta nie jest dotychczas wyjaśniona, czy drzewo pochodzące z zimowej ścinki jest lepsze, czy też może z letniej, zapatrywania są różne. Ważniejszą rzeczą jest istnienie twardzieli, gdyż im bardziej jest ona wykształcona tern materjał lepszy, biel jest mniej dobry, gdyż jest mniej wytrzymały.

Co się tyczy stanu zdrowia to naturalnie drzewo musi być zupełnie zdrowe, a zatem mówimy o drewnie kopalnianem zdrowem, jeżeli pień jego w chwili ścinania był jeszcze zielony, to znaczy był przy życiu i jeżeli nie był chory a w czasie od jego ścięcia do oddania kupcowi nie nastąpiły zmiany, któreby powyższe warunki unicestwiały. Szarzyna wywołana przez Ceratostomella pilifera nie ma wpływu na stan zdrowia, przynajmniej dotychczas niema dowodu przeciwnego. Drzewo na pniu uschnięte nadaje się także na te cele, o ile jeszcze nie zostało przez owady stoczone, musi jednakże jak najrychlej być w lesie zrąbane. •

O przydatności pojedyńczych gatunków drzew da się co następuje powiedzieć:

Największą ilość kopalniaków otrzymujemy ze sosny, dobrze wyschnięte sztuki są lepsze, aniżeli zielone, tak ' co do oporu jak i ostrzegania. To samo da się powiedzieć o świerku, który jest tern mniej oporny, im jest wilgotniejszy i posiada korę. Buczyna jest mniej wytrzymałą aniżeli sosna i świerk, a co główne, że nie ostrzega przed niebezpieczeństwem. Ponadto jest ona ciężka, bo jeżeli 1 m.s drewna sosnowego na powietrzu wyschniętego posiada 525—świerkowego 475 kg., to buczyna ma 750 kg., zdrowa i należycie wyschnięta może nawet 1 rok w kopalni wytrzymać. Grab ma te same przymioty co buczyna. Brzoza posiada stosunkowo mniejszą wagę, ma jednak tę przywarę, że skłania się do pękania na długość. Dębina wedle zebranych doświadczeń w niczem nie przewyższa powyższych gatunków drzew, jest jednak bardzo ciężka. Najoporniejszym gatunkiem drzewa jest jednak bez wątpienia akacja.

Co do oporu przeciw załamaniu da się ułożyć następuujący szereg: buk, grab, akacja, brzoza, świerk, modrzew, sosna, dąb;

pod względem ostrzegania: świerk, modrzew, sosna, buk, grab, brzoza, dąb, akacja;

i świerk;

pod względem zgięcia: grab, buk, brzoza, dąb, modrzew, sosna

i brzoza.

co do trwałości: akacja, dąb, modrzew, sosna, świerk, grab, buk

W wielkich zarysach biorąc, daje się pierwszeństwo drzewom iglastym przed liściastemi, gdyż dają się łatwo obrabiać i manipulować.

Celem powiększenia oporności i wytrzymałości impregnuje się często kopalniaki rozmaitymi środkami przeciw gnilnymi, konkurencji żelaza nie potrzebują się obawiać.

Wyrabiając kopalniaki należy zaczynać wymiary od grubszego końca, wtedy bowiem da się każde drzewo należycie wyzyskać, rzaz musi być naturalnie prostopadły do osi drzewa.

Pojedyńcze sorty kopalniaków są w handlu następujące:

Długość i grubość są rozmaite i zależne od sposobu rozbudowy kopalni, a ta r znowu od nacisku masy ziemnej i samej warstwy węglowej; na Śląsku Górnym są w użyciu najdłuższe kopalniaki, gdyż aż do 13 m. długości, co naturalnie też i większą grubość wywołuje. Początkowo zadawalano się małą ilością sortymentów a to: długości 1.20, 1.40, 1.60 m. o grubości 8 — 11 cm.

1.80, 2.00, 2.20 „ 2.50, 2.80, 3.30 „

12 — 15 „

16 - 19

było zatem 9 sortymentów, o różnicy wynoszącej 4 cm. każda, czyli razem 36 sort.

Wraz z wzrostem zapotrzebowania i cen zaczęto zadawalać się mniejszemi grubościami. Wkrótce też ilość 36 sort wzrosła na 200 i więcej n. p.:

ir> o

i 6, 80 i 7, 80 i 8, ', 12, 13; 125 i 8, 9,

dług.: 50 cm. grub. 8, 65 i 8, 80 i 5,

7, 8, 9, 10, 13, 16; 110 i 6, 7, 8, 9,

13, 14, 16, 17, 18, 20; 140 i 8, 9, 10, 12, 13, 17, 18, 20; 155 , 16, 17, 18; 170 i 8, 9, 10, 12, 13, 14, 16 i cm., 215 cm., 230 cm., 250 cm., 275 cm., 300

'O CN

d.

8, 9, 10, 12,

— 185 cm., 2

325 cm. Dymenzje te ustala każda z kopalni dla siebie z osobna i do tych wymogów trzeba się przy wyformywaniu kopalniaków stosować. Wogóle mamy grubości od 8 cm. począwszy aż do 26 cm. w cieńszym końcu i długości od ¹/-2 m. do 3.25 m. Wyrabiając jednak kopalniaki w lesie przez zwykłych robotników, wskazaną jest rzeczą nie tworzyć zbyt wielkiej ilości sort i wyrabiać je w granicach 4 cm., zatem 5—8, 9 — 12, 13 — 16, 17 — 20, 20, 24, 25 — 28 cm.; później o 2 centymetrowych różnicach itd. długości muszą odpowiadać grubościom, a najpraktyczniej jest, by każdej klasie grubości odpowiadała jedna długość n. p. dla stempli do 10 cm. odpowiadałyby długości do 1.60 m., do 16 cm. 2.50 m., dla dalszych grubości trzeba odbiorcom pozostawić wolność wyboru co do długości; po nad 5 cm. nie pójdzie się dalej.

T—I O

o r*

Do użytku przy obliczaniu masy drzewnej kopalniaków, służą specjalne tabele masy drzewnej n. p. tabele Behma, które podają masę drzewną każdej sztuki na podstawie długości i grubości w środku. Następnie są tabele Tórka, które dzielą się na dwie grupy, obie zaś podają zawartość za 100 sztuk, pierwsza wedle średnicy w środku długości, druga wedle obwodu i długości. Długości podane są w centymetrach od 0.40 do 4.50 m. Dalej są tabele Schmidta, Lehnpfuhla, Junaka, Waidy etc.

d) Drewno papierowe, zwyczajnie papierówką zwane.

Jako surowiec do wyrobu papieru, między innymi surogatami używane bywa także drewno naszych drzew leśnych. Nasamprzód używa się do tego drewna świerkowego, jodła ma grubszy układ włókien drewna, dlatego jest na te cele mniej używana, sosna ma za wielką zawartość żywiczną, a papa drzewna z tego gatunku drewna ma początkowo kolor czerwony, później zaś czernieje. Z drzew liściastych używaną bywa osika, która posiada wprawdzie krótki ale bardzo ładny biały błonnik, i która płaci się o 50% drożej, aniżeli z innych drzew; również może być użyta topola, którą w tym celu hodują we Włoszech w większych ilościach i wierzba, mniej dobre na ten cel są: brzoza i olsza.

Produkt jest, albo miał drzewny albo celuloza, pierwszą otrzymuje się w drodze mechanicznej, drugą w sposób chemiczny.

Wyzysk przy tern jest następujący:

z 1 m.a drewna świerkowego otrzymuje się około 320 — 360 klg. miału, czyli z 1 mp. 230—250 kg., celulozy natomiast 130—170 kg.

Miał drzewny służy do papierów gorszej jakości, pudełek, papieru gazetowego etc., czyni papier łatwo łamliwym i to tem bardziej, im więcej znajduje się w nim miału drzewnego.

Przeznaczając drewno do wyrobu papieru, trzeba znać jakie przymioty ono w tym kierunku mieć powinno.

Pierwszy i główny wpływ na wytwarzanie się przymiotów czyniących drewno przydatne do wyrobu papieru, mają gatunek drzewa, siedlisko i klimatyczne stosunki. Lecz nawet pojedyńcze części drzewa posiadają rozmaity stopień przydatności.

Najprzydatniejsze na ten cel są grubsze części strzały drzewnej, które jednak zużytkowuje się korzystniej jako materjał użytkowy. Ponadto jest w jednem i tem samem drzewie rozmaita przydatność na ten cel, szczególniej u drzew iglastych, które jak n. p. twardziel, są znacznie twardsze wskutek nadmiaru żywicy i innych części składowych komórek, a takie do wyrobu papierówki się nie zupełnie nadają. Również i wiek ma tu znaczny wpływ, czy drzewa są młodsze czy starsze, czy sama strzała czy też i gałęzie, czy czysta strzała, czy też obsadzona sękami, szczególniej z okółków pochodzącymi.

Natomiast nader ważną rzeczą jest pora przeprowadzonego cięcia. Zycie roślinne w porze zimowej częściowo spoczywa, a sok w drzewach nie krąży i w tym kierunku istnieje różnica między cięciem zimowem a letniem, co szczególnie wyraźnie widoczne jest u drzew iglastych. Włókna z okresu zimowego pochodzące są znacznie krótsze, delikatniejsze i o grubszych ściankach, aniżeli z okresu cięcia letniego, które w tym czasie są dłuższe, szersze i o cieńszych ściankach. Różnica ta odbija się także na położeniu geograficznem, gdyż w okolicach cieplejszych znajduje się więcej drewna z okresu letniego, w zimniejszych z okresu zimowego. Dlatego też papierówka pochodząca z północnych krajów, lub też z wyższych położeń nad powierzchnią morza jest na wskazany cel przydatniejsza.

Włókna z okresu letniego posiadają 3.5 — 4.5 m/m. długości, 0.03—0.06 m/m. szerokości, a grubość ścianek wynosi tu 0.002—0.003, podczas gdy wymiary te z okresu zimowego wynoszą 2.5—3.5 m/m. na długość, a 0.015 — 0.03m/m. na szerokość i 0.005 — 0.008 m/m. na grubość.

Od drewna na papierówką przeznaczonego wymaga się, by włókna jego dały się łatwo oddzielać, a na to wpływają przyrodzone właściwości włókien. Lecz wewnątrz komórek drzewnych znajdują się jeszcze inne twory, które do wzrostu roślin są nieodzowne. Tu należy lignina, która tworzy szkielet i zajmuje 25 — 40% masy drzewnej, prócz tego żywica, olej, guma, białko etc.

Włókna drzew liściastych mają pewne podobieństwo z włóknami okresu zimowego drzew iglastych, długość ich wynosi 0.5—3.0 m/m>> szerokość 0.25m/m>> grubość ścianek jednak nieco większa jak 0.005 — 0.008 m/m. i wskutek tego nadają się tylko w mniejszym stopniu do wyrobów papierniczych.

Biorąc pod uwagę nasze drzewa leśne, przychodzimy do następujących rezultatów praktycznych.

Najbardziej przydatne są: świerk, jodła i osika. Świerk wskutek układu swych włókien i stosunkowo nie wielkiej zawartości żywicy nadaje się najbardziej do wyrobu masy drzewnej, pozyskiwanej czy to w drodze mechanicznej czy też chemicznej. Kolor uzyskanego szlifu drzewnego jest jasno-żółty, ze złocistym połyskiem, wskutek dłuższego leżenia nie następują w nim żadne zmiany. Same włókna są dość długie i delikatne, wyzysk dobry, gdyż drewno samo jest miękkie; szlif drzewny daje się łatwo bielić.

Jodła posiada drewno, które nie zawiera żywicy i jest koloru podobnego do świerkowego, lecz później łatwo szarzejące; włókno jest znacznie grubsze. Do wyrobu papieru lepszych gatunków nadaje się w mniejszym stopniu i tylko jako przymieszka do świerka w stosunku 10 a najwyżej 20%.

Osika nadaje się najlepiej do wyrobu masy drzewnej, odznacza się bowiem tern, że posiada komórki mlecznego koloru, zatem pięknie białe, niezmieniającego się przez dłuższe okresy czasu, drewno jest bardzo miękkie a wyzysk na wskazany cel nader wielki. Ponieważ jednak nawet bez kory nie można jej przez długie okresy utrzymać, gdyż się łatwo psuje, przeto trzeba to drewno jak najrychlej przerabiać. Z osiki wyrabia się najlepsze gatunki papieru, a w szczególności papier tak zwany dokumentowy.

Z innych drzew leśnych wchodzą w rachubę na ten cel jeszcze sosna i modrzew, z drzew iglastych; brzoza, buk, lipa, dąb i olsza z drzew liściastych.

Sosna posiada ze wszystkich drzew iglastych największą zawartość żywicy która wraz z wiekiem się znacznie zwiększa, włókna jej nie są zbytnio grube i posiadają kolor żółtawo-czerwonawy. Drewno daje się nader łatwo ścierać, jednak szkodliwą jest nadmierna zawartość żywicy. Z tego powodu szlif drzewny ze sosny nadaje się do wyrobu gorszych gatunków papieru, przyczem jednak żywica, czy to za pomocą parzenia, czy też gotowania ma być usuniętą. Drewno spławiane nadaje się lepiej, aniżeli nie spławiane, albowiem żywica w znacznej części wyługowaną została.

Modrzew posiada dość delikatne włókna o kolorze matowym i ciemniejszym od koloru świerka; ponieważ jednak jest go u nas mało, przeto o wyróbce modrzewia na papierówkę mowy właściwie niema.

Brzoza posiada bardzo delikatne włókna, jednakże krótkie, o kolorze jasnym w żółtawy wpadającym, który jednak na skutek dłuższego leżenia zmienia się w kolor ceglasty do czerwonego. W korze pozostawiona łatwo butwieje a to z tego powodu, że z biegiem czasu kora nabiera trwałości skóry.

Buk posiada delikatne włókna, dość długie, o kolorze nieco matowym, który jednak wskutek leżenia mało się zmienia. Jest drewnem twardem i z powodu tej właściwości jest mniej przydatnym do wyrobu szlifu drzewnego, a wskutek tego użycie jego na papierówkę jest mniej w użyciu. W ostatnich czasach wynaleziono sposób postępowania, który umożliwiać ma bardzo znacznie zastosowanie tego gatunku drewna na szlif drzewny.

Lipa posiada nader miękkie drewno, włókna krótkie i delikatne, kolor biały wpadający w odcień niebieskawy; na papierówkę nadaje się bardzo dobrze, jednak jest jej nie wiele i znajduje lepsze zastosowanie jako materjał użytkowy.

Dąb posiada włókna nader twarde i dla tego do wyrobu na papierówkę jest mniej przydatny, zresztą zaś posiada większą wartość jako drewno użytkowe.

Olsza (czarna) jest drzewem do przeróbki na papier miękkiem, włókna jej jednak są nieodpowiednie na ten cel i dlatego do wyrobu papierówki się nie nadaje.

Na papierówkę przeznacza się zasadniczo drzewa młodsze, zdrowe, bez sęków, lub też tylko z małą ilością sęków, już nawet od 5 cm. grubości w cieńszym końcu, i od 1 m. zwyczajnie w odcinkach 2 — 2.5 m. długości. Drzewa powinny być w zimie rąbane i natychmiast z wierzchniej kory odarte, przy cięciu letniem zupełnie okorowane, ustawia się je zwyczajnie w stosy, lecz mogą być obliczane jako drzewo okrągłe, a w tym wypadku oblicza się średnicę z dokładnością pół centymetra, a masę drzewną z dokładnością 3 miejsc dziesiętnych.

Po przybyciu na miejsce przeznaczenia do fabryki, musi być oczyszczona z osadów podczas podróży n. p. węgla wypadającego z kominów lokomotyw, i w tym celu używa się ośników, a następnie rozdziela na mniejsze kawałki, przy mechanicznym sposobie wywierca ponadto świdrem twarde sęki.

Zwyczaje handlowe dla tego rodzaju półfabrykatów są w krótkości następujące:

Ma być drewno zdrowe, bez błędów, mało sękate ze świerka, nie zbyt stare; z odbioru- mogą być wyłączone: sztuki posiadające na przekroju: uszkodzenia przez zwierzynę, osady żywiczne; sztuki zbyt sękate, lub posiadające sęki zgnile lub nadgniłe; od 10 cm. grubości normalnie począwszy i do 15 cm. grubości w środku długości. Musi być okorowane, zreguły oddawane w długościach od

2    m. począwszy a sprzedawane wedle m.³, długości dopuszczalne co ¹12 metra, miąższość ma być obliczona z dokładnością 3 miejsc dziesiętnych; sztuki od 1 m. długości i poniżej sprzedaje się wedle mp. i daje nadmiar w ilości 10%. Drewno spławiane może być na ten cel również używane, jednakże ze względu na sposób wiązania tratew należy dawać większy nadmiar na długość.

Drewno jodłowe może być dodawane w ilości co najwięcej 10%, obecnie już nawet 20%, w Czechach 30% a grubość rozpoczyna się od 7 cm., nadmiar natomiast daje się tylko wtedy jeżeli to zostało umówione.

Rosyjska i finlandzka papierówka przychodzi w handlu czysto lub pół czysto okorowana (tak samo i nasza polska), w długościach od 1 m. począwszy do 2.5 m. i grubości od 10 cm., przyczem grubości 9 cm. w niewielkiej ilości są tolerowane.

Sprzedaż rosyjskiego i finladzkiego materjału odbywa się zwyczajnie fob, t. j. na pokładzie okrętowym portu jakiegoś, drewno jest suche, nadmiar przyznaje się przy drewnie spławianem w ilości

3    — 5%:

Handel idzie w kierunku Niemiec, Anglii, Francji, Belgji, Ho-

landji.

Jeden mp. papierówki okorowanej, o długości 1 m. zawiera przy 10% nadmiaru 0.86 m.³, przy długościach 2.5 metra, natomiast tylko 0.80 m.³ i zawiera zwyczajnie około 65 sztuk okrąglaków od 8 — 15 cm. grubości.

Najrozleglejsze zastosowanie ma celuloza w fabrykacji papieru, oprócz tego używana bywa jako materjał do filtrów w browarach i winnicach; w swoich dalszych przetworach dostarcza kollodium, celluloid, bawełnę strzelniczą,²) sztuczny jedwab, proch bezdymny etc.

Celuloza w stanie wilgotnym da się za pomocą kompresji używać do wytwarzania rozmaitych przedmiotów jak n. p. beczki, konewki, szafliki, rozmaite wyroby stolarskie, dekoratywne. W Szwecji próbowano wyrabiać nawet całe domy; można imitowć rozmaite drewna szlachetne jak dęba, orzecha, klona etc.

Dalej wyrabiają z celulozy papierowe łodzie lekkie, pieczęcie, doniczki do kwiatów, meble: jak stoły, krzesła, kredense etc. Ostatnią nowością są wyroby parkietów wedle wynalazku amerykańskiego, wyroby te mają przewyższać znacznie zwykłe parkiety a ponieważ niema szpar, więc też niema schronisk dla owadów i innych mikroorganizmów. Dla zwiększenia siły oporu parkietów dodają do masy drzewnej nieco cementu.

Masa drzewna nadaje się do wyrobu wszelkiego rodzaju ozdób na ściany etc.

Największą jednak przyszłość — w zastosowaniu celulozy będą miały zdaje się koła do wozów. W tym celu układa się pewną liczbę kręgów tekturzanych, naturalnie z papieru, i ściska przez godzinę pod ciśnieniem 8.000 kg., pozostawiając w środku otwór dla osi. W ten sposób otrzymuje się koło, które jest trzy razy trwalsze, aniżeli stalowe, a przedewszystkiem znacznie elastyczniejsze, ułatwia bowiem obroty i umniejsza wibracje, które powodują tak zwaną krystalizację żelaza i stali.

Ta nadzwyczajna trwałość ściśniętego papieru zużytkowaną została do brukowania ulic. W tym celu wyrabiane są cegiełki, które ważą ledwie 1V2 kg.

Tym samym sposobem wyrabia się przewody do kabli elektrycznych i dachówki do krycia dachów. Ten ostatni wyrób ma dobre strony, że jest bardzo trwały, waży nie wiele, jest złym przewodnikiem ciepła i dźwięku, a przedewszystkiem jest bardzo elastyczny.

Słupy telegraficzne są również z papieru z masy drzewnej wyrabiane; są one wewnątrz puste i dla tego wiele lżejsze od drewnianych, są także o wiele silniejsze i nieulegają wpływom słońca i deszczu.

Rączki do kierowania przy bicyklach są dziś pospolicie wyrabiane z masy celulozowej.

Bardzo wiele używa się zapałek z papieru. W tym celu tnie się paski i zanurza w materji palnej. Zapomocą maszyny zwija się te paski w pręciki długie i cienkie, które następnie tnie się na kawałki w długościach oznaczonych, a zamaczawszy jeden koniec w rozczynie suszy się. Papierowe zapałki są tańsze jak z drewna.

Można prawie być pewnym, że masa drzewna może stać się niebezpieczną konkurentką dla wyrobu materji krawieckich i dla skóry, tak jak się stała dla stali i innych metali.

Wyrabia się żagle z papieru, który ma więcej wytrzymałości jak zwyczajne płótno żaglowe.

Przytoczyć wypada także wynalazek angielskich chemików, którzy wyrabiają z papy drzewnej powłokę trwałą we wodzie; służy ona do malowania domów, statków i t. p.

Przed kilkoma laty widziano w Stanach Zjednoczonych szyby z papieru, a wyrób tego artykłu został we Francji bardzo udoskonalony. Szyby mają wygląd szkła mlecznego i bardzo dobrze nadają się dla cieplarń i inspektów. ³).

e) Słupy telegraficzne i telefoniczne.

Są tu sztuki drzew cieńszych, posiadających długość od 6 do 10 m. i grubość w odczubie od 10 — 20 cm., odziomkowe. Głównie wyrabia się je u nas ze sosniny, następnie jodły i świerka, przeważnie w drodze tak zwanej trzebieży, jednak prowadzonej w porze zimowej i używa w stanie impregnowanym cieczami, zapobiegającemi prędkiemu zniszczeniu. W szczególności narażona jest na psucie ta część odziomka, która tkwi w ziemi, a niszczy je w szczególności zwykły nasz grzyb domowy—Merulius lacrimans. Są przestrzenie grzybem tak silnie każone, iż każdy słup w kopany do ziemi niebawem pada ofiarą grzyba. Wskutek tego powstała pewna różnica zapatrywań między producentami słupów, którzy twierdzili, że wytwarzanie się grzybni grzyba domowego jest lokalne i pomiędzy technikami budowlanymi, którzy twierdzili, że zarodki grzyba znajdują się wewnątrz drzewa, już nawet w lesie na pniu.

Stosownie do sposobu nasycania wytwarza się słupy w lesie z korą lub bez kory, n. p. nasycanie systemem Boucherie wymaga słupów z zupełnie dobrze utrzymaną korą.

Słupy do przewodów elektrycznych muszą być naturalnie nieco grubsze.

Sprzedaż tego rodzaju materjałów drzewnych przeprowadza się wedle m.³, zatem musi być w każdym wypadku zmierzona grubość i długość każdej sztuki. Jeżeli słupy mają być dostarczane razem z korą, natenczas trzeba przy pomiarze drewna oznaczyć grubość przeciętną kory, która to grubość ma być od całej grubości odciągnięta.

f) Wełna drzewna.

Wełna drzewna także „Wolin” zwana, składa się z 50 cm. długich ¹/ia— V2 m/m. grubych i 1 —4 m/m. szerokich drzazek drzewnych, które maszynowo są wytwarzane i służą jako materjał do pakowania, wypełniania sienników i tym podobnych rzeczy.

Do wyrobu woliny nadają się rozmaite gatunki naszych drzew leśnych jak świerk, dalej jodła, sosna, która jednak z powodu zbyt silnej zawartości żywicznej jest do wypychania sienników mniej przyjemna, dalej miękkie drzewa liściaste jak: topola, osika, etc. W pierwszej linji nadają się na ten cel drzewa pochodzące z trzebieży, a następnie rozmaite odpady drzewne, pozostające przy wy-róbce głównych produktów. W zasadzie kawałki drewna, posiadające więcej aniżeli 15 cm. grubości muszą być przekłuwane, minimalna grubość powinna jednak wynosić około 10 cm., gdyż maszyny pozostawiają 3 — 6 cm. grube kawałki niezużyte.

Wydatność maszyn do wyrobu wełny drzewnej jest nastę

pująca:

Z 1 m.³ drewna otrzymać można przeciętnie 350 kg. wełny, je-ieli zatem maszyna jest w możności wytworzyć na godzinę okoł,o

1000 kg. wełny, a do tej tabrykacji potrzeba 3 robotników, to otrzymamy następujące obliczenie:

1 m.³ daje 350 kg., to znaczy do wytworzenia 1000 kg. wełny potrzeba 3 m.³ drewna, do tego doliczyć trzeba należytość za 1 godzinę 3 robotnikom, następnie zużycie 10 HP. przez jedną godzinę, a otrzymamy wartość wytwórczą jednogodzinną. Jeżeli zatem ten rezultat zredukujemy do 100 kg. to otrzymamy wartość sprzedażną 100 kg. wełny, do czego doliczyć należy kwotę amortyzacyjną za całe urządzenie, jako też koszta administracyjne.

W zasadzie drewno suche daje więcej wełny aniżeli drewna mokre, i dlatego cyfrę powyższą 350 kg., obniżyć można przy drewnie mokrem do 300 kg.; topola i wierzba muszą jednak być użyte tylko w stanie suchym, albowiem w stanie mokrym zalepiają noże w maszynie, a produkt wytworzony jest gorszej jakości. Ponadto drewno powinno być bez sęków, w przeciwnym razie zużywają się nader prędko noże w maszynach, a nadto sam produkt jest nieopowiedni.

Wełnę drzewną sprzedaje się wedle sorty i wagi i jest kilka sort, w zasadzie 6 numerów grubości od 0.05 m/m> począwszy aż da 0.5 m/m. i o numerach 0, 1, 1 a, 2, 3, 4, 5, 6, przyczem numera wyższe oznaczają produkt grubszy.

Wełna drzewna ma nader obszerne zastosowanie, nasamprzód służy jako materjał do pakowania i w tym względzie zastąpić może 10-krotną ilość siana, w szczególności używaną jest do pakowania jaj w skrzynie celem dalszej wysyłki. W niektórych wypadkach, a mianowicie do pakowania lepszych artykułów i szlachetnych owoców używa się woliny farbowanej w rozmaite kolory. W gospodarstwie stajennym może zastąpić ściółkę leśną i siekankę.

W normalnych czasach rentowność tego rodzaju zakładów przemysłowo-leśnych nie była wielka, a nawet były okresy czasu zupełnej nierentowności, dopiero wojna światowa, brak ścióły dla koni i materjału do spania dla żołnierzy, wywołała znaczne zapotrzebowanie i wielką rentowność; najrentowniejszą będzie ta fabrykacja natenczas, jeżeli przyłączy się ją do istniejących zakładów przemysłowych celem zaoszczędzenia rozmaitych wydatków, a głównie kosztów opalania.

g) Gonty i dranice.

Materjały te służą głównie do pokrywania dachów, gdzieniegdzie także do okrywania ścian, szczególniej od strony deszczowej i mogą być wyrabiane do wkładania, zatem z piórem, lub też w formie cienkich deszczułek, obok i na siebie układanych, a w tym wypadku „dranicami” zwanych. Te ostatnie są zawsze wykłówane i z tego powodu musi być drewno do tego celu użyte dobrze łupli-we, tern więcej, że z reguły są one co najmniej 1 m. długie, a wyrabiają nawet 1.5 m. długości. W tym celu wyrzyna się klocki z drewna odpowiednio długie, i te następnie kłuje na wycinki

o szerokości dranicy i rozkłuwa na pojedyńcze sztuki. Wyrób dranic jest wielokrotnie powodem bardzo znacznych uszkodzeń drzew stojących, z tego powodu, iż szkodnik lasowy wykluwa w pewnej wysokości od ziemi z pnia małe kawałki drzewa celem próby na łupliwość danego drzewa.

Na wyrób dranic nadają się zatem drzewa dobrze łupliwe, a do tych zaliczyć należy nasamprzód świerka a potem jodłę.

Cenę sprzedażną ustanawia się za kopę, lub co weszło już zupełnie w życie od 100 sztuk. Szerokość jednej dranicy wynosi około 5 cali t. j. 13 cm., grubość % cala t. j. około 1.3 cm. Produkcja dranic zmniejsza się bardzo silnie, a to z tego powodu, że co raz jest większy brak surowca do ich wyrobu przydatnego, wskutek czego wyrabiane są jeszcze tylko w głębokich górach, przyczem wielką rolę u włościanina odgrywa przyzwyczajenie dotychczasowe. Mogą być wyrabiane podobnie jak i gonty, z odpadów drzewnych, dobrze łupliwych, wewnątrz zgniłych, o ile tylko pierścień zewnętrzny ma odpowiednią grubość i jest odpowiednio szeroki.

Gonty natomiast są znacznie krótsze, gdyż długość ich zaczyna się już od 48 cm. względnie 50 cm. i mogą być albo wykluwane, a wtedy są ręką wyrabiane, albo też są gonty maszynowe, mechanicznie wyrabiane.

Pierwsze przedstawiają większą wartość użytkową, ale też wy-róbka ich jest droższa, surowiec do tego użyty musi być również dobrze łupliwy, podczas gdy na maszynowe gonty wyrzyna się nasamprzód deszczułki o szerokości i długości gonta, a dopiero te przecina w prostokątni na 2 gonty, robiąc równocześnie zagłębienie w grubszej części, celem przyjęcia pióra. Ponadto do wyrobu gontów maszynowych można użyć odpadów materjałów tartych. Niektóre maszyny są urządzone także na heblowanie wyfabrykowanych gontów, przez co przedłuża się czas ich trwania.

Wyrabiając gonty, liczyć się należy z utratą surowca wynoszącą mniej więcej 25 — 50%, większy ubytek jest przy wyróbce gontów ręcznych, gdyż i tu trzeba nasamprzód wycinać wyrzynki o długości przyszłego gonta.

Z 1 m.³ można wyrobić: a) gontów kłótych 50 cm. długości, 10 cm. szerokich i 15 m/m grubych sztuk 1.100 — 1.400, b) d-to 80 cm. długich 10—15 cm. szerokich i 12—15 m/m. grubych 500—600 sztuk. Dla wyrobu 100 sztuk gontów kłutych 45 — 80 cm. długich, 8 —13 cm. szerokich i 9 — 13 m/m. grubych potrzeba 1 dniówki.

W handlu przychodzą gonty we wiązkach, drutem ściągniętych, a obejmujących kopę gontów, i też ustanawia się cenę od jednej kopy. Można jednak cenę ustanawiać również od 1000 sztuk, lub tylko od 100 sztuk.

Fabrykacja gontów umniejszy się tą chwilą, kiedy ludność pokrywać będzie domy ogniotrwałemi pokrywami.

h) Płyty klejone. (Po ang. Plywood, niem. Sperrplatten).

Płyty klejone (wojskowość zwje je „sklejki”) wyrabiane są w ten sposób, że trzy forniery lub deszczułki sklejane są kazeiną lub klejem tak, iż fornier środkowy jest przebiegiem swych włókien ułożony prostopadle do dwu zewnętrznych.

Użyte być mogą do tego celu wszystkie gatunki drzew leśnych, szczególniej nadaje się olsza czarna i brzoza, ponadto topola, sosna, świerk, etc. w grubościach od 20 cm. jako surowiec krągły, najmniej dębina. Zastosowanie płyt klejonych, które niejednokrotnie nazywają fałszywie dyktami, jest nadzwyczaj obszerne, a to do mebli, powozów, przyborów rysunkowych, wykładania ścian, awiatyki, skrzynek, domków myśliwskich przenośnych etc. etc. i zwiększa się z każdym rokiem coraz bardziej.

U nas w Polsce znajduje się większa ilość fabryk płyt klejonych, jednakże wielki przemysł tego rodzaju wytworzył się w Niemczech, które w tym kierunku cierpią nawet na hyperprodukcję;. głównem miejscem zbytu jest Anglja, która w potrzebny produkt zaopatruje się przeważnie we Finlandji i Szwecji, gdzie istnieją bardzo wielkie zakłady, wytwarzające płyty klejone.

Produkcja płyt klejonych ma swoją historję. Pierwsze zakłady produkujące płyty znajdujemy w Ameryce, w połączeniu z łuszczar-kami fornierów. W latach 1882 i 1883 powstają pierwsze fabryki w Europie, a to w miejscowościach Reval, Ryga i Pińsk, następnie mnożą się one coraz więcej, a obecnie najwięcej fabryk jest w Niemczech (około 85).

W handlu, specjalnie niemieckim, istnieją odnośnie do płyt klejonych następujące zwyczaje handlowe.

Rozróżnia się płyty: „słabe”, złożone z 3 lub więcej fornierów, krajanych lub łuszczonych, zwane także płytami meblowemi, i płyty „silne", zwane także stolarskiemi, złożone w ten sposóh, że w środek wchodzą grubsze listwy, sztabki żelazne, z boków zaś po jednemu fornierowi.

Płyty meblowe są wytwarzane w 3 klasach jakościowych:

Pierwsza klasa musi posiadać jedną ścianę bez najmniejszego błędu; druga strona może posiadać małe błędy, w szczególności rysy do 2 m/m. szerokości i 150 m/m. długości, małe białe sęki, bardzo małe sęczki wypadające (materjał finladzki odznacza się właśnie tym objawem), pojedyncze otwory robacze. Przy dostawach płyt I klasy dopuszczalny jest dodatek 20u/o płyt II klasy.

Druga klasa może posiadać wyżej przytoczone przywary na obu stronach.

Trzecia klasa posiadać może te same błędy obustronnie,, w większych rozmiarach i ilościach.

W końcu rozróżnia się także towar brakowy, do którego pod względem jakości nie stawia się żadnych specjalnych wymogów, nie może mieć jednak zgnilizny.

Płyty stolarskie dzieli się w handlu jakościowo na dwie klasy:

Towar I klasy „normalny” ma posiadać te same wymogi, co towar I klasy płyt meblowych.

Towar II klasy natomiast ma posiadać wymogi stawiane do towaru II klasy płyt meblowych.

Płyty brakowe stolarskie odpowiadać mają wymogom jakościowym płyt brakowych towaru meblowego.

Grubość płyt rozumie się: „circa”, „około”, u płyt do 5 m/m-grubości dopuszczalna jest tolerancja do 10%, u płyt zaś nad 5 m/m. do 5°/o, najmniej jednak 0.4 m/m.

Wymiary są rozmaite, aż do 10 m.² powierzchni, grubość od 2 do 40 m/m. a nawet i więcej, przeciętna grubość wynosi 10 m/m., normalne długości są od 100 — 200 cm., maksymalne 200 — 500 cm.

Płyty surowe mają mieć zamówiony format o 10% mniejszy lnb większy, zresztą zaś posiadać takie rozmiary, ażeby zamówiony format mógł być dotrzymany.

W zasadzie używa się do fabrykacji płyt klejonych fornierów łuszczonych, o grubościach od 1 —10 m/m > gdyż posiadają one znacznie większą powierzchnię, podczas gdy forniery krajane posiadają szerokość równą grubości użytego kloca; wyzysk przy wytwarzaniu fornierów wynosi ledwie 50% masy drzewnej poprzedniej, dla tego jednym z głównych wymogów jest tani surowiec.

Spostrzegalne błędy trzeba natychmiast wskazać, za błędy ukryte ręczy dostawca do 3 miesięcy; za płyty nieodpowiednie należy w jak najkrótszym czasie dać płyty dobre.

Ładunek wagonowy rozumie się 15 t.

Sprzedaż wykonywana jest wedle jednostki sprzedażnej, którą stanowi 1 m.² powierzchni o grubości 1 cm. czyli 0.01 m.³ i zależną jest od lepszej lub gorszej jakości samej płyty (klasy jakościowe) i wartości sprzedażnej użytych gatunków drzew leśnych.

Obliczając powierzchnię opuszcza się części centymetrów, w guu-bościach zaś części milimetrów.

Gotowe płyty mają być układane w stosy na suchych przekładkach, podobnie jak deski, i kryte deską lub deskami, spoczy-wającemi również na przekładkach, które niejednokrotnie jeszcze ponadto są obciążane. To nakrycie musi być co dnia zmieniane, w przeciwnym razie górna warstwa płyt może być na skutek wilgoci zdeformowana.

Uzanse wiedeńskie z r. 1927 rozróżniają 5 klas jakości, oznaczonych przez AA w klasie najlepszej, A, AB, B i BB, ostatnie dla klasy jakościowo najgorszej. Klasa pierwsza musi być obustronnie wolna od sęków i pęknięć, pokrywy fornierowe jednakiej barwy i wyrobione z drewna zupełnie zdrowego, wykluczone są błędy w sklejaniu. W klasie BB. są dopuszczalne sęki aż do 3 cm. średnicy, nawet otwarte, jak niemniej pęknięcia we fornierach, barwa nie odgrywa żadnej roli, a nawet mogą być wyrabiane z drewna nie zupełnie zdrowego, jednakże wykluczone są płyty mokre lub zaśniedziałe.

Płyty sklejane są sposobem wilgotnym przy pomocy albuminu, lub sposobem suchym, przy pomocy albuminu lub kazeiny. W pierwszym wypadku forniery muszą być prawie świeże, a tylko nieco podsuszone, w drugim wypadku natomiast muszą być zupełnie wysuszone, Ten drugi sposób jest też z tego powodu około 10% droższy, jednakże do tego postępowania nie nadają się niektóre drzewa jak n. p. dąb.

Płyty wyrabiane systemem Forsmana nadają się w stanie wilgotnym do wytwarzania skrzywionych przedmiotów, jak karosiery, w lotnictwie etc., które ponadto mają ten przymiot, że są nader lekkie.

Ponieważ płyty klejone składane są przeważnie z fornierów, przeto i o samych fornierach musimy również powiedzieć słów parę.

Forniery mogą być pozyskiwane przez przecieranie za pomocą traków rozdzielczych i wtedy mówimy o fornierach wycieranych, krajane przy pomocy nożów i w końcu łuszczone przy pomocy łuszczarek. Pierwsze są dla fornierów najgrubszych, ostatnie dla najcieńszych; najgrubsze są też bardziej wytrzymałe, jednakże ubytek przy wytwarzaniu jest największy a i koszta największe. Forniery krajane posiadają tę wielką zaletę, że u nich występuje jak najdobitniej struktura drewna, gdyż drewno do krajania przeznaczone posiada przekrój poprzeczny odpowiadający równoległobokowi. Natomiast przy wyróbce fornierów łuszczonych wydatność pracy jest wprawdzie największa, lecz jakościowo są mniej właściwe. Forniery łuszczone pękają łatwo, a struktura drewna nie występuje w sposób właściwy. Wskutek tego używane są do gorszych robót, jak n. p. jako deszczułki do żaluzyj, do wykładania przedmiotów wymagających mniej piękna i t. d.

Forniery wycierane są bardziej wytrzymałe, w handlu nie znalazły jednak większego zastosowania.

Drewno do wyrobu fornierów krajanych i łuszczonych używane musi być przed tern parzone, a ponieważ niektóre drzewa na skutek parzenia zmieniają swój kolor, przeto z tym szczegółem w handlu liczyć się trzeba, tylko topola może być na zimno krajana, natomiast po parzeniu jawor dostaje kolor żółty, jesion brunatny, buk czerwony i t. d.

Forniery w handlu sprzedaje się szlachetniejsze sorty na m.2 mniej szlachetne w mniejszych lub większych wiązkach, po poprze-dniem ich należytem wysuszeniu i sortowaniu. Wygładzone odpo-wiedniemi maszynami posiadają połysk; forniery bejcowane otrzymują odpowiednio do metody wygląd drzew pozauropejskiego pochodzenia, szlachetnych n. p. jako drewno cedrowe do wyrobu pudełek na cygara, a przy zastosowaniu odpowiednich maszyn nawet właściwą lub bardzo do prawdziwej zbliżoną sztuczną teksturę.

i) Kostki drewniane do wykładania ulic i placów.

Kostki używane do brukowania mają bardzo wiele zalet, osobliwie jeżeli rozchodzi się o wielkie miasta i stłumienie jego gwaru i są w tym względzie lepsze, aniżeli kamień i cement. Ponadto nie wytwarzają tyle prochu co kamień, a reperacje dadzą się łatwiej wykonać aniżeli n. p. reperacja cementu. Złą ich stroną jest, że dość prędko się psują, czyli że muszą być częściej zmieniane. Zwyczajnie są to kostki o wysokości 8 do 18 cm., długości 15 — 24 cm. i szerokości 8 — 18 cm. Układając je musi być nasamprzód dany podkład z betonu lub asfaltu, a styki kostek po ułożeniu zasypane piaskiem lub zalane asfaltem. Oprócz tego kostki same powinny być impregnowane, co zwiększa znacznie ich wytrzymałość; drewno silnie żywiczne może być użyte bez impregnowania, w każdym razie jednak musi być zupełnie zdrowe, bez sęków, i albo zawierać samą twardziel albo sam biel, ale nigdy oba razem, z tego powodu, że biel prędzej się psuje, aniżeli twardziel.

Użyć do tego można wszelkich gatunków naszych drzew leśnych jak: sosny, świerka, nawet buka etc., a nadto używa się wiele drzew pozaeuropejskich jak: pitsch-pine, Yellow-pine, eukalyptusy, etc.

Wyróbkę kostek wykonuje się na cyrkularkach. Przy przeróbce surowca na kostki uzyskać można 45—50% materjału gotowego.

j) Wyróbka materjalów drzewnych do zapałek.

Materjał odnośny ogranicza się prawie wyłącznie tylko do osiki. Z tego powodu jest osika nader poszukiwaną, a ponieważ brak jej jest u nas w Małopolsce w takiej ilości, by pokryć można własne zapotrzebowanie, przeto sprowadza się ją z dalszych stron jak z Wołynia etc. Gatunek ten drzewa nadaje się z tego powodu tak dobrze, gdyż przyjmuje bardzo łatwo parafinę do wnętrza. Podczas wojny z powodu trudności w nabywaniu osiki, zwrócono się do innych gatunków drzew leśnych, przytem okazało się, że drewno drzew iglastych zawierające żywicę, na ten cel jest mniej przydatne. Urządzano zatem ekstrahowanie. Zresztą używa się na ten cel świerka, jodłę, sosnę, topolę, lipę, natomiast nie nadaje się na ten cel sosna najmutka.

Sama fabrykacja odbywała się wedle dawniejszego sposobu wytwarzania w ten sposób, że krajano kawały drzewa na krótsze odcinki i te wkładano do maszyn, z których wychodził drut drzewny grubości zapałki. Było to wtedy, kiedy wyrabiano zapałki o główkach ze siarki i fosforu. Gdy jednak fabrykacja takich zapałek ze względów zdrowotnych ustawowo zakazaną została, a ponadto gdy ten sposób wyrabiania drutu nie był rentowny, zaczęto używać łuszczarek do wytwarzania szerokich fornierów, które znowu nożami kraje się na grubość zapałki. Z tego powodu pierwszy fabrykat ma formę okrągłą, drugi natomiast przekrój kwadratu.

W obecnych czasach wedle najnowszych zestawień mamy w Polsce nawet nadmiar gotowych Zapałek, wskutek czego fabryki zapałek muszą zająć się eksportem gotowego fabrykatu po za granice kraju.

Ten szczegół daje mi powód do przytoczenia przybliżonych cyfr rocznego zapotrzebowania i rocznej produkcji zapałek w całym iw.ecie.

Dzienne zapotrzebowanie przeciętne jednej osoby wynosi w całym świecie 6—10 sztuk zapałek, w Stanach Zjednoczonych przyjmują 7 sztuk dziennie (r. 1924). Ponieważ ziemia ma mieszkańców około 2 miljardy, przeto dzienne zapotrzebowanie zapałek wynosi 468.000.000 sztuk zapałek, których roczna wartość sprzedażna wynosi 200 milj. dolarów. Największą ilość zapałek wyrabiają Stany Zjednoczone gdyż około 35%, tu głównie z jodły, Szwecja i Japonja, prócz tego Anglja

1    Niemcy. Rosja przed wojną należała również do krajów zapałki, silnie produkujących. Prócz tego produkują znaczne ilości Francja, gdzie wytwórnie zapałek są monopolem państwa, Polska i Norwegja. Japonja pokrywa zapotrzebowania całego dalekiego Wschodu, Szwecja pokrywa głównie kontynent europejski, prócz tego wysyła także do Afryki, południowej Ameryki i Australji. Naogół jednak produkcja zapałek wymaga dość wielkich kapitałów. U nas w Polsce zaprowadzony jest monopol zapałczany.

Drewno do wyrobu zapałek przeznaczone musi być świeże, najlepiej zupełnie świeże, zatem dłużyce przeschnięte nie nadają się na ten cel, lub też tylko w małej części. Winno być proste, gładkie, bez pęknięć i zgnilizny. Dopuszczalna jest jednak zgnilizna rdzenia, bez redukcji ceny, o maksymalnej średnicy 7 cm. Przy zgniliznie do 10 cm. średnicy w rdzeniu następuje pewna redukcja ceny. Sęki gęste i duże są niedopuszczalne, przyjmuje się jednak drewno z pojedyńczymi lecz zdrowymi sękami, które jednak znajdować się mogą na wycinkach w minimalnych odległościach 0.5 m. od siebie. Drzewa na ten cel przeznaczone mogą być rąbane latem, jesienią i zimą, wycinki mają być pozostawione w korze i z korą wysyłane kolejami, jeżeli materjał przeznaczony jest na wywóz.

Wysyłki na eksport wykonywane są w wycinkach, których rozmiary są następujące:

a)    na długość: do 2 do 6 m. t. od & do 20 ang.,

b)    grubość: mierzona w cieńszym końcu (bez kory) od 20 cm., jednak średnice 19 i 18 cm. dopuszczalne są w ilości 10% całej masy drzewnej, lecz w tym wypadku z 20% redukcją ceny kupna.

Każdemu wycinkowi daje się nadmiar na długość wynoszący

2    do 3 " ang., średnicę mierzy się w centymetrach lub też calach i półcalach angielskich.

k) Drewno do wyrobu kołków do butów.

Najodpowiedniejsze jest pochodzące z jawora, oprócz tego z brzozy i graba. Wyrabia się je w lesie, naturalnie w formie okrągłej, w wycinkach od 10 cm. grubości, począwszy od 1 m. długości. Ażeby rocznie przerobić 300 mp. = 200 m.;? okrąglaków na kołki, t. j. by dziennie wyrobić 200 do 250 kg. kołków, przy 10 godzinnej pracy potrzeba 10 — 12 P. S.

Kołki sprzedaje się podług numerów, bez różnicy na grubość i długość, na wagę, przed wojną kosztował 1 kg. kołków 1 k., w sprzedaży en gros 0.80 k.

Najodpowiedniejsze długości dłużyc do wyrobu tego sortymentu są jednak od 2 m. począwszy, wyzysk materjału gotowego ze surowca jest nader różnoraki, stosownie do jakości. W przecięciu jednak można przyjąć, że 1 m.³ drewna użytkowego nad 25 cm. grubości wyda około 300 kg. kołków. Z drzew cieńszych wyzysk jest znacznie mniejszy, gdyż ilość odpadów jest prawie ta sama, czy przerabia się drewno o mniejszej średnicy, aniżeli 25 cm. czy też o większej.

Wyrobiony surowiec w lesie dowozi się do fabryki i tu prze-zyna się na kawałki krótsze, wywierca sęki i oddaje do maszyn.

1) Drewno do sit, przetaków etc.

Materjał drzewny do tych celów potrzebny pozyskuje się z wycinków, najrentowniej wyrabianych ręką w formie łupek t. j. na grubość odpowiadającej szerokości potrzebnego materjału, z świerka jodły i buka. Głównym wymogiem jest zatem doskonała łupliwość danego wycinka drzewnego i dla tego produkcja tego sortymentu może doprowadzić do bardzo dotkliwych uszkodzeń drzew stojących, przez wykluwanie kawałków drzew („podpary”), podobnie jak przy wyróbce gontów i dranic, celem przekonania się o tupli-wości drzew. Zdaje się, że niema już dzisiaj u nas lasów, w których wykluwanie kawałków drzew i przeznaczanie na ten cel całych drzew, na pniu mogło być dopuszczalne i cierpiane, dla tego też surowiec na ten cel potrzebny może być w obecnych czasach wyrabiany już chyba tylko z odpadów pozostałych po wyróbce drewna użytkowego na zrębach, zanim rozpocznie się wyróbka, lub też równocześnie z wyróbką opału. Dotyczy to tak samo drzew iglastych jak i liściastych

Na ten cel nadaje się najlepiej drewno jodły, świerka, z liścia

stych buk.

Przy wyróbce boków do sit, przychodzi materjał do handlu w formie łupek użytkowych, płaconych za 1 mp. później zaś już jako materjał handlowy gotowy, n. p. jako sita, pudełka etc.

Tu należy także przeróbka drewna na rozmaite sprzęty domowe znana pod nazwą przemysłu ludowego drzewnego

m) Materjał dla przemysłu domowego ludowego.

Do tego przemysłu zaliczamy: wyrób zabawek, bednarstwo, wyrób gontów, dranic etc., wykonywany obok zajęć rolnych, zwłaszcza w okresie zimowym przez ludność wiejską, w okolicach bardziej lesistych, szczególniej w Karpatach. Zatrudnia on znaczną ilość naszej ludności włościańskiej, jednakże z powodu rozmaitych przeszkód upada, a nawet zupełnie zanika. Głównym jednak powodem tego upadku jest nieznajomość strony handlowej wskutek czego właściwą korzyść zbiera bardzo często pośrednik, dalej brak kredytu i mały zasięg zbytu wytwarzanych artykułów.

Dla rozwinięcia tego przemysłu byłoby rzeczą wskazaną stworzyć odpowiednią organizację celem zbytu, dalej ułatwić nabywanie potrzebnego surowca, a w tym kierunku grzeszy nasza własność leśna, utrudniając nabycie, wskutek czego zmusza wytwórcę do nieprawnych kroków, i w końcu ułatwienie w otrzymaniu kapitału obrotowego i potrzebnego kredytu. ⁴)

n) Drewno do mebli giętych.

Drewno do mebli giętych musi być wyginane, a celem wyginania jest: nadanie mu czy to w całości, czy też tylko w pewnej części odmiennego kształtu, mianowicie takiego, jaki sobie mieć życzymy. Proceder ten znany jest w kołodziejstwie, w budowie wozów, bednarstwie, do sporządzania beczek etc. etc. w szczególności jednak w meblarstwie: do fabrykacji tak zwanych mebli giętych.

Z drzew naszych zginać można wszystkie drzewa lasowe; w szczególności nadają się jednak na ten cel jesion, buk, brzoza i wiąz, także jawor i grab. Lecz jeden i ten sam gatunek drewna odpowiada mniej lub więcej celom zginania, stosownie do siedliska na którem urósł, i stosownie do warunków, pod którymi wzrastał. I tak np. jesion, który wyrósł wolno na polu, wystawiony na działanie wiatrów, nadaje się bardziej na wskazany cel, aniżeli urosły w silnem zwarciu etc. Jednakże jest jeden warunek główny, ażeby drewno dawało dobre wyniki przy zginaniu, a mianowicie musi być przedtem wyparzone i odpowiednio przygotowane. W tym celu musi być należycie potarte i ewentualnie także, czy to z 2 stron, czy też ze wszystkich stron obheblowane. Przygotowanie jest tern ważniejsze, iż należyte jego wykonanie zapobiega w znacznej mierze ewentualnemu łamaniu się przy zginaniu samem. Podczas parzenia układ włókien rozluźnia się bowiem do tego stopnia, że w zginaniu drewno nie łamie się, lecz odpowiednio do celu ugina się do tego stopnia, iż nawet zmarszczki nie tworzą się i nie rozdziera się na zewnętrznej stronie. Przy wszystkich przedmiotach zginanych wewnętrzna strona zmniejsza się bowiem o pewien wymiar, zewnętrzna natomiast zwiększa.

Wyparzone drewno musi być użyte natychmiast po parzeniu w stanie jaknajgorętszym i to jest jeden z głównych wymogów dobrego wyginania drewna. Jednakże jeżeli drewno jest zanadto długo parzone, netenczas nabiera tendencji zmieniania swego kształtu

także w innym kierunku, aniżeli ten, który jest żądany. Jeżeli zaś drewno było za krótko parzone natenczas pęka na zewnątrz w kierunku przebiegu włókien, a na wewnątrz marszczy się.

Fabryk mebli giętych z drewna bukowego jest (1923) 20 zatrudniających 5 — 6000 robotników, a położone są ze względu na su--rowiec w dość znacznej odległości, wskutek czego ich rentowność cierpi znacznie wskutek kosztów transportu. W Małopolsce zachodniej, gdzie właściwie jest najwięcej buczyny, niema żadnych fabryk.

Z wyrabianych mebli giętych pozostaje w kraju około 25%, główna część wyróbki idzie do Niemiec, Francji, Anglji etc.

Wyrób mebli giętych wynaleziony został właściwie przez Michała Thoneta, który pierwsze próby wykonał w r. 1830. Przedtem wyginał drewno dla swoich celów kołodziejskich stelmach M. Fink, w r. 1810 w Bregencji, mianowicie udało mu się stworzyć z jesiona jednolity obwód koła. Później w tych samych celach stosował wyginanie w przemyśle kołowym I. Sargent w Anglji w r. 1826, i prawie w tym samym czasie Reynold w Ameryce. Pierwsze roboty Thoneta polegały na możności wyrabiania pewnych części mebli z wyginanych a później sklejanych fornierów. Właściwe wyginanie mebli datuje się jednak od r. 1837.

Najodpowiedniejszem drewnem do tego celu jest drewno buka, gdyż przyjmuje ono łatwo formy krzywe i zachowuje nową formę stale. Pozatem przyjmuje dobrze politurę, daje się dobrze bajcować, a posiadając zresztą wielką wytrzymałość na złamanie, zgniecenie i rozdzieranie odpowiada najlepiej wszystkim wymogom jakie w tym kierunku stawiamy.

W końcu nadmieniamy, że giętkość drewna świeżego jest większa aniżeli drewna przesuszonego, to samo można powiedzieć o drewnie młodszpm, w porównaniu ze starszem i o bielu w porównaniu z twardzielą, zresztą jednak wyciera się łatki wyłącznie tylko z . bielu. Drewno ścięte w lecie musi być do 4 tygodni, w zimie do końca maja przerobione.

¹

W tej sprawie podajemy orzeczenie lwowskiej Izby handlowej i przemysłowej z dnia ³/5 1926 r. 1. 2035, odnoszące się do zwyczaji handlowych w dostawach podkładów kolejowych.

„W braku wyraźnej umowy niema powszechnie obowiązującego zwyczaju handlowego, by przy umowach o dostawę progów kolejowych, których jakość określona jest ogólnie typami I i II, bez równoznacznego ustalenia właściwego stosunku obydwu tych typów, sprzedawca był obowiązany do dostarczenia typu I i II po połowie. Niema również w tym wypadku powszechnie obowiązującego zywczaju han-

²

W dziele swem o Białowieży powiada Escherich, że gdyby nie drewno Białowieży, Niemcy nie byłyby w stanie prowadzić tak długo wojny; — drewno białowieskie posłużyło im do wyrobu materjałów wybuchowych.

³

Drewno do wyrobu papieru zastosował pewien niemiecki ksiądz, a pierwsza gazeta, która na takim papierze była drukowana nazywała się: „Das sachsische Frankenberger Kreisblatt” i pojawiła się w r. 1845;pierwszawielkaf³brykamiałudrzew-nego powstała w Soksonji w r. 1851, pierwsza fabryka celulozy zbudowana została w Westfalji w r. 1871, jak wielkie zaś jest zapotrzebowanie drewna do wyrobu papieru dowodem szczegół, że w Niemczech samych wynosi rocznie około 5 milj. mA W Ameryce użytkowano jeszcze w r. 1905 na papierówkę 50.000 ha. lasów, zapotrzebowanie jednak wzrastało ciągle; obliczono, że jeżeli to zapotrzebowanie tak dalej pójdzie, to za jakich kilkanaście lat nie starczy w Ameryce lasów.

⁴

Wedle doniesień dzienników stworzona została we Lwowie Spółdzielnia handlowa pod firmą: „Centralny Bazar Przemysłu ludowego”, która ma tym wszystkim niedogodnościom położyć kres; między członkami znajdujemy n. p. 7 Wydziałów Powiatowych Małopolski wschodniej.

o) Skrzynie i pudełka.

Rozróżnić należy dwa rodzaje fabryk, które zajmują się wyrobem skrzyń, a to:

1)    zakłady wytwarzające wyłącznie tylko skrzynie i zużywające materjał do tego potrzebny z własnego surowca wyrabiany. Są to zakłady wytwarzające skrzynie eksportowe jak np. dla cukru kostkowego, melassy etc. Dalej zakłady, które materjał dla siebie potrzebny pobierają z sąsiednich tartaków.

istne.

W obu wypadkach są to zakłady przemysłowe zupełnie samo-

2)    zakłady, stojące w łączności z zakładami tartacznymi, a których celem jest podniesienie rentowności zakładu głównego przez zużytkowanie także tych części materjałów tartych, które w innych wypadkach poszłyby w odpady tartaczne. Do tych należy

n. p. towar skrócony, nawet poniżej 1 m. długości, który w normalnych warunkach niema należytego zbytu, mocno sękaty, w tym wypadku jednak tylko dla skrzyń nieheblowanych.

Urządzając zatem zakład tartaczny, przy którym ma istnieć zakład do wyrobu skrzyń, trzeba już w samem założeniu wydać odpowiednie dyspozycje. Również musi być odpowiednia suszarnia urządzona.

Materjał potrzebny do wyrobu skrzyń musi być w zakładach przerzynany na takie długości, jakie są potrzebne. Do tego celu nadają się lepiej piły tarczowe aniżeli piły wahadłowe, te ostatnie wytwarzają bowiem nieczysty rzaz. Wyrabiając małe skrzynie i skrzyneczki, jak n. p. do przesyłek kapeluszy, praktyczniejsze postępowanie jest takie, że materjał tarty, przetarty na ostro, obrzyna się piłami tarczowemi tylko z jednej strony, następnie przerzyna go w poprzek na długości, jakie są właśnie potrzebne, a dopiero te krótsze kawałki obrzyna z drugiej strony. W ten sposób uzyskuje się większą masę użytkową, niejednokrotnie wynoszącą aż do 10%. Z tego powodu zatem, stosowanie pił tarczowych podwójnych nie jest zupełnie wskazane, wynikiem ićh pracy bowiem jest mniejszy wydatek w materjale.

Po przecięciu trzeba deski posortować na równe długości i te szerokości, jakie dla skrzyń są wymagane. Wyrobione części składowe skrzynek, o ile przeznaczone są na eksport, wiąże się w wiązki drutem o grubości 1.6 do 1.8 m/m.

Przy składaniu pojedyńczych tafli w skrzynie daje się także listwy wzmacniające, jeżeli to jest wymagane, które umocowywane są gwoździami, przy pomocy specjalnych maszyn do gwożdżenia. Prócz tego są w użyciu maszyny do umieszczania napisów lub też kolorów.

Jeżeli skrzynie mają być robione na pióro i wpust natenczas muszą być także do tego celu odpowiednie maszyny.

W ostatnich czasach rozwinął się nader silnie wyrób skrzynek z płyt klejonych.

Musimy opisać także wyrób pudełek drewnianych, składanych przy pomocy drutu, a wyrabianych czy to przy fabrykacji skrzyń i skrzyneczek z drewna, czy też w osobnych zakładach.

Materjał drzewny na ten cel użyty posiada grubość od 2 m/m. aż do 10 m-/m. i może być użyty każdy gatunek naszych drzew leśnych tak liściastych, jak i iglastych. Do pomocy służą rozmaite maszyny w formie pił tarczowych, taśmówek etc. celem wy-krawywania deszczułek odpowiednich rozmiarów, przyczem racjonalne zużytkowanie materjału drzewnego, jest jednym z głównych warunków rentowności zakładu.

Pudełka te mają zbyt cieńkie ściany, by je można gwoździami zbijać i dla tego używa się drutu. W tym celu są specjalne maszyny do zeszywania, które automatycznie wykrawują odpowiednią długość drutu, i wbijają go do deszczułek w formie małych klamerek.

Pudełek tych używa się na rozmaite cele, do pakowania środków spożywczych, sera, smarów, w aptekarstwie etc., a założenie odnośnego zakładu przemysłowego musi być dobrze obliczone i opłacić się może tylko w pobliżu większych miast lub innych zakładów przemysłowych, które tych pudełek potrzebują w większych ilościach.

p) Rury drewniane.

Zastosowanie drewna do wyrobu rur wodociągowych jest już bardzo dawno znane, a w swej formie pierwotnej były one w ten sposób sporządzane, że w drewnie krągłem odpowiednimi przyrządami wywiercano otwór wzdłuż osi drewna, w jego wnętrzu. Wiercenie wykonywano początkowo ręcznie, później opatentowany został system wiercenia za pomocą maszynowego urządzenia. Wyrób rur drewnianych doznał później silnej konkurencji na skutek wprowadzenia rur żelaznych. Obecnie jednak zwrąca się zapotrzebowanie ponownie do drewna tern bardziej, że wprowadzone zostały nowe a rentowne sposoby wytwarzania.

Drewna nie trzeba przed naturalnem niszczeniem chronić, gdyż prowadząc ciągle wodę i będąc wskutek tego w stanie ciągłego nasycania wodą nie psuje się tak łatwo. Następnie drewno nie podlega wygryzaniu przez sole mineralne. Rury żelazne rdzewieją bowiem z czasem, wskutek czego wytwarza się wewnątrz chropowata powierzchnia, która utrudnia przepływ wody. W rurach drewnianych natomiast osadza się na ścianach gładki śluz, który w ni-czem nie. przeszkadza odpływowi. Stwierdzono bowiem, że pod równymi warunkami rury drewniane prowadzą o 15% więcej wody, aniżeli rury żelazne, znajdujące się w 10-ym roku użycia.

Ściany rur drewnianych nie podlegają wpływom przymieszek chemicznych lub działania mechanicznego wody, własności przepływającej wody i jej temperatura pozostają w rurach drewnianych bez zmiany, a ponieważ drewno jest złym przedwodnikiem ciepła, przeto niema obawy, ażeby woda w rurach drewnianych zamarzała, jeżeli tylko stały jej odpływ jest zapewniony.

Rury drewniane są bardzo elastyczne, dlatego też podlegają uszkodzeniom przez uderzenie mniej aniżeli żelazo, a nawet poddają się dobrze osiadaniom lokalnym. W końcu na korzyść rur drewnianych przytoczyć należy jeszcze te szczegóły: iż są lżejsze i dadzą się łatwiej transportować, a obróbka ich nie przedstawia tyle trudności technicznych, co przyspobienie rur żelaznych.

Dzięki. tym przymiotom zastosowanie rur drewnianych jest z każdym rokiem coraz większe. Głównie użyte być mogą do zakładów wodnych silnicowych, do wodociągów jako główne przewody, do prowadzenia wód leczniczych, w przemyśle chemicznym, także w górnictwie do odprowadzania wód i odpadów fabrycznych ciekłych.

Sposób ich wyrabiania jest obecnie zupełnie odmienny, i są znane dwa sposoby, które właściwie są jednym sposobem, lecz tylko w odmiennym wykonaniu.

Rozróżnia się zatem:

a)    rury drewniane tak zwane ciągłe i

b)    rury drewniane tak zwane maszynowo okręcane.

W obu wypadkach materjał drzewny do wyrobu rur użyty musi być jako klepki beczkowe przygotowany. Klepki te są wyrabiane odpowiednio do promienia rury i posiadają obustronnie pióro i wpust, w Ameryce nawet bez pióra i wpustu. Jeżeli zatem rury mają być składane natenczas znosi się na miejsce wyróbki odpowiednią ilość już przysposobionych dęgów, układa je, dając im odpowiednie wymiary i ściąga następnie blaszanemi listewkami.

Składanie zaś pojedyńczych części rury wykonywane bywa w ten sposó, że części te w jednym końcu są węższe i tym końcem wkładane są do szerszego otworu drugiej części.

Sposób ten wymaga dęgów równej długości, a ponieważ posiada pewne błędy techniczne, dla tego sporządza się rury, które ze sobą są stykane i mutrami łączone.

Inny sposób sporżądzania jest znowu ten, w którym dęgi składane są o rozmaitych długościach i w tym celu na miejsce zużycia dowożone. Spajanie bywa wykonywane również za pomocą listewek blaszanych.

Rury drewniane maszynowe okręcane składają się z części o długości około 6 m., a strona zewnętrzna obwijaną bywa w całości drutem przy pomocy specjalnyeh maszyn, a drut pociągany pokostem, by nie rdzewiał.

r) Czopy, (szpunty) i pipy.

Wyrób szpuntów do beczek należy do mniejszych przemy*-słów i w pewnych warunkach, mianowicie jeżeli w najbliższej okolicy znajduje się większe zapotrzebowanie beczek, ma swoje pełne uzasadnienie. Do tego celu nadają się drzewa iglaste i miękkie liściaste, jak osika, topola a nawet wierzba; z twardych zaś brzoza i jawor. Jednym z zasadniczych warunków wyrobu jest należyty stopień wyschnięcia, który wymagany jest szczególniej ze względu na silny ubytek na grubość, przy wysychaniu. W przeciwnym razie szpunty nie zamykają dość szczelnie otworu. W tym celu muszą znajdować się parnie i suszarnie, należycie urządzone.

Postępowanie przy wyróbce samej jest następujące: piły cylindrowe, wyrzynają z brusów pojedyńcze szpunty, których długość odpowiada grubości brusa. Piły te działają automatycznie w ten sam sposób jak n. p. sztancy na żelazo.

Drugi sposób rozdziela brusy na kantówkę odpowiedniej grubości, poczem sztaby te podsuwa się pod tokarnie, któremi pojedyńcze szpunty są wytaczane, a osobna tarczówka, po ukończeniu toczenia, oddziela samoczynnie pojedyńcze sztuki szpuntów.

Różnica polega więc na tem, że w pierwszym wypadku przebieg włókien drewna jest prostopadły, w drugim wypadku równoległy do osi szpuntu. Drugi sposób wyrabiania jest jednak mniej pożądany, gdyż wskutek przerwania komórek drzewnych płyn w beczce się znajdujący może na zewnątrz wystąpić lub przynajmniej ulatniają się gazy. Drewno na ten cel użyte powinno być w zimie rąbane i w stanie świeżym oddawane do parni.

Celem wytwarzania pip do beczek są maszyny również automatyczne i nader precyzyjnie pracujące, a obsługa ich jest nader pojedyńcza, gdyż jeden robotnik może obsłużyć kilka automatów. Są dwa typy maszyn. W pierwszym z nich wkłada się sztaby długości, zwyczajnie 1 m., w całości do wnętrza maszyny, skąd wychodzi pipa jako produkt zupełny, w drugim sztaby te są poprzód rozdzielane na długości przyszłych pip i dopiero w tych długościach wkładane do maszyny do obrobienia.

Materjał surowy musi być poprzednio wyparzony i należycie wysuszony, a nadają się na ten cel następujące gatunki drzew leśnych: drzewa owocowe, dalej jawor, brzoza, a nawet buczyna, szczególniej zaś nadaje się na ten cel cis, którego u nas niestety już niema.

Wyzysk przy użyciu maszyn jest dla obu produktów stosunkowo dość wysoki, przy maszynowej pracy dochodzi aż do 60%, podczas gdy przy pracy ręcznej, jako drobny przemysł domowy, wynosi ledwie 25 — 30%.

Zasadniczym wymogiem tego rodzaju przemysłu jest bliskość, zapewnienie należytego zbytu, i zakupno surowca po tanich cenach. Dlatego na te cele mogą nadawać się także szczapy drewna opałowego.

s) Pudełka z trzasek i heblówek.

Mowa tu o wyrobie koszyczków, pudełek (np. aptekarskich) etc. W tym celu potrzebna jest maszyna do wytwarzania trzasek he, blowanych, która równie dobrze zastąpiona być może przez łusz-czarkę. Prócz tego powinny być maszyny (sztancy) do wykłuwania-rozmaitych części składowych jak denka etc. do składania gotowych artykułów używane być winne maszyny do zeszywania drutem cienkim.

Podstawą należytego funkcjonowania zakładu jest zastosowanie doskonałych maszyn i należyta organizacja pracy, szczególniej w kierunku jak najlepszego wyzyskania surowca. Jako surowiec używać można odpady tartaczne, oszwary i t. p. mniej wartościowe mater-jały drzewne, a tylko dla wyrobów lepszych materjał surowy lepszy.

Tego rodzaju zakłady mogą być zupełnie samoistne lub też w łączności z jakimś tartakiem. Ten drugi wypadek jest korzystniejszy, gdyż pozyskiwanie potrzebnego surowca nie przedstawia trudności i odpadają a raczej zmniejszają się koszta administracyjne. Naogół można jednak powiedzieć, że jeżeli jest zbyt na 10.000 szt. pudełek dziennego wyrobu natenczas zakład samoistny się opłaci, do wyrobu zaś owych 10.000 pudełek potrzeba około 2 mp. odpadów tartacznych; natomiast zakład taki istniejący przy jakimś tartaku nie jest od tej cyfry zależny.

t) Szpulki do nici.

Do wyrobu szpulek nadają się w szczególności jawor, grab, grusza i buk, oprócz tego drzewa pozaeuropejskie a pierwszym wymogiem tej fabrykacji jest by drewno było zupełnie suche. Konieczną jest bowiem rzeczą, ażeby fabrykat gotowy nie zmieniał swego kształtu, wskutek dodatkowego wysychania, co dzieje się bardzo często w szpulkach o większych rozmiarach. Z tego powodu też używa się obecnie bardzo chętnie do wyrobu szpulek płyt klejonych, albowiem te wskutek ułożenia swych części składowych nie podlegają później żadnym zmianom.

W celach wyrobu szpulek są osobne maszyny potrzebne a mianowicie piły cylindrowe w połączeniu z heblowaniem tak, iż wycięte szpulki są wszędzie gładkie i czyste, wskutek czego szlifowanie jest zbyteczne. Na takie szpulki można zatem nakładać natychmiast pokosty i inne środki ochronne. Dokładność roboty wymagana jest nietylko dla strony zewnętrznej szpulki lecz także dla strony wewnętrznej dziury szpulkowej.

Najnowszy sposób wyrabiania szpulek polega na tern, że w odpowiednim kawałku drewna wywierca się najsamprzód dziurę szpulkową, następnie poddaje się ten kawałek drewna suszeniu, potem dopiero wyczyszcza tę dziurę ostatecznie.

i Francji.

Maszyny do wyrobu szpulek przydatne, są wyrabiane w Anglji

u) Deszczułki do szczotek i dzierźyska.

Deszczułki do wyrobu szczotek mogą być pozyskiwane z naszych wszystkich drzew twardych. Dla deszczułek, które mają być użyte bez dalszego zaopatrzenia używana jest buczyna, natomiast jeżeli deszczułki mają być bajcowane lub politurowane natenczas użyte być mogą: orzech, czereśnia, jabłoń, grusza, itd. Na ten cel używane bywa nawet drewno opałowe wyrobione w łupki, po po-przedniem dokładnem przesortowaniu pod względem braku sęków.

Oprócz tego musi być też odpowiednia objętość, gdyż deszczułki w tym wypadku pozyskiwać należy z łupek najgrubszych, by odpady nieużyteczne jak najmniejszy % ubytku stanowiły.

Gdzie jednak wyrób tak szczotek, jak i deszczułek, kijów do nich, wykonywany bywa na większe rozmiary, tam należy używać grubych brusów, które stosunkowo dają najmniejszy ubytek przy przeróbce. W każdym razie drewno musi być przed użyciem i przeróbką wysuszone, następnie po ostatecznem przycięciu jeszcze raz suszone.

Wyróbka tych fabrykatów opłacać się może tylko w łączności z inną fabryką, jako przemysł uboczny, założenie fabryki wyłącznie tylko na te cele nie jest rentowne, gdyż koszta nabycia potrzebnych maszyn są nader wysokie. Może być stosowana przy wyróbce mebli giętych, gdyż na powyższe cele może być użyta część buczyny, posiadająca nawet fałszywą twardziel, zatem nie nadająca się już na łatki do mebli.

Dzierżyska i styliska są używane do mioteł, do rozmaitych artykułów urządzenia domowego, stanowią w wielu wypadkach specjalność pewnych przetwórni fabrycznych. Do tego wymaga się materjału surowego o ścisłem przebiegu słoi rocznych, równym przebiegu włókien, zdrowego, bez jakichkolwiek sęków i zadziorów, który przed obrobieniem musi posiadać 5 do 6 krotną szerokość samej sztabki. Do obróbki na krągło służą specjalne maszyny, które posiadają formę cylindra. Surowiec, o przekroju kwadratu wkładany bywa do cylindra, a celem ułatwienia posuwania się znajdują się przed cylindrem walce. Na drugim końcu cylindra tego znajduje się również walec lecz ten posiada półokrągłą wklęsłość, odpowiadającą grubości sztabki. Urządzenia maszynowe nie są zbyt drogie.

Na te cele nadawać się mogą wszystkie nasze drzewa iglaste, a w szczególności odpady, powstające przy obrzynaniu materjału tartego przy pomocy tarczówek. Najodpowiedniejszem drewnem jest jednak sosna szwedzka, gdyż ona odpowiada najbardziej postawionym wymaganiom technicznym.

w) Obcasy do butów i kopyta.

Wytwarza się je przeważnie z drewna bukowego. W tym celu przerzyna się surowiec bukowy na wycinki jedno metrowej długości, a z tych przy pomocy piły taśmowej, lub tarczówki wytwarza brusy o grubości 60 mm. Grubość ta odpowiada wysokości obcasa, wraz z nadmiarem, przeznaczonym na ubytek przy heblowaniu. Brusy rozdziela się następnie na łaty, te hebluje i rozdziela na pojedyńcze kostki, które oddaje się następnie do frezarki. Maszyna ta nadaje kostce pożądaną formę obcasa.

Zapotrzebowanie obcasów jest dość znaczne, wyrób jednak musi być bardzo dokładny, forma zaś obcasów podlega modzie.

Do kategorji podobnych robót należy także sporządzanie kopyt szewskich. Materjał do tego użyć się mający powinien, osobliwie jeżeli chodzi o buciki kołkowane, pochodzić z drzew twardych. W szczególności nadaje się na ten cel doskonale zwykły buk, przyczem fałszywa twardziel jest dopuszczalna.

z) Lignostone.

Jest to nowy techniczny środek pomocniczy, datujący swój początek dopiero od r. 1922, polegający na tern, że drewno' liściaste przy użyciu bardzo wielkiego ciśnienia bywa pod wpływem wysokiej temperatury tak ściśnięte, że nietylko traci około połowy swejj objętości, lecz także zmienia wszystkie swoje techniczne własności i w ten sposób powstaje zupełnie nowy artykuł. Przytem jadnak zewnętrzny wygląd drewna pozostaje nie zmieniony, a nawet flader jest widoczny. Po dokładniejszem zbadaniu okazuje się przecież^ wielka różnica. Fabrykat pozyskany w ten sposób posiada większy ciężar gat. (około 1.420), nie da się kłuć, jest bez zapachu i posiada ciemną barwę. Największą zaletą jego jest jednak bardzo znaczna twardość, w czem przewyższa nawet drewno lignum sanctum.

Nowy ten produkt zastąpić może róg, kość, kość słoniową, celuloid etc., cena bowiem jest znacznie niższa, dziś wyrabiają już z tego klamki do drzwi, rączki do piór, fajki drewniane, guziki, rozmaite podstawki etc. etc.

Z naszych drzew nadają się do tego celu wszystkie gatunki drzew liściastych, zatem dąb, buk, grab, jesion, orzech, czereśnia,, grusza, jabłoń, jawor etc. Nacisk jaki bywa stosowany wynosi około 400 P. S., a forma wyróbki przedstawia bloki o długości 1 m. i przekroju ¹⁶/i6 cm.

Podstawą wynalazku jest ten szczegół, że przy pomocy odpowiednich urządzeń, każde drewno, nawet pośledniejszych gatunków można zgęścić, bez obawy powstawania pęknięć.

Zgęszczając zaś tym, obecnie opatentowanym sposobem, osiąga się to, że wytwarza się wolna celuloza, odłączając się od ligniny,, a ta celuloza powstaje na skutek wilgotnego surowca drewna.

Drewno na ten cel przeznaczone musi być nasamprzód podgrzane, w umyślnie na ten cel zbudowanych podgrzewaczkach, a następnie w odpowiednich aparatach, przy ciśnieniu 100 do 450 atm. i temperaturze ponad 1000° C. ściskane. Przytem wewnątrz drewna wytwarzają się pewne rodzaje cukrów i krochmal, które ściśnięte spajają naczynia drzewne.

Wskutek tego ściskane i zgęszczone drewno staje się 10 kroć odporniejsze i tak twarde, iż otrzymało nazwę lignostone t. j. lignum drewno, stone—kamień, zatem drewno kamienne.

Do tej wytwórni używane bywa głównie drewno buka i brzozy.

y) Drewno plastyczne.

Przy sposobności opisu Lignostone musimy także parę słów powiedzieć o tak zwanem „drewnie plastycznem”, wynalazku również ostatnich czasów, okrywanym jednak dotychczas tajemnicą, a polegającym na tern, że masa drzewna w swej pierwotnej formie da się łatwo ugniatać i w ten sposób urabiać w formy, jakie tylko sobie życzyć można.

Masa ta przesyłana jest w blaszanych puszkach, na powietrzu twardnieje po kilku godzinach i zupełnie nic nie traci ze swych fizykalnych właściwości, jak każde inne drewno użytkowe. Po stwiardnieniu może być ciosane, heblowane etc., a w porównaniu

z drewnem naturalnem ma ten dobry przymiot, że nie paczy się, nie pęka, jest na wodę nieprzepuszczalne i oporne przeciw wszelkim zmianom temperatury i powietrza, a z podstawą n. p. szkłem lub drewnem łączy się trwale i doskonale. Jeżeli w puszce zacznie twardnieć, to pociągnięte pewnym płynem, otrzymuje ponownie swą pierwotną właściwość.

szłości.

Czy rezultaty odpowiedzą zapowiedziom obaczymy w przy- #

a) Drewno rezonansowe.

Drewno rezonansowe (dźwięczne), służy do wyrobu instrumentów muzycznych; ponieważ w tym kierunku stawiane są nader wysokie wymogi jakościowe, więc też na ten cel nadają się drzewa tak mię-kie jak i twarde, lub też ich części, które posiadają pewne szczególniejsze przymioty. Nasamprzód trzeba w tym względzie wymienić: elastyczność, następnie zupełnie równomierny i równoległy przebieg pojedyńczych komórek drzewnych, z czem ścisłej łączności stoi łu-pliwość, następnie wymaganą jest drobnosłoistość. W tym ostatnim kierunku wymaga się by, naturalnie przy zupełnie równomiernym układzie pojedyńczych słoi* rocznych, strefa jesienna każdego słoju wynosiła ¹U — ¹/s szerokości całego słoja, a cała szerokość pożądaną jest dla wyrobu skrzypiec 1 do 2 m/m., cello 2—3, basów 4 — 5 m/m. Z tego i z dalszych przedstawień wynika, że drzewa takie znajdować się mogą w klimacie ostrzejszym, zwyczajnie dopiero na wysokości powyżej 600 m., poniżej tylko wyjątkowo, jeżeli wyrosły na odpowiedniem podłożu, i że muszą być w wieku starszym, gdyż dopiero powyżej lat 100 układ słojów rocznych zaczyna odpowiadać najbardziej postawionym wymogom. Zatem znajdujemy je u nas przeważnie w górach.

Ponadto drewno nie śmie posiadać żadnych sęków, być zupełnie zdrowe, w zimie ścinane i jaknajrychlej przerabiane i jeżeli te wszystkie wymogi uwzględnimy, to jest rzeczą jasną, że drzew nadających się do wyrobu materjału dźwięcznego jest w ogóle bardzo mało, a w obecnych czasach jest ich coraz mniej. Ponieważ w górach cięcie drzew odbywa się z reguły porą letnią, więc też wobec wymogu ścinania takich drzew porą zimową i wobec szczegółu, że mie jest tak łatwo z wyglądu zewnętrznego osądzić czy dane drzewo odpowiada podanym wymogom technicznym, przeto z tych względów więc nie wyłącza się takich drzew obecnie na wskazane cele, tern bardziej, iż wskutek ich wyłączenia, całość uzyskanego materjału tartego może być jakościowo gorsza.

Wyrabiając sam sortyment należy uwzględnić następujące wska

zówki.

Sortyment ten może być wykłuwany ręcznie lub też przecierany w tartakach, w obu wypadkach radjalnie i nie posiadać zupełnie części rdzeniowej:

122

Fig-. 18.

Do wykluwania ręcznego przeznacza się części drewna najlepiej łupliwe, i wyrabia z nich tak zwane „muzle“, z których odcina się część rdzeniową, aż wystąpi pożądana równomierność w układzie słojów rocz-d nych. Muzie, odpowiadające zresztą pojęciu szczap użytkowych, kłuje się następnie na deszczułki o grubości 18 do 20 m/m., wycinając zresztą części posiadające przywary techniczne, przyczem uwzględnić potrzeba, że im dłuższa jest wykłuta deszczułka tern bardziej jest ona wartościowa.

Radjalne przecieranie, po poprzedniem poćwiartowaniu na 4 części, abc, abd, cbe, bed, — • część rdzeniowa i części zaciemnione = odpady.

Po wykłuciu układa się deszczułki w małe stosy celem wy-wysychania, obciążając je odpowiednio, by deszczułki się nie skręcały. Skoro deszczułki te wyschły daje się je jeszcze do suszarni.

Kloce przeznaczone natomiast do przecierania, powinny posiadać długość od 2.5 m. i grubość od 45 cm. w cieńszym końcu, muszą być nasamprzód przecięte przez rdzeń na 4 ćwiartki, a dopiero następnie każda ćwiartka przetarta radjalnie.

Najmniejsze wymiary deszczułek są: 2.5 m. na długość, 8 cm. na szerokość i 15 mm. na grubość, po oheblowaniu; jednakże długości mogą być krótsze nawet od 63 cm. począwszy. Wytarte deszczułki wiąże się po poprzedniem oheblowaniu w wiązki, o formie poprzedniej i w tym stanie dopiero idą one na targ.

Ponieważ na wiosnę istnieje obawa, że drewno w klocach może być opadnięte przez drwalika i mocno ten nader wartościowy materjał uszkodzić, przeto kloce oddźwięczne przetrzymuje się w wodzie, aż do chwili kiedy przyjść mają do traka.

Na drewno dźwięczne nadaje się głównie świerk ponadto wyjątkowo jodła, a z drzew liściastych nasze jawory (A. platanoides, pseudoplatanus i campestre).

Skład wiązek z jednej i tej samej ćwiartki jest z tego powodu konieczny, gdyż np. bardzo często fabryki fortepianów wymagają by dolna podstawa pudła była składana z deszczułek pochodzących, ze wzglępu na jednostajność przeprowadzania fal muzycznych, z jednego i tego samego kawałka drewna.

Wyzysk procentowy jest stosunkowo mały, wynosi bowiem ledwie 30 — do 35%, a cena sprzedażna stosunkowo nader wysoka i z każdym rokiem staje się wyższa, z powodu braku odpowiedniej ilości surowca.

Jeżeli deszczułki na miejscu się hebluje i sortuje to minimalna grubość po oheblowaniu musi wynosić 12 m/m., a kanty mają być nieco ścięte. Sortowanie zaś przeprowadza się na 2 klasy jakości, a następnie wykonuje się pakowanie we wiązki, a te w tak zwane skrzynie. Każda wiązka zawiera 30 składów, a każdy skład i to na odmianę pierwszy zawiera 4, każdy drugi 5 deszczułek, w każdym wypadku na 60 cm. szerokości. Dwie takie wiązki stanowią jedną „skrzynię” i w tej formie idą w handel do transportów.

Ceny ustanawiane są wtedle długości i skrzyni, a nie wedle masy zbitej.

b) Drewno klawiaturowe.

Drewno klawiaturowe jest wyrabiane także tylko ze świerka, a różnica polega na tern, że może być znacznie krótsze, gdyż wy-rzynane nawet między okółkami, a ponadto i to jest główną jego cechą wykłuwane z wycinków siekierą, radjalnie. Są to zatem deszczułki o rozmaitych długościach od 40 cm. począwszy o szerokości od 8 cm. począwszy i grubości 26 m/m.; w handlu przychodzą we wiązkach i sprzedawane są wedle m³ z dokładnem obliczeniem masy drzewnej na długość, szerokość w centymetrach, a grubość w milimetrach. Najbardziej wartościowe są deszczułki o przeciętnej szerokości 15 cm.

c) Węgiel drzewny.

Węgiel drzewny jest produktem rozkładowym drewna, jeżeli się je spala w zamkniętej przestrzeni przy słabym przystępie powietrza. Pod działaniem wysokiej temperatury wytwarzają się nasam-przód rozmaite produkty lotne, następnie płynne, a w końcu pozostaje czarna stała masa, to jest węgiel drzewny. Im działanie temperatury jest mniej gwałtowne, tern więcej jest węgla w kwas węglowy zasobnego, proces palenia polega bowiem na działaniu tlenu powietrza. Zatem im powolniejszy jest przystęp tlenu, tem spalanie się jest bardziej utrudnione i odwrotnie. Zadaniem "wykurzania” węgla jest usuwanie z drewna kwasorodu i wodorodu, przy ograniczonym przystępie powietrza. Jest to więc sucha destylacja drewna, która może być przeprowadzana w mielerzach stojących lub leżących, piecach murowanych, pojedyńczych lub płaszczonych, żelaznych retortach.

Najprymitywniejszy sposób jest spalanie w jamach z wylotem lub bez niego.

Mielerze mają jako zadanie pozyskiwanie węgla drzewnego, w tym wypadku jednak produkta lotne i płynne uchodzą bez użytecznie. Natomiast inne urządzenia mają za swój cel głównie pozyskiwanie tych produktów lotnych i płynnych, węgiel sam schodzi do roli produktu ubocznego. Z tego powodu też węgiel drzewny pozyskiwany w zwykłych mielerzach jest lepszy, aniżeli ten, który pochodzi z destylacji drewna w żelaznych retortach.

Ponadto trzeba jeszcze i to uwzględnić, że chemja produkuje już obecnie z węgla brunatnego prawie te wszystkie produkta płynne, pozyskiwane przy destylacji drewna w żelaznych retortach, wskutek czego zdaje się, iż już w niedalekiej przyszłości destylar-nie retortowe będą musiały zastanowić swój ruch, a pozostaną wyłącznie tylko zwykłe mielerze leśne.

Czy może się wyrób węgla opłacać?

Sposób użytkowania drewna przez wykurzanie posiada dzisiaj znacznie mniejsze zastosowanie w życiu gospodarczem i może się opłacać tam jeszcze, gdzie zbytu na drewno opałowe wskutek braku środków komunikacyjnych niema lub na gorsze sortymenta drzewne lub tam gdzie jest specjalne zapotrzebowanie jak np. w Szwecji, gdzie przy pomocy węgla drzewnego otrzymują żelazo, gdyż w węglu drzewnym niema zupełnie siarki.

Pomijając opis sposobów wykurzania, jako nienależący do tematu niniejszej pracy, zajmiemy się dokładniej wymogami stawianymi do drewna.

Najlepszym materjałem do suchej destylacji jest drewno drzew liściastych, jak buk i grab, jeżeli chodzi o produkta płynne, gdyż w drzewach tych ma lignina przewagę nad celulozą; natomiast jeżeli chodzi o węgiel, natenczas lepszy materjał dają drzewa iglaste.

Przy suchej destylacji drewna bukowego w retortach otrzymujemy z 1 mp. i 14 godzinnem trwaniu destylacji 115 kg., przy 66 godzinnem zaś 140 kg. węgla, waga 1 mp węgla z buka wynosi w pierwszym wypadku 180 kg., w drugim zaś 200 kg.. W wielkich zakładach otrzymać można: z drewna bukowego: 29% węgla drzewnego, 5% teru drzewnego, 46% surowego kwasu octowego i 20% gazów z drzewa jodłowego, 26% węgla drzewnego, 12% teru drzewnego, 44% surowego kwasu octowego i 18% gazów.

Z mp suchego drewna można otrzymać węgla: z buka 125 — 150 kg., z jodły 116 — 126 kg.

Natomiast przy suchej destylacji drewna otrzymujemy, wedle dat niemieckich (vide „Leśnik” strona 75), jako wydatek węgla w mielerzach stojących stałych;

z drewna:

świerkowego łupanego

Jednakże w praktyce utarły się pewne cyfry kalkulacyjne w ten sposób, że przyjmuje się, iż z drewna bukowego otrzymuje się około 50% masy drzewnej w węglu t. j. 5 hl., natomiast z drewna drzew iglastych 600/o t. j. 6 kl. węgla.

W handlu rozróżniamy 3 sorty węgla, gruby najlepszy, średni i drobny; prócz tego zostaje na miejscu mielerza miał węglowy. To jest węgiel drzewny zwykły, gdyż oprócz tego jest w handlu także „węgiel aktywny". Węgiel ten jest spreparowany specjalnemi solami, n. p. chlorkiem cynku i służy jako filter do usuwania nieczystości i odbarwiania cieczy np. syropów cukrowych. Węgiel drzewny zwykły odznacza się bowiem wielką porowatością, wskutek czego posiada znaczne własności absorbujące.

Mielerze stojące, gdyż te są u nas w użyciu, nie powinny obejmować mniej aniżeli 10 mp. do 100 mp., leżące zaś nie więcej nad 300 mp. masy drzewnej.

Obliczenie zawartości mielerza stojącego przeprowadza się w ten sposób, jak się oblicza zawartość paraboloidu, a z otrzymanego rezultatu odejmuje 5° 16. Do tego celu służy formułka:

j 2

-j. x X ~2 b j. zawartość = połowie iloczynu z podstawy przez wysokość. Ponieważ średnica w mielerzu nie jest łatwo dostępna, przeto wstawiamy obwód = O, a ponieważ 5°/o ma się odciągnąć, przeto ostatecznie formułka ta posiada następujące brzmienie:

Jeden hl. węgla z drzew twardych waży około 20 kg., z drzew miękkich około 16 kg; węgiel retortowy jest jeszcze lżejszy.¹)

Z = O² h X 0.378, a której h = wysokość mielerza, obwód zaś mierzy się taśmą u dołu mielerza, w wysokości 15 cm. nad ziemią.

d) Trociny czyli piliny.

Znaczny procent odpadów tartacznych, w formie pilin czyli trocin jest ciągłą troską, w jaki sposób można je spieniężyć, a kwe-stja ta jeszcze ciągle nie jest korzystnie rozstrzygnięta.

W pierwszym rzędzie i głównie używa się ie do opalania kotłów, lecz tartaki posiadające już 4 traki, lub poruszane bardziej oszczędnemi lokomobilami mają ich tyle, że pozostają większe ilości nieużytkowane.

W pierwszych początkach rozwoju przemysłu leśnego wrzucano je do płynących wód, bez względu na to, że cierpiało na tern rybo-łóstwo. Później wskutek nakazu ochrony ryb palono je, co powodowało znaczne wydatki na robotnika i dozór. Były wiecznie palące się sterty pilin. Używano je jako podściółkę dla bydła, zresztą nader przyjemną, wchłaniającą silnie wszystkie części płynne wydzielin. Jednakże pognój z pilin mógł być użyty dopiero po latach kilku, gdy piliny zaczęły gnić. Następnie zajął się pilinami przemysł chemiczny, a pierwsze kroki w tym kierunku były nader zachęcające tak, iż zaangażowały się bardzo wielkie kapitały.

Nie trudno zrozumieć, że sprawa użytkowania drewna w formie tak rozdrobionej jak piliny miałaby wielkie znaczenie, gdyby ostateczne rezultaty były korzystne. Być może, że sprawa ta obecnie w przemyśle chemicznym nie należycie wyjaśniona może przynieść dopiero z czasem dobre wyniki.

Tu mieliśmy w pierwszej linji próby zastosowania jako masę papierniczą., czy to po zmieleniu w szlifierniach, czy też po przerobieniu w drodze chemicznej na celulozę. Próby te nie dały korzystnego wyniku z powodu krótkości włókna. Trociny nadają się bowiem na ten cel tylko w pewnych poszczególnych wypadkach, jedynie jako domieszka do masy na papę pośledniejszego gatunku,

n. p. do wyrobu tektury.

Następnie zajął się tą sprawą przemysł fermentacyjny. Główna część składowa drewna, a zatem i trocin jest drzewnik, a przez poddanie drzewnika w pewnych warukach działaniu kwasów mineralnych następuje zamiana w węglowodany, a mianowicie w dekstrynę, która pod wpływem fermentacji wytwarzanej przez pewien gatunek drożdży przechodzi w alkohol etylowy, to znaczy w ten sam produkt fermentacyjny, który w gorzelnictwie otrzymuje się z kartofli, zboża lub melasy.

Metoda przemiany drzewnika w dekstrynę, a w dalszym ciągu w alkohol etylowy znana była od dość dawnych lat w laboratoriach chemicznych.

W praktyce jednak metody przemienienia drzewnika w cukier i poddawania produktów w ten sposób otrzymywanych fermentacji drożdżowej są dość rozmaite. Po największej części szczczegóły fabrykacji przechowywane są w ścisłej tajemnicy, wiadomo jednak, że osiągnięto już (stosując patent Clasena) do 10% alkoholu etylowego, wagi wysuszonych trocin.

Instalacja jednak jest bardzo kosztowna, a trudności natury technicznej ciągle jeszcze nie zostały opanowane. W dodatku wytworzyła się konkurencja w tym kierunku, iż stworzona została metoda pozyskiwania alkoholu etylowego z odpadów przy fabrykacji celulozy.

Mniejsze trudności wytwarzania sprawia stosowanie trocin do pozyskiwania kwasu szczawiowego przez ogrzewanie trocin z alkalja-mi w temperaturze około 200°.

Sucha destylacja trocin również nie dała korzystnych wyników, wydajność smoły a szczególniej terpentyny jest wskutek zbytniego rozdrobnienia zbyt mała, a ponadto pewna część olejków eterycznych ulatnia się w czasie przecierania drewna trakami. Również i brykietowanie nie dało konkretnych wyników.

Co się tyczy brykietowania trocin, a ewentualnie także drobnych odpadów tartacznych, wychodzi się z następujących punktów widzenia.

W 1 m³ wolnej przestrzeni zmieści się 80—100 kg. trocin, tak jak one z tartaku wychodzą. Natomiast w tej samej przestrzeni zmieści się 400—500 kg. trocin prasowanych, zatem 4—5 razy więcej. Z tego wynika, że transport trocin wagonami kolejowymi na większe przestrzenie opłacić się może wyłącznie tylko w formie ściśniętej.

Z tego powodu też, gdy brykietowanie trocin jest stosunkowo drogie, może prasowanie trocin mieć większe znaczenie. W tym celu są umyślne maszyny do prasowania.

Trociny wychodzą z prasy w formie eliptycznej ²⁰/28, względnie ³⁰/35 cm. i jednometrowej długości, i są nadto wiązane drutem, a na końcach zaopatrzone w deszczułki celem zapobieżenia obijania końców.

Wartość palna przedstawia się w sposób następujący: 100 kg. trocin w tej formie odpowiadają pod względem wartości palnej 60 kg- węgla kamiennego, podczas gdy 100 kg. nieprasowanych trocin zastępują tylko 25 kg. węgla kamiennego.

Transport kolejami pilin w ich formie pierwotnej jest zatem z reguły nierentowny, trzeba zatem znaleść jakiś sposób, który umożliwiłby transport czy to na dalszą, czy też choćby nawet tylko na bliższą odległość. W tym względzie może być brykietowanie jednym ze sposobów najbardziej intratnych, gdyż w tej formie mogą być odpady szczególniej trociny zużyte także do opalania pomieszkam Dotychczas bowiem zużywano je w zmięszaniu z innymi przedmiotami do opału przydatnymi jak węgiel, kora, torf, krótkie klocki etc.

Już przed wojną były próby, by rzeczone odpady zastosować jako środek opalania, czy to w zakładach przemysłowych, czy też w domach mieszkalnych. Trociny bowiem i drobne odpady drzewne wytwarzają z powodu swej wielkiej zawartości wody ledwie 1800 — 2000 kaloryj, podczas gdy sztucznie wysuszane brykiety mają już 3.800 — 4.000. Wartość opałowa tego rodzaju ma-terjałów jest jednak tern większa, im więcej jest w drewnie żywicy. W wielkich zarysach można przyjąć, że 10 t. brykietów drzewnych odpowiada pod względem siły palnej 5 t. węgla kamiennego, a 10 t. samych trocin i drobnych odpadów w wolnym stanie 2.5 t. węgla kamiennego.

Pierwsze próby brykietowania prowadzone były przy zastosowaniu odpadów smoły, jako środka wiążącego. W tym celu rozgrzewano całą masę i w prasach ściskano. Miało to pewne niedogodności, a mianowicie: koniecznem było utrzymanie pewnego stosunku pomięszania. Jeżeli bowiem smoły było za mało, natenczas brykiety łatwo się rozpadały, było natomiast smoły za wiele, natomiast paliły się źle, a smoła spływała.

Trociny przeznaczone do brykietowania muszą być suche, potem muszą być rozgrzane przed dalszem przetwarzaniem, a w końcu prasowane. Odpowiednie zatem urządzenia do brykietowania są następujące: urządzenia do suszenia, stojące w łączności z ujściem przy ekstaustorach, z aparatu do rozgrzewania, a w końcu z prasy do prasowania, jako też z odpowiedniej ilości obsługi. Wydajność wynosi około 1.450 —1500 sztuk brykietów o przeciętnym ciężarze 0.3 kg. W 8 godzinach może zatem jedna prasa wytworzyć około 12.000 sztuk brykietów, o wadze około 3.600 kg.

Zauważyć jednak należy, że brykietowanie może być szczególnie tam z korzyścią przeprowadzane, gdzie siłą popędową jest elektryka.

Dalej musimy przytoczyć, że z pilin można wytwarzać gaz do popędu motorów, a odbywa się to na tej samej zasadzie co wytwarzanie gazu z antracytu, koksu lub węgla drzewnego. Prof. Ebermann nawet jest zdania, że wobec znacznego podrożenia innego paliwa jak n. p. ropy, motor spalinowy (Diesla), pędzony jak maszyna parowa odpadkami drzewa, będzie najtańszem źródłem siły dla przemysłu drzewnego. Zasadniczo jest to nic innego jak sucha destylacja drewna, a wytworzony w ten sposób tlenek węgla (czad), jest najważniejszym składnikiem gazu generatorowego. Prócz tego para wodna zetknąwszy się z rozżarzonym węglem rozkłada się na tlen i wodór. Pierwszy przyczynia się do spalenia węgla na tlenek węgla, drugi uchodząc wraz z wytworzonym gazem do motoru, zwiększa wartość opałową samego gazu. Spalając bowiem drewno, jego wilgoć naturalna daje potrzebną ilość pary, a nawet dość znaczna zawartość wilgoci, około 50% wagi drewna, polepsza jakość gazu.

Gaz z odpadów drzewnych może nawet parę zastąpić. Wiadomo jest, że z materjału drzewnego w tartakach do wytwarzania pary zwyczajnie używanego ledwie 5 — 100/o faktycznie zużyte zostaną jako siła użyteczna, około 600/o ciepła można wykorzystać jeszcze w parze zużytej, a około 25 — 400/o ciepła uchodzi zupełnie bezużytecznie. Tak małe zużycie ciepła wynika ztąd, że znaczna część wytworzonego ciepła zużytą być musi do usunięcia wilgoci z drewna.

Zakład do wytwarzania gazu z drewna wytworzonego bezpośrednio korzysta zatem z wilgoci, znajdującej się w drewnie. Z tego wynika, że tego rodzaju urządzenia pracują bardziej ekonomicznie, a korzyść na rachunek gazu drzewnego jest 2 do 3 razy większa. Pomijając opis tego rodzaju urządzeń musimy nadmienić, że wedle teoretycznych obliczeń do wytworzenia tej samej ilości energji użytecznej potrzeba znacznie mniej opału, w tartacznictwie odpadów drzewnych, które zatem mogą być konsumentom sprzedane. Ponadto pozyskuje się też węgiel drzewny, który również przedstawia pewną wartość, ewentualnie energja użyteczna zbyteczna może być użyta na inne cele.

Na podstawie dotychczasowych wyników, stwierdzają zatem niektórzy autorowie, że urządzenia do wytwarzania gazu z odpadów drzewnych posiadają w pewnych warunkach swoje zupełne uzasadnienie.

Oprócz tego mogą być trociny używane do wysypywania dróg, jako warstwa izolacyjna w budowlach nadziemnych, w ścianach i w lodowniach; do fabrykacji sztucznego kamienia, składającego się z cementu, magnezytu, gipsu i środka wiążącego, jako też do wyrabiania rozmaitych ornamentów; do wyrobu parkietów z masy, której części składowe są trociny, ług z potażu etc. Mieszanina z pilin z magnezytem daje fabrykat „Xylolith”, który również do wykładania podłóg użyty być może; mąka drzewna wytworzona z trocin znajduje zastosowanie w wyrobie linoleum, dynamitu etc.

Zresztą co chwila podawane są do publicznej wiadomości nowe mniej lub więcej udatjie sposoby zużycia trocin n. p. Bergius, wynalazca syntetycznego węgla, chce wyrabiać cukier do celów odżywczych z trocin i odpadków bukowych.

Podczas wojny były próby zużycia trocin w formie mąki drzewnej jako środka spożywczego dla zwierząt, po rozłożeniu jej za pomocą kwasu solnego, z dodatkiem grysu, w formie bochenków w piecach wypiekanych, wedle twierdzenia z wynikiem korzystnym.

Tu należą także fabryki, wyrabiające garbnik i taninę z odpadów i trocin drewna dębowego, jako produktu ubocznego, itd.

6. Drewno opałowe,

a) Uzanse, czyli zwyczaje handlowe.

Zwyczaje handlowe dla opału rozróżniają drewno spławiane i drewno niespławiane.

Sort jest 3 klasy, a cena sprzedażna ma być oznaczona wedle metrów przestrzennych. Tymczasem w rzeczywistości ceny są ustanawiane wedle wagonów t. j. wagi 10.000 kg., a w tym wypadku trzeba zwrócić uwagę na ten szczegół, że drewna miękkiego, w metrach przestrzennych licząc, jest w tym samym wagonie więcej aniżeli drewna twardego.

Drewno niespławiane.

Do I klasy należą łupki. Muszą być zupełnie zdrowe, proste, forma ich jest z reguły trójkątna, albo jako połówki; pierwsza posiadając najmniej 16 cm. powierzchni zewnętrznej i przynajmniej 13 cm. grubości pod korą, mierząc od kantu do kantu, druga najmniej 18 cm. powierzchni.

Sęki muszą być gładko od pnia odcięte, i żaden sęk nie powinien mieć więcej jak 5 cm. średnicy, u drzew twardych może być najwięcej jeden taki sęk, u drzew miękkich dwa.

Klasa II obejmować ma łupki zdrowe, jednak dopuszczalne jest 200/o ilości na drewno nadpsute. Sztuki trójkątne muszą mieć powierzchnię wewnętrzną co najmniej 12 cm., a grubość przynajmniej 9 cm.; połówki co najmniej 13 cm.; bardzo krzywe łupki są wykluczone.

Klasa III obejmuje krąglaki, które w cieńszym końcu nie mogą mieć mniej aniżeli 7 cm. średnicy, a w nich najwięcej 5% sztuk nadgniłych. Bardzo silnie skrzywione sztuki, utrudniające układanie, są wykluczone.

Wszystkie inne sortymenty, które powyższym wymogom nie odpowiadają, jak drewno gałęziowe, leżanina, zbieranina, nie należą do towaru handlowego.

Drewno spławiane.

Klasa I łupki. Muszą być zupełnie zdrowe i proste, trójgra-niaste sztuki muszą mieć najmniejszą szerokość wewnętrzną 14 cm., połówki 16 cm. Sęki muszą być gładko przy strzale odcięte a żaden nie powinien przekraczać 5 cm. średnicy, przy drewnie twardem może być conajwięcej jeden taki sęk, przy miękkiem dwa.

Klasa II łupek obejmuje łupki również zdrowe, jednak może tu być 50/o łupek nadgniłych; trójkątne sztuki muszą mieć minimalną szerokość wewnętrzną 13 cm., grubość u nasady najmniej 9 cm., połówki najmniej 13 cm., sęki mogą być, jednak muszą być gładko przy pniu odcięte.

Klasa III: („krąglaki”), muszą w cieńszym końcu mieć co najmniej 7 cm. średnicy i co najwięcej 5%. swej ilości zawierać drewna nadpsutego. Bardzo silnie skrzywione sztuki, które są przeszkodą w układaniu stosów są wyłączone.

Wszystkie sortymenta, które powyższym wymogom nie odpowiadają, nie należą do towaru handlowego.

Wszystkie powyższe klasy muszą mieć 1 m. długości i na obu końcach być piłą rznięte.

Na żądanie może być dostarczony także materjał 60 — 80 cm. długości, obliczenie masy drzewnej takich stosów wykonane ma być na podstawie metrów przestrzennych 1 m. długich.

Układanie w stosy przy większych zakupach i suchem drewnie wykonane ma być w stosach posiadających co najmniej 20 mp. zawartości, a na obu końcach rzędu mogą być stosy krzyżowe o wysokości 2.16 m.

Jako drewno suche uważać należy u drewna niespławianego ten materjał, który pochodzi z cięcia rok przedtem wykonanego n. p. drewno dostawione w marcu 1929 musi pochodzić z wyróbki roku 1927/28.

Jako okres zimowy uważać należy okres czasu od września do końca kwietnia.

Drewno pochodzące z cięcia letniego, może być przyjęte, jeżeli to w umowie jest wyraźnie ustanowione, za wyjątkiem lasów górskich i drewna spławianego, gdyż tutaj tylko cięcie letnie jest możliwe.

W obecnych czasach jednak podane wymogi zupełnie się zacierają; obecnie kłują nawet krąglaki, gdzie indziej z powodu braku robotnika nie kłują nawet odcinków na łupki, nie patrzą się również na sęki a i pod względem zgnilizny nie stawia się zbyt wielkich wymogów. Zaciera się również różnica między drewnem spławia-nem i niespławianem, tern bardziej, że spław drewna coraz bardziej zanika. Forma sprzedaży w handlu jest wagon o 10.000 kg. wagi, a raczej ciężar materjału drzewnego, do wagonu załadowany, o pod-

stawowej ilości 10.000 kg. wagi. Sprzedaż wedle mp. odbywa się w całej pełni jeszcze w lesie, natomiast w większych miastach znika coraz bardziej mp, a w jego miejsce wchodzi cena sprzedażna od 100 kg. wagi, jako jednostki sprzedażnej. Wobec tego w tych wypadkach, w szczególności jeżeli sprzedaż detaliczna odbywa się w drewnie zupełnie rozdrobnionem, jest rzeczą zresztą zupełnie obojętną, czy drewno opałowe posortowane zostało na łupki i krąglaki i czy w lesie pokłute zostało na szczapy. *)

b) Odpady tartaczne.

Zalicza się również do sortymentu „drewno opałowe”.

W tartakach pozostają po wyróbce materjałów tartych części drzewne, które nie przydatne są na żadne cele techniczne, lecz tylko na opał, i których może być mniejsza lub większa ilość zależnie od tego, jaki materjał surowy jest przerzynany i jaki materjał tarty jest wyrabiany. Powstają one głównie przy piłach tarczowych, wskutek obrzynania materjału tartego na ostro przetartego, i wytwarzania materjału posiadającego wszędzie jedną i tę samą szerokość. Prócz tego pozyskuje się je także przy samych trakach jako oszwary lecz w ilości stosunkowo nieznacznej. Do odpadów tartacznych zalicza się również piliny, zbierające się pod trakami w suterenach, wióry otrzymywane przy heblarkach, jak nie mniej odpady powstające przy tak zwanem „ogławianiu” kloców tartacznych.

W niniejszym wypadku jest mowa o właściwych odpadach tartacznych przy tarczówkach wytwarzanych i o oszwarach opałowych.

Sprzedaje się te materjały w różnoraki sposób: na fury, w metrach przestrzennych, w wiązkach i t. d.

Decyzja Izby handlowej i przemysłowej we Lwowie z dnia 20/5 1928 1. 6789.

Przy wagonowej sprzedaży drewna opałowego miarodajną jest tak dla sprzedawcy, jak też dla kupującego waga stacji nadawczej. Jeżeli między wagą stacji nadawczej a wagą stacji odbiorczej zachodzi różnica, należy wedle zwyczaju handlowego uwzględnić, czy przy konkretnej przesyłce różnica pochodzi z obtłuczenia się kory, czy też z innych przyczyn. W pierwszym wypadku jest to ubytek naturalny, w rozmiarach nieznaczny, za który wedle zwyczaju handlowego sprzedawca bezwzględnie nie odpowiada. Rzecz ma się podobnie, jeżeli brak na wadze nie polega na ubytku naturalnym, lecz na różnicy, o którą wagi urzędowe na poszczególnych stacjach kolejowych, z technicznych powodów niejednokrotnie różnią się między sobą, a która może wynosić do 2 i 3% na wagonie. Poza powyższymi wypadkami w zasadzie nie powinna istnieć rozbieżność między wagą na stacji załadowania, a wagą na stacji odbiorczej. Jeżeli atoli przywóz drzewa opałowego odbywa się w wagonach odkrytych i bez dozorcy, zdarzają się większe braki, zależnie od szeregu okoliczności wynikających z stosunków transportowych i innych. Stosownie do tego, manko wynosić może do 10% i wyżej. W powyższych warunkach przewozu drzewa opałowego nie ustalił się zwyczaj handlowy co do wysokości dopuszczalnego manka. W każdym razie, wobec okoliczności, że miarodajną jest wedle zwyczaju handlowego waga stacji nadawczej, przysługuje odbiorcy prawo dochodzenia szkody, wynikłej z różnicy wagi, w drodze reklamacji u zarządu kolejowego.

Ilość ogólnej cyfry odpadów tartacznych, można obliczyć w następujący sposób.

Oznaczmy G średnicę kloca w końcu cieńszym, D jego długość, S szerokość deski, p podstawę, n ilość desek, g grubość deski i b grubość rzazu; to przy wyrzynaniu pryzmy otrzymamy następujący ubytek t. j. cyfrę odpadów:

rc D — p. S. D.

u= G2

Następnie przecieramy pryzmę na deski a ubytek ten obliczyć można na podstawie formułki:

albo w procentach:

(n — 1) b. S. D

(n - 1) b X S. D.

• 100 =

(n — 1) b

100

p. S, D

Z pierwszej formułki wypadnie jako ostateczny rezultat od 30 — 39%, druga formułka podwyższa te cyfry o 3 do 10%.

W wielkich zarysach można zatem z drewna miękiego przyjąć następujące %:

przy materjale

nieobrzynanym:

ubytek ogólny

obrzynanym:

13—14 17—19 2— 3

6— 8 . .

15—16 . .

2— 3 . .

Jeżeli wyrabiane są łaty w większych ilościach, natenczas powyższy % odpadów spada do 45 a nawet 50%.

Przy drewnie twardem cyfry te wypadną nieco inaczej. Na-samprzód trzeba uwzględnić, że rzaz tu jest węższy, wskutek tego procent wyzysku będzie większy, dalej, że drewno twarde przecierane bywa z reguły tylko na ostro. Z tego powodu liczyć się należy z % odpadów o 5—15% mniejszym (n. p. bulsy), a w szczególności trocin jest mniej, a natomiast osznarów opałowych więcej.

Odpady tartaczne w tartacznictwie uważane są jako strata efektywna, głównie bowiem, szczególniej piliny, używane są do palenia pod kotłami, a odpady przy cyrkularkach powstające idą na opał. Dopiero większe zakłady tartaczne, posiadające 3 i więcej traków wytwarzają tyle odpadów, że pozostaje pewna ilość do sprzedaży; do 2 traków włącznie, ilość odpadów wystarcza do opalania kotła i pokrycia zapotrzebowania w opale własnego i robotników zajętych w zakładzie. O ile jednak odpady przy cyrkularkach powstające mogą znaleść zbyt, o tyle z pilinami mają wielkie zakłady kłopot, jak to już powyżej opisaliśmy obszerniej.

c) Urządzenia do maszynowego łupania drewna opałowego mogą znajdować się przy tartakach, jako urządzenia uboczne, lub też jako samoistne zakłady, w którym to razie łupki i krąglaki a nawet i gałęzie grubsze przecina się na kawałki krótsze i sprzedaje pokłute na drobne kawałki, bądź to na mp., fury, bądź tez na wagę w całych ładunkach, lub też w wiązkach, o mniejszej lub większej średnicy. Naturalnie, że głównymi odbiorcami będą tu większe miasta, gdyż na wsi każdy mieszkaniec wykona sobie sam czynności rozdrabniania. Lecz i tu mogą być ułatwienia w tym kierunku, iż przynajmniej przerzynanie na krótsze kawałki jest często wykonywane przy pomocy cyrkularek i kieratów.

Urządzenia do maszynowego łupania składają się z 2 części cyrkularki jednej lub kilku, których zadaniem jest przerzynanie czy to odpadów tartacznych, czy też łupek lub krąglaków na krótsze kawałki i maszyn do kłucia.

Pierwsze maszyny umieszczone są na żelaznych stołach, a drewno podsuwane jest ręką, sama cyrkularka ma średnicę 700 — 800 m/m. Prócz tego są urządzenia, które zastępują człowieka, przy podsuwie drewna pod cyrkularkę i które zabezpieczają robotnika prawie zupełnie przed niebezpiecznymi wypadkami.

Maszyny do kłucia mogą być również różnorakich konstrukcyj, w zasadzie jednak tak silnie zbudowane, by mogły pokłuć nawet , mocno sękate drewno, bez szkody dla siebie. Topory do kłucia muszą być z najlepszej stali lanej i łatwe do wymiany, jeżeli chodzi o wyostrzenie. Zwyczajnie są one tak urządzone by można niemi kłuć długości 0.15 i 0.25 m/m. lecz są także dla 0.4 m.

Wydatność pracy jest znaczna, gdyż wynosi około 2 mp. na godzinę. Są również podwójnie pracujące maszyny, a zapotrzebowanie siły popędowej wynosi od toporu 1 HS. t. j. dla podwójnej maszyny 2 mech. konie.

Urządzenia składające się z cyrkularki i podwójnie działającej maszyny do kłucia mogą w 8 godzinach pokłuć 20 — 25 mp. i potrzebują na ten cel 6 — 8 koni mechanicznych, do obsługi potrzeba 5 robotników, a to jeden przy cyrkularce, 2 przy maszynie, do kłucia i 2 robotników pomocniczych.

Jeżeli urządzenie to znajduje się przy zakładzie przemysłowo-drzewnym, natenczas najrentowniej będzie ustawić je na piętrze, skąd kawałki drewna pokłute zesuwają się w rynnie wprost do wozu.

' Jeżeli odpady tartaczne mają być w wiązki wiązane, natenczas daje się je do odpowiedniego urządzenia, w którem są nasamprzód rozrzynane na odpowiednie długości (20 do 25 cm.), a następnie maszyną ściskane i w końcu drutem wiązane. W tym stanie mogą być z korzyścią wysyłane wagonami, a nadto jest ułatwienie w sprzedaży, gdyż wszystkie takie wiązki posiadają jedną i tą samą wagę.

W ten sposób sporządzone wiązki, szczególniej z odpadów tartacznych wytwarzane, posiadają formę krążków, których średnica wynosi zwyczajnie 50 cm., grubość 20 cm. i zawierają masy drzewnej = d* X 0.785 X Z = 0.5² m. X 0.785 X 0.2 = 0.039⁸ m. X X 06 = 0.023 m³. do jednego wagonu załadować można około 1.000 wiązek, t. j. że na 1 m³. pójdzie 40 wiązek.

Zwyczaje handlowe innych państw Europy.

II.

Obrót handlowy tak w kraju jak i zagranicą wymaga dokładnej znajomości nietylko ustroju państwowo-społecznego, lecz także handlowych zwyczajów danego kraju i jego postanowień prawnych. Ten wymóg jest tern konieczniejszy, gdyż zwyczaje handlowe są obok prawa cywilnego drugiem prawem wprawdzie zwyczajowem, lecz mimo to ważnem, a tern ważniejszem, gdyż o ile prawo cywilne nie zmienia się, to natomiast zwyczaje handlowe są żywem odbiciem życia i stosownie do jego wymogów się zmieniają. Kto zatem zamierza zawierać interesa drzewne z krajami zagranicznymi musi znać ich strukturę i ich prawa zwyczajowe, prócz prawa prywatnego. Z tego powodu też zająłem się tym przedmiotem obszerniej, opisując prawa zwyczajowe w handlu drewnem u nas w Małopolsce. Prócz tego należy poznać prawa zwyczajowe w handlu drewnem istniejące w tych państwach, do których nasz materjał drzewny eksportujemy. Ograniczę się jednak na krótkim przeglądzie, i na-samprzód przedstawię w streszczeniu zwyczaje' handlowe drzewne, istniejące w wolnem mieście Gdańsku, jako -obok Gdyni, naszym drugim portem morskim, dla eksportu naszych materjałów drzewnych bardzo ważnym.

A. Zwyczaje handlowe gdańskie.

Miasto Gdańsk, położone nad Bałtykiem, ma dla polskiego handlu zagranicznego, nader wielkie znaczenie, tędy bowiem via marę eksportowane są nasze materjały drzewne do Anglij, Francji etc. Tu też odbywają się wielkie transakcje handlowe. Z tego powodu jest rzeczą wprost nieodzowną, poznać te zwyczaje handlowe, które dla handlu drewnem w Gdańsku są miarodajne.

Zwyczaje te zostały zebrane i wydane w r. 1901, drugie ich wydanie ukazało się w r. 1912, a układało je gremium związku kupieckiego w Gdańsku.

Dzielą się na 2 główne części składowe: a. Część ogólna; b. Zwyczaje dla pojedyńczych rodzaji drzew.

a) Część ogólna.

I. Cena i sposób płacenia.

Cenę ustanawia się za jednostkę wymiarową jak m³, mp., stopę kub., albo za jednostkę ilościową: sztuki etc. Płaci się gotówką, po odciągnięciu dyskonta, po odebraniu towaru, przy dostawach częściowych w odpowiednich kwotach w sumach okrągłych. Kupujący ma jednak prawo przeprowadzić odbiór dopiero w 14 dni po kupnie, lub powiadomieniu, że towar sprzedany przygotowany jest do oddania.

II. Odbiór drewna; a) na wodzie.

Tratwy mają być umieszczane w przystani, wedle zarządzeń urzędu wodno - policyjnego. Jeżeli jednak zostały przeznaczone jeszcze przed ich nadpłynięciem na skład pewnego handlarza drewnem (spedytora etc.) natenczas płyną one tam wprost, lecz również za zgodą rzeczonego urzędu. Nad wszystkiemi innemi tratwami wykonuje nadzór kapitan drzewny, lub inny dozorca składu. W każdym razie jednak należy, o ile to możliwe, stwierdzić ilość, zawartość tratew i doręczyć potwierdzenie odbioru, wystawione przez odbiorcę.

b) w transportach kolejowych, zatem lądem:

Drewno w ten sposób przysyłane ma być przez odbiorcę {kupca, spedytora, kapitana drzewnego) na wagonie w tem miejscu odebrane, na które wagon miał być w myśl umowy odstawiony na dworcach kolejowych, miejscach wyładowania, prywatnych bocznicach kolejowych.

III. Odm i ar.

Odmiar drewna w tratwach ma być wykonany na wodzie przez sprzedającego lub jego zastępcę. Przytem należy, za wyjątkiem śliprów i podkładów kolejowych, na każdej sztuce umieścić numer i znak firmowy sprzedającego i sporządzić listę pomiaru. Do tej listy zapisuje się długość i grubość każdej sztuki, wedle numerów bieżących tratew i osobno dla drewna sosnowego i jodłowego (świerka).

Slipry i podkłady kolejowe, o ile są w tafle związane, oznacza się znakiem firmowym wedle tafel, obliczywszy ilość sztuk każdej tafli. W przeciwnym razie należy każdą sztukę z osobna zaopatrzyć znakiem firmowym.

U zwykłych podkładów mierzy się długość, szerokość i wysokość i wpisuje do list taflowych. Sztuki posiadające odmienne wymiary, aniżeli całość tafli, mają być osobno wykazane.

Na podstawie list pomiaru układa się „ogólny wymiar” jako podstawę sprzedaży. Listy pomiaru, i ogólny wymiar mają być podpisane przez wykonujących pomiar, listy pomiaru zaś oddane wraz z rachunkiem należytości kupującemu.

Kupujący powinien stwierdzić wymiary drzew, przed ich zabraniem.

Przy sprzedażach śliprów i podkładów kolejowych: „wedle wymiaru wodnego, tak jak one leżą (laut Wasseraufmass wie sie liegen)” ma kupujący prawo pomierzyć kontrolnie te demenzje, które z góry wymierzyć można. Jeżeli jednek materjały te sprzedane zostały, natenczas pomiar kontrolny ma być w ten sposób wykonany, że sprzedający i kupujący ustanawiają wspólnie równą ilość tafel, które mają być rozebrane i wspólnie pomierzone. Rezultat w ten sposób otrzymany, stanowi podstawę obliczenia ceny kupna dla

całej dostawy. Jeżeli sprzedaż nastąpiła jako: „towar zdrowy, handlowy,” natenczas bada się wspólnie wybrane tafle próbne także w kierunku tych wymogów.

Wykaz dokonanego pomiaru próbnego nie stanowi jednak dowodu przeciw kupcowi tedy, jeżeli strona drewna pod wodą się znajdująca i wskutek tego nie pomierzona, ma odmienne wymiary. Jest jednak obowiązkiem sprzedającego przygotować tratwy w ten sposób, bez szkody dla ićh związku, ażeby i kupujący mógł wykonać pomiar kontrolny.

Jeżeli kupujący zaprzeczy prawdziwość „wymiaru”, natenczas ma być przeprowadzony wspólny pomiar próbny tafli, na podstawie list pomiaru. Na zawezwanie kupującego ma sprzedający zarządzić w 3 dni wspólne badanie. Jeżeli ten termin przez jedną stronę zostanie zaniedbany, natenczas ma strona druga prawo zażądać u przełożeństwa gremium kupieckiego wykonania pomiaru. Jeżeli przytem twierdzenie kupującego zostało stwierdzone, natenczas ma być dokonana albo odpowiednia redukcja, albo wspólny pomiar całkowitej dostawy.

Jeżeli co do miar nie może przyjść do skutku porozumienie, natenczas czynność ta ma być powierzona zaprzysiężonemu znawcy, którego na wniosek jednej ze stron ustanawia zarząd gremium kupieckiego.

Postanowienia te odnoszą się jednak tylko do ilości, a nie do zmniejszenia się wartości wskutek złego pomiaru, jednak zmiany do 2°/₀ ogólnej wartości kubicznej są dopuszczalne.

Jeżeli ponowny pomiar wyda taką różnicę, iż wartość jej przekroczy koszta pomiaru, natenczas te koszta pokrywa strona, której „ogólny wymiar” okazał się nieprawdziwy.

W podobny sposób postępuje się, jeżeli wyniknie różnica zapatrywań co do ilości i jakości śliprów i podkładów kolejowych.

Pomiar na lądzie ma być wykonany:

1) u dębiny, jeżeli została sprzedana jako zdrowy towar handlowy;

2)    u drzew, które w czasie kupna już znajdywały się na lądzie, a jeszcze nie były pomierzone;

3)    u wszystkich drzew, które lądem sprowadzone zostały, lub przy użyciu galarów;

4)    u drzew, które przywiezione zostały kolejami.

W tym celu kupiec dostarcza na koszt własny sił roboczych, by towar sprowadzić na skład i wykonać odbiór, w obecności sprzedającego. Jeżeli jednak kupiec otrzymał listę pomiaru, natenczas ma on ją sprawdzić. Rezultat pomiaru dłużyc ma być uwidoczniony na każdej sztuce i w liście pomiaru. Sztuki sporne mają być pozostawione do pomiaru przez znawców, których na wniosek jednej ze stron ustanawia gremium kupieckie. W tym wypadku powiadamia kupujący sprzedanego na 2 dni przed terminem rozpoczęcia pomiaru. Jeżeli sprzedający nie jawi się natenczas ważny jest pomiar kupującego. Gdyby jednak sprzedający pomiaru tego uznać

nie chciał, natenczas ma być wykonany ponowny pomiar, jednak wyłącznie tylko na jego koszta.

Przy dostawach koleją ma sprzedający doręczyć odbiorcy listę pomiaru drewna w każdym wagonie się znajdującego.

Odbiorca powinien stwierdzić prawdziwość „wymiarów” a sztuki nie posiadające go mają być osobno złożone. Dodatkowa kontrola tych sztuk przez sprzedającego ma być wykonana do dni 2 po zawezwaniu. Koszta pokrywa odbiorca.

Jeżeli sprzedający nie dostarczy na czas listy pomiarowej, natenczas ma odbiorca zawezwać go, by w przeciągu 3 godzin wysłał kogoś do pomiaru, w przeciwnym razie czynność tę może sam wykonać, i sporządzić listę pomiaru. Jeżeli sprzedający tę listę jednak zakwestjonuje, to wolno mu na własny koszt wykonać ponownie pomiar. Gdyby jednak z tego powodu, iż sprzedający nie przysłał listy pomiaru, lub też nie jawił się do wspólnego pomiaru, narosły jakie koszta, szczególniej ża postój, pokrywa je sprzedający.

Gdyby wskutek ponownego pomiaru powstała różnica w masie której wartość przewyższa koszta pomiaru, natenczas koszta ponosi ta strona, której pomiar był niewłaściwy. Gdyby jednak ponowny pomiar dał ten sam wynik, lub różnicę której wartość jest mniejszą od kosztów pomiaru, natenczas koszta ponownego pomiaru ponosi ta strona, która go zażądała.

IV. Oddawanie sprzedanego drewna.

Jeżeli drewno nie zostało dostarczone wprost na skład kupującego, natenczas oddawanie ma być wykonane w sposób następujący:

1. a) dębina ma być dostawiona w całości lub częściowo, na rachunek sprzedającego, aż do granicy jego składowiska. Jeżeli przybijanie tratew na składzie kupca nie jest dozwolone, natenczas mają być one dostawione tak daleko, jak tylko jest to dopuszczalne.

b) drzewa pomocnicze ma odbiorca dębiny wedle ilości sztuk również odebrać i oddać do dni 14-stu na pełnej wodzie;

2)    dla sosny i jodły (świerk), sprzedanych przed ich nadejściem do przystani, mają ważność postanowienia wyżej przytoczone. We wszystkich innych wypadkach ma kupujący odebrać je tam, gdzie one na pełnej wodzie się znajdują i przetransportować dalej lecz już własnym kosztem.

3)    Jeżeli dostawa drzew, które sprzedane zostały z dostawą loco skład kupca, opóźnia się bez winy sprzedającego, ma kupujący w przeciągu dni 14 po nadejściu towaru, lub od dnia ich zakupienia licząc, odebrać towar na własny rachunek. W tym wypadku ma sprzedający zwrócić koszta dostawy aż do składowiska.

V. Jakość drewna.

Kupno drewna odbywa się:

1) na dostawę po obejrzeniu w lesie lub na składzie;

2)    po obejrzeniu w czasie spławu, lub po przybyciu na miejsce;;

3)    na brakowanie, łącznie z pomiarem:

a)    przed wysłaniem na miejsce wyróbki,

b)    po przybyciu na miejsce przeznaczenia.

Dla obejrzenia w czasie spławu po przybyciu na miejsce miarodajną jest jakość widoczna towaru; dla brakowania zaś dobry, zdrowy, handlowy towar. Powstaną nieporozumienia przy dostawie pod względem jakości, rozstrzyga sąd rozjemczy jeżeli zgoda nie przyjdzie do skutku, a obie strony na to się zgodzą. Zarzuty przeciw jakości wnosić należy do 3 tygodni po sprzedaży, po otrzy-manem doniesieniu, że sprzedany towar gotów jest do dostawy, albo po uskutecznionej dostawie.

VI. Ilości drewna.

Określenie „około” (circa) oznacza, że 10°/₀ więcej może być oddane, a przez kupca musi być odebrane, i że sprzedający może oddać 10% mniej, jeżeli tego towaru więcej nie posiada. Natomiast: „od... do” oznacza, że sprzedający może mniejszą ilość oddać, jeżeli tego towaru więcej nie posiada, natomiast kupujący musi przyjąć największą ilość.

VII. Miary przeciętne.

Jeżeli przeciętna długość ustanowiona została: „od... do” n. p„ „od 23 do 24 stóp”, to sprzedający musi najmniej 23 dostarczyć, kupujący nie jest obowiązany przyjąć nad 24 stóp.

Jest długość oznaczona przez podkreślenie ²³/24 stóp, to sprzedający ma dostarczyć przeciętną t. j. % stopy mniej lub więcej. Przy dokładnych oznaczeniach n. p. 23, musi być tylko ta ilość dostawioną.

Takie same postanowienia są miarodajne dla zawartości ku-bicznej, jak i przeciętnej grubości. Oznaczenie „circa” upoważnia sprzedającego oddać 1/8 stopy na długość, 1/8 stopy kubicznej na masę i 1/8 cala na grubość mniej lub więcej.

VIII. Przepisy cłowe

ma wypełnić kierownik tratwy; dostarczeniem dokumentów celnych zająć się sprzedający.

b) Zwyczaje dla pojedynczych rodzaji drewin.

I. Sosnowy materjał w kwadrat obrobiony.

a) belki i murłaty.

Sztuki12/12'⁷ i więcej na grubość; 18'

u/n"

„    11/11'¹ i mniej „

u/n

10-17'

18//

10—17

i więcej długie = belki,

„    =    timberends,

„    = murłaty,

„    = enden.

b) ślipry (sleepers).

Miara angielska reńska lub metrowa wyrównywane być mają na pełne stopy i decymetry dla długości, a cale i centymetry dla grubości;

Sztuki drewna od 9/9" iwięcej grubości i od 9 stóp wedle miary angielskiej oznaczają ślipry. Przy kupnach płacone są tylko następujące grubości 9/9/7, 10/,2°, 12/12, 15/15, 18/,:18, 20/20, 25/25, in/l5, 12/18, 20/25 . Pomiar grubości i powierzchni przeprowadza się na stronie najsłabszej.

II. Sosnowy materjał krągły.

Mierzony ma być taśmą wedle miar reńskich w pełnych stopach na długość i calach na grubość, lub metrycznych w pełnych dem. na długość i cm. na grubość. Średnica ma być mierzona w środku długości, gdyby w tern miejscu były napęcznienia, natenczas tuż powyżej. Kora z drewnem silnie zrośnięta ma być mierzona, końce pokarbowane lub posiadające otwory świdrowe nie mają być mierzone. Cena za stopę kubiczną reńską, lub m³.

III. Świerkowe w |~j obrobione belki i murłaty, jak i

IV. Świerkowy materjał krągły jak sosnowy.

V.

Drewno dębowe.

a) Dębowy materjał i kwadrat obrobiony.

Rozróżnia się prosty i krzywy, ten drugi, posiadający nad 2 cm. strzałki, odmiar wedle pełnych stóp i cali, cena za stopę kubiczną.

b)    plansony: odmiar wedle pełnych stóp na długość, i półcali na grubość w połowie długości. Obliczenie zawartości przeprowadza się w ten sposób, że wymierzony obwód dzieli się na 4 części, a V4 stanowi bok kwadratu; cena za stopę kubiczną.

c)    Dębowe drewno krągłe, jak przy sosninie.

d)    Dębowe kloce.

Kupno: wedle sztuk w długościach od 8; 4" reńskiej miary średnicy w cieńkim końcu bez kory mierzonej; 9¹², 101/4, 11, 12 i 13 cali i pewien nadmiar. Muszą być proste, przy pewnej małej ilości może być jednostronna krzywizna do 3 cali strzałki; odmiar z korą i bez kory; cena od strzałki.

e)    Podkłady kolejowe.

Są wprawdzie specjalne postanowienia, jednak w zasadzie muszą się stosować do wymogów pojedyńczych zarządów kolejowych, dlatego przepisy te pomijamy.

f)    Parkiety:

Wymiary: wedle m/m. w grubości, wedle pełnych centymetrów w szerokości, w długości zaś: od 30 do 90 cm. w pełnych decymetrach, od 1 m. i więcej od 25 do 25 cm.

VII. Dębowe d ę g i.

Są sprzedawane wedle jednostek t. j. 60 sztuk = kopa (schock), a mierzone na stronie najkrótszej i miejscu najsłabszem. Lekko skrzywione zalicza się do najbliższej niższej sorty; zamówiony bra-karz konstatuje jakość, jednak niema obowiązku przeróbki wybrakowanych sztuk.

VIII. Drewna rozmaite.    •

Drewno wiązów, buków, modrzewi i innych niewymienionych drzew tak obciosanych jak i krągłych wedle postanowień, ułożonych dla drewna sosnowego.

To byłyby główne postanowienia uzansów gdańskich. W odnośnych przepisach, wydanych jak powiedziano jeszcze w r. 1912 znajdujemy prócz tego

¹

W ostatnich czasach znajdujemy w handlu węgiel pod nazwą „lignicit”, pozyskiwany sposobem podanym przez p. p. Strache i Poleich w piecach stałych lub też przenośnych. Sposobem tym ma się pozyskiwać węgiel, który posiada większą twardość i więcej cieplika, aniżeli węgiel drzewny retortowy. Postępowanie przy wykurzaniu ma być nader pojedyncze, a ciągłe napełnianie odbywa się co pół godziny i w tych samych okresach czasu wyjmowanie węgla wypalonego, już w stanie oziębionym, koszta produkcji mają być bardzo małe, do obsługi wystarcza jeden robotnik nawet niewykwalifikowany.

Zobaczymy, czy przepowiednie te się spełnią.

c) Przepisy co do transportu drewna.

Tu znajdujemy nasamprzód reguły, odnoszące się do obliczenia zawartości masy drzewnej. Zatem jeżeli obliczenie ma być wykonane wedle miary angielskiej, natenczas obliczać wedle pełnych stóp przy długościach, a przy drewnach Q połówki cali w grubości i szerokości, przy materjale tartym pełne ćwierci w grubości i pełne pół cale w szerokości.

Obliczając masę wedle miary reńskiej, lub starej francuskiej są w zastosowaniu również powyższe postanowienia za wyjątkiem desek dębowych, u których przy szerokościach uwzględnia się pełne cale.

Wedle metrycznej miary: pełne, równe decymetry przy długościach a przy Q drewnach przy szerokościach i grubościach pełne równe centymetry, przy materjale tartym pełne półcentymetry w grubościach, pełne centymetry w szerokościach.

Dalsze postanowienia, odnoszące się do przepisów o jednostkach dla transportu okrętami pomijamy, gdyż one się zmieniają, jak i też przepisy odnoszące się do należytości za czynności kapitanów drzewnych. Nadmieniamy tylko, że należytości te są odmienne o ile chodzi o sezon letni lub zimowy i przytaczamy na ostatek jeszcze przepisy pod tę część podciągnięte, a odnoszące się do tratew. I tak jako jedna tratwa uważać należy:

23.000 stóp kubicznych sosnowych lub świerkowych kantówek, (tak zwane Galiciany) od 8 cali i mniej,

35.000 stóp kub. wszystkich innych kantówek sosnowych lub świerkowych,

20.000 plansonów angielskich, (stóp kubicznych).

25.000 stóp kub. dłużyc, wszelkiego gatunku,

5.000 sztuk podkładów dębowych 2.40 — 2.80 m. długości, wraz z przynależnem drewnem pomocniczem, aż do ogólnej ilości 10.000 stóp kubicznych.

„ śliprów,

12.000 sztuk sosnowych podkładów 2.40 — 2.80 m. długości, 7.000 3.000

„ dębowych kloców, wraz z przynależnem drewnem pomocniczem, aż do ogólnej masy 10.000 stóp kubicznych.

Musimy jeszcze nadmienić, że w Gdańsku są rządowo zaprzysiężeni miernicy, do pomiaru drewna i obliczenia masy drzewnej, jakoteż brakarze, którzy decydować mają w sprawach, odnoszących się do jakości drewna. W razach więc wątpliwych mogą być ci funkcjonarjusze powoływani. Należytości za ich czynności są ściśle w zwyczajach handlowych ustanowione, jednak naturalnie stosownie do stanu waluty i kosztów robocizny zmienne.

B. Zwyczaje handlowe niemieckie.

Podane niżej w najogólniejszych zarysach, spisane zostały na podstawie uchwał drezdeńskich, dla środkowych Niemiec w r. 1924, a brzmienie ich jest następujące:

Miejscem dopełnienia dla ceny kupna, i innych zobowiązań kupującego jest miejsce zamieszkania sprzedającego, dla dostawy to miejsce, gdzie towar się znajduje dla celów wysyłki.

Termin dostawy został dotrzymany, jeżeli przed jego upływem towar odesłany lub na kolej został oddany. Gdy jednak minęło 6 miesięcy od upływu terminu dostawy, a żadna ze stron nie podniosła sprzeciwu, natenczas uważa się, że zawarta umowa jest nie ważną.

Pod wagonem, (lori, ładugą wagonową i podobnemi określeniami) rozumie się zawartość wozu o wadze 10.000 — 17.500 kg., przy drewnie iglastem najmniej 20.000 kg. Przy niedostatecznem wyzyskaniu ładowności wozu różnicę w kosztach ponosi sprzedający. Określenie ilości wyrazem „circa” („etwa”) oznacza, że można dostarczyć 10°/ ilości mniej lub więcej ilości, przy miarach tylko 5°/o. Oznaczenie „od... do” zezwala sprzedającemu poruszać się w tych granicach, a jeżeli ponadto znajduje się określenie „circa” („etwa, ungefahr”), natenczas przekroczenie tych granic dopuszczalne jest do 5°/o.

Zapłata ceny kupna powinna nastąpić w przeciągu dwu tygodni po odejściu towaru na podstawie rachunku i listy odmiaru gotówką, bez jakichkolwiek odciągnień. Procenta zwłoki wynoszą 2% po nad dyskonto Banku państwa.

Jeżeli kupno wykonane zostało na podstawie poprzedniego obejrzenia towaru, natenczas zarzuty co do jakości są wykluczone. Sprzedający ręczy tylko za błędy zewnętrzne, nie ręczy za błędy, które okazały się przy dalszej obróbce.

Towar może być dany do dyspozycji sprzedającego tylko na miejscu oddania lub przeznaczenia, najpóźniej do dni roboczych 4 po nadejściu, pisemnie lub telegraficznie. Tymczasowo ma je jednak porządnie złożyć. Aż do ostatecznego rozstrzygnięcia musi zatem towar pozostać.

Drewno iglaste. Drewno krągłe.

Jako towar handlowy musi być zdrowe, i o ile można prosto-wyrosłe. Dopuszczalna krzywizna nie może być większa nad 3°/0 od idealnej osi. Wykluczone są błędy: zgnilizna, rak, grzyb, dziury dzięcioła, przez owady pogryzione, prócz tego nadpsute, posiadające pęknięcia okrężne, z mrozu i pioruna. Tolerowane być mogą małe pasy czerwone, powstałe zleżenia dłuższego, posiadające plamy małe, a przy sośnie drewno o małej szarzynie.

Długość mierzy się na boku najkrótszym w pełnych decymetrach i w połówkach metrów, grubość natomiast przyjmuje się jako arytmetyczną przeciętną ze sumy pomiarów boku najdłuższego i najkrótszego, z opuszczeniem ułamków centymetrów.

Materjał tarty może być w następujących sortymentach: kantówka, deski, łaty, i pochodzić ze świerka, jodły i sosny, osobno lub razem pomięszanych. Zamówiony został towar suchy, natenczas musi posiadać dokładnie zamówione grubości. Odchylenia są dopuszczalne do 30 m/m. na 1 m/m., po nad 30 m/m. 3% grubości, w szerokościach w towarze oberzniętym aż do 2°/o szerokości, jednakże w obu wypadkach nie więcej jak 3% całej ilości.

Kantówka musi być zdrowa, bez błędu, zatem nie może posiadać pęknięć okrężnych, zgnilizny, ani być przez owady stoczona, dopuszczalne są jednak małe pasy czerwone, lub lekka szarzyna. Rozróżnia się 3 klasy. Pierwsza klasa musi być zupełnie na ostry kant wytarta i mogą tylko pojedyńcze sztuki posiadać maleńki oflis,, u sosny jest on dopuszczalny do 2 cm. na każdym z 4 kantów. Przy drugiej klasie jest oflis dopuszczalny do 1/5 wysokości, na długość jednak nie więcej jak 3/3 na każdym z 4 kantów. Trzecia klasa może posiadać oflis na każdym z 4 kantów do ¹³ wysokości i nawet na całej długośęi.

Deski i brusy obrzynane idą w handlu jako: 1) towar tak jak on z traka wychodzi z wyjątkiem braków, 2) klasa II towar budowlany, 3) klasa III towar brakowy. Pierw nazwany towar ma być wyrabiany ze zdrowego, handlowego surowca, posiadać tylko białe sęki, tolerowane są pęknięcia rdzeniowe, nie przechodzące na drugą stronę i pęknięcia na końcach, których długość nie przekracza szerokości danego materjału, następnie małe wypadające sęki i małe czerwone, u sosny także sine pasy. Musi być do ostrego kantu i zupełnie równolegle oberznięty. Oflis może się znajdować co najwięcej w ilości 5% aż do połowy grubości deski i do 1/5 długości deski.

Towar budowlany może posiadać pasy czerwone, u sosny także sine, nawet wypadające sęki w większej ilości, większe pęknięcia podłużne i boczne. Obrzynanie musi być wykonane na pełny kant, oflis aż do całej grubości jest dopuszczalny, lecz tylko u pojedyńczych sztuk.

Trzecia klasa obejmuje towar nienależący do pierwszej lub drugiej klasy.

Towar nieobrzynany ma posiadać te same cechy, za wyjątkiem postanowień co do oflisu.

Towar stolarski, obrzynany i nie obrzynany ma być wytwarzany ze surowca, który posiada tylko pojedyncze widoczne sęki. Jedna strona ma być wolna od sęków, dopuszczalne są pojedyńcze białe sęki. Towar stolarski sosnowy jest nieobrzynany, z odziomków w porę wytarty, jedna strona musi być zupełnie wolna od sęków.

Handlowe długości są 3 — 6 m., w odstępach co ¹/:ż m., przy nieobrzynanej świerczynie stolarskiej także co 1 dcm. Towar sosnowy wolny od sęków, pochodzący z odziomków idzie w długościach od 4 — 8 m. w pełnych dcm.

Łaty i łatki mają posiadać ostry kant; do 20% ilości mogą posiadać oflis do połowy grubości i do 1 m. długości.

Kopalniaki mają być zewnętrznie zdrowe, sosna lub świerk, w lesie okorowane, gałęzie gładko przy pniu odcięte. Pomiar odbywa się wedle średnicy w środku długości, a masa drzewna obliczana wedle tabel Kohlmann’a. Długość ma być mierzona w odstępach V2 metrowych. Jeżeli jednak sprzedaż uskutecznioną została wedle średnicy w cienkim końcu, natenczas mają być użyte do obliczenia masy tabele Presslera. Przy sprzedażach wedle wagonów, oznacza to wagę od 10 —15 t., w długościach do 7 m. Jeżeli długości są większe, natenczas liczy się wagon od 10 — 20 t., wedle dyspozycji sprzedającego. Waga materjału względnie suchego u sosny nie powinna przekraczać 600 kg., u świerka 550 kg. za każdy m.³

Papierówka ma być ze świerka, względnie sucha, z zewnątrz zdrowa, w lesie okorowana, począwszy od 7 cm. średnicy w cieńszym końcu. Jako przywary techniczne uważać należy: zgnilizna biała lub czerwona, silna szarzyna, uszkodzenia przez zwierzynę, gniazda smolne, uszkodzenia przez robaki, sękate części wierzchołków i mocno barankowate części odziomkowe. Lekka szarzyna i nieznaczne pasy czerwone mogą być cierpiane. W całej ilości może być jodły do 10%. Odmiar odbywa się zaasadniczo wedle miar przestrzennych, stosy mają posiadać maksymalnie 2 m. wysokości, bez nadmiaru. Dopuszczalny jest także odmiar wedle metrów sześciennych. Dla papierówki ze sosny ważne są te same postanowienia.

W końcu zaznaczam, że znajdujemy tu także wyrażenie „Schock", co dla desek wedle uzansów berlińskich równa się 450 metrom bieżącym, magdeburskich zaś 270 m. b., saskich i ewentualnie także czeskich 480 łokci wedle miar saskich.

C. Zwyczaje angielskie.

Zwyczaje te uwidocznione zostały w „Przepisach taryfy klasyfikacyjnej”, która w handlu pozaeuropejskim, a w szczególności amerykańskim ma swoje specjalne znaczenie, a są one następujące:

Jednostką miary, używanej poprzednio w zakładach przemy-słowo-leśnych jest M. f. b. m., to znaczy: „Mille fort board messur”, co odpowiada wymiarom deski, posiadającej 1 ang. stopę na długość i tyle na szerokość i 1 cal ang. na grubość. W tym celu znaj-

dują się w zastosowaniu odpowiednie tabele kubiczne i to w ten sposób ułożone, że n. p. kloc, który oznaczony został 240 f. b. m. wyda 240 desek, jednocalowych. Z tego więc wynika, że Ameryka stosuje obliczenie surowca wedle ilości jednocalowych desek, jakie z danego kloca uzyskane być mogą i to przy przycieraniu na ostro i tylko, te deski są płacone; wszelkie odpady nie są w cenie obliczane.

Obliczenie to stosowało się do sposobu przecierania, przy pomocy pił tarczowych o średnicy 2 m. Z zastosowaniem traków tabele te już nie odpowiadały, gdyż rzaz był cieńszy, czyli otrzymywano znacznie więcej materjału tartego, a spotęgowało się to, gdy zastosowano piły taśmowe. Różnica wynosiła niejednokrotnie 30% i dlatego skorygowano odpowiednio te tabele i na tej podstawie zbudowana jest obecna ang. taryfa klasyfikacyjna.

Taryfa ta jest odmienna od każdej innej i na tej podstawie odbywają się tranzakcje tak w Anglji samej, jak i w krajach rasy anglosaskiej. Nasamprzód mamy oznaczenie „resawn lumber”, t. j. wszystko drewno użytkowe, potarte, zdrowe, bez zgniłych lub czarnych sęków, bez otworów robaczych i bez większych pęknięć i rysów; biel jednak pod względem koloru zmieniony, nie może być uważany jako niezdrowy. Pod względem mechanicznej obróbki musi być należycie obrobiony, na ostry kant przetarty, wszędzie posiadać równomierne wymiary, końce prostopadle piłą oberznięte.

Wszystko drewno, jeżeli inaczej nie oznaczono, ma być 12 stóp długie i więcej. W materjale heblowanym mają być przy pomiarze uwzględnione szerokość i grubość przed heblowaniem, przy-czem dymenzje poniżej '.jednego cala bierze się jako pełne n. p. jako 1". Jeżeli gdziekolwiek użyty został wyraz „procent” to odnosi się to do ilości sztuk, n. p. jeżeli postanowiono, że 80°/₀ ma być wolne od sęków, to znaczy, że na każde 100 sztuk desek musi być 80 sztuk takich, które odpowiadają temu warunkowi.

U drewna budowlanego przecieranego i materjale dyinenzyj-nym może być także oflis, jednak nie może on przekraczać pewnego wymiaru.

Szarzyna dopuszczalna jest aż do 3/3 szerokości i tylko jednostronnie.

Podczas odbiorów musi być prowadzona lista, której treścią są te sztuki materjału, które zawierają sęki i ich ilość.

Taryfa ta obejmuje następujące gatunki towaru tartego:

I. 1) deski

. (Floorings),

. (Boards and planks), . (deals),

. (scantling),

. (Dimension);

podłogi .

2)    deski forszty .    .

3)    Dyle......

4)    Skantling ....

5)    drzewo dymenzyjne

II. sztucznie wysuszone deski do ścian (Kiln—dried sidings).

III.    na powietrzu wysuszony biel (Air-droid-sidings);

IV.    drewno budulcowe potarte (Sawn timber).

Każdy z tych sortymentów z wyjątkiem III rozpada się na kilka sort, grupa I w szczególności na 8 sort, t. j. 1 do 8. Sorty-menta 1/1 do 1/5, natomiast rozpadają się jeszcze na dalsze 8 sort.

Grupa II rozpada się już tylko na 2 sorty;

III    grupa zna tylko jedną sortę Standard;

IV    grupa rozpada się na materjał od 11" i poniżej i na 12—14 jakoteż 15" i do góry.

Pomijając zresztą szczegółowe przepisy opiszemy tylko te sortymenty, które przybywają z Ameryki do Europy, naturalnie wszystko wedle miar angielskich.

1/1. Deski do podłóg (Floorings), przychodzą w takich dy-menzjach jakie wymagane są w pojedyńczych państwach, specjalnie zaś na 1%, na 1///s i na    także 4¹/s// a nieco IW', z dęba nie-

heblowane, lub też z grubsza.

1/2 deski i forszty (boards and planks)

jakoteż 1/3 dyle (deais) odchodzą wszystkie dymenzje od 1 — 3" cali grubości i od 8" szerokości.

1/4 Skantling idzie głównie do Anglji, tak samo też 1/5 drzewa dymenzyjne.

Wymogi, jakie do pojedyńczych sortymentów się stawia są następujące:

Deski i brusy:

1) Stepping: na obu stronach mają być wolne od żywicy, pęknięć i rysów; deski 7 — 10 szerokie nie mogą mieć więcej jak jeden sęk 1/2 calowy, deski 11¹¹ i wyżej szerokie nie więcej jak jeden sęk ®/4 calowy na każde 6 stóp długości, jako główny wymóg jest, że 50°/o musi być wolne od sęków.

m 2) Special. Dla tej sorty jest wspólne postanowienie, że musi być czysta, i posiadać twardziel; oprócz tego, nie mogą być pęknięcia, rysy, rdzeń, dopuszczalny jest jednak biel o szerokości 1 cala. Co do ilości i grubości sęków to u desek musi być 95, u brusów 90°/o ilości wolne od sęków. Deski nie mogą mieć więcej aniżeli jeden sęk o 1" średnicy, jeżeli towar jest 7 — 10 szeroki, przy szerokościach 11" i więcej—nie więcej jak 11/4", na każde 6 stóp długości. U brusów maksymuin grubości tych sęków jest 11/4 i l¹/*/'.

3)    Extra musi mieć przymioty Prima, lecz z tego musi być conajmniej 75% wolnych od sęków, a 85% od rdzenia, ponadto musi być towar czysty.

szerokości, albo jeden o średnicy 1'1/2" przy

przy 7 — 10

4)    Prima, jedna strona w całości, druga do 2/3 długości musi zawierać twardziel, nie powinno być pęknięć, ani też osadów żywicznych, sęki mogą posiadać średnicę maksymalną a to jeden o 11/4

11" i większej szerokości.

5)    Heart musi zawierać tylko twardziel.

6)    Standard, musi mieć twardziel z jednej strony na całej długości, na drugiej stronie w 2/3 długości, jednak 12"—13" i ponadto deski i forszty mogą mieć 1" do l1/2/' bielu na kancie.

7)    Merchantable, 7—8 ,y towar musi mieć twardziel na jednej stronie, 9 i więcej na obu stronach 2/3 twardzieli.

8)    Sąuare Edge, muszą odpowiadać ogólnym warunkom tych taryf klasyfikacyjnych.

Przy tej sposobności należy zaznaczyć, że Amerykanie mają specjalnie nazwy i tak nazywają „wide surfa ze” przednią lub tylną szerokość deski lub brusa, „edge” prawy i lewy bok, a końce oznaczają jako „end of the board”.

IV grupa: drewno budulcowe potarte (Sawn timber), posiada taryfę klasyfikacyjną dopiero od r. 1907.

Ogólne postanowienia tej taryfy są następujące:

Musi zawierać tylko twardziel, być zdrowe i wolne od wszystkich błędów jak n. p. zgnilizny, pęknięć, otworów robaczych, zgniłych sęków, dobrze przetarte a rzazy na obu końcach prostopadle do osi piłą poprowadzone.

Długość ma być mierzona w całych stopach od otworu do otworu, które te otwory służą do wiązania spławu, i w tym stanie znajdują się w przystaniach n. p. Hamburgu etc. aż do chwili ich dalszej wysyłki.

Zresztą materjał ten dzielą na 3 sorty wedle grubości, a to: 1) 11 i mniej, 2) 12 — 14'' i 3) 15 i więcej. U wszystkich trzech oflis jest dopuszczalny u sorty 1 nie nad 11/2" szerokości, u sorty 2 nie nad 21/2", u sorty 3 nie nad 31/2,/, we wszystkich wypadkach na długość nie nad 1/3 całej długości sztuki drewna.

D. Zwyczaje handlowe rosyjskie. •

W Rosji zaprowadzono już definitywnie system metryczny, a równocześnie wprowadzono następującą normalizację, która tern samem staje się wymogiem handlowym.

Drewno w stanie krągłym ma mieć długości 4, 5, 6.5, 9, 12, 13, 15 i 18 m., pnie do 4 m. długości w odstępach co 0.5 m., grubość w jednocentymetrowych odstępach.

Przy wyróbce drewna drzew iglastych mają mieć zastosowanie następujące postanowienia natury ogólnej.

Grubizna: jest to część nadziemna strzały aż do 7 cm. grubości w cieńszym końcu, z wyłączeniem pniaka.

Cienizna: reszta masy drzewnej, a to poniżej 7 cm. w grubszym końcu, gałęziowe drewno i drewno pniakowe (karp na i sosny), to jest korzenie w ziemi i część nadziemna.

Obliczanie zbitej masy drzewnej przeprowadzić należy wedle miary metrycznej, a jednostką masy jest metr sześcienny (kubiczny) = m.⁸ W tym celu mierzy się długość całego drewna i jego średnicę w środku długości danej sztuki drewna, jednak bez kory. Jeżeli drewno nie zostało okorowane, natenczas obdziera się w środku długości pierścień. Jeżeli przekrój poprzeczny jest nierówny, natenczas mierzy się średnicę najdłuższą i najkrótszą, na krzyż i oblicza cyfrę przeciętną. Wyrównywanie miar grubości

odbywa się na centymetry w dół t. j. z opuszczeniem milimetrów, miar zaś długości na decymetry na dół z opuszczeniem centymetrów. Jeżeli w miejscu odmiaru grubości znajduje się zgrubienie strzały lub sęk, natenczas ponrar grubości odbywa się tuż powyżej tego miejsca. Drewno spławiane musi być w umowach wyraźnie jako takie oznaczone, w przeciwnym razie rozumie się drewno niespławiane. Cięcie może być u świerka, jodły i modrzewia także letnie, u sosny wyłącznie tylko zimowe.

E. Zwyczaje handlowe Austrji.

W zwyczajach handlowych austrjackich, na których jak powiedzieliśmy opierają się nasze małopolskie zwyczaje wykonane zostały, pewne zmiany, a rezultatem ich są nowe zwyczaje handlowe, ułożone i spisane w roku 1927, a tem samem unieważniono zwyczaje handlowe spisane w r. 1911. Istota główna tych zwyczajów da się streścić w następujących kierunkach:

Kloce posiadać mają długości 4, 5, 6 m.; tak samo też i ma-terjał tarty normalny. Grubość desek ustalona została w następujących odstępach 10, 12, 14, 18, 20, 26, 29 i 33 cm. jako brusy ustanowiono grubości 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75, 80, 90 i 100 mm. szerokości natomiast w całych centymetrach.

Łaty mają mieć wymiary w grubościach i szerokościach w milimetrach: 12/40, 12/50, £0/50, 24/so i £6/o0.

Sztafle również w milimetrach: 40/55, 4o/₇₀₎ 40/75, 45 lri) 45/₇₀, 45/75j 505^ ⁵%o, ⁸⁰/so, ⁸⁰/ioo i 100/100.

Drewno kantowe ma posiadać wymiary w grubościach i szerokościach wedle centymetrów, a to:

10/12, 10/14, 10/16, aż do 10/20,

12/12, 12/14, 12/16, „ „ 12/26,

U/l4, 14/10, 14/18, „ „ 14/20,

10/16, 10/18, l⁸/22, l⁸/24 aŻ do l⁸/26,

£0/24

20/26,

20,20, £0/22

F. Szwajcarskie zwyczaje.

Te zwyczaje handlowe pochodzą jeszcze z roku 1903, w którym to roku na podstawie referatu szwajcarskiego Tow. lasowego spisano: „Aufstellung allgemeiner Normen fur den schweizerischen Holzhandel”; te normy zostały następnie w niektórych punktach w r. 1905 zmienione i są w tym stanie jeszcze dzisiaj miarodajne.

Najgłówniejsze postanowienia ich są następujące:

A) klasy grubości dla drewna długiego: a) dla liściastego (i dla kloców)

V klasa 29 cm. i mniej grubości w środku długości,

IV

* w    yy    ^ ~

nad 59 cm.

30 — 39 cm., III kl. 40 — 49, II kl. 50 — 59 cm., I klasa

b) dla iglastych i to dla dłużyc:

I kl.. 18 m. przy 18 m. dług. 30 cm. gr. w środku, nad 23 cm. u góry,

powyżej 14 cm. w środku.

» 22 „ „ 17 „    „

99

od 30—39 cm. gr. „

jednakże przy minimalnej grubości 18 cm. w cieńszym końcu. Jakoście drewna są rozróżniane:

Sp. (sortyment specjalny) dla towaru wyborowego na cele specjalne, albo specjalne przymioty posiadającego, jak drewno rezonansowe, stelmaskie etc., u kloców prawie bez sęków. Dalszego sortowania drewna użytkowego iglastego nie przeprowadza się.

Drewno opałowe: Wymogi handlowe są tu takie same jak

i u nas.

Odmiar drewna celem obliczenia masy drzewnej może być przeprowadzony z korą lub bez, wedle zarządzenia pojedyńczych kantonów.

Za błędy i przywary wewnątrz drewna, z powodu choroby lub uszkodzeń, udziela się opustu w cenie.

G. Wymogi handlowe innych Państw Europy

przedstawiają się w krótkości, w sposób następujący:

Francja, w swej północnej części kupuje przeważnie tani materjał budowlany i skrzyniowy. Głównymi dostawcami są Fin-landja i Szwecja, zkąd pobiera materjał stolarski świerkowy; do sortymentów Bastings, Madriers i Chevrons nie stawia się zbyt wielkich wymogów jakościowych. W południowej części znajdują zbyt te same dymenzje, co we Włoszech, prócz tego także Madriers o wymiarach 75 — 225, a nawet 75 — 220, (zamiast 76 — 228 mm.) i także Bastings o wymiarach 63— 150, 63—180 mm.; długości 4, 5 i 6 m. Materjał kopalniany kupowany bywa wedle tony ciężaru; materjał tarty bardzo często wedle metre lineaire, lub też wedle metre carre (m.²).

Włochy północy znajdują się w promieniu zbytu austryjac-kiego, zadawalają się tańszymi sortymentami, kupują wiele taniego materjału skrzyniowego, a w wymogach jakościowych nie są zbyt wybredne. Południowa część tego państwa żąda towaru tak zwanego śródziemnomorskiego, podobnie jak południowa Francja, zatem deski o grubościach 9, 12, 18, 24, 28, 38 i 48 mm., szerokościach 19, 23, 25, 28, 30, 33 i 36 m. z dodatkiem 10, 15 i 17 cm. w ilości 10 — 15%, i jednej długości 4 m. Częstokroć uzupełnia się asortyment dodatkiem Morali, Mezzomorali i Cantinelle. Wedle tych zwyczaji we Włoszech północnych jest w użyciu często miara wiedeńska, prócz tego wenecka; we Włoszech północnych tylko miara metryczna.

Holandja kupuje chętnie Madriers (3 — 7, 3 — 8 i 3 — 9" ang.) i bastings (63 —150 i 63 —180 mm.), w długościach również w angielskich wymiarach wyrabianych, chociaż długości 4, 5 i 6 m. są także w użyciu. Materjał tarty kupują wedle petersburgskich stamdardów, lub też wedle m.³ W użyciu jest także stopa amsterdamska = 0.92 stopy ang.

Betgja stoi pod wpływem Szwecji w zupełności, kupuje tylko w miarach angielskich, nawet i pod względem długości, lecz także w mierze metrycznej i francuskiej, wedle tego, skąd ten materjał pochodzi.

Hiszpania kupuje również wedle miar angielskich i stoi także w promieniu zbytu Szwecji, madriers, bastings i chevrons mają zbyt także w metrach o ile dotyczy długości; sortyment Madriers tu ma specjalną nazwę: „tablones” — a zbyt znajdują nawet z wypadającymi sękami.

III. Wady towaroznawstwa leśnego.

Musimy zrobić jeszcze rzut ogólny na istotę zwyczajów handlowych w handlu drewnem. Rozpatrzywszy wszystkie szczegóły przychodzimy do uzasadnionego zapatrywania, że znajdujemy ogromną różnorodność w stawianych wymogach, tak pod względem dymenzyj jak i pod względem wymogów jakościowych. Ta niejedno-stajność jest jedną z bardzo dotkliwych bolączek całego handlu światowego drewnem. Prawie, że każde państwo, materjały drzewne importujące, stawia inne wymogi, a nawet są jeszcze takie miary w użyciu, które już dawno są zaniechane. Wprawdzie każdy zakład tartaczny ma mniej lub więcej swój własny kierunek zbytu a to: jedno państwo, lub kilka państw, do których wysyła swój materjał, wyrobiony wedle wymogów danego kraju. Lecz częstokroć staje handlarz przed pytaniem, dla własnego przedsiębiorstwa wprost żywotnem: co robić z materjałem, jeżeli zbyt do danego państwa z jakiegokolwiek bądź powodu stał się niemożliwy, dokąd iść z nim, jeżeli w innych państwach, obowiązujące są inne wymogi. Pytanie to jest tern ważniejsze, gdyż dzisiejsze warunki gospodarcze w Europie są zupełnie inne, jak były przed wojną. Przed wojną każdy kraj, produkujący materjał drzewny, miał miejsca zbytu dla własnej produkcji od dawna zabezpieczone, a materjał sam był wyrabiany wedle tamtejszych wymogów. Oprócz miejscowego zapotrzebowania były to obszary własnego państwa, w materjał drzewny ubogie, lub najbliżsi sąsiedzi zagraniczni, stawiający te same wymogi. Tak więc były podówczas pewne grupy, pod względem wymogów prawie jednakie. Szwecja, Finlandja i Rosja eksportowały na zachód, głównie do Anglji, Francji, Belgji i Ho-landji. Tu zaś były w zastosowaniu angielskie stopy dla długości

i cale dla grubości i szerokości. W Niemczech konsum lokalny liczył wedle bawarskich i reńskich cali, w Austrji wedle stóp i cali wiedeńskich, na eksport w kierunku morza Średniego, wyrabiano wedle miar metrycznych i t. d.

Po wojnie zmieniły się stosunki gospodarcze nader dobitnie, a następstwem tych zmian na polu walutowem i politycznem było, że musiano oglądać się za nowemi miejscami zbytu, a szukano ich tern bardziej, że odpadła chwilowo wprawdzie konkurencja tak ważnego kraju produkującego, iakim jest Rosja. Szukano zatem zbytu na tych obszarach, które dotychczas były dla nich zamknięte i które posiadały wysoko wartościową walutę. Specjalnie dla Polski otworzyły się miejsca zbytu w krajach zachodnich, silnie uprzemysłowionych i wiele materjału drzewnego potrzebujących jak Anglja, Francja, Belgja, a w końcu jako, że są nasi najbliżsi sąsiedzi i dla swego przemysłu potrzebują wiele materjałów drzewnych, Niemcy.

Z tego zatem wynika, że chcąc zdobyte miejsca zbytu utrzymać, trzeba koniecznie stosować się do ich wymogów, tak pod względem dymenzyj, jak i jakości. Wymóg ten tern konieczniejszy, że już trzeba się liczyć z wystąpieniem Rosji, która robi usilne starania, ażeby ponownie, jak przed wojną, być głównym dostawcą materjałów drzewnych w Europie.

Trzeba zatem znać dokładnie wymogi krajów konsumujących i do nich ściśle się stosować, ażeby utrzymać w rękach zdobyty na skutek szczęśliwego składu stosunków rynek zachodni targu drzewnego.

Sprawa byłaby jednak bardzo uproszczoną, gdyby cały rynek zbytu przyjął jedne i te same warunki produkcji t. j. dymenziono-wanie i ustanawianie jakości, dlatego też już od laty prowadzi się w kołach fachowych agitację w tym kierunku, ażeby wprowadzony został system metryczny, a zaniechane te różnorakie wymiary, stopy, cale etc. Dla jakościowego oznaczenia powinny być ustanowione jedne i te same warunki oznaczenia jakości.

Ujednostajnienie dymenzyj w całym handlu zewnętrznym jest jednak przy dobrych chęciach zupełnie dobrze możliwe, a żądania w tym kierunku są przez przemysł i handel leśny oddawna stawiane. Meble przecież w całym świecie służą dla jednego i tego samego celu t. j. do pokrycia zapotrzebowania człowieka, to samo można powiedzieć i o domach. Dlaczegóż zatem w każdem państwie mają być inne wymogi, a różnice w wymogach są minimalne. Przy dobrych chęciach musiałaby się znaleść droga pośrednia, jakieś wymiary przeciętne, na które zgodziliby się wszyscy, gdyż idea sama jest wykonalna, mimo iż droga do tego musi być długa.

To też w rozmaitych państwach podnoszą się już od dłuższego czasu głosy, dążące do ujednostajnienia wymogów dymenzyj-nych; podnosił te żądania w r. 1923 kongres przemysłowców laso-wych w Bratysławie, w r. 1924 w Lyonie. I nasze Państwo uznaje

potrzebę ujednostajnienia, a poszło w tym kierunku już dość daleko, tworząc komisję drzewną w Ministerstwie Handlu i Przemysłu, któ-raby się zajęła na razie standaryzacją sortymentów drzewnych w celach budowlanych.

W tym kierunku posiadamy już nawet pewne konkretne rezultaty pracy, mianowicie „projekt normalizacji wyrobów drzewnych dla celów na razie budowlanych”, ułożony na skutek propozycji Towarzystwa politechnicznego we Lwowie. Uważamy zatem za wskazane, podać odnośne uchwały w całej rozciągłości, obejmują bowiem one, cały obszar naszego Państwa.

A) Nomenklatura.

Drzewo jest to cała roślina drzewna (w odróżnieniu od roślin zielnych i krzewiastych).

Drewno jest to miąższość drzewa.

Dłużyca jest to ścięte drewno użytkowe okrągłe, bez gałęzi i wierzchołka, mające przynajmniej 14 cm. średnicy w cieńszym końcu i powyżej 8 m. długości.

Kloc jest to użytkowy wyrzynek okrągły, mający przynajmniej 18 cm. w cieńszym końcu, o długości od 3 do 8 m. dla drzew liściastych i od 4 do 8 m. dla drzew iglastych.

Odziomek jest to użytkowy wyżynek okrągły ze środkowej części pnia.

Wierzchołek jest to użytkowy wyrzynek okrągły z górnej części pnia.

Deska (tarcica) jest to część kloca uzyskana z przetarcia, ograniczona przynajmniej dwiema podłużnemi płaszczyznami o grubości od 12 do 40 mm. i najmniejszej szerokości 8 cm.

Brus (bal) jest to część kloca, uzyskana z przetarcia, ograniczona przynajmniej dwiema podłużnemi, równoległemi płaszczyznami o grubości powyżej 40 mm. i najmniejszej szerokości 15 cm.

Oszwar (obladra, bokówka) zewnętrzna część kloca, uzyskana z przetarcia, o jednej tylko powierzchni obrobionej piłą; o ile zaś przeciwległa powierzchnia została muśnięta piłą, to ta obrobiona powierzchnia nie może być większą od pozostałej nieobrobionej.

Łata (listwa) jest to część kloca, uzyskana z przetarcia, o przekroju prostokątnym, którego żaden wymiar nie przekracza 50 mm.

Rygiel jest to część kloca, uzyskana z przetarcia, o przekroju prostokątnym, którego wymiary znajdują się w granicach

50 X ⁶⁰ — ¹⁰⁰ X I²⁰ mm.

Krawędziak (kantówka) jest to część kloca, uzyskana z przetarcia lub ociosania, o przekroju prostokątnym, którego wymiary są większe od 100 X 120 cm.

B) Normalizacja.

I. Normalne długości kloców 4, 5 i 6 m. Normalne długości desek, brusów, łat, rygli i krawędziaków 3, 4, 472, 5, 572 i 6 m.. długości.

od 8    cm.    wzwyż

„ 10    cm.

„ 16    cm.

III. Normalne grubości brusów    (bali)    45,    50, 55, 60, 65, 70,

75, 80, 90 i 100 mm. Normalne szerokości brusów od 15 cm. wzwyż.

II. Normalne grubości desek 13, 20, 26, 30, 33 i 40 mm. Normalne szerokości desek: dla 13 mm.

„ 20—26 mm.

„ 30—40 mm.

IV.    Normalne przekroje łat i listew 13 X 40, 15 X 50, 20 X 50, 26X50, 33X40 i 40X50 mm.

V.    Normalne przekroje rygli: 50 X 60, 60 X 60, 60 X 80* 80X80, 80X100 i 100X120 mm.

VI.    Normalne przekroje krawędziaków w cm.

10X14, 10X16... 12X12, 12X14, 12X16... 14XH 14X16, 14X18... 16X16, 16X18, 16X20... 18X18, 18X20, 18X22... 20X20, 20X22, 20X24...

aż do 10X26

12X26 14X26 16X26 18X26 20X26

Wszystkie wymiary należy rozumieć po naturalnem wyschnięciu drewna.

IV.

Błędy, przywary i przymioty techniczne naszych drzew leśnych.

A. Nasamprzód będziemy mówić o błędach i przywarach

technicznych.

Błędy i przywary techniczne występują w surowcu inaczej, aniżeli w produkcie gotowym t. j. materjale tartym, a oprócz tego handel ma w tym kierunku swoje własne wymogi, które naturalnie każdemu handlarzowi muszą być dobrze znane. Są one bardzo często powodem do rozmaitych zawikłań procesowych, tern więcej, że pojęcia te mimo najdokładniejsze zdefiniowanie dają obszerne pole do rozmaitych interpretacyj, szczególniej w wypadkach spadku konjunktury.

Zatem będziemy mieli:

Sękatość: błąd technicznej natury, od którego w bardzo znacznej mierze zależy wartość materjału. Rozróżniamy: sęki „białe”, ze strukturą drewna ściśle złączone, które najmniej są szkodliwe

tem więcej, jeżeli są małe lub bardzo małe. Zwyczajnie znajdują się one w środku drewna, tuż przy rdzeniu, u drzew szpilkowych są to pozostałości okółków;

sęki wypadające czyli „czarne”, są już znacznie gorsze, bo po wyschnięciu materjału wypadają zwyczajnie z desek, pozostawiając otwory;

sęki „poprzeczne” mogą być albo białe albo też czarne, a wpływ ich na jakość materjału został wyżej naszkicowany.

Oba te rodzaje sęków są tem mniej szkodliwe, im materjał jest grubszy n. p. kantówka, a tem szkodliwsze, im on jest cieńszy

n. p. forniery.

Krętość pnia objawia się w ten sposób, że przebieg włókien drewna, patrząc na nie z dołu do góry, nie idzie w kierunku osi, lecz schodzi na prawo lub na lewo i to na cały pień, lub też na część jego, i to mniej lub więcej silnie. Krętość na prawo przeważa jednak u naszych drzew leśnych, a ta przywara umniejsza wartość techniczną bardzo silnie, tem silniej, im bardziej jest pień skręcony. Wpływ tego błędu na materjał objawia się w ten sam sposób co sękatość, a do tego przychodzi jeszcze niebezpieczeństwo dla zdrowia robotnika, szczególniej zajętego przy obrzynaniu materjału piłą tarczową. Tu należy także tak zwana „baran-kowatość” t. j. kręty falisty przebieg włókien drzewnych u drzew starych, u których odziomek jest silnie rozwinięty, szczególniej u starych jodeł, ta przywara jest tak uciążliwa przy obróbce mechanicznej drewna, iż raczej opłaci się odnośny kawałek drewna odciąć.

Zgnilizna objawia się w przekroju poprzecznym drewna rozmaitymi kolorami, od jasnego do czarnego, większein lub mniej-szein rozluźnieniem komórek drzewnych, i może ograniczyć się tylko na jednym punkcie, lub też kilku, obejinywać znaczniejsze przestrzenie na jednej stronie lub obu i w końcu objawia się w zgniłych sękach.

Zależnie zatem od stopnia rozwoju zgnilizny jest przydatność danej sztuki drewna mniejsza lub większa. Poznać ją szczególnie łatwo, jeżeli drewno zostało zrąbane i wyformowane, na przekroju. Trudniej jest to wykonać, jeżeli drewno jeszcze jest na pniu. W szczególności nie można nigdy z całą pewnością z wyglądu zewnętrznego osądzić u dębów, nawet bowiem sęki zewnętrzne zgniłe mogą zniknąć wewnątrz drewna, a z drugiej strony nawet najpiękniejsze drewno z zewnętrznego wyglądu posiada niejednokrotnie ukryte błędy; to samo prawie da się powiedzieć także o świerku, który bardzo łatwo podpada pod mursz czerwony.

Niektórzy przemysłowcy doradzają przeprowadzenie próby co do stopnia wytrzymałości takiego drewna, przez wbijanie gwoździa. Jeżeli gwóźdź nie trzyma się w drewnie, to materjał jest zły, z czego wynikałoby, że n. p. przestarzałość nie stanowiłaby jeszcze przywary.

Z zewnętrznych objawów stojącego drzewa można na jego dobry lub zły stan wewnętrzny sądzić, o czem później jednak obszerniej mówić będziemy.

Każda zgnilizna, jako końcowe następstwo chorób drzewa,, jest rezultatem działania rozmaitych drobno-ustroji t. j. grzybków, a jest ich bardzo wielka ilość. Przekroczylibyśmy bardzo znacznie ramy niniejszej pracy, gdybyśmy chcieli je opisywać. Ponieważ jednak sprawa jest ważna, przeto ograniczymy się na opisie tych dla praktyki handlu leśnego najbardziej ważnych objawów.

Czerwone pasy wywoływane przez Trametes radici perda, występują na sosnie i świerku, zwyczajnie w rdzeniu. Wskutek tego, drzewo uzyskuje kolor czerwony do brunatnego, staje się kruche, lekkie, posiada charakterystyczny zapach zgnilzny, a w końcu rozpada się zupełnie i wtedy mówimy: drzewo posiada mursz czerwony. W pierwszych stadjach rozkładu drewno może być jeszcze użyte do robót mniej wybrednych, później staje się zupełnie nieużyteczne*

Zgnilizna biała ma te same objawy z tym wyjątkiem, że kolor jest początkowo brudno-szary, później okazują się czarne pasy, a w końcu następuje zupełny rozkład. Występuje na przekroju w rozmaitych miejscach u buka, w pierwszem stadjum rozwoju w częściach przekroju, w których niema fałszywej twardzieli, a ta w tym względzie opiera się działaniu najdłużej. Na drzewie bukowem wywołuje objawy białej zgnilizny grzybek Polyporus fomentarius, występujący na zewnątrz drzewa w formie konsoli, z której wyrabiano swego czasu hubkę do wykrzesywania ognia z krzemienia/ Na drzewach iglastych wywołuje podobne objawy Agaricus melleus, nasza zwykła „opieńka”, grzyb jadalny i bardzo pożywny.

Zgnilizna brunatna, wywoływana jest przez dwa gatunki naszego grzyba domowego, a to Merulius lacrimans, grzyb domowy prawdziwy i Polyporus vaporarius. Grzybki te opadają materjał już wyrobiony, i powodują w bardzo krótkim czasie jego zupełne zniszczenie, tak iż powiedzieć można z całą stanowczością, że Merulius lacrimans (łzawiący) jest najniebezpieczniejszym wrogiem każdego drewna. Pierwszy z nich znajduje się dość często, drugi zaś dość rzadko na drzewach w lesie, infekcja grzybem łzawiącym następuje jednak przez ludzi, lub psy, koty, a nawet myszy i szczury, które mogą zarodki przenieść z domu zakażonego, do domu zdrowego, gdzie się dopiero wtedy rozwijać będą, jeżeli znajdą warunki dla swego rozwoju. Zarodki tego grzybka znaleść można również na składach drewna, zresztą zaś opada on wszystkie drzewa leśne, z wyjątkiem niektórych pozaeuropejskich (wedle prof. D-ra Wehne-ra) jak mahoń, teak etc. Niektóre składy drzewne są wprost zagrzybione, posiadając zarodki nie tylko grzyba domowego, lecz także wszystkich innych.

Zaduszenie się, które objawia się najczęściej u buka i olszy czarnej, a także i u dęba, jesiona i jawora białymi punktami, występującymi bądź to na całym, bądź też częściowo, na przekroju poprzecznym, a następstwem jest zgnilizna biała. Powstaje ono-wtedy jeżeli drzewo zostanie w ciepłym okresie czasu z pnia zrąbane i leży w korze przez dłuższy przeciąg czasu. Wskutek tego nie może wysychać i wtedy następuje zaduszenie się, które u jawora objawia się kolorem szarym, z plamami. Jeżeli jednak drewno zostanie okorowane, natenczas pęka, czemu znowu zapobiegać należy, jak to powyżej opisaliśmy. Buk, grab i jawor powinny być zatem jak najrychlej okorowane, choćby tylko częściowo, i jaknajrychlej przerobione, natomiast orzech włoski jak najdłużej w korze pozostawiony, aż kora sama zacznie z drewna odłupywać się.

Zróbmy jeszcze krótki spis tych grzybków, które w zgniliźnie drewna odgrywają najważniejszą rolę.

Trametes radiciperda, żyje na korzeniach, tr. pini (żagwia) zaś w strzale drzewa, pierwszy na sośnie i świerku, drugi prócz tego na jodle i modrzewiu, oba niszczą miazgę i korę i w ten sposób powodują usychanie drzew.

Poliporus fomentarius (żagiew) wywołuje zgniliznę białą w bukach i wiązach, występuje na zewnątrz na całej strzale, w formie mniejszych lub większych konsoli. Taki sam objaw wywołują na dębie i innych drzewach liściastych P. igniarius i P. dryadeus. P. sulphurens jest powodem wytwarzania czerwonej zgnilizny na drzewach liściastych. Na drzewach iglastych wywołują zgniliznę białą: P. borealis i P. fulvus, zgniliznę czerwoną: P. mollis i P. vaporarius.

Telephora perdrix wywołuje zgniliznę pnia u dębów, drewno dostaje kolor czerwono-brunatny, przełknięty małemi białemi kuleczkami. Podobny objaw na dębie wywołuje Stereum hirsutum z tą odmianą, że drewno zakażone posiada bardziej żółtawy kolor, a białe kulki zmieniają w krótkie białe linje.

Agaricus melleus „Bedłka opieńka”, żyje na pniakach i korzeniach drzew leśnych szpilkowych i w ostatecznej konsekwencji powodują ich obumieranie.

Powodów do infekcji drzew, w lesie rosnących, szukać należy nasamprzód w uszkodzeniach zewnętrznych. W ten sposób wytwarza się również fałszywa twardziel u buka i jawora, którym to środkiem chce drzewo zakażone obronić się przed dalszą infekcją swego ciała, t. j. zamknąć drobnoustrojom przystęp powietrza i wilgoci.

Na składowiskach mamy znowu inne gatunki drobnoustroi, które w odpowiednich warunkach niszczą materjały drzewne tam się znajdujące. Zgniliznę w ten sposób wytworzoną zowiemy „z leżenia”. Mamy tu rozmaite rodzaje grzybka Leucites, które opadają drzewa iglaste; Stereum purpureum (skórnik) wywołuje zaduszenie się drewna bukowego. Dlatego też nie powinny na składach znajdować się drewna nadpsute, gdyż one właśnie są motecznikami, z których rozszerza się zaraza ani też piliny i trzaski.

Drobnoustroje żywocące w zamkniętych przestrzeniach jak n. p. w kopalniach, piwnicach, stajniach bydlęcych albo zupełnie ciemnych, albo tylko lekko oświecanych należą do gatunków grzyba domowego. Tu zaliczyć należy nasamprzód zwykłego grzyba domowego „łzawiącego” Merulius lacrimans lub domesticus, odznaczającego się tem, że na powierzchni jego występuje wilgoć w formie kropli, a następnie Paxillus acheruntius, który właśnie żywoci w miejscach zaciemnionych. Pierwszy może sam sobie wytwarzać potrzebną dla siebie wilgoć, drugi natomiast wywołuje suchą zgniliznę; w obu wypadkach drewno pęka w charakterystycznych równoległobokach, otrzymując kolor ciemno-bruntny, który u drugiego pozostaje nadal, u pierwszego zmienia się na czerwony, a drewno samo kruszy się.

Podobne objawy jak P. acheruntius wywołuje także na drewnie Coniophora cerebella.

Naturalnie, że jest ponadto jeszcze znaczna ilość szkodliwych drobnoustroji, zaprowadziłoby nas zadaleko, gdybyśmy je chcieli opisywać.

Drewno przestałe jest wtedy, jeżeli przekroczyło swój wiek fizyczny i zbliża się do tego momentu, kiedy koniec jest jego egzystencji. Objawia się w ten sposób, że środek drzewa psuje się i otrzymuje kolor szary, a przy przecieraniu piłami odkrusza się. Taki materjał nie jest już drewnem użytkowem w całem tego słowa znaczeniu i im bardziej do swego końca się zbliża, tem staje się nieużytniejsze, a w końcu nie przedstawia wartości użytkowej. W szczególności odznaczają się tem nasze lasy karpackie, w których okazy posiadające 300 i 350 lat nie są zupełnie rzadkością, a materjał z takich drzew pozyskiwany, w pierwszych początkach psucia się, może być jeszcze użyty do robót mniej wartościowych.

Rak wytwarza się wskutek działania grzybka Aecidium ela-tinum, wyłącznie tylko na jodle i z czasem przeżera daną część drzewa do tego stopnia, że drewno w tem miejscu kruszeje, a drzewo samo pod wpływem wiatrów łamie się. Materjał drzewny, krągły lub potarty, jest w tem miejscu zupełnie przeżarty, na użytek nieprzydatny, bardzo często posiadający wrośnięte kawałki kory. Szkody są z tego powodu dokuczliwe, gdyż część drzewa opadnięta rakiem musi być wycięta, zatem zdarza się, że wskutek tego nie można wyrobić materjału o normalnych długościach, lecz tylko skrócony, zatem mniej wartościowy. Ponadto powstaje strata jeszcze z tego powodu, że zwyczajnie wytwarza się rak w dolnej, zatem najbardziej wartościowej części strzały jodły.

Kora wrośnięta jest zresztą objawem przypadkowym, powstającym chyba n. p. u dołu rozwidleń strzały n. p. u jesiona, dęba etc. tak iż ostatecznie te szkody są bez znaczenia większego.

Pęknięcia, które mogą przebiegać wzdłuż osi drzew stojących i pochodzić, jeżeli na zewnątrz są widoczne, z mrozu lub rzadziej z uderzeń grzmotu, lub też znajdywać się wewnątrz drewna na przekroju, widoczne dopiero po ścięciu drzewa, i wtedy są pęknięciami promieniowemi. Te wychodzą z rdzenia i mogą iść ku obwodowi przekroju nawet w kilku kierunkach, a równocześnie w kierunku osi drzewa, na mniejszą lub większą odległość.

Pęknięcia, powstające przy ścinaniu drzew, kiedy drzewo „się kładzie”, nazywamy „oddziorami”. Pęknięcia obwodowe na prze-

— 157

kroju drewna odznaczają się tern, że przebiegają wyłącznie tylko wzdłuż jednego i tego samego słoju rocznego, w przeciwieństwie do pęknięć od wiatru i stońca, które przeskakują z jednego słoju na drugi. Ponadto pęknięcia obwodowe sięgają w głąb drewna, tak, iż niejednokrotnie można wysunąć cały stożek; a zwyczajnie jest ich na przekroju kilka lub nawet kilkanaście; ludność zwie je gdzieniegdzie „wiatrowinami”.

Stosownie zatem do sposobu przecierania danej sztuki drewna piłami trakowemi, wpływ pęknięć na materjał tarty może być większy lub mniejszy. Jeżeli piła wejdzie w szczelinę, lub jeżeli pęknięcie znajduje się w jednej desce szkoda stosunkowo jest nie wielka, gdyż można materjał ewentualnie nawet skrócić.

Wpływ pęknięć może być zatem nader dobitnie sparaliżowany sposobem, w jaki przecieranie surowca drzewnego jest wykonywane. W każdym razie pęknięcia większe obniżają wartość materjału; pęknięcia wskutek krętości włókien mogą wartość materjału zupełnie obniżyć, a co więcej mogą być niebezpieczne dla życia robotnika, osobliwie przy obrzynaniu tarczówkami.

Rdzeń, część drewna w przekroju poprzecznym wraz z otaczającą masą drzewną zowiemy pasem rdzeniowym, szerokość jego zwyczajnie i przeciętnie wynosi około 10°/₀ grubości drewna. Ta część jest w drewnie jakościowo najgorsza, po większej części bardziej sękata, u drzew starszych nadpsuta lub nawet zupełnie popsuta.

Na przekroju poprzecznym dadzą się rozróżnić 3 strefy: rdzeniowa, środkowa i boczna; najgorszy materjał daje pierwsza, najlepszy druga. Z tego powodu też zrozumiałą rzeczą będzie, dlaczego w wielu wypadkach handel wyklucza z kupna materjał tarty, pochodzący z pasa przyrdzeniowego.

W tym kierunku mielibyśmy do omówienia jeszcze dwa ter-mina handlowe: materjał przez rdzeń przetarty i materjał bez rdzenia. Pierwszy jest jeszcze najchętniej znoszony u kantówek, gdyż materjał taki nie paczy się, lecz też jest mniej wartościowy; drugi pozyskiwany jest w tartakach z przecierania strefy drugiej i trzeciej kloca, ten ostatni nosi specjalną nazwę materjału bocznego, a stosunek jego do materjału środkowego tak pod względem ilości jak i masy jest jak 3:2.    ,

Stwierdzenie szczegółu, z której strefy przekroju poprzecznego dany materjał tarty pochodzi nie należy do zadań trudnych, najlepszą wskazówką jest bowiem przebieg słoji rocznych.

Strefa rdzeniowa występuje najbardziej specjalnie u jodły. Otwory robacze powstałe wskutek działania rozmaitych owadów, drewno toczących. Jeżeli otwory te znajdują się w drewnie świeżo ściętem i materjale z niego natychmiast wyrobionem to jest wskazówką, że w przeważnej ilości wypadków drzewo odnośne było sucharem na pniu. Są jednakże wypadki jak n. p. u dęba, że owady opadły drzewo zupełnie świeże, lecz przypadkowo w jakiś sposób z zewnątrz w korze uszkodzone (kózka Cerambix heros).

Szkody te mogą doprowadzić do tego stadjum, iż odnośna część drewna staje się pod względem technicznym zupełnie nieprzydatna. Obecność otworów robaczych w materjale tartym kwalifikuje go do klasy gorszej, lub też najgorszej, zależnie od ilości otworów i ich średnicy. Tylko w niektórych wypadkach dopuszczalne są otwory, lecz także w ilości minimalnej. Ponadto mogą przebiegać tylko jednostronnie, lub też są widoczne z obu stron danego ma-terjalu.

Wypryski (gniazda) smołowe mogą występować wyłącznie tylko u drzew iglastych, które wewnątrz masy drzewnej posiadają żywicę. Zwyczajnie są one następstwem pęknięć drewna lub też przypadkowego czy też umyślnego odarcia kory. Wytworzoną ranę drzewo stara się zagoić, zalewając ją żywicą i w ten sposób w krótkim już czasie cała rana pokryta jest powłoką żywiczną. Równocześnie rana zarasta. Wady z tego powodu mogą być wedle rozmiarów uszkodzenia mniej lub więcej dokuczliwe; bardzo często następuje wypływ żywicy, szczególniej u świerka, dopiero w czasie lub też po wyschnięciu drewna. W miarę też tego są wypryski bądź to bez żadnego znaczenia, bądź też obniżają wartość danego materjału silniej. W Wielkopolace zwą je: „soczewkami żywicznemi”.

Znacznie dotkliwsze w swych następstwach są tak zwane

„podpary” to jest dawne zaręby, w miarę czasu zupełnie zarosłe lub też nie, spowodowywane przez, przestępców leśnych, którzy w ten sposób próbują czy dane drzewo jest dobrze łupliwe, lub mechaniczne uszkodzenia niejednokrotnie bezmyślnie siekierą wyrządzane. Szkody te nieraz na zewnątrz zupełnie nie widoczne przerywają łączność komórek drzewnych między sobą, zalewają się żywicą, i są bardzo często powodem iż wskutek zalewania opadami atmosferycznymi wytwarza się w tern miejscu zgnilizna, która z czasem obejmuje większą lub mniejszą część samej strzały. Tam gdzie wyrób gont i dranic należy do przemysłu domowego, tam niejednokrotnie dosłownie niema drzewa w lesie, któreby nie posiadało za-rębów. Materjał tarty, z takiego drewna wyrobiony musi być skrócony lub też obrzynany na materjał wąski.

Do podparów zaliczyć należy szkody wyrządzone przez pociski wojenne, tak kule karabinowe jak i całe lub części granatów. Szkody wyrządzone przez kule karabinowe są już po krótkim czasie na zewnątrz drzewa zupełnie niewidoczne. Natomiast wpływ ich wewnątrz drzewa jest niekorzystny. O ile kula karabinowa natrafi na drzewo młode, a więc cienkie, przeto, przechodzi przez drzewo i pozostawia przerwę w łączności komórek. Natomiast pozostając w drzewie wywołuje szarzenie miejscowe w dół rany się ciągnące, dłuższe lub krótsze, w miarę tego jak długo kula przebywa wewnątrz drzewa, wskutek wpływu płaszcza kulowego metalowego na sok w drzewie krążący, a raczej jego zabarwienie.

Granaty i szrapnele wywołują szkody większych rozmiarów, występujące również w sposób powyżej opisany. Wpływ tych szkód jest jednak jeszcze większy z tego powodu, że piła tartaczna natrafiwszy na odłamek granatu urywa się. To samo można obserwować przy wycieraniu fornierów, chociaż tu można szkodom na nożach zapobiec pilnem baczeniem przez robotnika. Niejednokrotnie szkody poczynione przez kule karabinowe, a szczególnie granaty i szrapnele są tak znaczne, iż drzewo, ba nawet całe drzewostany zakwalifikować trzeba jako drewno opałowe, Lecz co gorsza, że szkody te będą widoczne jeszcze po wielu latach, osobliwie w młodnikach, które znajdywały się w obrębie linij bojowych. Są to jedne z wielu następstw tej straszliwej wojny światowej.

Oflis uważać należy jako błąd mechaniczny, wytwarzany przez człowieka już podczas przeróbki drewna krągłego na materjał tarty czy też ociesywany. Wpływ jego na materjał, a raczej na wartość materjału obrobionego, bo chyba ten szczegół wchodzi tu w rachubę,

7/

Fig. 20.

Fi g. 19.

Kantówka z oflisem wyrobiona.

Kantówka „na ostry kant” wyrobiona.

zależny jest nasamprzód od celu, gdyż n. p. u materjału cienkiego jest większy, aniżeli przy kantówce, następnie czy znajduje się na wszystkich kantach, czy też tylko na jednym i na jaką długość się rozciąga. Handel niesumienny oblicza miąższość danej sztuki drewna przez pomiar strony pełnej, a wskutek tego zdarzyć się może, że kantówka zawiera tę samą lub nawet większą masę drzewną zbitą, aniżeli surowiec, z którego wyrobioną została.

Nieregularny rozwój słoji rocznych i ich układ może mieć również wpływ, lecz przeważnie w materjale przetartym w tym kierunku, iż dany materjał daje się lepiej lub gorzej obrabiać siekierą, a szczególniej heblem stolarskim; materjał grubosłoisty przedstawia mniejszą wartość dla celów stolarskich.

To są przywary i błędy techniczne, tak w surowcu, jak i w materjale przerobionym występujące. Z tego opisu jest więc widoczne jak wielki może być wpływ ich na wynik finansowy, czy to gospodarstwa, czy też przemysłu i handlu leśnego. Bardzo często z tą sprawą zdybać się można w handlu przy klasyfikacji jakości danego materjału, szczególniej w tych wypadkach, jeżeli kupcowi przyznany został opust z ceny normalnej. Wtedy dopiero wychodzi na jaw pełne ich gospodarcze znaczenie. Znajomość ich jest konieczną przy wyformowaniu drewna, przy sprzedaży etc. etc., jednem słowem, one są głównym współczynnikiem przy oznaczeniu ceny sprzedażnej. Szczególniej w czasach złej konjunktury są one doskonałą bronią

160

dla kupującego, ażeby jak najmniej płacić, lub też w zupełnonści z interesu się zrzucić. Wtedy jest wszystko złe, niedobre, a przecież niema drewna, któreby nie posiadało choćby najmniejszej skazy, jak i same przywary i błędy techniczne mogą posiadać mniejszą lub większą rozciągłość. Niema bowiem norm, któreby ustalały ściśle granice, gdzie ustaje materjał o dobrej jakości, gdzie w tern samem drewnie zaczyna się materjał o większej ilości błędów. W tych wypadkach jest ostateczna decyzja raczej kompromisem między sprzedającym a kupującym, i na to niema rady. Dlatego jest rzeczą wskazaną nie dopuszczać do procesów, lecz pozostawić ostateczną decyzję co do spornych sztuk jakiejś osobie zaufania godnej i w danym kierunku doświadczonej. Znajomość tych szczegółów jest korzystną i konieczną przy mechanicznej obróbce drewna w zakładach przemysłowych, i ta znajomość wymagana jest nawet od robotnika. N. p. tracznik może surowiec korzystniej wyzyskać jeżeli ustawi kloc odpowiednio w ramie trakowej; dozorca na składzie kloców wykorzysta dłużyce lepiej, jeżeli zna jaki wpływ wywiera zgnilizna, jaki wpływ wywiera krzywizna i do jakiego stopnia może być jeszcze wykorzystana. Naturalnie, że tego rodzaju wiadomości nie nabywa się wyłącznie tylko z książki, lecz trzeba je przetrawić w życiu praktycznem przez przypatrywanie się i praktyczne współdziałanie, nie wystarczą bowiem same uzanse handlowe i choćby ich najlepsza znajomość.

Z powodu tak wielkiej wagi znajomości wszystkich drobnych i złych stron drewna uważamy za konieczne podać w krótkości bliższe szczegóły w tym kierunku u naszych najgłówniejszych drzew leśnych.

B. Przymioty techniczne drewna drzew leśnych.

Pod technicznymi przymiotami drewna należy rozumieć te wszystkie własności jego, które dają możność zastosowania go w mniejszym lub większym stopniu, do rozmaitych celów technicznych w przemyśle, wogólnem jego znaczeniu.

Zawisłe są one od rozmaitych przyrodzonych własności drewna, a nasamprzód od anatomicznej budowy, następnie od siedliska, na którem drzewo urosło, od zwarcia drzewostanu, od wieku i stanu zdrowia, od pory cięcia, od sposobu przechowywania i t. d. Lecz nawet w tern samem drzewie, znajdziemy rozmaite przymioty ter chniczne, w rozmaitych częściach jego, a mianowicie: drewno z wierzchołków drzew ma inne własności techniczne, aniżeli drewno z pnia głównego, czyli samej strzały, pień główny zaś inne, aniżeli z pniaka lub gałęzi i t. d. Jednem słowem nie można w tym względzie ustanowić pewnych norm ogólnej natury.

Te przymioty techniczne drewna, o których mówić chcemy są następujące: 1) kształt, 2) ciężar, 3) twardość, 4) łupliwość, 5) giętkość, 6) trwałość, 7) wytrzymałość, 8) hygroskopijność, 9) palność, 10) barwa, 11) połysk, 12) rysunek czyli tekstura, 13) zawartość i woń.

Kształt czyli wygląd zewnętrzny drewna, daje największy użytek, czyli zastowanie do celów technicznych wtedy, jeżeli oś drewna zbliża się jak najwięcej do linji prostej. W tym kierunku najbardziej wartościową jest sama strzała, a im bardziej jej kształt zbliża się do linji prostej, tern większa jest jej wartość Procentowo najmniej wartościowe jest drewno pniakowe, więcej już drewno gałęziowe. Z tego wynika zatem, że pierwsze miejsce pod względem wymogów technicznych co do kształtu zajmuje strzała drzewa, na drugim stoją gałęzie, a na ostatek drewno pniakowe, czyli karpina. Im bardziej zatem kształt strzały jego zbliża się do linji prostej, tern pełniejsza jest ona pod względem masy drzewnej, i mówimy wtedy strzała jest pełna; im bardziej od niej odbiega, tern mniej jest pełna, a wtedy mówimy: kształt drzewa jest zbieżysty.

Kształt drzewa zależny jest od bardzo wielu szczegółów. Na-samprzód od gatunku; a różnica jest już między drzewami iglastemi a liściastemi. Pierwsze mają na ogół pełniejszą strzałę, aniżeli drugie. Lecz między iglastemi i liściastemi będą rozmaite odstopniowa-nia n. p. jodła i sosna, czarna olsza i osika.

Następnie będziemy mieli zwarcie drzewostanu: drzewostan dobrze zwarty, wytwarza lepszą strzałę, w lesie obrzednio rosnącym, większa ilość masy idzie w gałęzie, n. p. buk i sosna w dobrem lub obrzedniem zwarciu.

Dalej decydującym szczegółem będzie wiek drzewa, gdyż im ono jest młodsze, większy jest procent drewna gałęziowego. W końcu uwzględnić trzeba także glebę, na której drzewa rosną, gdyż wraz z dobrocią gleby wzrasta także kształt drzewa, czyli jego przydatność techniczna.

Opierając się na tych podstawach i danych z doświadczenia możemy ustalić następujący stosunek procentowy między temi trzema częściami składowemi każdego drzewa.

Nazwa drzewa

strzała

gałęzie korzeń i pniak

Świerk .    .

Jodła .    . .

Modrzew Sosna. . . Osika i brzo: Olsza czarna Wiąz . . . Lipa . . . Jawor i buk Jesion. .    .

OD

mm©u->ou->o©ino©o

GO CO GO GO t"** f'. VO © VO VO

oooooooooooo

'OT3-0'UT5'UT3'O'O’O'aT3

ooco^oomooooommo

thCNHthhh

oooomooininoouno

HHrHHCSCSCSCSC')

15 — 25 15 — 30 12 — 15 15 — 20 5 — 10 12 — 15 15 — 20 12 — 15 20 — 25 15 — 25 20 — 25 15 — 20

Naturalnie, że w konkretnym wypadku mogą być znaczne różnice. Dążeniem gospodarstwa leśnego być powinno, ażeby procent

11

strzały był jak największy. Powyższe cyfry z lasu nasiennego w wielkim przecięciu można ustalić w następujących procentach:

dla    drzew iglastych:    75°/₀    8°/₀    i    17%

„    „ liściastych:    60%    20%    „    20%.

Kształt drzewa jest więc miarodajny dla procentowego wyzysku drewna użytkowego, a w dalszej konsekwencji dla pozyskiwania półfabrykatów. Przekrój podłużny naszych drzew leśnych może być albo neiloidem, albo stożkiem, albo paraboloidem. Ten ostatni zbliża się jak najbardzej do linji prostej, czyli do formy walca i dlatego drzewa posiadające przekrój podłużny mogą dać największy procent drewna użytkowego. Objaw ten stoi w łączności z koroną, im kształt drzewa jest bardziej paraboloidow/ tern mniejsza jest korona, t. j. tern mniej gałęzi.

Najbardziej pełną jest jodła, dalej idzie świerk, dąb, buk, olsza, sosna, jawor, wiąz, modrzew, naturalnie w optimum powyższych warunków rozwoju, najbardziej zbieżystą brzoza.

Drewno potrzebne do celów technicznych musi być zatem proste. W niektórych wypadkach jednak są poszukiwane drzewa krzywe, n. p. żebra do promów, płozy do sani i t. d. Jednakże zapotrzebowanie w tym kierunku jest nieznaczne, zatem w każdym, nawet najracjonalniej zagospodarowanym lesie, znajdą się drzewa z natury na podobne cele przydatne, w ilości dostatecznej.

Ciężar drewna jest to przymiot techniczny, który wyraża się ciężarem 1 cm.³ zbitej masy w gramach. Ciężar gatunkowy jest to ciężar jednostki objętości, jakiejkolwiek substancji. Jeżeli tę jednostkę przyjmiemy jeden cm.³, a jako jednostkę ciężaru 1 gram, to ciężar gatunkowy oznacza: wiele gramów waży odnośna substancja. Ponieważ 1 cm.³ wody przy 4° C. waży 1 gram, to ciężar gatunkowy jakiegoś ciała podaje także, ile razy to ciało jest cięższe od równej zawartości wody przy 4° C. ciepłoty.

Ciężar drewna zależny jest również od wielu szczegółów, a mianowicie: od ilości włókien i od szczegółu, czy one mniej lub więcej do siebie przylegają. Zależny jest również od stopnia wilgoci, im więcej wody drewno w sobie zawiera, tern jest ono cięższe, a różnica dochodzi aż do 45%, a nawet jeżeli sam biel drewna uwzględnimy, aż do 50%, u topoli zaś nawet 55%. Również zależny jest on od gatunku drewna, części drzewa z której wzięte została, od siedliska, pory cięcia, klimatu i wieku.

Najcięższa część drzewa stojącego jest dolna część strzały, u drzew szpilkowych gałęzie. Drzewa iglaste urosłe na gorszych siedliskach, w klimacie ostrzejszym i zwarciu silnem, dalej zrąbane w zimie z wyższych położeń i w wieku młodszym są cięższe, aniżeli urosłe w odmiennych warunkach.

Ciężar drewna może być zmniejszony przez suszenie, czy to na wolnem powietrzu, czy też sposobem sztucznym, drewno w potocznej mowie zupełnie suchem (względna suchość) zwane, to jest mniej wiecej po rocznym okresie suszenia na powietrzu, zawiera jeszcze ciągle, zależnie od warunków klimatycznych, około 15% — 20% wody.

Ciężar drewna zwiększa się wskutek zawartości żywicy, i sub-stancyj inkrustacyjnych komórki, w postacie ukrów i soli.

Ciężar gatunkowy dla najważniejszych naszych drzew leśnych, jest następujący:

w stanie

wysuszonym na powietrzu . 0.70 — 1.00 . 0.57 — 0.94 . 0.53 — 0.80 . 0.51 — 0.77 . 0.60 — 0.80 . 0.66 — 0.83 . 0.40 — 0.60 . 0.58 — 0.85 . 0.35 — 0.60 . 0.37 — 0.75 . 0.31 — 0.76 . 0.47 — 0.56

świeżym

dąb .    .

jesion

jawor, klon brzoza . orzech . buk .    .

topola . akacja . świerk . jodła .    .

sosna

0.80

modrzew

N. p. wedle tych cyfr 1 m.³ buka posiada w stanie zupełnie świeżym 850 do 1120, w stanie względnie suchym 660 do 830 kg., sosny 400 — 1100 kg., względnie 310 — 760 kg.

Wedle stopnia ciężkości w stanie względnie suchym rozróż-

niamy:

a)    drzewa bardzo ciężkie: a do nich są zaliczane: głóg, cis, grab;

b)    drzewa ciężkie: dąb, akacja, jesion, buk, orzech, wiąz, klon, grusza;

c)    drzewa lekkie: modrzew, jałowiec, brzoza, kasztan, wierzba, sosna, lipa, olcha czarna, świerk, jodła, osika, limba;

d)    drzewa bardzo lekkie: topole, i wajmutka.

Ciężar absolutny drewna ma w praktyce życia codziennego bardzo wielkie znaczenie i dlatego podajemy go, lecz dopiero w rozdziale przedostatnim (Transport drewna) jako cyfry ze względu na wymogi transportowe nieco wyższe aniżeli przeciętne, dla rozmaitych gatunków drzew leśnych, tak drewna użytkowego jak i drewna opałowego, w stanie względnie suchym się znajdującego.

Twardością u drewna nazywamy opór, który drewno stawia ciału, starającemu się wniknąć do jego wnętrza, a miarą twardości będzie energja czyli siła oporu, przeciwstawiania się przy obróbce jego.

W pierwszym rzędzie zatem twardość odpowiada narzędziu, które użyte zostanie. Zależną jest ona prawie od tych samych warunków go ciężar drewna, zatem drewno lżejsze stawia mniejszy opór, t. j. daje się łatwiej obrabiać, z wyjątkiem pewnych wypadków szczególniejszych jak wyschnięcie i zamarznięcie, wtedy bowiem drewno z natury lżejsze posiada większą twardość, czyli daje się trudniej obrabiać. Drewno suche jest ogółem twardsze, aniżeli drewno świeżo ścięte, czyli, że obróbka drewna z tego punktu widzenia wychodząc, winna następować jaknajrychlej po jego ścięciu-Również znaczny wpływ na twardość wywiera zawartość żywicy szczególniej ztężałej w drewnie, lub innych substancyj inkrustacyj-nych, zatem drewno szpilkowe (sosna) jest twardsze, fałszywa twardziel u buka jest twardsza, aniżeli twardziel prawdziwa.

Twardziel zależną jest także od stopnia mocy pojedyńczych włókien drzewnych i ich połączenia ze sobą, co określamy mianem „spoistości”, a stopień twardości ma wielki wpływ przy mechanicznej obróbce drewna.

Rozróżniamy zasadniczo drzewa twarde i drzewa miękkie. Do drugich należą wszystkie nasze drzewa iglaste, za wyjątkiem cisa, dalej lipa, topola, wierzby i olsze, wszystkie inne drzewa należą do drzew twardych.

Wedle stopnia twardości mamy następujący podział:

a)    drewna twarde: akacja, jawor, grab, cis, dąb (pedunculata)j

b)    drewna średnio twarde: jesion, wiąz, buk, dąb (sessiliflora), klon;

c)    drzewa miękkie: świerk, sosna, jodła, olsze, brzoza, modrzew;

d)    drzewa bardzo miękkie: wajmutka, topole, lipa, wierzby.

Narzędzia jakie do przełamania oporu są w użyciu, sporządzane są z żelaza (stali), a z tych mamy głównie: a) narzędzia do ścinania i obróbki drzew w lesie i b) narzędzia służące do mechanicznej obróbki drewna w zakładach przemysłowych. Do pierwszych należą siekiera, piła i nóż, do drugich piła i rozmaite maszyny jak frezarki, łuszczarki etc., które to narzędzia są również niczem innem jak tylko nożem, jednak w rozmaitych formach.

Siekiera działa tak prostopadle jak i w kierunku włókien drewna, a opór jaki drewno stawia w pierwszym wypadku jest większy aniżeli w drugim. Drzewa lekkie z giętkiemi włóknami wymagają ciężkich, drzewa ciężkie i zbite lekkich siekier.

Odmiennie przedstawia się opór przeciw działaniu piły, która w czynności swej wzdłuż włókien drewna znajduje większy opór, aniżeli gdy działa prostopadle, działanie jej bowiem jest rozrywające włókna drzew. Z tego powodu łatwiej przecierać drewno twarde, aniżeli miękkie, łatwiej suche miękkie, aniżeli świeże.

Nóż łączy w sobie działanie tak siekiery jak i piły.

Reasumując to cośmy o twardości i ścisłości powiedzieli przychodzimy do ostatecznego rezultatu, że twardość drewna jest zależną od:

a) budowy anatomicznej drzewa, b) stopnia wilgoci, c) zawartości żywicy i innych substancyj inkrustacyjnych, d) od narzędzi, które stoją w użyciu.

Łupliwość drewna jest to własność drewna, która polega na tern, że drewno da się przez zastosowanie nawet dość nieznacznej siły rozszczepić wzdłuż przebiegu włókien, i wtedy mówimy: drzewo łupie się.

Zależna jest ona nasamprzód od budowy anatomicznej drewna to znaczy, że im bardziej prawidłowa jest budowa jego, tern lepsza

jest łupliwość. Zatem drewno o barankowatym, pogmatwanym, nieregularnym przebiegu włókien, albo nie daje się zupełnie, albo bardzo trudno łupać. Zależną jest od stopnia wilgoci, wilgoć zmniejsza spójność, zatem drewno świeże jest łatwiej łupliwe. Drewno drzew liściastych twardych jest bardzo dobrze, miękkich natomiast mniej dobrze łupliwe. Zależną jest od stanu zdrowia, drewno zepsute jest bowiem kruche, zatem mało lub zupełnie nie łupliwe.

Łupliwość stoi w odwrotnym stosunku od ciężaru, ten przymiot bowiem umniejsza łupliwość drewna. Zmarznięte drewno jest mniej łupliwe, osobliwie biel jego; taki sam wpływ wywiera żywica, garbnik, jak i nieregularność budowy, sęki, grubość promieni rdzeniowych i elastyczność.

Dzielimy drzewa pod względem łupliwości na:

a)    drzewa najłupliwsze, a to jodła i świerk;

b)    łatwo łupliwe: sosna, buk, jesion, olsza, modrzew, limba, dąb..

c)    ciężko łupliwe: wiąż, drzewa owocowe, topola, lipa, klon* brzoza;

d)    najmniej łupliwe: akacja.

Porównując materjał tarty w tartaku wyrabiany z takim samym materjałem ręcznie wyprodukowanym widzimy, że pierwszy ma w wielu miejscach przecięte komórki drzewne i włókna, zatem wytrzymałość ich mniejsza. Z tego powodu dęgi na beczki łupie się, tak samo łupie się składowe części wozów, z tego powodu też podkłady łupane są lepsze, aniżeli wycierane piłą, gonty ręką wyrabiane lepsze, aniżeli mechanicznie produkowane, tak samo dranice. Zatem łupliwość zwiększa trwałość pewnych sortymentów.

Przyrząd do łupania potrzebny jest: siekiera, której kąt rozwarcia wynosi przynajmniej 30°.

Giętkość może być sprężysta lub ciągliwa. Jeżeli drewno-zegniemy, nie zmieniając zresztą jego kształtu zewnętrznego, a następnie usuniemy siłę działającą, natenczas następstwem tej czynności będą dwie ewentualności: albo drewno wraca napowrót do swego położenia pierwotnego, i wtedy mówimy: jest „sprężyste”, albo pozostaje dalej w formie mu nadanej, i wtedy mówimy drewno jest „ciągliwe”.

Giętkość zależna jest od stanu wilgoci: drewno świeżo ścięte jest giętsze i ciągliwsze, od drewna suchego; drewno młodsze od drewna starszego; urosłe w gęstem zwarciu od drzewa rosnącego w pełnem świetle słonecznem; od zawartości komórek drzewnych: żywica bowiem i gumy umniejszają ją; zależną jest od gatunku drzewa i siedliska, na którem urosło; drewno zmarzłe jest bardzo łamliwe.

, Ciągliwość jest większa u młodych drzewek i pędów, i na tym szczególe opiera się cały przemysł koszykarski.

Lecz nawet w tern samem drzewie rozmaite części jego posiadają rozmaitą ciągliwość, odroślą są bardziej ciągliwe, aniżeli ziar-nówki, przygłuszki bardziej, aniżeli drzewa obrzednio wyrosłe. W stanie na pół suchym jest drewno najbardziej ciągliwe, a zwię-

ksza się ta ciągliwość, jeżeli zanurzone zostanie w wodę, rozgrzane w ogniu lub parze.

Co do stopnia ciągliwości, to twierdzenia w tym kierunku są nader rozmaite, i tak, jedni podają następujący układ od drzew najbardziej ciągliwych począwszy: jesion, wierzba, wiąz, dalej lipa, brzoza, modrzew grab, w końcu dąb, sosna, świerk i akacja. Nord-linger podaje następujący szereg pod względem sprężystości: akacja, lipa, osika, brzoza, wiąz, dąb, buk, jodła, jesion, jawor, modrzew, olsza grab; Pfeil zaś: wiąz, grab, modrzew, sosna, dąb itd.

Na ciągliwości drewna opiera się wiele rodzaji przemysłu drzewnego, głównie fabrykacja mebli giętych, budowa niektórych części okrętów, zabawek dziecinnych, instrumentów muzycznych, budowa maszyn, związywanie spławów, całe bednarstwo, wyrób beczek do piwa i wina itd.

W przeważnej ilości wypadków jest jednak potrzebne poprzednie parzenie drewna, wskutek czego ono staje się miękkim, a w tym stanie łatwo może być wyginane. Stan ten trwa jednak tak długo, jak długo drewno jest ciepłe i nasycone wilgocią. Po oziębieniu i oschnięciu traci te przymioty, a na tych właściwościach opiera się cały przemysł giętych mebli. Jednakże byłoby rzeczą pożądaną w wielu wypadkach, ażeby własności te t. j. gięcia drewno mogło zatrzymać, także w stanie wyschniętym. Stan ten ma posiadać patent szwajcarski, który w zastosowaniu swem wywołuje ten objaw, że drewno nawet wtedy giąć można, skoro ono wyschło.

Jeżeli sposób ten da rzeczywiście korzystne wyniki w praktyce, natenczas miałby on wielkie znaczenie n. p. w wyrobie drewnianych podeszew, które dotychczas zginać się nie dadzą i w ten sposób czynią trzewiki z drewnianą podeszwą nader nieprzyjemne w użyciu codziennem.

Trwałość jest to właściwość drewna, która polega na tern, że drewno zachowuje przez możliwie jak najdłuższy przeciąg czasu wszystkie swoje własności techniczne, bez zmiany pod wpływem warunków, w których się znajduje.

Zależy ona od właściwości samego drewna, jako też od warunków zewnętrznych. Co się tyczy właściwości drewna, to miarodajne są tu te substancje, które znajdują się wewnątrz drewna i komórek jego, jak białko, skrobja i woda. Substancje te są warunkami rozwoju dla rozmaitych drobnoustroji, zatem im dłużej one w stanie naturalnym znajdują się wewnątrz drewna, tern łatwiej drewno podpada gniciu.

Środkiem zapobiegawczym przeciw temu objawowi jest rychłe wysuszenie drewna. Wyjątek w tym względzie stanowi żywica, garbnik i ciała barwiące. Żywica utleniając się czyni drewno trwal-szem, zatem im dłużej drewno drzew iglastych, posiadających żywicę, znajduje się w stosach w stanie wysuszonem, tern trwalsze ono się staje. Garbnik czyni drewno również trwalszem, to samo czynią gumy n. p. u fałszywej twardzieli u buka. Ciała barwiące czynią drewno również trwalsze, dlatego twardziel prawdziwa o kolorze ciemniejszym, jest trwalsza od bielu, fałszywa twardziel u buka jest trwalsza od twardzieli rzeczywistej. Trwałość zależną jest od wpływów atmosferycznych, im większa jest wilgoć tern łatwiej drzewo się psuje, najprędzej jednak psuje się natenczas, gdy jest wystawione na zmienne wpływy atmosferyczne, to jest częste zmiany stanu wilgotnego i suchego. Trwałość drewna należycie przed opadami atmosferycznymi t. j. wilgocią zabezpieczonego, a więc znajdującego się pod okryciem, lub też będącego stale pod wodą, jest znacznie większa, aniżeli w odwrotnym wypadku.

Zależną jest również od gatunku drzew, ile że są gatunki, które na wolnem powietrzu (buk) trwają tylko krótki czas, natomiast inne (dąb) długie okresy czasu. Drewno na wolnem powietrzu utlenia się bowiem, i to drewno drzew miękkich prędzej, aniżeli drzew twardych.

Również i obecność kory odgrywa rolę w kierunku ujemnym, ile że na wolnem powietrzu utrzymuje ona wilgoć w drewnie dłużej, u brzozy wywołuje nawet bardzo prędkie trupieszenie drewna.

Nie mniej ważną rolę odgrywa w trwałości ciężar gatunkowy drewna, mianowicie: drewno ciężkie, z małymi wyjątkami jest trwalsze, aniżeli drewno lekkie.

Co się tyczy pory cięcia i wpływu jej na trwałość, to zapatrywania praktyków są różnorakie. Najbardziej rozszerzone jest zdanie, że drzewo ścięte w miesiącach listopadzie i grudniu jest najtrwalsze. Zapatrywania te nie opierają się jednak na żadnych naukowych podstawach, równie trwałe jest drewno, pochodzące z cięcia letniego jak i zimowego, różnica leży tylko w tym szczególe, że jeżeli z drewnem z cięcia letniego pochodzącem nie obchodzimy się należycie, natenczas ono opadane bywa łatwiej przez rozmaite drobnoustroje, które życie jego skracają. Trzy bowiem są warunki, ażeby drobnoustroje mogły się rozwijać, a to: wilgoć, ciepło i brak odpowiedniego przewiewu i jeżeli tylko jeden z nich brakuje n. p. jest brak wilgoci wskutek wysuszenia, natenczas nie mogą się One rozwijać, drewno nie psuje się. Zwyczajnie drewno z cięcia zimowego bywa najrychlej zużywane, z cięcia letniego, w górach dopiero po upływie z reguły co najmniej 10 miesięcy po ścięciu. Mimo to jednak wszędzie w naszych Karpatach prowadzi się cięcie letnie, a materjał w tym okresie pozyskany jest równie trwały, i nikt nie podnosi przeciw niemu zarzutów byle tylko obchodzenie się z nim po ścięciu było właściwe.

Środkiem zwiększającym trwałość jest oprócz suszenia¹) także nasycanie rozmaitemi substancjami przeciwgnilnemi. Te tworzą dwie grupy a to: a) sole mineralne jak n. p. obecnie prawie wyłącznie używane chlorek cynku i b) oleje tłuszczowe.*) Zadaniem ich jest wyniszczenie drobnoustroi wewnątrz drewna się znajdujących i zapobieżenie, by nowe z zewnątrz do drewna się nie dostawały. Im dokładniej ta zadanie spełnione zostanie to znaczy, im zupełniej drewno zostanie w zupełności przesycone, tern trwalsze ono będzie. Musimy jednak nadmienić, że wszystkie środki impregnacyjne, będące dziś w użyciu, z wyjątkiem może oleji terowych, nie stoją jeszcze na wysokości zadania i że ciągle jeszcze czyni się doświadczenia z środkami od wypadku do wypadku polecanymi.

Najtrwalsze drewno posiadają: dąb, akacja, sosna i modrzew;; średnio-trwałe: wiąz, jesion, świerk, jodła; mało-trwałe zaś grab, klon, olcha, buk, brzoza, topole i wierzba.

Przeciętnie można przyjąć w normalnych warunkach następujące czasokresy dla trwałości drzew naszych na powietrzu:

twarde: dąb 20 lat, inne szlachetne 10 lat, buk 3 lata; miękkie:, modrzew 15 lat, sosna 10 lat; jodła i świerk 5—6 lat, liściaste 2—3 lat w korze, brzoza bez kory 4—5 lat.

Dla zmiennej wilgotności najodpowiedniejsze są: dąb, sosna smolna, modrzew i świerk o gęstych słojach; osika na pniu okrzesana i po roku jako zamiot do ścian użyta ma fę samą trwałość, co świerk..

tego silne zażywiczenie wewnętrznych części drewna, a tem samem zupełne zniweczenie własności naciągania wilgoci z powietrza. W każdym razie jednak drewno' musi albo być zupełnie świeże, albo posiadać jeszcze znaczniejszą zawartość wody we swojem wnętrzu.

System „Nodon’a” jest nader pojedynczy, w tym celu świeżo potarty mater-jał układa się w stosy do U/2 m. wysokości, a prąd elektryczny płynie w poprzek, drewna, siła zaś jego nie może przekraczać 5 Ampere na każdy m.³, napięcie wynosi 30 — 100 wolt. Użyty być może prąd zmienny, mniej przydatny jest prąd stały.

Sposób ten może być zastosowany tak na składach jak i w lesie, a całe postępowanie trwa od 1 do 2 dni, zużycie siły wynosi w przecięciu 3 — 6 kilowat dla każdego m³.

*) Koleje państwowe nasycają podkłady sposobem (systemem) Burnetta t. j. rozczynem chlorku cynku o gęstości 3° Bó, który ma być wolny od wszelkich nieczystości, kwasów a skoncentrowany posiadać gęstość 50° Bó, nie więcej jak 1% żelaza i co najmniej 22% cynku. Z 1 kg. tego koncentratu wyrabia się 20 kg. roz~ czynu, stosowanego do nasycania. Przeciętnie oblicza się na 1 podkład około 23 kg. chlorku cynku. W ostatnich czasach stosują mięszaninę z chlorku cynku w ilości podanej i 8 do 10 kg. oleju smołowego* szczególniej dla podkładów bukowych.

Inny sposób nasycania jest stowanie tak zwanego „Krezonaftu”, która to emulsja obejmuje następujące części składowe:

nieoczyszczony olej antracenowy, jako wypęd smoły pogazowej, otrzymanej po wydzieleniu się oleju kreozotowego;

olej kreozotowy pogazowy jako czysty wypęd smoły pogazowej (dziegciu); dziegieć drzewny otrzymywany jest przy suchej destylacji drewna;

kwas naftenowy, otrzymywany przy zupełnym rozkładzie mydła natrowego, pod wpływem kwasów mineralnych;

amoniak płynny, jako roztwór amoniaku w wodzie.

Krezonaft sam ma się składać: z 9 części Wagowych oleju antracenowego^ Inb kreozotowego z 5 częściami smoły drzewnej i 2 częściami kwasu naftenowego, a mięszaninę w ten sposób powstałą traktuje 7 częściami płynnego amoniaku lub 28 częściami jednoprocentowego amoniaku, mięsza się i rozcieńcza wodę do kon~ centracji normalnej 12%; podkład ma wchłonąć najmniej; 20 kg* mięszaniny.

Wytrzymałością drewna nazywamy opór, jaki ono stawia sile z zewnątrz działającej, której celem jest zniesienie spoistości jego. Działanie tej siły może iść w kierunku rozerwania (rozciąganie), zgniecenia (ściskanie), zginania (elastyczność, sprężystość), skręcania, przecinania i wybaczania.

Wytrzymałość równa się spoistości, a ta zależną jest od właściwości pojedyńczych komórek drzewnych i włókien, ich zrośnięcia i zlepienia się i można powiedzieć, że twardziel jest wytrzymalsza, aniżeli biel, drewno suche wytrzymalsze od drewna świeżego, drewno ciężkie zwyczajnie wytrzymalsze od lekkiego.

Wytrzymałość na rozerwanie jest to opór, które drewno stawia siłom działającym na nie w kierunku długości w dwu przeciwległych kierunkach, a wyraża się w* kg., wystarczających do rozerwania kostki o przekroju 1 cm². Zależną zaś jest od stosunku celulozy do ligniny, zatem drewno młodsze wytrzymalsze od starszego, od ciężaru, stopnia wilgoci itd. W życiu praktycznem jest bez większego znaczenia.

Wytrzymałość na zgniecenie jest to opór stawiany przez drewno sile, działającej w kierunku prostopadłym lub podłużnym do włókien i wyraża się w ciężarze potrzebnym do zgniecenia kostki drzewnej, o masie drzewnej 1 cm.³ Zależną jest od wieku, ile że drewna starsze aż do pewnego wieku są wytrzymalsze, od siedliska, od zawartości wody. Najbardziej wytrzymałe w tym kierunku są: buk, modrzew, jesion, dąb, wiąz, sosna, świerk, jodła. W życiu praktycznem posiada ona wielkie znaczenie n. p. u podkładów kolejowych, gdzie siła gniotąca działa prostopadle do przebiegu włókien drzewnych.

Wytrzymałość na zginanie jest to opór, który drewno stawia sile starającej się je złamać i mierzy się ciężarem potrzebnym do tego celu. Zależną jest od ciężaru, stanu wilgotności, wieku, ile że drewno cięższe, suchsze i starsze jest wytrzymalsze. Zależną jest także od sposobu wyróbki drewna, gdyż włókna przecięte przedstawiają mniejszą wytrzymałość i z tego powodu materjały drzewne obrobione toporem są wytrzymalsze, aniżeli przetarte trakami.

Jeżeli drewno pod siłą działającą prostopadle do przebiegu włókien ugnie się, a następnie po usunięciu tej siły wróci do swego pierwotnego kształtu, natenczas mówimy: drewno jest sprężyste. Jeżeli jednak pozostało w tym nowym kształcie, natenczas mówimy: zostało wygięte. Sprężystość zatem mierzy się ciężarem, który nie wywołuje jeszcze zmiany w pierwotnym kształcie drewna.

Wytrzymałość zależy także od sposobu podparcia, punktu w którym ciężar działa, od przekroju drewna i układu słoju i ma w tym kierunku wielkie znaczenie w budownictwie. Najwytrzymalszą jest belka ułożona bokiem węższym, której stosunek boku krótszego do dłuższego jest iak 1 : 1.4.

Co się tyczy sprężystości można ogólnie powiedzieć, że drewno drzew iglastych jest bardziej sprężyste, aniżeli drzew liściastych, w tych ostatnich najbardziej sprężyste są; jesion i dąb, najmniej buk, ibrzoza i olsza czarna.

Wytrzymałość na skręcanie objawia się natenczas, jeżeli nas drewno działają dwie siły na obu końcach osi we wręcz przeciwnych kierunkach. Wtedy nastąpić może ten objaw, że włókna przebiegające równolegle do osi drewna zostaną spiralnie skręcone. Ta wytrzymałość objawia się n. p. w słupach telegraficznych, gdzie jedna siła jest umocowanie w ziemi, druga działanie wiatrów.

Wytrzymałość na przecinanie objawia się tem, że jakaś siła zewnętrzna działa prostopadle na długość drewna i usiłuje je przesunąć w pewnej płaszczyźnie.

Wytrzymałość na wyboczenie objawia się w ten sposób, że jakaś siła wywiera ciśnienie w kierunku długości, na drewno cienkie i długie i wskutek tego wygina je, a następnie wybocza.

Te trzy ostatnie rodzaje wytrzymałości nie mają większego’ znaczenia w życiu praktycznem.

Hygroskopijność, czyli zachowanie się drewna pod względem wilgoci, objawia się w ten sposób, że drewno zmienia, swą objętość. Zmiana może nastąpić z dwóch powodów. Pierwszy jest wyparowywanie wilgoci t. j. soków drzewnych z wnętrza drewna. W drewnie zatem zmniejsza się stan wilgotności, czyli drewno schnie, a schnąc umniejsza swą objętość, i wtedy mówimy: drewno się kurczy. Drugi powód leży natomiast w naciąganiu wilgoci, wtedy drewno powiększa swą objętość i wtedy mówimy: drewno pęcznieje. W obu wypadkach może zewnętrzna część drewna pękać i paczyć się, szczególniej wtedy, jeżeli ta zmiana objętości nie następuje równomiernie we wszystkich częściach drewna.

Jest rzeczą jasną, że tak kurczenie się jak i pęcznienie, z dal-szemi następstwami jak pękanie i paczenie się mogą mieć w praktyce bardzo doniosłe znaczenie.

By zatem zapobiec pękaniu wskutek nierównomiernego zesy-chania się t. j. kurczenia się stosowane są rozmaite środki przeciwdziałające, czyli ułatwiające wysychanie się bez pękania. Do tych środków zalicza się: pozostawianie w pewnych odstępach kory w formie pierścieni, spirali, zalepianie czoła drewien papierem, przybijanie deszczułek, zasmarowywanie wapnem lub białą farbą, układanie drewna w stosy pod dachami w przewiewnych miejscach, lecz nie nazbyt przewiewnych, gdyż natenczas drewno jeszcze prędzej pęka, wkładanie drewna do wody płynącej celem ługowania, chronienie przed opadami atmosferycznymi, pociąganie substancjami, wsiąkanie wilgoci utrudniającemi, a w końcu suszenie sztuczne. ²)

rH

Drewno wystawione na działanie powietrza traci odpowiednio do przebiegu temperatury w krótszym lub dłuższym okresie czasu swoją wilgoć w ten sposób, że nasamprzód ubywa woda z wnętrza komórek, a wtedy drewno nie zmienia jeszcze swej objętości, a następnie ze ścian komórek i po roku mówimy: drewno jest suche, to znaczy, że jeszcze ciągle posiada około 10 — 20% wody, kiedy w stanie zupełnie świeżym posiada 25 — 50°/₀, a nawet jak n. p. topola 58°/₀ wilgoci. Najwięcej wody w drewnie posiada biel, jako jego część najmłodsza, najmniej strefa rdzeniowa. Zupełne wypchnięcie wody z wewnątrz drewna jest wykluczone.

Z naszych drzew leśnych najsilniej wskutek ubytku wilgoci z wnętrza lecz i najprędzej kurczy się drewno bukowe, następnie: brzoza, dąb, świerk, jodła, najmniej stosunkowo sosna.

Drewno, które bardziej się kurczy, jest też bardziej narażone na pękanie; tak samo bardziej kurczy się drewno, które prędzej wysycha. Drewno ścięte wysycha mniej lub więcej szybko, zależnie od pory ścinania i postępowania po ścięciu. Drewno twarde potrzebuje dłuższego czasu na wyschnięcie, aniżeli miękkie. Drewno w lecie rąbane i na drobniejsze kawałki podzielone, wysycha prędzej, aniżeli rąbane w zimie lub pozostawione w stanie krągłym.

Stan przeciwny do kurczenia się jest pęcznienie, a polega na tern, że drewno wyschnięte na skutek obecności wilgoci, czy to z ziemi czy też z opadów atmosferycznych pochodzącej i na drewno bezpośrednio działającej, zwiększa swą objętość wskutek naciągania wilgoci.

Z tych określeń wysnuć można środki zapobiegawcze, zatem nie dawać sposobności, by drewno mogło wilgoć naciągać, a to stać się może, jeżeli je trzymamy pod nakryciem, (daszki, szopy etc), pokostujemy, malujemy etc.

Pęcznienie jest dla materjałów o tyle gorszym objawem, iż po największej części drewno naciąga wilgoć jednostronnie, a wtedy paczy się. Drewno twarde pęcznieje łatwiej, aniżeli drewno miękkie, a wskutek tej własności też łatwiej paczy się. Im bardziej jest drewno wysuszone, tern też łatwiej w ciąga w siebie wilgoć, a gdyby zupełne wyschnięcie było możliwe, to z tego powodu nie jest nawet wskazane. Drewno nadpsute i zmurszałe zatrzymuje wilgoć dłużej i wciąga wilgoć silniej, aniżeli drewno zdrowe.

Najbardziej zmieniają swą objętość pod względem wilgoci: buk, grab i lipa;

średnio: dąb, jawor, wiąz, jesion, brzoza, olsza, dzewa owocowe;

najmniej zaś: drzewa iglaste, z powodu zawartości żywicy, a więc sosna, modrzew, świerk, jodła, a ponadto z drzew liściastych topole.

Zmiana objętości pod wpływem wysychania jest różnoraka, zależnie od dymenzyj, a nie chcąc obarczać pracy niniejszej szczegółowemu datami, możemy ustawić następujące zasady:

1)    osuszka odbywa się we wszystkich trzech kierunkach, a to na długość, na szerokość, t. j. w kierunku promienia i na grubość t. j. w kierunku stycznym do przebiegu słoji rocznych;

2)    kurczenie się w kierunku długości jest na ogół bardzo małe, wynosi bowiem u drzew iglastych ledwie 0,1 °/₀, u drzew liściastych z wyjątkiem graba i brzozy, u których osuszka wynosi 0.5, u wszystkich innych 0.3°/₀;

3)    w kierunku promienia porusza się w granicach od 2 — 6%, a to u drzew iglastych około 3%, u drzew liściastych około 5%;

4)    w kierunku stycznym u drzew iglastych około 5%, u drzew liściastych z wyjątkiem buka i graba, u których procent ten wynosi około 10%, zresztą zaś 7%.

Przy wyróbce zatem, chcąc mieć swego czasu wymagane dy-menzje, należy dymenzje drzew zwiększać o podany procent. Specjalnie dotyczy to buka, który najbardziej ze wszystkich drzew liściastych się zesycha. Odwrotnie znowu zwiększenie objętości wskutek naciągania wilgoci, po kilku miesiącach, wynosi w procentach masy: u sosny 4.8, jodły 5.4, topoli 6.2, olszy 6.3, świerka 6.5, dęba 6.7, jesiona 7.5, brzozy 7.9, jawora 8.5, gruszy 8.6, wiąza 9.7, buka 10.5, lipy 11.3, graba 12.9.

Palnością drewna nazywamy jego własność dostarczania pewnej ilości ciepła podczas spalania się, do spalania zaś jest potrzebny przystęp powietrza.

Palność stoi w prostym stosunku do ciężaru drewna i zawartości substancyj żywicznych, natomiast w odwrotnym do zawartości wody t. j. wilgoci i zdrowotności. Z tego wynika zatem, że drewno ciężkie, twarde, smolne, zdrowe, suche, daje najwięcej ciepła. Przy równym stopniu wysuszenia dostarczają równe co do ciężaru ilości rozmaitych gatunków drzew, prawie równą ilość ciepła. Jeżeli natomiast jako jednostkę porównania weźmiemy 1 mp., to różnice będą znaczne. Pod tym względem można ułożyć następujący szereg, zaczynający się od gatunków o najwyższej palności.

Stopień palności 1.00: grab, buk, jawor, akacja; 0.9: dąb, jesion brzost; 0.8: brzoza; 0.7: sosna, świerk, jodła; 0.6 olsza czarna, lipa, osika; 0.5: topole i wierzby.

Te odstopniowania są ułożone pod warukiem, że siłę palną buka przyjęto jak 1.0, jednak ponadto pod zastrzeżeniem, że stopień wyschnięcia jest jeden i ten sam.

Lecz palność nawet w tym samym gatunku jest różna a nawet i w tym samym drzewie.

Drewno wilgotne ma stosunkowo najmniejszą palność, gdyż znaczna ilość ciepła użytą być musi na wyparowywanie wody, znajdującej się w drewnie. Mówimy wtedy: drewno w piecu syczy. By ono zatem wyschło należy drewno układać w miejscach przewiewnych, przechowywać w miejscach suchych, rozszczepiać na drobniejsze kawałki.

Palność jest inna w rozmaitych częściach tego samego drzewa. Siła palna w szczapach, zatem w częściach odziomkowych, jest większa aniżeli w krąglakach, a w tych większa aniżeli w drewnie ga-łęziowem. W krągflakach wynosi tylko ²/sf a w drewnie gałęziowem ledwie ¹h wartości palnej drewna łupanego (szczapowego).

Drewno miękkie daje najsilniejszy i największy płomień, lecz ciepło trwa znacznie króciej; wolniej pali się drewno twardsze, a naj-powolniej, lecz i najtrwalej drewno twarde jak buk, grab itd. Gdzie więc potrzeba długotrwałego ciepła, jak n. p. do opalania mieszkań, tam należy używać drewna twardego, gdzie zaś wielkiego i rychłego płomienia, jak n. p. do wypalania cegły, w hutach, kuchniach domowych, gdzie rozchodzi się o płomień, tam używać należy drewna miękkiego.

Ługowanie drewna na ogół zmniejsza palność, drewno spławiane jednak traci palność wtedy, jeżeli leży dłuższy okres czasu w wodzie. Natomiast drewno zdrowe prędko spławiane i rychło na brzeg wyciągnięte i w stosy przewiewnie ułożone nie traci nic ze swej siły palnej.

Czas rąbania niema wpływu na palność, a jeżeli drewno pochodzące z zimowego rąbania trwalej się pali, pochodzi to stąd, że trudniej wysycha, zatem zawiera więcej wody.

Siła palna 1 kg. rozmaitych rodzaji opału oznaczoną została w następujących ilościach kaloryj:

2.400 — 3.800 2.500 — 4.000 3.000 — 4.800

2.500    — 4.000 3.000 — 4.000

4.500    — 6.000

5.500    — 8.000 6.000 — 7.500

7.500    — 8.000

6.500    — 7.500 7.000 — 7.500

99

lignit.......

węgiel brunatny, zwykły „ starszy kamienny tłusty . »    » chudy

alkohol......

Petroleum......

drewno bukowe szczapowe dębowe „ drzew iglastych

Na podstawie powyższych wywodów można powiedzieć, że palność drewna zależną jest od następujących szczegółów:

1)    zawartości wody;

2)    siedliska, gdyż wraz z wniesieniem się terenu zmniejsza się palność; najsilniejszą zaś palność posiada drewno urosłe na stokach południowych, najmniejszą natomiast ze stoków północnych;

3)    sposób postępowania po ścince w tym kierunku, że drewno powinno być jak najrychlej przewiewnie w stosy układane;

4)    od objętości drewna, gdyż drewno rozdrobnione daje większą palność;

5)    od wieku, gdy drzewa iglaste z wiekiem przybierają na palności, gdy u liściastych palność zwiększa się tylko do pewnego wieku, potem ubywa;

6)    zawartości żywicy;

7)    stanu zdrowia.

W praktyce utarły się jednak pewne dane do osądzenia siły palnej rozmaitych substancyj w ten sposób, że:

1 tonna węgla kamiennego daje tyle siły palnej co 2 tonny drewna opałowego bukowego,

1 tonna ropy zaś posiada tyle siły palnej co 2 tonny węgla kamiennego.

Zatem stosunek palności byłby: 1 ropa : 2 węgiel kamienny : 4 drewno opałowe bukowe łupane.

Barwa jest właściwość, która zależna jest od upodobania i ma za zadanie zadowolić oko patrzącego pięknością koloru, jaki drewno obrobione posiada.

Jednakże w tym kierunku u nas niema wiele rozmaitości, gdyż zasadniczo mamy drewno jasne, mniej lub więcej białe, a rozmaitość w kolorach idzie w 2 kierunkach. Pierwszy kierunek obejmuje drzewa ną przekroju poprzecznym w całości kolorowe, a tu zaliczamy tylko jedno drzewo nasze leśne: olszę czarną. Świeżo zrąbana posiada ona w całości barwę jasno pomarańczową, później zaś na skutek wysychynia kolor żółto-różowy. Drugi kierunek obejmuje drzewa, które posiadają twardziel prawdziwą, wybitnie od bielu się różniącą. Twardziel prawdziwa posiada rozmaite odcienia, które jednak dadzą się złączyć w kolorze jasno do ciemno-bronzowego. Kolor jasno-bronzowy posiada twardziel drzew: dębu, wiąza, gruszy; kolor czerwono-bronzowy znajdujemy u: cisa, modrzewia, sosny zwyczajnej, limby; ciemno-bronzowy: akacji. Do tego drugiego kierunku zaliczyć należy także tak zwaną fałszywą twardziel u buka i szary kolor wnętrza starszych jaworów.

Fałszywa twardziel u buka jest objawem obrony drzewa przed wciskaniem się drobnoustroji do wnętrza, celem jego zniszczenia. Infekcja nastąpić może na skutek złamania gałęzi u góry drzewa, lub uszkodzenia korzenia. Grzybki wciskają się temi drogami przez rdzeń do wnętrza, a drzewo broni się w ten sposób, że w ścianach komórek wytwarza rozmaite gumy, uniemożliwiające grzybkowi dalszy jego rozwój, a wnętrze wypełnia się tak zwanemi „zatyczkami”. W przekroju objawia się fałszywa twardziel w formie gwiaździstej, jeżeli grzybek rozprzestrzenia się wzdłuż pęknięć rdzeniowych, które bardzo często znajdują się u buków nawet jeszcze napniu, lub w formie falistej, pojedyńcze słoje przeszkakującej, jeżeli rzeczonych pęknięć niema, a grzybek rozprzestrzenia się wzdłuż rdzenia. Kolor zaczyna się od jasnego, potem czerwienieje, następnie ciemnieje, w końcu robi się całkiem czarny.

Szary, czyli siwy kolor u jaworów jest następstwem starości i widoczny jest, w mniejszych lub większych rozmiarach, naokoło rdzenia.

Drewno niektórych drzew leśnych ścięte tuż przed ruszeniem soków lubi zmieniać swój naturalny kolor na ciemny.

Drewno zdrowe zachowuje dłuższy okres czasu swój zwyczajny kolor, dopiero później wskutek utleniania się powierzchni otrzymuje kolor szarawy, aż do ciemnoszarego. Drewno stare zmienia swój naturalny kolor na ciemniejszy, czerwony, biały etc., w stanie choroby dłuższy czas trwającej okazują się czarne pasy i smugi, a końcowym rezultatem chorób jest kolor czarny, który właściwy jest pruchnicy.

Kolor naturalny drewna można zmienić przez odpowiednie zaprawy na rozmaite inne kolory, w szczególności odznacza się tą właściwością nasz buk, który w sposób sztuczny można zmienić na kolor rozmaitych drzew szlachetnych, pochodzenia pozaeuropejskiego, jak n. p. mahoń. Również można je zabarwiać w stanie żyjącym t. j. na pniu, wskutek czego można zastąpić drzewa pozaeuropejskie, pod względem koloru n. p. nawiercaniem większej ilości otworów, i wciskaniem płynu barwiącego, który wędrując wraz z sokami przenika wszystkie części drzewa aż do liści i do pędów. Najlepiej nadają się na ten cel drzewa liściaste. ³)

Kolor zmieniać można także przez naparzanie, n. p. buk po naparzeniu otrzymuje kolor czerwony, a ewentualna twardziel fałszywa zmienia również swój kolor na czerwony.

Niektóre drzewa pozostawione w wodzie zmieniają również swój kolor. Tą własnością odznacza się dąb, który przez bardzo długie okresy czasu, leżąc w wodzie, bez przystępu powietrza, pod wpływem żelaza znajdującego się w wodzie, a działającego na garbnik, zmienia swój kolor na szary, aż do zupełnego czarnego, jak heban.

Połysk drewna wskutek istnienia jasnych promieni rdzeniowych, ⁴) jest najsilniejszy u dęba, a następnie buka w przełupie, mniej silny w przekroju od grzbietu, zupełnie nie występujący, w przekroju od czoła. Prócz promieni rdzeniowych mamy naturalny połysk, jasny aż do matowego. Rozpoznanie materjału świerkowego od jodłowego tartego jest możliwie na oko, tylko na podstawie połysku, który u świerka jest jaskrawszy, żółtawy, podczas gdy u jodły jest on matowy.

Wobec politurowania drewna znaczenie połysku nie jest wielkie.

Właściwość „tekstura” zależną jest od układu i przebiegu słoji rocznych, jako też od różnicy drewna między sferami jesiennemi i wiosennemi. Napiękniej występuje ona w przekroju od grzbietu. Może być spowodowana także oczkami nierozwiniętych pączków (wilczki), albo też silnie w drewnie tkwiącymi, lecz ze strukturą drewna ściśle złączonymi sęczkami czarnymi jak n. p. u limby. Najpiękniejszy rysunek, również „fladrem” zwany, przedstawiają drzewa liściaste jak: jesion, wiąz, klon, jabłoń, czereśnia, z drzew iglastych wyróżnia się tekstura sosny zwykłej i modrzewia, u jodły starszych drzew występuje na komlu bardzo często „baran-kowatość”, którym to wyrazem ludność nasza oznacza powikłany przebieg włókien. Pod względem tekstury można ułożyć następujący szereg z naszych drzew leśnych:

drzewa o grubej teksturze: dąb, akacja, wiąz i jesion;

o średnio-grubej: jodła, świerk, jawor, brzoza, olsza;

o cienkiej: grab, cis, lipa, topole.

Rysunek można wywołać sztucznie, a to przez przerżnięcie sztuki drewna z ukosa.

Zasadniczo rysunek (tekstura, flader) jest to nieregularny, zwyczajnie falisty układ włókien wewnątrz drzewa.

Chcąc mówić o zawartości muszę powiedzieć nieco o woni drzewa.

¹

W tern miejscu musimy opisać suszenie za pomocą elektryczności, jako środka zwiększającego trwałość.

Jeżeli przez drewno świt że przepuści się silny prąd elektryczny, natenczas wpływ może być trojaki: chemiczny, którego następstwem jest rychła i zupełna oksydacja żywicznych części soku drzewnego, następnie fizykalny, którego następstwem jest, że celuloza nabywa silniejszego oporu przeciw zgniliźnie, a w końcu aseptyczny, który powoduje iż giną wszysf.ie zarodki zgnilne, znajdujące się wewnątrz drewna.

Na tych podstawach opiera się postępywanie „Nodon’a”. System ten powoduje, iż już po kilku godzinach następuje zupełna oksydacja drewna, a wskutek

²

Urządzenia mające za cel sztuczne suszenie drewna, mają odpowiadać następującym wymogom w technicznym kierunku. Materjał drzewny musi w czasie w jak najkrótszym wyschnąć, przytem konieczny jest jak najmniejszy ubytek przez pękanie lub paczenie się, a drewno samo nie może nic stracić, ani ze swej struktury, ani też oporu, czy też wytrzymałości, w końcu zużycie pary ma być minimalne. W należycie założonej suszarni musi równomiernie wysychać tak świeżo wytarty jak i na poł wyschnięty materjał, a do zalecenia są te wszystkie sposoby, które pracują wielkiemi ilościami wilgotnego powietrza i parą. Ponadto postęp w suszeniu musi być kontrolowany, a całe postępywanie nie wymagać żadnego lub też minimalnego dozoru. Ciepło w tym celu zastosowane ma tak długo cyrkulować., aż się dostatecznie wilgocią nasyci.

³

W celach barwienia drzewa żyjącego, są podawane rozmaite sposoby, w ostatnich czasach sposób inż. Reimanna, który w krótkości podajemy.

Nazwany zbudował specjalną maszyną do wiercenia, i przy jej pomocy nawierca drzewo stojące, w wysokości około 30 cm. od ziemi w ten sposób, że wewnątrz drzewa powstaje pewna sieć otworów. Te otwory zamyka następnie zewnątrz, pozostawiając tylko jeden otwór otwarty, i tym otworem napawa drzewo płynem barwiącym, aż do 500 litrów, w miarę objętości drzewa. Wpuszczona farba posuwa się wraz ze sokami do góry drzewa i przenika jego wszystkie części aż do końców liści i pędów. Czas na to potrzebny wynosi od 3 dni do 4 tygodni, u drzew iglastych trwa ten proces nieco dłużej, najłatwiej jednak zabarwia się drzewo liściaste. Ponadto farba łączy się z sokami drzewa na stałe i tworzy w ten sposób połączenia, które nie dają się rozpuścić i są na wpływy słońca odporne. Układ naturalny włókien i słojów pozostaje przytem nienaruszony.

⁴

**) Rzeczone promienie rdzeniowe nazywają niektórzy „błyszczykiem”.

O woni drewna w właściwem znaczeniu tego słowa nie można mówić; drewno samo nie wydaje żadnej woni. A jednak jeżeli w lecie do lasu wejdziemy czujemy: w lasach iglastych zapach żywicy, a raczej olejku terpentynowego; w liściastych, szczególniej w dąbrowach zapach ściągający garbnika. Zapach pierwszy jest przyjemny, ludzie wyjeżdżają na lato do lasów iglastych, drugi jak powiedziałem jest ściągający, a jest jeszcze jeden a to: woń drzew chorych, gnijących, czyli jednem słowem rozkładających się.

Omówimy dwie pierwsze wonie i ich przyczyny.

Woń żywicy czuć w lasach iglastych, sosnowych, świerkowych i jodłowych. Żywica w dwu pierwszych znajduje się w przewodach żywicznych wewnątrz drewna, jest to połączenie mechaniczne olejku terpentynowego z kalafonią. Olejek terpentynowy pod wpły-wćm bezpośredniego działania słońca w dnie gorące, ulatnia się i wtedy czujemy go, nazywając ten zapach żywicznym. Z jednego drewna sosnowego w wieku starszym otrzymać można, stosownie do warunków, pod którymi żyje, przeciętnie rocznie 172 kg. żywicy. Natomiast w świerku jest tak mało żywicy, że użytkowanie jej może się opłacić tylko w pewnych wyjątkowych wypadkach.

W jodle znajdujemy olejek terpentynowy w korze, gdzie na stronie zewnętrznej znajduje się on w małych gruczołkach.

Jeżeli jednak mówimy o użytkowaniu żywicy to chyba tylko o żywicowaniu sosny.

Produkcja żywicy nie jest u nas jeszcze dostatecznie rozwinięta, możemy bowiem pokryć nie tylko całe własne zapotrzebowanie, lecz

nawet znaczne ilości eksportować; wedle bowiem tylko pobieżnych cyfr, moglibyśmy rocznie produkować około 1.500 wagonów surowej żywicy, z której to ilości moglibyśmy otrzymać około 1.000 wagonów kalafonji. Zaznaczyć muszę, że im starsze są pniaki sosnowe na zrębach, tern większą ilość posiadają żywicy, gdyż aż do 40°/o, z czego 30°/₀ da się wyprodukować. Czy jednak produkcja żywicy ze starych pniaków, (10 lat) da się, połączyć z wymogami gospodarstwa leśnego należy w każdym pojedyńczym wypadku zadecydować na podstawie dokładnego rachunku.

Wedle dotychczasowych wyników żywicowania otrzymano u nas z 1 ha całego drzewostanu 150 — 500 kg., a z jedne-dnego drzewa 0.5—3.0, a nawet 5 kg. żywicy. Fabryka w Radomiu może ekstrahować tygodniowo 1.5 wagona czyli w roku około 75 wagonów kalafonji i około 1.500 kg., czyli rocznie około 2 wagony aptecznego olejku terpentynowego, i zalicza się do jednej z największych fabryk w Europie. Zasadniczą sprawą jest jednak taniość surowca t. j. karpiny i możność zakupienia.

Z kosodrzewiny i modrzewia pozyskuje się również olejki i terpentynę, jednakże co do kosodrzewia nowa ustawa leśna ustanawia wyższe wymogi gospodarcze, które produkcję utrudniają, a modrzewia jest u nas tak mało, iż o żywicowaniu tego drzewa mówić nie można. Pozyskiwany olejek z kosówki „Oleum pinl pomilionis” jest używany w terapii.

W drugim wypadku przyczyną woni, jak powiedziałem ściągającej jest garbnik znajdujący się w dębach, szczególniej młodszych wiekiem (około 25 lat), uprawianych w lasach odroślowych i świerkach, będących w wieku średnim, również o korze gładkiej.

O ile jednak u nas produkuje się korę garbarską ze świerków,, (n. p. dla garbarni w Bolechowie), lecz tylko przygodnie, ze względu na to, że z drzew starszych (100 i więcej lat) nie można pozyskać dobrej kory, o tyle kora garbarska z dębiny nie jest u nas produkowana. Natomiast sprowadzamy ekstrakt z drzewa amerykańskiego Quebracho, mimo iż jak badania szczegółowe wykazały, skóra garbowana przy pomocy garbnika z kory garbarskiej dębowej przemakała dopiero po 12 minutach, podczas gdy garbowana ekstraktem z Quebracho już po 3 minutach. Ponadto przeszkodą wprowadzenia hodowli dęba na korę garbarską jest brak ochrony cłowej przed obcymi produktami.

Kora gruba: dębowa, czyszczona, sucha, w płatach:

1 m.³ posiada wagę 765 kg.;

290 „ i zawiera 0.376 m.³;

1 mp.

nieczyszczona:

1 m.³ posiada wagę 690 kg.;

1 mp. „    „    290 „ i zawiera 0.419 m.³;

kora świerkowa, świeża, nieczyszczona:

1 m.³ posiada wagę 800 kg.;

225 „ i zawiera 0.272 m.³;

1 mp.

— 178

sucha:

1 m.³ posiada wagę 750 kg.;

1 mp. „    „    110 „ i zawiera 0.147 m.³;

kora dębowa cienka: 1 m.³:

gładka, surowa: 880 kg.; z gałęzi surowa 840 kg.

Zawartość garbnika w procentach, w korze:

w dębowej grubej: 8 — 10%, młodej 16 — 20%; olszowej 16 — 20%; wierzbowej 8 — 13; modrzewiowej 8 — 12; świerkowej 7 — 9; jodłowej 4 — 6; brzozowej 3 — 5%. W końcu powinniśmy jeszcze parę słów rzucić o krzewie leśnym, kruszynie „Rhamnus frangula”, który zawiera w korze własności przeczyszczające i może w tym kierunku zupełnie dobrze zastąpić rycinus. Drewno jego używane jest do wyrobu prochu strzelniczego tak zwanego dymnego.

Do wad jednak nie technicznej natury, lecz wyłącznie tylko wady piękności należy „szarzyna” czyli „sinica”, której podpadają nasze drzewa iglaste, w szczególności sosna i o której w tern miejscu chcemy również pomówić. Mimo to jednak obniża ona, jeżeli wskutek niewłaściwego postępowania wystąpi na materjale, jego wartość sprzedażną, przeciętnie około 20%. Z tego powodu dokładna znajomość warunków rozwoju szarzyny jak i środków ochronnych jest dla każdego handlarza drewnem i przemysłowca rzeczą konieczną i z tego powodu też podamy odnośny opis nieco obszerniej. Muszę jednak nadmienić, iż na oznaczenie tego błędu użyłem wyrazu „szarzyna”, gdyż po niejakimś czasie wygląd zewnętrzny materjału opadniętego przez szarzynę jest szary, jednak nie sprzeciwiam się terminowi: „sinizna”, chociaż jest to dosłowne tłumaczenie niemieckiego wyrazu: „Blaustreifigkeit”. Co gorzej jednak, handlarze drewnem nazywają bardzo często ten objaw nawet: „zgnilizną”, tłumacząc nie mniej dosłownie wyraz niemiecki, również fałszywie zastosowany: „Blaufaule” i wskutek tego powstają nader często nieporozumienia doprowadzające strony do procesów sądowych.

Szarzyna nie wywołuje jednak żadnych zmian w przymiotach technicznych drewna, dopiero w późniejszym okresie objawiają się pewne zmiany, które jednak są bez większego znaczenia. Wynika to z tego szczegółu, że grzybnia szarzyny pobiera potrzebne dla siebie pożywienie wyłącznie tylko z zawartości komórek drewna, jak cukru itd., a nie atakuje nigdy samej tkanki drzewnej.

Do niedawna jeszcze znano tylko jeden gatunek grzybka, wywołującego szarzynę, a tym była: Ceratostomella pilifera. Później na podstawie dokładniejszych badań ustalono, że jest większa ilość tego rodzaju grzybni. Stwierdzono więc obecność: C. pilifera występującej najobficiej i tylko na sosnie, C. piceae na świerku i jodle,

C. cana na sośnie i C. coerulea na świerku, sośnie i jodle.

Mamy zatem u naszej sosny nawet trzy gatunki grzybka, wywołującego te same objawy. Grzybnia (mycel) tych wszystkich grzybków jest w pierwszych początkach jasna, dopiero później brunatnieje, a przezierając przez ściany komórek drzewnych wywołuje wygląd niebiesko-szary, objawiający się na zewnątrz w płatach lub pasach. Pożywieniem grzybni jest plasma komórek, i dlatego grzybnia może docierać tylko do twardzieli drewna, gdyż tylko w bielu, jako najmłodszej części drewna, jeszcze nie stwardniałej, znajduje potrzebne dla siebie pożywienie.

Szarzyna znajduje się z natury już w lesie, lecz tutaj wyłącznie na drzewach przygłuszonych, gorszej jakości, nie wyrządza tu zatem wielkiej szkody, a główna szkoda polega na tem, że drzewa te stają się matecznikami, z których zarodki grzyba są w świat przez wiatry roznoszone. Drzewa zdrowe są opadane dopiero po ścięciu, o ile leżą w miejscach wilgotnych. Z tego powodu powinien się tym objawem interesować także hodowca lasu, a nie tylko ten kto użytkuje. Lecz objaw ten może być bardzo nieprzyjemny i dla właściciela zakładu wytwarzającego materjał tarty.

Środki walki stosować należy w lesie i na składach. Co się tyczy lasu to za pomocą trzebieży usuwać należy drzewa przygłuszone, które grzybnię ciągle wytwarzają. Dalej musi się uwzględnić ten szęzegół, że grzybnia szarzyny wymaga dla swego rozwoju pewnego stopnia wilgoci. W materjale suchym lub też zupełnie wilgotnym wytwarzać się ona nie może, a w tych szczegółach leżą też środki obrony, a są niemi albo: rychłe wysuszenie albo też włożenie do drewna płynącej wody.

W cięciu zimowem można materjał tej samej zimy wywieźć z lasu, a tem samem go w porę potrzeć i w ten sposób zapobiec wytwarzaniu się szarzyny. Porą bowiem niebezpieczną, w której szarzyna się wytwarza jest okres czasu od początku czerwca a niekiedy od maja do końca października każdego roku.

W cięciu letniem, gdzie to w tej porze wykonywane być musi, należy drzewa po ścięciu pozostawić jakiś czas okorowane lecz nie ogałęzione, by lepiej i prędzej wysychały, a następnie jak najrychlej z lasu usunąć.

Daleko lepszym sposobem byłby sposób wkładania do wody płynącej, niestety nie da się on wszędzie zastosować a polega na tem, że woda wyługuwuje z komórek te wszystkie części składowe, które stanowią podstawę bytowania szarzyny. Z tego powodu też na drzewach spławianych, jeżeli pławaczka dłuższy czas trwała, nie występuje szarzyna, chyba że już przedtem tu była,

Na składach materjałów tartacznych może szarzyna również wystąpić, jeżeli nie zostaną zastosowane odpowiednie środki zapobiegawcze. W pierwszej linji w tym kierunku jest ten wymóg, ażeby materjał surowy był przetarty jeszcze przed okresem od początku czerwca do końca października. Następnie trzeba materjał potarty jak najrychlej na składy dostawiać i tu ostrożnie układać w stosy w ten sposób, że ma być przewiew powietrza, a ten osiągnięty zostanie, jeżeli materjał układany jest na przekładkach. Przekładki muszą być jednak zupełnie suche i co najwięcej 3 — 4 cm. szerokie, z czego 1 cm. winien nieco na zewnątrz stosa wystawać. Oprócz tego jako środki zapobiegawcze stosować należy przekładanie stosów. W tym kierunku naturalnie miarodajne są koszta, gdyż jeżeli one są wyższe aniżeli strata wywołana szarzyną, w takim razie nikt ich stosować nie będzie.

Muszę jeszcze nadmienić, że próbowano zapobiec szarzynie, przez zanurzenie drewna do pewnych cieczy, jednak jak dotychczas bez rezultatu. Najnowszy środek niemiecki „Fungimors”, wchodzi do wnętrza drewna na 1 — 172 mm., tworząc tu nieprzepuszczalną warstwę, względnie wypełniając w zupełności wnętrze komórek, w których grzybek żyje. Prócz tego wytwarza się gaz,, który zapobiega wdzieraniu się grzybka, a nawet niszczy go zupełnie. W ostatnich czasach donoszą pisma fachowe o zastosowaniu pewnych specjalnych gazów, których zadaniem jest wyniszczenie grzybka, zatem wojna gazowa przeciw szarzynie.

C. Przymioty i wady techniczne poszczególnych drzew leśnych.

Dąb (Quercus pedunculata i sessiliflora) jest pośród drzew liściastych najbardziej cenionem drzewem i chociaż drewno dęba bezszypułkowego posiada bardziej zwarte słoje roczne, przeto jest łatwiejszem do obróbki, to zresztą nie da się odróżnić łatwo od drewna dębu szypułkowego.

Posiada bardzo wielkie i próżne naczynia, umieszczone w rzędach na granicy słojów rocznych; z powodu licznych i szerokich słoji rocznych jest dobrze łupliwy, należy do drewna najcięższego, najtwardszego i najtrwalszego, szczególniej w budowlach wodnych.. Biel jest 1 — 4 cm. szeroki, barwy białej, łatwo się psujący, i dlatego w materjale przerobionym niepożądany. Zawiera znaczną ilość garbnika, zwłaszcza drzewa młodsze, gdzie dochodzi aż do 15%; pod wodą umieszczony nabiera z czasem koloru czarnego, z powodu łączenia się garbnika w drewnie z żelazem wody.

Łatwo paczy się i pęka, i dlatego przed obróbką powinien być dobrze wysuszony. Jest jednak mimo swej ciężkości łatwy do* obróbki.

Z powodu swych przymiotów technicznych nadaje się doskonale do wszelkiego rodzaju robót, używany bywa w budownictwie wodnem i ziemnem, na pale, mosty, śluzy, wały młyńskie, podkłady-kolejowe, meble, do wyrobu beczek, w tokarstwie i snycerstwie, na parkiety; służy do wyrobu fornierów. Z tego powodu dębina jest między naszemi drzewami najbardziej poszukiwaną, a im grubsza jest ona, tern jest też bardziej cenioną. Szczególniej cenioną jest dębina fornierowa. Przyjmuje też bardzo dobrze wszelkie politury i pokosty, jest więc doskonałym materjałem stolarskim.

Do suchej destylacji jest doskonałym materjałem surowcowym, wydającym wiele alkoholu metylowego i kwasu octowego; zlewając zaś wióry dębowe wodą otrzymujemy ocet. Nie nadaje się natomiast, z powodu swej wielkiej twardości, do wyrobu miału drzewnego, w czem ponadto przeszkodę stanowi wysoka cena kupna, ponadto szkodliwą jest bardzo wielka zawartość garbnika.

Kora służy do wyrobu garbnika (taniny); z narośli „galasówek”, wytwarzających się na liściach, na skutek nakłuwania ich przez owada „Cynips gailae tinctoriae”, wyrabiano dawniej atramenty.

Z błędów technicznych wspomnieć należy o pęknięciach okrężnych (opuklina), występujących na przekroju poprzecznym, niejednokrotnie w większych ilościach. Ponadto trzeba zauważyć, że z wyglądu zewnętrznego nigdy nie można należycie osądzić o jego jakości wewnętrznej, nawet gdyby wygląd ten był wprost znakomity. W tym kierunku można powiedzieć, że jest to jedno z najbardziej zwodniczych drzew leśnych, o czem wielu handlarzy przekonało się bardzo dotkliwie na własnej kieszeni.

Buk (Fagus silvatica) posiada strzałę prostą, czystą, mało zbieżystą, wskutek tych przymiotów może wydać znaczny procent drewna użytkowego; prócz graba ma z naszych drzew leśnych największą siłę palną, należy do drzew najtwardszych i najcięższych. Wytrzymałość, szczególnie na złamanie, niewielka; równie małą jest jego trwałość. Natomiast jest dobrze łupliwy i łatwy do obróbki. Drewno twardzieli nie da się odróżnić od bielu, drzewa w starszym wieku będące, od 70 lat w górę, posiadają tak zwaną „fałszywą twardziel”, która zwyczajnie w stanie wilgotnym jest koloru czerwonawego, w stanie wyschniętym zaś szarawego do bronzowego, i która rozszerza się wraz z wiekiem, tak iż drzewa najstarsze mają jej najwięcej, niejednokrotnie aż do 75° o powierzchni przekroju poprzecznego.

Tworzenie się fałszywej twardzieli powodują grzybki, przeciw którym broni się drzewo w ten sposób, że ściany komórek drzewnych nasycają się gumami etc. i wskutek tego twardnieją* a ponadto wnętrze rurek naczyniowych wypełnia się tak zwanemi „zatyczkami”. Fałszywa twardziel jest początkowa twardsza, aniżeli otoczenie, jednakże impregnowanie fałszywej twardzieli jest bardziej utrudnione i, jak doświadczenia wykazały, chlorkiem cynku zupełnie nie wykonalne; olejem terowym da się nasycić, jeżeli jest zupełnie wyschnięta i jeżeli nacisk jest znaczny (10 — 12 atmosfer).

Buk oddaje wilgoć po ścięciu jak najprędzej i wskutek tej swojej właściwości nader prędko pęka, osobliwie jeżeli przekrój przecięcia jest wystawiony na bezpośrednie działanie słońca; równie prędko przyjmuje wilgoć, a więc też łatwo pęcznieje i paczy się. Przyjmuje łatwo wszelkiego rodzaju zaprawy, a wskutek tego nadaje się dobrze do imitacyj drzew szlachetnych (fałszywy mahoń). Szczególnie w stanie rozgrzanym i naparzonym nadaje się doskonale do wyginania i na tej własności technicznej polega jego użycie do wyrobu mebli giętych. Używa się go zresztą do wszelakiego rodzaju robót, mebli i stolarstwa, klepek, schodów, rozmaitego rodzaju przemysłu drobnego, jak deszczułki do wyrobu szczotek, zabawki i w gospodarstwie domowem, a dzięki wysiłkom chemików amerykańskich w ostatnich czasach do wyrobu miazgi drzewnej przy użyciu ługu sodowego etc. Szczególniejszą wartość przedstawia buk jako surowiec do wyrobu podkładów kolejowych, mianowicie w tym wypadku, jeżeli jest nasycony maziami pogazowemi.

Drewno bukowe jest u nas jednak mniej chętnie używane jako drewno użytkowe, gdyż trwałość jego na wolnem powietrzu jest bardzo mała. Używane bywa w przemyśle chemicznym, dając oprócz zwykłych produktów także dobry węgiel drzewny itd., w suchem miejscu da się przez długie lata utrzymać, jednak opadają go chętnie Anobiidae.

Grab nie tworząc wielkich drzewostanów, ani też nie wytwarzając tak doskonałej strzały jak buk, nie dostarcza tyle drewna użytkowego, lecz mimo to jest chętnie w przemyśle poszukiwany. Posiada drewno ciężkie, twarde, trudno łupliwe, średnio trwałe, o wielkiej sile palnej. Przyjmuje źle politury, pokosty, łatwo się paczy i pęka, szczególniej przykre są tak zwane „żebra”, to są nabrzmiałości, ciągnące się wzdłuż osi drzewa na jego zewnętrznej stronie. Używany bywa do wyrobu przyrządów rolniczych, w stel-mastwie, do wyroku kołków do butów, do rozmaitych narzędzi, jak hebli etc, w tartakach wodnych do tak zwanych „palców”, jest równie dobrym surowcem dla suchej destylacji drewna.

Klony: klon jawor (Acer pseudoplatćnus), klon zwyczajny (Acer platanoides), klon polny, paklon (Acer campestre), co do kształtu zewnętrznego posiadają lepsze formy jak grab, dają dobry opał, drewno klonu zwyczajnego i jawora jest prawie tak twarde jak drewno dębu, średnio trwałe, trudno łupliwe. Dla ścisłości i równomiernej budowy słoi, pięknej barwy o atłasowym połysku, pięknego rysunku (drewno strefy jesiennej jest ciemniejsze) używane są w stolarstwie, przez tokarzy, snycerzy i kołodzieji, drewno jawora używane bywa do wyrobu zabawek, instrumentów, muzycznych, przyjmuje łatwo politurę.

Wiązy: pospolity ma drewno ciągłe, bardzo twarde, ciężko łupliwe, do zaprawy nadające się, biel żółtawy, twardziel czerwono-bronzowa, nie paczy się i używany jest do budowy wagonów i maszyn, dalej przez stolarzy, kołodziei i tokarzy. Brzost natomiast wysycha bardzo powoli i jeszcze po latach „pracuje”, posiada drewno dość twarde, sprężyste i trwałe, daje się łatwo wygładzać, posiada ładny rysunek (flader) i używany bywa do budowy wagonów, w meblarstwie, przez stolarzy etc.

Jesion ma drewno jasno-żółtawego koloru, o pięknym rysunku, średniotrwałe, łatwe do obróbki, prawie nie paczące się, dobrze elastyczne. W Małopolsce wschodniej obsadza ludność swe osiedla chętnie jesionami, a taki materjał, wskutek działania wiatrów, jest bardzo elastyczny i z tego powodu nadaje się szczególniej do budowy aeroplanów. Poszukiwany jest przez stelmachów, do budowy zwykłych wozów i pojazdów, do przyrządów gimnastycznych, do stolarstwa, do wyrobu fornierów, budowy wagonów i mebli giętych etc. Wskutek tego cena jego jest stosunkowo wysoka, podczas wojny światowej z powodu wielkiego zapotrzebowania na łożyska do karabinów etc. był nawet drożej płacony aniżeli dębina.

Brzoza ma drewno jasno-żółtawego koloru, ścisłe, ciągłe, twarde, średniotrwałe, dość elastyczne i dobrze palne, daje bowiem dość wielki płomień, przyjmuje dobrze politurę, lecz łatwo się paczy.

Pozostawione po zrąbaniu przez dłuższy czas w pełnej korze prędko butwieje, gdyż kora, tworząc pokrywę z czasem twardniejącą, nie przepuszcza zupełnie pary. Poszukiwana jest do wyrobu kołków do butów, szpulek, do mebli, zresztą poszukują ją kołodzieje i tokarze, a w szczególności fabryki płyt klejonych.

Olsza, mówimy tylko o olszy czarnej, ma drewno na powietrzu nietrwałe, natomiast w ciągłej wodzie bardzo silnie wytrzymałe i z tego powodu używane do rur wodociągowych.

Zastosowanie olszy jest dość zresztą wielorakie, do mebli, skrzynek na cygara, w szczególności również jak brzoza do wyrobu płyt klejonych; przyjmuje łatwo zaprawy.

Topole, głównie osika, ma drewno ładnie białe, o połysku, miękie, lekkie, wstanie świeżym łatwe do obróbki. Ma nader rozmaite zastosowanie, szczególniej do wyrobu włóknika papierowego i do wyrobu zapałek, w którym to ostatnim kierunku jest prawie nie do zastąpienia. Prócz tego służy do wyrobów stolarskich, jako forniery do pudełek, stor, plecionek etc. W korze pozostawione prędko butwieje.

Z drzew iglastych mamy głównie:

sosnę zwyczajną, posiadającą silnie żywiczne drewno, wskutek tego nie nadające się do wyrobu miału drzewnego, lecz dość trwałe; nadaje się do budowli wodnych, zresztą do wszystkich innych celów technicznych, wszczególności u nas do wyrobu podkładów bukowych; w handlu o 20% zwyczajne droższa aniżeli jodła, nie nadaje się do wyrobu wełny drzewnej, również z powodu zbytniej zawartości żywicy, pozyskuje się żywicę do wyrobu olejków terpentynowych i kalafonji. W starszym wieku opadaną bywa przez hubę; wyrosła w luźnym stanie rozprzestrzenia się w gałęzie i nie wytwarza należytej strzały, wtedy jest mocno zbieżysta i silnie rozgałęziona.

Świerk posiada drewno koloru złocisto-żółtego, miękie, elastyczne, z górskich położeń i drobnosłoiste używane do wyrobu drewna rezonansowego i klawiaturowego, a jako takie bardzo dobrze płacone; szczególniej przydatne do wyrobu papierówki, zresztą do wszelakich celów technicznych się nadające, wyschnięte jest nieco lżejsze od drewna jodłowego i łatwiej dające się obrabiać, mało żywiczne. Podpada jednak pod czerwony mursz, który może występywać bądź w całej strzale, bądź też tylko w pewnych częściach tejże.

U&.i

Jodła posiada drewno nieżywiczne, białe o odcieniu szarawym, dość trwałe, miękkie, zresztą zaś nadające się do tych samych celów, co drewno świerkowe, na papierówkę tylko w ograniczonej ilości, zresztą w budownictwie naziemnem, jest nieco trwalsze aniżeli drewno świerkowe, jednak nieco cięższe od tego, niekiedy użytkowane jako drewno rezonansowe (dźwięczne) w braku świerczyny* dość sprężyste.

Drzewa starsze, osobliwie z naszych karpackich starodrzewi pochodzące, posiadają bardzo często na przekroju poprzecznymi pęknięcia okrężne („opuklinę”), a strzała osobliwie w górnych częściach silne i liczne sęki, przeważnie czarne, czyli wypadające.

Modrzew, posiada ze wszystkich drzew iglastych drewno najbardziej trwałe, jakość modrzewia górskiego równa się jakości dęba w dołach, jest wytrzymałe, posiada ciemno-różową twardziel i jasny biel, nadaje się do wszelkiego rodzaju celów technicznych, jest go jednak u nas zbyt mało, by serjo można mówić o handlu— drewnem modrzewiowem.

Również nie mówimy więcej o limbie, z tych samych powodów, tern bardziej iż można to drzewo zaliczyć obecnie już do pomników natury. Wskrzyniach z limby sporządzanych przechowywane ubrania mają być zabezpieczone przed niszczeniem przez, mole.

D. Osądzanie jakości drzewa z wyglądu zewnętrznego.

Wewnętrzny układ drzewa jak i przydatność zależne są nasam-przód od siedliska, na którem ono urosło, a potem od wszelakiego rodzaju wpływów. Na ziemi szutrowej z przymieszką dobrej ziemi urośnie jakościowo lepsze drzewo iglaste, aniżeli na tłustym czarno ziemiu, skalisty grunt wypełniony dobrą ziemią wyda najlepszy ma-terjał. Drzewa tu urosłe odznaczają się zwyczajnie wyniosłym wzrostem i równomiernym spadem grubości aż do wierzchołka. U dębiny, należy do zadań nader trudnych, oznaczyć dobroć drewna, sądząc wyłącznie po zewnętrznym wyglądzie. Jednak pewne oznaki dają możliwość osądzenia jakości choćby w przybliżeniu. Jeżeli wierzchołek jest uschły, jeżeli ulistnienie jest nikłe a liście są żółte i zwiędłe, to jest to objaw, że wnętrze drzewa jest mniej lub więcej zepsute. Nienormalne narośle, które większej ilości wypadków są następstwami dawniejszych pęknięć i rysów muszą być nadcięte, ażeby ich jakość stwierdzić. Jeżeli uderzymy obuchem siekiery o drzewo w kilku miejscach a odgłos uderzenia będzie głuchy, to będzie to oznaką, że wnętrze drzewa jest puste, a przynajmniej nadgniłe. Przypuszczenie to będzie tern prawdopodobniejsze, jeżeli odziomek strzały nad ziemią jest niestosunkowo zgrubiały. Odpadająca kora jest również oznaką uszkodzenia i obecności owadów we wnętrzu. Również i mchy pokrywające drzewo są objawem jego choroby i zapowiedzią niedalekiej już zgnilizny.

Jerzeli korzenie pnia stojącego są zdrowe, jeżeli drzewo posiada dostateczne i zdrowe ulistnienie, jeżeli sama strzała i wierzchołek są należycie wykształcone a kora gładka, to są pewne oznaki dobrej jakości drewna w pniu.

Wsczególności ze specjalnem uwzględnieniem drzew iglastych mamy następujące objawy, które wskazują nam, że drzewo jest popsute lub nadpsute a mianowicie:

Jeżeli wierzchołek jego jest uschnięty. Ten objaw nie jest jednak w każdym wypadku wystarczający. Zupełnie dokładnie przekonać się można tylko w ten sposób, jeżeli strzałę łuk nad korzeniem aż do rdzenia nawiercimy, a drzazgę należycie zbadamy.

Narosła, ciągnące się wzdłuż osi drewna, wskazują na pęknięcia w drzewie, wywołane mrozem; wada ta czyni drewno częściowo nieprzydatnem jako drewno użytkowe, albowiem w tern miejscu po~ wstała przerwa w łączności komórek drzewnych.

Wielkie, krągłe narośle na drzewie, małe pęknięcia między gałęziami, otwory wypełnione czarnemi resztkami gałęzi, lub też mączką drzewną koloru brunatnego, wskazują na zgniliznę gałęzi.

Wskazują na to także suche zwieszające się gałęzie, które zdają się tak tkwić w drewnie, jak gdyby je kto ręką włożył.

Jeżeli na drzewie widzimy spływającą żywicę, spadającą w drobnych perełkach na dół, wskazuje to na jakąś chorobę wewnątrz drzewa. Przypuszczenie to będzie tern pewniejsze, jeżeli są znaki, wskazujące na bytność dzięcioła. Ptaki te wykuwają gniazda w korze i w drzewie starem, szukając za owadami wewnątrz się znajdującymi. Jest to zatem pewną wskazówką, że drewno jest popsute, wewnątrz zgniłe, lub przynajmniej nadgniłe. Przypuszczenie takie jest prawie że pewnikiem, jeżeli widzimy, że kora sama opada, a szczegół ten w każdym razie wskazuje na to, że drewno już jest martwe.

Krętość wewnętrzną drewna poznać można po takich samych objawach na zewnątrz drzewa, tak samo na korze, jak i na drzewie, jeżeli kora opadła.

Otarcia kory, wywoływane opadaniem sąsiednich drzew, dalej nader silny stan zwierzyny płowej, mianowicie jeleni i szkody przez nią na skutek ogryzania kory wyrządzane, wskazują na to, że drewno wewnątrz może być nadpsute, lub przynajmniej posiada czerwone pasy. Szkody te są nieraz po dłuższym okresie czasu z zewnątrz niewidoczne i okazują się w całej pełni dopiero po ścięciu drzewa i jego wyrobieniu.

Grube narośle na drzewie i barankowatość u starszych pni jodły i sosny w końcu grubszym, wskazują na nieregularny rozwój włókien drzewnych, która to własność utrudnia przeróbkę techniczną drewna i czyni je w tern miejscu mniej przydatną do celów technicznych.

Silne wiatry wywołują niejednokrotnie pęknięcia okrężne (opu-klinę), ośrodkowe szczególniej u drzew, które przez dłuższy okres czasu były przygłuszone, a następnie otrzymawszy dostateczną ilość światła rozrastają się silnie, tworząc nader szerokie słoje ręczne.

Wiek nader wysoki, każe przypuszczać, że materjał drzewny z takich drzew pozyskiwany będzie conajmniej przestarzały, zatem jakościowo znacznie gorszy.

Oznaki powyższe są bardzo dobrze znane drwalom, którzy z zewnętrznego wyglądu i z opukiwań drzewa obuchem siekiery wydają rzeczywiście bardzo dobre orzeczenia fachowe i rzadko kiedy w tym względzie się mylą.

Przepisy dla gatunkowania i pomiaru przy wyróbce drewna, w lasach państwowych.

Kończąc dział o „Towaroznawstwie leśnem” musimy podać: jeszcze przepisy najnowsze w nagłówku bliżej określone, a ważne w lasach państwowych w myśl rozp. M. R. z 26/9 1927. Wprawdzie normy, jakie tu zostały ustanowione, są przedstawione w naszych poprzednich wywodach lub też z nich wypływają, jednakże ze względu na całość zestawienia, uważamy za wskazane podać je do ogólnej wiadomości, nadmieniając przytem, że przepisy co do obliczania cen najmu i robót wymiarowych (akordowych) podane zostaną w dalszych działach naszej pracy.

PRZEPISY w sprawie gatunkowania, pomiaru i oznaczania wartości drewna i innych płodów leśnych przy wyróbce drewna w lasach państwowych.

I. JEDNOSTKA MIARY.

§ 1. Zasadniczą jednostką miary dla oznaczania miąższości drewna jest jeden metr sześcienny, w którym wyrażać należy ilość litej (zbitej, stałej) masy drzewnej każdej poszczególnej sztuki drewna użytkowego.

§ 2. Gdy objętość metra sześciennego nie jest należycie wypełniona masą drzewną, wtedy posługiwać się należy inną jednostką, zwaną sterem lub metrem przestrzennym, w którym oblicza się sortymenty opałowe i słabsze użytkowe, układane w t. zw. sągi, czyli stosy materjałowe.

§ 3. Metr sześcienny litej masy drzewnej, czyli t. zw. metr sześcienny miąższości, oznaczać należy przez m³, a metr przestrzenny, czyli t. zw. metr sześcienny objętości, przez mp.

§ 4. Ilość rzeczywistej litej masy drzewnej, mieszczącej się w jednym metrze przestrzennym, wykazują współczynniki zamienne, czyli t. zw. zamienniki miary przestrzennej.

II. SORTOWANIE DREWNA.

A. Podział masy drzewnej stosownie do części drzewa,

z której pochodzi.

§ 5. Masa drewna ze względu na części drzewa, z których ona pochodzi, dzieli się na następujące zasadnicze sortymenty:

a) Grubizna. Jest to nadziemna masa drzewna bez pniaka i korzeni wraz z gałęziami i wierzchołkiem aż do 7 cm. średnicy włącznie z korą. #

b)    Drobnica, do której należy pozostała nadziemna masa drzewna poniżej 7 cm. średnicy aż do najcieńszych gałązek.

c)    Karpina, do której zalicza się podziemną masę drzewną wraz z pozostałą po ścięciu drzewa częścią strzały.

B. Gatunkowanie drewna podług rodzaju i sposobów

jego użycia.

§ 6. Drewno wszelkiego rodzaju drzew leśnych stosownie do jego wewnętrznych przymiotów oraz jego przyrodzonych użytecznych własności i zależnie wogóle od celu, do jakiego ma służyć, dzieli się na: 1) użytkowe i 2) opałowe.

1. Drewno użytkowe.

§ 7. Drewno użytkowe stosownie do wymiarów, sposobu jego układania i części pnia, z którego pochodzi, dzieli się na;

a) długopienne, b) sągowe i wiązankowe oraz c) korę użytkową.

a) Drewno użytkowe długopienne.

§ 8. Drewno użytkowe długopienne dzieli się podług stopnia swej grubości na: 1) drewno użytku wielkiego, czyli t. zw. drewno użytkowe grubsze i 2) drewno użytku małego, czyli t. zw. drewno użytkowe cienkie (żerdziowe lub żerdzina)!

§ 9. Drewno użytkowe grubsze jest to drewno, które pochodzi głównie z pnia, a przynajmniej z jego przeważnej części i które w odległości jednego metra od odziemka wykazuje średnicę większą, jak 14 cm.

§ 10. Drewno użytkowe grubsze powinno być rozgatunko-wane stosownie do długości na następujące sortymenty:

a)    Dłużyce. Są to strzały w całych długościach, lub ich wyrzynki dłuższe, aniżeli 8 metrów i grubsze, aniżeli 14 cm. w odległości 1 m. od odziemka.

b)    Kłody. (Kloce, tramy, bloki). Są to sztuki drewna użytkowego w stanie okrągłym, nie przekraczające 8 metrów długości przy średnicy powyżej 14 cm., mierzonej w odległości 1 metra od odziemka.

§ 11. Zarówno dłużyce, jak i kłody sortuje się podług stopni grubości na klasy grubości, a w klasach grubości na tyle gatunków, ile jest gatunków drzew.

§ 12. Przy dłużycach i kłodach pozyskanych ze szlachetniejszych gatunków drzew liściastych, jak: dąb, jesion, klon-jawor i wiąz, odróżniać należy następujące klasy grubości:

o średnicy zrównanej, mierzonej cm. w górę. cm. do 50 cm.

I klasa

II

<<S

w środku dług. . od

40

yy    yy    yy

30

yy    yy    yy

§ 13. Gatunki pozostałych drzew liściastych i wszelkie gatunki drzew iglastych tworzą 4 następujące główne klasy grubości, a mianowicie:

o średnicy zrównanej, mierzonej w środku dług. . od 41 cm. w górę.

.....„ 31 cm. do 40 cm.

.....„ 21 „ „30

..........„20

§ 14. Drewno użytkowe cienkie, czyli tak zw. żerdziowe (żerdzina). Tu należą słabsze sortymenty drewna użytkowego, jak żerdzie, łaty, koły, tyki i półtyki chmielowe, tyczki do grochu, obręcze, laski i t. p. materjały drobnoużytkowe, mające w odległości 1 metra od grubszego końca 14 cm. średnicy, lub mniej aż do najcieńszych rozmiarów.

Co do grubości rozróżniają się dwa gatunki żerdzi:

a)    żerdzie grubsze, t. j. takie, których średnica w odległości 1 m. od grubszego końca ma więcej jak 7 cm., nie przekraczając jednakże 14 cm.

b)    żerdzie cienkie, t. j. te, które mają 7 cm. średnicy i mniej w tejże odległości od odziemka, jak i żerdzie grubsze.

§ 15. Żerdzina dzieli się na następujące klasy grubości, względnie sortymenty:

Do żerdzi grubszych należą:

Żerdzie I-ej klasy ....    13—14 cm. grube

. • 10-12 „

7- 9 „    „

I klasa

II

III    „

IV    „

„    U-ej    „

„    IH-ej „    ....

Koły łupane i okrągłe do płotków przy robotach regulacyjnych ........

7-11 „

Do żerdzi cienkich

Żerdzie IV-ej klasy „ V-ej „    .

Pale do drzewek Kołki do faszynady Grube tyki na obręcze Cienkie Średnie

. 4—

cm.

do

5—

Laski .    .

Stroisz iglasty

to to

b) Drewno użytkowe sągowe i wiązankowe.

§ 16. Drewno użytkowe sągowe i wiązankowe jest to drewno przeważnie rękodzielne i narzędziowe, ułożone w sągi czyli stosy t. zw. materjałowe lub powiązane w pęki i wiązki najczęściej w całych długościach.

§ 17. Drewno ułożone w stosy użytkowe dzieli się na następujące sortymenty: szczapy, czyli łupki użytkowe, wałki użytkowe i chróst użytkowy.

§ 18. Szczapy użytkowe. Jest to drewno łupane iub darte, zdatne do wyrobów snycerskich, tokarskich, bednarskich, kołodziejskich, gonciarskich i wszelkich innych wyrobów z materiałów łupnych jak np. materjał na wyrób gontów, klepek, szprych, dzwon na piasty, styliska (rękojęści, trzony) do szufli, motyk, siekier i t. p. narzędzi].

Szczapy użytkowe dzielą się jeszcze stosownie do grubości na 2 klasy, a mianowicie:

a)    Szczapy użytkowe I-ej klasy, do której należą doborowe, gładkie i bez żadnych wad łupki lub krąglaki, wyrabiane z łatwo i prosto łupiących się klocków, mających co

najmniej 25 cm. średnicy w cienkim końcu.

b)    Szczapy użytkowe 2-ej klasy, do której zaliczają się łupki lub krąglaki, pochodzące z klocków, mających od 14 cm. do 24 cm. włącznie średnicy w cienkim końcu.

§ 19. Walki użytkowe. Są to niższe gatunki drewna okrągłego, mającego od 7-miu do 14-tu cm. średnicy w cieńkim końcu.

§ 20. Chróst użytkowy. Jest to drewno użytkowe, pochodzące z najsłabszych pni, względnie ich części, mających do 7 cm. średnicy w grubszym końcu. Do chróstu użytkowego należą takie rozpowszechnione sortymenty, jak: łaty łupane lub okrągłe dranice, cienkie tyczki i pręty łupane lub okrągłe do płotów żer-dzianych dranicowych i chróstowych, pręty do plecenia hurt i innych użytków, gałęzie brzozowe na miotły, faszyna, witki do wiązania kiszek i t. p. materjał faszynowy do budowy tam, grobli ii innych budowli regulacyjnych na rzekach i potokach.

c) Kora użytkowa.

§ 21. Kora użytkowa jest to zdjęta z pnia i gałęzi kora, przydatna do garbowania skór, lub innych celów technicznych.

§ 22. Dębowa kora użytkowa dzieli się przedewszystkicm ze względu na mniejszą lub większą zawartość materjałów garbnikowych na starą i młodą, a następnie dopiero na zupełnie gładką, półgładką i chropowatą.

§ 23. Kora zupełnie gładka, szklisto - błyszcząca pochodzi z młodych dębczaków, mających do 12 cm. średnicy odziemkowej.

§ 24. Kora półgładka czyli t. zw. gałązkowa. Jest to kora zdzierana z grubszych odrośli i żerdzi dębowych, mających od 13 do 24 cm. średnicy odziemkowej.

§ 25. Kora chropowata. Jest to kora brana ze strzały, konarów i gałęzi wszystkich tych pni, które mają więcej, niż 24 cm. średnicy odziemkowej.

2. Drewno opałowe.

§ 26. Drewno opałowe jest to, które ze względu na gatunek, nieregularny wzrost lub wady nie może być użyte na żaden inny cel, jak tylko na opał.

§ 27. Drewno opałowe stosownie do swej wielkości, kształtu,, części pni, z których pochodzi i jego mocy cieplikowej dzieli się na następujące sortymenty, a mianowicie:

1) szczapowe I-go i Ii-go gatunku, 2) krąglakowe, 3) gałązkowe, 4) chróstowe, 5) karpowe, wióry i trzaski, 7 odpady, 8) zbieranina i 9) leżanina.

§ 28. Drewno szczapowe I-go gatunku. Ta kategorja opału obejmuje zupełnie zdrowe równe polana, łupki, czyli szczapy, pochodzące z połupania wyrzynków pni o minimalnej średnicy 18 cm. w cienkim końcu i jednometrowej długości. Szczapy sękate powinny być gładko przy pniu z sęków obcięte. Sęki małe o średnicy poniżej 5 cm. są dopuszczalne z warunkiem, aby przeciętnie na 1 metrze bieżącym nie było więcej niż dwa sęki w szczapach z drewna miękkiego i 1 sęk w łupkach z drewna twardego.

§ 29. Drewno szczapowe Ii-go gatunku. Tu należą zdrowe szczapy, których twardziel lub biel jest najwyżej do własnej pojemności nadpsuty. Pochodzą one z połupania odcinków pni o minimalnej średnicy 14 cm. w cieńkim końcu i również jednometrowej długości. Drewno szczapowe dzieli się na wyżej wymienione 2 gatunki tylko w lasach, znajdujących się w najpomyślniej-szem położeniu co do łatwego i korzystnego spieniężenia drewna opałowego.

§ 30. Drewno krąglakowe, czyli t. zw. oblaki i wałki.

Ten gatunek pochodzi ze strzał młodych, względnie ich odcinków i gałęzi, które w okrąglakach długości przepisanej układają się w stosy bez łupania. Okrąglaki powinny mieć od 7 do 14 cm. włącznie grubości w cienkim końcu.

Drewno używane do wyrobu tego sortymentu opałowego może być najwyżej w 7ó własnej pojemności nadgniłe. W lasach położonych korzystnie pod względem zbytu i wartości drewna, ten gatunek opału sortuje się jeszcze na okrąglaki grube od 10 do 14 cm. i okrąglaki cieńsze od 7 do 10 cm. średnicy.

§ 31. Drewno gałązkowe. Tu należy wszelkie drewno wyrabiane z cienkich strzał i ich części, konarów i gałęzi niełupa-nych, mających w cieńszym końcu od 3 do 6 cm. włącznie grubo-bości i układanych w stosy.

§ 32. Drewno chróstowe. W tern rozróżniamy stosownie do grubości dwa sortymenty: a) chróst gruby i b) chróst cienki.

§ 33. Chróst gruby pochodzi z całych drzewek, odrośli i gałęzi od 3 do 6 cm. włącznie grubych w grubszym końcu i układa się w stosy (kupki) w całych dłngościach.

§ 34. Chróst cienki, do którego należą najcieńsze drzewka, odrośle, oraz gałązki i wierzchy, pozostałe po wyróbce różnych sortymentów i mającej mniej niż 3 cm. średnicy w grubszym końcu.

§ 35. Drewno karpowe czyli pniakowe (karpina).

Ten gatunek drewna opałowego pochodzi z wykarczowanych zaraz

po spuszczeniu drzewa, lub w kilka lat później pniaków, połupa-nych na drobniejsze kawałki najrozmaitszej długości i kształtów i mające mniej jak 20 cm. średnicy w cieńkim końcu. Karpina dobrze z ziemi oczyszcona układa się w stosy tych samych wymiarów, jak i stosy szczapowe i krąglakowe.

§ 36. Wióry, trzaski, odrzynki. Są to kawałki drewna, odchodzące przy spuszczaniu siekierą i obróbce drewna. Układają się również w kupy podobnie do chróstu.

§ 37. Odpady. Drewno opałowe, krótsze lub dłuższe, jak 1 m. lecz tak nieregularnie ukształcone, kręte i sękate, że zwykłemi narzędziami sążniarzy połupać się nie da, nie układa się w jednostki pomiarowe, lecz sprzedaje się na fury, jako odpady.

§ 38. Odpady dzielą się na: odpady 1-ej klasy i odpady Ii-ej klasy. Do I-ej należą kręte i nie dające się połupać części strzały do 3 m. długości. Do Ii-ej klasy zaliczają się wierzchołki i gałęzie niezdatne do wyrębu na opał do 3 m. długości.

§ 39. Zbieranina. Najdrobniejszy opał (do 3 cm. średnicy) w stanie niewyrobionym w jednostki pomiarowe, nazywamy zbieraniną, do której należą również gałęzie i cienkie strzały zeschłe i na ziemię opadłe lub też łatwo odłamać się dające bez użycia ostrych narzędzi, tudzież kora i odłamki gałęzi, oraz choina i zgrabki.

§ 40. Eeżanina. Drewno, leżące dłuższy czas w lesie, nad-psute i zgniłe do połowy własnej pojemności nazywamy leżaniną, której nie układa się w stosy, lecz sprzedaje się na fury.

§ 41. Wszystkie wyżej wymienione sortymenty drewna opałowego winny być jeszcze rozgatunkowane podług rodzaju drzewa i stanu zdrowia.

§ 42. Co do rodzaju drewna rozróżniamy 2 gatunki drewna opałowego: twarde i miękkie.

§ 43. Do twardych gatunków drewna opałowego należą: buk, grab, klon-jawor, klon pospolity, jesion, brzost, wiąz, olcha czarna i brzoza, a do miękkich: sosna, modrzew, świerk, jodła, wierzba, topola, osika i lipa.

§ 44. Co do stanu zdrowia rozróżnia się a) zdrowe drewno to jest takie, które najwięcej w Vs swej pojemności jest nadpsute,

b) zbutwiałe, to jest to, które najwyżej w 0,5 swej pojemności jest nadpsute, lub objęte próchnieniem, c) zmurszałe, to jest takie, którego więcej jak 0,6 pojemności jest zepsute, lub objęte zgnilizną.

III. POMIAR I OBLICZENIE MIĄŻSZOŚCI DREWNA UŻYTKOWEGO.

§ 45. Miąższość okrągłego drewna użytkowego grubszego oblicza się na podstawie długości i powierzchni przekroju.

§ 46. Powierzchnie przekroju drewna oznacza się, mierząc średnicę w połowie długości jarzemkiem (tastrem, klupą lub fitą) w miejscu, obnażonem z kory, w dwóch kierunkach największej i najmniejszej grubości z pominięciem wszelkich ułamków centymetra. Z sumy tych dwóch średnic oblicza się średnią arytmetyczną, czyli t. zw. średnicę zrównaną w pełnych centymetrach, pomijając mogące z takiego obliczania wyniknąć ułamki półcentymetrowe.

Gdyby w miejscu pomiaru występowało spłaszczenie lub zgrubienie, spowodowane sękami, albo jakakolwiek inna nieregularność pnia, mogąca wpłynąć na miarę średnicy, wówczas pomiar średnic przeprowadzić należy 20 cm. powyżej i 20 cm. poniżej właściwego punktu pomiaru i obliczyć z nich średnią arytmetyczną.

§ 47. Długość strzały mierzy się taśmą parcianą (lub stalową) w pełnych decymetrach, nie uwzględniając ułamków decymetrów. Jeżeli więc długość strzały wynosi np. 18 m.¹79 centymetrów, to należy wpisać do wykazu odbiorczego 18,7.

§ 48. Miąższość drewna użytkowego wszystkich rodzajów drzew, z wyjątkiem wymienionych w § 49, oblicza się według średnicy zrównanej, mierzonej w połowie długości, zapisując średnicę tę i długość do wykazu odbiorczego.

§ 49. Drewno bardziej wartościowe, a mianowicie: dębowe, jesionowe, klonowe, jaworowe i wiązowe, oblicza się podług metody sekcyjnej przez dzielenie strzały na 4-metrowe odcinki i wpisywanie do wykazu odbiorczego długości i średnicy zrównanej każdego odcinka i wierzchołka.

m. i 3 m.

Jeżeli ostatni odcinek nie przekracza 2 m. długości, wówczas dolicza się go do poprzedniego. Miąższość wierzchołków dłuższych, aniżeli 2 m., oblicza się na podstawie średnicy, mierzonej w połowie jego rzeczywistej długości; Np.:

dłuż. dęb. o dł. 11 m. dzieli się na ode. 4 m. i 10 „

m.

»    9.6 „

§ 50, Miąższość całego drewna użytkowego, względnie każdego odcinka, odczytuje się z tablicy objętości walców, a następnie wpisuje się ją z 2 znakami dziesiętnemi do tej klasy grubości, jaką wykazuje średnica zrównana, zmierzona w połowie długości całej sztuki, względnie odcinka.

W ostatnim wypadku miąższość całego drewna użytkowego otrzymuje się z dodania miąższości wszystkich odcinków wraz z wierzchołkiem.

§ 51. Wartość drewna użytkowego, którego miąższość oznaczono w sposób przewidziany w §§ 48, 49 i 50 oblicza się na podstawie cen jednostkowych, odpowiadających temu gatunkowi drzewa i tej klasie grubości, do jakiej należy średnica zrównana, zmierzona w połowie długości całej sztuki, względnie odcinka.

Zapisywanie wymiarów i wartości do wykazu odbiorczego należy prowadzić według następującego wzoru:

Rodzaj drzewa

Nr. kolejny odcinka lub pnia

Długość całego pnia lub odcinka w m.

Średnica zrównana pnia lub odcinka w cm.

Miąższość całego pnia lub odcinka

w klasie grubości

Wartość pg. cennika

do 20 cm.

21—30 cm.

Ofr—1£

41 cm. i wy-

żej

Razem

1 m.³

całego pnia lub

odcinka

metrów sześciennych

złotych

sosna

1    21,2    32

Cl.

2a 4    21

03    03

to o

51,30

4,48

b 4    18    0,10

2,4    14    0,04

0,14

25

3,50

0,14    0,14

0,28

7,98

b. Drewno użytkowe cienkie.

§ 52. Drewno żerdziowe czyli t. zw. drobno-użytkowe należy sortować według średnicy, mierzonej w odległości 1 m. od grubszego końca i wpisywać do wykazu odbiorczego ilość sztuk, złożonych przy numerze kolejnym, zaś miążsość ich obliczać według następujących wartości zamiennych:

100 sztuk żerdzi

kołów łupanych i okrągłych do płotków przy budowlach regulacyjnych 7 — 11 cm. grub. 1.5 — 2 m. dł. = 1.00 m3 „ kołków do fa-szynady . .5 — 7 „

„ pali do drzewek .... 5 —

„ kołków do grodzenia.    .6 —

grub. obręczy 4 — 5    „

2 - 4 „

średn.

cienk.

lasek

stroiszu

choinek

do

CO

1 - 1.3 „

= 0.10 „

2 —    3 „    = 1.00 „

„ 2 „ = 0.80 „ „    2>il2—6v2 „ = 0.60 „

„    „    2 —3¹ '2 „    = 0.25 ,r

c. Drewno użytkowe sągowe i wiązankowe.

§ 53. Szczapy użytkowe należy układać między pale -w regularne równoległościany, czyli t. zw. sągi lub stosy materjałowe, przeważnie 1 lub 2 metr. długości dla obrachowania masy drewna w nich zawarłego.

§ 54. Wałki użytkowe podobnie do szczap należy układać w stosy materjałowe 1 metr przestrzenny, lub więcej obejmujące.

§ 55. Chróst użytkowy należy ustawiać w stosy, lub kupy (strachy) w całych długościach, albo wiązać w pęki i wiązki, te zaś układać na kopy, setki lub też sterty, klatki, albo koziołki i stosy, stosownie do zwyczajów miejscowych.

§ 56. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych sortymentów chróstu użytkowego jest faszyna. Są to pęki rozmaitych gatunków drzew, z których każdy ma od odziemka aż do trzeciego wiązania 3 metr. dług. (prócz wierzchołka) i 32 cm. grubości w średnicy, mierzonej przy średniej witce. Każda taka faszyna powinna być w trzech miejscach, a to w odległości 30 cm. od odziemka, a następnie co 1.35 m. świeżą i giętką witką silnie przewiązana.

§ 57. Objętość stosa materjałowego, złożonego zarówno ze szczap i okrąglaków, jak i chróstu obliczać należy w ten sposób, jaki został przepisany w § 79 dla oznaczenia objętości stosów przy drev\mie opałowem.

§ 58. Przy obliczaniu miąższości drewna użytkowego, ułożonego należycie w metrze przestrzennym, lub innej mierze objętościowej, należy stosować następujące przeciętne wartości zamienne.

1 mp. szczap użytkowych I-ej klasy = 0.80 m³.

1 M    V    M

1    „ wałków „

1    „ chróstu użytkowego

1 wiązka faszyny 3 m. dł. 32 cm. grub w średnicy, zmierzonoj przy śred

niej witce........

1 wiązka faszyny 4 m. dł. i tej same

grub. ..........

1 wiązka korzeni sosn. 3—4 m. dług i 1 m. w obwodzie, czyli 32 cm

grub........ .    .    .

1 wiązka gałęzi brzozowych na miotły 0.9—1.3 dług. i 32 cm. grub. . = 0.010 „ 1 wiązka wici 0.9—1.6 m. dług. i 32

cm. grub.........

1 wiązka tarniny do warzelni sol 20 cm. gr. 1.9 m. długośi . .

Pręcie wierzbowe 7 mm. grub. w wiązkach 1 — 2 m. dług. i 1 m w obwodzie czyli 32 cm. gr.

Pręcie 7—10 mm. grub. 1.6 — 2.4 m dł. i 32 cm. gr. .    .

Ii-ej „    = 0.75 „

= 0.75 „

= 0.20 „ = 0.06 „ = 0.08 „

— 0.05 „

= 0.015 „ = 0.010 „ = 0.031 „

. = 0.041 „

Pręcie 10—15 mm. grub. 2.2—2.8 m.

= 0.048 „

dł. i 32 cm. grub.......

Powyżej 15 mm. grub. 2.5—3.5 m. dł.

= 0.054 „ = 0.044 „

i 32 cm. grub........

Pręcie niesortowane......

§ 59. Kora użytkowa. Wyróbka kory użytkowej uskutecznia •się na miarę objętościową lub wagę w stanie świeżym lub wyschniętym.

§ 60. Zebrana w płatkach kora dębowa wiąże się w pęki do ¹2 centnara ważące, lub układa się w stosy metryczne lub sągi ku-biczne, stosownie do zwyczajów miejscowych.

§ 61. Kora świerkowa w zwojach układa się zazwyczaj w stosy 2 m. długie i 1 m. wysokie. Najlepsze wymiary zwojów są 1 m. dług. i 30 cm. szerokie.

§ 62. Dla zamiany miary objętościowej lub wagi na masę ku-biczną należy stosować następujące współczynniki zamienne, a mianowicie:

SORTYMENT

1 m.³ waży kilogramów

100 kg. zawierają m.³

1 m.

p., a względnie 100 wiązek

ważą

zawie

rają

Kg.

m³.

Dąb a) w metrach przestrzennycn Stara kora czyszczona w płatkach .    .

„    „ nieczyszczona ......

Młoda kora gładka szklisto-błyszcząca .

».    „    pół gładka......

„    „    chropowata......

b) w wiązkach

Stara kora nieczyszczona surowa . . .

„    „ wyschnięta . . . . . . .

Młoda kora surowa w wiązkach 1 m. długości i 1 m. w obwodzie .

768

691

881

840

804

887

779

874

764

0.130

0.149

0.113

0.110

0.124

0.113

0.128

0.114

0.130

On O 00 On CN CN

1898

1250

1911

1131

0.376

0,419

2.070

1.604

2.185

1.480

„    „ b) w wiązkach

„    „ surowa w zwojach.....

„    „ wyschnięta........

Jodła w metrach przestrzennych

„ kora nieczyszczona, surowa w płatkach ..........

y—i    r-    r—

T-H W)    co \r>    CC    UO

cts oo    co    o

0.109

0.117

0.120

0.130

0.127

0.132

4370

2850

227

111

2989

1150

4.775

3.334

0.272

0.147

3.815

1.517

„ wyschnięta

-J 00 Co CTn Co

0.116

0.136

440

312

0.509

0.425

IV. WYMIARY I OBLICZENIA MIĄŻSZOŚCI DREWNA OPAŁOWEGO.

a. Ustawianie stosów.

§ 63. Drewno szczapowe, krąglakowe i gałązkowe należy wyrabiać w jednometrowej długości i układać w sągi, czyli t. zw. stosy pewnej ustanowionej objętości od 1 do 4 mp. Najwygodniejsze tak pod względem ustawienia, jak i rozbierania są stosy 2 m. długie, a 1 m. szerokie.

§ 64. Stosy wystawiać należy osobno dla każdego rodzaju drzew, dla którego w cenniku oznaczone zostały odmienne ceny jednostkowe i osobno dla każdego sortymentu, na jakie zostało roz-gatunkowane drewno opałowe, t. j. osobno szczapowe, krąglakowe* gałązkowe, karpowe i t. p.

§ 65. Szczapy, okrąglaki i gałązki układa się w stosach między dwoma drążkami mocno i prostopadle w ziemię wbitemi i na podkładach od spodu stosu, zwłaszcza na terenie nizkim, podmokłym lub na podmoknięcie narażonym.

Na terenie nierównym trzeba ustawiać stosy tak, aby leżały, ile możności poziomo. Front czyli czoło stosu powinno tworzyć gładką powierzchnię, a na bokach, t. j. przy drążkach szczapy powinny być ułożone licem.

§ 66. Należy unikać opierania ustawionych stosów o stojące drzewa, jak również jeden o drugi, gdyż przy rozbieraniu stosy łatwo się rozsypują.

§ 67. Przy ustawianiu stosów na powierzchni pochyłej należy mierzyć ich wysokość nie pionowo, lecz pod kątem prostym do linji nachylenia.

§ 68. Stosy ustawiać się powinno przy ścianie zrębu pod stojącym lasem, na linjach gospodarczyęh, oddziałowych i t. p. w miejscach otwartych, przewiewnych, suchych i każdego czasu dostępnych.

§ 69. Dla ułatwienia odbiórki, zwózki i kontroli stosy winny być ustawione w długie nieprzerwane szeregi, lub rzędy, które na końcach winny być mocno zastrzałami podparte.

Każdy stos w rzędzie należy widocznie od innych przedzielić,, aby można było wyraźnie ustawione stosy przeliczyć i aby po zabraniu jednego, następny nie rozsypywał się.

§ 70. Każdy stos bez względu na ilość zawartych w nim metrów sześciennych powinien otrzymać swój numer, który wraz z cechą młota właściwego leśniczego odbija się przy stosach szczapowych, krąglakowych i karpinowych na wysuniętem o 10 cm. ze środka stosu polanie, przy odbiorze od rębaczy.

Przy stosach krąglakowych i gałązkowych odbija się numer na drążku z prawej strony.

§ 71. Szczapy, krąglaki i gałęzie skrzywione tak silnie, że utrudniają układanie, nie powinny znajdować się w stosach drewna opałowego.

§ 72. Karpinę układać należy w stosy przeważnie tych samych wymiarów, co szczapy i okrąglaki.

§ 73. Chróst gruby układać należy bez względu na długość w stosy, czyli t. zw. kupy, lub strachy w ten sposób, ażeby kupa od frontu, czyli czoła miała 1 lub 2 m² przekroju, lub też należy wiązać w wiązki w ten sposób, ażeby każda wiązka miała 1 metr w obwodzie.

Chróst gruby układa się zwykle w całej długości w stosy dwa lub 1 m. szerokie i 1 m. wysokie.

§ 74. Chróst cienki układa się również w stosy lub wiąże się w wiązki podobnie do chróstu grubego, którego miąższość normuje się według szerokości i długości stosów.

Stosy ułożone z chróstu cienkiego mają zazwyczaj wymiary następujące: 1 lub 2 m. szerokie, 2 lub 3 m. długie i 1 m. wysokie, nie licząc w to nadmiaru na wysokość.

§ 75. Wióry, trzaski czyli drzazgi układać należy również w stosy o pewnych wymiarach, których wielkość zależy od zwyczajów okolicy. Zwykle ustawia się stosy w wymiarach następujących: szerokość 2 m., długość 2 lub 3 m. i wysokość 2 lub 3 m., nie licząc w to nadmiaru na wysokość, na uschnięcie i uleżenie się wiórów w stosach.

§ 76. Przy numeracji stosów, ułożonych z chróstu, wiórów, trzasek, odbijać należy numer i cechę właściwego leśniczego przy odbiorze stosów od rębaczy na kołkach wbitych w ziemię z prawej strony od czoła stosu, a przy wiązkach na specjalnie w tym celu osadzonych palikach, z prawej strony wiązki, sterty, stosu, lub innej jednostki obiegowej.

§ 77. Drewno opałowe powinno być ułożone w stosy ściśle i szczelnie, z dodaniem pewnego nadmiaru na wysokość, aby po uschnięciu i uleżeniu się drewna, stosy zachowały jeszcze przepisaną miarę objętości. Na długość i szerokość stosu nadmiaru liczyć nie należy.

Nadmiar na wysokość wynosić winien: przy zwyczajnych stosach szczapowych, krąglakowych

i gałązkowych...........5%

przy krzyżowych stosach szczapowych ....    15°/o

15%

20%

przy karpinowych..........

25%

przy chróstowych grubych stosach .... przy chróstowych cienkich stosach, wiórach

i trzaskach...........

Ceny, wymienione w cenniku obowiązującym za jeden mp,. odnoszą się do stosów z przepisanym nadmiarem.

§*78. Gdyby układanie chróstu, gałęzi, karpiny, wiórów, trzask choiny, odkrzosu i t. p. odpadków opałowych w stosy, lub inne jednostki pomiarowe, jak również i wiązanie w pęki z powodu zwyczajów miejscowych, braku robotnika, niskiej ceny, słabego odbytu lub innych okoliczności napotykało większe trudności, w takim wypadku nadleśnictwo winno uskuteczniać wydatek tych sorty-

mentów na wozy, samociążki i t. p. jednostki obiegowe, których zamianę na metry przestrzenne, względnie sześcienne należy oprzeć na podstawie próbnych wymiarów i miejscowych doświadczeń.

b. Obliczenie objętości stosów opalowych i ilości masy drzewnej, zawartej w metrze przestrzennym.

§ 79. Objętość stosów opałowych obliczać należy w metrach przestrzennych, czyli sterach, mnożąc powierzchnię podstawy przez wysokość. Powierzchnię podstawy znajduje się z pomnożenia szerokości przez długość.

§ 80. Dla obliczenia miąższości wszystkich wyżej wymienionych sortymentów drewna opałowego, zawartego w wyrobionych i ułożonych stosach, wiązkach lub innych jednostkach pomiarowych, względnie obiegowych, stosować należy następujące wartości zamienne.

1 mp. drewna szczapowego 1 „

1 „

1 „

1 „

99

krąglakowego grubego .    .

cienkiego

99    99

„ gałązkowego wiórów i trzasek .

1    „ drewna karpowego

1    „ chróstu grubego .

„ cienkiego.....

A 99    99

1 mp. kory opałowej

= 0.75 m. = 0.70 = 0.60 = 0.50 = 0.50 = 0.45 = 0.35 = 0.20 = 0.15 = 2.60 = 1.80 = 0.15 == 0.30 == 0.60 = 1.50 = 0.90 = 0.42

99

99

99

99

99

99

99

\

\

I

\

ROZDZIAŁ TRZECI.

O HANDLU PIENIĘŻNYM.

i

A) Pojęcie ogólne.

Handel pieniężny zajmuje się obrotem tych przedmiotów, które posiadają wartość zamienną, a ponadto pieniądzem kruszcowym, który prócz wartości zamiennej, posiada nadto jeszcze wartość użytkową. Należą tu zatem: pieniądz tak kruszcowy, jak i papierowy, a następnie dewizy, czeki, weksle, losy, akcje, akredytywy etc., a obrotem tym zajmują się instytucje zwane bankami lub też osoby prywatne, t. j. bankierzy.

B) Ustrój monetarny.

W Polsce posiadamy obecnie ustrój monetarny zloty; jednostką jest ztoty polski, podzielony na 100 groszy, wybijany ze złota 90° próby. Jako monety zdawkowe są jednostki wybijane ze srebra, niklu, bronzu i metalu żółtego „yellow”.

W innych państwach kontynentu istnieją następujące monety; w Anglji: Funty szterlingi, dzielące się na 20 szylingów, 1 szyling zaś na 12 pensów; w Austrji: Szylingi austr. (Sh. a.) — 100 stiiberom; w Belgji: Franki belgijskie (Fr. b.), dzielące się na 100 centi-mes (c);

w Czechosłowacji: Korony czeskie (K. cz.), dzielące się na 100 halerzów (h), a które mają obecnie nosić nazwę „lew”; w Francji: Franki francuskie (Fr. f.), dzielące się na 100 cen-times (c); sou = 5 centimes;

w Gdańsku: Guldeny gdańskie (Dfl) = 100 fenigom (d.); w Holandji: Guldeny holend. (Hfl) — 100 centom (c); w Litwie: Lity (L) = 100 centu (c); w Łotwie: Łat (Ł) = 100 centimes (c); w Njemczech: Marka Rzeszy (M) = 100 fenigom (d); w Rosji: Czerwońce; w Rumunji: Lea (L) = 100 bani (b); w Szwajcarji: Frank szw. (Fr. s.) = 100 centimes (c); w Węgrzech: Pengó (P.).

Prócz tego posiadamy pieniądz papierowy, zastępujący pieniądz kruszcowy. Ten zaś opiera się albo na podkładzie kruszcowym i każdej chwili na kruszec może być wymieniony, albo na zaufaniu społeczeństwa, albo posiada kurs przymusowy. W pierwszym wypadku są to bilety albo noty i to: albo państwowe, albo bankowe i wtedy nazywają się banknotami. W dwu drugich wypadkach nazywamy je biletami kredytowymi.

C) Dewizy.

Dewizy są to pretensje w obcej walucie, płatne zagranicą,, a zalicza się tu: weksle, czeki, przekazy i wypłaty zagraniczne. Są one płatne: za okazaniem, jak czeki, przekazy i weksle a/v.;. krótkoterminowe, to jest weksle płatne za kilka lub kilkanaście dni; długoterminowe, t. j. weksle płatne do 3 miesiący.

Cena czyli kurs dewiz jest tern większa, im krótszy jest termin ich płatności; przy długoterminowych wekslach dewizowych potrąca się odsetki, a to nazywa się dyskontem od dewiz. Kurs podawany jest za 1 lub 100 jednostek, zwyczajnie w trojakich formach: żądają (sprzedawca), ofiarują (kupujący) i transakcje istotnie uskutecznione, a na wysokość jego wpływa eksport i import towarów. Jeżeli eksport towarów z jakiegoś państwa będzie mniejszy od importu, natenczas zapotrzebowanie dewiz jest większe i wtedy one idą w cenie do góry i odwrotnie.

W obrocie dewizami zagranicą są pewne przepisy prawne,, dotyczące szczególniej czeków i weksli, i te trzeba znać dobrze, ażeby wiedzieć, czy dana dewiza im w zupełności odpowiada.

D) Czeki.

Czeki są to dokumenty, w których wystawca poleca komuś drugiemu (trasatowi) wypłacić jakąś kwotę, albo sobie samemu, albo osobie innej, w tym wypadku, jeżeli posiada u trasata jakąś należytość. U nas w Polsce istnieje ustawa czekowa, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1925 r. i która orzeka, że każdy czek ma zawierać następujące szczegóły: miejsce i datę wystawienia, słowo „czek” w treści, nazwisko trasata, polecenie wypłaty ściśle oznaczonej kwoty i podpis wystawiającego.

Czek każdy płatny jest za okazaniem, a nie ważny jest ten, który wystawiony został na siebie samego, a może opiewać na nazwisko osoby uprawnionej do poboru, zlecenie remitenta i na okaziciela. Czeki, które są wystawione na nazwisko lub na zlecenie remitenta mogą być przeniesione na inne osoby za pomocą indosu.

E.

Weksle.

Weksle są to dokumenty, na mocy których jedna osoba (dłużnik) zobowiązuje się zapłacić pewną kwotę w pewnym czasie i w pewnem miejscu, drugiej osobie (wierzycielowi), która do pobrania lej sumy jest uprawniona. Zdolność wekslową bierną to jest prawo zaciągania zobowiązań wekslowych ma każda osoba pełno-

letnia i własnowolna, zdolność wekslową czynną t. j. możność nabywania uprawnień wekslowych: każda osoba, która może nabywać prawa samodzielnie.    \

Rozróżniamy a) weksle własne (sola), w których dłużnik zobowiązuje siebie do wypłaty wierzycielowi pewnej kwoty, b) weksle przekazowe, w którym wierzyciel jako wystawca poleca dłużnikowi,, ażeby należną kwotę wypłacił albo jemu, albo trzeciej osobie. Wierzyciel wystawiający weksel nazywa się trasantem,, osoba której poleca się zapłatę trasatem. Gdy jednak trasat umieści swój podpis poniżej podpisu trasanta, na dowód, że przyjął na siebie zobowiązanie wekslowe, zowie się już akceptantem.

Każdy weksel musi być wystawiony wedle postanowień ustawy wekslowej, w przeciwnym razie jest on nieważny. W szczególności musi zawierać: 1) miejsce i datę wystawienia, 2) termin płatności, 3) nazwę „weksel” w tekście, 4) nazwisko remitenta,, 5) bezwarunkowe polecenie zapłacenia oznaczonej kwoty, 6) podpis wystawcy, 7) nazwisko trasata i w końcu 8) mielsce płatności. Jeżeli pełnomocnik podpisuje weksel w imieniu swego mocodawcy musi to być oznaczone na wekslu, za pomocą odpowiedniego oznaczenia n. p. Inż. I. Z. w imieniu p. W. Z.

Posiadacz weksla ma go przedstawić akceptantowi do zapłaty w pierwszym dniu płatności lub w jednym z dwu następnych dni powszednich, i jeżeli zapłaty odmówiono, natenczas ma być wniesiony protest. Skarga wekslowa ma być wniesiona do sądu, do pewnego terminu, i to przeciw wszystkim wekslowo zobowiązanym solidarnie, lub też przeciw tylko jednemu. W skargach wekslowych istnieje jednak przymus adwokacki.¹) Sąd po zbadaniu wy-daie nakaz zapłacenia kwoty wekslowej wraz z kosztami do dni 3, lub też wniesienia zarzutów. Po wniesieniu zarzutów wydaje wyrok, przeciw któremu jest prawo odwołania się do Sądu Okręgowego, i ewentualnie do Sądu Najwyższego.

Zarzuty przeciw protestowi mogą być rzeczowe, jak n. p. brak ustawowych cech wękslowych, lub też osobiste, jak n. p., że nie otrzymano od skarżącego kwoty wekslowej, o którą on obecnie skarży i t. d.

' T. Akcje.

Akcje są to papiery stwierdzające udział w kapitale jakiejś spółki akcyjnej. Są one „na okaziciela” i „imienne”, dalej uprzy-wilejewane a to założycielskie, lub pierszeństwa, stare, młode etc.

G. Akredytywa.

Akredytywa jest to dokument, mocą którego jakiś bank poleca Innemu zamiejscowemu bankowi, lub osobie wymienionej w liście, wypłacić pewnej osobie, jakąś kwotę czy to w całości czy też częściami. Jeżeli akredytywa opiewa tylko na jedną miejscowość, natenczas nazywa się prostą, w przeciwnym razie okrężną lub zbiorową.

Akredytywa musi obejmywać pewne znamiona, a mianowicie: firmę i adres wystawiającego; osobę lub firmę zobowiązaną do wypłaty; imię i nazwisko osoby uprawnionej do pobierania; kwotę i postanowienie czy ma być ona wypłacona w całości, czy też częściowo i w jakiej walucie; czas ważności; sposób legitymowania się uprawnionego; w końcu firmę i adres wystawiającego.

H. Przekazy.

Przekazy są to pisemne zlecenia, mocą których jedna firma poleca drugiej firmie, ażeby osobie trzeciej wypłaciła pewną kwotę pieniężną. Są one kupieckie, w obrocie między kupcami i bankowe.

I. Obrót źyrowy.

Obrót żyrowy polega na tern, że pewna osoba, posiadając własny rachunek (conto) poleca przelać pewną kwotę pieniężną, na rachunek (conto) drugiej osoby. Zatem ceduje się jakąś kwotą czyli żyruje (giro). Musi być zatem złożona jakaś kwota, którą dysponować można i która jest albo bardzo nisko, albo zupełnie nie oprocentowana. Jednakże musi być pewna kwota nienaruszalną (zawiązkowa), a dysponować można albo listami, albo czekami.

Zadowalamy się tern krótkiem przedstawieniem, wierząc iż dałoby się o niem znacznie więcej napisać, tern więcej, że każdy przemysłowiec, czy też handlarz musi być z natury rzeczy równie dobrym finansistą. Jednakże ze względu na rozmiary naszej pracy i cel dla którego ona nasamprzód ma służyć, musieliśmy się ograniczyć na tak krótkim obrazie, odsyłając ciekawszych do dzieł specjalnie temi kwestjami się zajmujących. Dla ułatwienia całej sprawy podajemy niniejszem kursy walut zagranicznych z lutego 1928 roku, według których przelicza się należności przewozowe, zaliczenia, opłaty dodatkowe lub inne opłaty wyrażone w obcych walutach, a uiszczane w walucie krajowej (kursy przeliczenia), jak również według których przyjmuje się zapłatę w walucie obcej (kursy przyjmowania).

Kolejowy kurs walut zagranicznych obowiązuje aż do odwołania. Opiewa on:

1) Waluty obce (kursy przeliczenia), za 100: marek niemieckich 214.00 zł., guldenów gdańskich 174.00 zł., koron czeskich 26.70 zł., franków szw. 172.50 zł., szylingów austr. 126.00 zł., pengó

węg. 156.20 zł. lei rum. 5.50 zł., lirów 47.00 zł, franków fr. 35.50 zł. Za dolar St. Zjedn. 8.90 zł.

2) Kursy złotego poi. (kursy przyjmowania) za 100 zł.: marek niem. 47.50; guldenów gdańskich 58.00; koron czeskich 379.00, franków szw. 58.50; szylingów austr. 80.00; lirów 215.00, dolarów St. Zjedn. 11.25.

Musimy jednak ze względu na rozporządzenia w sprawie regulowania obrotu dewizami i walutami zagranicznemi oraz obrotu pieniężnego z zagranicą podać choćby w krótkości ponadto jeszcze następujące postanowienia, wydane na podstawie ustawy z 2 marca 1923 r. a ważne dla handlu zewnętrznego drewnem.

Przy wysyłaniu pocztą zagranicę weksli i czeków, zarówno na podstawie zezwolenia władzy skarbowej, jak i za pośrednictwem banku dewizowego, wymagane jest zaopatrzenie każdego wysłanego wekslu oraz czeku w adnotację władzy skarbowej, która pozwolenie na wysyłkę wydała, względnie z adnotacją banku dewizowego, w ten sposób, aby nie uszkodziła tekstu, iż pozwolenie zostało istotnie udzielone.

Zaświadczenie walutowe jest ważne przez przeciąg 3 miesięcy, a ten czasokres nie może być przedłużony, załadowanie zaś towaru na wagony, z przeznaczeniem zagranicę nie może nastąpić bez przedstawienia władzy kolejowej stacji załadowczej rzeczonego zaświadczenia. Wolne od zaświadczenia walutowego są wzory i próbki towarów, towary wychodzące w ruchu granicznym, towary zagraniczne, przeznaczone po ocleniu do powrotnego wywozu zagranice, lub towary wysyłane w obrocie uszlachetniającym biernym i repa-racyjnym i inne, które jednak dla naszego celu są obojętne.

Inkasowanie całkowitych należności za wywożone z Polski w celu sprzedaży następujące artykuły: drewno nieobrobione wszelkie: drewno obrobione w postaci belek łącznie ze sleaprami, bali, desek i łat, podkładów kolejowyeh i kloców belgijskich oraz klepki dębowej itd. jest dozwolone wyłącznie za pośrednictwem Banku Polskiego. Waluta zagraniczna z eksportu powyższych artykułów wpływająca niezwłocznie po jej zainkasowaniu podlega odsprzedaży Bankowi Polskiemu, z wyłączeniem jedynie kwot, niezbędnych danemu eksportowi na cele gospodarcze, wymienione w § 4 i udowodnione przed Bankiem Polskim w momencie odsprzedaży dokumentami. Postanowienie to nie ma zastosowania do artykułów, wychodzących z kraju w małym ruchu granicznym.

Waluta z eksportu powyższych artykułów ma wpłynąć w ciągu 3 miesięcy, licząc od daty wystawienia zaświadczenia walutowego.

Bank Polski, w stosunku do należności z tytułu eksportu za t wydanemi przez siebie zaświadczeniami walutowemi, ma prawo prolongowania terminów.

Nakoniec musimy jeszcze dla potrzebujących kredytów

nadmienić, że ustawowe odsetki od pożyczanych kapitałów mogą być pobierane w myśl rozp. z dn. 21/2 1927 r., poz. D. U. P. 125 w wysokości 10°/₀ w stosunku rocznym, od dnia 1 marca 1925 r.

ustanowione były w wysokości 15%, przedtem zaś od dnia 9/9 1924 24%. Banki pobierają o 3°/ więcej i pewien mały odsetek jako koszty manipulacyjne. ²)

Przekraczający te postanowienia podpadają pod przepisy o lichwie pieniężnej, w myśl rozp. z dnia 19/6 1924, poz. Dz. U. R. P. poz. 574, które powiada, iż umowy przekraczające te granice są „nieważne co do nadwyżki, a winni wymawiania sobie lub pobierania korzyści majątkowych, przekraczających granice powyższych postanowień będą karani aresztem do 4 tygodni i grzywną do 5.000 zł., lub jednem z tych.” Ponadto odsetki pobrane po nad ustawową miarę mogą być żądane z powrotem, nawet jeśli płacący, wiedział, że nie był zobowiązany do zapłaty tak wysokich odsetek (O. S. N. z 25/10’ 1927 III kw. 1837/26); karygodne jest nawet samo „wymawianie sobie” t. j. same żądanie nadmiernych odsetek (O. S. N. z 19/5 1927 II kw. 285/27) — i nawet wtedy, gdyby dłużnik sam je ofiarował wierzycielowi z własnego popędu (O. S. N. z 22/10 1927 II kw. 2072/27).

ROZDZIAŁ CZWARTY.

SPOSOBY SPRZEDAŻY I KALKULACJA.

y

V

i

i

\

’ ‘ V

\

V

■

/

yf

■

/

-

X

WSTĘP

Cena sprzedażna każdego artykułu codziennego zapotrzebowania, do których zalicza się również drewno, jest wynikiem dwu momentów, mianowicie momentu podaży i momentu popytu, przyczem ważniejszy jest moment popytu. Gdzie niema popytu, niema też, idąc najdalej, cen sprzedażnych, chociażby nawet podaż była nawet bardzo wielka; natomiast odwrotnie, im popyt t. j. zapotrzebowanie jest większe, a podaż jest nieznaczna, tam cena sprzedażna jest lepsza i tern większa im bardziej granice między tymi dwoma momentami t. j. popytem i podażą są odleglejsze. To są zresztą zasady ekonomi społecznej, o których w tern miejscu dłużej nie będziemy się rozwodzić, gdyż to cośmy wyżej powiedzieli wystarczy dla zrozumienia całej rzeczy. Przystępując zatem do sedna sprawy, musimy treść przedstawienia odpowiednio rozdzielić, a będziemy zatem omawiać:

A.    Ceny za drewno użytkowe.

1.    Cena za surowiec wstanie krągłym:

na pniu, przy pniu, loco składowisko, loco wagon.

2.    Cena za materjał tarty.

B.    Ceny za materjał opałowy.

C. Sposoby sprzedaży materjałów drzewnych:

1.    Sprzedaż w drodze publicznej ustnej licytacji.

2.    Sprzedaż za mocą ofert pisemnych.

3.    Sprzedaż z wolnej ręki.

4.    Sprzedaże na podstawie stałych taks.

D. Momenta wpływające na wysokość cen sprzedażnych*.

£. Obliczania wysokości zarobków dziennych i akordowych.

F.    Kalkulacja cen sprzedażnych dla produktów prze

mysłu tartacznego.

a.    administracja techniczno-leśna.

b.    administracja przemysłowo-leśna.

G.    Wymogi techniczno-handlowe w kalkulacji ruchu

tartacznego.

A. CENY ZA DREWNO UŻYTKOWE.

1. Cena za surowiec w stanie krągłym: a to: a) na pniu, b) przy pniu, c) loco składowisko, d) loco wagon. To byłyby najgłówniejsze formy, albowiem możnaby jeszcze rozróżnić, loco wagon stacja graniczna, loco okręt czyli jakto już wyżej mówiliśmy cif i fob, jednakże są to już tylko rachunkowe obliczenia, uwzględniające dalsze koszta transportu, załadowania etc., zasadniczą ceną jest jednak cena pniu, gdyż na tej podstawie można wszystkie wyliczyć i trzeba ją nasamprzód obliczyć i znać.

Ustalenie ceny drewna krągłego na pniu może być w rozmaity sposób wykonane. W zwyczajnych wypadkach ustanawia ją właściciel lasu w ten sposób, że dowiaduje się co otrzymano gdzieindziej, za podobny materjał, a uwzględniwszy różnice wodległości ustanawia tę cenę, którą chciałby za swój materjał otrzymać. Zaczyna się zatem handel między kupcem a sprzedającym i po dłuższych lub krótszych pertraktacjach przychodzi ostatecznie do skutku jakaś cena, która jest wyrazem woli obu stron. O wysokości tej ceny nie ma właściciel należytego obrazu wtym kierunku, czy ona odpowiada rzeczywistej wartości. Kupiec drzewny jest natomiast doskonale poinformowany o wysokości swej oferty, gdyż dedukuje ją z cen targowych. Właściciel lasu powinien jednak również dokładnie wiedzieć, jak daleko może iść ze swemi żądaniami, i tu stykamy się z nauką o obliczaniu wartości drzewostanów. Ta nauka rozróżnia trzy metody obliczania tej wartości, mianowicie: a) wedle istotnie wyłożonych kosztów, b) wedle wartości spodziewanych i c) wedle wartości targowych.

Ta ostatnia metoda w naszym wypadku odpada, gdyż chcemy właśnie tę cenę targową oznaczyć, metoda pierwsza może być zastosowana do drzewostanów młodszych np. produkujących papierówkę, kopalniaki etc; metoda druga liczy się również z cenami tar-gowemi.

W metodzie pierwszej mielibyśmy do obliczenia następujące części składowe:

Koszta zalesienia, łącznie z tak zwanymi poprawkami, koszta pielęgnacji oprocentowane do końca tego okresu, w którym odnośny drzewostan ma być użytkowany, zatem:

Z (koszta zalesień na 1 ha) X 1* °Pu P°P (poprawki) X l.opu~'n, gdzie p = procent, u = okres użytkowania, n okres

czasu, który upływał po wykonaniu głównych zalesień, w którym wykonano poprawki.

Do tej kwoty doliczyć należy corocznie powtarzające się koszta administracyjne, (zarząd, dozór, podatki etc.), które przedstawiają rentę roczną, powtarzająca się rok rocznie przez u lat, a wartość jej końcową obliczyć można na podstawie formułki.

Ad. (koszta adm.) X

1. op u — 1

0. op

W końcu do wydatków należy zaliczyć procenta od wartości ziemi, na której produkowane jest drewno, które również oblicza się jako renta roczna wieczysta. Jeżeli wartość 1. ha ziemi oznaczymy przez Gl. (gleba, to ostateczna formułka będzie miała formę:

Pro. - Gl.

— Gl.

1. op u —

0. op

Jeżeli końcowe rezultaty tych obliczeń, naturalnie zawsze od 1 ha, zesumujemy to otrzymamy wartość materjału drzewnego, znajdującego się na tym hektarze. Jeżeli teraz tę sumę podzielimy przez ilość m³, znajdujących się na tym hektarze, to otrzymamy wartość przeciętną 1 m³ drewna tak użytkowego, jak i opałowego. Tę cyfrę rozdzielić należy jeszcze wedle jakości drewna i wtedy otrzymamy wartość pojedyńczych sortymentów.

Stosunek między opałem a drewnem użytkowem wyraża się zwyczajnie jak 1 : 5.

Nauka podaje następującą formułkę do obliczenia wartości, wedle wyłożonych kosztów:

W = (G -j- Z) (1. op m — 1) -f- C 1. op m — Da X 1- op m przyczem W oznacza wartość drewna, G = wartość gruntu leśnego, Z skapitalizowane koszta administracyjne, p = procent, c = koszt kultury, m = okres kapitalizowania, Da = dochody uboczne, a = okres, po którym dochody te wpływają.

Praktyczna formułka dla obliczenia młodników, poniżej lat 15 jest następująca:

Wa = Z (1. op ■) + C 1. op.«

Natomiast formułka dla obliczenia wartości spodziewanej, zatem użyć się mająca w celach obliczenia wartości drzewostanu, w wieku średnim będącego, t. j. jeszcze nie rębnego, brzmi w sposób następujący:

Du -j- Dq X 1- °P u — q “h

— (G -{- Z) (1. op u - m — 1)

1. op u ~ m

w której Du = oznacza wolny od kosztów pozyskania dochód końcowy za drewno pozyskane w wieku kolej u, Dq = wartościom użytków międzyrębnych wpływających po latach q, zresztą inne określenia zaś to same znaczenie, ćo poprzednio.

Poprzednio mówiłem, że cena sprzedażna ustala się wedle popytu i podaży. Jednakże i na wypadek istnienia silnego popytu miarodajne są koszta transportu, w którym to kierunku jako dosadna ilustracja posłużyć mogą odległe zakątki naszych Karpat, gdzie

tylko najlepsze sortymenta znajdują zbyt odpowiedni, w przeciwieństwie zaś do nich są okolice wysoko uprzemysłowione, gdzie każdy" kawałek drewna ma swoją cenę.

Odpowiednio zatem do odległości i do istniejących środków komunikacyjnych będziemy mieli wartość drewna w rozmaitych wysokościach, stosownie do odległości od miejsca zbytu t. j. zależnie od kosztów transportu. Gdzie koszta transportu = 0, tam cena sprzedażna jest największa, gdzie koszta transportu przewyższają wartość drewna w najbliższem miejscu zbytu, tam ustaje wszelka produkcja, gdyż się nie opłaca. Te pojęcia prowadzą nas zatem do pojęcia: klas wartościowych. *)

Gdybyśmy koszty transportu, rozłożyli na całą przestrzeń, na której ma być materjał drzewny transportowany, to zobaczymy, że

*) Przepisy Ministerstwa Rolnictwa z 22 września 1927 ustanawiają dla rozdziału drzewostanu między pojedyncze klasy wartościowe następujące normy,, a mianowicie:

V. „Podział obszaru nadleśnictwa na klasy wartościowe i kalkulacja cen.

§ 81. Przy oznaczeniu ceny na różne sortymenty drewna użytkowego i opałowego należy mieć wzgląd na: rodzaj i gatunki drewna, na wymiary i wewnętrzną jego dobroć, na jednostkę miary, na ilość masy drzewnej, mieszczącej się w metrze przestrzennym, lub innej mierze objętościowej, na lesistość okolicy, stan jej ludności, stopień uprzemysłowienia, oraz na odległość od miejsca zbytu i środki komunikacyjne, tudzież na okoliczności, które wpływają na zbyt i ceny płodów leśnych.

§ 82. Biorąc powyższe względy pod rozwagę, należy podzielić obszar nadleśnictwa na tyle klas wartościowych, ile jest odmiennych miejscowości pod względem cen i odbytu drewna, trzymając *się zasady, aby klasa I zawsze najwyższą obejmowała cenę, a klasy następne II, III i t. d. stosunkowo niższe ceny.

§ 83. Podział ten według obrębów, względnie okręgów, oddziałów lasu, lub miejscowych nazw obszarów, dla których oznaczone zostały odmienne ceny, należy wpisać do tabeli, przewidzianej dla tego celu w obowiązującym cenniku, w takim porządku, aby klasy najwyższej ceny pierwsze, a najniższej ceny ostatnie rubryki zajmowały.

Pod numerem każdej klasy wpisać należy nazwy i litery obrębów, względnie okręgów i oddziałów, lub miejscowe nazwy lasu, do których ona się stosuje.

W rubryce na uwagi przeznaczonej należy wymienić okoliczności, wpływające na stopniowanie cen podług miejscowości.

Proponując np. odległy obręb lub okrąg do najwyższej lub najniższej klasy wartościowej, nadleśnictwo wpisuje jako uzasadnienie w uwadze: „zbyt w miejscu”,, lub „dobra droga wywozowa” i t. p.

§ 84. Cenę drewna obliczać należy według następującego wzoru:

w którym oznacza:

1+0,0 p

wartość lub cenę kupna jednostki miary drewna, przeciętną cenę sprzedażną lub targową tejże jednostki masy drewna loco najbliższa stacja załadowania, koszt wyróbki,

koszt dostawy do stacji załadowania,

stopę procentową od kosztów własnych, wyłożonych na kupno surowego materjału na pniu, na wyróbkę i dostawę do stacji załadowania i t. p.

wartość drewna spada w miarę wzrastania odległości, n. p. z każdym kilometrem, czyli że co kilometr byłaby inna klasa wartościowa. Takie rozdzielanie byłoby nazbyt daleko idące i dlatego tworzymy mniejszą ilość klas wartościowych, 2 — 5, wedle odległości od miejsca zbytu, które równobrzmiące jest z miejscem pobytu i podaży. Jeżeli kolej przecina las, to od punktu tu najkorzystniej położonego, a tym jest stacja załadowcza, będziemy tworzyć koła, o wspólnem ośrodku, a raczej pierścienie, a w tych pierścieniach znajdujące się drzewostany, będą miały jedną i tę samą cenę sprzedażną.

Jeżeli od stacji kolejowej prowadzi do lasu kolejka lasowa, natenczas stanowi ona linję przeciętną, i można na niej ładować materjały drzewne w każdym punkcie, czyli że zamiast kół będziemy mieć elipsy, a w tych elipsach zostaną pomieszczone drzewostany pod względem swej ceny sprzedażnej o jednakiej wartości.

W takiem samem położeniu znajdować się będą drzewostany, położone nad linją spławną, gdyż i tutaj można w każdym punkcie materjał drzewny ładować, czyli że i w tym wypadku klasy wartościowe będą iść w formie elips, których wierzchołki będą położone w kierunku odwrotnym do prądu rzeki.

Naturalnie, że w każdym wypadku, a raczej przy każdym popycie odgrywa wielką rolę konjunktura. W tym wyrazie mamy oznaczenie bardzo często w handlu się powtarzające i pytamy się co to jest. W rezultacie ostatecznym konjunktura jest niczem innem, jak tylko rezultatem popytu i podaży, czyli gdzie popyt dla jakiegoś artykułu codziennego zapotrzebowania jest wielki, tam konjunktura dla tego artykułu jest dobra i odwrotnie.

§ 85. Zasadniczo przewiduje się na obszarze nadleśnictwa 5 klas wartościowych. Jeżeli jednak warunki zbytu są mniej więcej jednostajne, to ilość przyjętych klas można zmniejszyć, wytwarzając w niektórych wypadkach tylko jedną klasę wartościową dla całego nadleśnictwa. W wypadkach wyjątkowych, gdy warunki zbytu na obszarze jednego i tego samego nadleśnictwa tego wymagają, można wprowadzić podział z większą ilością klas wartościowych.

W powyższych zarządzeniach przeprowadzone zostały na mocy reskr. Min. Roi. z dnia 9/11 1928 następujące zmiany:

Rozdział V otrzymuje nazwę:

§ 86. Wymienione w obowiązującym cenniku ceny drewna i innych płodów leśnych, obejmujących płody zwierzęce, roślinne i kopalne, oraz różne użytki leśne, oznaczają minimalną ilość pieniężną, poniżej której drewno i wszelkie płody leśne sprzedawane być nie powinny bez specjalnego zezwolenia Dyrekcji Lasów Państwowych.

„V. Projektowanie cen drewna oraz innych kłodów i użytków leśnych”, paragraf 81 otrzymuje następujące brzmienie:

„§ 81. Przy projektowaniu cen różnych sortymentów drewna użytkowego i opałowego, oraz innych płoJów i użytków leśnych należy uwzględnić rodzaje i gatunki drewna i innych użytków leśnych, podaż i popyt na rynku miejscowym i faktycznie uzyskane ceny, oraz ceny wskazane w cenniku ustalonym przez Min. Roi., wiadomości z rynków krajowych, warunki zbytu, jakość środków komunikacyjnych i wszelkie inne czynniki, wpływające na wysokość ceny i obrót”.

Paragrafy 82 do 87 skreśla się.

Paragrafy 88 i 89' otrzymują numery kolejne 82 i 83.

Paragraf 90 otrzymuje numer kolejny 84 i w tekście jego w powołaniu się na paragraf poprzedni zamiast „§ 89” wstawia się „§ 83”.

Zarządzenie to weszło w życie w dniu 14 listopada 1928.

Ustanowiwszy zatem pewną ilość klas wartościowych, przystępujemy do ustanowienia cen sprzedażnych dla każdej klasy wartościowej.

Mamy zatem już obliczenie na podstawie wydanych własnych kosztów, lecz tylko dla drzewostanów młodych i podany został sposób obliczenia drzewostanów, będących w średnim wieku.

Następnie trzeba obliczyć, czyli wykalkulować wartość 1 m.³, wedle ceny targowej. I znowuż tu słyszymy wyraz kalkulacja. Kalkulacja jest to obliczenie, powiedzmy kosztorys, czy jakieś przedsięwzięcie może się opłacić, czy też nie. Zatem kalkulujemy, t. j. obliczamy dokładnie wszystkie spodziewane wydatki, a porównawszy następnie ostateczną cyfrę wydatków, ze spodziewanym dochodem otrzymujemy jakąś cyfrę. Jest to cyfra dodatnia natenczas przedsięwzięcie da korzyść, jest zaś ujemna, natenczas przedsięwzięcie nie da dochodu, jest bierne.

W naszym wypadku będziemy więc zestawiać wszystkie wydatki od kosztów wyróbki, aż do dostawy na miejsce zbytu, łącznie ze wszystkimi ubocznymi wydatkami jak n. p. świadczenia społeczne, specjalny dozór itd., i jeżeli sumę tych wydatków porównamy z ceną jaką nam ofiarują w danej miejscowości, możemy uzyskać plus lub minus.

Idziemy zatem od pewnych ośrodków t. j. miejsc, gdzie cena targowa jest najwyższa. Stąd począwszy zaczynamy obliczać wydatki. Przypuśćmy jest niem składowisko w porcie Gdańskim. Wydatki więc będą: koszta składowe w Gdańsku, koszta wyładowywania materjałów z wagonów na skład, koszta dostawy materjału koleją ze stacji nadawczej, koszta załadowania na stacji załadowczej i koszta składowiska tutaj, wraz z własnymi kosztami administracyjnymi na składzie, koszta dostawy ze zrębu w lesie do składowiska przy stacji nadawczej no i koszta przysposobienia w lesie, t. j. ścinania, dostawa do dróg wywozowych i układanie w stosy. Jeżeli więc te wszystkie wydatki dla 1 m.³ licząc, naturalnie z od-powiedniem oprocentowaniem kapitału włożonego, zesumujemy i odciągniemy od ceny targowej za 1 m.³ loco składowisko Gdańsk, natenczas otrzymamy pewną kwotę, która nam przedstawia wartość 1 m.³ na pniu.

Wartość drzewa na pniu przedstawia zatem wartość materjału surowego, nieściętego, bez dalszych wydatków i ta wartość jest podstawą do. wszelkich dalszych kalkulacyj. Po porządku idąc dalej będziemy więc mieli: wartość drewna przy pniu, to znaczy iż ma-terjał drzewny jest już jako surowiec wyrobiony, czyli oprócz ceny na pniu obciążają go koszta wyróbki, wartość drewna na składzie przedstawia cenę przy pniu, z doliczeniem kosztów dostawy na skład i kosztów na składzie, tak zwanych manipulacyjnych; wartość drewna franco stacja nadawcza przedstawia wartość drewna na pniu ze wszelkimi innymi kosztami, przysposobienia, dostawy i złożenia na stacji nadawczej; wartość franco wagon, oznacza zawartość drewna

loco stacja załadowcza z doliczeniem kosztów załadowania; wartość franco stacja Gdańsk, oznacza wartość franco wagon z doliczeniem kosztów transportu aż do Gdańska. W ten sposób możemy w dalszej konsekwencji obliczyć fob lub cif, i t. d.

Jak z powyższego widzimy konieczną jest znajomość cen targowych światowych t. j. najlepszych, gdyż w dzisiejszych czasach telegrafu bez drutu i telewizji ceny lokalne są niczem innem i nie mogą być niczem innem jak tylko cenami światowemi, po odciągnięciu kosztów. Z tego wynika konieczność ścisłego kontaktu z targiem światowym i w tym celu nadzwyczajne usługi oddaje prasa fachowa notująca ceny.

W ustanowieniu cen sprzedażnych, względnie cen kupna wielką i stanowczą rolę odgrywają zatem pisma fachowe, publikujące ceny jakie przy rozmaitych tranzakcjach zostały uzyskane. Szczegół ten ważniejszy jest dla gospodarza lasowego, jako sprzedającego, aniżeli dla kupca, jako kupującego. Ten ostatni bowiem znajduje się w ciągłej styczności ze światem handlowym, zna jego wymogi i do tych się stosuje. Natomiast gospodarz lasowy, zwyczajnie gdzieś w jakiejś zapadłej miejscowości zamieszkały, niema najmniejszej niejednokrotnie sposobności informowania się o każdorazowej sytuacji handlowej. A ta sytuacja zmienia się nieraz nader dobitnie nawet w przeciągu kilku tygodni, ba nawet kilku dni. I otóż w tej potrzebie świadczą rzeczone czasopisma doskonałe usługi, dają bowiem racjonalne i pewne podstawy do obliczenia wartości własnego materjału drzewnego.

Zatem znajomość rynku jest jednym z głównych warunków ustanowienia właściwej ceny sprzedażnej. ³)

2. Cena za materjał tarty.

Powyżej w ustępie pierwszym wskazaliśmy sposób obliczenia: materjału surowego, krągłego, na pniu. Tam również mówiliśmy o cenach za materjał gotowy, to znaczy za materjał ścięty i wyrobiony, ewentualnie znajdujący się w rozmaitych miejscach składowych. W tern miejscu musimy jeszcze przedstawić sposób obliczenia materjału tartego.

W tym celu przyjmiemy, że składowisko kloców tartacznych przy tartaku, tworzy stanowisko sprzedażne. Zatem jeżeli do kosztów surowca na pniu doliczymy wszystkie inne koszta, wyłożone na ten materjał, aż do chwili kiedy on dostarczony został na składowisko przy tartaku, a więc w ogólnych zarysach: koszta ścinki, wyróbki, dostawy i ułożenie w stosy na składzie przy tartaku, natenczas otrzymamy jego pełną wartość loco skład tartaczny.

Stąd z tego składowiska, dostawia się materjał surowy do wnętrza tartaku, przerzyna go maszynami (traki i tarczówki), wynosi na rampę, stąd dostawia go na składowisko materjałów tartych i tu ustawia w stosy. Jeżeli więc te wszystkie koszta, naturalnie obliczone od 1 m.³, do siebie dodamy i sumę w ten sposób otrzymaną podzielimy przez 0.55 (t. j. procentowy wyzysk), natenczas otrzymamy wartość przeciętną 1 m.³ materjału tartego, którą następnie ustosunkować należy odpowiednio do ustanowionych klas jakościowych. Obszerniej o tej sprawie pomówimy w jednym z dalszych ustępów.

B. CENY ZA MATERJAŁ OPAŁOWY.

1.00,

o 10°/₀    mniej,

Ceny za materjał opałowy drzewny można ułożyć również w sposób powyżej podany, jednakże przy tym sortymencie drzewnym głównym czynnikiem, który wpływa na wysokość ceny sprzedażnej jest cena za węgiel kamienny. Im łatwiej i taniej otrzymać węgiel, kopalny, tern więcej spada cena za drewno opałowe do wartości kaloryjnej węgla kamiennego. W wielkich zarysach możemy ustanowić, że wartość kaloryjna drewna wynosi 3.500, węgla natomiast 7.000 kaloryj. Z tego wynika, że siła palna jednej tony t. j. 1000 kg-węgla kamiennego równa się sile palnej dwu ton drewna t. j. 4 mp., czyli jak to vulgariter powiadają: jednemu sągowi drewna opałowego, bukowego i grabowego, jako posiadających najwyższą siłę palną. Co do innych gatunków drzew leśnych to ich wartość palna spada odpowiednio do siły palnej w porównaniu ze siłą palną buczyny. I tak, jeżeli siłę palną buczyny i grabiny, jak to powyżej już przedstawiliśmy, przyjmiemy jako 1, to siła palna innych gatunków drzew przedstawia się w sposób następujący: grab, buk, jawor, akacja dąb, jesion, brzost .    .

brzoza .......

Mając zatem obliczoną wartość drewna opalowego bukowego jednak na pniu, nietrudno jest obliczyć tę wartość dla innych gatunków drzew leśnych, przy pomocy powyższych cyfr.

W wielu miejscowościach jednak mimo to, iż opalanie domów mieszkalnych drewnem opałowem z rachunku wypada znacznie drożej, ludność kupuje drewno, a nie kupuje węgla. W wielu wypadkach jest to następstwem nieświadomości siły palnej obu tych artykułów, albo też przyzwyczajenie dotychczasowe. Osobliwie tam, gdzie są kominki, jest to rzeczą prawie konieczną, a trzaskanie polan w porze zawieji śnieżnych w kominku czy piecu tak mile działa na człowieka. Nie trzeba przytem zapominać, że opalanie mieszkań węglem przynosi także pewne złe strony, jak niemożność zamykania pieców z powodu niebezpieczeństwa zaczadzenia się, swąd i zabrudzenia pyłem węglowym i t. d., tak, iż ostatecznie w domostwach bardzo często mimo większego wydatku pali się w piecach opałem drzewnym. Zakłady fabryczne natomiast muszą opalać swe piece węglem, który daje więcej ciepła i jest rentowniejszy.

Dla drewna opałowego może być stosowany sposób oznacze-czenia cen sprzedażnych wedle ilości cieplika, który przy spalaniu się drewna pozyskany być może, naturalnie na miejscu konsumpcji, a ponieważ wartość palna węgla kamiennego, dla każdej jego sorty, jest znaną, przeto może ona służyć jako podstawa do ustanowienia ceny za drewno opałowe. Jednakże wartość 1 mp. drewna bukowego jest w gruncie rzeczy rozmaita stosownie do siedliska, wieku etc. Jeżeli więc dla jakiegoś gatunku drewna chcemy oznaczyć wartość palną, to trzeba próby wybierać nader starannie, a wartości te są tern lepsze, im większa jest ilość prób. Ponadto trzeba wiedzieć, że próby te mają właściwą wartość tylko stosownie do zawartości wody w drzewie. Każda zmiana tej zawartości zmienia też wartość palną, a wiadomo, że do wyparowania wody z drewna palącego się trzeba użyć pewnej ilości cieplika.

Lecz i w samem drewnie znajduje się wodór, który musi być w formie pary usunięty. Jednostką jaką się przy mierzeniu ilości ciepła posługujemy jest kalorja (jednostka cieplna) t. j. ta ilość ciepła, jaka potrzebna jest, ażeby 1 kg. wody ogrzać o 1° C. Do osądzenia zaś wartości cieplnej jakiegoś artykułu służy ta ilość ciepła, która 1 kg. danego artykułu może dostarczyć. Węgiel kamienny zawiera 7.000 kaloryj, to znaczy, że węgiel kamienny może 7.000 wagi swej ogrzać o 1° C.

Obliczenie to jest obecnie ułatwione przy pomocy specjalnego aparatu „kalorymetrem” zwanego. W tym celu spala się 1 kg. a uzyskane w ten sposób ciepło użyte zostaje do ogrzewania pewnej naprzód znanej ilości wody; temperatura w ten sposób podwyższona da się zupełnie dokładnie obliczyć.

Niektórzy autorowie podają sposób obliczenia wartości palnej (Wp) drewna pod względem ilości kaloryj, wedle formułki:

Wp = C (

(600 X W)j

CS

4500 X (100 — W) —

100

w której C — wadze 1 mp. drewna łupanego bukowego, W zaś = ilości wilgoci znajdującej się w drewnie.

Przeprowadźmy obliczenie, przyjmując C = 500 kg. wedle dat uzyskanych w lwowskim składzie drewna z okresu 5 lat, bez nadmiaru, W zaś = 18.

4500 X (100 — 18) — (600 X 18)

100

= 1.791.000 kaloryj.

Zatem 1 kg. posiada koloryj 1.791.000 : 500 = 3.582.

We Lwowie wedle ostatnich cen przeciętnych z miesiąca lutego 1929 r. kosztuje 100 kg. węgla górnośląskiego o wartości opałowej 7.000 kal. z dostawą do domu 8.20 zł., 100 kg. drewna bukowego rąbanego z dostawą do domu 7.20; obliczenie zatem Wp. wypadnie w sposób następujący:

= 256 kg. węgla.

1.791.000 7.000

20.99 zł.,

Zatem 256 kg. węgla a 8.20 natomiast 500 kg. = 1 mp. drewna bukowego a 7.20 — 36 zł., z czego wynika, że paląc drewnem płaci publiczności 80°/₀ wyżej,, mając przyjemność w czystości w obchodzeniu się z drewnem,, „trzaskaniu” drewna w kominkach, no i przyzwyczajeniu.

Przy drewnie jodłowem, którego waga wypada na 400 kg., wypadłaby cena sprzedażna loco konsument na 20% mniej to jest 28.80 zł. za 1 mp. bez nadmiaru.

C. SPOSOBY SPRZEDAŻY MATERJAŁÓW DRZEWNYCH.

Rozróżniamy zasadniczo następujące sposoby sprzedaży ma-terjałów drzewnych, a to: 1) w drodze licytacji publicznej ustnej, 2) za pomocą pisemnych ofert, 3) z. wolnej ręki i w końcu 4) na podstawie taks.

1. Sprzedaż materjałów drzewnych w drodze publicznej

ustnej licytacji.

W tym celu musi być ogłoszone i to możliwie jak najobszerniej, że w tym a tym dniu, tam i tam, będzie sprzedana taka lub owa ilość materjału drzewnego. Przy mniejszych ilościach materjałów drzewnych wystarczy ogłoszenie w miejscowości samej, jeżeli jednak są większe masy drzewne do sprzedania, natenczas ogłoszenie ma być wykonane nie tylko w samej miejscowości, lecz także po za jej obrębem, przy pomocy gazet codziennych i fachowych. Im obszerniej ogłasza się swój zamiar tern lepszego wyniku licytacji oczekiwać należy, gdyż udział wziąć może większa ilość konkurentów.

Co się tyczy szczegółów ogłoszenia to nasamprzód trzeba jako zasadę ustanowić, że masy drzewne do sprzedaży przeznaczone, mu-

szą być jak najdokładniej przedstawione. W tym kierunku będziemy mieli kilka sposobów wykazywania tej masy drzewnej.

Zatem pierwszy byłby wedle przestrzeni, czyli powierzchni, za cenę ryczałtową, to jest bez względu na ilość samej masy i jej jakość, miarodajną jest bowiem tylko powierzchnia.

Sposób ten sprzedaży jest bardzo często przez nieświadomych swego czynu używany, lecz też ze wszystkich najprymitywniejszy, zatem najgorszy. Sprzedający nie wie bowiem jakiemi masami rozporządza, to też nigdy nie może być pewny czy otrzymał właściwą cenę. Przytem daje ten sposób wiele powodów do sporów, szczególniej jeżeli drzewostan posiada luki w zwarciu i małe halizny. Używany jest jednak przez właścicieli, którzy nie mają należycie ukwa-lifikowanego personelu leśnego i sami na rzeczy się nierozumieją. Sprzedaje się więc całą masę drewna znajdującą się na danej przestrzeni, nie przyjmując żadnej gwarancji ani za ilość, ani też za jakość.

Następnie był przedtem więcej, obecnie mniej, praktykowany sposób sprzedaży pojedynczych drzew, od pewnej grubości począwszy, i to na pniu. Właściciel lasu wyznacza drzewa, które mogą być sprzedane, w wielu wypadkach oblicza także masę każdego i w ten sposób przygotowuje sprzedaż. Sposób ten jest w tym kierunku nieodpowiedni, że kupiec kupiwszy pewną ilość drzew, m mo zastrzeżeń poczynionych w umowie, czy też warunkach licytacyjnych, uszkadza przy ścinaniu swych drzew, drzewa które na pn;u pozostać mają. Jest to zatem sposób zbliżony do systemu gospodarstwa przerębowego, lub też może nim być i z tego powodu utrzymane być winno postępowanie przy tern systemie gospodarczym wskazane. W każdym razie jednak sposób ten nie daje możności dokładniejszego stwierdzenia wewnętrznej jakości drzewa, co w rezultacie odbija się na tern, że ceny sprzedażne są niższe. Dalej jest znana sprzedaż masy drzewnej wedle m.³, po ukończonej wyróbce, którą przeprowadzać może: sprzedający lub też kupujący, czyli sprzedaje się materjał zupełnie gotowy i to w lesie bądź przy pniu, bądź też na jakicnś składowiskach.

Najlepsza sprzedaż jest zatem, jako materjał gotowy i to przysposobiony przez samego właściciela lasu, a to z tego powodu, że w tyra wypadku interes jego jest jak najsilniej chroniony, tak co do formy wyróbki jak i ze względów na hodowlę lasu. Lecz i kupiec wychodzi przy tym sposobie kupna na swój rachunek, gdyż osądzenie jakości wewnętrznej drewna nie sprawia tu trudności znaczniejszych.

Stosownie do sposobu postępowania jeśt zatem uwidoczniona w ogłoszeniu licytacyjnem, czy to powierzchnia, czy ilość drzew, czy też masa drzewna; każda niejasność odbija się na wynikach, ewentualnie jest niejednokrotnie powodem do sporów cywilnych, których unikać należy.

Następnie musi być w ogłoszeniu ustanowiony termin przeprowadzić się mającej sprzedaży. Termin ten ma być tak wybrany, ażeby był kupującym najodpowiedniejszy n. p. nie powinno się ustanawiać świąt bez względu na wyznanie, roków sądowych, targów,

i jarmarków, gdyż wtedy ludność wędruje chętnie do miasta na targi i t. d.

Sprzedaż sama może być przeprowadzona na miejscu w lesie, jeżeli jest mała ilość, lub sprzedaje się pojedyncze drzewa, lub też w kancelarji i t. d. Sam objekt sprzedaży, jeżeli sprzedaż przeprowadza się wedle przestrzeni lub sztuk drzew ma być odpowiednio oznaczony. Jak oznaczenie się wykonuje nie należy do zakresu niniejszego opisu zwracam jednak uwagę, że przy wyznaczaniu pojedynczych drzew cechówką należy dawać zawsze dwa zaciosy i znaki, a to w wysokości piersi i na korzeniu.

Wykonanie sprzedaży odbywa się w ten sposób, że sprzedający ustanawia pewną cenę, czy to od 1 ha, 1 sztuki, czy też 1 m.⁴ 5 jako cenę minimalną, a sama licytacja idzie do góry. To znaczy, że cena sprzedażna ustanowioną została poniżej faktycznej wartości a kupujący prześcigają się, ofiarując co raz wyższe ceny, aż ostatecznie któryś z nich utrzyma się przy cenie najwyższej. Mamy za-tem sprzedaż licytacyjną ku górze.

Odmienny sposób od opisanego jest licytacja w dół, a polega ona na tern, że sprzedający oznacza cenę sprzedażną znacznie wyższą od istotnej wartości i jeżeli nikt reflektujący na nią się nie znajdzie, natenczas schodzi na dół, to jest obniża żądaną cenę stopniowo tak długo, aż ktoś z chętnych kupna oświadczy, że cenę tę

przyjmuje.

Powstaje zatem pytanie, który z tych dwu sposobów jest lepszy: do góry czy w dół. Niewątpliwie lepszy jest sposób pierwszy, gdyż kupujący oblicza sobie naprzód do jakiej wysokości pójść może, ażeby interes mu się opłacił i powyżej nie idzie, przyczem liczyć się należy także z momentem psychicznym. Drugi sposób zaś doprowadza do tego, że sprzedający otrzymuje znacznie nższe ceny, aniżeli wynosi wartość istotna materjału. Natomiast jest tu, chociaż także i przy pierwszej metodzie, niebezpieczeństwo wielkie zmowy kupujących. Na to jest jeden radykalny sposób ustanowienia w umowie, czy też protokule licytacyjnym, że sprzedający zastrzega sobie bezapelacyjnie jednostronne prawo odrzucenia wyniku przeprowadzonej licytacji i oddanie materjału komukolwiek, chociażby nawet z wolnej ręki, za cenę, jaką sam za właściwą uzna. Postanowienie to jest jednak nader silnie atakowane jako niemoralne ze strony kupujących. Ze swego punktu widzenia oni mają istotnie rację, gdyby nie było w życiu elementów, które o moralności kupieckiej nie chcą nic wiedzieć.

wia te wszystkie szczegóły, które on uważa za konieczne, ażeby sprzedaż w danych warunkach odpowiednio przeprowadzona została. Znajdziemy zatem n. p. przy sprzedażach na pniu postanowienia odnoszące się do wykonania ścinki, wyróbki i t. d., postanowienia co do wysokości kaucji, ugodołomności, zastrzeżenie co do wolnego wyboru między ofertami, sprzedaż ewentualną z wolnej ręki komukolwiek bądź, odrzucenia wyniku przeprowadzonej licytacji, przynależności sądowej w razie sporu, itd. itd. Termin wnoszenia ofert, które naturalnie wnoszone być mają w zamkniętych i zaprezentowanych kopertach, ma być ściśle ustanowiony, poczem następuje otwarcie ofert i z tego powodu spisany protokół, który wraz z warunkami licytacyjnymi może zastępować formalną umowę. Zwyczajnie jednak z oferentem, którego podaż została przyjętą, spisuje się formalny kontrakt kupna i sprzedaży, naturalnie na podstawie ustanowionych warunków licytacyjnych i ewentualnie także treści oferty, która została przyjęta.

W warunkach licytacyjnych zwyczajnie jest postanowienie, że oferty dodatkowe nie będą uwzględniane, to znaczy, że oferty wniesione po ustanowionym terminie i zawierające zwyczajnie cenę większą, aniżeli najwyższa cena w ofertach podana, nie będą zupełnie rozpatrywane.

Z reguły nie powinno się istotnie takich ofert uwzględniać. Jednakże w wypadkach zmów jest to nieraz koniecznością, lecz wtedy odrzuca się cały wynik przeprowadzonej licytacji i rozpisuje ponowną licytację, przyczem oferent dodatkowy musi gwarantować wynik ponownej licytacji tak oferowaną ceną jak i złożonem wadjum.

3. Sprzedaż z wolnej ręki.

Cena sprzedażna dla sprzedaży z wolnej ręki bywa ustanawianą w ten sposób, że obie strony schodzą się razem i po krótszych lub dłuższych pertraktacjach ustnych przychodzi do skutku pewna cena sprzedażna. Gdy zatem w dwu poprzednich metodach ustanowienie ceny sprzedażnej pozostawione jest wolnej konkurencji i z tego powodu oczekiwać można jako rezultatu ceny jednostkowej najbardziej odpowiadającej cenie targowej, tak przy tym sposobie sprzedaży rezultatu takiego wtedy tylko oczekiwać można, skoro obie strony o cenie targowej w danej chwili są należycie poinformowane. W przeciwnym razie nie korzystny wynik jest zawsze po stronie mniej należycie poinformowanego.

Sprzedaż wedle tej metody ma w wielu wypadkach, gdyż zasadniczo powinna być przeprowadzona licytacja, swoje pełne uzasadnienie. Osobliwie jeżeli rozchodzi się o wykorzystanie chwilowo doskonałej konjunktury na targu drzewnym, a nadto jeżeli istnieje obawa zmowy między nabywcami na wypadek rozpisania publicznej licytacji; jeżeli chodzi o długotrwałe sprzedaże, n. p. na lat 3, 5 lub 10. Lecz ustanowienie cen na kilka lat naprzód w czasach normalnych miało swoje uzasadnienie, gdyż wartość materjału użytkowego podnosiła się przeciętnie o 2 — 3°/₀ ostatniej wartości rocznie. Zupełnie jest inna sytuacja, kiedy wahania waluty są na porządku dziennym, w tych wypadkach ustanowienie stałej ceny sprzedażnej, obowiązującej obie strony przez dłuższy okres lat, jak to n. p. było-u nas w okresie spadu marki polskiej, jest rzeczą nader ryzykowną* szczególniej w tym wypadku, jeżeli waluta państwowa pójdzie do góry, a kupujący operuje obcym kapitałem. Zatem największą trudność sprawia w tym wypadku, wyszukanie i ustanowienie odpowiednio obliczonej ceny kupna. Radzono więc sobie, że zastrzegano rewizję ceny sprzedażnej po upływie pewnego okresu czasu, ustanawiano cenę w obcej walucie twardej, jak dolary, franki szwajcarskie, umawiano odstępywanie na rzecz właściciela lasu pewnej ilości materjałów tartych itd.

Umowy w ten sposób do skutku dochodzące muszą być spisywane, a treścią ich mają być te wszystkie szczegóły, o których poprzednio mówiliśmy. Zatem przedmiot sprzedaży wedle sortymentów; miejsce gdzie on się znajduje; sposób pomiaru i obliczenia masy drzewnej; umówiona cena kupna i sposób wpłacania ceny kupna, przyczem zasadą w gospodarstwie leśnem jest, że cena kupna ma być wpłaconą w całości przed wywozem drewna z lasu;, dalej rygory na wypadek niedotrzymania umowy itd. Umowy na tej podstawie zawierane nazywamy także umowami kontraktowemu

4. Sprzedaże na podstawie stałych taks.

Na podstawie wyników osiągniętych przy publicznych licytacjach, lub też na podstawie danych, zebranych w najbliższem miejscu konsumcji, ustawia się cenniki dla sprzedaży lokalnej płodów leśnych z wolnej ręki. Metoda sprzedażna w tym wypadku ma znaczenie dla pokrycia lokalnego zapotrzebowania, a właściciel lasu czy materjałów drzewnych zatwierdzając taki cennik upoważnia tern samem swego zastępcę do wykonywania sprzedaży lokalnej, tak zwanej drobnej, aż do pewnej maksymalnej ilości dla jednej i tej samej osoby. Zwyczajnie bowiem dla lokalnej ludności rolniczej, zatem z wykluczeniem zupełnem wszelkich handlarzy, ustanawia się ceny nieco niższe.

Rozdział masy drzewnej, jaka corocznie w lesie jest do dyspozycji, musi nastąpić wedle pewnych zasad. W pierwszej linji muszą być zaspokojone tak zwane serwituty. Są to dawne nadania, w wielu wypadkach już uregulowane, które bezwzględnie dotrzymane być muszą. Następnie muszą być dopełnione zawarte umowy. W trzecim rzędzie stoi własne zapotrzebowanie; dalej lokalne zapotrzebowanie, a dopiero to co ponadto pozostaje to może być sprzedawane na zewnątrz. Pod lokalnem zapotrzebowaniem rozumieć zatem należy ludność zamieszkałą w najbliższem otoczeniu danego lasu; zapotrzebowanie miejscowego przemysłu leśnego powinno być pokrywane sposobami poprzednio wskazanymi.

W celu wykonywania sprzedaży na podstawie taks, są specjalne cenniki, które są rozdzielone w następujący sposób:

1)    podział całego rewiru na klasy wartościowe, i przydział pojedynczych drzewostanów do przynależnych klas;

2)    ceny dla drewna użytkowego grubego, długiego, tartacznego, wedle klas grubości (np. do 25 cm., od 26—35 cm., od 36—45 cm., nad 45 cm. średnicy w środku długości mierzonej, itd.) i dla każdego gatunku drewna; z reguły ustanawia się ceny te same dla następujących grup drzew leśnych: a) drewno iglaste: a) sosna i modrzew, (3) jodła i świerk; b) drewno liściaste: a) dębina, (3) jesion, jawor i brzost, y) brzoza i olsza czarna, 3) osika, lipa.

3)    ceny dla drewna użytkowego cienkiego, rękodzielniczego, to jest takiego, którego grubość w odległości jednego metra od grubszego końca wynosi 15 cm. lub mniej, wedle następujących klas grubości do 3, nad 3—6, nad 6—9, nad 9—12, nad 9 do 15 cm.

4)    ceny dla innych poważniejszych sortymentów drewna użytkowego jak koły, faszyna, łupki użytkowe, dranice, gonty itd.

5)    ceny za drewno opałowe i jego sortymenty, zatem łupki (I i II klasy, która to różnica jednak obecnie wychodzi z użycia), krąglaki, drewno gałęziowe, odpady drzewne, trzaski, leżanina, chrust, karpina, czyli drewno pniakowe, podzielone na dwa gatunki: miękkie i twarde.

Celem orjentacji w tym kierunku, tern więcej że służy w wielu wypadkach jako podstawa kalkulacji podajemy, że Izba handlowa i przemysłowa we Lwowie wydaje w odstęphch półmiesięcznych: „Wiadomości gospodarcze”, w których umieszcza ceny za drewno. Ceny te wykazywane są jako ceny targowe średnie, w obrocie krajowym, loco wagon stacja załadowcza w województwach Lwów, Tarnopol i Stanisławów, jakie były w użyciu w ubiegłym pół miesiącu. Uważać je zatem należy jako wskazówki, gdyż ostateczne zależne są one od faktu, czy odnośnemu referentowi dostarczono mniej lub więcej dat do obliczenia tej średniej, a nadto czy dostarczone daty odpowiadały we wszystkich przypadkach cenom rzeczywiście uzyskanym. Podajemy rozdział na sortymenta szczegółowo, gdyż są one niejednokrotnie podstawą do zawierania kontraktów kupna i sprzedaży.

W mowie będący cennik rozdzielony jest zatem w sposób następujący:

Drewno użytkowe: Grupa A: drewno jodłowe i świerkowe, w stanie krągłym i okorowane, a to: celulozowe; kopalniane; dłużycowe w całych długościach od 14 cm. w odczubie, z podziałem na grubości do 20 cm., od 21—25 cm., od 26—35 cm., od 36 cm. i więcej; klocowe z poddziałami 4 m. dług. i wyżej średnicy w odczubie od 20 — 25 cm. i od 26 cm. i wyżej; w stanie tartym i ciosane: deski i brusy, jodłowe i świerkowe budowlane: a) 3 — 6 m. dług. 10 cm. i wyżej szerokie, 26, 33, 40, 52 mm. grube, b) 20 mm. grube, c) 13 mm. grube; deski i brusy jodłowe z pod piły, z podziałem powyżej; deski i brusy stolarskie świerkowe lub czyste i pół-czyste jodłowe, z podziałem jak wyżej; deski i brusy IV klasy świerkowe i jodłowe, z podziałem jak wyżej; deski i brusy świerkowe od 1 m. zwyż, lecz poniżej 3 m. (towar skrócony); deski

i brusy świerkowe i jodłowe specjalnych grubości, szerokości i długości (towar dymenzyjny); drewno kantowe: kantówki i rygle rznięte, a to: a) 3—6 m. dług. ⁸/s i wyżej grube, b) 6—8 m. dług. ⁸/s i wyżej, c) ponad 8 m. długie ⁸/s i wyżej; łaty rznięte: a) 3—6 m. dług. 13—20 mm. grube 46—52 mm. szerokie, b) dto 26—50 mm. grube,

c) 1 — 2.50 m. długie ¹³/40 mm. grub., 46—52 mm. szerokie; drewno ciosane: a) 3—6 m. dług. ¹⁶/is cm. grube, b) nad 6—9 m. długie, c) nad 9 m. długie i d) w grubościach większych.

Grupa B, drewno sosnowe, z podziałami prawie tymi samymi jak wyżej.

Grupa C, drewno dębowe z następującym podziałem: kloce od 3 m. długie i wyżej, a to: a) od 50 cm. średnicy i wyżej bez kory . w odczubie, b) 40—49 cm., c) 30—39 cm., d) 20—29 cm.; materjał rznięty 3 m. długi i wyżej, a to: boulsy w bloki ułożone, brusy nie-obrzynane (towar paryski od 1.5 m. długi), deski i brusy obrzynane od 1 m. długie, zwykłe, krajowe; fryzy krótkie; fryzy długie; drewno kantowe, deszczułki i fryzy posadzkowe od 4—12 cm. szerokie za 1 m.²; listewki do podług za 1 m. bieżący.

Grupa D, drewno jesionowe, brzostowe, jaworowe, z podziałami jak wyżej.

Grupa E, drewno bukowe, z podziałami: kloce tartaczne od 20 cm. grubości w odczubie bez kory; materjał rznięty nieobrzynany od 2 m. długości i 26 mm. grubości.

Grupa F, drewno olchowe.

Grupa G, drewno brzozowe, z poddziałami: kloce 3 m. długie i wyżej, a to: a) 22—29 cm. i b) od 30 cm. długości i zwyż w odczubie; materjał rznięty od 2 m. długości, a to; a) 13 mm. grub. od 10 mm. szerokości, b) 20 mm. grubości i c) ²⁶/i05 mm. grubości.

Grupa H, drewno osikowe od 1.10 m. długości i wyżej, a to: a) do 21 cm. (celulozowe), b) od 22—29 cm. i c) od 30 cm. grubości w odczubie; materiał rznięty od 2 m. długości i wyżej, a to: a) 13 mm. grubości, b) 20 mm., c) 26 — 52 mm. grubości i od 10 cm. szerokości.

Grupa I, gonty świerkowe i jodłowe, sosnowe i osikowe w długościach 48 cm. i 54 cm.

Ponadto jeszcze grupa K: należytość za przetarcie 1 m.3 drewna krągłego miękkiego i twardego, a to: na ostro i z pryzmo-waniem.

Powyższe stawki odnoszą się w ogóle do 1 m.³, czego w cenniku, widocznie przez przeoczenie, nie umieszczono.

Drewno opałowe przeschnięte, za 10.000 kg. bukowe, grabowe, jaworowe, dębowe, brzozowe, olszowe, osikowe, sosnowe, jodłowe i świerkowe.

W dalszym ciągu naszych wywodów musimy zauważyć, że podwładny personel sprzedając z wolnej ręki jakikolwiek materjał musi się stosować do cen ustanowionych i przez właściciela przyjętych, a w wyżej omawianym cenniku sprzedaży z wolnej ręki uwidocznionych; nie powinno tu być żadnej dowolności, ani ku górze a tern bardziej na dół. Ku górze może być, bo mogą być szczegół-niejsze wymogi, n. p. wyszukana dębina na wały młyńskie, szczególnie dobrze łupliwa, etc. Jednakże przydarza się, że trzeba udzielić zniżek n. p. są pogorzelcy, którzy są zbyt biedni, chociaż obecnie są wszyscy z ustawy ubezpieczeni przed ogniem, dale] odległości zbytnie, suchary, natenczas właściciel lasu przyznaje prawo udzielania zniżek, aż do pewnego °/o n. p. 25%. W warunkach tych pozostawione jest zarządcy lasów, osądzenie jaką zniżkę zechce on w danym wypadku przyznać, spodziewać się przytem należy, że zaufania w siebie położonego w tym kierunku nie zawiedzie.

Cenniki te wedle taks w normalnych warunkach układano co roku, a nawet były cenniki na dłuższe okresy czasu. Dzisiaj byłoby to postępowanie szkodliwe, gdyż ceny sprzedażne targowe obecnie nader fluktują. Zarządcy lasów powinni mieć nałożony jako ścisły obowiązek, proponowanie zmian w ustanowionym cenniku, stosownie do zmian jakie na targu drzewnym się objawiają.

D. MOMENTY WPŁYWAJĄCE NA WYSOKOŚĆ CEN SPRZEDAŻNYCH.

Mówiąc o cenach trzeba również powiedzieć, że są pewne środki, które wpłynąć mogą i wpływają korzystnie na wysokość cen sprzedażnych.    \

Do nich trzeba zaliczyć:

a)    zachęcanie do kupna a to przez jaknajdalej idące przygotowanie materjału drzewnego do sprzedaży. Najdalej idącem przygotowaniem byłaby sprzedaż loco odbiorca, najmniej zaś idącem sprzedaż na pniu, pojedyncza lub ryczałtowa; sprzedaż przy pniu będzie korzystniejsza, aniżeli na pniu, loco skład przy stacji kolejowej korzystniejsza aniżeli przy pniu itd.;

b)    jak najobszerniejsze ogłoszenia, iż posiada się takie lub owakie materjały drzewne do sprzedania; zatem ogłoszenia w pismach zawodowych, i reklama, na ogół u nas jeszcze nie dość rozwinięta.

c)    w trudniejszych warunkach dla zbytu poszukiwanie pośrednika, a raczej jak to się to u nas nazywa faktora, któremu przyznaje się zwyczajowo pewną prowizję, wynoszącą 1 do 2% sumy kupna;

d)    ułatwienie w środkach transportowych, przez budowanie odpowiednich dróg wywozowych. Budowa dobrych dróg podwyższa niejednokrotnie wartość drewna o 100%. Tu należy także budowa koleji i kolejek wązkotorowych, własnym kosztem, należy naturalnie poprzednio przeprowadzić obliczenie rentowności budowy. Koleje normalnotorowe powstają często również w ten sposób, że właściciele ziemscy lub przemysłowcy przyczyniają się do budowy w ten sposób, że składają pewne udziały lub obejmują akcje;

e)    zakładanie zakładów przemysłowych celem wytwarzania półfabrykatów. Zatem w pierwszej linji są tu na myśli tartaki, dalej inne zakłady przemysłowe leśne, jak szlifiernie drewna, etc.

f)    ułatwianie w spłacie ceny kupna, udzielanie rat, składanie weksli, listów gwarancyjnych przez wielkie banki wystawianych;

Naturalnie, że i tu musi być nasamprzód przeprowadzona dokładna kalkulacja;

g)    osobiste przymioty i przywary sprzedającego; gdzie sumienność i słowność zwiększa tam lepsze ceny, tern prędzej znajdzie się kupiec, (moralność kupiecka).

Mimo to jednak są nieraz trudności wywołane tern, że tworzą się kartele, zmowy etc. na co odpowiedzią powinny być zjednoczenia.

Handel tworzy rozmaite zrzeszenia, w rozmaitych kierunkach i z rozmaitymi celami; zatem będziemy mieli do czynienia z

1)    właściwemi zrzeszeniami dla zakupna materjałów drzewnych przez wspólne biura;

2)    rozdziałem terytorjalnym pomiędzy pojedyncze zjednoczenia kupieckie, a nawet pomiędzy pojedynczych kupców;

3)    syndykatami i tym podobnemi stowarzyszeniami.

Celem tych zrzeszeń jest naturalnie umniejszenie konkurencji, co równobrzmiące jest z obniżeniem ceny kupna.

W przeciwieństwie do tych dążeń ze strony kupców są dążenia ze strony właścicieli materjałów drzewnych, a zatem mamy:

1)    wolne zrzeszenia właścicieli materjałów drzewnych celem uzyskania jak najlepszych cen;

2)    stałe zastępstwo ich interesów, jak n. p. zjednoczenia do obrony interesów, połączone razem z biurem informacyjnem.

W handlu drewnem rozróżnić potrzeba producenta pierwszego, pośrednika i konsumenta, czyli zanim fabrykat jakiś dostanie się do rąk właściwego konsumenta przebywa nasamprzód drogę pośrednią, czyli że producent pierwszy nie oddaje swego produktu wprost konsumentowi, lecz nasamprzód pośrednikowi, czyli handlarzowi. Producentem pierwszym może być, albo sam właściciel lasu, las bowiem stanowi podstawę handlu produktami lasu, albo też i tu jest rozdział produkcji, a mianowicie: właściciel lasu produkuje ma-terjał surowy i w tym kierunku jest on producentem pierwotnym, a przeróbkę dalszą oddaje komu innemu, a ten inny jest również producentem, ale już nie pierwotnym, lecz producentem półfabrykatów. Te dwa działy produkcji pierwotnej uzupełniają się wzajemnie, jednakże pod względem interesów osobistych stoją na dwu przeciwnych punktach widzenia. Właściciel lasu, nie posiadając sam zakładów przemysłowych, stara się o jak najlepszy zbyt swoich produktów, producent półfabrykatów stara się surowiec dla siebie potrzebny nabyć jak najtaniej. Mamy zatem dwa przeciwieństwa, z których wywiązuje, się walka interesów. Właściciel lasu chce mieć zbyt dla swych produktów zapewniony nie tylko we własnym kraju, lecz także po za granicami jego. Z tego wynika, że musi być przeciwnikiem wszelkich ograniczeń wywozu, jest przeciwnym wszelkim cłom wywozowym, zwolennikiem jak najniższych taryf przewozowych, zwolennikiem taniego transportu drogami wodnemi. Natomiast producent półfabrykatów jest zwolennikiem ceł wywozowych

aia surowiec mu potrzebny, obłożenia transportu surowca wysokie-mi stawkami wywozowemi, a nawet zwolennikiem wprost zakazu wywozu surowca. Zatem zwolennikiem tego wszystkiego co ułatwia mu otrzymanie surowca i zbytniego produktu.

Walka interesów osobistych między producentem pierwotnym i przemysłowcem trwa nie od dzisiaj i trwać będzie dalej, o ile właściciel lasu t. j. producent pierwotny nie stanie się równocześnie producentem półfabrykatów. W tym bowiem wypadku zanika interes pierwotnego producenta, a wyłania się interes producenta półfabrykatów, a będąc złączone w jednej osobie nie zwalczają się. Lecz nie tylko z tego punktu widzenia tego rodzaju kooperatywa jest nader wskazaną, lecz także z tego, że w naszym interesie narodowym leży: rozwój przemysłu leśnego, rodzimego. Wtedy wychodzi na rachunek nie tylko producent pierwotny t. j. las, lecz także i przemysł leśny i z tego punktu widzenia wychodząc są pewne żądania, które wspólnie, to jest tak przez właściciela materjałów drzew- ' nych jak i przez przemysłowca leśnego, mogą być zastępywane.

Zatem na pierwszem miejscu może stać żądanie co do odpowiedniej polityki taryfowej tak na kolejach jak i w transporcie okrętami, następnie żądanie ułatwienia w dowozie surowca do zakładów przemysłowych leśnych, nie posiadających w pobliżu dostatecznej ilości materjału surowego; nakładanie ceł wywozowych na ten ma-terjał; uwolnienie od ceł wywozowych materjałów przerobionych, jak półfabrykatów, a jeszcze bardziej fabrykatów zupełnych; odpowiednia polityka handlowa przy zawieraniu traktatów handlowych z państwami ościennemi itd.

Tu nasuwa się nam na myśl jedno nader ważne pytanie, czy też Państwo, będąc właścicielem tak znacznych przestrzeni lasowych, gdyż bez mała ¹fe całej powierzchni, t. j. będąc pierwotnym producentem we właściwem tego słowa znaczeniu, jest też powołane do prowadzenia przedsiębiorstw przemysłowych na zysk obliczonych.

Pytanie to jest nader żywotne i bardzo często gorąco omawiane, których to omawiań ostatecznym wynikiem jest zdanie: że Państwo nie nadaje się do tego. Przypatrzmy się bliżej. Faktem jest: że w wielu wypadkach ci sami ludzie, którzy poprzednio byli zajęci w przedsiębiorstwach państwowych, które nie dawały należytych rezultatów, skoro przeszli do przedsiębiorstw pry watnych odpowiadali w zupełności swemu zadaniu. A więc wina nie leży w osobach, a jeżeli nie leży w osobach to chyba tylko w organizacji samej. I tak jest. Organizacja przedsiębiorstw państwowych jest ciężka, biurokratyczna, a mówię to z własnego doświadczenia, gdyż sam prowadziłem tartak, własnością Państwa będący, a taką częściowo, ale tylko częściowo być musi. Państwo to martwa ręka, musi posiadać dowody pisemne, a więc biurokratyzm być musi. Lecz biurokratyzm ten nie powinien zabijać dziecka, czyli innemi słowy jeżeli ludzie odpowiadający danym stosunkom być mogą i są, to organizacja nie może i nie powinna stanowić przeszkody.

Natomiast przyznać potrzeba, że wina leży także po stronie ludzi. Urzędnik państwowy płatny tylko wedle stopnia płacy niema

tego zainteresowania co funkcjonariusz osobiście w przedsiębiorstwie zainteresowany. Zatem wynika z tego następująca konkluzja: ustanawiać ludzi odpowiednich, nieroby, lub niedołęgi nie mają tu co robić, zmienić organizację, pokładając większe zaufanie do osób kierujących, udzielić im samoistności, naturalnie pod osobistą odpowiedzialnością i zainteresować ich osobiście przez odpowiedni udział w zyskach.

Jeżeli te warunki spełnione zostaną, to niewątpimy, że państwowe przedsiębiorstwa opłacać się będą i opłacać muszą.

Właściciel lasu zatem, obojętnie czy Państwo, czy właściciel prywatny, powinien dążyć do uprzemysłowienia swoich lasów a uprzemysłowienie to polegać powinno na: wykonywaniu wyróbki we własnym zarządzie, budowie środków przewozowych, dostawie surowców w lesie pozyskiwanych do zakładów przemysłowych, budowie zakładów przemysłowych i ostatecznie na prowadzeniu ruchu w tych zakładach. W tym punkcie dopuszczamy pewną zmianę. Ponieważ wiadomości handlowe nie każdemu właścicielowi lasu są dane i wymagają zupełnego oddania się zawodowi, przeto materjał przerobiony i z zakładów przemysłowych wychodzący, powinien być oddany w ręce osób do tego działu czynności przemysłowej lepiej przygotowanych t. j. w ręce handlu. Ponieważ jednak ruch ma być prowadzony, jak to wyżej powiedzieliśmy, przez samego właściciela materjałów drzewnych, t. j. lasu, przeto sposób jego wykonywania w najściślejszym zakresie powinien być wskazywany przez odbiorcę, n. p. w tartaku podaje odbiorca każdorazowy sprzęg pił w ramie trakowej, celem wytwarzania materjałów tartych. Ten sposób jest do przeprowadzenia przez Państwo i zadowoli Skarb Państwa, przy-czem muszę nadmienić, że był on już i to z korzyścią wykonywany w posiadłościach państwowych.

W ostatnich czasach czytaliśmy, że Ministerstwo Rolnictwa przeznaczyło większe kwoty na inwestycje, jak budowa zakładów przemysłowych, budowa środków komunikacyjnych, z czego można wysnuć wniosek, że zbliżyło swój punkt widzenia do powyższych wywodów.

Zresztą zaś niema substratu do dokładnego porównania manipulacji państwowej z manipulacją prywatną, a nadto wyniki gospodarcze mogą być tak różnorakie, mimo nawet bardzo podobne warunki, że niema możności poczynić porównania. Faktem jednak jest, że biurokratyzm sroży się nader silnie, a szczególnie tam, gdzie podwładni funkcjonarjusze nie chcą brać na siebie odpowiedzialności i jej skrupulatnie unikają. Takie indywidua nie mogą zajmować stanowisk kierowniczych.

¹

Od 1 stycznia b. r. niema atoli przymusu adwokackiego w sprawach wekslowych do 1.000 zł. Wolno więc samemu wnosić o wydanie wekslowych nakazów, a także sporządzać zarzuty przeciw wekslowym naka-zom, bez pomocy adwokata. Pamiętać jednak przytem należy o orz. Najw. Sądu z 6 listopada 1928 Rw. III 2121/28 (b. dzieln. austr.), że wszystkie twierdzenia, któremi pozwany się broni, należy umieścić już w pisemnych zarzutach przeciw wekslowemu nakazowi. Zarzutów, podnoszonych ustnie dopiero na rozprawie, Sąd uwzględnić nie może.

²

Ponieważ obecnie Banki otrzymały podniesienie ustawowego procentu z 12 na 13, prawdopodobnie wpłynie także na obrót prywatny, który z pewnością zażąda podniesienia stopy procentowej z 10 na

³

Celem sprawniejszego zbadania potrzeb rynku, wprowadzili Amerykanie analizą rynku, jako nową metodą, dostępną nawet dla firm, które nie posiadają znaczniejszych Kapitałów w obrocie. Metoda ta, wychodząc z zasady: „towar dla publiczności, a nie publiczność dla towaru”, polega na zbieraniu dokładnych cyfr, związanych z danym rynkiem, ich należytem układaniu i właściwej interpretacji. Sposoby otrzymywania tych cyfr są trzy: prospektowy, osobisty i korespondencyjny. Pierwszy opiera się na książkach, broszurach, cennikach i t. d., drugi na odwiedzaniu firm i osób, celem bezpośredniego zebrania potrzebnych wiadomości, trzeci zaś na kwestjonarjuszach, rozsyłanych do osób i firm. Ten ostatni jest bezsprzecznie najskuteczniejszy, o ile naturalnie został celowo i umiejętnie ułożony.

Przy Ministrze Przemysłu i Handlu w Warszawie zaś ustanowiony został „Instytut Badania Konjunktur (gospodarczych i Cen”, którego zadaniem jest badanie życia gospodarczego ze stanowiska konjunkturalnego oraz badanie cen i kosztów własnych w przemyśle i handlu, a także kosztów usług gospodarczych i dzieli się na 2 sekcje: Sekcję Badania Konjunktur Gospodarczych i Sekcję Badania Cen. Przy instytucie istnieje stała Rada, złożona z 19 członków. Dyrektor Instytutu ma prawo wzywać do osobistego stawiennictwa właścicieli przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych, a także ich pracowników, dostawców, odbiorców, pośredników celem składania zeznań i dowodów w sprawach, dotyczących cen i kosztów własnych w przemyśle i handlu, może delegować rzeczoznawców do badania przedsiębiorstw i t. d., wogóle zbierania informacyj, niezbędnych dla spełnienia przez Instytut jego zadania. Przy składaniu zeznań nikt nie może zasłaniać się tajemnicą handlową lub techniczną. Informacje otrzymane nie mogą być użyte dla celów podatkowych. Kto świadomie złoży nieprawdziwe zeznanie będzie karany aresztem ido 3 miesięcy i grzywną do 25.000 zł.

⁴

Sprzedaż w drodze publicznej licytacji, za pomocą

ofert pisemnych.

Sprzedaż odbywa się na podstawie pisemnych ofert, w których cena ma być wyrażona słowami i cyframi, i dołączona do oferty pewna kwota, na zabezpieczenie wniesionej podaży służąca.

⁵

Podobnie jak przy poprzedniej metodzie tak i tutaj mają być ustanowione warunki licytacyjne, w których właściciel drewna ustana-

E. OBLICZANIE WYSOKOŚCI ZAROBKÓW ROBOTNIKÓW DZIENNYCH I AKORDOWYCH.

Kwestja robotnicza w handlu produktami leśnymi może dać obszerny temat do opisu, ograniczymy się jednak tylko do najistotniejszego przedstawienia, pozostawiając dokładne omówienie nauce o użytkowaniu lasu.

Robotników zajętych u nas przy robotach leśnych zaliczyć należy do robotników sezonowych, którzy pochodzą z drobnych rolników— włościan i z tego powodu nawet ci co zajęci są w przemyśle przez dłuższy okres czasu w każdym roku zajęci są w rolnictwie, czy to u siebie w domu, czy też u innych. W równinach, gdzie głównie uprawa zbóż jest w zastosowaniu, dopiero jesień i zima dają możność poszukiwania robót lasowych, a tylko w górach, gdzie uprawa rolna jest nie wielka, oprócz jesieni i zimy, używane bywa i lato do robót lasowych, odnosi się to do robót ręcznych. Lecz i roboty przy wywozie materjałów drzewnych znajdują się również w tych samych warunkach. Robotnik w lesistych górach znajduje jednak lepsze warunki pracy, aniżeli w równinach. W górach bowiem zajęty jest nie tylko w lecie, lecz także i w zimie przy spuszczaniu drewna, ładowaniu jego na wozy i wózki kolejki. W równinach natomiast zajęcie jego w lesie jest ograniczone w przeważnej części tylko na porę zimową, nie uwzględniając robót wiosennych przy uprawach lasu etc. zresztą niezbyt obszernych.

Kwestja robotnicza jest obecnie już i w gospodarstwie leśnem, częścią kwestji robotniczej ogólnej, we właściwem gospodarstwie leśnem tern przykrzejszą, że do niej ludność wiejska* co raz mniej się garnie. Między robotnikami leśnymi znajdziemy dzisiaj w wielu gospodarstwach przeważnie ludzi starszych, młodsi mieszkańcy wsi wolą ciągnąć do miasta, gdzie oprócz zarobku znajdują najrozmaitsze przyjemności, i ściśle ograniczoną ilość godzin pracy. Wieś ze swem spokojnem życiem nie dostarcza tyle powabu. Wskutek tego koniecznością jest dostarczyć pewnych warunków, któreby robotnika nie tylko utrzymać, lecz nadto przyciągnąć mogły.

Lecz oprócz tych robotników, którzy zajęci są prawie wyłącznie w istotnem gospodarstwie leśnem, mamy także robotników przemysłowych, których właściwie nazwać można robotnikami stałymi, chociaż i*z tych przeważna część, mianowicie ci, którzy są zatrudnieni w zakładach przemysłowo-leśnych na prowincji zajęta jest prócz tego uprawą roli, chociaż tylko w małych rozmiarach. Zasadniczo to co poniżej powiemy stosować się więc może nie tylko do robotników sezonowych, lecz także i do przytoczonych robotników przemysłowych.

Pierwszym i zasadniczym wymogiem będzie staranie pracodawcy, dostarczyć robotnikowi pracy przez cały rok. W gospodarstwie leśnem da się to dość łatwo przeprowadzić; w zimie jest wyróbka i spuszczanie drzewa, w lecie rozmaite inne roboty, jak uprawa lasu, naprawa dróg etc. Można je więc tak rozdzielić, ażeby dawały zajęcie przez rok cały. Dostarczanie robót powinno jednak obejmować nie tylko mężczyzn lecz także o ile możności kobiety i dzieci. W przemyśle leśnym da się to także łatwo przeprowadzić; drugim wymogiem jest dostarczenie robotnikowi tyle materjalnej korzyści, ażeby go zarobki w miastach nie wabiły.

Ustanawiając plącę należy zatem wziąć pod uwagę, że roboty leśne, chociaż nie wymagają przedwstępnego wykształcenia, są jednak ciężkie i wymagają szczególniejszej zręczności i w ćwiczenia; zależne są bardzo często od wpływów atmosferycznych, zatem narażone na przerwy i w końcu, że rodzina robotnika przyczynić się może do wspólnego dochodu. Znając przeciętny roczne zapotrzebowanie rodziny dziennego robotnika dodać należy pewien procent ze względu na niebezpieczeństwo jakie roboty przedstawiają, a obliczenie to powinno stanowić podstawę zarobku zwykłego dziennego robotnika.

Również ważną jest forma wypłaty zarobku. Przyznawaniem pewnych poborów w naturze jak n. p. paszy w lesie dla bydła, wolnego lub taniego poboru drewna opałowego, taniej dzierżawy gruntów rolnych, które przez własną rodzinę robotnika obrobione być mogą, utrzymuje się łatwiej robotnika.

Wielkiej wagi są natomiast urządzenia: ubezpieczenia robotników na wypadek uszkodzenia, nieudolności do roboty, słabości, bezrobocia etc. Urządzenia te znane pod nazwą urządzeń społecznych przepisane- są prawem państwowem i dla tego muszą być przez wszystkich spełniane, zatem są obecnie i dla wsi ważne.

Do tych urządzeń zaliczyć należy także magazyny artykułów żywności, w których właśni robotnicy otrzymują potrzebne wiktuały i inne przedmioty codziennej potrzeby ich życia za cenę zakupna, przez pracodawcę uskutecznionego.

Wypłata zarobku nie powinna się rozciągać na znaczne okresy, lecz odbywać w pewnych stałych odstępach czasu, z uwzględnieniem potrzeb robotnika. Okresy te mogą być tygodniowe co najwięcej 2 tygodniowe, a tylko wyjątkowo miesięczne.

Tu należy także przyznawanie nagród pilniejszym robotnikom; ułatwienie w budowaniu własnych domów mieszkalnych; budowa odpowiednich schronisk wśród lasu lub obok miejsca roboty; dostarczanie narzędzi; przyjmowanie najlepszych robotników leśnych jako strażników leśnych do dozorowania lasów; ułatwienie wykształcenia dzieci robotniczych przez udzielanie zapomóg, stypendjów, budowę szkół; zadość czynienie ich religijnym uczuciom przez ułatwienie budowy .kościołów i sprowadzenie księży; urządzanie zabaw i t. d. Bardzo wielki wpływ również ma obchodzenie się przełożonych z robotnikami, od których wymagana jest jak najściślejsza bezstronność. Wszelkie okupywanie się celem przyjęcia do robót („przez kuchnię”), wpływają demoralizująco i mają tylko przemijający wynik korzystny.

Prócz robotników sezonowych znamy ponadto jeszcze w gospodarstwie leśnem drugą kategorję, mianowicie robotników prawdziwie stałych. Różnica między sezonowymi a stałymi polega na tern, że kiedy robotnicy sezonowi zmieniają się, to robotnicy stali mają obowiązek stanąć na zawezwanie każdej chwili do pracy, która jest opłacana wedle stałego cennika, układanego w miarę okoliczności nawet przy udziale samych robotników. Zresztą przysługują im te same beneficja, jakie są przyznawane robotnikom sezo-

nowym. Po największej części mają oni własne domy, pobudowane na gruncie im wydzierżawionym, konserwować muszą je sami, pracodawca daje tylko potrzebny materjał.

Zdania co do użyteczności robotników rzeczywiście stałych są nader różnorakie, jedni je sobie chwalą, inni znowu ganią. Typowym przykładem tego rodzaju urządzeń są kraje alpejskie Austrji, .gdzie wskutek nader szeroko stosowanych udogodnień nawet rentowność gospodarstwa lasowego nader silnie ucierpiała. W szczególności powodem stała się kwestja ubezpieczenia na starość tak samego robotnika, jak i jego rodziny. Polska wprowadza obecnie ustawowo tego rodzaju ubezpieczenie w całem państwie, wobec tego powód ten u nas odpadłby. Zasadniczo robotnik stały jest dla gospodarstwa przyjemniejszy, gdyż na każde zawołanie staje do roboty, inne fakty jednak obniżają bardzo znacznie wartość tej zasadniczej korzyści.

Jest jednak rzeczą konieczną, ażeby obliczenie potrzeb życiowych dla każdego robotnika było objektywnie obliczane. Celem zatem ułatwienia tych obliczeń tak przy pracy dziennej jak i akordowej, tak samo dla robotników, jak i wekturantów podajemy niektóre daty podstawowe, prócz tych, które podajemy w odnośnych działach naszej pracy:

•a) Praca konia:

20

koń zrobi jednokilometrową drogę w minutach: w zwykłym kroku    roboczym w

. 10

„ przyspieszonym    kroku    „

„ krótkim kłusie    „......5.5—6.5

„ wyciągniętym kłusie    „......37—5.5

Wóz naładowany, o parze koni, zrobi w minucie 50 m., czyli w godzinie 3 km.; para koni z ciężarem w jedną stronę zrobi przy dobrym stanie drogi i koni przeciętnie 14 — 15 km., czyli w jednym dniu 28 — 30 km.

Para koni uwiezie:

3 mp.

wielkim wozem, przy dobrej drodze.....

CN r-ł

w położeniach pagórkowatych, jednak przy dobrej drodze . ..............

dtto przy gorszej drodze.........

w ciężarze licząc: w równinach:

CT CT CT CT CT CT

na drogach piasczystych.........

„ gorszych drogach polnych.......

H t-h CN CO

„ drogach bitych ...........

„ suchej dobrej drodze.........

„ dobrej gładkiej szosie.........

„ dobrej samej drodze .........

dni

b) Dnie robocze w ciągu roku:

ND ND

OO VO

225—285 dni 190—250 dni

zaprzęg woli

10—20 m³ kloców wyrobi podkładów kolejowych .. .    10—15 sztuk

c) Partja (2—3) robotników wyformuje dziennie z dłużyc około.....

wyrobi mp. drewna opałowego .    .    4—6 mp.

złoży materjału tartego w stosy .    . 30—50 m³

załaduje m³ kloców na wózki kolejki około 20 m3 drewna opałowego na wózki

około 40 mp-

kolejki.......... .

potnie i porąbie na kawałki dla domowego użytku około.....

8 mp.

Jednakże jest rzeczą ogólnie znaną, że co się tyczy bezpieczeństwa przed wypadkami niebezpiecznymi, właśnie w przemyśle drzewnym przytrafiają się najczęstsze i najcięższe obrażenia ciała. Niebezpieczeństwa grożące nie są jednak większe aniżeli np. w innych gałęziach produkcji, jak górnictwo etc. Ta więc niestosun-kowo wielka ilość wypadków powstaje w przeważnej ilości z powodu nieuwagi robotnika¹ samego. W tym względzie przeprowadzona liczne badania nad powodami tego objawu.

Ze strony robotników spotykamy się z twierdzeniem, że przyczyny szukać należy w znużeniu robotnika, wywołanem nader uciążliwą pracą. Niewątpliwie i ten powód jest przyczyną, lecz nie jedynie i nie w przeważającej ilości wypadków. Jeżeli bowiem cyfry wypadków przeglądniemy wedle wieku dni i godzin, to przyjdziemy do innych wyników. Zobaczymy, że maximum wypadków nieszczęsnych przydarza się u osobników, będących mniej więcej w wieku lat 20. Następnie cyfra ta spada do 35 roku życia, pozostaje na tym samym stopniu przez czas jakiś, by znowu w wieku starszym zupełnie opaść. Co się tyczy dni i godzin, to maximum wypadków wypada na poniedziałki, prawdopodobnie na skutek zabaw niedzielnych, a nadto od początku pracy do godz. 10 przedpołudniem, poczem opada, by ponowne maximum osiągnąć o godz. 3 popołudniu ¹).

Z tych statystycznych zestawień wynika, że może najmniej działa przemęczenie, jak np. 3 g. popołudniu, a najwięcej własna nieuwaga robotnika, spowodowana wpływami zewnętrznymi.

jest to więc zasada systemu podziału pracy, który inż. Taylor jako naukę wprowadził w życie, i to co przedtem stosowano na podstawie tradycji i doświadczenia, to ma być obecnie użyte na podstawie pewnych norm, stosowanych w miarę potrzeby do wymogów życia gospodarczego, ciągle się zmieniających. System ten zatem dąży z całą świadomością do nowych rezultatów, na podstawie ścisłego, rachunku i systematycznych badań. Taylor był pierwszym, który te dążenia ujął w pewien system, a system ten analizuje przy pomocy umiejętnego wypróbowania każdej pracy aż do pojedynczych szczegółów, specjalizuje pojedyncze szczegóły, bada dla każdego metody najwyższego zaoszczędzenia czasu i siły, stosuje najodpowiedniejsze urządzenia maszynowe, oblicza minimum czasu pracy i stawia w końcu żądanie, że do pewnej pracy ma być użyty najodpowiedniejszy osobnik, który w kierunku wykonać się mającej pracy ma być jak najlepiej poinformowany.

W ostatnich czasach co raz głośniej rozmaite koła podnoszą iżądanie, zaprowadzenia w życiu gospodarczem naukowej organizacji pracy. W Warszawie we wrześniu 1924 przyjęta została rezolucja tworząca instytucję „Naukowej Organizacji Pracy Produkcji i Życia Społecznego”. We Lwowie została utworzona przy Tow. Gospo-darskiem Sekcja: „Naukowej Organizacji Produkcji rolniczej”. Mamy szereg fabryk, które z powodzeniem wprowadziły metodę pracy amerykańską. Fabrykant Ford ma do zawdzięczenia naukowej Organizacji Pracy wyniki swej pracy, iż auta jego są tak tanie, iż nawet człowiek przeciętnie średnio zamożny może je zakupić, i że wyrabiać on może 7000 sztuk dziennie.

Jest to system postępowania, który bada i stosuje te wszystkie środki, które chcą uzyskać najmniejszym nakładem największy efekt.

Celem wprowadzenia tej metody muszą być pewne zasadnicze postanowienia zwane, a więc:

1) normy t. j. ustalone na podstawie teoretycznych i praktycznych badań pewne postępowanie w pracy;

dja. U

nas w

Polsce powołany został tego rodzaju instytut pierwszy w Krakowie

1926.

Nadmieniamy jednak jeszcze, że co się tyczy wliczaniu robotników do pewnej klasy niebezpieczeństw, nie tak ma być klasa niebezpieczeństwa danego przedsiębiorstwa miarodajną, jak raczej większa lub mniejsza przydatność same

w r.

go robotnika. Przytem okazuje się, że nawet „osobista dyspozycja do wypadków” odgrywa rolę, a prof. Marbe na kongresie psychologów w Lipsku w r. 1923 oświadczył, że przydział do pewnej klasy niebezpieczeństwa jest nietyle ważny, ile przynależność do pewnej klasy osobistego niebezpieczeństwa. Jeżeli zatem robotników odciągnie się od pracy, do której oni są predysponowani pod względem niebezpieczeństwa wypadków, to tern samem zmniejszy się ogólna liczba nieszczęśliwych wypadków, a tern samem zmniejszy się wysokość wpłacanej premji asekuracyjnej.

Jeżeli zatem chodzi o przydatność pewnego osobnika do danej pracy, to decydują tu: zręczność, ruchliwość, zdolność skoncentrowania myśli mimo przeszkody zewnętrzne, skłonność do beztroski i do znużania się, przytomność umysłu; pretensje do wyższego stopnia inteligencji mogą być jednak obniżone, szczególniej w tym wypadku, jeżeli ustawienie maszyn wykonywane bywa przez specjalnych ■ robotników.

2)    typy przyrządów robotniczych, najprzydatniejsze do danej; roboty, i w najlepszej jakości;

3)    robotnik musi być pouczony o sposobie wykonywania, pracy, do czego nawet niejednokrotnie używano przedstawień kinowych.

4)    Czynności personelu dozorującego: wymagają organów pouczających, mierzących szybkość maszyn i dozorujących^ robotnika, ażeby ta chyżość była ciągle utrzymywaną;, osobnika do napraw maszyn i urządzeń fabrycznych; do badania czy wydane zarządzenie dokładnie wykończone zostały i t. d.

5)    Utrzymywanie wszystkich narzędzi w należytym stanie,., i w tym celu musi być osobny nadzór zaprowadzony.

6)    Praca musi być właściwie rozdzielona między robotników, przeto ważną rolę odgrywa ten, który się tym rozdziałem zajmuje.

7)    Studja nad zużyciem czasu celem dokładnego obliczenia czasu na wskazany cel zużytego.²)

8)    System płac, dąży do tego, ażeby wysokość płac podniecała robotnika do jak najwydatniejszej pracy, bez szkody dla jego zdrowia i bez zbytniego znużenia. Z tego powodu system Taylora odrzuca robotę akordową, gdyż robotnik spieszy się i wten sposób nuży się przedwcześnie, i poleca wynagrodzenie od godziny pracy. System Taylora ustanawia jednak naprzód czas potrzebny do wykonania pewnej pracy.

9)    Cały system polega na cyfrach rachunkowych, dlatego też prowadzenie dokładnej statystyki jest przy umiejętnem prowadzeniu ruchu rzeczą nieodzowną ³).

W kwestjach robotniczych idzie nasze ustawodawstwo bardzo daleko, chroniąc robotnika od ewentualnego wyzysku, i dlatego

0> C 0>

dla każdej z tych czynności wymagane są pewne s

na

uważamy za wskazane podać do wiadomości przepisy nowej ustawy polskiej o umowę o pracę robotników, a raczej jej najważniejsze postanowienia.

Ustawa ta dotyczy umów o pracę robotników, zatrudnionych przez osoby fizyczne, spółki, stowarzyszenia i t. d. tak prywatne jak i publiczne, jeżeli robotnik nie pracuje bezpłatnie, jeżeli przedmiotem umowy nie jest wykonanie określonego dzieła, lecz pełnienie usług przez wykonywanie pracy. Ustawa ta nie odnosi się jednak do pracowników umysłowych, robotników zajętych w rolnictwie, leśnictwie i t. p. o ile przedsiębiorstwa te nie są przeważnie przemysłowe lub handlowe — do służby domowej i do dozorców domowych. Jeśli np. wskutek małoletności robotnik nie jest zdolny do samodzielnego zawierania umów, uzyskuje on zdolność do działania prawnego, wynikającego bezpośrednio z umowy o pracę. Umowę o pracę można zawierać na czas określony lub do ukończenia roboty. Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony może być rozwiązana lub zmieniona przez wypowiedzenie na dwa tygodnie naprzód, przyczem termin wypowiedzenia musi się kończyć w sobotę, lub w przyjętym dniu wypłaty. Robotnik ma prawo przez okres czasu nie wynoszący więcej niż dwa tygodnie z uzasadnionych przyczyn nie stawić się do pracy, a wskutek nieszczęśliwego wypadku lub choroby przez okres do 4 tygodni, a pracodawca nie może z tego powodu rozwiązać z nim umowy. Te same prawa przysługują robotnikowi w czasie odbywania ćwiczeń wojsk, rez. Ustawa przewiduje dla każdej strony prawo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia i bez względu na czas, na który była zawarta, jeśli zachodzi wina drugiej strony, lub ważne powody. Winę ustala się wedle ogólnych przepisów ustawowych, ważne zaś powody przytacza ustawa przykładowo, pozostawiając ocenę ich sędziemu, przy uwzględnieniu zasad: dobrych obyczajów i dobrej wiary. Strona nie może żądać rozwiązania umowy, jeśli do siedmiu dni od otrzymania wiadomości o okoliczności uzasadniającej to prawo, nie skorzystała z niego. Wydalenie robotnika bez dotrzymania obowiązującego wypowiedzenia nakłada na pracodawcę obowiązek zapłacenia robotnikowi wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, względnie za cały czas aż do wygaśnięcia umowy. To samo obowiązuje, gdy robotnik rozwiązał umowę z winy pracodawcy. Powyższe wynagrodzenie płatne jest odrazu i w całości w chwili rozwiązania umowy, a skarga o nie przedawnienia do sześciu miesięcy.

Wynagrodzenie musi być wypłacone w gotówce, wypłata innymi towarami jest nieważna, nie wolno wypłat dokonywać w sklepach, restauracjach i t. p. Pracodawca nie może pobierać odsetek od pożyczek, udzielonych robotnikowi. Wynagrodzenie robotnika może być egzekucyjnie zajęte tylko do wysokości ¹I& części wyna-

stanąć winni wielcy administratorowie, czyli że jest to pole działania dla wykształconych komercjalistów i prawników.

Musimy jeszcze przytoczyć fakt, że Akademja górnicza w Krakowie stworzyła u siebie katedrę dla nauki o kierownictwie wielkich zakładów, to samo uczyniła Wyższa Szkoła dla Handlu zagranicznego we Lwowie.

grodzenia, przypadającego do wypłaty, a za pretensje o utrzymanie do wysokości ²/ó części; prawo robotnika do wynagrodzenia nie może być odstąpione albo zastawione. Wysokość wynagrodzenia » ustala umowa zbiorowa, lub indywidualna, a jeśli takiej niema, zwyczaj miejscowy, a potem zasada słuszności. O zakresie pracy robotnika decyduje umowa, a robotnik obowiązany jest pełnić polecenia przełożonych, jeśli nie są sprzeczne z prawem i dobremi obyczajami. Ustawa przewiduje wreszcie odprawę w razie śmierci robotnika płatną na rzecz jego rodziny, zależną od lat pracy (najmniej 10 lat).

Ustawa zawiera ponadto postanowienia, że o ile umowa uregulowała warunki pracy mniej korzystnie dla robotników, niż to czyni ustawa, odnośne warunki pracy są nieważne, a w jej miejsce wchodzą postanowienia ustawowe.

Osobne ustawy normują urlopy, czas pracy, pracę młodocianych i kobiet, bezpieczeństwo i hygienę pracy i t. d.

Do załatwienia wyłaniających się sporów natomiast stworzone zostały rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 22/3 1928 r. Dz. U. R. P. nr. 37 z dnia 25/3 1928, poz. 350 sądy pracy, które powołane są do rozstrzygania spraw spornych cywilnych, wynikających ze stosunku pracy i nauki zawodowej pomiędzy pracodawcami a robotnikami lub uczniami, oraz pomiędzy pracownikami tego samego przedsiębiorstwa, tudzież do rozpoznawania spraw karnych o przekroczenia przepisów prawnych o ochronie pracy najemnej. Sądy pracy mogą jednak także być rozszerzone na spory, wynikające z umowy o pracę lub naukę zawodową w gospodarstwach rolnych i leśnych, oraz w przedsiębiorstwach z nimi związanych. Właściwość sądu pracy uchyla właściwość władz administracyjnych oraz sądów powszechnych.

Rozporządzenie to obejmuje także pracowników umysłowych, nie obejmuje zaś pracowników umysłowych, których stała płaca gotówkowa przekracza 10.000 zł. rocznie, w gospodarstwach rolnych i leśnych, oraz w przedsiębiorstwach z niemi związanych, jednak nie posiadających przeważnie charakteru przemysłowego lub handlowego—3.600 zł. rocznie. Sąd pracy jest właściwy, jeżeli przedmiot sporu nie przewyższa kwoty 5.000 zł. i składa się z przewodniczącego, zastępcy, oraz najmniej z 10 ławników i podwójnej liczby zastępców z każdej z 2 grup: pracodawców i pracowników. Następujące sprawy należą do decyzji sądu pracy w sporach:

zawodową;

o wynagrodzenie należne z tytułu umowy o pracę lub naukę

dotyczących rozpoczęcia, dalszego trwania i rozwiązania stosunku pracy i nauki zawodowej;

dotyczących świadczeń i roszczeń o odszkodowanie w stosunku pracy lub nauki zawodowej, w szczególności w sprawach dotyczących urlopów, potrąceń z płac na rzecz pracodawcy, kary umownej lub regulaminowej;

bowych;

dotyczących świadectw oraz książeczek obrachunkowych i służ

wynikających z należenia do kasy emerytalnej lub zapomogowej, o ile ustawy lub statuty nie powierzają rozstrzyganie tych sporów sądom specjalnym lub instytucjom rozjemczym;

dotyczących wypowiadania i usuwania z mieszkań, stanowiących uposażenie służbowe lub część jego, a nieobjętych ustawą o ochronie lokatorów;

dotyczących pretensyj, jakie roszczą wzajemnie przeciw sobie pracownicy, zatrudnieni u tego samego pracodawcy;

dotyczących wykonania tych postanowień, umów zbiorowych, które nie są objęte wyraźnie indywidualnemi umowami o pracę, a które dotyczą stosunku indywidualnego pracy.

Kończąc ten dział podajemy jeszcze przepisy, jakie wydane zostały dla administracji lasami państwowymi, w celach obliczania cen zarobków dziennych i akordowych w państwowem gospodarstwie leśnem.

Obliczanie cen robocizny powinno być oparte na doświadczeniu, ile i jakiej roboty przez dzień robotnik wykonać może i na ce-nie najmu za dzień pieszy lub sprzężajny w okolicy praktykowanej.

Ceny za wyróbkę od jednego m.³ lub 1 mp. każdego gatunku drewna należy ułożyć na podstawie miejscowych doświadczeń, wykazując:

a)    ile m.³ mp. robotnik przeciętnej siły i wprawy w ciągu jednego dnia zdoła bez przeciążenia wyrobić;

b)    ile w pobliskich miastach, miasteczkach i wsiach robotnik dziennie zarabia;

c)    ile utrzymanie i życie robotnika kosztuje.

Przyjmuje się za średnią normę, że robotnik przy zwyczajnych okolicznościach może wyrąbać i ułożyć przez dzień w zrębie czystym:

1)    drewna twardego: stosów szczapowych 1.7 mp. krąglako-wych 2.5 mp.;

2)    drewna miękkiego stosów szczapowych 2.5 mp., a krągla-kowych 3.75 mp.;

3)    miękkiego drewna użytkowego grubszego, w dłużycach i kłodach 3 m.³, a twardego 3.30 m³.

Przy wyróbce drewna w zrębach częściowych i cięciach prześwietl; jących, oraz w trzebieżach, jak również przy wyróbce drewna słabszego, sękatego z krótką i rozwiniętą w koronę strzałą, ilość wyrobionego materjału może zmniejszyć się do 25°/₀.

Jeżeliby przy wykonaniu okazało się, że robotnik nie może wyrobić w ciągu dnia ilości drewna przepisanej, lub że może wyrobić więcej, nadleśniczy powinien to przedstawić Dyrekcji Lasów Państwowych z dowodami i wyrachowaniem na próbach opartem.

F. KALKULACJA CEN SPRZEDAŻNYCH DLA PRODUKTÓW PRZEMYSŁU TARTACZNEGO.

Praca w przemyśle tartacznym przedstawia bardzo skomplikowany proces postępowania, który obejmuje nie tylko stronę mechaniczną, lecz także czynność kupiecką. Zatem jeżeli chcemy mieć

dokładny obraz całego postępowania czyli też pojedynczych jego gałęzi, natenczas jest rzeczą konieczną zastanowić się nad każdą częścią pracy z osobna, tak pod względem manipulacyjnym jak i handlowym. W kierunku handlowym dokładne zapiski tartaczne,, uwidocznione w pojedynczych kontach książek handlowych, tworzą podstawę dla obliczenia cen produkcji i cen sprzedażnych.

Sposób w jaki dochodzimy do ustalenia cen produkcji i cen sprzedaży nazywamy jak to powyżej powiedziano kalkulacją, kosztorysem etc., a rozróżniamy dwa kierunki kalkulacji cen: pierwszy kalkucję kosztów produkcji i drugi kulkulację cen sprzedażnych. Zasadą zaś być powinno, że po wykonaniu jakiejkolwiek roboty kalkulacje muszą być sprawdzone, gdyż dopiero podówczas możemy mieć obraz zupełny.

Każdy przedsiębiorca wykonuje swoje przedsiębiorstwo w tym celu, ażeby mieć zysk. Powstaje zatem pytanie, kiedy on ten zysk osiągnąć może.

Przy wolnym handlu, wolnej konkurencji, jakiem takiem bezpieczeństwie prawnem w danem państwie, wypada temu zysk większy, kto przemysłowo lepiej jest w każdym kierunku przygotowany.

Nasuwa się zatem pytanie zasadnicze: z jakich części składowych dana produkcja się składa

W tym względzie, a szczególniej odnośnie do tartacznictwa, gdyż to jest najgłówniejsza gałęź produkcji, musimy rozróżnić dwie administracje a to: administrację techniczno-leśną i administrację przemysłową.

Opierając się na tym podziale przystępujemy do rozgraniczenia czynności, gdyż jasną jest rzeczą, że mają one punkta wspólne, które tak samo do jednej, jak i drugiej administracji zaliczone być mogą. Naturalnie mogą być ponadto rozmaite odmiany, aż do tego stopnia, gdzie jedna administracja obejmuje całą czynność wytwórczą.

a) Administracja techniczna leśna.

Administracja ta, obejmować będzie następujące działy główne czynności wytwórczej:

1)    koszta ścinania i wyróbki w lesie,

2)    koszta dostawy z lasu na skład kloców przy tartaku,

3)    koszta manipulacyjne na samym składzie kloców tartacznych, z wyłączeniem dostawy kloców ze składu tartacznego do wnętrza tartaku.

W ten sposób otrzymamy wszystkie koszta wyróbki i dostawy drzewa i jeżeli do tych kosztów doliczymy

4)    wartość lub też koszta zakupna materjału, a sumę tych wszystkich wydatków podzielimy przez ilość m.³, to otrzymamy wartość 1 m.³ loco skład fabryczny.

Rozpatrzmy jednak dokładniej te części składowe i zacznijmy nasamprzód od ceny drewna na pniu. Mogą być w tym kierunku dwa wypadki: pierwszy iż cały do produkcji tartacznej potrzebny materjał surowy został po pewnej cenie zakupiony, a drugi w którym właściciel lasu jest równocześnie przemysłowcem, to znaczy iż oddaje do tartaku swój własny materjał krągły.

W pierwszym wypadku są do zaliczenia w kalkulacji następujące wydatki:

1)    cena na pniu:

a)    jako pierwszy i główny jest cena za materjał na pniu. Zwyczajnie płaci się ją naprzód, przed rzeczywistem pobraniem drewna, zatem cena w całości jako też za 1 m.³ jest znaną.

Jeżeli kupno nastąpiło w kilku punktach, natenczas dla każdego miejsca kupna należy założyć osobny rachunek, tern bardziej, jeżeli cena kupna jest rozmaita.

Przy tej sposobności musimy zauważyć, że liczba pojedynczych kont, może być mniejsza lub większa. Podajemy jednak tylko najgłówniejsze punkta, pozostawiając szczegółowe rozdzielenie w miarę własnej potrzeby.

b)    wszystkie inne wydatki jakie z tern kupnem były złączone; zatem ewentualne ekspertyzy, jazdy na miejsce, prowizje pośrednikom, koszta zawarcia umowy etc.

Jeżeli wszystkie te pozycje ze sobą zesumujemy to otrzymamy ogólne koszta zakupna materjału surowego, a ponieważ zarazem znaną jest masa drzewna zakupiona, przeto z tych cyfr możemy przez podzielenie sumy ogólnej kosztów przez ogólną sumę masy drzewnej otrzymać wartość 1 m.³ zakupionego surowca i to na pniu. Cena ta jednostkowa stanowi podstawę dalszych obliczeń.

Dla należytej kalkulacji jest rzeczą niezbędną wiadomość całej masy drzewnej w m.³. Z tego powodu też jeżeli kupno drzewostanu nastąpiło ryczałtowo, lub na podstawie sprzedaży powierzchniowej należy koniecznie obliczyć masę drzewną za kupioną w m.³, a ponieważ w tych wypadkach drewno użytkowe będzie razem wykazane z opałowem, przeto należy materjał do tartaku przeznaczony, obliczyć pod względem wartości osobno.

Mamy zatem wartość 1 m.³ drewna tartacznego na pniu i teraz musi być ono ścięte i wyrobione, zatem są tu

2)    koszta wyróbki drewna:

I tu mogą być również dwa wypadki, a mianowicie: przemysłowiec przeprowadza te czynności zupełnie we własnym zarządzie, lub też za pomocą przedsiębiorcy. W tym drugim wypadku zarachowanie jest prościejsze, nawet bez względu na to, czy jest jeden przedsiębiorca czy też kilku.

Natomiast przy wyróbce we własnym zarządzie będziemy mieli jak poprzednio większą ilość kont, zatem będą koszta: ścinki samej, budowy schronisk dla drwali, koszta własnego nadzoru, koszta społeczne, (ubezpieczenia od wypadków, kasy chorych i na bezrobocia), ewentualnie odpisy na wartości używanych maszyn, koszta utrzymania tych maszyn w ruchu, inne pomniejsze wydatki łącznie z ewen-tualnemi stratami drewna, wskutek kradzieży, pożaru, zmniejszenia

wartości, ogółem, koszta pomocy przy odbiorze drewna celem obliczenia masy drzewnej etc.

Mamy zatem koszta wyróbki, obliczone w całości i na 1 m.3 w spoób również jak powyżej podano i w ten sposób doszliśmy do wartości drewna w lesie przy pniu.

Podczas przeprowadzania wyróbki wykonuje się zarazem pomiar drewna, celem obliczenia masy drzewnej, przyczem baczyć należy na to, ażeby każda sztuka drewna otrzymała wyraźnie numer bieżący numerownika, w którym wymiary drewna są zapisywane. Żądanie to będzie zrozumiałe w dalszym ciągu naszych przedstawień.

I pod tym względem rozróżnić należy dwa wypadki: albo wyrobione drewno znajduje się na równinie i wtedy bez dalszej zrywki wywożone bywa z lasu, i wtedy numer jest bezwarunkowo konieczny, albo też drewno znajduje się w górach, na zboczach, skąd dopiero do dróg wywozowych musi być spuszczane. W tym wypadku numer wybity poprzednio zaciera się bardzo łatwo i dlatego w takich wypadkach wskazane jest, by numerowanie a zatem i obliczenie masy drzewnej nastąpiło dopiero po spuszczeniu do dróg wywozowych, Temu żądaniu opierają się właściciele lasów, nie chcąc ponosić strat przy spuszczaniu drewna do dróg wywozowych. Lecz w tym wypadku koszta spuszczania drewna do dróg wywozowych należą rachunkowo do kosztów dowozu.

3) Koszta dostawy drewna z lasu na skład tartaczny przy zakładzie.

W równinach zajeżdża fura do każdej sztuki drewna, ładuje go, otrzymuje asygnatę zawierającą numer i ewentualnie masę drzewną do przewozu nadanego, i odstawia na skład tartaczny, zrzucając go tutaj w pewnem wspólnem miejscu.

Mamy zatem koszta przewozu i koszta nadzoru.

To byłby najprościejszy wypadek, gdyż dowóz odbywa się akordowo t. j. przez przedsiębiorcę.

Gdyby jednak dostawa odbywała się we własnym zarządzie, natenczas zaliczać należy koszta starania się o wekturantów, budowy schronisk i baraków, ewentualnie koszta zakupna koni, wozów, sani, uprzęży, utrzymania koni, woźniców, naprawy wozów, koszta społeczne etc.

W górach mamy ponadto jeszcze koszta zrywki, które zmierzają do tego, ażeby kloce tartaczne rozproszone na całej przestrzeni zrębowej, pościągać przy pomocy siły fizycznej człowieka lub zwierząt do pewnych miejsc, z których spuszczanie do dróg wywozowych czy to po gołej ziemi, czy też przy pomocy rozmaitych urządzeń jak koryta etc. jest umożliwione.

Te koszta muszą być specjalnie wykazane, a odnośne roboty wykonywane być mogą w drodze przedsiębiorstwa, czy też we własnym zarządzie.

Po zrywce następuje spuszczanie do dróg wywozowych, również

czy to w drodze przedsiębiorstwa, czy też we własnym zarządzie i układanie na dole przy drodze wywozowej w stosy.

Te czynności wymagają znowu osobnego zarachowania, a całą. czynność od zrywki aż do układania w stosy przy drodze wywozowej stanowi osobną gałęź czynności gospodarczych. Naturalnie do tych kosztów jako osobne pozycje doliczyć należy koszta przyrządów, jeżeli trwałość ich nie wynosi więcej nad jeden rok, lub pewną kwotę amortyzacyjną, koszta ich utrzymania, ewentualnie koszta . budowy schronisk dla robotników, koszta nadzoru własnego i wspólnie wszystkie inne pomniejsze wydatki.

Stąd odbywa się już bezpośredni dowóz do tartaku, a więc będziemy mieli koszta załadowania na wozy lub sanie, koszta samego przewozu, koszta wyładowywania na składzie tartacznym przy tartaku, ewentualnie koszta przyrządów i ich utrzymanie, koszta dozoru etc.

Jeżeli dozór z miejsc składowych w lesie odbywa się tylko do kolejki, natenczas doliczyć należy jeszcze koszta układania kloców w stosy przy kolejce, celem oddania ich do dalszego transportu. Ten dalszy transport odbywa się wten sposób, że są koszta załadowania surowca na wagoniki kolejki lasowej, koszta przewozu kolejką, do których zaliczyć należy także koszta utrzymania personelu kolejkę obsługującego, koszta utrzymania ruchu, amortyzacja pewnej części urządzenia przewozowego, koszta nadzoru własnego, koszta społeczne ⁴), koszta utrzymania telefonów, gdzie one istnieją i ich amortyzację i w końcu wszelkie inne koszta pomniejsze.

Otrzymaliśmy w ten sposób materjał krągły przy tartaku, jeżeli te wszystkie powyżej przytoczone koszta zesumujemy i podzielimy przez ilość masy drzewnej na skład przy tartaku dostarczanej, to otrzymamy przeciętny koszt dostawy 1 m.³ surowca ze zrębów składy przy tartaku. Do tych wydatków doliczyć należy jeszcze koszta manipulacyjne na składzie przy tartaku.

na

Tu będą do wykonania następujące czynności: zrzucanie klopów z wozów, sań lub wagoników, przerzynanie na długości do produkcji tartacznej przydatne, sortowanie wedle grubości w cieńszym końcu, jakości i gatunku drzewa, procenta od wartości gruntu pod skład przeznaczonego, koszta dozoru własnego, koszta społeczne, kwota amortyzacyjna założenia torów dojazdowych, koszta utrzymania i odpisywań wartości torów i przyrządów i t. d. (Koszta dostawy kloców ze składu do wnętrza tartaku tu nie należą).

W ten sposób otrzymamy znowu pewną sumę wydatków ogólnych i jeżeli sumę tę podzielimy przez ilość oddanego mater-jału krągłego natenczas otrzymamy koszta manipulacyjne 1 m.³ drewna tartacznego na składach przy tartakach.

Otrzymaliśmy zatem cztery cyfry, każda dla 1 m.³, t. j.

2)

1) kosztów zakupna materiału tarowego na pniu, ścinki i wyróbki,

3)

4)

dostawy ze zrębów do składów tartacznych, v „ manipulacyjne na samym składzie tartacznym.

Suma tych wszystkich cen jednostkowych dla 1 m.³ da nam w końcowem zestawieniu wartość 1 m.³ materjału tartacznego loco skład przy tartaku.

w tartakach (wyrób desek i drzewa sortowego), w zakładach impregnacyjnych i t. p. jako roboty, nie wchodzące w zakres robót, wykonywanych przy eksploatacji leśnej, winny być uważane za roboty przemysłowe, zaś robotnicy, zatrudnieni przy tych robotach, za robotników obowiązkowi zabezpieczenia na wypadek bezrobocia podlegających. Furmani zwożący drzewo rąbane z lasu na podstawie umowy co do wynagrodzenia za dokonany przewóz we własnym zakresie, a zatem uniezależnieni, co do czasu i sposobu wykonania swej pracy od przedsiębiorcy, obowiązkowi ubezpieczenia na wypadek bezrobocia niepodlegają, natomiast podlegają obowiązkowi zabezpieczenia furmani zatrudnieni przy przewozie drzewa na podstawie umowy najmu pracy z przedsiębiorcą.

Bezpośrednie obciążenie z tytułu ubezpieczeń społecznych wynosi łącznie z dopłatami ze strony Skarbu Państwa wiele miljonów zł. rocznie, a przemysł i handel leśny odczuwają je dość dobitnie. Same rezerwy funduszów społecznych przedstawiają kwotę około ^2 milijarda zł. Liczy się w przemyśle, że świadczenia te wynoszą 13 — 14 % rocznie sumy wydatków. Jednakże rząd przedłożył projekt nowej ustawy o ubezpieczeniu społecznem, który normuje dotychczasowe ubezpieczenie na wypadek choroby, oraz robotnicze ubezpieczenie wypadkowe, a dalej wprowadza na całym obszarze Państwa ubezpieczenie robotników na starość, na wypadek niezdolności do zarobkowania, oraz zaopatrzenia wdów i sierot. Wszystkie te ubezpieczenia obejmywać będzie jednolita organizacja, której najniższą jednostką administracyjną ma być Kasa Ubezpieczeń Społecznych, najwyższą zaś jeden Związek Zakładów Ubezpieczeń społecznych z siedzibą w Warszawie. Wkładka wynosić będzie 12% zarobków robotniczych, z czego 8% płacić będzie pracodawca, a 4% robotnik. Dopłaty ze Skarbu Państwa wynosić mają 100 zł. rocznie od każdej renty inwalidzkiej i starczej, wdowy i wdowca, 50 zł. od renty sierocej,, oraz Skarb Państwa ponosić będzie 40° 0 kosztów świadczeń na wypadek macierzyństwa. Na rgół ustawa ta ma wprowadzić ściśle fachowe kierownictwo temi instytucjami i wmacnia dozór Państwa nad niemi.

Obniżenie wartości wynosi zatem u:

Z tą chwilą kończy się właściwa administracja techniczno-leśna gospodarza leśnego, a następuje czynność wyłącznie tylko przemysłowa. Jednakże w wielkich ilościach wypadków pewne czynności dotychczas przedstawiane pozostawione są administracji przemysłowej i tak n. p. od czynności załadowania na kolejkę począwszy, lub też od czynności dostawy wozami i saniami, na skład tartaczny. Gdzie jednak kupno nastąpiło na pniu, tam czynność administracyjno-techniczno-leśna, wykonywaną bywa również przed administrację przemysłową. Możliwe są zatem rozmaite kombinacje, rozdział poprzednio przedstawiony odpowiadałby zakładom wielkim, gdzie tak zakłady przemysłowe, jak i drzewostany należą do jednego i tego samego właściciela.

Powyżej mówiłem o odpisywaniu wartości inwentarza, a ponieważ szczegół ten może się także później powtórzyć przeto już obecnie podajemy cyfry, jakiemi kierować się należy przy odpisywaniu inwentarza.

25 %

przedmiotów, jak wozy, uprząż etc.......

33 73%

25 %

20 %

10 % 15%

przyrządów drobnych o ile trwałość jest dułższa

aniżeli jeden rok............

wartość żywego inwentarza........

kolejki wraz z lokomotywami.......

koleje dojazdowe normalno-torowe.....

przyrządy do tego potrzebne.......

kotły, maszyny parowe i wybuchowe, transmisje

urządzenia do ogrzewania........

turbiny, koła wodne..........

elektryczne oświetlenia.........

przyrządy tu potrzebne.........

°/o

budynki zakładowe masywne.......

„ z drzewa, ogniotrwałe ......

Powyższe daty ustawione zostały dla normalnego ruchu, gdzie jednak umowa obejmuje tylko pewien okres czasu, a po upływie tegoż wszystkie urządzenia przechodzą na obcą własność, natenczas przemysłowiec musi sobie najpóźniej do końca rzeczonego okresu zamortyzować cały wkład pieniężny.⁵)

Drugi dział główny jest:

b) Administracja przemysłowa—leśna.

Ta da się rozdzielić na dwa główne poddziały, a to na właściwą manipulację tartaczną i na koszta złączone z prowadzeniem składu materjałów tartacznych.

1) Właściwa manipulacja tartaczna.

Tu mamy nasamprzód wydatki na dostawę kloców ze składów tartacznych do tartaka celem przecierania, oprocentowanie wartości gruntu na którym stoi tartak, koszta utrzymania jego, oprocentowanie całego zakładu, odpisy, utrzymanie światła, odpisywanie wartości maszynowych części, koszta robocizny, nadzór techniczny, ubezpieczenia społeczne, wydatki na cele dobroczynne, urządzenia dla własnych funkcjonariuszy, koszta nadzoru w nocy, koszta usuwania trocin, utrzymanie tego urządzenia, wydatki na magazyn artykułów dla obsługi maszyn, innne pomniejsze wydatki.

Mamy zatem wydatki od wprowadzenia surowca do tartaku celem przetarcia aż do odstawienia pozyskanego materjału tartego i odpadów na rampę tuż przed tartakiem.

2) Manipulacja na składzie materjałów tartych.

Wywóz pozyskanych materjałów tartych i odpadów tartacznych, z wnętrza tartaku, względnie z rampy przed tartakiem, należy już do niniejszej manipulacji. Tu zatem będziemy mieli oprocentowanie wartości gruntu, zużycie siły, zużycie światła, odpisywanie wartości maszynowych urządzeń, koszta wszelkiej robocizny i przynależnych urzędników, koszty układania odpadów tartacznych, w stosy drewna opałowego, wydatki bankowe za materjał w stosach, ewentualna dalsza przeróbka materjałów, ubezpieczenie od ognia, koszta społeczne, koszta wszystkich wydatków.

Osobny, a z rzędu trzeci dział stanowić będzie:

3) Ekspedycja materjałów drzewnych,

która może być wykonywana na miejscu za pomocą sprzedaży lokalnej, albo też za pomocą wysyłki kolejami.

Ekspedycja lokalna powinna jednak mieć swoją osobną rubrykę przy kosztach manipulacji na składzie materjałami tartymi. Ekspedycja kolejowa będzie zawierać następujące koszta: dostawa do rampy, przy torze dojazdowym załadowania robotnikami, nadzór, ubezpieczenie społeczne, odpisanie wartości torów dojazdowych i przemysłowych, utrzymanie tychże, inne pomniejsze wydatki.

Jeżeli teraz zesumujemy wszystkie koszta i ilość materjału tartego, z surowca otrzymanego i podzielimy koszta przez ilość materjału tartego otrzymamy przeciętne koszta właściwej manipulacji tartacznej dla 1 m.³ materjału tartego.

Teraz moglibyśmy już przystąpić do obliczania kosztów produkcji 1 m.³ materjału tartego loco skład materjałów tartych.

Jednakże mamy jeszcze wydatki ogólne jak: zarząd ogólny, podatki, rozmaite datki dobroczynne, odpisanie wartości budynków mieszkalnych i ich utrzymanie, chociaż te dwa ostatnie koszty mogą.

być zapisane przy odpowiednich głównych działach, koszty ogólne zarządu i wszystkie inne drobne wydatki. Należy je zliczyć razem i rozdzielić po połowie na materjał surowy loco skład tartaczny, a drugą połowę dobić do kosztów b. i to w sumie ogólnej i to na 1 m.³ Teraz dopiero możemy obliczyć koszta własne przeciętne produkcji materjału tartego dla 1 m.³, jeżeli do wartości surowca loco skład tartaczny doliczymy koszta produkcji dla 1 m.³. W ten sposób otrzymamy przeciętne koszta produkcji 1 m.³ materjału tartego loco skład materjałów tartacznych. Gdybyśmy zatem mieli przeciętną wartość sprzedażną 1 m.³ materjału tartego to różnica dodatnia da nam zyzk, ujemna stratę.

Przytaczamy przykład obliczenia: Zakupiono 10.000 m.³ materjału jodłowego a koszta wszystkie tej tranzakcji wynoszą 256.000 zł. zatem cena 1 m.³ na pniu wypadła na:

25.60 zł.

256.000 zł. : 10.000 ............

2.55 „

koszta wyróbki wynosiły sumę 25.500 zł., zatem wyróbka 1 m.³ wypadła na 25.500 : 10.000 = .    .

koszta dostawy na skład tartaczny, łącznie z manipulacją na składzie wynosiły ogółem 162.300 zł. zatem na 1 m.³ wypada 162.300 : 10.000 = . . .    16.23 „

Zatem wartość 1 m.³ surowca t. j. materjału krągłego tartacznego wypada loco skład tartaczny na 44.38 zł.

*    13.50 „

Następuje przecieranie materjału, a odnośne koszta ogólne wyniosły 135.000 zł., zatem na 1 m.3 surowca wypada .

57.88 zł.

ogólna suma wydatków na 1 m.³ drewna w stanie krągłym.............

Po przetarciu powyższej masy drzewnej drewna krągłego otrzymano 6.150 m.³ materjału tartego I, II i III klasy jakościowej. Z tego wynika: procentowy wyzysk 6.150 : 10.000 = 0.615.

Jeden m.³ materjału tartego kosztuje zatem 57.88 : 0.615=94.11 zł. Jednakże są do zaliczenia jeszcze koszta ogólne. Przypuścimy że wynoszą one 25.000 zł., zatem rozdziela się je po połowie t. j. po 1.50 zł. wskutek tego koszta ogólne 57.88 podwyższą się na 60.38 zł., a 1 m.³ materjału tartego wypadnie przeciętnie na 60.38 : 0.615 = = 98.22 zł. Teraz trzeba rozdzielić na materjał I, II i III klasy, którego spodziewać się można przeciętnie 25    50 -f- 25°/₀ = 100%*

Klasy IV i odpadów tartacznych nie oblicza się.

Jeżeli zatem 1 m.³ materjału tartacznego sprzedaje się przeciętnie po 110.00, to różnica 11.78 jest czystym zyskiem z czego wynika, że produkcja tartaczna w tym wypadku opłaci się i da prócz zwykłych procentów także jeszcze zysk, wynoszący około 10%, który to zysk jest zyskiem przedsiębiorcy.

Możemy jednak ze znanych cen targowych przeciętnych za 1 m.³ materjału wydedukować wartość 1 m.³ surowca na pniu a to w ten sposób, że od tej sumy odciągniemy wszystkie koszty pro-

246 —

dukcji, biorąc przytem na wzgląd, że przy tego rodzaju kalkulacji przyjmuje się, że z 1 m.³ surowca otrzyma się tylko 0.55 m³ materiału tartego, to znaczy, że na 1 m.³ materjału tartego potrzeba 1 : 0.55 = 1.82 m.³ surowca. Niektórzy bardzo przezorni przedsiębiorcy przyjmują nawet tylko 50°/₀ wyzysku, czyli że na 1 m.³ materjału tartego potrzeba 2.0 m.³ surowca. W rzeczywistości wyzysk procentowy materjału otrzymanego można przyjąć w wysokości 65°/₀, nieobrzynanego zaś 70 do 75°/₀. Ponadto trzeba odliczyć spodziewany zysk i dopiero ostateczna cyfra da nam wartość 1 m.3 surowca na pniu. Mając zatem tę ostateczną cyfrę możemy wiedzieć, jak daleko z ofertą naszą pójść możemy.

W praktyce dla rychłego zorjentowania się w danej sytuacji utarły się pewne cyfry, które naturalnie nie mają pretensji do ścisłości, jednakże do zorjentowania się w sytuacji dają dostateczną rękojmię.

Wartość materjału surowego: 20 — 60 przeciętnie 40°/₀ wartości drewna, naturalnie, że odgrywa tu bardzo wielką rolę odległość zrębu od tartaku; wartość materjału tartego 50% wartości surowca, koszty przecierania i wytwarzania również nader rozmaite, przeciętnie 20°/o wartości materjału, wszystko loco skład tartaczny.

G. WYMOGI TECHNICZNO-HANDLOWE W KALKULACJACH RUCHU TARTACZNEGO.

Podstawą egzystencji tartacznictwa jest drewno, to znaczy, źe ażeby drewno przerabiać można na tartakach trzeba je mieć w odpowiedniej jakości i ilości.

Jakie jest zatem drewno przydatne do rentownej przeróbki na tartakach.

W zrębach wyrabia się drewno użytkowe i opałowe, to ostatnie jako nie wchodzące w zakres naszych obecnych rozpatrywać pomijamy, pozostaje zatem drewno użytkowe.

W drewnie użytkowem mamy rozmaite sortymenta, wszystkie jednak dadzą się sprowadzić do jednego wspólnego mianownika t. j. do sortymentu: drewno dłużynowe. Ten sortyment odpowiada bowiem wszystkim wymogom handlowym. Pod pojęciem „kloce” rozumiemy wycinki mniejszej lub większej długości, pod pojęciem dłużyna drewno w całych długościach.

Do przeróbki na tartakach potrzebujemy zatem drewna dłużycowego, to znaczy wyróbka w lesie powinna iść w tym kierunku, ażeby wyrabiano jak najwięcej drewna w całych długościach. Mając bowiem drewno w całych długościach możemy wyrzynać później takie długości jakie nam są w danym wypadku potrzebne.

Handel drewnem nie może być martwy i im bardziej on stosuje się do wymogów życia codziennego tem korzystniejsza jest jego sytuacja finansowa. Jeżeli n. p. okaże się potrzeba dostarczenia

materjałów o długościach 10.5 m., a mamy materiał tylko 4.0 m.

■ długi to zamówienia takiego przyjąć nie możemy, choćby ono było jak najintratniejsze. Mając zaś na składzie drewno w całych długościach możemy żądaniu takiemu odpowiedzieć.

Zasadą zatem powinno być wyrabiać materjał krągły w lesie w długościach całych. Jednakże transport drewna w całych długościach sprawia niejednokrotnie jak n. p. w górach bardzo znaczne trudności, a nawet jest wprost niemożliwy. Natenczas stosujemy się do specjalnych wymogów danego zakładu, wyformowując drewno w zrębach w takich długościach, jakie są przerabiane. W tym wypadku formujemy n. p. dla tartaków kloce tartaczne od 3 lub 4 do 8 m., a nawet dłużyce 12 m. długości. Naturalnie w takich wypadkach zastanowić się należy dokładnie jakie długości wyrabiać należy. W zasadzie trzeba powiedzieć, że im krótsze jest drewno, tern łatwiejszy jest jego transport i manipulacja, im dłuższe ono jest, tem korzystniej da się wyzyskać.

Jeżeli zatem chodzi o materjał tartaczny, to w potocznej mowie rozumiemy kloce od 4, względnie 3 m. aż do 8 m. długości.

Grubość wymagana może się rozpoczynać od najcieńszych wymiarów. Jeżeli jednak chodzi o materjał do przecierania najodpowiedniejszy to jako taki oznaczyć można kloce tartaczne, posiadające około 40 cm. średnicy w cieńszym końcu. W wielkich zarysach rzecz biorąc możemy powiedzieć, że na tartakach może być przecierany materjał od 18 cm. nawet w cieńszym końcu począwszy, że jednak właściwe kloce zaczynają się od co najmniej 24 cm. grubości w cieńszym końcu.

W tym kierunku zaszła znaczna zmiana zapatrywań. Poszukiwano bowiem i płacono bardzo dobrze przedtem materjał tarty bardzo szeroki, i im szerszy on był tern lepiej był płacony, zatem surowiec bardzo gruby był'bardziej poszukiwany. Dziś zapatrywania w tym kierunku zupełnie się zmieniły. Tych szerokości jakich poprzednio szukano, dziś już nie potrzeba, są znane sposoby, które umożliwiają że te żądania w inny sposób wykonać można, n. p. przez sklejanie, natomiast wzrosło bardzo znacznie zwykłe zapotrzebowanie. Wskutek tego idzie pod piłę nawet taki materjał, który przed tern przeznaczony był na opał. N. p. materjał tarty potrzebny do wyrobu skrzyń, specjalnie do przesyłek jaj, może być wyrabiany ze surowca nawet silnie sękatego, który przedtem przeznaczano ledwie na opał. Wskutek tego naturalnie spadła nieco wartość materjału szerokiego.

Drugim wymogiem jest ilość jego. Tu mogą zajść dwa wypadki, że surowiec który mamy do dyspozycji posiadamy trwale przez każdy rok obranej kolei rębnej, lub też tylko pewną jego ograniczoną ilość. W każdym razie jednak cyfra ta musi być dokładnie znana.

Najpewniejszą podstawę do obliczenia ilości rozporządzalnej masy drzewnej tworzą plany gospodarcze, naturalnie dobrze sporządzone. Tu posiadamy dokładne cyfry całej masy drzewnej, a z tej obliczyć możemy przypuszczalną masę materjału drzewnego, który

na tartaku może być przecierany. Jednak trzeba umieć się z niemi: obchodzić. Plany gospodarcze podają całą masę drzewną, a więc tak samo masę drzewa opałowego jak i użytkowego, nam zaś chodzi o drewno użytkowe. Musimy zatem drewno opałowe wykluczyć. N. p. etat roczny podaje nam 16.000 m.³ całej masy drzewnej i niechaj ta masa drzewna będzie przestarzałym obrzednio wyrosłym. lasem sosnowym. W tym wypadku przyjmujemy ponadto, że drzewa opałowego wskutek nadpsucia się, huby, silnych konarów etc. będzie 30°/c na drewno więc użytkowe wypadnie (16.000 X 0.3 = = 4.800) 16.000 — 4.800 = 11.200 mA Zatem w lesie tym możemy liczyć stale na 11.200 m.³ drewna użytkowego. Lecz wśród tego drewna jest większa ilość masy drzewnej, jako drewno trze-bieżowe, n. p. słupy telegraficzne, etc. które do przecierania na tartakach się nie nadaje. Przypuśćmy, że takiego drzewa jest 10% zatem 11.200 X 0.1 — 1.120 m.³ pozostanie drewna przydatnego do przecierania na tartaku 11.200 — 1.120 = 10.000 m.³.

W tym wypadku możemy zatem dysponować stale rocznie przez cały okres kolei rębnej masą drzewną, wynoszącą około 10.000 m.³ rocznie, która oddaną być może do przecierania na tartaku. To byłby wypadek najprostszy.

Inna jest rzecz jeżeli planów gospodarczych niema, i wtedy mogą być dwa wypadki: pierwszy, że las jest i trzeba sobie masę drzewną jego przydatną do przecierania na tartaku obliczyć, i drugi::, że zakupiliśmy z pewnego lasu pewną ściśle oznaczoną ilość masy drzewnej.

Omówmy nasamprzód ten pierwszy wypadek: sprzedano pewien drzewostan, bez gwarancji co do masy drzewnej. To znaczy, że w tym wypadku należy przeprowadzić dokładne obliczenie masy drzewnej. Jak to obliczenie się wykonuje to jest przedmiotem nauki o pomiarze drzewa i drzewostanów, damy jednak przykład mały:.

Przypuśćmy, że jest to las mięszany, składający się ze świerka, jodły i buka w stosunku procentowym 0.5, 0.2 i 0.3 i że cała masa drewna znajdująca się na 1 ha. wynosi 500 m.³. W takim razie będziemy mieli świerka 500X0-5 = 250 m.³, jodły 500 X 0.2 = 100 m.3 czyli drewna iglastego jodły i świerka, co zwyczajnie razem obliczamy 350 m.³, a drewna bukowego 150 mA Ponieważ rozchodzi się nam o materjał tartaczny, zatem musimy przeprowadzić podobne obliczenie jak wyżej. Zatem przy drewnie iglastem przyjmujemy z rozmaitych powodów 30°/₀ = 105 m.³ na opał, pozostanie n drewno użytkowe 245 m.s. Natomiast z drewna bukowego spodzie³' wać się możemy tylko 10°/₀ drewna użytkowego t. j. tylko 15 m.³’ Ogólna masa drewna użytkowego przydatnego do przecierania na. tartaku wyniesie zatem na 1 ha. 245 —f— 15 = 260 m.³, a ponieważ do eksploatacji przeznaczono dajmy na to 2.000 ha. zatem na ogół będziemy mieli do dyspozycji 520.000 m.³ drewna klocowego, do przecierania na tartaku przydatnego.

Drugi wypadek kupna nie przedstawia żadnych trudności i przypuśćmy, że zakupiono 100.000 m.³ drewna klocowego iglastego do przetarcia w przeciągu lat 10.

Mamy zatem 3 cyfry:

1)    stale rocznie do przecierania przez cały okres obiegowy po 10.000 m.³,

2)    obliczyliśmy, że pewien las może nam dać 520.000 m.3 drewna klocowego, które ma być przetarte w przeciągu 20 lat, zakupiliśmy 100.000 m.³ klocowego do przetarcia w przeciągu lat 10.

ad. 1. Mamy stale rocznie 10.000 m.³ drewna tartacznego i musimy się zdecydować jaki tartak musi być na ten cel zbudowany.

Dzisiejsze ustawodawstwo polskie ustanawia czas pracy na godzin 8, i dwurazową zmianę t. j. na 16 godzin w przeciągu doby, to znaczy, że musimy mieć dwie partje robotnicze, 2 partje urzędnicze etc. Rozłożywszy je na cały dzień mielibyśmy od 4 do 12 w południe jedną i od 12 do 8 wieczór drugą zmianę. Ustawo-‘ dawstwo każe jednak dawać jednogodzinną przerwę w pracy. Jeżeli ten nakaz uwzględnimy to otrzymamy pierwszą zmianę w czasie od 4 rano do 1 w południe, a drugą od 1 w południe do 10 wieczór. W porze letniej praca odbywa się prawie że w dzień jasny, w trzech innych porach mamy mniej lub więcej porę nocną. Pora nocna nie jest jednak pod względem wyniku pracy tak dobrą jak pora dzienna, wydatność pracy jest prawie o 25°/₀ mniejsza. Liczyć się należy ponadto z większą ilością nieszczęśliwych wypadków. Wynika z tego, że mamy tylko jedną zmianę, co uzupełnić musimy jeszcze tym szczegółem, że stronnictwa socjalistyczne w konse-kwentnem zdobywaniu zasad przez siebie ustanowionych, bardzo często nie godzą się na wprowadzenie drugiej zmiany.

Musimy zatem obliczyć ile traków i innych urządzeń nam po-' trzeba, ażeby ilość tę w zupełności przetrzeć. Przytem jednak trzeba także wiedzieć jakie grubości kloców przyjdą do przecierania, gdyż wedle tego musi nastąpić oznaczenie szerokości ramy pojedynczych traków. W tym kierunku stwierdziliśmy na miejscu w lesie, że około masy będzie materjał, posiadający grubości około 50 cm. w grubym końcu, około ¹/s o grubości 70 — 80 cm. i pojedyncze egzemplarze o grubości około 100 cm. średnicy, reszta około 30 cm. grubości w grubszym końcu. Stwierdzenie tych szczegółów będzie nam później potrzebne.

Dalej musimy wiedzieć jakich maszyn nam potrzeba i ile?

Do przecierania surowca tartacznego potrzebne są traki, cyr-kularki czyli piły tarczowe i piła do ogławiania kloców.

Z doświadczenia wiemy, że przy 8 godzinnej pracy można jednym trakiem dotychczasowej konstrukcji przetrzeć rocznie przy motorze parowym i zupełnem wyzyskaniu wszystkich okoliczności około 5.000 m.³. Potrzeba nam zatem dwóch traków. Każdy trak zatrudni jedną piłę tarczową, zatem potrzeba nam dwu pił tarczowych, w końcu potrzeba nam jednej piły do ogławiania kloców względnie przerzynania dłużyc na długości potrzebne do tartaku. ⁶)

Zatem powtórzmy wszystko: Wedle planu gospodarczego mamy stale rocznie do przecierania 10.000 m.³ drzewa użytkowego,, w tern 5.000 m.³ średniej grubości 3.500 m.³ grubych i 1.500 m.3 cienkich kloców, do przetarcia zaś tej ilości potrzebujemy 2 traki*

2    piły tarczowe i 1 piłę do ogławiania, jako minimum urządzenia tartacznego.

ad. 2. Obliczyliśmy, że pewien las może dać 520.000 m.³ drzewa klocowego, które ma być przetarte w przeciągu lat 20.

Taki wypadek potrzeby obliczania masy drzewnej może nastąpić, jeżeli kupujemy ryczałtem całe powierzchnie. W krótkości postępowanie w obliczeniu masy drzewnej opisać można w ten sposób, że albo kupujemy cały drzewostan, dzielimy wynik na klasy grubości, dla każdej klasy grubości obliczamy pewną ilość drzew modelowych, z których otrzymujemy przeciętną cyfrę masy drzewnej jednego średniego drzewa modelowego, naturalnie ściąwszy te drzewa modelowe. Suma wszystkich klas grubości da nam sumę ogólną całej masy drzewnej. Drugi łatwiejszy, jednak mniej dokładny sposób, byłby za pomocą wyboru przestrzeni próbnych, jednej lub kilku, zależy od dokładności i rozmiaru powierzchni. Przy tej metodzie będzie niejednokrotnie też najpraktyczniej, jeżeli wszystkie drzewa na przestrzeniach próbnych rosnące zetniemy i wyrobimy je w sortymentu, jak potrzebujemy.

Z obliczenia wypadło dalej, że 50% jest drewna średniej, a po 25°/₀ drewna cienkiego i grubego. Musimy zatem obliczyć ile traków potrzeba, by ten materjał w 20 latach w każdym roku równą masę przetrzeć.

Obliczenie wypadnie w sposób następujący: przy jednorazowej zmianie mamy do przetarcia rocznie 520.000 : 20 = 26.000 m.³. Ponieważ jeden trak przetrze 5.000 m.³ trzeba do przetarcia powyższej ilości tartaku posiadającego 5 traków, dalej potrzeba 5 a co najmniej 4 piły tarczowe i przynajmniej 2 piły do ogławiania kloców. Przy dwurazowej zmianie robotniczej potrzebne są trzy traki,.

3    piły tarczowe i 2 piły do ogławiania, które obie pracować będą tylko w jednej zmianie.

ad. 3. Zakupiliśmy 100.000 m.³ drzewa klocowego do przetarcia w przeciągu lat 10. Wypadek stosunkowo najprostszy, bo gdy oba poprzednie przykłady przyjmują cyfrę tylko przybliżoną, to tu mamy cyfrę stałą 100.000. Zatem przy jednorazowej zmianie będziemy mieli rocznie do potarcia 100.000 m.³ : 10 = 10.000 m³.

Dalsze obliczenia ilości potrzebnych maszyn jest identyczne z przykładem ad. 1 przytoczonym.

Traki nowszej konstrukcji, które i u nas zaczynają wprowadzać, mogą znacznie więcej masy drzewnej w roku przetrzeć, każdy przeciętnie około 15.000 m.³ rocznie, wedle tarć próbnych niektóre konstrukcje traków dozwalają nawet, że rocznie około 24.000 m.3 surowca przetrzeć można, są to traki najnowszej konstrukcji, o wysokiej wydajności.

W tym wypadku ilość traków spada do połowy, a nawet trzeciej części ilości robotników i sił administracyjnych to znaczy,.

że koszty manipulacyjne zmniejszą się o 50% a przynajmniej o 30% rocznych wydatków, ponoszonych przy obecnych trakach, starej konstrukcji.

Jest więc rzeczą przemysłu i handlu zastanowić się dobrze nad sprawą wprowadzenia traków najnowszej konstrukcji. Wymaga tego rentowność zakładu, która wskutek ciągłej podwyżki surowca na pniu, i wymogów robotniczych upada.

W zasadzie zależy wszystko od rentowności a ta znów zależy od:

1)    kosztów inwestycyj poczynionych celem ugruntowania jakiegoś zakładu;

2)    kosztów nabycia surowca;

3)    kosztów utrzymania ruchu łącznie z kosztami społecznymi.

Suma tych wszystkich kosztów musi być mniejsza od sumy

wszystkich dochodów, pobieranych ze sprzedaży wytwarzanych produktów i wtedy interes prosperuje. W przeciwnym razie interes jest pasywny i jako taki nie może być utrzymany. Konieczne jest zatem dokładne obliczenie rentowności, czyli ścisła kalkulacja całej manipulacji tartacznej.

Manipulacja tartaczna w kierunku kalkulacji handlowej ujmuje zatem te wszystkie czynności mechaniczne, które wymagane są, ażeby surowiec drzewny w stanie krągłym przemienić z jak największą korzyścią na półfabrykaty, czyli na materjał tarty.

Rozpatrzmy zatem jakie wymogi i czynności są tu wskazane.

Na składowisku przy tartaku od strony bliższej lasu leżą dłużyce i kloce tartaczne, cieńszymi końcami w kierunku tartaku ułożone. Cieńszymi końcami z tego powodu, że surowiec drzewny t. j. każdy kloc powinien być do traka cieńszym końcem wkładany.

Te dłużyce i kloce tartaczne trzeba jednak przykroić, gdyż tylko w niektórych wypadkach może być sztuka drzewna w tym stanie, w jakim ona z lasu do składu dowieziona została, trakiem przetarta. Prżycina lub też wycina się takie długości, jakie do przetarcia przyjść mają. U kloców tartacznych nazywa się odrzy-nanie samych końców kloca „ogławianiem”, po wymierzeniu długości do przetarcia przeznaczonej. Długość oznacza się stałą miarą, przy długościach do 4 m. w formie jednej łaty. Na obu końcach tej łaty robi się siekierą nacięcia, w które następnie wkłada się piłę i przeprowadza na samym składzie rzaz.

Ponieważ materjał każdy jest tern cenniejszy im on jest grubszy, przeto ogławianie w grubszym końcu ogranicza się do jak najmniejszych wymiarów. Dłużyce przecina się na długości jakie są potrzebne, ogłowiwszy ją nasamprzód w grubszym końcu.

Jako główny warunek tej czynności jest jednak ten szczegół, że rzaz musi być ściśle prostopadle do osi przeprowadzany. Dlatego ręczne przecieranie zawiera w tym kierunku największe błędy, natomiast wszelkim wymogom odpowiada rzaz maszynowy.

Przy przecieraniu mogą okazać się pewne błędy, a wszcze-gólności zgnilizna i w tym kierunku trzeba uwzględnić następujące momenta:

HT l!a) jeżeli zgnilizna znajduje się tylko w kilku małych punktach na przekroju, a wszczególności na jego kraju, natenczas skrócenie drewna nie byłoby uzasadnione. Jeżeli bowiem tę sztukę drewna przetniemy na materjał tarty, to tylko jedna, dwie lub 3 deski będą posiadały zgniliznę i jeżeli tę usuniemy przez skrócenie natenczas w prawdzie otrzymamy 1, 2 lub 3 deski skrócone, reszta zaś posiadać będzie wymaganą długość, strata finansowa jest zatem minimalna, podczas gdy cała sztuka drewna skrócona, wyda cały materjał tylko skrócony; zatem mniej wartościowy.

b) jeżeli przekrój poprzeczny jest w całości lub też w znacznej swej części zgniły, to trzeba część ze zgnilizną odciąć. Odcinać należy w odstępach jednometrowych, a jeszcze korzystniej w odstępach półmetrowych.

Niema bowiem fachowca tak doświadczonego, by z samego obrazu przekroju poprzecznego mógł dokładnie osądzić, jak daleko zgnilizna sięga. Zdarza się bowiem nieraz, osobliwie u świerków, że największa zgnilizna już po półmetrowym odcinku znika, odcięcie zatem całego metra byłoby w tym wypadku ze znaczną mater-jalną stratą połączone. Wszczególności baczyć należy na ten szczegół, jeżeli chodzi o granicę długości, w której ustaje towar normalny, a rozpoczyna się towar ze skrócenia. Odcinanie zgnilizny należy tak długo wykonywać, aż okaże się przekrój poprzeczny, którego zgnilizna wynosi już tylko 50n/o poprzedniej. I tak n.p. jeżeli poprzednio ze średnicy 45 cm. zajętych było zgnilizną 35 cm. to odcinanie przeprowadzać należy tak długo, aż zgnilizna ta obejmuje tylko 35 —18=17 cm. to znaczy, że kloc o średnicy 45 cm. może w tym wypadku posiadać zgniliznę o powierzchni, której średnica wyniesie maksymalnie 17 cm.

Każde skrócenie jest bowiem obniżeniem wartości ogólnej danej sztuki drewna, gdyż pewna część jego przechodzi do sortymentu opałowego, który w normalnych warunkach przedstawia ¹/a, ¹U ba! nawet tylko Vs część wartości drewna użytkowego.

Powyższa zasada nie jest wprawdzie bez usterek, ale dla praktycznych celów może mimo to służyć jako wskazówka do postę-pywania.

Obrzynając zatem, czy też ogławiając należy dokładnie dotrzymywać wymaganych miar na długość, dodając 2 — 3 cm, jako nadmiar.

Po wycięciu oznacza się na przekroju poprzecznym w cieńszym końcu każdej sztuki drewna, jego długość i grubość w tym celu, ażeby robotnicy wykonujący sortowanie wiedzieli, na które składowisko mają daną sztukę drzewa przenieść. Grubości nie potrzeba w tym wypadku mierzyć klupą, wystarczy bowiem zwykły metr, który przykłada się na czoło sztuki drewna. Długość może robotnik osądzić po pewnej wprawie na oko tern bardziej, jeżeli wyformowywane są tylko pewne ściśle naprzód oznaczone długości.

Sortowanie uzyskanego materjału powinno być wykonywane wedle następujących zasad:

Pomiar służy równocześnie jako podstawa obliczenia masy drzewnej oddanej do traka celem przecierania a tern samem też do obliczenia wyniku przecierania czyli °/o wyzysku materjału gotowego.

Wyrobione wycinki, czy kloce muszą być sortowane wedle jakości i wedle grubości, gdyż te szczegóły stanowią podstawę pracy w trakach a w szczególności podstawę dla sprzęgu pił. Zatem uwzględnić należy następujące wymogi:

a) pod względem jakości: obecnie nie stawia się w tym kierunku żadnych wymogów, i oddaje do traka sztuki drewna tak, jak one wyformowane zostały.

W normalnych warunkach należałoby uwzględnić następujące

szczegóły:

1)    mając kloce 25 cm. grubości w cieńszym końcu należy rozróżnić 3 jakości najlepszą, średnią i brakową,

2)    mając zaś kloce grubsze dzielić je na 4 klasy jakościowe.

b)    pod względem grubości t. j. dymenzyj należy jak najmniej czynić różnic co najwięcej w odstępach 5 centymetrowych, najmniej jednak, szczególniej przy materjale drzew iglastych, sortować na materjał, który ma być przetarty „na ostro” i na materjał, który ma być „pryzmowany”. Granica grubości w tym kierunku leżeć będzie mniej więcej przy 35 cm. grubości w cieńszym końcu. Wymóg ten jest z tego powodu konieczny, gdyż stosuje się do układu czyli sprzęgu pił w ramie trakowej.

c)    pod względem gatunków drewna sortować należy każdy gatunek z osobna, osobliwie gdy cena jest rozmaita; niektóre tartaki nie robią jednak różnicy między jodłą i świerkiem, składając je razem. Gatunek drewna niema jednak zbyt wielkiego wpływu na układ pił w traku, i jest wymogiem raczej ze względów finansowych postawionym.

Zresztą sortowanie wyformowanych kloców odbywa się wedle celów gospodarczych, jakie dla danego tartaku ustanowione zostały, a konieczne jest w tartakach wielkich, gdyż tartaki małe mogą łatwiej dostosować się do danych okoliczności.

Posortowane kloce dowozi się albo wprost do traka, albo też układa w stosy, co u nas nazywają mygłowaniem. W tym drugim wypadku ustawia się na ziemi podkłady, których końce są w tej samej wysokości, co podłoga wózka, którym materjał ma być dowożony do traka, a na nich układa sztuki drewna równolegle do osi kolejki dojazdowej. Podkłady mają zapobiegać wilgoci, zatem na składach szczególniej o pokładzie ziemnym miękkim należy je odpowiednio ubezpieczyć, by nie były w głąb wciskane, przez podpórki z drewna lub stożki cementowe.

Podkłady należy rozmieszczać w odległościach odpowiednio do długości składanego surowca i pozostawiać między pojedynczymi stosami wolne miejsca do przechodu, mniej więcej szerokości 1 metr.

Kloców natomiast nie należy zbyt wysoko układać, a nadto ściśle baczyć na to, ażeby cieńsze końce skierowane zostały do tartaku.

Jeżeli chodzi o to, by zapobiec pękaniu przekroi poprzecznych, natenczas należy przybijać deszczułki, przylepiać biały papier,, smarować wapnem, gliną etc., lub też stosować inne środki zapobiegawcze n. p. umieszczać klamry żelazne w formie litery S (esy). Klamry żelazne (esy) są jednak mniej przydatne, gdyż przy przecieraniu psują się na nich piły. Postępowanie to jest wskazane przy manipulacji drewnem drzew liściastych. W niektórych wypadkach jest rzeczą nader korzystną przetrzymać materjał wyformowany w płynącej wodzie, przez co zapobiega się wciskaniu się grzybów, jak n. p. u sosny przy szarzynie, pękaniu, wdzieraniu się szkodliwych owadów, jak w ogóle manipulacja z materjałem drzewnym jest znacznie ułatwiona, a po nadto materjał wyługowany wysycha łatwiej na powietrzu. Ponieważ u nas stawisk w tym celu urządzanych prawie że niema, więc tym szczegółem zajmować się nie będziemy, mimo iż przedstawia on znaczne korzyści, w porównaniu ze stanem obecnym.

Po wyformowaniu i przesortowaniu dostawia się materjał surowy do tartaku wózkami, posuwanymi rękami ludzkiemi na szynach. Jeżeli tartak jest w całości na powierzchni zbudowany, natenczas musi być sporządzony także wyciąg łańcuchowy, który przy pomocy siły wytwarzanej w maszynie parowej wyciąga wózki klocami naładowane do wnętrza tartaku.

Są jednak tartaki, w których znaczna część robót zewnątrz tartaku wykonuje się mechanicznie przy użyciu siły elektrycznej.

Naturalnie, że tego rodzaju kosztowne inwestycje mogą być wykonane w tartakach o większej produkcji materjałowej.

Skoro kloc dostawiony został do tartaku ustawia się go przed trakiem; a to jego koniec grubszy na wózku dosuwającym i umocowuje go silnie za pomocą śrub, przyczem baczyć należy, ażeby znajdował się osią swoją wśrodku wózka. Cieńszy koniec skierowany jest do traka dokąd go się podsuwa, układając na walcu dolnym tak, żeby środek kloca znajdował się ściśle w środku ramy trakowej. Jeżeli jednak kloc jest nieco krzywy, natenczas robotnik obsługujący trak musi go tak ustawić, ażeby ubytek z niego po przetarciu był jak najmniejszy. To samo dotyczy także kloców, które na przekroju mają pęknięcia. Pęknięcia takie są najmniej szkodliwe jeżeli są dokładnie w średnicy, natomiast niekorzystne jeżeli ich jest kilka. Dlatego do tracznika stawia się wyższe wymagania pod względem prowadzenia technicznej przeróbki drewna na półfabrykaty. ⁷)

255 —

Przed rozpoczęciem przecierania ważne zadanie przypada ustawieniu, czyli „sprzęgowi” pił w ramie trakowej, które stosuje się ściśle do otrzymanego zlecenia, lub do tego szczegółu, jaki materjał stanowi główne zadanie naszej pracy tartacznej.

Nasamprzód jednak musimy obliczyć, ile desek można pozyskać z danego kloca.

Do tego celu służy następująca formułka:

Id =■

S - 2 X gro - r

2 -f r

w której Id = ilość desek, S = średnica kloca w końcu cieńszym, bez kory mierzona, gro = grubość oznacza z jednej strony (zwyczajnie 25 mm.), r = grubość rzazu piły, g = grubość pozyskać się mających desek.

Przykład: S = 45 cm., gro = 25 mm., r = 3 mm., g = 4 cm.;

45 — 2 X 25 mm. — 3 mm.

zatem: Id —

0.45 — 0.05 — 0.003

0,04 + 0,003

4 cm. 3 mm.

0.397

0.043

— 9 sztuk desek, 4 cm. grubych, nieoberzniętych.

¹

Celem badania zatem indywidualnych zdolności stworzone zostało w Warszawie „Biuro Badań Psychotechnicznych”, które posiada dość liczny zbiór przyrządów, do powyższego celu przydatnych, pomysłu własnego przeważnie, i krajowego wyrobu. Dotychczas interesuje się ono zawodami rzemieślniczymi i przemysłowymi, zagranicą prowadzone są próby również w zawodach przez inteligencję wykonywanych. Pierwsze takie biura wprowadzone zostały w Ameryce w Stanach Zjednoczonych, które wraz z wypowiedzeniem wojny państwom centralnym były zmuszone wvstawić w krótkim czasie liczną armję, stojącą na wysokości nowoczesnych zadań. Zadanie to rząd powierzył komisji psychologów, która opracowała teksty dla każdego zawodu w armji i w sposób uproszczony zbadała 1.700.000 ludzi.

Biuro takie bada zdolności metodą naukową, przy pomocy odpowiednich rzyrządów jak i ankiet, wśród rodziców, lekarzy dzieci etc. Zarazem studjuje punktu widzenia psychologa, fizjologa i lekarza wymagania każdego zawodu i na tej podstawie wydaje opinję, do którego zawodu dany osobnik najlepiej się nadaje.

W obecnej chwili prawie wszystkie Państwa Europy powołały do życia tego rodzaju instytuty i biura badań psychotechnicznych, na czele stoją Belgja i Holan-

²

Hałas powodowany przez maszyny pracujące, jak traki, tarczówki jest wprawdzie ze wszystkich szmerów może największy, jednakże działa on o wiele mniej niekorzystnie na pracownika fizycznego, jak raczej na pracownika tak zwanego umysłowego. Hałas powoduje niedostateczny wypoczynek, większe zmęczenie i mniejszą odporność organizmu zatem wywołuje większe zużycie czasu. Czy technika postara się o usunięcie lub przynajmniej zmniejszenie hałasu w naszych zakładach przemysłowych drzewnych, nie chcemy przesądzać.

³

Podobnie jak to uczynił Frederic Winsloy Taylor, a naukę tę nazywamy krótko „Tayloryzmem”, tak znowu inż. górn. Henri Fayol podał zasady racjonalnej i celowej rozbudowy administracji prywatnej. Zasady te nazwano wedle nazwiska swego rodzica „Fayolizmem”. Fayol rozróżnia dla każdego przedsiębiorstwa sześć grup czynności: techniczną (operations techniques), handlową (op. comerciales), kalkulacyjną (of financieres), ubezpieczeniową (op. de securite), obliczeniową (op. de comptabilites) i czynności administracyjne (op. administratives). Stanowią on funkcje zasadnicze, muszą bowiem istnieć w każdem przedsiębiorstwie, bez wzgląd jego rozmiary, zdolności.

Dochodzi on następnie do konkluzyj, że zdolność zasadnicza pracowników niższych jest zdolnością zawodową, charakterystyczną dla danego przedsiębiorstwa, natomiast zdolność zasadnicza naczelnych szefów jest zdolnością administracyjną i, że w miarę zwiększającego się stanowiska w przedsiębiorstwie wzrasta potrzeba zdolności administracyjnych, a maleje potrzeba zdolności technicznych. Na tej podstawie dochodzi ów inż. do zapatrywania: że na czele wielkich przedsiębiorstw?

⁴

Nie można dać dokładnego przedstawienia świadczeń społecznych w Polsce, gdyż ustawodawstwo społeczne ciągle jeszcze nie jest jednolite, a w różnych zaborach obowiązują różne typy ubezpieczeń. Najsilniej rozbudowane jest ubezpieczenie w Kasach Chorych, obejmujące całe Państwo z wyjątkiem Śląska, gdzie obowiązuje ustawa niemiecka. Od połowy 1925 r. obowiązuje na całym obszarze Państwa ubezpieczenie od wypadków, jednakże w każdym b. zaborze opiera się na innem ustawodawstwie. Ubezpieczenie na wypadek nieudolności do pracy obowiązuje tylko w b. zaborze zachodnim. Ubezpieczenie pensyjne obejmuje tylko urzędników prywatnych w Małopolsce i w b. zaborze zachodnim. Ubezpieczenie od bezrobocia obejmuje całą Polskę i wprowadzone zostało nietylko dla pracowników fizycznych lecz i umysłowych, którzy zarabiają mniej aniżeli 500 zł. miesięcznie. Do funduszu tego przyczynia się także Skarb Państwa, tytułem dopłaty ustawowej, bądź tytułem wpłat na doraźną akcję dla bezrobotnych. Robotnicy leśni niepodlegają jednak temu obowiązkowi. Na skutek bowiem wniesionych odwołań Komisja Odwoławcza Zarządu Głównego Funduszu Bezrobocia w Warszawie na posiedzeniu w dniu 20-go marca b. r. wyjaśniła co następuje: „Robotnicy, zatrudnieni w przemyśle leśnym przy t. zw. eksploatacji lasu, obowiązkowi zabezpieczenia na wypadek bezrobocia nie podlegają. Pod mianem eksploatacji leśnej należy rozumieć wszelkie czynności związane z wyrębem i pierwotną obróbką drzewa, a mianowicie: wyrąb (ścinanie pnia), karczowanie, sadzenie drzew,, obcinanie gałęzi i okorowanie, obciosowywanie, rozpiłowywanie na kloce, podłużne rozpiłowywanie za pomocą pił ręcznych, formowanie (przecinanie bała na odpowiednią długość), ładowanie na wozy lub wagoniki kolejki leśnej, względnie ryzowanie,, (spuszczanie bali z góry) oraz inne dokonywane bez zastosowania maszyn i przyrządów mechanicznych przeważnie przez tych samych robotników, którzy są zatrudnieni przy wyrębie lub też przez innych, lecz niekoniecznie wykwalifikowanych zawodowców. Wszelkie inne roboty, związane z t. zw. wtórną obróbką surowca drzewnego, a dokonywane w specjalnych zakładach przemysłowych, jak pędzenie smoły, terpentyny, produkcja węgla drzewnego, obróbka materjałów leśnych,

⁵

Powyższe cyfry procentowe obniżeń wartości nie mogą być zastosowane przy zeznaniach składanych co rocznie na cele podatku dochodowego. Wtym celu mogą być strącane z tytułu użycia następujące %, a to przy budynkach mieszkalnych 2, gospodarczych 3, fabrycznych 4, ruchomościach (biur i t. p.) 5, przy maszynach i t. p. 10 wartości przedmiotu.

⁶

Zwyczajnie są traki o następujących światłach ramy trakowej: 30, 45 '60, 75, 90, 105, 120 i 135 cm.

⁷

W celach zawodowego kształcenia majstrów i kwalifikowanych robotników Min. W. R. i O. P. zamierza stworzyć t. zw. Centrale Dokształcenia robotników, a to z powodu braku właśnie wykwalifikowanych pracowników w naszych zakładach przemysłowych.

Centrale te pod nazwą Uniwersytetów Pracy powstaną w Warszawie, Łodzi i Katowicach i wyposażone będą w warsztaty i laboratorja dla wszystkich zarodów,.

Obrzynanych desek natomiast można otrzymać: Ido =

szp

w której to formułce szp = szerokości pryz-

_ g+r ’

my, czyli jej podstawie, o czem później obszerniej mówić będziemy.

Porzecierając otrzymujemy rozmaite sortymenta, jak deski, brusy, łaty etc. t. j. to wszystko co znajduje zbyt jako tak zwany materjał przetarty. Ponadto pozostaje znaczna ilość odpadów tartacznych i trociny, które nadają się tylko na opał.

Stosunek procentowy między drewnem użytkowem a odpadami (razem z trocinami) jest w obecnych czasach przeciętnie jak 65 : 35 i mówimy wówczas: produkcja tartaczna daje 65°/₀ wyzysku. W poprzednich czasach przyjmowano do kalkulacji tylko 55%, przy pojedynczych, mało sprawnych tartakach wodnych nawet 50%, a nawet tylko 45%. W tartakach pod względem zbytu korzystniej położonych znajdujemy nawet wyższy procentowy wyzysk, idący do 70 a nawet 75% zależne od wymogów stawianych do materjału. Jeżeli oflis jest dopuszczalny, lub jeżeli produkuje się materjał gruby i nieobrzynany, natenczas tern większy est wyzysk i odwrotnie.

Naturalnie wysokość wyzysku jest równobrzmiącą z większą rentownością przedsiębiorstwa i dla tego dążeniem każdego tartaku a pobierać w nich będzie przymusowo naukę młodzież do lat 18, pracująca zawodowo. Pozatem dokształcani będą robotnicy zwykli na pracowników kwalifikowanych, majstrów, techników itd. Prowadzenie Uniwersytetów Pracy powierzyć ma Min. W. R. i O. P. samorządom.

Zyczyćby należało, by taki Uniwersytet Pracy stworzony został i we Lwowie celem dokształcania naszych pracowników przemysłowo-drzewnych, a w szczególności robotników zajętych przy tartakach.

być powinno: materjał surowy jak najlepiej wyzyskać, czyli uzyskać jak największy procentowy wyzysk. Jeżeli zatem mówimy, że jakiś zakład tartaczny pracuje z 60% wyzyskiem, to określenie to oznacza, że w tym zakładzie tartacznym z każdych 100 m.³ surowca krągłego otrzymują 60 m.³ materjału tartego w rozmaitych sortymentach, reszta t. j. 40% idzie w odpady, łącznie z trocinami.

Takie jest pojęcie wyzysku procentowego, gdyż oprócz tego jest wyzysk absolutny. N. p. z 5.250 m.³ surowca otrzymano 3050

m.³ materjału tartego, to cyfra 3050 m.³ oznacza wyzysk absolutny, wyzysk zaś procentowy jest 3050 : 5250 = 58%.

W podobny sposób można obliczyć zapotrzebowanie materjału krągłego celem wyprodukowania pewnej ilości materjału tartego. Przypuśćmy, że na pewne cele potrzebujemy 2.529 m.³ materjału tartego, a normalnie otrzymujemy 65%. Zatem do produkcji 1 m.3 materjału tartego potrzeba materjału surowego 1 : 0.65 = 1.63 m.3 czyli celem wyprodukowania 2.529 m.³ materjału tartego potrzeba:

■ 2.529 X 1-63. — 4.122 m.³ surowca.

Wyzysk zależny jest na ogół od 3 momentów mianowicie: od jakościowego, ilościowego i dymenzyjnego.

Moment jakościowy zależny jest od jakości przecierać się mającego materjału krągłego, czyli surowca. Wedle doświadczenia największy wyzysk jest z kloców, których średnica jest w granicach od 25 cm. do 45 cm. grubości w cieńszym końcu, bez kory mierzonej; cieńsze kloce mianowicie pozyskiwane z wierzchołków drzew są zwyczajnie mniej lub więcej sękate, natomiast kloce grubsze nad 45 cm. grubości posiadające, mają nazbyt wielki rdzeń, wraz z pasem rdzeniowym. Kloce bardzo grube, pozyskiwane w naszych lasach karpackich, jak n. p. z jodły, mają zwyczajnie rdzeń i jego otoczenie przestarzałe, mniej lub więcej nadpsute, zatem wy-datność procentowa musi być z natury rzeczy mniejszą.

Moment jakościowy objawia się w mniejszej lub większej ilości odpadków tartacznych; im więcej jest tych odpadów, tern mniejszy musi być wyzysk procentowy.

Szczegół dymenzyjny natomiast zależny jest od grubości wytrzeć się mającego surowca, to znaczy, że im grubszy może być materjał krągły, tern więcej można otrzymać materjału tartego szerszych dymenzyj.

W przecięciu otrzymać można:

z kloców przeciętnie 20 cm. grub. .    .    30 cm. grub.

55%

materjału szerokości od 20 cm. zwyż . . 35% . .

Wydatność wycierania pod względem wyzysku masy tartej zależną jest od upięcia czyli sprzęgu pił, a oblicza się go na okres jednej zmiany, czyli okresu roboczego ośmiogodzinnego.

Wydatność wycierania jest więc zależną od następujących szczegółów zasadniczych:

1) od konstrukcji traka: zwykły trak przeciera w jednej zmianie t. j. w przeciągu 8 godzin roboczych około 20 m.³ surowca

t. j. około 6.000 m.³ rocznie szybkobieżny więcej jak podwójną ilość tej masy t. j. około 14 do 15.000 m.³, a traki najnowszej konstrukcji, tak zwane „o najwyższej wydatności” lub też szwedzkie, nawet ilość potrójną, gdyż około 20.000 do 24.000 m.³ rocznie, niektóre fabryki maszyn wykazują nawet znacznie większe cyfry;

2)    od sprzęgu pił, to znaczy od ilości pił wprzągniętych w ramę trakową, czyli że im mniej pił jest wpiętych, tein lżej pracuje trak, tern większa jest wydajność przecierania, n. p. przecierając surowiec tylko na kantówkę, będziemy mieli większą wydatność pracy, przecierając zaś go na materjał cienki, będziemy mieli wydatność mniejszą; odwrotnie zaś jeżeli jest wprzągnięta większa ilość pił, natenczas trak pracuje „ciężko”;

3)    od grubości drewna, to znaczy, że przy tym samym sprzęgu pił, wydatność wycierania drewna grubszego będzie większa, aniżeli drewna cienkiego, a to z tego powodu, że w tym samym okresie czasu i przy tym samym podsuwie przecieraną jest większa masa drzewna;

4)    od gatunku drewna, to znaczy są gatunki drzew, które jak n. p. świerk dadzą się łatwiej a znowu inne jak n. p. dąb znacznie trudniej przecierać; nie mniejszy wpływ ma także stan wilgoci, gdyż drewno mokre da się łatwiej przecierać, aniżeli drewno wyschnięte, zmarznięte trudniej, aniżeli niezmarznięte.

5)    w końcu od formy przekroju poprzecznego danego kloca to znaczy, że im bardziej jego przekrój poprzeczny zbliża się do koła tern większa jest wydatność i większy wyzysk, im bardziej zaś od tej formy odbiega i zbliża do formy neilidowej, ten większy ubytek tern mniejsza wydatność.

Byłoby rzeczą zbyteczną podnosić jeszcze ten szczegół, że wydatność pracy jest równobrzmiącą z rentownością danego zakładu. Musimy jednak wskazać ze szczególniejszym naciskiem na punkt 1 powyższych warunków, gdyż chyba każdy przemysłowiec i handlarz zrozumie jaką wartość przedstawia trak, który w tym samym okresie czasu potrafi przetrzeć trzy razy tyle surowca, co dotychczasowy.

Wyzysk procentowy jest również zależny od jakości piły i sposobu postępowania z nią, a tą sprawą musimy się zająć nieco obszerniej.

Piły są to cienkie płyty stalowe, które na jednej stronie, lub jak u cyrkularek na całym obwodzie, posiadają zęby bardzo wycięte (sztancowane), bądź wkładane, bądź też zduszane. Wykonując pracę wytwarzają w drewnie szczelinę o mniejszej lub większej grubości, zależnie od gatunku drewna, swej grubości i tak zwanego rozwiedzenia. Wydatność pracy piły każdej zależną jest zatem od następujących szczegółów: od jej grubości, uzębienia, rozwiedzenia zębów, jak nie mniej także od materjału, z którego została sporządzoną.

Piła powinna być wykonana z najlepszej stali, o jednakowym wszędzie składzie i jednej twardości, nie powinna posiadać żadnych

rysów, ani też innych błędów technicznych, a podczas pracy dobrze upięta w ramie trakowej i należycie wyostrzona. Powierzchnie zewnętrzne muszą być dobrze wygładzone, wypolerowane, i nabywane z fabryk znanych z dobroci swego produktu i gwarantujących swoje fabrykaty. Od czasu do czasu powinny być badane, czy posiadają jeszcze należyte napięcie, co wykonuje się w ten sposób, że przyciska nogą jej jeden koniec na ziemi, drugi zaś koniec podnosi do góry. Po chwili opuszcza się ten drugi koniec również na ziemię i jeżeli na powierzchni piły nie pozostały żadne znaki wykonanego zgięcia, natenczas piła jest jeszcze dobra.

Piły wykonują pracę albo równolegle do osi przerzynanego drewna, albo prostopadle, i przecierać mają drewno albo twarde albo miękkie. Odpowiednio do tych szczegółów ukształtowane być muszą zęby, które właściwie tę pracę wykonują. Tnąc drewno prostopadle do osi rozrywają włókna drzewne na drobne cząsteczki (trociny), w tym wypadku zęby muszą być mniejsze, praca zaś przy przecieraniu równoleglem do osi jest raczej łupiącą, zatem zęby mogą być większe.

Pomiędzy zębami znajdują się „szczerby” t. j. luki, których zadaniem jest pomieszczenie pilin, których objętość jest 5 razy większa od przynależnej masy drzewnej. Jednakże gdyby zęby były ściśle w płaszczyźnie piły, natenczas i powyższe szczerby nie wystarczyłyby do ujęcia pilin, piliny będą ściskać piłę w szczelinie, którą nazywamy „rzazem” i wtedy piła będzie się grzać, a sama praca bardzo utrudniona, lub też zupełnie uniemożliwiona. Celem zapobieżenia grzaniu wygina się końce zębów, w ich jednej części długości, a to wyginanie zowiemy „rozwiedzeniem”. Naturalnie każde rozwiedzenie zwiększa grubość piły, a tein samem sam rzaz jest większy, a procentowy wyzysk mniejszy. Jak za wielkie może być to rozwiedzenie: maksymalnie o grubość samego zęba. Z tego wynika zatem, że maksymalnie grubość rzazu wynosić może podwójną grubość końców zębów. Jeżeli zatem piła u nasady zęba ma 2 mm. grubości to rzaz będzie 4 mm., jeżeli zaś tylko 1.8, to rzaz tylko 3.6 mm. gruby, to znaczy o 10°/o mniejszy, czyli wyzysk ogólny większy.

Wygina się jednak tylko ¹fs długości zęba, a nie cały ząb, a to z tego powodu, iż wyginając cały ząb można uszkodzić samą płaszczyznę piły, iż może ona pęknąć, lub przynajmniej być wygięta, które to wygięcie jest również powodem do rozgrzewania się piły. Rozgrzanie objawia sie na zewnątrz kolorem niebieskim, piła w tern miejscu traci swą napiętość i łatwo pęka.

Rozwiedzenie same musi być w ten sposób wykonane, że rozwodzi się każdy drugi ząb w lewo, a pozostałe zęby między już wygiętymi w prawą stronę. Linja zewnętrzna wygięć obustronnych musi być ściśle jednaka, w przeciwnym razie pracują tylko te zęby, które są bardziej wygięte, praca piły jest trudniejsza, zęby łatwo łamią się, wydatność pracy mniejsza. Z tego powodu urządzenia maszynowe do wyginania zębów są korzystniejsze, aniżeli rozrodzenie ręczne, tak zwanym „kluczem”.

Lepsze są jednak zęby „zduszane”, których końce za pomocą odpowiednich urządzeń rozpłaszcza się obustronnie, czyli że zębów się zupełnie nie wygina. Ten sposób rozwodzenia końców zębów u pił tartacznych przedstawia wiele korzyści a nasamprzód, iż wygięcie jest znacznie mniejsze, a tem samem i rzaz jest znacznie mniejszy, czyli procentowy wyzysk surowca drzewnego jest znacznie większy. Ponadto zęby takie są bardziej wytrzymałe, jednakże postępowanie z niemi musi być znacznie ostrożniejsze. Nadają się one szczególniej do przerzynania drzew twardych liściastych, lub bardzo grubych iglastych, lepszych jakości, przecieranych na cieńsze deski lub na dykty.

1“

Ząb o zduszonym końcu.

Nie mniej ważną rzeczą w kierunku mniejszej lub wydatniejszej pracy jest ostrzenie zębów. Ostrzenie wyłącznie tylko ręką nie jest wskazane, cyrkularki nie można utrzymać w obwodzie równomiernie, wskutek tego pracuje ona źle, u pil trakowych nie można utrzymać linji prostej w uzębieniu, a wskutek tego pracuje tylko pewna część zębów. Materjał tarty wyprodukowany takiemi piłami ma niekorzystny wygląd zewnętrzny. Jeżeli jednak w tartakach małych ostrzy się piły ręką przy pomocy pilników, to takie piły trzeba koniecznie oddawać po pewnym czasie do zegalizo-wania.

Od dobrego ostrzenia pił jest w wielkim stopniu zależną wy-datność pracy; nie jest to bowiem rzeczą obojętną, czy zmiana pil odbywa się co 4, czy co 6, czy też co 8 godzin.

Urządzenia maszynowe automatyczne do ostrzenia pil są obecnie już tak doskonale, iż odpowiadają wszelkim wymogom produkcji tartacznej i wytwarzają wymagany skośny kant zębów, lecz muszą być obsługiwane przez należycie wykwalifikowanych robotników. Automat taki ostrzy w jednej minucie 60 zębów, a jeżeli samo ostrzenie ma być dwukrotnie wykonywane, natenczas na wyostrzenie piły o 30 zębach potrzeba 1 minuty czasu. Przy tych urządzeniach nie wykluczona jest jednak możliwość, że końce zębów zostaną spalone, dla tego uwaga staranna ze strony dozorującego robotnika jest konieczna. Szczególnie niebezpieczne przy ostrzeniu są toczki szmirglowe. Ponieważ płyta robi 250 — 350 obrotów na minutę, przeto właśnie z tego powodu istnieje zawsze wielka obawa, że końce zębów zostaną spalone. Co się tyczy momentu ostrzenia to jedni radzą by ostrzyć piły przed rozwiedzeniem, drudzy zaś po rozwiedzeniu; my jesteśmy zdania, że ten drugi sposób postępowania jest korzystniejszy. Jeżeli końce zębów i ich kanty nie są ostre jak się tego wymaga, natenczas piła nie rznie, lecz raczej zdrapuje włókna drzewne, a wygląd taki materjału nie jest korzystny, czyli wskutek tego obniża się jego wartość sprzedażna.

Toczki szmirglowe są to kompozycje z Carborundum, lub Korundu, związane jakimś środkiem wiążącym. Dla naszych celów są te drugie bardziej wskazane, a jako środek łączący jest glina

lub kaolina, osobliwie jednak dla ostrzenia ręcznego. Przy ostrzeniu automatycznem jednak wskazane są toczki z Korundu ze syli-katami. Na ogół jednak toczki miękkie są bardziej ekonomiczne, chociaż prędzej się zużywają. Chyżość toczków wynosi 20 do 25 m._ obiegu w jednej sekundzie. Każdy toczek musi przy uderzeniu wydawać dźwięk metaliczny, być nie cieńszy poniżej 20 mm. i w su-chem miejscu przechowywany.

Z powyższych przedstawień wynika zatem, że pracy piły trzeba wielką uwagę poświęcać, i nasamprzód brać na wzgląd: jakie gatunki drzew mają być przecierane. I tak: drzewa iglaste stawiają stosunkowo mniejszy opór, a wilgoć umniejsza twardość drewna, z czego znowu wynika, że przecieranie drzew świeżo ściętych jest łatwiejsze, aniżeli drzew wyschniętych.

Ciężkie drzewa liściaste dają się stosunkowo łatwiej przecierać, gdyż posiadają krótkie włókna i są ściśle zbudowane, a ponadto przy wycieraniu wytwarza się gładka powierzchnia i mniejsza ilość trocin. Topole i wierzby posiadają mniej zbitą łączność włókien,, te są dłuższe, a ząb piły wyrywa je, wskutek tego wytwarza się szorstka powierzchnia i większa ilość trocin, a wskutek tego też wynika ciężki chód piły, które wskutek tego muszą być grubsze.

Jeżeli przyjmiemy, że przy rzazie prostopadłym opór w przecinaniu dla buka = 1.00, to będzie on dla sosny, świerka i jodły 0.5 — 0.6; jawora, olszy i modrzewia 0.75 — 0.90; dęba 1.30; brzozy 1.30— 1.40; lipy, wierzby i topoli nawet 1.80.

Wydatność pracy każdej maszyny zawisłą jest ogółem od jej konstrukcji, ilości skoków, a w końcu od „pod-suwu”. Musimy zatem pomówić o tym ostatnim.

Podsuw jest to droga, którą surowiec odbywa pod piły za każdym skokiem traka. Jest on zawisły od gatunku drzewa, jego grubości i technicznych właściwości, ilości pił, głębokości zębów, no i w końcu od wysokości skoku. Od podsuwu natomiast zawisłą jest czystość zewnętrzna materjału tartego, czas trwania samej, maszyny, pił, rzemieni i samego silnika.

Do należytego obliczenia podsuwu podał Dr. Hufnagl następującą formułkę: a = 0.12 ( ^ ^ ^ ) » w której a = podsuw, H = wysokość skoku, y = głębokość szczerby zęba, h — średnica drewna w cieńszym końcu, 0.12 zaś liczbą stałą.

Podstawa do tej formułki jest następująca: masa drzewna wyrzucona jednorazowym skokiem = a X b (szerokość rzazu) X h, która przemieniona na trociny, zwiększa się 5 krotnie. Zwiększenie objętości wynosi więc:

5 X a X Ł> X h, która to masa drzewna znajduje pomieszczenie w szczerbach zębów, a przy skoku bywa wyrzucana. Zawartość szczerb rozciągnięta na całą szerokość rzazu wynosi:

H X b X y. w czem luki między zębami = 0.6. Objętość luk wynosi zatem 0.6 X H X b X Y-

Jeżeli więc tę ostatnią formułę porównamy z pierwszą to oba-czymy, że H i y, są wielkościami stałemi, natomiast h jest zmienna.

Z tego wynika że każde zwiększenie h t. j. średnicy, daje mniejszą wartość dla a t. j. podsuwu i odwrotnie.

= 3 mm., na jednorazowy podsuw, na

= 0.12

N. p. skok — 400 mm., głębokość zębów 25 mm., ilość skoków na minutę 230, średnica kloca 40 cm., zatem a = 0.12 400 X 25 400

minutę zatem 3 mm. X 230 = 690 mm. t. j. dany kloc w przeciągu jednej minuty podsuwa się 0.69 m.

Jednak ten teoretycznie obliczony podsuw musi być dla praktycznego zastosowania zrektyfikowany, z powodów następujących:

1)    liczba skoków na minutę jest w rzeczywistości mniejsza, strata bowiem wskutek zsuwania się rzemieni wynosi normalnie 2 — 3%, zatem skoków będzie tylko 230 — 7 = 223.

2)    wyrzucanie pilin przy każdym skoku nie jest równomierne, szczególnie, jeżeli drewno jest mocno sękate; w tym wypadku zmniejsza się podsuw o 1 — 2 mm.; otrzymany zatem podsuw o 2 mm. mniejszy, czyli ogółem 2 X 223 = 446 mm., czyli każdy podsuw wynosi na minutę już tylko 0.446 m.

Jeżeli zatem kloc miał długość 4 m. to do jego przetarcia potrzeba 4 : 0.446 = 8.9 czyli okrągło 9 minut czasu.

3)    celem umieszczenia kloca na wózek potrzeba od 1 — 2 minuty czasu, zatem na potarcie tego kloca przeba 9 -j- 2 — 11 minut, czyli że w jednej godzinie można przetrzeć 60:11 = 5.5 pni.

Jeżeli więc istotna praca jakiegoś traka trwa dziennie 7 godzin, to w tym okresie czasu można przetrzeć 5.5 pni X 7 godzin = 40 kloców, a jeżeli każdy kloc miał przeciętnie 0.502 m³, to dziennie przy 7 godzinnej pracy i danym podsuwie można przetrzeć 0.502 X 40 = 20.08 m³ masy drzewnej w stanie krągłym.

Przykład: h = 200 mm., zresztą jak wyżej.

400 X 25

Zatem a = 0.12

= 0.12

200

= 6 mm. od tego

odciągnąć 1 mm. zostaje 5 mm., na minutę 223 X5 = 1115 mm.; długość pnia 4 : 1115 = 3.5, okrągło 4 minuty. Zatem na pień 4 -{- 1 = 5 minut; wydatność pracy w 1 godzinie 60 : 5 = 12 kloców, w 7 godzinach zaś 12 X 7 = 84 kloców. Jeżeli masa przeciętna kloca wynosiła 0.15 m ³, wytarto w tym wypadku dziennie 12.60 m 3 surowca.

Jeżeli to cyfry porównamy ze sobą, to będzie łatwo zrozumiałe jaki wpływ na wydatność pracy posiada grubość kloca: przy 40 cm. średnicy można przetrzeć dziennie 20.08 m³, natomiast jeżeli średnica wynosi tylko 20 cm., tylko 12.60 ³ surowca, mimo, iż podsuw jest dwa razy tak wielki. Z tego powodu widzimy też, iż w bardzo wielu tartakach przechodzą przez trak dwa drewna o małej średnicy, ustawione jedno na drugiem, w tern sposób bowiem zwiększa się średnicę.

Wedle teoretycznych obliczeń jednej fabryki wyrobu maszyn tartacznych otrzymano, przecierając surowiec na ostro, następujące wyniki wydatności pracy traków w 8 godzinnej pracy.

Ilość traków

Wielkość

traka

Skok

Wynik: 8 godzin-

nej pracy w

m.'

około 22 .    .

30 . . 36 . . 48 . .

}>

y>

O < TT *3

⁵ a. *%

O _a

1*1 S *

Sn imnoo 8 o    o

^ bc CN CO 'Ńf

•2

około 136 m.⁸ . około 1.700 m3 „ •    34 m.⁸ .

4.25 m⁸

przeciętnie .    .

Cyfry te są odmienne, jeżeli zachodzi konieczność pryzmo-wania surowca. Tu bowiem otrzymać można następujące wyniki:

yy

Ilość traków

Wielkość traka

Wynik w 8 godz. pracy w m.³

Przeciętnie na godzinę

CN CN CN Cn

rH CN CO CO

około 26 m³

yy

yy

yy

34 „

44 „

około 1.6 m8 2.1 „ 2.8 „ 3.5 „

yy

yy

yy

4 jednostki .....

na jednostkę przeciętnie 8 traków......

około 160 m.8 40 m.8 160 m.8 20 m.⁸

yy

około 10 m.⁸

2.5 m.3 10 m.8 2.5 m.⁸

99

yy

przeciętnie na trak .    .

Zakłady zatem z wielkiemi trakami mają większą wydatność pracy. Jednakże są pewne granice w grubości kloców, które utrzymane być muszą by wydatność pracy traka była odpowiednia. Zatem grubości kloców w środku długości mierzone, powiny wynosić maksymalnie:

dla 18¹¹ traków grubości 21—30 cm. ewent. do 35 cm.

31—45 41—60 51—75

yy

yy

24"

30"

36"

Wogóle ustawić należy jako zasadę, że grubość kloca przechodzącego przez dany trak musi być o 10 — 15 cm. mniejsza od światła ramy trakowej.

Na ogól można zatem powiedzieć, że strata procentowa przy wyróbce materjału tartego zależną jest od następujących warunków:

1)    jakości materjału, z którego piły trakowe są wyrabiane i sposobu ich wyrabiania.

2)    długości pił, która ma być jak najmniejszą, gdyż w tym wypadku dopuszczalną jest jak najmniejsza cienizna ich, a w dalszej konsekwencji minimalne też ich rozwiedzenie.

3)    najmniejsze i zupełne równomierne rozwiedzenie zębów.

4)    należyte napięcie pił w ramie trakowej, niedozwalające uciekania pił.

yy

yy

yy

yy

yy

yy

» 50 „ >> 65 ,, » 80 „

5)    średnica pił tarczowych, ściśle odpowiadająca zapotrzebowaniu i właściwie ich uzębienie, jakoteż ilość obrotów, na minutę.

6)    małe zęby, które powinny być raczej zduszane, aniżeli rozwodzone, z odpowiednio wielkiemi lukami.

7)    w końcu należą tu także wkładki, których grubość ma być ściśle taka, jak za gruby ma być przyszły materjał i dodany właściwy nadmiar na uschnięcie przeznaczony, stosownie do surowca, jaki ma być przecierany.

W powyższych opisach użyliśmy dwu określeń: „przecieranie na ostro” i „pryzmowanie”, które wymagają bliższego określenia co do ich znaczenia.

Kloc lub też jakaś sztuka może być przecierana „na ostro”, lub też „pryzmowana”; w pierwszym wypadku przechodzi tylko raz jeden, w drugim natomiast dwa razy przez ramę trakową.

mm

mm.

TH

Fig. 22. Przecieranie na ostro.

Przetarty na ostro rozpada się zatem na tyle części, ile przestworów znajduje się między piłami, które w drewno weszły, -j- 2. Te dwa przestwory, posiadają jako „oszwary” tylko po jednej stronie, wszystkie inne deski (brusy) po dwie płaszczyzny rzazowe, a to jedną od strony oszwaru, drugą od strony rdzenia. Tylko ze środka otrzymuje się część składową, której obie strony rzazowe są od strony oszwaru, zatem .rdzeń znajduje się w r środku tej deski, lub także dwie deski, które o-bie mają z jednej strony przerżnięty rdzeń, drugie strony zaś posiadają strony od oszwarów. Ponadto materjał tarty wytworzony przy przecieraniu na ostro musi być przy pomocy pił tarczówek (cyrkula-rek) oberznięty i wtedy powstaje materjał, który ma na całej swej długości jedne i te same długości, szerokości i grubości. Natomiast pryz-mując wycieramy nasam-przód w jednym traku ze środka kloca „pryzmę” t. j. część drewna, która posiadataką grubość, jaka ma być szerokość przyszłego ma-terjału tartego. Z boków otrzymujemy materjał „boczny”, który musi być tarczówkami rów-. nież oberznięty. Następnie przewozimy pryzmę do drugiego traka,

ustawiamy go jedną przetartą stroną, która natenczas nosi nazwę „podstawy” i przepuszczamy przez niego. Na skutek takiego postępowania otrzymujemy z pryzmy materjał tarty, wszystek tej samej szerokości, równo ze wszech stron oberznięty, odpada zatem potrzeba obrzynania boków jego za pomocą tarczówek. Od szerokości podstawy w pryzmie i od grubości wyciąć się mającego materjału, zależy jego ilość, czyli im dłuższa jest ta podstawa i cieńszy ma być materjał tarty, tern większą ilość otrzymać można.

Każdy klocjnoże być jt l pryzmowany wysoko” w lub „nisko”, to znaczy:

w pierwszym wypadku (pi podówczas, jeżeli podstawa pryzmy jest wą-Ł ska, w drugim wypad-ku jest odwrotnie, to Hj! znaczy, że im większa H jest podstawa tern szerzej może być materjał H przetarty.

...

Każdy z tych dwóch sposobów przecierania ma swoje dobre, lecz także złe strony i tak:

Fig-. 23. Pryzmowanie.

1) przecierając na o-stro otrzymujemy większą wydatność pracy maszyny, co łatwo solił bie wytłómaczyć postę-H powaniem. Jeżeli bo-H wiem materjał krągły trze się tylko na ostro, to kloc przechodzi przez trak tylko jeden raz, podczas gdy przy pryzmo-waniu przechodzi dwa razy. Wskutek tego przy pryzmowaniu trzeba zużyć więcej czasu na pracę, a praca ta jest kosztowniejsza. W ten sposób zwiększone koszty wytwarzania wynoszą 50 — 600/0 po nad koszta przecierania na ostro;

2)    przecierając materjał na ostro otrzymać możemy szerszy materjał tarty, aniżeli przy pryzmowaniu; procentowo zatem otrzymać można większą ilość materjału droższego;

3)    przy pryzmowaniu natomiast są dymenzje materjału tartego bardziej dokładne, a to z tego powodu, że przeróbka odbywa się maszynowo, natomiast przy przecieraniu na ostro obrzynanie boków odbywa się przy pomocy piły tarczowej, a tu rozstrzyga sprawność i dokładność pracy robotnika.

Ponieważ jednak w tym względzie są zwyczajnie liczne niedogodności i braki, przeto przecieranie na ostro daje ilościowo w porównaniu z pryzmowaniem o 2 do 4% mniejszy wyzysk.

4) Lecz i jakościowo jest przecieranie na ostro gorsze od pryzmowanią, albowiem materjał z pryzmowania posiada mniej pęknięć i czerwonych pasów, a moment ten jest tein korzystniejszy, im niższą jest wyrżnięta pryzma.

Porównawszy te dobre i złe strony przychodzimy ostatecznie do następujących rezultatów:

- lii

Mm I

ii

»

1) Jeżeli są tylko jedne i te same szerokości do wyrzynania, natenczas korzystniej jest pryzmować, gdyż w ten sposób można otrzymać prędzej ilość odpowiednią.

|......

2) Ponieważ pod względem szerokości są pewne zwyczaje handlowe

n. p. deski 12 calowe — 314/2 cm. szerokości, przeto kloce grube, grubsze aniżeli średnica potrzebna do wycierania tych handlowych szerokości, muszą być pryz-mowane.

ta

Tak samo musi być pryzmowany surowiec na kantówkę, posiadającą wymiary większe aniżeli 120 mm.

Fig. 24. Przecieranie pryzmy na materjał tarty.

4) Surowiec cieńszy, poniżej 35 cm. średnicy w cieńszym końcu, musi

być pryzmowany, jeżeli jest gorszej jakości, a w szczególności jeżel jest nadpsuty lub popękany, w pryzmie bowiem jest on mniej na rozrywanie narażony, aniżeli przy obrzynaniu piłą tarczową, gdyż niema fizycznego nacisku ze strony robotnika.

W końcu jeszcze i w tym wypadku będziemy cieńszy materjał pryzmować jeżeli wyższe koszta produkcji tego postępowania pokryte zostaną ceną materjału.

Musimy jednak nieco obszerniej pomówić o podstawie u pryzmy, jej celu i jej znaczeniu.

Podstawa u każdej pryzmy wskazuje ile z każdej pryzmy otrzymać można pełnych desek. Jest to bowiem pryzma geometrycznie biorąc, po odłączeniu oszwarów. Zatem jeżeli mówimy o podstawie, to myślimy o pryzmie drzewnej. W tym sensie jednak co u pryzmy nie można mówić o podstawie przy wycieranju na ostro. Lecz i tu jest podstawa, a mianowicie szerokość pierwszej deski, po odłączeniu oszwaru.

W ten sposób jest dana możliwość ustanowienia sprzęgu piE tak przy przecieraniu na ostro, jak i pryzmowaniu.

Jak zatem można obliczyć podstawę przy pryzmowaniu.

Zatem w tej figurze 25 (b d = e t. j. podstawa, a w trójkącie b, c, d,, c    jest ona przyprostokątnią, strona

v    c, d = f jest wysokością pryzmy,

A    czyli równocześnie szerokością

I    przyszłego materjału, linja zaś

7    bc = g niezem innem jak tylko

I    średnicą wycinka drewna w cień

szym końcu.

Otrzymamy zatem następujące ^    obliczenie, wedle znanej reguły:

e² -(- f² = g², a z tego e² = g² — f²,. samo e zaś = \j g² — f².

To znaczy, że podstawa równa się drugiemu pierwiastkowi z kwadratu średnicy drewna, po odciągnięciu kwadratu z grubości wytrzeć się mającej pryzmy, która jest wiadomą.

Przykład: kloc o średnicy 40 cm. ma być spryzmowany na 27 cm. szerokości, to znaczy materjał tarty z pryzmy pozyskać się mający, ma posiadać 27 cm. szerokości, zatem

(e podstawa) = \j g² — f² = \J 0.4² — 0.27² = 27 cm.

Z tego wynika, że wytrzeć się mająca pryzma, będzie miała 27 cm. wysokości, a podstawa jej przypadkowo także 27 cm.

Celem ułatwienia rachunku zestawione zostały specjalne tabele,, z których długość podstawy bezpośrednio odczytać można, jeżeli znana jest średnica kloca w cieńszym końcu i szerokość pryzmy,, czyli przyszłego materjału tartego.

>\

\\

(:

mm

r€

Fig. 25.    .

Obliczanie minimalnej średnicy.

Przykład takiej tabeli

Szerokość

grubość kloców w centymetrach

pryzmy

26 cm. 27 cm. 28 cm. 29 cm. i t. d.

w cm.

podstawa pryzmy w centymetrach

18 . .

18.7    20.4

21.4

22.7

19 . .

17.7    19.1

20.5 I 21.9

20 . .

16.6 18.1

19.5    21.0

21 . .

15.3    16.9

18.5    20.0

Zatem n. p. kloc posiadający średnicę 29 cm. w cieńszym Tcońcu, z którego pozyskać się mający materjał ma posiadać 21 cm. szerokości musi mieć podstawę, wynoszącą 20 cm.

Obliczenie ilości desek pozyskać się mających przy danej podstawie przeprowadza się w sposób następujący:

Przypuśćmy, że jakiś kloc o średnicy 38 cm. w cieńszym końcu, ma wydać materjał tarty o szerokości 28 cm. Wymiarom tym odpowiada wedle powyższej tabeli podstawa o długości 25.6 cm. Powstaje zatem pytanie^ ile desek 29 mm. grubych z takiej pryzmy pozyskać można. Dla każdej deski wypada 29 mm. na grubość -f-utrała z powodu rzazu, kłóra wynosi n. p. 4 mm., zatem mamy .33 mm. Jeżeli więc 25.6 cm. - 3.3 cm = to otrzymamy 7.7 to znaczy, że z pryzmy o tej podstawie wytrzeć można 8 desek, przy-czem ósma deska, będzie nieco cieńsza.

Obliczenia te jednak mimo to nie mogą być zupełnie dokładne, a różnica wynosić będzie 1 — 2 cm. Surowiec drzewny bowiem niema zupełnie cylindrowej formy, często zawiera wklęsłości, które powodują, że 1 lub nawet i 2 deski muszą być cieńsze. Następnie strona czołowa kloca nie przedstawia koła w każdym wypadku; dalej obliczając podstawę przypuszcza się, że kloc zostanie ułożony dokładnie w środku ramy trakowej, co w praktyce nie zawsze się trafia. Liczyć się więc należy z teini niedokładnościami i dla tego przyjąć należy współczynnik zabezpieczający, który wedle doświadczenia wynosi 1 — l¹ '2 cm. Dla tego jeżeli z obliczenia wypadnie na długość podstawy cyfra 25.6 cm. jak to w naszym przykładzie wyliczono, to w rzeczywistości przyjąć należy 27 do 28 cm., jako rzeczywistą długość podstawy pryzmy.

Celem obliczenia zatem grubości kloców, w sposób teoretyczny, służy podstawa pryzmy i na tej podstawie skonstruowany równoległobok.

Te teoretyczne obliczenia można sposobem empirycznym, opierającym się zresztą także na zasadzie matematycznej, podającej wprawdzie nieco niższą cyfrę, ominąć w ten sposób, jeżeli dodamy do siebie wysokość i szerokość równoległoboku, a uzyskaną sumę pomnożymy przez 0.75. Jako rezultat otrzymamy średnicę dłużycy, która dla podanych wymiarów jest najodpowiedniejsza. N. p. zamówiono materjał o szerokości 14 cm. i tyleż grubości, jaka musi być średnica odpowiedniej dłużycy, zatem 14 -{— 14 = 28, 28 X 0-75 = 21 cm., czyli na ten cel potrzebna jest dłużyca o średnicy wynoszącej 21 do 22 cm. bez kory, w cieńszym końcu; dalszy przykład: potrzebna jest kantówka ¹⁸/2> cm., zatem (0.18 -j- 0.20) 75 = 0.2850 m., czyli że na ten cel potrzebna jest dłużyca, której średnica bez kory w cieńszym końcu musi wynosić 28 — 29 cm.

Zanim jednak kloce do przetarcia oddane zostaną, muszą być jak to już wiemy poprzednio sortowane, a to wedle grubości w cieńszym końcu. Ze względów praktycznych byłoby wskazane, ażeby jeden i ten sam sprzęg pił był ustalony dla każdej grubości z osobna. Po największej części wymóg ten jest jednak niewykonalny i dla tego

ustanawia się jeden i ten sam sprzęg dla kilku grubości np. dla 3 lub 5, t.j. 41, 42 i 43, 31, 32, 33, 34, 35, itd.

Dla praktycznych celów rozróżniamy „kloce cieńkie”, o średnicy w cieńszym końcu 18 — 22 cm., „średniogrube” 23 — 35 cm i „grube” nad 35 cm. Dla tych 3 klas ustanawia się też osobne sprzęgi, przyczem uwzględnić należy, że właściwe pryzmowanie, rozpoczyna się u kloców od grubości nad 35 cm. w cieńszym końcu.

Sprzęg powinien ramę trakową w całości równomiernie obciążać, i wymaga, by wkładki między piłami miały wszędzie jedne i te same dymenzje i nigdzie nie odbiegały od nich. Z tego wynika, że robotnik obsługujący trak powinien mieć jako przyrząd niezbędny, małą klupkę, która przy pomocy noniusza może podawać grubości, aż do ¹/io mm.

To samo dotyczy i pił, które w jednym i tym samym sprzęgu powinny posiadać nietylko te same szerokości, ale co w tym wypadku jest główniejsze, posiadać te same grubości. Piła której szerokość wynosi mniej aniżeli 5 cm., ze swej początkowej a najodpowiedniejszej szerokości 12 cm. nie nadaje się już więcej do wykonywania pracy w traku.

Przytem musimy jeszcze nadmienić, że im dłuższe są piły, a nie opierają się na wkładkach środkowych, tem większe jest niebezpieczeństwo, że natrafiwszy na sęki zmienią swój kierunek t. j. „uciekają” ze swego kierunku. Wpływa tu bowiem także absolutna grubość piły, która nie powinna być mniejsza jak 1.8 mm. bez rozwiedzenia.

Ideałem dobrego sprzęgu byłoby, gdyby wraz z największą wydatnością, a tem samem najmniejszymi kosztami, złączony był jak największy wyzysk procentowy, tak ilościowy, jak i jakościowy.

Musimy jednak zająć się nieco obszerniej rdzeniem drewna, przyczem zauważyć należy, że bardzo często w handlu są niewłaściwe oznaczenia w ten sposób, że rdzeń nazywany bywa sercem, a rdzeniem nazywana bardzo często fałszywa twardziel.

Rdzeń znajduje się w samym środku przekroju drzewa, i tylko drzewa, których pień wytworzył przekrój poprzeczny ekscentryczny, posiadają go mniej lub więcej na boku.

Lecz mamy tu określenie „pas rdzeniowy”, to znaczy, że jest to część drewna w przekroju poprzecznym, która obejmuje sam rdzeń i najbliższe jego otoczenie. Szerokość tego pasa jest rozmaita i jest zależną od grubości, a tem samem od wieku drzewa. Im starsze jest drzewo tem grubszy jest pas rdzeniowy, a w cyfrach przeciętnych przedstawia on się:

że u kloców do . .20 cm. średnicy wynosi około 15 mm.

„    „    od 23—30 cm.    „    „    „

i t. d.

„    „    nad . 61 cm.    „    „    „

przyczem z drzew miękkich występuje najsilniej u jodły.

Na ogół jednak przyjmuje się, że średnica tego pasa rdzeniowego wynosi około 8 — 10% całej średnicy, a mianowicie cyfra wyższa u drzew nad 40 cm. grubości.

20 „

70 mm.

Pas rdzeniowy jest jakościowo gorszy, zatem obecność jego w materjale tartym nie jest pożądana. Wskutek tego należy sprzęg pił tak układać, ażeby pas rdzeniowy objęty został jedną, a co najwięcej dwoma deskami. W⁷ pierwszym wypadku mamy materjał tarty z pasem rdzeniowym w środku, w drugim wypadku mamy materjał przez rdzeń przetarty. Pierwszy najchętniej jeszcze jest widziany u kantówek, gdyż materjał taki nie paczy się, a wskutek tego jest więcej wartościowy. Jako wolny od rdzenia jest zatem ten materjał, który jest pozyskany ze strefy poza rdzeniem leżącej, i z tego powodu też jest najdroższy. Skonstatowanie tego szczegółu, z której części kloca dany materjał został wytarty, nie należy do zadań zbyt zawiłych, najlepszą wskazówkę udziela w tym względzie przebieg rocznych słoi.

Ustanawiając sprzęg pil należy ponadto jeszcze ten szczegół uwzględnić, że z materjału wyciętego ze średniej części kloca jest mniejsza ilość odpadów, aniżeli u materjału pozyskiwanego z boków. Ubytek ten jest tern większy im grubszy materjał jest wyrabiany, im bardziej drewno w stanie krągłym jest zbieżyste, i im dłuższy ma być materjał tarty.

Z tego dadzą się wysnuć następujące zasady:

1)    z kloców cienkich materjał z boku pozyskiwany nie powinien być grubszy nad 20 mm;

2)    z kloców grubszych, aniżeli 22 cm. powinien być wyrabiany materjał, który może mieć więcej, aniżeli 30 mm. grubości, a pozyskany tylko z części środkowej kloca.

Z boków kloca powinno się wycierać materjał cienki, gdyż im dalej część ta kloca oddalona jest od rdzenia, tern większy jest jego ubytek przy obrzynaniu cyrkularką, im grubszy ma być pozyskać się mający materjał tarty. Przytem wpływ posiada także grubość kloca, gdyż im grubszy jest sam kloc, tern grubszy może być także materjał z boków wytwarzany; chcąc zaś wytwarzać materjał cienki trzeba większą ilość pił wprzęgnąć w ramę trakową. Wskutek tego trak będąc silnie obciążony pracą, będzie powolniej pracować, czyli tern samem wydatność pracy będzie mniejsza.

Ogólnie rzecz biorąc można powiedzieć, że:

a)    stosunek między materjałem tartym, pozyskanym ze środkowej części kloca, a materjałem bocznym wypada przeciętnie, jak ²/3 do ¹/3, o wartości sprzedażnej 3 : 2 i

b)    jako materjał boczny mogą być pozyskiwane następujące grubości materjału tartego z kloców:

.    .    ¹²/13 mm.,

/13 lub ¹⁷/18 mm.,

25    mm.,

26    mm.

23

(O NO

1) do 25 cm. średnicy nad 25 — 40 cm. średnicy nad 41 — 50 cm. „

23,

nad .    . 50 cm. „    ....... . —,    — .......

Niektóre tartaki jednak zamiast materjału z boków, produkują raczej oszwary kopalniane.

Co się tyczy ilości pil, które do pracy zaprzęgnąć można, to jako zasada jest, że: należy tyle pił wprzęgnąć,

ażeby dany surowiec został w całości na materjał potarty.

Twierdzenie to wymaga wyjaśnienia dokładniejszego. Z poprzedniego przedstawienia wiadome jest, że podstawę do obliczenia ilości pil, służy średnica kloców w cieńszym końcu. Zasada ta nie jest jednak wystarczająca.. Każdy kloc jest ku komlowi grubszy,, a różnica w grubości wynosi na każdy metr liczący mniej więcej 1 cm.; ponadto trzeba uwzględnić także długość. Zatem dla obliczenia ilości pił wprzęgnąć się mających służyć powinna średnica nie w cieńszym końcu, lecz w połowie długości. Jednakże z kloców dłuższych można wyrobić materjał skrócony, nawet tylko 1 m. długi, i to naturalnie z końca grubszego.

Uwzględniając ten szczegół, możemy zatem sprostować powyższe twierdzenie i ustalić jako regułę, że: ilość pił wprzęgnąć się mających stosuje się do grubości kloca, a mianowicie do jego średnicy mierzonej w odległości 1 m. od grubszego końca.

Ustaliwszy tę regułę, widzimy jak ważną czynnością jest sortowanie wyformowanych kloców wedle grubości, i że sprzęg pił powinien być układany dla kilku grubości, jak poprzednio mówiliśmy n. p. dla 5, zatem 41, 42, 43, 44 i 45 cm. itd.

Przykład. Są do potarcia na ostro kloce 4 — 6 m. długości, 20 cm. do 25 cm. grube w cieńszym końcu, na materjał cienki, posiadający 17 mm. grubości, i wyłania się pytanie, ile pił trzeba wprzęgnąć.

Zatem mamy jako podstawy obliczenia: grubość maksymalną 25 cm., długość 6 m., zwiększenie grubości na każdy metr bieżący wynosi 1 cm. W odległości więc 1 m. od grubszego końca ma ten materjał 25 -j- 5 cm. = 30 cm., dla każdej deski potrzeba 17 mm. -j-4 mm., (jako grubość rzazu) = 21 mm. Jeżeli więc grubość zmierzoną w odległości 1 m. od grubszego końca, t. j. 30 cm. podzielimy przez grubość deski wraz z grubością rzazu, t. j. 21 mm., to otrzymamy ilość desek, która wynosi 14 sztuk. Do wytarcia tej ilości trzeba zatem o jedną więcej pił t. j. sprzęg ma obejmywać 15 pił.

Z tego wynika jednak dalej, że muszą być ustanowione minimalne grubości kloca w cieńszym końcu, ażeby racjonalnie wyzyskiwać surowiec.

Nasamprzód trzeba dążyć do tego, ażeby wyprodukować się mający materjał tarty, był jak najszerszy, i żeby surowiec wyzyskać jak najlepiej.

Wobec tego możemy, jako wskazówki podać następujące wymiary k’oc5w, celem przecierania wedle pewnych stałych dymenzyj.

Chcąc otrzymać deski o szerokości:

13 i 14 cm.

15 i 16 cm.

16,17,18 i 18P/2 cm. 18,1872,19, 20

21,    22 cm.

22,    2372 cm.

237s, 25 cm.

potrzeba mieć kloc o minimalnej średnicy

cm.

*333

23, 24 25, 26 27, 28 29, 30 31,32 33, 34

22 cm.

271 —

25, 26 cm. potrzeba mieć kloc o minimalnej średnicy 35,36 cm.

27,    28 cm.    „    „    „    „    „    37,38 „

28,    28V2 cm. „    „    „    „    „    39 do 41 „

30, 31v₂ cm. „    „    „    „    „    42 „ 44 „

28¹/2,30,31V2,33cm. „    „    „    „    „    45 „ 50 „

28i/2, 30, 31v₂, 33 i 36,,    „    „    „    „    51 „ 55 „

28i/2, 30, 31i/2, 33,36 i 38 cm. potrz. mieć kloc o min. średn. nad 55 cm.

Te wymiary w grubościach kloców należy jednak o 1 do 2 cm. powiększyć, jeżeli surowiec jest popękany, lub na bokach posiada pasy czerwone.

W celu osiągnięcia należytej wydatności przy przecieraniu należy ponadto baczyć na to, ażeby sprzęg nie obciążał zbytnio pracy.

W tym względzie można ustanowić następujące cyfry przeciętne: przecierając kloce do 22 cm. średnicy w cieńszym końcu można dać sprzęg dla produkcji materjału o grubości 12 Inb 13 mm.; kloce nad 22 do 35 cm. można obciążyć sprzęgiem dla produkcji materjału 17, 18 lub 20 mm. grubości; kloce nad 35 cm. średnicy mogą dawać materjał tarty 23, 24 lub 26 mm. grubości.

By jednak sprzęg odciążyć, nie należy dawać do wytwarzania wyłącznie tylko powyższe dymenzje, lecz wsuwać do środka przynajmniej jedną deskę grubszą pod warunkiem, że ta grubsza deska ma być wytworzona z części rdzeniowej kloca.

Wsunięcie wpływa korzystnie na wydatność pracy przy wycieraniu, a nadto i w kierunku finansowym nie przynosi straty.

Najodpowiedniejszem postępowaniem celem odciążenia sprzęgu będzie jednak jeżeli ze środkowej części kloca wyrżniemy jeden lub dwa grubsze brusy, które w dalszem następstwie na trakach rozdzielczych przetarte będą na cieńsze deski. W tym wypadku możemy sprzęg w ten sposób ustalić, że z reszty kloca wyrżnięte zostaną deski cieńsze o grubości n. p. 13 i 20 mm.

Zwyczajnie pryzmowanie wykonywane jest w ten sposób, że w jednym traku wyciera się pryzmę, w drugim natomiast przeciera pryzmę na materjał cieńszy. Wobec tego sprzęg pił w pierwszym traku jest lżejszy, aniżeli w drugim, u tego drugiego zaś podsuw jest większy, a skok mniejszy. Zwiększenie podsuwu musi mieć jednak swoje granice wyłaniające się z konieczności ciągłego przecierania na obu trakach. W przeciwnym razie jeden z tych dwu traków nie może pracy podołać, a drugi trak ma albo zamało albo za wiele pryzm do przetarcia.

Przyczem nadmieniamy, że ustawienie traków powinno być w szachownicę, gdyż natenczas manipulacja z przesuwaniem pryzmy pod trak drugi jest ułatwiona.

Sprzęg musi być jednak ponadto tak zestawiony, ażeby zmiana pił jak najrzadziej się odbywała i uwarunkowaną była koniecznością zmiany celem ostrzenia lub wypadkiem.

Zwyczajnie zmiana pił wymaga około ¹ '2 godziny czasu, a wykonywaną być winna u traków szybkobieżnych co godzin 4, u traków zwykłych co godzin 6. Ponieważ my w Polsce mamy zmianę

8 godzinną, zmiana więc sprzęgu nastąpić może u traków szybkobieżnych 2 razy, u traków zwykłych raz na zmianę, przy dwu zmianach 4 i 2, względnie nawet 3 razy dziennie. Strata czasu w normalnych warunkach wynosi zatem 2 godziny, względnie 1 lub l¹^. Trzecia zmiana t. j. ostatnich 8 godzin jest ustawowo tylko w pewnych wyjątkowych wypadkach dopuszczalna.

W podanej stracie czasu największa część przypada na zmianę wkładek (drewnianych lub żelaznych) między piły, zmiana samych pił wymaga stosunkowo najmniej czasu. Z tego wynika zatem, że zmiana sprzęgu pił powinna być jak najrzadziej wykonywana i dla tego też te zakłady tartaczne, które przecierają materjał jednych i tych samych wymiarów pracują najwydatniej, właśnie z tego powodu, że zmiana sprzęgu pił jest rzadko wykonywana. Dla tego też surowiec, który ma zbliżone grubości, n. p. 30—40 cm. daje przy przecieraniu najlepsze wyniki, gdyż dany zakład wie, a priori jakie tylko dymenzje mogą być z nich wycierane i dla tego też ułożywszy sprzęg najkorzystniejszy, nie potrzebuje go przez długie okresy czasu zmieniać na inny.

Sprzęg pił powinien być podawany do wiadomości kierownika tartaku tylko pisemnie, i to w formie jak najprościejszej, n. p..

• 12 ”, to znaczy: że ma być wycięta jedna pryzma

„ 200

o szerokości 200 mm. z części zaś kloca, po obu stronach pryzmy materjał cienki o grubości 12 mm. w takiej ilości, jaką będzie można wydostać; przy przecieraniu na ostro, n. p.: „22 mm. pełne”, to znaczy, że z całego kloca ma być wycierana tylko jedna grubość t. j. 22 mm. wynosząca, w takiej ilości jaka się da uzyskać.

Najobszerniejsza forma przedstawienia sprzęgu pił byłaby na

dla pryzmy:

stępująca:

11111111111

13, 17, 22, 27, 33, 40, 33, 27, 22, 17, 13,

w której ^ oznacza deskę

środkową, posiadającą rdzeń i z tego powodu podkreśloną. Gdy jednak po obu stronach deski środkowej są te same wymiary, naten-

111111 40, 33, 2 , 22, 17, 13.

Zresztą mogą być jeszcze inne oznaczenia, stosownie do wymogów danej chwili. N. p.

Ł R. 12, lub

> co oznacza, że ze środka przekroju poprzecznego danego kloca mają być wyrżnięte 5 desek, z czego jedna środkowa wraz z rdzeniem, każda o grubości 23 mm., z reszty (R) deski o grubości 12 mm. To oznaczenie będzie jeszcze bardziej

proste jeżeli brzmieć będzie: ^ 12.

23 12

CN

Wkładając kloc do ramy trakowej celem przecierania, należy zwrócić uwagę na następujące wymogi:

1)    musi się znajdować dokładnie w środku ramy trakowej;

2)    powinien wchodzić do ramy końcem cieńszym, szczególniej te sztuki, które posiadają znacznie grubszy koniec, co wpływa na manipulację, jeżeli materjał ma być obrzynany piłą tarczową;

3)    baczyć na kierunek pęknięć czołowych, by te pęknięcia były równocześnie rzazem piły;

//

///

a;

A-

cZ

•i

i/

\\

V/

X.

:A

Fig. 26. Należyte ustawianie, jedna deska nadpęknięta t. abcd.

Fig. 27. Niewłaściwe ustawienie: 5 desek z pęknięciami.

X-

V,

Ar

il

l)

!!

'!

//

/.

-—/—i

Fig. 28. Pryzma abcd niewłaściwie wyrznię ta, 7 desek z pęknięciami, mogły być tylko 3.

Jeżeli jednak jest kilka pęknięć na czole, natenczas na rzaz przeznaczyć należy pęknięcie najgorsze.

4)    kloce krzywe powinny mieć krzywiznę na dole;

5)    kloce cienkie można ustawiać dwa, jeden na drugim, końcami grubszymi na przemian.

Równie ważnym szczegółem, który przy przecieraniu musi być uwzględniony jest właściwość drewna wydawania wilgoci ze swego wnętrza t. j. zesychanie się.

Drewno do przetarcia oddane * zsycha się i to tem bardziej i dłużej, im świeższe potarte zostały. Ubytek ten musi być zatem uwzględniony przy przecieraniu, ażeby materjał po wyschnięciu miał wymagane dymenzje, a dzieje się to w ten sposób, że daje się pewien nadmiar na uschnięcie.

Nadmiar ten procentowo wyrażony jest rozmaity. Najmniejszy jest na długość, w tym kierunku zsycha się drewno minimalnie, a nadmiar tu potrzebny wynosi około 0.1%. Na szerokość musi być już większy nadmiar dany to dla drewna miękkiego 3 do 5% dla drewna twardego 2 — 8%; natomiast największy nadmiar musi być dany na grubość a to: od 5 do 15 °/o, zależnie od grubości.

Rozmiary nadmiaru na uschnięcie zależne są od stopnia wyschnięcia surowca do przetarcia przeznaczonego. Im on jest wilgotniejszy tem większy musi być dany nadmiar i odwrotnie, im bardziej suchy tem mniejszy nadmiar. Z tego powodu też im prędzej po ścięciu musi być surowiec przerzynany, jak n. p. sosna, tem większy musi być dany nadmiar. Nadmiar musi być większy dla materjału pochodzącego z cięcia zimowego, mniejszy z cięcia letniego. Dalej brać należy pod uwagę, czy drewno jest szeroko czy drobno słoiste, pierwsze zsycha się silniej i dla tego musi mieć większy nadmiar na zeschnięcie. Nadmiar zależny jest zatem od rodzaju drewna, układu słoji rocznych, stanu wilgoci drewna i pory przecierania i od spodziewanego czasu przebywania na składzie.

Ponieważ nadmiar przeznaczony na uschnięcie nie jest w licza-ny do masy drzewnej, przeto leży w interesie każdego przetwórcy nie dawać go za wiele, ani też za mało. Jeżeli damy za wielki, natenczas dajemy znaczną ilość masy drzewnej za darmo, a transportując kolejami, płacimy większe przewoźne, gdyż opłatę za transport oblicza się wedle ciężaru. Zsychanie zależne jest od kierunku włókna i objawia się, jakto z powyższego wynika: w kierunku podłużnym to znaczy równolegle do osi strzały, w kierunku pionowym do kierunku włókien i słoji t. j. w kierunku promienia i w kierunku stycznym.

W ogólnych, przeciętnych cyfrach rzecz przedstawiając będziemy mieli następujące wymiary przy zesychaniu się:

a)    dla długości ......

b)    dla szerokości: w mat. wązkim

szerokim

do

O 4*.

cm.

mm.

mm.

w zimie

c) dla grubości

w lecie

nad 9 do 20 mm. „ 20 nad

„ 35 mm. 35 mm.

W powyższych cyfrach, cyfry mniejsze są podane dla drewna miękkiego, cyfry wyższe dla drewna twardego.

Musimy jednak zwócić szczególniejszą uwagę przetwórcy i handlarza na jeden bardzo ważny szczegół, od którego zależną jest w bardzo znacznym stopniu cena sprzedażna a mianowicie ten, że

jednym z głównych warunków należytego wyglądu i zbytu pozyskanego materjalu tartego jest dotrzymanie ścisłe wymaganych wymiarów, t. j. szerokości, grubości i długości. W tym względzie mielibyśmy następujące szczegóły do rozpatrzenia.

Pod względem grubości, materjał może być należycie wyrobiony, a jednakże niema wymaganego wymiaru. Przyczyna może leżeć w tern, że albo wkładki nie miały odpowiedniego wymiaru, lub też piła była jednostronnie wyostrzona. Patrząc się wzduż długości materjału tartego, musimy w całości widzieć linję prostą. Przydarza się jednak, że materjał jest w prawdzie jednakowo gruby, jednak linja prosta przy końcu została zwichnięta. Przyczyna leży w odbiegnięciu piły z linji prostej, z powodowanem tym szczegółem, że kloc był nienależycie wprzągnięty. Z chwilą kiedy grubszy koniec kloca zbliża się do traka zwalnia go tracznik z wózka i w tym momencie ustawia się on właściwie, i w tym dążeniu odbiega od linji dotychczasowej.

Pod względem szerokości mielibyśmy następujące błędy: materjał jest koniczny. Przyczyna leży w złem obrzynaniu cyrkularką, przy pryzmach w niedbalstwie; posiada on nieregularną szerokość, natenczas przyczyna leży w złem obrzynaniu, przy pryzmach w zwichnięciu piły trakowej z linji prostej; jest podarta powierzchnia zewnętrzna, przyczyna leży w tępych piłach, lub nierównomiernenm roz-wiedzeniu zębów piły.

Na długość jest jeden błąd: skośny rzaz, przyczyna leży w nie uwadze robotnika.

We wszystkich tych wypadkach główny powód leży w niedo-rzorze, wszystkie maszyny pracujące powinny być jak najlepsze i w najlepszym stanie utrzymywane, a robotnicy należycie wykwalifikowani i stać zatem pod fachowym dozorem.

Mniejsza łub większa rentowność w handlu materja-łami tartymi, zależną jest także od należytego przechowywania na składach drewna tartego.

Nasamprzód musi być na ten cel przeznaczony odpowiedni obszar, gdyż trzeba się z tym faktem liczyć, że mogą być czasy zastoju handlowego i wtedy zbierają się większe zapasy. Ponadto z czasem uzbiera się większa ilość materjałów gorszej jakości, które trudno sprzedać. Ponadto trzeba i ten szczegół wziąć pod uwagę, że im wyższe są stosy materjałów tartych, tern wyższe są koszta układania, jak i zładowania ze stosów, na skutek potrzeby ustawienia większej ilości robotników.

Na ogół biorąc można zatem postawić jako zasadę, że skład materjałów tartych ma być tak wielki, ażeby na nim mogła znaleść pomieszczenie czwarta część rocznej produkcji danego tartaku.

Skład powinien być podzielony na kwatery, na których mają być układane stosy, a nadto posiadać tory kolejkowe, których zadaniem jest: ułatwiać manipulację t. j. dostawę materjałów w pobliże kwater, a następnie odstawę jego w wypadkach sprzedaży.

Stosy mają być układane w kwaterach na stałych podkładach, które mają być nieco pochylone w jednym kierunku, a to w tym celu, ażeby ułatwiony był odpływ opadów atmosferycznych, gdy stos zostanie ustawiony.

Materjał tarty wynoszony z tartaku, dostaje się nasamprzód da sortowni na placu składowym, gdzie go sortują. Zasady sortowania stosują się do wymogów handlowych, a te podałem już poprzednio. Po przesortowaniu odstawiany bywa na pojedyncze kwatery, by go tu ułożyć w stosy. Plac składowy należy jednak w ten sposób podzielić na kwatery, ażeby manipulacja z materjałem nie była utrudnioną. Zatem pomiędzy kwaterami muszą być pozostawiane przejścia dość szerokie, których zadanie ponadto jest, ułatwiać przewiew powierza.

Teraz następuje czynność składania materjału w stosy, przedtem jednak wiele handlarzy zaopatruje swój materiał, znakami firmowymi. Wiadomo bowiem jest, że w handlu drzewem, pewne zakłady szczycą się dobrą opinją, i natenczas powiada się — ta lub owa „marka” jest dobra.

Układanie materjału ma za cel ułatwienie wysychania, czyli, że ma być tak uskutecznione, ażeby odpowiadało temu zasadniczemu założeniu. Zatem materjał musi być układany w ten sposób, ażeby pomiędzy pojedynczemi składami była wolna przestrzeń, celem przewiewu powietrza.

Te wolne przestrzenie nie powinny być, ani za wielkie, ani za małe. W pierwszym wypadku, materjał za prędko wysycha, a wtedy łatwo pęka, w drugim zaś proces wysychania postępuje zbyt powoli, a wskutek tego następują pewne objawy, które wartość techniczną materjału obniżają. Przytem należy uwzględnić jeszcze następujące szczegóły, że materjał z letniego cięcia pochodzący, jest suchszy, aniżeli z zimowego, pewne gatunki drzew schną prędzej, aniżeli inne; i że w lecie materjał wysycha prędzej, aniżeli w zimie, cieńszy materjał prędzej, aniżeli grubszy.

Z tego wynika, że o ile proces wysychania może nastąpić prędzej, natenczas materjał może być ciaśniej układany, aniżeli w odwrotnym wypadku.

Forma stosów jest trojaka: czterokątna, trzykątna i krzyżowa. Te dwie ostatnie powodują łatwiejsze wysychanie, zajmują jednak zbyt wiele miejsca, i dla tego używa się przeważnie formy cztero-kątnej.

Stosy są mniej więcej tak szerokie, jaka długość jest samego materjału, a wysokość nie powinna wynosić więcej nad 5 m., a to z tego powodu, iż koszta układania stosu, nawet przy zastosowaniu samoczynnego podnoszenia desek do góry, są nazbyt wielkie.

Materjał układa się w kierunku prostopadłym do podkładów, których ma być tyle, by materjał mógł bez wyginania się spoczy-

wać, i układany stroną szeroką, każda sztuka z osobna; pozostawiając między sztukami wolną przestrzeń wynoszącą około 3 — 5 cm. Każda warstwa musi być przełożona przekładkami, i może składać się z jednej deski, jeżeli materjał tarty jest gruby, lub z 2 desek jedna na drugiej, jeżeli jest cieńki.

Przekładki pomiędzy warstwami muszą być cienkie, suche, jednej i tej samej grubości, i tak układane między pojedynczemi warstwami desek, ażeby znajdywały się prostopadle nad sobą. Jeżeli materjał jest krótki, do 4 m., natenczas wystarczą 3 przekładki, dwie na każdym końcu, jedna w środku, jeżeli materjał jest dłuższy natenczas 4, a mianowicie dwie w środku materjału w równych odstępach, a 2 na obu końcach. Przekładki znajdujące się na końcach, powinny wystawać nieco po za warstwy, gdyż jest to ochrona przeciw zbytniemu pękaniu materjału.

Jeżeli stos został ułożony, natenczas nakrywa się, dając nakryciu pochylenie i używając do tego materjału tartego gorszej jakości, który okrywając stos wystaje około 20 — 30 cm. po za stos. Również ubezpiecza się przed zerwaniem przez wiatr, przymocowując go drutem do łat, włożonych pomiędzy warstwami desek. Do nakrywania stosów, używa się także dachy stałe, do zdejmowania, z blachy sporządzane, również przeciw wiatrom zabezpieczone.

Warunkami poprzedzającymi układania są następujące szczegóły: ażeby materjał tarty był należycie oczyszczony z trocin, na nim się jeszcze znajdujących, i jak najkrócej leżał w kupach przy układaniu, ażeby w jednym i tym samem stosie znajdywał się tylko jeden i ten sam sortyment.

Pochyłość w stosie można dać także w ten sposób, że z jednego boku układane będą grubsze przekładki, aniżeli z drugiego. Przekładki bowiem są zwykle od 13 — 26 mm. grube i około 40 — 50 mm. szerokie. Szczególnie ostrożnie należy postępować z materjałem tartym sosnowym, dla którego muszą być użyte przekładki bezwarunkowo zupełnie suche i możliwie jak najwęższe, a to w tym celu, ażeby zapobiec tworzeniu się szarzyny.

Po pokryciu można dla porządku zaopatrzyć każdy stos tabliczką, na której uwidocznione są wymiary, sortyment, gatunek drewna i ilość sztuk. Obliczenie przyrostu i rozchodu, powinno odbywać się w końcu każdego tygodnia, a ęelem odróżnienia warstw nowych od poprzednich, maluje się odpowiednią farbą, której kolor co tydzień powinien być zmieniany.

W niektórych wypadkach wiąże się materjał tarty we wiązki, a mianowicie łaty i łatki, a deski tylko do grubości 27 m/m. Wiąże się po sztuk kilka, tak by dla manipulacji nie były zbyt ciężkie i to za pomocą drutu, lub szpagatu konopianego. Głównie używa się do wiązania drutu, a szpagat tylko dla wiązania bardziej wartościowego materjału by nie uszkadzać kantów i by materjał nie był zabrudzony rdzą. W każdym razie tylko suchy materjał może być we wiązki wiazan)r, mokry bowiem łatwo się zadusi.

Do czynności na składach materjałów tartych należy także czynność wykonywania ekspedycji materjałów tartych.

Wysyłać należy materjał tarty w stanie zupełnie suchym, chroniąc go przed opadami atmosferycznymi. Dla ułatwienia tej czynności zakłada się przy bocznicach rampy, które są tak wysoko nad teren wzniesione, by ich górna powierzchnia znajdywała się w tym samym poziomie, co podłoga wagonu.

Szerokość rampy zależną jest od ilości materjału, jaka codzienie ma być wagonami wysyłana, a dla ochrony tak materjału jak i robotnika przed opadami atmosferycznymi, zakłada się nad całą rampą dach, wagony do ładowania muszą być także pod tym dachem, przynajmniej ta ich strona, w której się ładuje. W ten sposób ładuje się materjał tarty. Dla opału i dłużyc nie trzeba, ani rampy, ani dachu, gdyż opał wrzuca się .do wnętrza wagonu, dłużyce zaś wyciąga na wagony linami drucianemi na podkładach, ukośnie do wagonu ułożonych.

Materjał drzewny ładować należy do wagonów otwartych, a tylko materjał tarty bardziej wartościowy i drobny n. p. materjał resonan-sowy, klawiaturowy, płyty klejone, część składowa lepszych skrzynek, forniery, parkiety etc. muszą być ładowane do wagonów krytych, których wynajem jest droższy i nie tak łatwo je otrzymać można. Materjał tarty w otwartych wagonach lepszej jakości, powinien być ponadto okryty deskami gorszej jakości, ażeby go ochronić również przed zanieczyszczeniem, a w szczególności przed zamakaniem na skutek opadów atmosferycznych.

Po załadowaniu musi być w celach rachunkowych i opłaty ceny kupna sporządzana konsygnacja wysłanego materjału.

Musimy jednak jeszcze, mówiąc o rentowności, jakiegoś zakładu przemysłowego leśnego zastanowić się nad tern, która z dwu urządzeń maszynowych, trak czy piła taś-mówka jest maszyną przyszłości.

Opierając sie na tern, co nam z głosów obcych jest wiadome, stwierdzamy wedle zapatrywań większości, że maszyną przyszłości będzie taśmówka prostopadle działająca.

Koszta produkcji od kloca przed trakiem począwszy, a na ma-terjale tartym na składzie materjałów tartych skończywszy, wynoszą przy wyróbce materjału miękkiego 8, a twardego 5°/₀ ceny sprzedażnej, wedle dat amerykańskich. W jaki sposób zatem można tak niskie koszta osiągnąć. Oto w ten sposób, że europejskie metody wytwarzania są przestarzałe, a tern samem nazbyt drogo produkujące. Przyczyniły się do tego rozmaite powody. Ceny za materjał surowy idą ciągle w górę i razem z cenami za robociznę stanowią bardzo poważną część ogólnych wydatków produkcji. Jako przykład niechaj posłuży, że kiedy przedtem stosunek deski do surowca pod względem kosztów wytwarzania był jak 1 : 3, to dzisiaj ustalił się jak 2 : 3. Hasłem obecnem musi być zatem tania produkcja a równocześnie też należyte wyzyskanie surowca. Z tego wynikaj że bezwzględną koniecznością jest zastosowanie maszyn roboczych naj-

więcej wydatnych pod względem ilości wykonanej pracy i jak najoszczędniej wykonujących pracę. Oba te warunki mogą być spełnione przy zastosowaniu amerykańskich wielkich pił taśmowych.

Jako dowód naprowadzają zwolennicy ten rachunek: zakład tartaczny, przerabiający na podstawie amerykańskiego urządzenia dziennie 200 m.³ dębiny zatrudnia razem z kotłownią, placem skła-dowem i układaniem odpadów i t. d. 80 ludzi, podczas gdy ten sam zakład u nas z dotychczasowemi urządzeniami zatrudnia 5 razy tyle ludzi. Zaoszczędzenie w kosztach robocizny jest zatem bardzo znaczne, a stwierdzić je można w następujących kierunkach:

W Ameryce przy 8 godzinnej pracy potrzeba do obsługi maszyny do heblowania, układania odpadów, obsługi maszyny, kotłowni, składowiska materjałów gotowych i t. d., dla każdych 10

m.³ przeciętnie 2.7 dnia roboczego przy drewnie miękkiem, a przy drewnie twardem 4 robotników.

Transport drewna odbywa się automatycznie. Kloc bywa przy pomocy maszyny dostawiany do wnętrza tartaku, mechanicznie pod taśmówkę podkładany, po przetarciu materjał za pomocą rolek pod inne maszyna podsuwany i t. d. Jednem słowem już w kilka minut po przetarciu znajduje się materjał tarty na składzie, przebywszy automatycznie całą drogę, łącznie ze sortownią i dymenzjonowaniem.

Odpady tartaczne, doprowadzane są automatycznie do -całego systemu tarczówek, lub też spadają na urządzenia transportowe, znajdujące się w parterze i stąd znowu automatycznie doprowadzane do paleniska w kotłowni. W ten sposób zaoszczędza się znaczną ilość robotników.

Amerykański tartak jest mniejszy od europejskiego, biorąc za podstawę porównania tę samą wydatność. Wskutek tego koszta budowy, a tern samem koszta inwestycyjne są znacznie mniejsze. Zwyczajnie składa się on z 2 kondygnacyj. W dolnym piętrze t. j. na parterze umieszczona jest maszyna parowa i wszystkie transmisje, na piętrze znajdują się wszystkie maszyny robocze. Odpada też potrzeba zakładania kosztownych fundamentów z cementu pod traki i zakładania suterenów w ziemi.

Plac składowy na kloce jest mały, gdyż odpada sortowanie, tam zaś gdzie są urządzone małe stawy, w których kloce przetrzymuje się, tam nie potrzebny jest plac składowy na kloce i żóraw do wyciągania. W tym wypadku kloce zwożone kolejką leśną wrzucane są do stawu, wskutek tego oczyszczają się z brudów, następnie 1 lub 2 robotników za pomocą pik podsuwa je pod automatyczny wyciąg.

Siła jaka potrzebna jest do utrzymania ruchu jest znacznie mniejsza. Zakład urządzony do przecierania 200 m.³ drewna twardego dziennie potrzebuje tylko 2 taśmówki, 1 piłę rozdzielczą i urządzenia pomocnicze, podczas gdy w europejskim tartaku trzeba do tego 10 traków przy jednorazowej, a połowę tej ilości przy dwu razowej zmianie.

Wyzysk procentowy jest również znacznie większy, taśmówką pracuje się bowiem równocześnie na jakość i na ilość. Błędy tech-

niczne są natychmiast widoczne, a wskutek tego tracznik może przy pomocy odpowiedniego ustawienia wywołać jak najlepszy efekt. Gdy zatem w trakach błędy mechanicznej obróbki odźwier-ciadlają się na większej ilości desek, to przy tasmówce ograniczają się na jedną lub dwie deski.

Odpada potrzeba zmian w sprzęgu pił, gdyż mogą być z jednego i tego samego kloca wycierane różne grubości. Zwyczajnie wycierają z boków deski, a ze środka, który często posiada błędy techniczne, brusy.

Rzaz taśmówki jest równomierny, a umożliwione to jest wskutek zawsze należytego napięcia piły. Zęby piły są na końcach zduszane a nie wyginane. Z tego powodu rzaz jest minimalny, zęby zduszane bowiem dają rzaz o 40°/₀ mniejszy aniżeli piły o zębach wyginanych. Jest to możliwe wskutek tego, że napięcie taśmówki jest ciągle to samo, a przyrząd umyślnie w tym celu wymyślony zapobiega automatycznie rozluźnieniu.

Wycieranie pojedynczych desek nie wywołuje większej straty czasu, aniżeli jest on potrzebny przy traku. Rotacja kół osadowych taśmówki wynosi przy drewnie miękkiem 300 — 500 obrotów t. j. do 3000 m., twardem zaś około 2500 m. na minutę. Wskutek tego szybkość przecierania wynosi 90 do 180 m., a przy drewnie miękkiem nawet 300 m. na minutę. To znaczy, że do wytarcia jednej deski potrzeba 5 do 6 sekund. Przytem jest rzeczą obojętną jaką grubość posiada dany kloc. Zmiana taśmówki wymaga 4 minuty czasu i jest dwukrotna w dniu roboczym, podczas gdy przy trakach potrzeba na to 1 do 2 godzin.

Z tego wszystkiego wynika więc większa sprawność, a tern samem większa rentowność amerykańskich zakładów tartacznych, a wskutek tego taśmówka odniosła w Ameryce zwycięstwo nad trakami; tern bardziej, że ze względów technicznych instalacja taśmówki nie przedstawia trudności. Wprawdzie maszyny amerykańskie są droższe aniżeli europejskie, różnica ta nie wpływa jednak na koszta produkcji.

Powyższe wywody co do taśmówki podajemy pod rozwagę naszych przemysłowców i stwierdzamy, że niektóre nasze zakłady posiadają już taśmówki belgijskie ze zduszanymi zębami i są z nich bardzo zadowolone.

W interesie przedsiębiorstwa każdego szczególniej drzewnego leży ponadto, ażeby produkta jego były ubezpieczone przed szkodami od pożarów. Dotyczy to tak samo składów drewna jak i zakładów przemysłowych i przynależnych domów mieszkalnych. Te ostatnie muszą być z mocy przepisów ustawy ubezpieczone w odnośnych państwowych zakładach ubezpieczeń. Natomiast ubezpieczenie tych pierwszych zależne jest od decyzji samych właścicieli. Powinny być zatem ubezpieczane, a ubezpieczenia w porę odnawiane. Ileż razy bowiem przydarza się, że skład materjałów się spalił i dopiero podówczas przypomniano sobie, że polisa nie została odnowiona. Bezsprzecznie jest to większy wydatek, lecz na to niema rady innej jak płacić..

Ubezpieczone być winno to wszystko co pożar zniszczyć może, z wyjątkiem drewna krągłego na placu składowym, gdyż'zwyczajnie jest ono w stanie jeszcze lub nawet bardzo jeszcze świeżym

n. p. sosna, lub drewno drzew liściastych i w korze będące. Jednakże premja sama może być mniejsza lub większa, zależnie od tego jakie stosunki panują w danym zakładzie.

Każde towarzystwo asekuracyjne wymaga nasamprzód, by naokoło zakładu tartacznego był tak zwany „rejon ogniowy” t. j. pas ziemi co najmniej 20 m. szerokości, na którym nie mogą być przetrzymywane żadne materjały drzewne, chyba tylko chwilowo, lecz te muszą jednak być jak najrychlej z pasa usunięte.

Następnie ubezpieczać należy wartość rzeczywistą, w chwili podpisania polisy obliczoną, gdyż na wypadek szkody każde towarzystwo ubezpieczeniowe oblicza pozostałą resztę i wypłaca dopiero różnicę.

Również znaczny wpływ na wysokość raty ubezpieczeniowej posiada rodzaj oświetlenia, gdyż światło elektryczne jest najbezpieczniejsze, najgorsze zaś światło naftowe.

nowień:

Następnie jest wskazane przestrzeganie następujących posta

wewnątrz tartaków i innych zakładów przemysłowo-drzewnych oczyszczać ściany przynajmniej raz na tydzień z pilin i mąki drzewnej, a co dnia po ukończeniu pracy usunąć wszystkie odpadki i materjały drzewne, a pozostawiać tylko tyle, ażeby na drugi dzień rozpocząć bez straty czasu pracę;

na większych składach materjałów drzewnych pozostawiać w pewnych odstępach szersze przejścia, jako pasy ogniowe;

palenie tytoniu ma być wzbronione; po za godzinami pracy ma na składzie znajdować się tylko wartownik i nikt inny;

powinny być w pogotowiu przyrządy do gaszenia ognia, oprócz tego woda w dostatecznej ilości; przyrządy te powinny znajdować się w takich miejscach, by przystęp do nich był ułatwiony, być w dobrym stanie i nie narażone na pożar;

ewentualnie dla większych składów i zakładów należałoby stworzyć własną straż pożarną, ażeby uczestnicy wiedzieli, jakie czynności mają w wypadku pożaru wykonywać.

W końcu podnoszę z całym naciskiem, że książki wszystkie powinny być jak najskrupulatniej prowadzone, ażeby na wypadek pożaru można było stwierdzić niewątpliwie stan faktyczny. Zwyczajnie odbywa się zapisywanie przychodu i rozchodu w danych artykułach a to: w większych zakładach handlowo-przemysłowych z końcem każdego tygodnia, w małych zakładach nawet co dnia.

Jeżeli jednak pożar wybuchł i wyrządził szkodę, natenczas należy natychmiast Towarzystwo asekuracyjne pisemnie (listem poleconym) powiadomić i przygotować wszystko co jest potrzebne do należytego obliczenia wyrządzonej szkody. Towarzystwo asekuracyjne wysyła w tym wypadku swego likwidatora, celem ustalenia wysokości wyrządzonej szkody, a celem obrony własnych interesów jest rzeczą wskazaną, ażeby poszkodowany miał ze swe] strony również rzeczoznawcę.

W tem miejscu jestem zobowiązany do uzupełnienia całego obrazu dać ogólny pogląd na rachunkowość, nie wchodząc naturalnie w bliższe szczegóły.

Rachunkowość każda nie może i nie powinna być celem dane] działalności gospodarczej, i nie może utrudniać gospodarstwa, lecz być tylko jednym ze środków pomocniczych do osiągnięcia celu. Ona musi się zatem stosować do gospodarstwa, a nie gospodarstwo do niej. Powinna być przejrzysta i tak prowadzona, by każdej chwili można nabrać przekonania o celowości tak całego gospodarstwa jak i pojedynczych części jego.

kowość.

Kupiecka księgowość rozróżnia pojedynczą i podwójną rachun

Rachunkowość pojedyncza obejmuje po zamknięciu inwentarza sumę ogólną dochodów lub strat, nie wykazuje zatem szczegółowo jaki udział w tych zyskach lub stratach biorą pojedyncze działy danego przedsiębiorstwa. Natomiast rachunkowość podwójna objaśnia natychmiast, w jaki sposób powstał dochód, lub wytworzyła się strata, i czy i które działy badanego przedsiębiorstwa okazały się korzystnemi. Nazwę swą ma z tego powodu, że każda pozycja zapisywaną jest podwójnie, raz w aktywach, a drugi raz w pasywach.

ame-

Wybór księgowości pozostawiony jest każdemu kupcowi, tylko Towarzystwa akcyjne muszą prowadzić buchalterję podwójną, która w przemyśle drzewnym stoi na pierwszem stopniu. Prócz tego używaną jest buchalterja włoska, dalej francuska, a w końcu rykańska. Nowsze systemy są dość odmienne od dotychczasowych, jak n. p. system Schiebera, w szczególności zaś szwajcarski Rufa.

Naszym celom odpowiadać będzie najbardziej buchalterja podwójna, w której ma być prowadzonych tyle kont, ile jest rozmaitych działów gospodarki; nie odpowiada zaś kameralistyczna forma, gdyż ona daje zupełny obraz dopiero po całorocznem zamknięciu książek, co niejednokrotnie dopiero w parę miesięcy po upływie roku administracyjnego wykonane być może.

Rachunkowość prowadzi zwyczajnie osobny oddział buchal-teryjny, przez funkcjonarjuszy fachowo do tego przygotowanych, którzy jednakże o treści prowadzenia gospodarki muszą być należycie poinformowani. W małych przedsiębiorstwach przynajmniej bilans układa fachowiec.

Po roku administracyjnym, który może być równobrzmiącym z rokiem kalendarzowym, lub też od niego odmienny, układa się bilans, wykazując zarazem zysk lub ewentualne straty.

Każdy bilans ma dać, jasny cyfrowy obraz rezultatu przedsiębiorstwa, w przeciągu pewnego okresu czasu. Zwyczajnie zestawienie to obejmuje cały okres istnienia danego przedsiębiorstwa, a przynajmniej ostatni rok gospodarczy, a uskutecznia się je w ten sposób, że się porównuje stan majątku na początku tego okresu, ze stanem na końcu tegoż. Prócz tego ma być w myśl ustaw handlowych sporządzony na początku każdego roku gospodarczego i na jego końcu inwentarz i jego wartość. Z porównania wartości inwentarza i rezultatu bilansu wynika stosunek między długami i majątkiem. Głównym celem każdego przedsiębiorstwa jest zwiększenie majątku, a przynajmniej utrzymanie w tym samym stanie, a nie jego zmniejszenie.

Kończąc te wywody musimy je jeszcze w krótkości zrekapitulować.

Zatem wydatki na produkcję obejmują wszystkie koszta jakie połączone są z wytwarzaniem półfabrykatów tartacznych, aż do chwili uskutecznionej sprzedaży. Suma procentów od inwestowanego kapitału wraz z zupełnym zwrotem całego na ten cel zużytego kapitału tworzy koszta produkcji. Te są: cena drewna na pniu, koszta wyróbki, koszta transportu, podatki, ubezpieczenie etc. etc. w ogóle to wszystko co nosi cechy wydatków na produkcję. Jeżeli do tych wszystkich kosztów dodamy jeszcze odpowiednią kwotę jako zarobek, to otrzymamy cenę sprzedażną. Należy jednak baczyć na to, ażeby koszta administracyjne nie były niepomiernie wielkie, gdyż w tym razie są one w stanie rentowność całego przedsiębiorstwa zakwestjonować; do nich należą: wydatki na kan-celarję, portorja, stemple, wydatki na podróże, ubezpieczenia, reklama, kasy chorych, wydatki na dobroczynność publiczną, podatki z dodatkami, koszta sądowe i prawne, wynagrodzenia i pensje, koszta utrzymania budynków, świało i t. p.

Wysokość zarobku powinna być utrzymana w pewnych granicach i odpowiadać społecznym stosunkom. Zarobek ten jest wynagrodzeniem za wszelkie trudy i mozoły, połączone z interesem, i ma pokryć nie tylko koszta utrzymania życia przedsiębiorcy, lecz także dać mu możność odłożenia pewnych kwot na starość i na wypadek słabości. Bez zarobku nie powinien żaden przedsiębiorca swoje artykuły oddawać, w przeciwnym razie ustaje przedsiębiorstwo.

\

\

/

./

*

•f.

S

' i

✓

I

i

V,

i

Ii

v ;>

i

i

-

;

/

ROZDZIAŁ PIĄTY.

¹

zas wystarczy, jeżeli jedną połowę do ^ zupełnie opuścimy i zostanie

GEOGRAFJA

HANDLOWO-LEŚNA.

-

t

'

\

'

WSTĘP

Dla handlu i przemysłu jest znajomość geografji leśnej rzeczą nader pożyteczną, gdyż w ten sposób dana jest możliwość wynalezienia tych miejscowości, w których kupiec może nabyć materjał dla siebie potrzebny, lub też w których może sprzedawać materjał własny. Z tego powodu potrzebną jest wiadomość lesistości i środków transportowych nasamprzód własnego Państwa i lesistości Państw obcych. W tym ostatnim kierunku nabywa on bowiem wiadomości dokąd może iść z materjałami własnymi, a ponadto z jakie-mi konkurentami zdybać się może.

Z tego powodu przedstawimy nie tylko stosunki pod względem powyżej podanymi u siebie w domu, lecz także w Państwach ościennych Europy, a nawet ze względu na handel zamorski także innych części świata.

Zaczynamy zatem od opisu tych stosunków we własnem

Państwie.

A. Europa.

1. Lesistość Rzeczypospolitej Polskiej.

Statystyka lasowa naszego Państwa była w pierwszych początkach dość nieścisła i dopiero w ostatnich czasach zostały podane do publicznej wiadomości przez Ministerstwo Rolnictwa daty, które mają być już zupełnie dokładne i ścisłe. Podnoszą się jednak głosy, że i te daty nie są dokładne, co zresztą nawet samo Min. w jednym wypadku zupełnie otwarcie przyznało. Jednakże dla naszych celów, daty te będą zupełnie wystarczające przypuszczamy bowiem, że ewentualne różnice nie będą tak znaczne, ażeby zmieniły obraz jaki w dalszym ciągu przedstawimy.

Lesistość Rzeczypospolitej Polskiej przedstawia się w obecnej chwili w sposób następujący:

Powierzchnia w hektarach

Województwo

lasów

ogólna

ogólna

państwo

wych

nie państwowych

Procent

zalesienia

Białostockie

Kieleckie

Krakowskie

Lubelskie

Lwowskie

Łódzkie

Nowogródzkie

Poleskie

Pomorskie

Poznańskie

Śląskie

Stanisławów

Tarnopol

Warszawa

Wilno

Wołyńskie

3.251.800

2.573.600

1.744.800 3.116.000

2.702.400

1.903.400 3.719.500

4.146.300

1.638.600

2.660.300 423.400

1.836.800 1.624.000

2.943.100

1.385.100

2.994.300

687.299

624.368

407.657

651.493

676.610

279.485

910.652

1.305.608

354.954

462.113

143.498

628.010

273.940

342.889

382.043

850.552

517.522

245.002

40.193

93.148

26.253

80.368

245.325

301.671

275.406

199.643

29.386

243.016

109.934

102.654

271.786

169.777

379.366

367.464

558.345

650.357

199.117

665.307

914.137

79.548

262.470

114.112

385.004

273.940

232.955

279.389

578.766

21.1

24.3

23.3

21.2

25.0

14.6

24.4

31.4

21.6

17.3

33.8

34.1

16.8

11.6

27.6

28.4

Ogółem

38.663.400 1.981.361

2.871.307

6.110.054

23.2

Z powyższego tabelarycznego zestawienia wynika, że posiadamy 8.981.371 ha ziemi, znajdującej się pod uprawą lasową =23.2% całej powierzchni Państwa, obliczonej na 38.663.400 ha.

Najbardziej lesiste są województwa: Śląskie (powinno być wzorem dla innych), Poleskie, posiadające powyżej 30% zalesienia; między 25 i 30% posiadają: Wileńskie i Wołyńskie; powyżej 20 do 25%: Białostockie, Kieleckie, Krakowskie, Lubelskie, Lwowskie, Nowogródzkie i Pomorskie; powyżej 15 do 20%: Poznańskie i Tarnopolskie; poniżej 15%: Łódzkie i Warszawskie.

Zatem najwięcej lasów (procentowo) jest na zachodzie (Śląsk) i na Kresach, jakoteż w Karpatach.

W tej cyfrze ogólnej uczestniczą lasy państwowe (i pod administracją państwową stojące) z cyfrą 2.871.307 ha = okrągło 32% t. j. bez mała trzecia część lasów Polski należy zatem do Państwa, co tern więcej jest ważne, że lasy obce będące w administracji Państwa wynoszą ledwie Ó.60/9¹ ²).

Nie chcąc jednak wchodzić szczegółowo w cyfry ziemi urodzajnej i nieużytków przedstawiamy ostateczne wyniki.

Jeżeli weźmiemy pod uwagę ziemię urodzajną i nieużytki to lesistość pojedynczych zaborów przedstawi się nam w sposób następujący:

Śląsk cieszyński 30.8, Śląsk Górny 29.4, Kresy wschodnie 27.5%, województwa: Nowogrodzkie, Poleskie, Wołyńskie, Małopolska 25.7%, Pomorze 21.70/o, Wielkopolska 19.8%, Królestwo Kongresowe łącznie jednak z obwodem białostockim 18.5%.

Natomiast jeżeli uwzględnimy tylko ziemię urodzajną to szereg ten przedstawi się na nieco odmienniej a mianowicie będzie on: Kresy wschodnie 34%, Śląsk cieszyński 32.2, Śląsk Górny 31.0, Małopolska 26.6, Pomorze 23.0, Wielkopolska 20.8, a w końcu b. Królestwo Kongresowe z obwodem białostockim 19.6%.

Wynika więc z tego, że najlepiej zalesione są oba Śląski i Kresy wschodnie, najgorzej b. Królestwo Kongresowe, mimo iż został tu wliczony okręg białostooki.

Jeżeli jednak porównamy Polskę po nadto z lesistością innych Państw Europy i uwzględnimy wszystkie ewentualności z tego % lesistości wynikające, dalej jeżeli uwzględnimy % zalesienia Kresów wschodnich i małe stosunkowo zaludnienie tychże, to przychodzimy nie wchodząc w szczegóły do następujących rezultatów ostatecznych:

Polska nie należy do krajów silnie zalesionych, stoimy bowiem mniej więcej na rozgraniczu między krajami silnie i mało lesistymi; bez Kresów wschodnich jednakże należelibyśmy statystycznie do krajów stosunkowo słabo zalesionych.""")

Powstaje zatem pytanie, czy istniejące zalesienie wystarcza na pokrycie własnego zapotrzebowania, i czy ewentualnie mamy nad-

uzna-

miar drewna, który moglibyśmy eksportować do krajów zagranicznych.

Wedle ekonomistów niemieckich miarą w oznaczeniu dostatecznego lub niedostatecznego procentu zalesienia pewnego kraju szukać należy w przeciętnej przestrzeni w ha wypadającej na głowę mieszkańca. Prof. Enders oznacza ją dla stosunków specjalnie południowo-niemieckich na 0.34 ha; inni autorowie dla odmiennych stosunków tylko 0.28 ha. Zatem kraj, który posiada więcej aniżeli 0.28 ha, tą cyfrę bewiem przyjmujemy dla mało uprzemysłowionej Polski, może swój nadmiar drewna eksportować po za granice własnego Państwa.

Z powyższego zestawienia wynika dla Polski 0.33 ha lasu na głowę mieszkańca. Jednakże stan ludności zwiększył się od chwili ostatniego spisu bardzo wydatnie. Zamiast przytoczonych okrągło 27 milj. mamy dzisiaj (1929) z pewnością co najmniej 30 milj. ludności. Na głowę mieszkańca wypada zatem już tylko 0.30 ha.

Na tej podstawie moglibyśmy zatem powiedzieć: że Rzeczpospolita Polska należy obecnie jeszcze do krajów eksportujących.

Cyfra 0.3 ha wypadła jednak w podanej wysokości jedynie tylko z tego powodu, iż wliczone zostały także kresy wschodnie. Bez kresów natomiast cyfra powyższa spada do 0.22 ha, kiedy dla Kresów wynosi 0.82 ha.

Wynika zatem z tego, że bez Kresów nie posiadamy drewna do eksportu, a jeżeli je eksportujemy, to uwzględniając krajowe zapotrzebowanie czynimy to z utratą samego kapitału, to znaczy, że użytkujemy nie tylko znaczną część przyrostu rocznego, lecz ponadto także sam kapitał zakładowy, z czego wynika, że stan lasów naszych musi się zmniejszać. Kresy bowiem obejmują 184.226 knP, a więc prawie 48,l/0 obszaru całego Państwa. Lecz i z kresów pobieramy i eksportujemy więcej masy drzewnej, jakby to z racjonalną gospodarką lasową dało się połączyć. To twierdzenie będzie tern bardziej uzasadnione, jeżeli uwzględnimy, że bardzo znaczne powierzchnie leśne ńoszą już tylko nazwę lasów, gdyż już dawno oddane zostały pod inną uprawę. Stan ten zmienia się i obecnie na niekorzyść lasów, z powodu regulacji praw służebnych, która oddaje znaczne przestrzenie leśne pod inny rodzaj Uprawy.

Przypatrzmy się cyfrom eksportu w latach 1920—1927 włącznie. W r. 1920 wywieziono 6.000 t. mat. obrobion. i 130.405 t. krągłego

4.900    „    „    1.073.859

1.640.802    „    „    1.383.414

1.820.626    „    „    2.159.303

1.983.731    „    „    931.790

1.831.716    „    „    2.460.144

2.192.472    „    „    2.776.434

2.538.160    „    „    3.886.279

„    1928    „    2.457.161    „    „    5.252.070

Powyższe cyfry materjałów obrobionych przemienione na ma-terjał krągły, przy przyjęciu zamiennika 1.6 m:: , wraz z materjałem krągłym dadzą następujące cyfry w materjale krągłym:

1921

1922

yy

yy

„    1923

„    1924

yy

yy

1925

1926

1927

yy

yy

yy

yy

yy

141.000; 1.082.000; 4.173.000; 5.254.000; 4.956.000; 5.574.000; 6.284.009; 7.947.000 m*; w r. 1928 aż 9.183.526 m».

By jednak tę cyfrę drewna użytkowego otrzymać potrzeba równocześnie użytkować drewno opałowe, a w tym wypadku otrzymamy następujące cyfry: 211.530; 1.623.000; 6.259.000; 7.881.000; 7.434.000; 8.361.000; 9.426.000; 11.920.000 i 13.770.00 m\ jako masę drzewną, która na powyższy cel ścięta została z pnia.

Jeżeli ponadto przypatrzymy się wykresom z wywozu drewna zagranice Państwa, w latach jednak dopiero 1922 aż do włącznie 1928 to przychodzimy do następujących rezultatów:

Wywóz surowca (drewna w stanie krągłym) wzrastał począwszy od 1922 do 1923 r. spadł w r. 1924 do cyfry z roku 1922, wzrósł następnie silniej w r. 1925, w r. 1926 nieco słabiej, odtąd począwszy wzrastał nader silnie do r. 1927, a w r. 1928 nieco opadł. W porównaniu z r. 1922 wzrósł w r. 1927 nawet siedmiokrotnie.

Widzimy zatem, że eksport nasz. z wyjątkiem roku kryzysu gospodarczego t. j. 1924 ciągle wzrasta i osiągnął w r. 1928 wprost rekordową cyfrę 9.183.000 m! samego drewna użytkowego. Ponadto trzeba jeszcze i ten szczegół zaznaczyć, że eksport drewna w stanie krągłym wzrasta silniej, aniżeli wywóz materjałów obrobionych, co dodatnim objawem nie możemy nazwać, a co w r. 1928 objawiło się wzrostem o 50% wyższym aniżeli w r. 1927. Czy nie wpłynęło na to prowizorjum drzewne zawarte z Niemcami, mocą którego Niemcy obowiąwiązały się przyjąć maksymalną cyfrę drewna przetartego, a w poborze drewna krągłego zupełnie ograniczone nie były.

Wywóz półfabrykatów t. j. materjału przerobionego (tartego) wykazuje naogół ten sam postęp rozwoju, jednak droga wzrostu była nieco inna a mianowicie od roku 1922 wzrastał równomiernie aż do r. 1925, w r. 1926 spadł nieco, lecz zaraz w następnym roku podniósł się nader silnie, ażeby opaść nieco w r. 1928.

Wywóz fabrykatów gotowych wzrastał dość równomiernie do r. 1925, w r. 1926 zaś spadł, ażeby w latach J927 i 1928 znowu się podnieść, lecz podniesienie to w r. 1928 osiągnęło ledwie cyfrę z r. 1925.

Cyfry te wskazują zatem na to że:

1)    najsilniej wzrasta wyraz surowca, t. j. kloców,

2)    mniej silnie półfabrykatów, t. j. materjałów tartych,

3)    bardzo słabo zaś wyraz zupełnych fabrykatów t. j. wyrobów drzewnych.

Mówiąc jednak, że wywozimy z kraju więcej aniżeli nas stać na to, musimy sobie postawić pytanie, nader ważne dla naszego całego gospodarstwa lasowego, a mianowicie: jakiemi ilościami masy drzewnej możemy stale i ciągle dysponować. Musimy się zwrócić znowu do statystyki.

ha

ir, rr

CO 00

Wedle ostatnich dat, jakie Ministerstwo Rolnictwa ogłosiło, posiadamy (niezgodnych jednak z powyższemi):

lasów państwowych........

„ kościelnych.........

292

85.061 ha

lasów innych publicznych.....

„ prywatnych po nad 50 ha .    .

»    »    poniżej „    .    .    .

Przyrost na 1 ha obliczony został: dla lasów państwowych .    . 2.85 m;! czyli ogółem 8.066.000 ma

10.237.000 „ 3.110.000 „

nad 50 ha ... 2.42 „ poniżej 50 ha . . 1.62 „

O CA

21.413.000 m³

przeciętnie

2.39m³ t. j. ogółem Możemy zatem stale rocznie dysponować masą drzewną, obliczoną okrągło na 21.500.000 m³. Gdy więc w r. 1923 wywieźliśmy okrągło 9.183.526 m; drewna użytkowego to przyjąwszy, że z powyższej cyfry 21.5 m:i trzecia część t. j. 7.2 mil. m³ przypada na opał, wywieźliśmy 63n° rozporządzanej masy drzewnej, a zostało nam na nasze potrzeby tylko 5.315.000 m³ drewna użytkowego no i cała masa drewna opałowego w ilości około 7.200.000 m.³ *)

Jeżeli oprzemy się jednak na przypuszczeniach, to dojdziemy do następujących cyfr:

posiadamy 9 mil. ha lasu; jeżeli kolej rębną przyjmiemy na 100 lat, to roczny zrąb wyniesie w całej Polsce 90.000 ha. Przypuśćmy że na 1 ha znajduje się 250 m.³ masy drzewnej to ogólna masa drzewna, którą rocznie możemy stale i ciągle dysponować wyniesie 22.500.000 m.³, a więc prawie równa się najpierw podanej cyfrze. ³)

*) Inż. Kruk w swej broszurce „Problem drzewny w Polsce” przyjmuje przyrost roczny dla lasów państwowych w wysokości 3.00 m.³, prywatnych zaś tylko 1.4 m.³, opierając się na obliczeniach dla daniny lasowej, i uwzględniając tylko większe lasy prywatne, a opuszczając lasy poniżej 50 ha przestrzeni, których jest 1.9 milj. ha. Wedle jego obliczeń nasz etat roczny wynosiłby zatem tylko 18.000.000 m.'!, zatem o 3.5 milj. m.:i mniej. Jeonakże opieranie się na datach dla daniny nie może być uznane, gdyż wiadomo jest jak te obliczenia były przeprowadzane, czego dowodem następne sprostowania, idące jednak do góry w wiele tysięcy m!.

łem 6.000.000 t.

W ten sposób doszlibyśmy do cyfry tej masy drzewnej, którą moglibyśmy stale i ciągle co roku dysponować. Wyłania się zatem następne pytanie, jakie jest nasze własne zapotrzebowante, gdyż ono musi być nasamprzód pokryte, a dopiero pozostała reszta może być wywożona. Odpowiedź na to pytanie jest ogromnie trudna, zależną ona bowiem jest od rozwoju gospodarczego, (ruch budowlany, rozwój przemysłu leśnego, przemysłu w ogóle etc. etc.). W innych państwach przyjmują ją w wysokości 0.5 m.³, w innych znowu w wysokości 0.25 m.³ drewna użytkowego. Obliczenie dokładne jest prawie że nie możliwe, możeby można je przeprowadzić w kierunku tartacznictwa, których w Polsce mamy 1428 tartaków, z tego 800 wielkich. Lecz te ostatnie pracują w bardzo znacznej ilości na eksport. Dla choćby tylko mocno przybliżonego obliczenia przyjmujemy 0.25 na głowę mieszkańca, a ponieważ mamy 30 milj. ludności, zatem własne zapotrzebowanie wyniesie 7.5 milj. m.³ drewna użytkowego, która to ilość obliczona z opałem da nam 11 milj.

m.³ drewna. Z tych 2 cyfr a to; 11.920.000 m.³ jako cyfry przy obliczaniu eksportu wyliczonej i 11.000.000 m.³ jako przypuszczalne cyfry własnego zapotrzebowania wynika, że przekroczyliśmy dopuszczalny etat roczny przynajmniej o miljon m.³ Gdybyśmy jednak

0.25 -f 0.5

przyjęli cyfrę

dajemy na eksport okrągło 12 milj. m.³, a na własne zapotrzebowanie 17 milj., zatem przekroczyliśmy etat roczny o 5 miljonów m.³.

Biorąc pod rozwagę cyfry poprzednie przychodzimy do uzasadnionego zapatrywania, że eksportujemy za wiele, a tu nasuwa się następnie pytanie, w jakiej formie drewno powinno być eksportowane.

W tym względzie chyba nie będzie dwóch zdań, że nie w formie pierwotnej, to jest jako surowiec, lecz w formie przerobionej, co najmniej jako półfabrykaty, jeżeli nie jako fabrykat zupełny. Licząc bowiem koszta n. p. przeróbki tartacznej surowca na mater-jał przetarty w wysokości przeciętnej 10 zł. i wysławszy w r. 1927 ogółem około 2.3 milj. ml³ kloców i kłód straciliśmy około 25 milj. złotych, które otrzymałby nasz robotnik i nasz pracownik umysłowy gdyby ta masa drewna u siebie w domu została przetarta, a liczba bezrobotnych zmniejszyła by się przynajmniej o 10.000 ludzi. Ponadto trzeba jeszcze i ten szczegół uwzględnić że surowiec nasz głównie

— 0.37 m.³ na głowę mieszkańca, to od-

Inż Włi Barański w czasopiśmie „Przemysł i Handel drzewny” z sierpnia 1928 podaje natomiast następujące cyfry własnego zapotrzebowania w Polsce, rocznie:

Górnictwo 750.000 m³; kolej' 864.000 m³; telegraf. 40.000 m!; fabryki celulozy, tektury i papieru 500.000 m³; fabryki dykt (płyt klejonych) i fornierów 200.000 m³; fabryki zapałek i tkaniny drzewnej 50.000 m³; tartaki 6.450.000 m’; klepki i bednarstwo 177.000 m³; drewno użytkowe w spożyciu lokalnem 4.800.00 m; opał 9.500.000 do 12.500.000 m, zatem przeciętnie 11.000.00    m³; razem tedy

13.831.000 m³ drewna użytkowego, nie wliczając „nie dającego się dotąd obliczyć spożycia na takie cele, jak budownictwo miejskie, roboty publiczne itd.”, i około 11.000.000 m³' drewna opałowego, czyli około 25.500.000 m³ razem z niewykaźną "ilością, którą przyjmujemy w ilości około 700.000 m°.

idzie do Niemiec, które to Państwo mimo wojny cłowej wpuszcza go bardzo chętnie do swych granic, wiedząc o tern, że popiera swój własny przemysł i zatrudnia w ten sposób własne zakłady przemy-słowo-leśne.

Z powyższych cyfr można wysnuć następujące wyniki ostateczne, dla naszych stosunków gospodarczo i handlowo - leśnych chyba miarodajne:

1)    Polska eksportuje dotychczas większe ilości drewna, aniżeli to jest dopuszczalne,

2)    Polska eksportując tak znaczne ilości surowca traci bardzo wielkie sumy pieniężne i tworzy w ten sposób sztucznie większe ilości bezrobotnych.

W tym kierunku zaszła jednak od 1 lipca 1927 r. zmiana ku lepszemu, przynajmniej w tym względzie, iż będziemy zmuszeni użytkować tylko tyle, ile plany gospodarcze zezwolą.

W tym dniu bowiem weszła w życie polska ustawa lasowa, z dnia 27 czerwca 1927 r. Ta stawia jako zasadę: ciągłość i stałość użytkowania lasów. Każda posiadłość leśna, za wyjątkiem małych musi posiadać plan, czy też program gospodarczy, zatwierdzony przez władzę i tylko w myśl przepisów tam się znajdujących można w lasach gospodarować i użytkować. Nadmierne użytkowania są zatem odtąd począwszy wykluczone, wszystko jednak pod tern zastrzeżeniem, jeżeli organa państwowe kontrolujące będą swe obowiązki dokładnie wykonywać. Postanowienia rzeczonej ustawy i zwiększony dozór wpłyną bezsprzecznie na zmniejszenie się cyfry wywozu surowca pozagranice państwa, gdyż obecne tartaki, których jest stosunkowo wielka ilość, nie będą miały dosyć surowca do zatrudnienia własnego zakładu, zatem surowiec wysyłany za granice będzie w większej mierze przecierany we własnych, krajowych zakładach przemysłowych.

Ustawa ta dając- dość ostre przepisy może zatem korzystnie wpłynąć na utrzymanie obecnego stanu lasów i nie omyliśmy się, biorąc na wzgląd to wszystko cośmy powiedzieli, że na spadek wywozu w r. 1928 podziałała bezsprzecznie także owa powyżej omawiana ustawa lasowa.

Jak zatem wyglądać będzie nasz przemysł leśny z punktu widzenia tej nowej ustawy lasowej.

Ogólna ilość traków wynosi w Polsce 3.355, które przecierają rocznie około 7.000.000 m.³ materjalu surowego, czyli że jeden trak przeciera niespełna 2.000 m.;! surowca rocznie. Ponieważ jeden trak dotychczasowej konstrukcji powinien przetrzeć 5.000, a już co najmniej 4.000 m.³, przeto albo istotnie są w użyciu maszyny stare, czyli produkcja nasza nie jest racjonalną, albo nie mają zakłady nasze dostatecznej ilości surowca i są w ciągu roku tylko przez krótszy lub dłuższy okres czasu zajęte.

Ponieważ cała masa drzewna normalnie użytkować się mająca wynosi około 14 miljonów m.³, przeto ilość 3.355 traków wystarczałoby aż nadto, ażeby całą tą ilość przetrzeć na materjał tarty i nie wysyłać go za granicę Państwa w formie krągłej. Gdyby jednak zaprowadzone zostały traki najnowszej konstrukcji, natenczas do przetarcia 14 milj. m.³ surowca potrzeba co najwięcej jedną trzecią powyższej ilości traków.

Z tego wynika, że już w niedalekiej przyszłości będzie musiała znaczna ilość obecnie istniejących zakładów tartacznych wstrzymać mać ruch zupełnie.

Co do cyfry wartości to sprawa przedtsawia się w sposób następujący:

wywóz drewna przedstawiał następujące wartości:

w r. 1922 wartość..... 76.000.000 zł. w złocie

1923    ..... 143.000.000 „ „

1924    ..... 130.000.000 „ „

1925    „    ..... 227.000.000    „    „    „

1926    „    ..... 207.000.000    „    „    „

Porównawszy te cyfry z poprzedniemi wynika, że gdy ilość

ton wywożonych ma tendencję ciągłego wzrastania, to wartość jest ogromnie zmienna i ma tendencję raczej na dół. Powodem będzie bezsprzecznie wybujały eksport surowca, sprzedawanego coraz taniej, do Niemiec.

Jeżeli uwzględnimy jednak jeszcze cyfry tylko ostatnich 3 lat1 i kierunki zbytu to otrzymamy następujące cyfry procentowe udziału w wywozie:

KRAJE

Lata

W ogólnym wywozie z kraju

Z tego wypada na

surowiec

o/o

0/₀

półfabryk. zupełne fab.

o/o

0.0

1928

Niemcy

1927

1926

'O 'O i iO

GO

CO

SJ

OO

OO

On

CN

CN rH r-(

t-H    T—I

1928

10

13 .

84

Anglja

1927

17

1926    ' 18

O0 I 'O

88

84

1928

6.5

89

10

Czecho

słowacja

1927

80

20

1926

77

22

1928

Holandja

1927

1926

1928

Belgja

1927

1926

CO un UO CO NT UO

co | o . vo    m    o

CN CO , CN    CO    'śT

On !

OO ! 4^

<-n Os I

CN

r-H

VO

CO , (N I CS %

co

CO

o>

On

CN

1928

1.5

25

75

Francja

1927

co

27

56

42

1926

Inne państwa pomijamy, jako że udział ich w naszym wywozie jest bardzo mały.

Z powyższych cyfer wynika zatem, że w ogólnym wywozie materjałów drzewnych biorą największy udział Niemcy, a wywóz do Niemiec w latach 1926 do 1928 stale wzrastał, i wynosi obecnie 68%, z tego wstanie krągłym 57° °, półfabrykaty tylko 16.5%, reszta t. j. 0.5% wypada na gotowe wyroby drzewne. Następnie idzie Anglja lecz wywóz tamtędy spada; inne państwa wykazują stosunkowo nie wielkie cyfry a cyfry procentowe wahają się i nie mają;

297 —

wybitne] tendencji ani do wzrostu ani do spadku. Zatem Niemcy są naszymi głównymi odbiorcami, a jeżeli rozpatrzymy się w cyfrach ogólnych dowozu do Niemiec, a mianowicie z których państw dowożono materjały, to zobaczymy że na samem czele stoi Polska z cyfrą około 34%, następnie Czechosłowacja i Finlandja z cyframi po 15.5%, Austrja z cyfrą 11.7, razem 80%, reszta 20% wypada na inne państwa.

Rozpatrzmy następnie, jak też lasy nasze są rozmieszczone na cały kraj, który to szczegół jest ważny tak w kierunku rozwoju przemysłu jak i handlu leśnego.

Przypatrzywszy się karcie przeglądowej stwierdzić trzeba, że pominąwszy niektóre okolice mniej lub więcej bezleśne, zresztą rozmieszczenie lasów jest dosyć równomierne. Ta równomierność przyczynia się nietylko do równomiernego rozkładu wielkich zakładów przemysłowych po całym kraju, co ważne jest nietylko na robotnika, lecz także i furmanki, lecz także do rozwoju drobnego przemysłu leśnego, gdyż dostawa surowca do zakładów jest stosunkowo tańsza. Do tego dołącza się jeszcze ten jeden a nader ważny szczegół, że lasy nasze są przynajmniej w ³ U położone na równinach, zatem koszta produkcji tutaj są tańsze. Odpada bowiem kosztowne spuszczanie drewna w górach ze zrębów do dróg wywozowych.

Większe kompleksy lasów, skomasowane wpewnych miejscowościach znajdują się we wschodnich Karpatach, a to dzięki temu, że mamy tu przeważnie lasy państwowe; większe zbiorniki lasów znajdujemy również na północy i wschodzie, jak puszcza Białowieska, Augustowska i t. d.

Stwierdziliśmy zatem, że lasów posiadamy 23.2 % i ciekawą rzeczą będzie zpewnością, co obcy mówią o lesistości Polski.

Znany pisarz leśny niemiecki dr. Hufnagl pisze w swoim dziele: „Znajdują się tu jeszcze przestrzenie nietkniętych (!) starodrzewi, które umożliwiają na lat dziesiątki (!) eksport, który jednak zwolna się zmniejsza. Najważniejszem drzewem jest sosna o pięknej strzale i ładnych wymiarach, następnie świerk i jodła, dąb, bardzo poszukiwana czarna olsza, brzoza, osika i grab”.

Jak widzimy pogląd zbyt optymistyczny wyrażony został jednak jeszcze na parę lat przed wojną światową i prawdopodobnie odnosi się tylko do b. zaboru rosyjskiego.

Inny autor w czasopiśmie „Holzwelt” z r. 1926 powiada: „Polska należy do krajów w lasy ubogich”; prof. Dr. Enders z Monachium w swem najnowszem dziele zaopatrzonem w liczne daty statystyczne pisze, że „Polska należy do krajów mało lesistych”.

Gdybyśmy jednak nie zgodzili się na wyraz „ubogi”, to jednak możemy całą stanowczością stwierdzić, że Polska należy do krajów słabo zalesionych, gdyż % lesistości obecnie jeszcze opiera się na koniecznym wymiarze.

W kierunku łatwości wywozu drewna na targi światowe mamy stosunki względnie korzystne.

Sieć kolejowa w Małopolsce, a szczególniej w Wielkopolscy jest dobrze rozwinięta, Królestwo wymaga jednak jeszcze dalszej rozbudowy swej sieci, a szczególniej Kresy wschodnie. Pod względem długości torów Polska zajmuje w Europie piąte miejsce, jednak pod względem gęstości sieci stoi na jednem zostatnich miejsc, gdyż na 100 km.² przypada w Polsce ledwie 4.4 km. bieżących a na 10.000 mieszkańców ledwi 5.9 km. koleji normalnotorowych, z czego wypada na zabór pruski 14.5 km. b. a w zaborze rosyjskim ledwie 4.6 km.

Natomiast stosunkowo dobrze jest w Wielkopolsce i Królestwie rozwinięta sieć dróg wodnych.

Na pierwsze miejsce wysuwa się Wisła, która w całej swej rozciągłości jest rzeką polską.

Od Oświęcimia począwszy jest spławną i do ruchu okrętowego przydatna, a łącznie ze swymi dopływami, które również są spławne i od pewnych punktów do ruchu okrętowego przydatne, stanowi bezsprzecznie jedną z najważniejszych arteryj ruchu handlowego drewnem. Część poniżej Tczewa jest obecnie wyrabiana dla ruchu statkami większymi. Do większych dopływów należą Bug spławny od Dobrotwora i San, który spławny jest już powyżej Sanoka, a od Przemyśla począwszy mają iść małe okręty.

Dniestr spławny jest od Sambora a nawet wyżej, od Halicza mogą chodzić małe okręty i w tern miejscu było swego czasu projektowane urządzenie wielkiej przystani, także dla drewna. Jego boczne dopływy większe są wszystkie spławne i przed pobudowaniem sieci kolejowej były do transportu drewna używane, jak: Stryj z Oporem, Świecą, Łomnicą, obie Bystrzycy. Do dopływów Du-najowych należą Prut wraz z Czeremoszem. Szczególniej ten ostatni używany jest do spławu drewna nawet jeszcze obecnie.

Niemen, wymaga w granicach naszego Państwa prac regulacyjnych i chociaż usunięto z łożyska zanieczyszczenia i uszkodzenia wojenne, to mimo to rzeka ta nie przedstawia obecnie większej; wartości gospodarczej, chociaż znaczenie jej dla handlu leśnego polskiego jest nader wielkie. Gdy ugoda z Litwą przyjdzie do skutku, oddziała to zbawiennie i na Niemen.

Prypeć jest zupełnie nieuregulowana, poniżej ujścia Styru przedstawia drogę wodną mającą znaczenie dla ruchu lokalnego małemi barkami, przeważnie drewnianemi, o udźwigu do 100 t. Styr jest spławny od Beresteczka, a przecinając trzy linje kolejowe jest ważnym punktem węzłowym jako droga wodna włączności ze siecią kolejową.

szem.

wany jest jeszcze spław w stanie wiązanym.

W Małopolsce ruch okrętami odbywa się na Przemszy, okrętami i spławami na Wiśle, Dunajcu i Sanie, wyłącznie spławami na innych dopływach większych Wisły, dalej w dorzeczu Dniestru z większymi dopływami, w dorzeczu Dunaju na Prucie z Czeremo-Spław luźny został zupełnie zaniechany, natomiast wykony-

W Królestwie wykonują spław nawet na najmniejszych rzeczułkach, lecz tylko w stanie wiązanym, ponadto są tu trzy ważne kanały wodne, a nowe też są proponowane.

W Poznańskiem mamy Wartę, która uregulowana jest od ujścia Prosny i dostępną dla statków do 400 t. udźwigu; żegluga odbywa się od Lubania do granicy niemieckiej; wywozi się głównie drewno.

O Noteci pomówimy później.

Dla handlu drewnem niezmiernie doniosłe znaczenie posiadają kanały wodne.

W dotychczasowem Królestwie Polskiem znajdują się trzy systemy kanałów: 1) Augustowski łączy Narew z rzeką Niemnem,

2) Królewski, łączy rzekę Bug dopływ Wisły z Dnieprem i 3) kanał Ogińskiego łączy rzekę Szarę z Niemnem.

i/a

Przed rokiem 1914 rozpoczął rząd rosyjski budowę nowego kanału, którego celem było połączenie rzeki Niemen z Włodawą, by w ten sposób odciągnąć transporty artykułów wodą z Polski i Litwy od portów niemieckich, a natomiast skierować je do portów własnych. Wojna jednak roboty te wstrzmała, widzimy jednak że w tym kierunku rząd rosyjski postępował z całą świadomością swego czynu, wiedząc o tern, że transport wodą kosztuje ledwie lub 1/4 kosztów transportów kolejami.

Opiszmy nieco bliżej te obecnie jeszcze istniejące kanały.

KanaS Augustowski, zbudowany w pierwszej połowie ubiegłego stulecia (1821 — 1842), na skutek wydatnej propagandy ówczesnego ministra skarbu Lubeckiego, a rozpoczęty pod technicznem kierownictwem jenerała Meletskiego, jest połączeniem wodnem Wisły przez Narew i Biebrzę z Niemnem przez Czarną Hańczę. Prócz tego zasilany jest wodami obok znajdującego się jeziora Sejno, jeziora zaś Necko, Białe i Studzieniczne, Orlewo, Paniewo, Krzywe, Mika-szówka stanowią jego część integralną. Długość całej drogi wodnej wynosi 4C0 km., z czego więcej jak 300 km. wypada na swobodnie płynące rzeki, a tylko ICO km. na właściwy kanał i koryta uregulowanych rzek. Podzielony jest na 17 sekcyj za pomocą 18 śluz komorowych, z których jedna jest dwu — i jedna trzykomorowa.

Okres żeglugi .wynosi średnio 8.5 miesięcy i zwiększa się w kierunku Wisły. Żegluga cierpi jednak z powodu niepomyślnych warunków na przyległych rzekach i kanale samym. Do przeszkód zaliczyć należy nasamprzód: zły stan drogi holowniczej, która budowana była dla holowania za pomocą ludzi lub koni, i której w pewnych przestrzeniach jest brak zupełny, a która zresztą zastąpiona być może przez statki holownicze; następnie nie wielka szerokość, wynosząca w przekopach około 5.5 m. zakręty liczne no i w końcu mała głębokość, wynosząca miejscami ledwie 0.5 m. W obecnej chwili kanał ten jest zdolny wprawdzie do przepuszczania transportów, znajduje się jednak w stanie poważnego zniszczenia, wskutek czego wydatność kanału silnie się zmniejszyła, która zresztą już przed wojną nie była wielka. Transport drewna w taflach potrzebował 6 do 8 tygodni czasu do przebycia całego kanału, a przed wojną można było przepuścić około 300.000 m.³ drewna użytkowego.

Głównym przedmiotem transportu jest drewno, wiązane w tratwy, o maksymalnej szerokości 5.5 m., a długości 380 m., pochodzące z lasów b. guberni wileńskiej i mińskiej spławiane Niemnem do kanału, a dalej materjały pochodzące z puszczy Augustowskiej, wszystko w stanie krągłym. Prócz tego mogą być na kanale używane statki o pojemności do 150 ton, lecz tylko przez krótki okres czasu w roku mianowicie, gdy na rzece Biebrza jest dostateczny stan wody. Zwykle bywają do przewozu używane małe barki o 40— 70 ton udźwigu użytecznego.

Ażeby kanał ten odpowiedział swemu zadaniu musiałby być zrekonstruowany, jednak bez potrzeby generalnej przebudowy, która może być odłożona na czas późniejszy.

Kanał Królewski, który zapoczątkowany został jeszcze w roku 1783 i w przeważnej części za Stanisława Augusta ukończony, jednakże dla statków większych przystosowany dopiero w latach 1839 — 1843, łączy Dniepr przez Prypeć i Pinię z Wisłą przez Mu-chawiec i Bug. Jest to zatem najkrótsze połączenie wodne morza Czarnego (Chersoń) z morzem Bałtyckiem przez Gdańsk o długości około 2.500 km. Sam kanał posiada długość 79 km.

Żegluga i spław rozpoczynają się na wiosnę natychmiast przy tajaniu śniegów; podczas pory letniej musi być niejednokrotnie z powodu niedostatecznej ilości wody wstrzymany. Okres żeglugi trwa najwięcej około 8 miesięcy; przez ten kanał przechodzą również statki holownicze.

W teraźniejszym stanie kanał z powodu swych małych wymiarów, dość częstego braku dostatecznej ilości wody, nie nadaje się do większych transportów. Ażeby temu celowi obpowiedzieć muszą być większe roboty regulacyjne przeprowadzone. Na razie idą kanałem transporty drewna krągłego wiązanego w tratwy i tafle.

Kanał Ogińskiego, najstarsza' droga wodna na ziemiach Polski, łączy dorzecze rzeki Niemen z dorzeczem Dniepru. Zbudowany został w r. 1765, kosztem 12 milj. złp., jako pierwsze połączenie między Bałtykiem a morzem Czarnem i prowadzi z Jasiołdy do rzeki Szary, przecinając po drodze jeziora Wyganowskie i Wólkę. Całkowita długość jego wynosi 50 km., okres żeglugi trwa przeciętnie 220 dni w roku. Jezioro Wyganowskie podnosi na wiosnę przy tajaniu śniegów swoje zwierciadło o 0.7 —1.0 m., jednakże woda niebawem opada, a w czasie lata i pory posusznej jest tak mała, iż żegluga natrafja na bardzo znaczne trudności. Podczas wojny światowej leżał on w linji bojowej i z tego powodu znaczna część śluz i jazów została silnie zniszczona, co dokonane zostało jeszcze dorażniej w czasie walk bolszewickich. Dziś został on naprawiony. Kanałem tym szło prawie wyłącznie tylko drewno związane w tratwy; w warunkach pomyślnych przejazd trwał dla tratew 10 — 20 dni, dla małych barek lub łodzi 3 — 4 dni, przejazd tratwą z Pry-peci do Niemna trwał zwyczajnie 6 — 9 tygodni. Obecnie kanał ten będzie służył głównie dla transportów drewna w tratwach związanego.

Kanał bydgoski ma wśród tych dróg sztucznych największe znaczenie, łączy bowiem Noteć z Wisłą; wybudowano go w latach 1772 — 1774, za czasów rządów Fryderyka II, pierwotnie dla statków o pojemności 125 ton. Na początku ubiegłego stulecia rozpoczęto przebudowę jego i ukończono te roboty dopiero w czasie wojny światowej. Jednakże pierwsze wiadomości o regulacji Brdy sięgają roku 1408.

W byłym zaborze austrjackim nie było żadnych kanałów wodnych a dawny projekt austrjacki: połączenia Wiednia przez Morawy sląsk z Krakowem, ewentualnie dalej Wisłą z Dniestrem z odnogą do Lwowa, upadł wraz z rozpadnięciem się Austrji.

Natomiast dość liczne i świetnie zbudowane drogi sztuczne posiada były zabór pruski. Są to rzeki Noteć i Brda, częściowo skanalizowane, kanał bydgoski i inne leżące obecnie poza granicami Polski.

Znaczenie jego dla handlu drewnem było i jest bardzo wielkie, łączył on bowiem przez Wisłę obecne Kresy wschodnie, a znaczenie jego było tern większe poprzednio, iż miasto Bydgoszcz, korzystając ze swego położenia w Niemczech tuż nad granicą rosyjsko-polską i nad kanałem, i z obrony celnej ustanowionej przez Niemcy dla podniesienia swego przemysłu tartacznego, rozwinęło u siebie silnie przemysł tartaczny. Stąd materjał przetarty wysyłany był dalej do Niemiec.

Kanał teh ma 27 km. długości, 19.5 m. szerokości i 1.6 m. głębokości, a opiera się głównie na systemie śluzowym, gdyż poziom linji działu wód między Brdą a Notecią leży o 25 m. wyżej, aniżeli poziom wody w Bydgoszczy.

Powyżej pierwszej śluzy w Fordonku u ujścia Brdy urządzono rozległy port drzewny dla drewna spławianego Wisłą w obszarze 95 ha. Rocznie przychodziło do tego portu 400 — 800 tysięcy m³.

Na podstawie wyżej przytoczonego opisu dróg rzecznych w Polsce, stwierdzić można, iż jedynie w byłym zaborze pruskim drogi te spełniają zadania, jakie im zakreślono, w byłym zaborze austrjackim dróg sztucznych niema, a w byłym zaborze rosyjskim znaczenie ich jest bardzo ograniczone.

Kanały, znajdujące się na ziemiach polskich, zostały wybudowane w celu zbliżenia gospodarczego Polski do Zachodu. Kanały te łączą mianowicie Polskę z Zachodem przez Odrę, Wisłę, Niemen i Dźwinę, nadając kierunek ruchowi handlowemu przedewszystkiem ku Bałtykowi. Wobec tego, że wywóz drewna z Polski będzie się odbywał prawie wyłącznie na Zachód, drogi sztuczne, ułatwiając ten wywóz, przyczynić się mogą w stopniu bardzo wysokim do ożywienia handlu drewnem i do pozyskania rynków zbytu w krajach zachodnio - europejskich także i dla drewna, pochodzącego z kresów wschodnich, jak i z innych części Polski.

Istniejące kanały, nie wystarczają jednak do należytego obsłużenia przemysłu polskiego. Z jednej strony nie obejmują one okolic, w których wielki przemysł już się rozwinął, z drugiej — nie obejmują one okolic, w których wielki przemysł mógłby się rozwinąć.

Projektowana przez inżyniera Ingardena budowa sieci nowych dróg wodnych wynosiłaby 1.878 km., przebudowane zaś kanały istniejące oraz skanalizowana Noteć od Kruszwicy do kanału Bydgoskiego objęłyby przestrzeń długości 804.4 km. Dzięki wybudowaniu nowej sieci kanałów na tak znacznej przestrzeni oraz przebudowaniu istniejących moglibyśmy z łatwością konkurować ze wszystkimi krajami, eksportującymi drewno. Jednocześnie cały transport drewna, które dotychczas w olbrzymiej większości przewozi się kolejami, prze= szedłby na drogi wodne, zwalniając wielką ilość wagonów towarowych dla przewozu innych towarów, wymagających transportu kolejowego.

W ostatnich czasach czytaliśmy o zamiarze Rządu wykonania melioracji Polesia, który to projekt będzie obejmował także regulację rzek spławnych i niespławnych, jakoteż regulację naturalnych i sztucznych dróg żaglowych.

Celem sprawnego wykonywania żeglugi a tern samem transportów drewna czy to kanałami, czy też rzekami potrzebne są jednak porty lub przystanie. Są to urządzenia przybrzeżne w wodach nadających się do żeglugi liib spławów drewna, które mają następujące przeznaczenie służyć jako:

1) schronisko w czasie wezbranych wód lub jako spoczynek zimowy;

2)    składowiska artykułów masowych na krótszy lub dłuższy okres czasu i być miejscem sprzedaży tych artykułów;

3)    miejsce przeładowywania transportów drzewnych z koleji na wodę i odwrotnie i wtedy noszą specjalnie nazwę przeładownie.

Są one zatem bardzo często, a w każdym razie w wypadku ad 3 w łączności ścisłej z kolejami normalnotorowemi, których szyny pozakładane są w ten sposób, ażeby ładowanie i zładowywanie mogło być przeprowadzone z jak najmniejszym nakładem pracy, czyli kosztami.

W Polsce posiadamy następujące, lepiej lub gorzej uposażone założone przystanie.

1)    Na Wiśle: Oświęcim, Kraków, Niepołomice, Pasternik, Nowy Tarczyn, Nadbrzezie (przeładownia), Sandomierz, Puławy, Dęblin, Warszawa koło fortu Sliwickiego i na Czerniakowie, ponadto w budowie na Saskiej Kępie, ⁴) Wyszogród, Modlin, Płock, Włocławek, Nieszawa, Toruń, Chełmno, Grudziądz, Kuszebrak, Gniew, Tczew, no i ostatecznie Gdańsk;

2)    na Bugu: w Dorohusku;

3)    „    Narwi: w Pułtusku;

4)    „    Prypeci: w Pińsku;

5)    na Noteci: Bydgoszcz, Nakło, Ujście, Czarnków, Wieluń;

6)    „ Warcie: w Poznaniu;

7)    „ Dniestrze: w Haliczu i Zaleszczykach. Rząd austriacki zamierzał na kilka lat przed wojną urządzić w Haliczu wielki port handlowy, w którym byłoby miejsce i dla drewna, a nawet rozpoczął był pewne roboty przygotowawcze. Obecnie obie przystanie są nader prymitywnie urządzone, a koła przemysłowe dążą do tego, ażeby wielki port w łączności z przeładownią zbudowany został w Zaleszczykach na granicy Państwa.

W końcu musimy szczególniej z naciskiem wspomnieć o porcie w Gdyni, który będzie służyć i dla transportów drewna i który obecnie jest rozbudowywany i będzie jednym z największych portów Europy i już obecnie odgrywa wielką rolę w życiu gospodarczem Państwa, szczególniej odnośnie do transportów węgla.

W najnowszych czasach mieliśmy sposobność czytać o zamiarach naszego rządu o zamierzonej regulacji Wisły. Ministerstwo robót Publicznych przeprowadza więc pomiary stanu wód i wszystkich innych szczegółów z regulacją w łączności będących, i opracowuje plan całokształtu dróg wodnych. W pierwszym rzędzie stać będzie idea połączenia zagłębia węglowego z dorzeczem Wisły, oraz będą wykonywane w dalszym ciągu roboty na Wiśle od Za-wichosta do Krakowa.

Ponadto czytamy również o budowie portu handlowego na Wiśie pod Tczewem, którego celem ma być odciążenie portu gdańskiego, gdzie wskutek nawału przesyłek wagonowych bardzo często powstają zatory.

Co się tyczy spławu drzewa na rzecze granicznej Czeremoszu to w traktacie handlowym z Rumunią, zawartym dnia 1 lipca 1921 ustanowiono stworzenie komisji wspólnej polsko - rumuńskiej dla ułatwienia spławu drewna pochodzącego tak z Polski jak i Rumunji. Komisja ma urzędować na przemian przez 3 lata raz w Wyżnicy na Bukowinie, drugi raz w Kutach; obecnie urzęduję na Bukowinie we Wyżnicy. ⁵)

Głównemi centrami handlowemi dla materjałów drzewnych w Polsce są miasta: Warszawa, Lwów, Kraków, Katowice, a w pewnej mierze także miasto Bydgoszcz. O mieście Gdańsku będziemy osobno mówić.

Warszawa położona w centrum państwa, nad Wisłą i w punkcie węzłowym wielu linij kolejowych ma dla handlu polskiem drewnem pierwszorzędne znaczenie, które jeszcze bardziej się zwiększy, skoro wybudowaną zostanie przystań dla materjałów drzewnych, a żegluga, czy spław na Wiśle osiągnie swoje właściwe znaczenie. Ponadto jest Warszawa obok Łodzi jednem z najbardziej uprzemysłowionych miast, a z tego powodu jest też lokalne jej zapotrzebowanie nader wielkie. Główną treścią drzewnego obrotu handlowego jest zapotrzebowanie krajowe, lecz prócz tego jest Warszawa także miejscem przebywania zastępców wielu firm drzewnych zagranicznych, które tu pokrywają swoje własne zapotrzebowanie.

Lwów ma znaczenie już bardziej lokalne i zastępuje interesa przemysłowców leśnych, których zakłady przemysłowe znajdują się w wschodniej Małopolsce, przeważnie w paśmie gór karpackich posiadadających znaczną lesistość i lasy znajdujące się przeważnie w rękach państwowych. Handel leśny znajduje się głównie w rękach żydów, a tylko w bardzo małej ilości zakładów w rękach chrześcian, a gdy ponadto Małopolska wschodnia ma dość liczne rzeki spławne i stosunkowo dobrze rozwiniętą sieć kolejową, przeto miasto Lwów może śmiało patrzeć w przyszłość tern bardziej, że leży na wielkiej linji tranzytowej między Zachodem i Wschodem. W kierunku Zachodu jednak walczyć musi z kosztami transportów, które muszą się odbywać kolejami. Dla tego żądać by należało, ażeby polska polityka kolejowa taryfowa ten szczegół brała w rachubę.

Kraków posiada jeszcze mniejsze znaczenie, mimo iż położony jest nad Wisłą, gdyż obsługuje przeważnie Małopolskę zachodnią, która pod względem przemysłu leśnego pozostaje w tyle, za przemysłem Małopolski wschodniej, z drugiej strony zapisać należy na korzyść Krakowa ten szczegół, że jest on do granicy niemieckiej bardziej zbliżony.

Katowice są centrum dla handlu kopalniakami, potrzebnymi dla kopalni węgla na Górnym Śląsku, a zapotrzebowanie to jest nader wielkie, gdyż około 90°/₀ wszystkich pokładów węgla na Śląsku znajduje się w granicach naszego Państwa. Naturalnie, że w łączności z wielkim przemysłem tu istniejącym stoi w odpowiednim stosunku także zapotrzebowanie miejscowe innych sortymentów. Możemy zatem powiedzieć, że Katowice mają znaczenie wyłącznie tylko dla wewnętrznego t. j. śląskiego handlu drewnem.

Bydgoszcz ma może najmniejsze znaczenie z przytoczonych miast, mimo iż posiada wielką przystań, obejmującą około 95 ha powierzchni, w której znaleść mogą pomieszczenie około 300.000 m:! drewna. Znaczenie Bydgoszczy spadło z chwilą kiedy granica niemiecka została odsunięta; przyznać jednak należy, że miejscowy przemysł leśny dąży całą para, by utrzymać swoje poprzednie stanowisko, (giełda drzewna).

Punktem zbiornym dla całego przemysłu leśnego polskiego eksportowego jest obecnie Gdańsk, leżący u ujścia Wisły do morza bałtyckiego. Tu gromadzą się materjały drzewne, tu przebywa cała falanga pośredników, i stąd rozchodzą się materjały drzewne w świat do Anglji, Francji, Holandji.

Spodziewamy się jednak, że już w niedalekiej przyszłości otrzymamy własny port w Gdyni, który rozbudowany jest na szeroką skalę, a po wybudowaniu zajmie pierwszorzędne miejsce na Bałtyku. Ta przepowiednia już obecnie wywołuje wielkie troski dla Gdańska i Szczecina.

Co do ilości pojedynczych gatunków drzew leśnych to możemy naprowadzić następujące szczegóły:

Posiadamy ogółem 29 gatunków tubylczych drzew liściastych i 7 iglastych, a biorąc rzecz w wielkich zarysach 75°/₀ lasów iglastych i 25% liściastych, zatem przewaga leży w wytwarzaniu drewna użytkowego. Z drzew iglastych największą powierzchnię zajęła sosna, gdyż około 65%, znajduje się bowiem na całym obszarze Polski, od morza aż do podnóża Karpat, lecz i Karpatach znaleść można oazami, na mniejszych lub większych powierzchniach. Najładniejsze lasy sosnowe znajdujemy na wschodnich rubieżach od rzeki Bągu, w obszarach Nowogródka, Wilna, Suwałek i na Polesiu, , rńimo iż obszary te ucierpiały bardzo silnie w czasie wojny światowej. Następnie mamy świerka, około 10% w Karpatach i na północy Polski, szczególniej na obszarach Polesia, Białostoka i Nowogródka; w końcu jodłę W Karpatach aż po linji mniej więcej Warszawa—Puszcza białowieska, w której znajduje się jeszcze parę sztuk. Jodła jednak ustępuje na korzyść świerka i jeżeli w tym względzie nie zmienimy trybu gospodarczego jest obawa że zniknie zupełhie. Modrzew jest tylko sporadyczny, a limba już tylko w pojedynczych egzemplarzach we wschodnio - południowych Karpatach, a 'mianowicie w dorzeczu rzeki Łomnicy, w rejonie kosodrzewiny; na wysokościach około 1400—1500 m. n. p. morza ustaje w wogóle u nas wegetacja naszych drzew leśnych, powyżej idzie kosówka i Alnus viridis.

Z¹ liściastych znajdujemy nasamprzód dęba, którego stan jednak niestety zmniejszył wskutek działania człowieka bardzo znacznie swój zasięg, dalej czarną olszę, osikę i drzewa tak zwane szlachetne.

D^b znajdiije się na całym obszarze Polski w ilości około 50%,' bądź to w drzewostanach litych, bądź też w przymieszce i razem ze sosną na glebach pliasczystych. Najładniejsze dębiny znajdujemy Wę wschodniej Małopolsce i na Wołyniu. Niestety dąbrowy te, zrińne w świecie ze, swej dobroci, znikają gwałtownie z powierzchni.    ¹

Na błotach wschodnich rubieży znajdujemy olszę czarną, w handlu nader poszukiwaną, tu jest także osika; dalej pojedynczo lub w grupach drzewa liściaste szlachetne; w Małopolsce posiadamy znaczhiejsze powierzchnie porosłe bukiem (około 40%), który jedńak należąc do starodrzewi, już przestarzałych, ma mniejszą lub większą fałszywą twardziel umniejszającą jego wartość użytkową.

O ile jednak gospodarstwo w Jasach państwowych ma podstawę racjonalną, o tyle w lasach prywatnych bardzo często widać pustosz.enie, dlatego słuszną jest rzeczą domaganie się dokładniejszego nadzoru nad niemi, wychodzące nawet ze strony przemysłowców leśnych, obawiających się, że kiedyś przyjść może brak surowca, co obecnie jak to powyżej mówiliśmy przez mową ustawę lasową zostało' powstrzymane.

Co się tyczy zakładów przemysłowych, to bliższe dane, szczegółowo opisane znajdujemy w dziełku L. Pączewskiego pod tytułem:

306

„Lasy, przemysł^ handel drzewny w Polsce” strona 81 do 125 i dla tego dział ten ominę, przytoczywszy tylko, że posiadamy w Polsce obecnie większą ilość tartaków jak to istotnie zatrudnić można.

2. Gdańsk.

Wolne miasto, po łacinie Gedanum, Dantiscum, znane było już w VI wieku po Chr., a przyłączone w r. 1454 do Polski, rządząc się dalej własnemi prawami i stanowiąc dalej rzeczpospolitą kupiecką, prawie samodzielną. Do wielkiego znaczenia przyszło ono za Stefana Batorego; prowadzi nawet wojnę z Rzeczpospolitą. Po podziale Polski, zostało wolnem miastem Rzeszy niemieckiej, lecz 1793 zajmują je Prusacy i do r. 1918, z przerwą od 1807 — 1813, kiedy je obsadzili Francuzi, pozostaje przy Prusach. Leży nad rzeką Motławą, która przybrawszy Radunę uchodzi do zachodniego ramienia Wisły, będąc 6 km. odległości od Bałtyku. Posiada obecnie 195.100 ha powierzchni, a wtem 16.500 ha lasu.

Znaczenie Gdańska, jako centrum handlu drewnem, było przed wojną wprawdzie nieco większe, aniżeli dla innnych artykułów, lecz naogół niezbyt wielkie. Lecz to znaczenie, jakie to miasto dziś posiada, wytworzyło się dopiero po wojnie, kiedy stało się jednym portem handlowym dla Polski. Zmiana nastąpiła na skutek traktatu wersalskiego, którego postanowienia rozszerzone zostały umową, z dnia 9-go listopada 1920, a względnie z dnia 24-go października 1921 r., oddano Polsce zarząd kolejami, ma obowiązywać polska taryfa celna, co też istotnie wprowadzono już w życie, przyznano Polsce zarząd poczt i telegrafów, wspólne są taryfy kolejowe, celne i pocztowe, czyli jednem słowem Gdańsk Wszedł w jedną całość gospodarczą i celną z całą Polską. W szczególności wielkie znaczenie posiada Gdańsk dla wywozu drewna i tak wywieziono stąd w r. 1919 ton drewna 62.361 (na ogólną cyfrę wywozu 72.234 to jest 86%), w r. 1920 t. 48.460, (wojna bolszewicka, 265.043 t. j. 18%), w r. 1921 t. 209.397 (384.137 t. t.j. 54%), w r. 1922 t. 335.136 {505.136 t. j. 66%) i t. d.

Z tych paru cyfr widzimy zatem zupełnie jasno, jak wielkie znaczenie posiada miasto Gdańsk dla polskiego przemysłu i handlu drewnem. Możemy bowiem przyjąć, że przeważna część naszego całego eksportu drewna z Polski idzie drogą na Gdańsk. Być może jednak, że z chwilą kiedy stosunki handlowe z Niemcami przyjdą na normalne tory, że procent spadnie na korzyść bezpośredniego transportu ku Niemcom.

Prócz tego musimy wspomnieć jeszcze o jednej zmianie, która nastąpiła po woinie a mianowicie, że kiedy przed wojną transport drewna do Gd; ńska odbywał się głównie drogami wodnemi, to za czasów Polski przemienił się na transport kolejami, a zatem znacznie droższy. Powody do tego były rozmaite, a głównie: chyżość transportu kolejami w połączeniu z gwałtownemi wahaniami waluty polskiej w porównaniu ze stałą walutą państw odbiorczych, a po-— 307 —

usu-

nadto brak urządzeń do transportu drewna na drogach wodnych. Spodziewać się jednak należy, że skoro te główne przeszkody nięte zostaną, transport artykułów masowych, do których drewno się zalicza, wodą przyjdzie ponownie do swych praw, i wielką korzyścią dla transportu kolejami innych artykułów codziennego zapotrzebowania.

Port gdański rozciąga się na 27 km., nad ujściem Wisły do Bałtyku, leży bowiem nad zatoką gdańską, zasłonięty półwyspem Hel i połączony z nią kanałem, szerokim na 100 m. i głębokim 10 —11 m., a ujętym murami z granitu.

Brzegi kanału przydatne są do przybijania okrętów, i łączą się za pomocą torów kolejowych ze stacją Nowy Port. Cały obszar portu da się podzielić na następujące trzy główne części składowe:

I.    Nowy Port, który jest obszarem pozacelnym, o głębokości 3.5 — 4.0 m. przy brzegach i 8.50 m. na środku; tu odbywa się także przeładowywanie towarów z okrętów na wagony.

II.    Obszar celny, długości około 2 km., o głębokości około 9 m., wystarczającej do przybijania wielkich okrętów morskich. W tej części portu znajdują się składy drewna.

III. Port wewnętrzny, obejmujący rzeczkę Motławę i Martwą Wisłę i posiadający liczne składy drewna, jak i tartaki.

Głównymi artykułami wywozu są: drewno, zboże, cukier i przetwory naftowe. Jednakże odczuwa się brak miejsca i niewystarczal-ność urządzeń do pokonania ruchu towarowego. W szczególności odnosi się to do transportów drewna, które wymagają obszerniejszych placów składowych, większej ilości torów kolejowych i większych przystani dla wielkich okrętów, to jest wymagających znacznej-szych głębokości wody.

Ładowaniem towarów zajmują się „spedytorzy towarowi", jednakże ładunki od 50 t. do góry mogą wyładowywać także inni spedytorzy i odbiorcy towarów własnemi siłami.

Portem zarządza na mocy umowy polsko - gdańskiej, z dnia 9/VI 1920. Rada składająca się z 2 dyrektorów: technicznego i handlowego. Prócz tego jest także urząd retmański, wyznaczający okrętom miejsca postoju.

Drugim portem nad morzem Baltyckiem mogłaby być i może w przyszłości przecież będzie

3. Kłajpeda.

Jest to twór państwowy, powstały wskutek światowej wojny. Leży ona u ujścia Niemna do Bałtyku i ma z tego powodu wielkie znaczenie dla rozwoju gospodarczego Polski i jego mocarstwowego znaczenia. Na zasadzie traktatu Wersalskiego wyłączona została z obszaru Rzeszy Niemieckiej, i aż do czasu zupełnej dojrzałości gospodarczo-politycznej, ma się znajdywać pod opieką państw sprzymierzonych. W dniu 31-go marca 1922 podpisany został między Polską i Kłajpedą traktat handlowy, opierający się im zasadzie największego uprzywilejowania.

Wkutek tego Polska uzyskała połączenie z portem kłajpedskim drogą wodną przez rzekę Niemen, lub też drogą lądową poprzez Kresy Wschodnie i Litwę. Obejmuje 150.000 mieszkańców, z czego 30.000 mieszka w samej Kłajpedzie. Większość ludności zajęta jest w rolnictwie, chociaż przemysł i handel są również rozwinięte. Na terytorjum Kłajpedy znajduje się 50 wielkich tartaków, które surowiec pobierają z sąsiednich państw, jak Litwa, Polska, lub Łotwa, i 1 fabryka celulozy, fabryka wagonów i warsztaty morskie.

W handlu piewsze miejsce zajmuje drewno, tworząc podstawę odnośnego przemysłu. Wywóz materjałów drzewnych pod względem wartości przekraczał trójkrotnie cyfrę wartości przywozu, co praktycznie biorąc oznacza, iż dowozi się surowiec, a wywozi pół — lub też zupełne fabrykaty. Wraz z handlem drewna i jego wzrostem, poprawia się stan żeglugi w porcie, co znaczy, że rozwój żeglugi w tym porcie, zależny jest zupełnie od rozwoju handlem drewna, główny udział biorąc w tym kierunku okręty angielskie, naj-miejszy polskie.

Jednakże tym wszystkim prognostykom na przyszłość, stanęła na przeszkodzie Litwa, która obsadziła to terytorjum swojemi wojskami i objęła administrację, na przekór .postanowieniom traktatu wersarskiego. Spodziewać się należy, że może niedaleka przyszłość przyniesie w tym względzie korzystną zmianę, chociaż jak na razie sprawa układu sąsiedzkiego z Litwą idzie nader opornie, a właściwie nawet nie idzie.

4. A 1 b a n j a.

Ó tern najmłodszem królestwie p. Zogu na naszym kontynencie, posiadamy jeszcze mało prawdziwych wiadomości. Obszar lasów albańskich oceniają rozmaici autorzy na około 2.000.000 ha, lasy te jednak obciążone są rozmaitymi sęrwitutami, głównie serwitutem paszy, a na pierwązem miejscu stoi koza, i znajdują się przeważnie w położeniach wyższych gór albańskich. Im więcej zbliżamy się do nizin tern więcej charakter lasu nasiennego przechodzi wymieszany, odroślowy, a w końcu w krzaki, które znowu w pobliżu domostw ustępują nagiemu karstowi.

Nader złą stroną jest brak odpowiednich środków komunikacyjnych, a nasamprzód kolei, dotychczas bowiem w całem tern państwie jest ledwie 36 km. koleji żelaznej.

Klimat odznacza się silnymi upałami w lecie, dochodzącymi w słońcu do 60° C. i brakiem opadów atmosferycznych, niejednokrotnie przez kilka miesięcy nie spadnie kropla deszczu; do tego dołącza się malarja.

O przemyśle drzewnym na razie nie można jeszcze mówić, stosunki leśno-administracyjne są zupełnie nieuregulowane. Jednak zamiarem rządu albańskiego jest zaprowadzenie; racjonalnej gospodarki w kraju i w tym kierunku poczynione zostały już pewne kroki

przygotowawcze, a gdy to się stanie, wtedy i przemysł leśny własny się rozwinie. Na razie zapotrzebowanie Albanji w materjałach drzewnych budowlanych pokrywane bywa przez sąsiednie państwa, zapotrzebowanie to nie jest jednak wielkie.

¹

Państwo zwiększa jednak przez kupno stan swoich lasów, co z niem podkreślamy.

²

Powyższe powiedzenie trzeba uzupełnić jeszcze tym szczegółem, że powyżej podany ogólny procent zalesienia Państwa już w niedalekiej przyszłości spadnie dość znacznie, w szczególności w b. zaborze rosyjskim. Jest tu bowiem w toku akcja uwalniania lasów od ciążących na nich serwitutów, która odbywa się w ten sposób, że uprawnionym oddawane są większe kompleksy lasów z tern, że mogą oni je w mniejszej lub większej mierze zmieniać na grunta rolne.

³

Ministerstwo Komunikacji wykonało w r. 1928 tablicę graficzną o zużyciu węgla kamiennego i drewna opałowego, wewnątrz państwa polskiego w r. 1926, w której wykazuje, że ludność Polski zużyła w tym roku okrągło 6 mil. tonn drewna opałowego i 17.360.000 t. węgla kamiennego. Na głowę mieszkańca wypadło zatem 430 kg. węgla i 219 kg. drewna, nie licząc naturalnie tych ilości opału, które osią do konsumentów się dostały. Biorąc więc cyfrę 219 kg. na głowę wypada, że jeżeli przeciętną wagę 1 mp. drewna twardego i miękiego przyjmiemy w wysokości 450 kg., zużyto na głowę mieszkańca 0.49 mp., czyli 0.37 m³. Zużyto zatem ogó-okrągło 10.000.000 m.³ drewna opałowego. Jeżeli następnie przyjmiemy, że stosunek opału do drewna użytkowego jest 1:2, to dojdziemy do tego, że zrąbano 30.000.000 m³, co równa się użytkowaniu 3.3 m³ na 1 ha, nie uwzględniają nawet tego faktu, że przecież są także przestrzenie leśne, z których opał, z powodu zbyt wielkiej odległości od miejsc konsumcji zupełnie nie jest użytkowany (np. dolina górnego Czeremoszu).

Snując z tych cyfr dalsze wnioski musimy przyjąć, że conajmniej 25° 0 powyższej masy drewna opałowego zostały w miejscu skonsumowane, czyli że ostateczna cyfra użytkowania całej masy drzewnej wypadnie conajmniej na 40 mil. nr¹, czyli że przeciętna produkcja z 1 ha wypadnie na 4.5 m³ drewna opałowego i użytkowego. Porównawszy tę cyfrę z cyframi podanemi przez M. R. przyszli-byśmy do ostatecznego rezultatu, że n. p. już w r. 1926 zużytkowaliśmy o 18.000.000 m³ masy drzewnej więcej, aniżeli na to zezwoliłby normalny etat gospodarowania. Tym faktem da się też wytłumaczyć ten tak znaczny wzrost eksportu materjałów drzewnych za granice Państwa w r. 1927 i 1928.

⁴

Generalny projekt budowy portu hadlowego pod Saską Kępą obejmuje budowę 9 basenów, w tem 8 mniejszych, rozłożonych po 4 z każdej strony linji średnicowej, a uchodzących do wspólnego basenu i zasadniczej szerokości 60 m. Budowa sama ma trwać lat kilkanaście, rozdzielona na pewne okresy, w których: pojedyncze jednostki wykańczane i do ogólnego użytku oddawane będą. Port ten ma za zadanie służyć również jako przystań tranzytową. Pierwsza jednostka tego zamierzenia jest prawie już na ukończeniu.

⁵

Omówiliśmy sieć wodną obszerniej z tego powodu, iż uważamy transport materjałów drzewnych wodą, czy to w formie spławów wiązanych, czy też osob-nemi urządzeniami jako sprawą dla handlu drewnem z powodu swej tnniości nader ważną.

5. Anglj a.

Anglja kraj posiadający bardzo mało, z krajów europejskich najmniej lasów, które ponadto w czasie wojny światowej silnie nadwerężone zostały. Najwięcej lasów stosunkowo znajduje się w Irlan-dji, a w szczególności lasów iglastych.

Z tego powodu a tem bardziej jeszcze z powodu przemysłu silnie rozwiniętego, może Anglja wykazać się bardzo silnym importem drewna w rozmaitych sortymentach, a głównie w drewnie kopal-nianem, przeznaczonem do kopalń węgla. W imporcie partycypują rozmaite kraje jak Rosja, Finlandja, Polska, Stany Zjednoczone, Kanada a nawet Japonja. Wymogi Angielskie pod względem jakości są nader wielkie, a ponieważ ponadto Anglja ma swoją własną miarę, przeto w tym względzie są trudności tego rodzaju, że po oddaniu najlepszego materjału pozostały materjał niema właściwego zużytkowania.

Na ogół posiadała ona wraz z Irlandją 1.242.036 ha lasu t. j. ledwie 4.8 °/₀ lesistości, który to procent wskutek wojny obniżył się obecnie do 3 °/c i wskutek tego może tylko małą część swego zapotrzebowania pokryć u siebie w domu, zresztą zaś należy w zupełności do kraju drewno importujących. W obecnych czasach Anglicy dość często odwiedzają nasze miejsca produkcji, nawiązując stosunki handlowe, mamy u siebie kilka bardzo poważnych firm angielskich, eksploatujących nasze lasy (puszcza białowieska, lasy w Małopolsce). Anglicy stawiają jednak wysokie wymogi pod względem jakości a oferują niskie ceny.

Anglja odczuwając nader silnie brak drewna u siebie i ważność gospodarczą lasów postanowiła jeszcze przed wojną, poddać pod uprawę leśną liczne nieużytki, i przeznaczyła na zalesienie bardzo poważne kwoty pieniężne. W tej zbawiennej czynności wojna uczyniła przerwę; obecnie jednak postanowiono w przeciągu najbliższych lat 80 zalesić z ręki 800.000 ha nieużytków, t. j. rocznie około 10.000 ha; głównym powodem tego postanowienia były niemieckie łodzie podwodne, które uniemożliwiły podczas wojny dostawę kopalniaków do kopalń węgla, wiadomo jest bowiem, że bez kopalniaków niema węgla, a bez węgla niema wojny.

Dla wykształcenia leśników utworzono królewski instytut leśny, przy uniwersytecie w Oxford, o charakterze uczelni akademickiej, gdzie odbywają się ponadto jeszcze kursa praktyczne, także ze względu na gospodarstwo lasowe w Indjach wschodnich.

O Irlandji nie mówimy, z tego powodu, że stosunki handlowo-leśne tam panujące nie są dotychaczs jeszcze nam znane.

6. Austrja.

Dzisiejsza austrjacka Rzeczpospolita, a raczej związek krajów austrjackich jest państwem stosunkowo dość wysoki procent lesistości posiadającem. Stan lasów przedstawia się w sposób następujący:

pow. w ha: 674.448 . 406.756 . 235.644 . 793.560 . 428.977 . 431.669 . 67.475 . 118.844 .

Austrja niższa „ wyższa Solnogród Styrja •    •    •

Część węgierska

przyrost względnie dochód z lasów = w m.³:

. . 2.455.970 . . 1.487.291 . .    575.836

. . 2.513.373 . . 1.246.574 . .    790.850

. .    194.047

.    .    385.610

3.157.373 .

9.646.550

razem

Wedle prof. Marcheta ma Austrja powierzchnię wynoszącą 86.456 km.² wedle Min. Roi. przestrzeń ta wynosi 83.921 km.², lasy natomiast 3.178.380 ha, a wedle M. R. 3.142.165 ha.

Z tego wypada przeciętnie 3.1 m.³ przyrostu rocznego drewna z 1 ha przestrzeni leśnej, a z całej ilości przyjąć należy około 5.8 milj. m.³ drewna użytkowego, prawie wyłącznie iglastego.

Zapotrzebowanie własnego przemysłu jest następujące: znajduje się tu 257 tartaków parowych i 5.196 tartaków wodnych, a zapotrzebowanie ich wynosi okrągło 3.5 milj. m.³; zapotrzebowanie fabryk miału drzewnego wynosi 1.0 milj. m.³; podkładów kolejowych OT m.³; kopalniaków 0.2 milj. m.³; całe zatem zapotrzebowanie własnego przemysłu wynosi okrągło 5 miljonów m.³. Pozostaje 0.8 milj. m.³, które z pewnością ledwie że pokryć potrafią zapotrzebowanie rękodzieła i innej miejscowej potrzeby. Prof. Marchet, który dotychczas był zwolennikiem wolnego wywozu surowca jest zatem tego zdania, że jeżeli własny austrjacki przemysł ma być należycie zatrudniony, natenczas nie można liczyć na jakikolwiekbądź eksport materjałów surowych poza granice Austrji.

Transport drewna odbywa się głównie kolejami, część jego może iść także Dunajem, czy to w górę do Niemiec, czy też w dół do Węgier.

Austrja dzisiejsza, mając okrągło 3.157.373 ha powierzchni pod lasem t. j. 38°/₀, (37°/₀) zalesienia całego kraju, należy do krajów w lasy dobrze zaopatrzonych, na głowę mieszkańca wypada około 0.40 ha, czyli, że należy do krajów drewno eksportujących, chce jednak surowcem zaopatrywać własny przemysł i dopiero gotowe fabrykaty wynosić, w czem może nam jako wzór posłużyć.

Z lasów austrjackich wypada 74% t. j. około 2.330.000 ha na lasy szpilkowe, 8% na lasy liściaste a 18% na lasy mięszane, prze-

waza zatem produkcja drewna miękkiego. Połowa całej powierzchni leśnej wypada na własność wielką; wywozi prawie tylko półfabrykaty a to głównie do Włoch, obecnie wzrasta eksport do Węgier.

7. Belgj a.

Belgja posiada 534.916 ha = 18% powierzchni znajdującej się pod uprawą lasową, w połowie własność ludzi prywatnych; lasy jednak gospodarowane są w gospodarstwie odroślowem, zatem produkują znaczną ilość opału, drewna zaś użytkowego stosunkowo bardzo mało. Wskutek tego Belgja skazaną jest na import, gdyż własna produkcja masy drzewnej wynosi ledwie około 2.200.000 m⁸. To też idą tamtędy znaczniejsze ilości drewna tartego szpilkowego, a po nadto jest wielkie zapotrzebowanie podkładów kolejowych. Materjał przychodzi głównie: z Finlandji, Rosji, Szwecji, Stanów Zjednoczonych Ameryki. Już przed wojną, a tern więcej obecnie zaczyna się tu pojawiać materjał drzewny pochodzenia japońskiego. Posiada dwie szkoły leśne i doświadczalnię leśną w Groenendal. W swoich kolonjach zamorskich posiada około 180.000.000 ha lasu.

8. Bulgarja.

Bułgarja posiadała przed wojną około 3.000.000 ha lasów = 30%, a mimo to importowała materjał drzewny z tego powodu, że lasy położone są zdała od środków komunikacyjnych, a ponadto % tej przestrzeni zarosła jest krzakami liściastymi, w których pasają się stada kóz. Wskutek tego materjał dla siebie potrzebny musiała importować, a mianowicie sprowadzała go z Jugosławji i Rumunji. Panującem drzewem jest buk, dopiero w wysokościach nad 1.000 m. znajdujemy drzewostany jodłowe, w dość dobrym stanie utrzymane.

czaso-

centralne kierownictwo

ma

Wedle informacyj udzielonych w r. 1923 przez bułgarską delegację w Wiedniu ma posiadać 36% zalesienia, zatem należałaby do krajów drewno eksportujących. Większa część tych lasów należy do kategorji lasów państwowych, a tylko 106.000 ha są lasami prywatnymi. Użytkowanie lasów prywatnych jest nader prymitiw-ne, a celem uregulowania tegoż potworzono spółki spółdzielcze, wedle wzorów istniejących już spółek dla lasów państwowych. Spółki te podzielone zostały na 58 Syndykatów, podlegających centralnemu kierownictwu, które jest właściwym organem administracyjnym. Zajmuje się bowiem wszystkiemi działami leśnej wytwórczości gospodarczej wszystkich przynależnych spółek, a czynności te są tak daleko idące, iż kierownictwo centralne zajmuje się nawet tworzeniem szkół fachowych i wydawaniem fachowych pism. Do osiągnięcia swych celów ma specjalne fundusze. 1 tak posiada fundusz rezerwowy do pokrywania ewentualnych strat, fundusz do popierania rozwoju przemysłu, fundusz na cele propagandy i t. d.

Ta w niedawnych czasach dopiero stworzona organizacja, wielką przyszłość przed sobą, a w szczególności w kierunku gospodarczego rozwoju Bułgarji tem więcej, że zamiarem jej jest w przyszłości objąć także użytkowanie lasów państwowych.

O Turcji europejskiej będziemy mówić w dziale trzecim: „Azja”.

9. Czechosłowacja.

Wedle dat urzędu statystycznego w Pradze z r. 1920, przestrzeń leśna obejmuje 4.529.433 ha, a z tego znajduje się w samych Czechach, Morawie i Śląsku 2.368.788 t. j. 32.5% ogólnej powierzchni kraju, reszta zaś w Słowacji i Rusji żakarpackiej. W tej ostatniej jest samych lasów państwowych 306.679 ha, w tem świerka i jodły 42%, buka 52%, zatem przewaga drzew liściastych.

Czechosłowacja jest zatem w lasy bogata, i jeżelibyśmy przyjęli 0.30 ha powierzchni leśnej na głowę mieszkańca, to należy do krajów drewno bez umniejszenia swego kapitału drzewnego na zewnątrz eksportujących. Z powyższej powierzchni znajduje się 713.307 ha = 15.8% w posiadaniu Poństwa; 1.138.575 ha = 25.1% w posiadaniu gmin, powiatów, kościołów, funduszów, reszta 2.648.306 ha = 58.5% w posiadaniu ludzi prywatnych. Tu znowu mamy bardzo znaczne przestrzenie należące do jednego właściciela n. p. Schwa-rzenbergów w Czechach samych, Lichtensteinów, Palfy’ch i Esterhazych, dalej Schóhanborn - Buchheinow w Słowacji. Istnieje jednak ustawa na mocy której prywatna własność leśna w interesie ogółu ma być upaństwowiana. Ilość lasów państwowychr w Czechosłowacji, a w szczególności w Czechach, Morawji i Śląsku była bowiem stosunkowo znikoma, gdyż wynosiła ledwie 3% ogólnego zalesienia tych krajów. Po przewrocie w r. 1918 postanowił rząd cze-sko-słowacki w r. 1919, zwiększyć dobitnie procentową ilość lasów państwowych, a w szczególności przez upaństwowienie lasów większej posiadłości. Czynność tę już rozpoczęto i dotychczas wykonano ją w ten sposób, że obecnie t. j. marzec 1929 zajęto już 360.000 ha lasu, z czego 50% objęło Państwo. Zamiarem rządu jest jednak doprowadzić do tego stanu, by lasy państwowe wynosiły około 25% ogólnego zalesienia. W tym wypadku lasy państwowe wynosić mają 1.227.000 ha, a autonomicznym korporacjom ma być oddanych również tyle powierzchni leśnej z ogólnej powierzchni leśnej wynoszącej 4.590.000 ha. Z tego wypadnie na Czechy 961.000 ha, Morawy 455.000 ha, Śląsk 90.000 ha, Śłowa-cję 796.000 ha, Ruś zakarpacką 151.000.

Cena kupna zapłacić się mająca za upaństwowione lasy ma być obliczona wedle cen targowych z lata 1914.

Jeżeli przypatrzymy się rozpatrzeniu pojedynczych gatunków drzew to obaczymy, że w Czechach, Morawji i Śląska mamy miejscami nawet zupełną przewagę w szpilkowych, w wielkich zarysach jest tu około 80% szpilkowych, a 20% liściastych; w Słowacji przeważają natomiast drzewa liściaste około 70% w pierwszej linji buk, następnie dąb, reszta t. j. 30% wypada na iglaste, głównie jodłę. W Rusi żakarpackiej równoważą się drzewa liściaste z drzewami

szpilkowemi, jednak im dalej ku wschodowi, tem liczniej występują iglaste: jodła i świerk. Przeciętny przyrost roczny wynosi w Czechach 3.2 m.³, Morawie 3.7, Śląsku 4.7 m.³ na 1 ha; wydatek drewna użytkowego był w Czechach i Morawach 60%, Śląsku 73% całej masy drzewnej.

Czechosłowacja posiada na ogół nader korzystne warunki dla zbytu swej nadprodukcji w drewnie. Otoczona jest krajami drewno potrzebującymi, a to na północy i zachodzie Niemcy, na południu Węgry nie posiadające, ani lasów, ani kopalni węgla, gdyż te kopalnie węgla, które posiadały, musiały oddać Rumunji. Ponadto mają dobre drogi wodne, któremi transporta drzewne, czy to w formie spławów, czy też okrętami odbywać się mogą, niektóre z tych rzek stoją w łączności z morzem, to znaczy, że jak z jednej strony ułatwiony jest eksport, tak z drugiej strony umożliwiony import wszelkich artykułów. Mamy tu bowiem takie linje wodne, jak Moł-dawa, na której idą okręty już przed Pragą; w jej górnej części idą tratwy na 30 m. długie i obejmujące 120 — 140 m. masy drzewnej, chociaż wykonywanie spławu utrudnione jest na skutek zbyt wielkiej ilości skał znajdujących się w wodzie. Praga sama jest miastem portowem, przystań obejmuje 14 ha powierzchni i w tem mieście też zawierane są wielkie interesa drzewne. Poniżej Pragi jest Moł-dawa skanalizowana i mogą iść okręty; rzeką Łabą idzie materjał tarty nawet pochodzący z tartaków Małopolski. Na południu ma Czechosłowacja rzekę Dunaj, o której to rzece i jej ważności wspomnę obszerniej w ustępie omawiającym stosunki handlowo - leśne w Rumunji. Na wschodzie w Rusi Podkarpackiej, jest spławna rzeka Cisa, którą idą tratwy od najdalszych jej początków. Tu na tej rzece panuje bardzo żywe handlowe życie, a główną treścią jego jest właśnie drewno, wysyłane z Karpat tratwami. Głównemi miastami dla transakcyj handlowych, drzewnych tutaj były i prawdopodobnie będą miasta Marmaros - Sziget i Szegedyn.

W samych Czechach jest dość silnie rozwinięty przemysł leśny tartaczny, gospodarka w lasach wprost wzorowa; w północnych częściach kraju, zamieszkałych prawie wyłącznie przez ludność niemiecką, znajdujemy silnie rozwinięty mały przemysł domowy drzewny, wytwarzający zabawki dziecinne i inne przedmioty codziennego zapotrzebowania, na które może być użyte drewno.

W r. 1925 liczono w Czechosłowacji ogółem 2183 zakładów tartacznych, z czego 55% było wodnych, 40% z popędem parowym a 5% z popędem elektrycznym. Z tej ogólnej cyfry mają Czechy 429 tartaków parowych, 261^ wodnych i 77 elektrycznych, w Morawach są: 205, 495 i 11, na Śląsku 77, 125 i 6, na Słowacji 164, 287 i 7, na Rusi podkarpackiej 13; 21 i 5, razem tedy jest 888, 1189, 101.

W Słowacji, posiadającej przeważnie buka, przemysł leśny jest mniej rozwinięty, natomiast kwitnie tu wyrób podkładów bukowych dla kolei. Ruś zakarpacka eksportowała swój materjał drzewny surowy prawie w zupełności, przemysł leśny zatem mimo racjonalne podstawy, nie mógł się tu rozwinąć, gdyż stała na przeszkodzie łania droga wodna.

10. D a n j a.

Danja mały kraj, mający obszaru ledwie 4.300.000 ha, w której to cyfrze uczestniczą lasy z cyfrą 367.000 ha t. j. 8.5%; na początku wieku 19 posiadał ich ledwie 4%. To znaczy, że stan lasów przez ostatnie stulecie wzrósł o 100%, wskutek zalesień nieużytków,, tak przez państwo, jako i prywatnych właścicieli. Lasy są przeważnie drobne, na liściaste wypada 52%, w czem buczyna uczestniczy z cyfrą 41%, szpilkowych 46%, na ogół na wyspach przeważa buk, w Jutlandji iglaste (71%), głównie świerk, następnie jodła i sosna pospolita. Klimat nie sprzyja hodowli lasu, mimo to znajdujemy tu silny przyrost drewna (7 m.³ a nawet 23 m.³ (!) na 1 ha). Jednoroczna produkcja drewna jest szacowana na 1.5 mil. m.³ to jest 4 m.a przeciętnie z 1 ha. Buczynę zużywa się głównie do wyrobu klepek, dalej do wyrobu wozów, drewnianego obuwia, podkładów kolejowych etc., wskutek tego % użytkowego drewna wynosi 26, a nawet w niektórych drzewostanach 38%, procent drewna iglastego użytkowego dochodzi aż do 85%. Lasów państwowych jest 58.546 ha t. j. 16% całej powierzchni lasowej i są administracyjnie rozdzielone na 25 nadleśnictw, to znaczy, że na 1 nadleśnictwo wypada przeciętnie 2342 ha powierzchni.

19¹/i4    19²/i5    19³'ig

70.796    64.933    65.026    m.³

79.107    87.151    95.822    m.³

Jak ważną jest właściwa i odpowiednia czynność gospodarcza wynika z następujących cyfr: uzyskano w latach .    19n/i2    19⁴ 5/i3

z użytku głównego . 62.266 68.423 użytków międzyrębn. 66.289 51.754

W tej cyfrze wzrastających użytków między — czyli przedrę-bnych, a więc czyszczeń i głównie trzebieży, odźwierciadla się dobitnie zbawienna czynność gospodarcza, do czego jednak przyczynia się nader dobitnie, istnienie znacznych przestrzeni Leśnych, porosłych buczyną.

Z ogólnej cyfry lasów jest 42% sosny, 21% świerka, 19% brzozy, 10% osiki, 7% czarnej olszy, reszta inne gatunki drzew; z tego wynika, że lasy iglaste wynoszą 63% całej powierzchni leśnej.

Przemysł lasowy jest stosunkowo dość silnie rozwinięty, jednak użytkuje się tu więcej, jakby normalnie należało. Dochody z lasów stanowią około 25% ogólnych dochodów Państwa.

Eksport idzie głównie do Anglji (70 — 85% całej ilości), wewnątrz kraju szczególniej na północy i zachodniem wybrzeżu morza znajdują się liczne zakłady dla mechanicznej obróbki drewna, przeznaczone, do wyrobu fornierów i mebli używaną bywa przeważnie brzoza, z fornierów tych wyrabiają następnie płyty klejone.

12. Finlandja. (Suomi).

Finlandja posiada wedle dat z r. 1926 ogółem 34.359.000 ha całkowitej powierzchni, z czego na lasy wypada 25.263.500 ha = 73.53%, na powierzchnie znajdujące się w uprawie rolnej 4.063.700 ha = 11.82%. Rzeczywiście produktywne gleby leśne wynoszą jednak tylko 20.138.000 ha = ^8.61%. Finlandja jest zatem krajem w lasy w Europie procentowo najobficiej zaopatrzonym, jeżeli zaś uwzględnimy bezwzględną wielkość powierzchni lasowej, natenczas drugim z rzędu krajem. Na głowę mieszkańca wypada, wobec tego, iż posiada około 3.500.000 dusz, od 1.6 — 32.5, przeciętnie 7.4 ha. Lasów państwowych bez wód, jest 10.050.000 ha = 39%, i te są należycie zagospodarowane, podczas gdy stan lasów prywatnych daje wiele do życzenia. Rodzimymi, a gospodarczo ważnymi gatunkami drzew są: sosna pospolita około 55.2%, świerk 24.8%, brzoza 16.9%, reszta przypada na inne gatunki drzew leśnych.

Wielka obfitość lasów dała podstawę do rozwoju i ustalenia się przemysłu leśnego, znajduje się tam (rok 1925), około 400 tartaków, z których 300 pracaje na eksport, niektóre z nich pradukują materjału rocznie około 30.000 standartów, (około 140.000 m.⁸); ogólna ilość traków wynosi około 700. Tartaki te wytwarzają, wskutek intenzywnych metod pracy rocznie około 3.000 standartów (14.000 m.⁸) materjałów tartych z jednego traka, pracując na 2 zmiany t. j. przez 16 godzin. Roczna produkcja jednego traka przy 8 godzinnej pracy, wynosi zatem około 7.000 m.³ materjału tartego, do czego potrzeba około 12.000 m.;i surowca, zatem produkują dwa razy, tyle jak u nas. W ostatnich czasach rozwinął się silnie wyrób fornierów, a mianowicie z brzozy, i jest tych fabryk obecnie 10; dalej znajdujemy 6 fabryk szpilek, następnie fabryki masy drzewnej i celulozy, i z temi w łączności stojące fabryki papieru. Fabryki te znajdują się przeważnie wzdłuż brzegów morza, wskutek tego transport pół fabrykatów zagranicę kraju jest bardzo ułatwiony. Lecz i transport drewna surowego nie przedstawia zbytnich trudności, z tego powodu, że wszędzie znajdują się dobre drogi wodne. Wskutek tego rozwinięty jest transport drewna drogami wodnemi, które jak siatka pokrywają całą Finlandje i są tak z natury rozłożone, że odległość jednej od drugiej wynosi ledwie 5 kl., wskutek czego koszta wywozu drewna z lasu są nader niskie. Spław odbywa się bardzo często przy pomocy małych statków, które przeprawiwszy drewno przez jeziora w puszczają je następnie do kanałów.

Materjał drzewny jest doskonałej jakości, lecz przywarą jego jest, że jest stosunkowo cieńki, a nadto posiada bardzo liczne czarne sęczki. Dlatego jest to materjał przeważnie celulozowy i kopalniany.

Najważniejsze porty są: Uuras koło Viipuri, Kotka, Valkom koło Loviisa, Helsinki, Hanko, Rauma, Uleaborg etc.

Ustosunkowanie klas wieku jest tego rodzaju, iż brak jest młodników i drzewostanów starych, przeważają drzewostany w średnim wieku będące, wynoszą bowiem f/s powierzchni wszystkich lasów. Całkowity zapas drewna obliczono na 1.620 mil. m.³; na 1 m. 3 wypada 0.96 sztuki, średnia miąższość przypadająca na 1 ha, wynosi z korą 64.3 m. ". Przyrost roczny daje 44.4 mil. m. ³; przyrost bieżący wynosi przeciętnie 1.77 m.³ rocznie.

Szkolnictwo leśne datuje się od r. 1862, w którym to roku utworzono Instytut leśny w Evo, w r. 1908, zaś przeniesiono go do Helsinki i tu stworzono wydział rolniczo-leśny, przy tamtejszym uniwersytecie. Wydział ten posiada rewir szkolny o obszarze 17.000 ha. Szkolnictwa średniego, niema zupełnie. Prócz tego istnieje 5 szkół niższych o 2 letnim kursie, do których, jako naukę wstępną, żądają ukończenia szkoły powszechnej.

13. Francja.

Francja posiada stosunkowo mało lasów, gdyż jest ich 10.111.982 ha, procent lesistości wynosi 19%, na głowę mieszkańca wypada 0.25 ha. Wskutek traktatu wersalskiego przybyło jej około 400.000 ha lasów w Alzacji i Lotaryngji, cyfra ta jest powyżej wykazana. Jest państwem drewno w znacznych ilościach importującem. Jej własny dochód roczny w masie drzewnej wynosi około 8.000.000

m.³ drewna użytkowego i około 17.000.000 m.³ drewna opałowego. Lasy produkują głównie, gdyż około ²/s rocznej masy, drewno opałowe. Potrzebuje obecnie znacznych ilości drewna do odbudowy domów przez wojnę zniszczonych, a materjał na ten cel potrzebny, dostarczyć mają Niemcy tytułem odszkodowania wojennego. Zresztą są lasy francuskie dość nierównomiernie rozdzielone, przeważnie produkują jako drewno użytkowe sortymenta drobne, jak n. p. kopalniaki etc. Materjał tarty, a w szczególności dęgi do wyrobu beczek na wino, muszą importować; w szczególności klepki na beczki pobierają z lasów dębowych w Slawonji.

W imporcie przedwojennym pierwsze miejsce zajmowała Szwecja, następnie Rosja europejska, Stany Zjednoczone Ameryki. Obecnie stara się Francja wyemancypować z pod wpływu państw obcych i pokrywać własne zapotrzebowanie drewna użytkowego drewnem z własnych lasów, znajdujących się w kolonjach francuskich w Afryce. W tym celu stworzone zostały doświadczalnie, w których każdy gatunek drzewa badany jest pod względem swoich technicznych przymiotów, ze szczególniejszem uwzględnieniem klimatu europejskiego.

Sama Francja eksportowała głównie drewno kopalniane, specjalnie do Anglji.

Z lasów we Francji się znajdujących około 35% znajduje się pod nadzorem Państwa; 35% lasów stoi w gospodarstwie odroślo-wem, 30% w gospodarstwie połączonem, reszta zaś w gospodarstwie nasiennem.

Celem racjonalnego użytkowania lasów sosnowych (Pinus mavi-tima) znajdujących się w „Landes” na żywicę, względnie oleje terpentynowe i kalafonję, założono w r. 1920 w Bordeaux specjalny instytut doświadczalny pod nazwą: „Institut du Pin“.

14. Grecja.

Grecja stanowi kraj górzysty i pagórkowaty, zaliczany do systemu karstowego, góry po większej części gołe, nieliczne doliny zazwyczaj bagniste.

Smutne zjawisko życia gospodarczego w Grecji stanowi ciągłe zmniejszanie się przestrzeni zalesionych, natomiast zwiększa się import drewna z zagranicy. W eksploatacji lasów miejscowych nie znano żadnego ograniczenia, a całe drzewostany w górach zostały zniszczone przez rabunkowe żywicowanie.

Przepisów ochrony lasów z braku presji rządu nikt nie przestrzega, dziesiątki sztuk bydła pasie się po lasach i zagajnikach, ciągłe pożary stały się plagą. Dopiero w ostatnich czasach rząd grecki stara się czynić pewne kroki dla położenia kresu bezplano-wej gospodarce leśnej i stara się wprowadzić pewien przymus odnawiania wyrąbanych terenów.

Do najbardziej rozpowszechnionych drzew leśnych należą liczne gatunki dębów, lecz tylko niektóre z nich nadają się do eksploatacji, dąb grecki (Quercus Aegylops) dostarcza w handlu poszukiwane barwniki (Valonea), Quercus pubescens i t. p. Po zatem rozpowszechnione jest drzewo fizetowe (Rhus cotinus), znane w handlu pod nazwą drzewa żółtego, dostarczającego barwników dla przemysłu chemicznego.

Buk występuje w górach Pindu (Pindos) i osiąga w północnej Tesalji granicę południową swego rozpowszechnienia. Prócz tego znajdują się wiązy, platany, (Platanus orientalis) topole i kasztany (Castanaea vesca)^ gaje oliwkowe i figowe.

Bardziej rozpowszechnione są drzewa iglaste, mianowicie kilka gatunków jodeł, które rosną wszędzie w górach na wysokości od 500 — 1200 metrów.

Lasy o charakterze zwartych puszcz, spotykamy jeszcze w łańcuchu górskim Pindu i Parnasu, gdzie zawdzięczają ocalenie swemu niedostępnemu położeniu.

Duża wyspa Kreta na południu Grecji posiada b. mało lasów, rosną tam przeważnie gaje oliwkowe. Z wysp Jońskich tylko jedna Kephalonia wyróżnia się swoimi lasami jodłowymi.

Wskutek wojny Grecja powiększyła swoje terytorja przede-wszystkiem kosztem Turcji i uzyskała dużą część Macedonji i Epiru, oraz liczne wyspy na morzu Egejskiem. Te nowouzyskane prowincje są bogate w lasy.

Lasy Grecji znajdują się po większej części w rękach Państwa, nieznaczna część jest własnością gmin i klasztorów. Własność prywatna jest minimalna.

Produkcja drzewna wynosi 50.000 — 60.000 m.³ drzewa budulcowego i stolarskiego rocznie. Znacznie lepiej przedstawia się wyrób drewna opałowego i węgla drzewnego, żywicy, kalafonji, barwników sztucznych (Valonea) i garbników drzewnych. Eksport jest nieznaczny. Grecja należy do Państw drewno importujących. Przed wojną do państw importujących, materjały drzewne do Grecji należały: Rosja, Rumunja, Bułgar ja i Turcja, mniej Austro-Węgry. Dzisiaj Czechosłowacja i Jugosławia dążą do zagarnięcia importu drzewnego, a nawet Polsce czyniono poważne propozycje na dostawę bukowych i dębowych podkładów kolejowych.

Z przemysłu leśnego istnieje poza niedużymi tartakami wodnymi i parowymi — sześć tartaków dużych. Pireus jest centrum niedużego przemysłu greckiego.

Tartaki w Patras trą głównie buka na skrzynki dla koryntek i cytryn, a tartaki w Pireus i Zante przecierają kloce z Bośni, Ru-munji i Turcji.

15. Hiszpanja i Portugal ja.

Oba te państwa są w lasy dość ubogie; lasów posiada bowiem Hiszpanja ledwie 5.000.000 ha = 9.9 °/₀, a jej własna produkcja roczna wynosi około 10.000.000 m.³. Wedle innych źródeł, nawet oficjalnych, ma posiadać 5 milj. lasów ziemi produktywnej, a 6 milj. ha ogólnej. Roczny przyrost ma wynosić ledwie 4 milf. m.³. Państwo posiada tylko nie wielką ilość lasów. Portugalja natomiast ma posiadać około 450.000 ha (!) lasów, co przedstawia około 20°/o zalesienia. Cyfry te jednak są tylko szacunkowo przyjęte, zatem są możliwe znaczne różnice, szczególniej co się tyczy Portugalji, gdyż oba państwa nie mają statystyki leśnej. Oba też państwa należą do krajów drewno importujących, chociaż zapotrzebowanie własne z powodu mało rozwiniętego przemysłu nie jest wielkie i przed wojną pokrywane było drewnem rosyjskiem.

Gospodarstwo lasowe nie może rościć sobie pretensji do racjonalności; góry Pireneje są przeważnie bezleśne, szczególnie po stronie hiszpańskiej. Drzewa jakie tu rosną są buki, rozmaite gatunki sosien, które idą aż do 1.500 m. n. p. m., kasztany, orzechy, bardziej na południu znajdujemy wiecznie zielone dęby, oliwki, drzewa morwowe, na południu znajdujemy między innemi jodłę

Abłes pinsape. Hiszpanja dąży do zwiększenia stanu swych lasów i zamierza w najbliższych 10 latach przeprowadzić większe zalesienia, przyczem głównym motywem jest zaopatrzenie ludności w wodę.

Dla przemysłu lasowego ważną jest produkcja dęba korkowego, który w obu tych krajach zajmować ma przestrzeń wynoszącą około 500.000 ha, a mianowicie: w Hiszpanji głównie w prowincjach Gerona i Huelva, w Portugalji zaś w prowincji Alemtejo. Miastami handel drewnem prowadzącymi są Barcelona i Valencja, dla klepek zas Alicante; w Portugalji Lissabon i Oporto.

Brakującą ilość materjału drzewnego pobierają te państwa z własnych posiadłości zamorskich.

Z wysp przynależnych najlepiej zalesioną jest wyspa Malorca, największa z wysp bolearskich.

16. Holandj a.

Kraj wiatraków i kanałów wodnych posiada ledwie 248.785 ha przestrzeni, znajdującej się pod uprawą leśną, t. j. 7.50/° powierzchni całego państwa, należy przeto tak z tego tytułu, jak i z powodu rozwiniętego handlu i przemysłu, do krajów drewno importujących. Własna produkcja masy drzewnej wynosi ledwie około 700.000 m.a t. j. około 2.8 m.³ przyrostu z 1 ha. W r. 1883 posiadała ona 169.026 ha lasów, w r. 1911 już nawet 260.923 ha. Obecnie wypada 0.04 ha przestrzeni lasowej na głowę mieszkańca.

W powyżej przytoczonej cyfrze ogólnej lasów uczestniczą lasy iglaste z cyfrą 51.10/o, liściaste twarde z cyfrą 8.6%, niskopienne zaś z plantacjami wierzby koszykarskiej z cyfrą 40.3 %.

Kraj ten, a w szczególności miasto Amsterdam, w łączności z nader korzystnem położeniem nad morzem u ujścia Renu, jest w tern korzystnem położeniu, iż stał się centrem handlu drewnem pozauropejskiego pochodzenia. Miasto to w raz z pobliskiem Zan-daam, gdzie swego czasu Piotr Wielki odbywał praktykę ciesielską, ma bardzo liczne składowiska drzewne, na których znaleść można oprócz innych drzew pozauropejskiego pochodzenia, głównie amerykańskiego (Pitsch-pine), także proweniencji afrykańskiej, a nawet japońskiej. Zatem rozwinięty jest nader silnie handel pośredni i obrót uszlachetniający.

Holandja posiada jednak w swych kolonjach, a szczególniej na wyspach archipelagu malajskiego, bardzo liczne lasy dziewicze, których powierzchnia jest oceniana na 100 miljonów ha, o czem później mówić będziemy.

17. Jugosławja.

Jugosławja jest dzisiaj wskutek połączenia kilku terytorjów, a w szczególności połączenia się z Bośnią i Hercogowiną państwem w lasy stosunkowo dość bogatym. Wedle dat statystycznych ogło-

szonych w r. 1923 przez Ministerstwo rolnictwa i wód w Belgradzie posiada ona następujące przestrzenie:

ogólna powierzchnia państwa .    . .    24.898.700 ha;

Z tego wypada na 1) ziemię prpduktywną 23.414.116 ha =94,19% a z tego znowu na 2) lasy 7.684.240 ha= 30.88% ogólnej powierzchni kraju, a po odciągnięciu nieużytków tylko 7.039.583 ha = 28.3%; na głowę mieszkańca wypada (18 milj.) 0.54 ha powierzchni.

U innych autorów znajdujemy nieco odmienne cyfry, a mianowicie iż przestrzeń lasowa wynosi tylko 7.375.000 ha, u innych znowu 7.530.000 ha.

Etat roczny obliczają na 22.500.000 m.⁸, t. j. 2.8 m.a przyrostu na 1 ha, z czego tylko połowa może być w kraju zużytkowana, druga połowa eksportowana. Eksport jest tym szczegółem ułatwiony, że za drewnem jugosłowiańskiem jest w handlu śródziemnego morza nader silny popyt, odznacza się bowiem ono w porównaniu z drewnem. czechosłowackiem, rumuńskiem, a nawet szwedzkiem wielką delikatnością słojów rocznych, a wskutek tego doskonałą jakością, chociaż jest także wiele przestarzałych lasów. Znaną jest rzeczą, że obok dęba szpesartskiego w Niemczech najlepsze dębiny w Europie znajdują się w Slawonji, a najlepsza sosna w borach bośniackich.

Rozdział posiadłości lasowej jest następujący: do państwa należy 3.214.306 ha=43% całej posiadłości lasowej, należącej najwięcej w Hercogowinie, gdyż 900.336 ha, do gmin 1.917.577 ha = 26%, reszta jest w ręku posiadaczy prywatnych, zatem przewaga i to znaczna jest po stronie martwej ręki. W r. 1923 było tu 303 tartaków większych, 2.376 małych wodnych, 12 fabryk beczek, 15 fabryk wozów, 10 fabryk zapałek, 14 fabryk parkietów, 120 fabryk mebli, 7 fabryk papieru, 2 wielkie fabryki celulozy. Lasów liściastych jest około 4.800.000 ha, około 10% lasów iglastych, resztę 1.500.000 ha zaliczyć należy do lasów mięszanych. Przeważają zatem lasy liściaste, a w szczególności buczyna.

Na drewno z Jugosławji skazane są prawie wyłącznie: Grecja, Turcja, Egipt i częściowo Włochy. W obecnej chwili eksportuje ona jednak ledwie % swego zapasu drzewnego, a główną przeszkodą tego jest bardzo dotkliwy brak środków komunikacyjnych; dalszy rozwój przemysłu leśnego jest łatwo możliwy, a tern samem zwiększenie ilości materjału drzewnego, przeznaczonego na eksport. W samej Kroacji i Slawonji znajduje się około 336.000 ha lasów dębowych o znanej dobroci, które jednak w ostatnich latach zaczęły mocno usychać, niewiadomo z jakiej przyczyny, 1.0 milj. ha lasów bukowych, 174.000 ha lasów iglastych. Roczna produkcja dębiny, jaworów, wiązów i buczyny wynosi do 500.000 m.³, opału wyrabia się ledwie 50.000 m.³

Dzisiejsza Jugosławja obejmuje kraje: dawniejszą Serbję, Boś-nję, Hercegowinę, słowieńskie części dawnej południowej Austrji, z wyjątkiem Istrji, dalej Kroację. Sławonię, serbskie komitety dawnych Węgier, niektóre obszary na Bałkanach, a w końcu Czarno-

górę, wskutek tego rozrosła się i stała się wielkiem państwem na Bałkanach, a wielkie wypadki polityczne z drugiej połowy 1928 puszczalnie nie wpłyną niekorzystnie na jej wielkość.

r. przy-

Stara Serbja posiada około 1.517.000 ha lasu = 31.4% powierzchni kraju, przeważnie lasów liściastych, wytwarzających opał. Lasy z drewnem użytkowem znajdują się w znacznej odległości od środków transportowych, zatem mniej przystępne. Wielka przeszkoda racjonalnego użytkowania tych lasów są ponadto nader nieuregulowane stosunki prawne posiadania, są to bowiem de jurę lasy państwowe, de nomine zaś w posiadaniu ludności, która pasie tam bydło i wykonuje użytkowania wedle własnej woli.

Czarnogóra posiada wogóle pow. 1.044.000 ha, z czego na lasy wypada 269.071 ha = 26%, w czem lasów państwowych 38.817 ha Lasy są dość nieprzystępne, przytem bardzo szkodliwą jest pasza kóz w lasach. Jako rzeki spławne wymienić należy Piwa, Tara i Drina, któremi drewno spławiane bywa do Serbji. Największe lasy znajdują się w powiatach: Kolasie, Niksic i Andrijewina; administracja jeszcze w pieluszkach.

Bośnia z Hercegowiną, w szczególności zaś Bośnia, należą do najbardziej bogatych w lasy krajów. Są to lasy państwowe, gdyż jako takie uznane zostały za czasów tureckich, obciążone jednak prawami zwyczajowemi paszania bydła i kóz, a nadto użytkowania drewna. Procent lesistości w Bośnji wynosi 52.2%, w Hercegowinie natomiast 39.4, czyli oba te kraje należą do krajów, które mogą drewno eksportować. Są tu jeszcze pierwobory w praw-dziwem tego słowa znaczeniu, z ich dobremi, lecz też i złemi stronami, składające się z jodły, świerka, buka, prócz tego znajduje się tu świerk Omorika, już tylko w bardzo małych ilościach, w dolinie rzeki Driny, potomek dawnych epok; zdaje się obecnie na zagładę skazany i inne gatunki, w nizinach znajdują się ładne drzewostany dębowe.

Rozwój tych krajów pod względem przemysłowym w przyszłości jest możliwy po wykonaniu środków przewozowych, a wtedy z pewnością zagarną całe południe Europy, w pierwszej linji Włochy.

Oprócz wielkich tartaków mamy fabryki taniny, błonnika drzewnego, kurzenie węgla i destylarnie drewna etc. Na szczególniejszą wzmiankę zasługuje wyrób bukowych podkładów kolejowych. Spław nie może się rozwinąć, gdyż rzeki idą na północ, kiedy zbyt drewna idzie na południe i zachód; materjał tarty jest przeważnie szeroki. Hercegowina jednak nie odgrywa większej roli w eksporcie, gdyż lasy jej to prawie same krzaki.

Kroacja i Slawonja, dwa kraje o charakterze lasów liściastych, do czego dołączyć należy także Slowenje t. j. części południowe dawnej Austrji. Tu mamy głównie buka i dęba, ten ostatni gatunek, rosnący w Slawonji, ma szczególnie dobrą markę w handlu światowym i znany jest ogólnie pod nazwą dęba slawońskiego. Niestety lasów tych, położonych głównie w nizinach niema już wiele,

wystarczy bowiem jeszcze ledwie na parę dziesiątków lat; sprzedaż jego odbywa się w drodze publicznych licytacji; z odpadków przy wy-róbce drewna użytkowego wyrabia się taninę.

Kroacja obejmuje 1,530,000 ha lasu w tein ledwie llu/₀ drzew szpilkowych. Wśród liściastych panującym gatunkiem drzewa jest buk, z którego wyroby idą przeważnie do Włoch (Tavoletti, Subbie etc), dalej znajduje się dąb, oprócz tego rozmaite gatunki drzew liściastych, w pierwszej linji jesiony. Wśród szpilkowych mamy nasamprzód jodłę, a w młodszych drzewostanach przeważnie na Karście sztucznie wprowadzoną sosnę czarną, która ma służyć jako przedplon dla odpowiedniejszego gatunku drzewa t. j. jodły w pierwszej linji.

Handel idzie w kierunku zachodu na morze adryjatyckie wskutek tego tak ważne rzeki jak Dunaj, Drawa, Sawa są bez większego znaczenia. Eksport obejmuje przeważnie materjał tarty; w Bośnji pobudowane zostały bardzo wielkie tartaki i połączone via Split z morzem adryjatyckiem. Celem lepszego rozwoju przemysłu drzewnego i z niem połączonego handlu jest rzeczą konieczną polepszenie i rozszerzenie środków komunikacyjnych, a w pierwszej linji koleji żelaznych.

18. Litwa.

Kraj ten jest stosunkowo mało zalesiony, procent lesistości obecnie wynosi ledwie 16.9, gdyż powierzchnia ma wynosić a to: państwowych i majorackich 399.776 ha, prywatnych jednak na mocy ustawy z dnia 4/8 1920 roku znacjonalizowanych 411.593 ha, prywatnych innych 24.888 ha., razem tedy 836.255 ha. (Wedle innych źródeł ma być lasów ogółem 869.875 ha, a w tem państwowych 828.482 ha) *) Lasy litewskie są dość rozpruszone i znajdujemy tylko 2 kompleksy, które obejmują większą powierzchnię. Gospodarka leśna równa się jednak obniżaniu procentowej ilości powierzchni lasowych. Pro-

) Sądzimy, że wywołamy zainteresowanie, jeżeli podamy pewne wiadomości historyczne o lasach królewskich w Litwie. W r. 1557 wydana została pierwsza ustawa przez Zygmunta Augusta pod t. „Ustawa na wołoki Jeho Królewskoje Miłosti w Wielkim Kniastwie Litowskim”, która zabrania rąbania drzewa stojącego, pozwalając zabierać jedynie leżące i to tylko tym kmieciom, którzy drzewa własnego nie mają, i to tylko dla własnej potrzeby, a nie na sprzedaż. W roku następnym polecił król Grzegorzowi Bogdanowiczowi Wołłowiczowi zrewidować puszcze królewskie i porobić plany gospodarcze oraz szczegółowe opisy. To polecenie wykonane zostało już w r. 1559 pod t. „Rejestr spisania i wywiedania puszcz i pierechodów zwierynnych w państwie Jeho Korolewskij Miłosti Wielkim Kniastwie Litowskom”. Władysław IV zaś uniwersałem z r. 1635 poleca ustalić gra ice lasów, podzielić je na leśnictwa, kwartały i ostępy i zaprowadzić porządek w służbie leśnej. Wykonali to Piotr Dałmata Izajkowski, ksiądz Jan Pac i Krzysztof Białozor, przedkładając w r. 1641 memorjał pod tytułem: „Ordinatia puszcz...”, wedle której lasy podzielone zostały na 11 leśaictw, każde z nich na 29 kwartałów, a te następnie na 447 ostępów. Mieszkańcy mieli prawo „wstępu”, t. j. używalności. Podział na ostępy był w celach łowieckich. Personel składał się z leśniczego, który ze sw/ch czynności składał raporty wyłącznie tylko królowi, starszych „osoczników”, zwanych dziesiętnikami i straży leśnej, t. j. osoczników. Nadto była ■służba łowiecka, składająca się z „myśliwego” jednego na leśnictwo, oraz strzelców.

ten rozpoczyna się od r. 1863 a jeszcze silniej objawia się po rewolucji w r. 1905, w których to czasach wykarczowano bardzo wiele lasów, a ziemię rozdzielono pomiędzy rosyjskich osadników, chcąc w ten sztuczny sposób wzmocnić żywioł wielkorosyjski.

ces

Mieszkańców posiada Litwa około 2.3 milj. głów, na głową mieszkańca wypada więc 0.36 ha, zatem Litwę zaliczyć trzeba do krajów drewno eksportujących.

Głównemi drzewami są: świerk i sosna, zajmujące około 70,l/<> powierzchni, a ponadto osika, brzoza, jesion około 11% powierzchni, brzost, jawor, olsza czarna, natomiast brakują zupełnie buk i jodła. Lasy są po największej części podzielone na działy o powierzchni 100 diesiatyn = 100.5 ha, albo 1 kwadratową wiorstę — 113.85 ha.

Użytkowanie lasów zależne jest od możliwości transportu, a w tym kierunku główną rolę odgrywa transport wodą na Niemnie. Na jego dopływach spław odbywać się może jednak tylko na wiosnę, podczas tajania śniegów, lub też w czasie wezbrania wód' W tym celu wiążą już 8 — 10 pni w jedną taflę, te znowu w miarę możliwości w szersze tafle, a już pod Kownem w tratwy obejmujące 40 — 50 m.;{ masy drzewnej. Tą drogą szło przed wojną rocznie około 3.000 tratew.

Główną rolę w tutejszych lasach odgrywa wykonywanie paszy przez ludność okoliczną, przeważnie bez dozoru, zupełnie nieregularnie. Wykonuje się także użytkowanie żywicy na terpentynę, a nawet wypalano węgiel drzewny. W wielkich zarysach biorąc gospodarstwo leśne znajduje się jeszcze na niskim stopniu rozwoju. Główną winą tego faktu szukać należy w braku środków komunikacyjnych. Ponieważ jednak obecnie 97% całej powierzchni laso-wej znajduje się w rękach Państwa przeto spodziewać, się należy, że gospodarstwo lasowe odpowie wszelkim wymogom nauki i wiedzy. Dotychczas bowiem eksploatacja lasów była zbyt gwałtowną, tak iż n. p. procent zalesienia przed wojną wynosił około 25, a w przeciągu lat 15 spadł do cyfry obecnej 16.9%.

19. Łotwa (L a t w i a).

Łotwa ma lasów państwowych 1.526.942 ha z czego na szpilkowe wypada 1.206.142 ha, w tern 60% sosny 25% świerka, w tej ilości 25% nieużytków i drzewostanów w średnim wieku będących. Inne gatunki drzew, jak brzoza, osika, trochę dęba, olsza, zajmują 320.760 ha .= 15%, w tern 40% drzewostanów, nad 40 lat posiadających. W czasie wojny wycięto około 250.000 ha lasu. Własność prywatną stanowi ledwie 290.000 ha, tak iż ogółem jest w Łotwie około 1.819.300 lasu t. j. 28% całej powierzchni kraju, wynoszącej 6.580.000 ha. Najwięcej lasów znajduje się w Kurlandji, a to 50% całej powierzchni leśnej, potem idzie Liwlandja z 29% a potem Latgalja (Inflanty polskie) z 21%. Mieszkańców ma 1.950.000 głów, t. j. na głowę mieszkańca wypada 0.94 ha.

Wedle swej wartości można lasy łotowskie rozdzielić na 3 grupy. Pierwszą grupę stanowią poprzednie posiadłości korony i najlepiej administrowanej prywatnej własności, w ilości około 600.000 ha; druga grupa o podobnem złożeniu obejmuje również około 600.000 ha powierzchni; trzecia grupa obejmuje drzewostany prześwietlone i o gorszej jakości. Pierwsza grupa dała przed wojną dochodu 75 rubli od 1 ha, druga 5 rubli, trzecia ledwie 2.5 rubla.

Użytkowanie lasów przeprowadzane jest na podstawie planów, przytem kolej rębności dla szpilkowych ustanowioną jest na 100 do 120 lat, dla liściastych na 60 — 80 lat. Buka, graba i dęba bez-szypułkowego niema tu zupełnie, wśród liściastych zastąpione są głównie brzoza i osika, ta ostatnia jednak o poważnym odsetka drzewa zmurszałego.

Lasy państwowe obejmują około 84.5% całej powierzchni leśnej, a to wskutek upaństwowienia licznych lasów prywatnych, szczególniej rycerskich, jednakże wchodzi tu w grę reforma rolna. Reformę tę przeprowadza rząd w ten sposób, że przeznacza na ten cel także obszary leśne. Jeżeli ponadto uwzględnimy, że są liczne pożary lasów, dalej że stan odnowienia lasów jest zły, a pielęgnowanie młodników prymitywne to musimy powiedzieć, że Łotwa zbliża się do stanu bezleśnego. Do tego przyczynia się, że administracja lasów jest znacznie gorsza jak przed wojną, a kwalifikacja personelu znacznie mniejsza. Lasy państwowe podzielone są na 80 nadleśnictw i 350 leśnictw.

W Łotwie zajętych jest około 500 zakładów drzewnych o sile około 11.000 koni mechanicznych, zatrudniających około 9.000 robotników, tartaków jest 66.

20. Norwegfj a.

Norwegja ma obecnie jeszcze dosyć lasów, jednakże niedaleka zdaje się jest chwila przełomu, w której będzie należeć do tych krajów, które nazywamy krajami drewno importującymi. Posiada około 4.8 milj. ha przestrzeni leśnej t. j. 23 proc. całej swej powierzchni. Tak skład lasów, jak i sposoby gospodarowania w nich są te same, jak w Szwecji, jednak lasy leżące w pobliżu wybrzeża morskiego są dzięki Anglikom, prawie zupełnie wyeksploatowane. W południowej części tego kraju znajdujemy znaczną przymieszkę drzew liściastych, zresztą jednak jest tu głównie sosna zastąpiona, mniej zaś świerk. Środkami transportowymi są rzeki, liczne jeziora, i bardzo liczna flota handlowa. Produkcja roczna obliczona jest na 9.7 milj. m.³, konsumcja iest jednak znacznie większa. Wskutek tego istnieje uzasadniona obawa o istnienie lasu w ogóle, odbija się ona już obecnie w bardzo zmniejszonej cyfrze wywozu drewna po zagranice Państwa.

Główna część pozyskanego materjału drzewnego gdyż około L"³ całej masy, idzie do Anglji.

Pod względem własności 90% ogółu lasu należy do Państwa, to też tein dziwniejszy jest objaw nadmiernego użytkowania lasów, gdyż zwyczajnie we wszystkich innych państwach sposób gospodarowania w lasach państwowych jest bardziej konserwatywny.

Na głowę mieszkańca wypada wedle dat z r. 1920 około 1.8 ha lasu, zatem Norwegja należy obecnie jeszcze do krajów drewno eksportujących, a eksportuje przeważnie w formie półfabrykatów.

Drzewa w Norwegji odznaczają się czystością strzały, szczególniej dotyczy to sosny, która rosnąc od młodości w ścisłem zwarciu przedstawia materjał doskonałej jakości.

21. Rosja Europejska.

Z państwa sowietów zaczynają się przedzierać rozmaite wiadomości bardziej pewne i stanowcze, o gospodarczych rezultatach tamtejszego eksperymentu społecznego. Ostatecznym wynikiem jest, że bolszewizm oparłszy się ściśle na przepisach Marksa kompletnie zbankrutował, a komunizm pozostaje na razie jeszcze jako forma. W pierwszej linji bolszewizm chciał pracę ochronić, i usuwał wszelkie prerogatywy, wynikające z urodzenia lub spadku. Wytworzone zostały lokalne sowiety dla spraw gminnych, a w końcu robotnik ręczny stanowił punkt ciężkości, czyli przyszła „dyktatura proletarjatu”. Zatem inteligencja została na bok usunięta; lecz i kapitał stracił na wartości. Powiedziano bowiem, że kapitał jest za-magazynowaną pracą, a jako taki wywiera niemoralne skutki, gdyż dozwala, by ludzie posiadający go żyli bez troski kosztem innych, którzy ciągle pracować muszą. Te zapatrywania poszły więc w kierunku usunięcia systemu pieniężnego, a wprowadzenia stanu z czasów anno illo, w którym pieniądz nie był jeszcze znany. Na tej podstawie unarodowiono wszystkie dotychczasowe prawa własności, a między niemi też wszystkie lasy i usunięto handel pośredni, a wszystkie konieczności życiowe miało pokrywać państwo.

Te w r. 1917 w życie wprowadzone teorje wydały w prak-tycznem zastosowaniu negatywne rezultaty i doprowadziły do tworzenia się organizmów gospodarczych państwowych, które tak pracowały, iż już po paru latach z wielkiemi stratami finansowemi, zamknięte zostały. Równocześnie wytworzono wielkie armje urzędnicze, które państwo utrzymywać musiało.

Rezultaty te doprowadziły do tego, że na wiosnę 1921 r. wprowadzono nową politykę gospodarczą przekonawszy się, że ogół nie jest jeszcze na tyle dojrzały, ażeby zrozumieć komunistyczne ideały. Powrócono zatem do metod kapitalistycznych, czyli odnarodowiono to co dotychczas unarodowiono t. j. uznano znowu własność prywatną i osobiste zainteresowanie przedsiębiorcy na przedsiębiorstwie.

Następstwem zwrotu było usamodzielnienie rodzimego handlu, nasamprzód drobnego a później całego życia gospodarczego. Wynik ten był tak wielki, iż doprowadził do tworzenia się specjalnych finansowych organizacyj, w których nawet państwo jako takie bierze udział. Specjalnie w gospodarstwie leśnem stworzono liczne trusty, a każde takie przedsiębiorstwo musi posiadać własny budżet, celem równoważenia wydatków z dochodami. Przedsiębiorstwa pracujące z deficytem narażone są na to, iż oddane zostaną w prywatną dzierżawę, w postaci koncesyj, nawet obcokrajowcom, lub też zupełnie zaniechane. Dzisiaj zatem można powiedzieć, że system komunistyczny istnieje wprawdzie jeszcze, lecz tylko w teorji u prze-wódców, natomiast w rzeczywistości mamy do czynienia co najmniej z socjalizmem państwowym i z formą gospodarczą, w której inicjatywa prywatna bierze coraz większy udział.

Rosyjskie trusty drzewne zajmują się bądź to wyłącznie ruchem wewnętrznym, bądź też prowadzą handel zagraniczny; do tego upoważnione są tak samo państwowe syndykaty leśne, jakoteż mięszane towarzystwa lasowe, t. i. takie towarzystwa akcyjne, w których oprócz kapitału prywatnego bierze udział także państwo za pomocą komisarjatu ludowego dla handlu wewnętrznego.

Cały przemysł lasowy podlega centralnej komisji dozorującej (Sowiet Narodowoho Chaziajstwa), podobnie jak wszystkie inne przemysły. Dotychczas każda branża miała swój osobny zarząd centralny, co obecnie zmienione zostało. W przemyśle drzewnym złączono w ten sposób znaczną ilość zakładów przemysłowych w jedną całość, a rząd dostarczył im odpowiednich środków materjalnych, a ponadto na pierwszy okres przydzielił również drzewostany do użytkowania. Koncesje na użytkowanie drzewostanów wydawane są obcym firmom z tego powodu, że rząd potrzebuje środków pieniężnych. W szczególności udzielano koncesyj chętnie Anglikom, dalej Szwedom i Amerykanom, w ostatnich czasach bierze udział także kapitał niemiecki.

W koncesjach są ustanowione następujące zasady:

przedsiębiorca ma pewną część materjału drzewnego sprzedać w obrocie miejscowym, by pokrywać zapotrzebowanie miejscowe, zysk zaś własny, amortyzację i inne wydatki pokrywać ze sprzedaży za granicę. Ma nadto obowiązek oddać pewną część ściętego drewna rządowi bezpłatnie. Prócz tego ma rząd prawo zająć 10% wyrobionego materjału na cele pokrycia lokalnego zapotrzebowania za zwrotem faktycznych kosztów. Wywóz drewna zagranicę może być wykonany tylko po przerobieniu go na miejscu, a przedsiębiorca ma budować potrzebne zakłady przemysłowo-leśne.

Stosunek trustów do Państwa uregulowany został dekretem z dnia 10 kwietnia 1923 r., w którym powiedziano:

„Jako państwowe trusty uważać należy te państwowe przedsiębiorstwa przemysłowe, którym państwo przyznało samodzielność w swych czynnościach handlowyeh i które mają pracować jako przedsiębiorstwa handlowe i z tego zyski pobierać”.

rezerwo-

Trusty mogą być rejestrowane, a w tym wypadku otrzymują prawa osób prawnych; przy zakładaniu przyznaje im Państwo pewien kapitał statutowy, t. j. kwotę potrzebną do założenia i do ruchu. Państwo nie ręczy jednak za długi, zabiera cały zysk trustów, z wyłączeniem 20%, które wpłacane są do funduszu wego i przeznaczone są ponadto na tantjemy dla członków zarządu i na gratyfikację dla funkcjonarjuszy i robotników. Prywatny kapitał może tylko wówczas brać udział jeżeli trust jest towarzystwem akcyjnem mięszaneią.

Koncesje wydawano zasadniczo tylko na przemysły surowcowe (eksploatacja lasów) z tern, że koncesjonarjusze będą musieli oddawać wyprodukowane surowce przemysłowi przetwórczemu, które państwo zmonopolizowało. Przemysł zaś ten jako monopolowy będzie miał swobodę w oznaczaniu cen. wskutek czego państwo za pośrednictwem tego przemysłu będzie miało nieograniczoną swododę regulowania zysków koncesjonarjuszy.

Pod naciskiem jednak pogarszającego się stanu gospodarczego, finansowego rząd wznowił politykę koncesyjną po dwuletniej przerwie na nowych podstawach, dla koncesjonarjuszy znacznie korzystniejszych, a mianowicie obok pewnych ułatwień, jak np. dowóz potrzebnych maszyn bez cła przyznano nowy przywilej mianowicie wolny handel produktami koncesjonowanego przemysłu. W ten sposób koncesjonarjusze zostają wyjęci z pod władzy monopolu państwowego (Wnierztorg i Wnutorg) i mogą produkta swoje sprzedawać tak wewnątrz kraju jak i za granicą na zasadach wolnego handlu. Ingerencja rządu ogranicza się tylko do dziedziny nadzoru nad pracą w zakresie państwowego kodeksu pracy.

Jest to zatem zasadniczy wyłom w dotychczasowych postanowieniach, otwierający granicy dla cudzego kapitału.

Po tych ogólnych rzutach na stan gospodarczy Rosji sowieckiej, przystępujemy do naszego własnego zadania.

Po zmianach w ustroju politycznym, jakie na skutek wojny światowej zaszły, t. j. po odłączeniu się kilku państw, nie mamy dokładnych wiadomości, ile Rosja europejska posiada lasów, i ile wypada na każdą z tych wrzekomych Rzeczy Pospolitych, z których Związek S. S. R. się składa. Przed wojną liczono w Rosji 223 milj. ha lasu, procent lesistości wynosił około 39. Po odciągnięciu powierzchni leśnych, w tych obecnie samodzielnych państwach, z których posiadamy dokładniejsze daty, możemy stwierdzić, że lesistość Rosji wynosi ciągle jeszcze około 170 milj. ha, którą to cyfrę nie którzy autorowie obniżają do 152 milj. ha. Sowiety same podały ją wedle stanu, w dniu 1-go stycznia 1924 r. na 164.600.000 ha ⁶)#

Produkcja roczna wynosiła przed wojną 270 milj. m.³ drewna, obecnie przyjmują ją w wysokości 220 mili. m.³, to znaczy 1.35 m{ na 1 ha. Ponieważ przyrost roczny wynosi przynajmniej dwa razy tak wysoką cyfrę, przeto możemy powiedzieć, że Rosja nawet i połowy swego przyrostu nie może zużytkować, a nie może czynić tego z powodu braku środków komunikacyjnych, mianowicie lądowych.

Głównym środkiem komunikacyjnym były i są dotyczas wody śródlądowe. To też lasy położone nad większemi rzekami i wodami, właśnie z tego powodu, zostały już zupełnie wyeksploatowane, aż do punktu, w którym rentowność ze względu na odległość, zu-

ozna-

Lasy Rosji europejskiej znajdują się przeważnie w północnej: jej części: w guberniach Archangielsk, Perm, Wołogda, Wiatka i Ołoneż, które posiadają po nad 60°/o wszystkich lasów Rosji a n.p. gubernia Wołogda posiada około 80% całej swej powierzchni w zie-

pełnie ustaje. Za tym punktem, mamy więc jeszcze starodrzewia, bogactwa które czekają na stworzenie sieci kolejowych, lub kolejkowych.

bowiem niektóre państwa Europy nawet bardzo znacznie, jednakże uwzględnić należy zaludnienie i geograficzne położenie. Powierzchnia rozdzieloną jest w następujący sposób:

Obszar, w którym lasy te się znajdują

Całość powierzchni w ha

Zagospodarowana w ha

132.515.977

28.168.022

105.997.820

22.544.529

42 gubernie Rosji europejskiej 9 autonomicznych komunistycznych obszarów

160.683.999

128.542.349

Suma I

Rzeczposp. Białoruska „    Ukraińska

„    Baszkirów

„    Tatarów

1.971.253

3.507.083

6.034.203

1.180.392

1.597.802

2.995.446

4.995.904

945.446

Suma II

12.692.931

10.534.598

400.629.091

243.319

2.417.244

32.177.148

228.002.353

207.149

1.858.436

12.835.840

8 guber. Rosji azjatyckiej Krym Kaukaz Turkestan

W Turkestanie wedle innych autorów ma być nawet 16 milj. ha lasu, a zużywa się ledwie 3 milj. m.³.

435.466.802

242.903.378

Suma III

Suma ogólna.

608.843.733

381.980.229

Wedle tego samego źródła, z tej kolosalnej cyfry 608.843.733 ha są ledwie 381.980.229 ha, do produkcji leśnej przydatne, to znaczy 17.9% całej powierzchni Rosji. Rozmieszczenie lasów bowiem jest jednak niejednolite i zależne od klimatycznych warunków i siedliska. Profesor Uralów dzieli więc z tego powodu Rosję na 6 stref, a to północna, środkowa i południowa Rosji europejskiej, Kaukaz wraz z Krymem, syberyjska i w końcu Turkestan.

Na północy, tak w Europie, jak i Syberji, znajdujemy ogromne obszary, znane pod nazwą „Tundry”, które na południu przypierają do obszarów zwanych „tajgami”. Północna część tunder jest bezleśna, południowa wprawdzie zalesiona, lecz bardzo skąpo brzozą, świerkiem i rozmaitymi krzakami; tajga natomiast jest już dobrze zalesiona i posiada normalnie rozwinięte drzewa i drzewostany o dość dobrem- zwarciu. Na tajgi wypada 70% wszystkich lasów Rosji, procent zalesienia wynosi tu 55, na głowę mieszkańca wypada zatem 10 ha przstrzeni leśnej.

mi leśnej. Równie dobrze jest Kaukaz zalesiony, obejmuje bowiem około 17.000.000 Akrów = 7 miljonów ha.

Za czasów carskich przeważna część lasów należała do państwa i pewna część do korony. Obie te kategorje lasów administrowane były przez departament leśny Ministerstwa rolnictwa. Zarząd lasami nie zajmywał się jednak eksploatacją, lecz sprzedawał drzewo z licytacyj na pniu.

Dekretem republiki sowieckiej, z r. 1917 zostały wszystkie lasy unarodowione, wraz ze wszystkiemi przynależnemi urządzeniami. Każdemu przyznane zostało prawo poboru drewna na opał i budowlę na własną potrzebę, wedle pewnego stosunku, odpowiednio do ilości lasów w danej prowincji się znajdujących. Co ponadto pozostawało to miało być sprzedane. Wskutek wypadków politycznych następnych 2 lat, a w szczególności wskutek odcięcia zagłębia węglowego dońskiego od reszty Rosji, musiało drewno służyć głównie jako materjał opałowy. Pozwolono zatem na ogólne użytkowanie lasów na opał. W tym czasie padła ofiarą dewastacji bardzo znaczna ilość lasów, szczególniej w lepszych położeniach się znajdujących.

W r. 1920 nastąpiła zmiana, zaprowadzono nowy kurs gospodarczy, w tym czasie też zagłębie węglowe zostało przez Sowiety odebrane. Wstrzymano zatem dewastację lasów, a zarazem poczęto myśleć o eksporcie drewna. Zamiar stworzenia eksportu wywołał nową organizację przemysłu drzewnego, co pod koniec 1921 r. nastąpiło, o której początku szukać należy w stworzeniu się „północnego trusta drzewnego", opierającego się na dekrecie z 26 sierpnia 1921. Trust ten dotychczas bardzo dużo zdziałał i na tej podstawie potworzyły się w innych częściach Rosji nowe trusty drzewne, jak n. p. piotrogrodzki, dzwiński, z- nad średniej Wołgi, dnieprzański, południowy etc.

Główny kompleks lasów znajduje się jak mówiłem na północy, a drewno tu wyprodukowane idzie do morza Białego, lub też licznymi kanałami i rzekami spławnemi do Bałtyku, lub też wprost na zachód. Główną siedzibą handlu eksportowego jest dla północnej części Rosji miasto Archangielsk.

Pod względem rozpołożenia lasów możemy rozróżnić w Rosji europejskiej 4 strefy.

- Pierwsza północna obejmuje dwie północne gubernje, które posiadają ogromne ilości lasu, jednakże stosunkowo obrzedniego, nienależycie zwartego, nadto poprzerywany „tundrami", błotami i jeziorami. Głównym rodzajem drzewa jest świerk, dalej sosna, a ku Syberji idąc modrzew syberyjski L. leptolepis. Przedmiotem eksportu jest głównie materjał tarty, drewna krągłego wywożono nie wiele. Czynne są tu kapitały przeważnie angielskie i norweskie.

Strefa druga obejmuje Rosję środkową wraz z terenami nad Wołgą, na ogół źle zalesiona. Materjałem drzewnym są: sosna, świerk, modrzew, dąb, ten ostatni szczególniej w południowych częściach strefy, tu w pomięszaniu z bukiem. Rozwinięty jest silnie przemysł leśny, lecz brakuje mu surowca w miejscu szczególnie] wzdłuż rzek. Materjał idzie drogami wodnemi, mniej kolejami. Na Wołdze punktem centralnym handlu drewnem jest miasto Carycyn, gdzie drewno przywiezione z góry okrętami przeładowują. Poniżej Wołgi znajdują się bezleśne stepy, które rząd rosyjski swego czasu z wielkimi trudami i kosztami zalesiał.

Pod Wołgą znajdują się znaczne ilości czarnej dębiny, do eksploatacji której powstało było przed wojną wielkie towarzystwo.

Strefa trzecia obejmowałaby obszary nad jeziorem Kaspijskiem z głównem centrem handlu Astrachanem, gdzie jest znaczny targ drzewny i punkt centralny dla rybołóstwa, zkąd dalszy handel idzie do Rosji, obszarów naftowych i t. d. Handel obejmuje przeważnie materjał tarty i to gorszej jakości.    ¹

Czwarta strefa obejmuje Kaukaz, kraj nader lesisty, lecz też nader nieprzystępny, a nadto nieznane są obecne stosunki polityczne. Brak tu zupełny dróg i koleji, nadto potoki i rzeki pędzą stromymi położeniami, tworząc liczne wodospady i katarakty, które spław drzewa wprost wykluczają. Jest tu wrzekomo 7% milj. ha lasów i około 300 gatunków rozmaitych drzew leśnych, jak Abies Nordmanina, Picea orientalis, Juglans regia, bardzo liczne dąbrowy, dla których celem eksploatowania miały się stworzyć liczne spółki, nawet pod egidą jednego z baronów Rotschildów.

Z pojedynczych drzew ma tu być około 25°/o buka, 21% dęba, 31o/o graba, jodły i świerka 15o/o, reszta wypada na inne gatunki drzew. Wynika zatem z tego, że przewagę mają drzewa liściaste. Procent zalesienia ma wynosić 15.9.

Kaukaz ma pod względem przemysłu leśnego nader wielką przyszłość, skoro tylko stosunki posiadania uporządkowane, a środki komunikacyjne przeprowadzone zostaną, dotychczas bowiem nie użytkuje się nawet połowy normalnego rocznego przyrostu.

22. R u m u n j a.

'O obecnej Rumunji posiadamy daty już powojenne, kiedy z Małej Rumunji zrobiła się kosztem Węgier, Austrji i Bułgarji Wielka Rumunja. Zamknięta Karpatami, Dniestrem i Czarnem morzem na północy i północnym wschodzie, Dunajem na południu i transil-wanskiemi Alpami na zachodzie, jest w tern położeniu, że ma w dostatecznej ilości rzek i wód, ażeby tanim kosztem wyprowadzać swoje produkta, szczególniej leśne, do miejsc konsumcji. Sam Dunaj n. p. przepływa przez 7 państw i 3 stołeczne miasta rozmieściły się nad nim.

Daty jakie podajemy trzeba jednakże przyjmować z pewną rezerwą, jakto sam autor, z którego poniższe daty co do powierzchni czerpaliśmy, powiada.

Ogólna powierzchnia lasów rumuńskich w obecnej chwili wynosi około 7.334.000 ha, a mianowicie: Siedmiogród, Banat, Crisana i Maramorosz 4.900.000 ha, dawna Rumunja 2.400.000 ha, Bukowina 470.000 ha, Besarabja 264.000 ha, razem 7.334.000 ha. Ponieważ ogólna powierzchnia wynosi około 29.425.000 ha, przeto procent lesistości wypada na 25%. Mieszkańców ma Rumunja 16.500.000 zatem na głowę mieszkańca wypada 0,44 ha powierzchni zalesionej, czyli Rumunja należy do krajów bezwarunkowo materjał drzewny eksportujących. W powyższej cyfrze zalesienia 52% stanowią buk i inne lasy liściaste -j- 22% dębina, razem tedy 75% t. j. % powierzchni porosłe są drzewami liściastemi a % to jest 25% drzewami szpilkowymi. Te ostatnie zajęły zatem 1.844.000 ha.

Jeżeli roczny przyrost u drzew szpilkowych przyjmiemy na 4 m.3 to możemy się spodziewać 7,400.000 m.³, a jeżeli z tego 70% przyjmiemy na użytek to mielibyśmy normalnie około 5.300.000 m.³ drewna klocowego. Jeżeli połowę z tego przyjmiemy na pokrycie własnej potrzeby kraju, to pozostaje do eksportu 2.300.000 m.³, z których można otrzymać około 1.500.000 m.³ = 70.000 wagonów materjałów tartych. Cyfra zatem dość poważna, lecz znowu nie nazbyt groźna. Być może jednak, że zapotrzebowanie własne przez nas wykazane jest mniejsze, albowiem drzewostany szpilkowe znajdują się wprawdzie na wielkich obszarach lecz w Karpatach, gdzie zapotrzebowanie lokalne z powodu nadmiaru lasów i małej ilości ludności jest znacznie mniejsze. Poważną cyfrą procentową wykazuje dębina. Ta jednak znajdują się na równinie rumuńskiej i siedmiogrodzkiej, a ponieważ znajdują się tu dobre środki wywozowe, przeto znika gwałtownie, miejsce jej zajmują mniej wartościowe drzewa liściaste jak grab, brzoza i osika.

Przemysł drzewny był w r. 1919 w następujący sposób zastąpiony:

1089 traków, 886 cyrkularek, 264 pił wahadłowych, 242 wstę-gówek i 865 rozmaitych innych maszyn, które w całości wytwarzają 272.500 wagonów. Jeżeli roczna ilość przeciętnego materjału na 1 trak przyjmiemy na 5.000 m.³ to maszyny te przecierają około 5.400.000 m.³ drewna.

Z krajów, które po wojnie światowej przypadły Rumunji mamy następujące szczegóły do nadmienienia.

Bukowina, która odpadła od Austrji, posiada 1.045.100 ha powierzchni z czego prawie 45% wypada na lasy. Lasy te są rozdzielone w ten sposób, że góry zajęły świerki i jodła o doskonałej jakości, a drewna liściaste, głównie buk, stanowią około J/3 część. Natomiast odwrotny stosunek znajdujemy na przedgórzu i na równinach. Z drzew liściastych przewagę ma buk, dąb zajmuje niewielkie przestrzenie. Większa połowa lasów należy do gr. or. funduszu religijnego, lasów państwowych jest bardzo mało gdyż tylko 1.400 ha dębiny koło Czerniowiec.

Moldawja zawiera głównie buczynę, mniej świerka i jodły najmniej zaś dębiny; to samo da się powiedzieć o Multanach, co uzupełnić należy jeszcze tym szczegółem, że znajduje się tu w dość pokaźnej cyfrze dębina o doskonałej jakości.

Siedmiogród obejmuje 2.186.000 ha przestrzeni pod uprawą leśną pozostających, z tego wypada na liściaste 2.500.000 ha, a tylko 686.000 ha na lasy iglaste. Własnością Państwa, gmin, kościołów i korporacyj jest 1.700.000 ha, lasów prywatnych 580.000. Pod zarząd Państwa podpadają prócz lasów państwowych, których jest 245.000 ha, także lasy gminne, kościelne, korporacyjne etc. i w tym celu istnieje państwowa administracja, jak najdalej idąca, czyli jest tu najwybitniejsze upaństwowienie administracji lasami nie państwowymi. Dotychczas istniejąca ustawa lasowa węgierska ma do lasów prywatnych tylko tyle zastosowania, o ile rozchodzi się o lasy ochronne. Właściciele lasów prywatnych mogą zatem w lasach gospodarować tak jak sami za wskazane uważają.

Nowa ustawa lasowa rumuńska jest dopiero w toku opracowania.

Więcej jak połowa lasów znajduje się w górach, reszta w równinie, tu jest głównie dąb, który jednak wskutek zaniedbania zale-sień ustępuje miejsca grabinie, brzozie etc.

Eksploatacja lasów siedmiogrodzkich rozpoczęła się z chwilą pobudowania kolei, mniej więcej od r. 1880, rzucono się w szczególności na lasy prywatne i korporacyjne, i tu postępowano bezwzględnie aż do r. 1890, w którym to roku rząd wprowadził przymusową administrację, z wykluczeniem lasów prywatnych. Administracja ta powstrzymała dewastacyjną gospodarkę w tych lasach, natomiast lasy prywatne eksploatowane są silniej, aniżeli to jest dopuszczalne. Obecnie Siedmiogród materjał drzewny eksportuje, jeżeli jednak gospodarka dotychczasowa potrwa 20 — 30 lat natenczas będzie Siedmiogród musiał drewno importować.

Bessarabja ma ogółem 264.000 ha lasu, zatem ledwie 5% całej powierzchni, a najbiedniejszą w lasy jest Dobrudża. W Bessarabji przed wojną były przeważnie drzewostany młodsze od 30 — 35 lat mająca tylko liściaste, w czem około 30% graba, 25% dębu, po 15% jesionu i lipy itd. Wojna zredukowała ten stan o 100.000 ha.

Nader ważnym szczegółem w Rumunji są drogi wodne. Transporty odbywają się bądź w tratwach zawierających materjał w stanie krągłym, a także materjał tarty, lub też za pomocą mniejszych lub większych statków    lub    nawet okrętów.    Ponieważ    niektóre

z tych rzek, są również u nas w Polsce, a nadto kierunek zbytu na Morze Czarne może być dla nas ważny, przeto omówimy tę sprawę obszerniej zwracając szczególniejszą uwagę na te szczegóły, które nas dotyczą.

Ogólna długość rzek w    Rumunji wynosi    8.700 km.,    z czego

na sam Dunaj wypada    1100    km., na Dniestr    1040 km.,    Prut 830

km., Czeremosz, a mianowicie Czeremosz biały stanowiący rzekę graniczną od Polski, 45 km. Odległości te nie są odległościami rzeczywistemi, lecz odległościami, na których przewóz materiałów okrętami, lub spławami    jest    możliwy, zatem    są to przestrzenie

spławne.

Dniestr wypływając w górach Małopolski jest nader ważną arterją tak dla Polski jak i Rumunji, szczególniej jednak dla Pol-,ski jeżeli chodzi o materjał drzewny. Lasy bowiem znajdują się

właśnie w polskie] części i stąd materjał drzewny może być w dal do Rumunji, a mianowicie Bessarabji wysyłany. Wpływa do Czarnego Morza pod Cetatea Alba kanałem 28 km. długości i 7 km. szerokim; w dolne] ]ego części chodzą parowce, co ]ednak ]est bez znaczenia dla transportów drewna. Małe parowce mogą chodzić nawet w małopolskie] części od Halicza począwszy.

Prut wypływa pod Howerlą w Małopolsce i przed 40 laty szły nim tratwy od Mikuliczyna począwszy. W tym celu rozstrzelano s skały pod Jaremczem, tworzące mały wodospad. Z chwilą pobudowania kolei spław drewna został zaniechany. Pod Sniatynem uchodzi do Rumun]i, połączywszy się tuta] z Czeremoszem, a począwszy od Danceni mogą na nim płynąć parowce. Prut ]est ważną arlerją wodną dla transportów drewna z północy, tern więce], że wpadając pod Reni do Dunaju, Jest w połączeniu z morzem Czar-nem. Do Jego dopływów należy Czeremosz, który, idąc do góry, pod Uścierzykami rozdziela się na Czeremosz biały i Czeremosz czarny, oba od laty służące do celów transportów drewna. Czeremosz wraz z Czeremoszem białym, tworzy granicę między Rumunją i Polską, Czeremosz czarny leży w zupełności w Polsce.

O innych rzekach Rumunji nie mówimy, gdyż to by nas za daleko zaprowadziło.

Musimy Jednak zwrócić uwagę na Gałac, Jako miejsce składowe dla materjałów tartych, przeładowywanych tuta] na okręty i mające znaczenie również i dla Małopolski. Na razie przystań w Gałacu nie Jest Jeszcze racjonalnie urządzona do przyjmowania materjałów drzewnych tartych. Tu są też tartaki przerabiające surowiec.

Rumunja posiada na ogół znaczne przestrzenie lasów państwowych, martwej ręki i gminnych, które znajdują się pod administracją państwową. W tym celu stworzoną została w Bukareszcie centralna dyrekcja, której podlega 14 dyrekcyj okręgowych, administrację lokalną prowadzi 304 zarządów lasów. W centralnej dyrekcji istnieje osobny oddział dla urządzenia lasów, który urządza także lasy gminne, a ponadto oddział handlowy.

Sprzedaże odbywają się w drodze publicznej licytacji na pniu, z wolnej ręki na pniu i w stanie gotowym. Według uchwały z Jesieni 1928 r. mabyć we wszystkich lasach wprowadzona własna wy-róbka i własne przetwarzanie. W dotychczasowych warunkach sprzedaży drewna ustanowione było, że w przedsiębiorstwach obco-krajowyćh przynajmniej 50% pracowników muszą być rumuńscy obywatele.

¹

lasami. Środki wywozowe ukształtowały się tu dość korzystnie;

²

brzegi morskie posiadają liczne dobre przystanie, wewnątrz kraju znajdują się bardzo dobre kanały wodne, jak Wielki-Zund i Sele-Zund.

³

Lasów państwowych jest 724.213 ha t. j. około 86%, a to z tego powodu, że lasy prywatne większe zostały upaństwowione. Mieszkańców posiada około 1.200.000 głów t. j. na głowę mieszkańca wypada 0.8 ha; na tej podstawie opierając się, należy Estonję zaliczyć do krajów, drewno eksportujących. Państwo przeznaczyło ponadto jeszcze około 300.000 ha przestrzeni do zalesienia z wolnej ręki. Użytkowanie prowadzone jest wedle systemu dzielnicowo-powierzchniowego, o koleji rębnej 80 — 140 lat w lasach iglastych i 60 lat w lasach liściastych, i to zrębami czystymi.

⁴

Es ton ja. (Eesti).

⁵

Kraj ten posiada, wedle dat swego departamentu lasowego, 4.392.908 rha powierzchni, z której 841.678 ha = 20%, pokryte są

⁶

W czasopiśmie czeskiem „Leśnickie prace”, wychodzącem w Pisek, znajdujemy następujące daty.

Powierzchnia cała dzisiejszej Rosji, wynosi 31.796.000 km.“, z czego na ziemie jn jdujące się pod uprawą lasu wypada 6.088.500 km.², czyli 608.843.733 ha, cz to 27.9'%. Stosunkowo ten procent zaleśienia nie jest wielki, przewyższają go

23. Rzesza niemiecka.

Po uwzględnieniu ubytków spowodowanych traktatem pokojowym w Wersalu, posiadają Niemcy 12.699.874 ha, a ponieważ cała powierzchnia Niemiec wynosi 46.814.000 ha, przeto % lesistości wynosi 27%. Ponieważ na tej powierzchni mieszka 60 miljonów ludzi, przeto na głowę 1 mieszkańca wypada ledwie 0,21 ha lasu.

Produkcję roczną z tej przestrzeni przyjmują na 3.1 m.³ na ha,, czyli na całej przestrzeni około 39 mil. m.³. Z tego wynika, że na głowę mieszkańca wypada w Niemczech ledwie 0.65 m.³, podczas gdy zapotrzebowanie jest obliczone na 0.55 m.³ drewna użytkowego i 0.35 m.³ opałowego, razem 0.90 m.³, czyli ogółem 54 miljo-nów m.³. Z tych cyfr rocznej produkcji i rocznego zapotrzebowania wypada niedobór w ilości 15 miljonów m.³ rocznie, który musi być pokryty importem z zewnątrz. I tak też przed wojną było; dowożono bowiem przeciętnie 8 miljonów m.³ w stanie krągłym jako drewno budowlane, tartaczne, papierówka i kopalniaki, reszta w stanie obrobionym.

Z powyższej powierzchni jest 33.7 % lasów państwowych,. 19.8% gminnych, fundacyjnych i spółkowych, 46.5% lasów prywatnych. Z tego znowu wypada na lasy:

odroślowe 68%, dalej 2.3% na lasy liściaste przerębowo użytkowane, 7.4% szpilkowe przerębowo użytkowane, 5% lasów połączonych, 18% wysokopiennych liściastych i 60.1% wysokopiennych szpilkowych.

Lasy dębowe zajmują 530.000 ha, sosna 5.6 mil. ha. Rozkład klas wieku jest prawie że równy we wszystkich klasach wieku. Dalej z tej całej masy drzewnej jest około 650/o drewna użytkowego, a 350/o opałowego, wydajność masy drzewnej z 1 ha wynosi około 3.4 fm.³ Ciekawe są daty wydajności masy drzewnej z 1 ha z dłuższych okresów czasu:

Prusy

Saksonia

Baden

5.03

T—ł

6.42

a to wskutek wykorzystywania użytków przedrębnych.

Stan lasów w Niemczech obecnie jest większy, aniżeli był: przed 100 laty, a to na skutek zalesiania nieużytków i wielkich wrzosowisk. W szczególności zwiększa się stan lasów państwowych i tak np. w Prusiech było w r. 1872... 8.116.200 ha, 0/0 zalesienia wynosił 23.4, lasy państwowe obejmowały 2.387.322 ha, 0/0 udziału 29; w r. 1900 zaś 8.270.134 ha = 23.72 %, lasów państwowych 2.557.334 ha, udział 30.8%. W tych latach lasy prywatne wynosiły 540/o i 50.80/o zatem zmniejszały się, lasy państwowe zwiększały się. W Poznańskiem cyfry te przedstawiają się w następujący spo-

sób,

1864 . .. 371.312 ha 21.7% .. państwowe 50.891 ha ... 14%

1883 ... 350.461 ha 20.02% .. 1900 ... 346.386 ha 19.97%..

67.086 ha . . . 19.1% 80.935 ha . . . 23.3%

Procenta lasów prywatnych wypadają na 80.3, 78.3, 73.3 Jakie rezultaty dadzą się wysnuć z tych cyfr: że własność leśna wogóle się obniżała, w szczególności prywatna, a wzrastała własność państwowa.

Zwiększenie produkcji rocznej jest ponadto nader pouczające;, jeżeli bowiem wyróbkę drewna w r. 1830 przyjmiemy 100, to w r.

1904 produkcja wynosiła w Bawarji 155, Wirtembergji 195, Saksonji 200, a w Prusiech nawet 275. Wprawdzie zwiększyła się także powierzchnia lasów, jednakże tylko o parę procent, kiedy ilość produkcji podniosła się prawie o 200%.

dlowe.

W Niemczech dadzą się rozróżnić następujące obszary han

Obszar handlowy wschodnio-pruski z portem Królewiec, stanowiący zupełnie odrębną dla siebie część państwa, zależny jednak bardzo od stosunków, jakie się wytworzą z państwem polskiem.

Obszar wschodnio-niemiecki, obejmujący Prusy aż po Sakso-nję i posiadający bardzo liczne zakłady przemysłowo-leśne; surowiec dla nich potrzebny pobiera od sąsiadów, nasamprzód z Polski i Czech. Już od laty, w należytem żrozumieniu wartości lasów i wartości przemysłu rodzimego starały się Niemcy, w interesie właśnie tej części o której mówimy, popierać własny przemysł leśny, a czyniły to w ten sposób, że nakładały wysokie cła na pół fabrykaty, a wpuszczały bez cła potrzebny materjał surowy. Widocznie jest to także z układu drzewnego, zawartego w r. 1927 i 1929 z Polską, gdzie ustaliły maksymalną ilość materjału tartego, a minimalną materjału krągłego.

Obszar zachodnio-niemiecki, obejmujący dorzecze Renu i kopalnie westfalskie, wyszczególniający się znacznym handlem i wielką ilością rozmaitych zakładów przemysłowych. Surowiec drzewny przychodzi zwyczajnie wodą: Renem, Menem i tu w dolnej części bywa przerabiany. Bardzo dobre urządzenia kanałowe ułatwiają transport, istnieją liczne przystanie i przeładownie do ułatwienia przewozu drewna jak n. p. Ochsenfurt na Menie i Duisburg w obszarze Ruhr nad Renem. Ten obszar wykazuje też znaczny import drzew pozaeuropejskich, tak miękkich jak i twardych, specjalnie sosny—Pitsch-pine, dębu i jesionu amerykańskiego. Punktem cen-tralnem jest miasto Hamburg, posiadające dobrze urządzone przystanie dla przetrzymywania drewna pozaeuropejskiego. Wielkiem centrem handlowem jest również miasto Frankfurt nad Menem, gdzie umieściły się domy i firmy bądź to handlujące, bądź też posiadające własne lasy w Ameryce.

Niemcy zaliczać należy do krajów, mimo tak wysokie cyfry zalesienia, drewno importujących, co znajduje swe uzasadnienie w datach statystycznych przedwojennych, okres czasu powojenny zaznacza śię bardzo małym importem, a wielkim eksportem, a to na skutek obowiązku dostarczania drewna do odbudowy Francji i Belgji. Jednakże ten powojenny wypadek, jest wypadkiem sporadycznym, uwzględniając bowiem położenie geograficzne Niemiec, ich siłę organizacyjną, silną wolę i dalszy rozrost przemysłu przyjąć możemy jako pewnik, że import materjałów drzewnych a szczególniej surowca w stanie krągłym będzie dalej wzrastał, a ponieważ Niemcy własne lasy ochraniają i z niemi bardzo oszczędnie się obchodzą, nawet w czasach wojennych, przeto zapotrzebowanie ich będzie nadal znaczne. W tym kierunku też postępują zupełnie ce-

Iowo. I tak głównym celem ich dążności jest ochrona własnego przemysłu, a co zatem idzie ułatwienie importu potrzebnych surowców.

wane

I znowu wytwarza się sytuacja, obecnie dla całej Polski, taka sama jaka była przed wojną w Małopolsce, że przecież akcją przeciw tym zapędom jest polityka taryfowa, która swego czasu wywołała ten objaw ze z dalszych przestrzeni b. Galicji opłacało się wysyłać materjał tarty, czyli mimo ceł mogliśmy nasz przemysł tartaczny podtrzymywać. Ponieważ Polska niestety z Niemcami sąsiaduje, przeto zapotrzebowanie Niemiec może być z Polski pokry-przy tych słowach muszę zwrócić szczególniejszą uwagę Czytelników na procent lesistości: Niemcy mają 26 — 27%, Polska około 23%, a mimo to mówimy: Niemcy importują, Polska eksportuje.

Niemcy prowadzili i będą prowadzić handel drzewem pochodzenia zamorskiego, głównie amerykańskiego. W tym kierunku są ważne miasta Hamburg i Lubeka, jako główne centra tranzytowe, skąd materjał drzewny przywieziony morzem rozsyłany bywa po całej Europie. Tu nadchodzi materjał wyrobiony w Ameryce, dalej z południowej Afryki i materjały japońskie. Przystanie hamburgska i lubecka, mają specjalne porty dla nadpływającego materjału drzewnego, gdzie odbywają się dalsze tranzakcje handlowe i skąd drewno może być wysyłane do wnętrza Europy, czy to drogą wodną, czy też lądową. Tu też urzędują zaprzysiężeni mierniczowie, zajmujący się obliczaniem masy drzewnej i jej wagi. Brema z Lubeką i Szczecinem są emporjami handlowemi, dla handlu materjałami drzewnymi, pochodzącymi głównie z północy Europy.

Sz wajcar j a.

Szwajcarja posiada 4.132.399 ha ogólnej powierzchni, a w tej 939.223 ha = 22.7%, na głowę mieszkańca wypada zatem 0.25 ha przestrzeni leśnej. Uwzględniwszy jednak także ziemie nieurodzajne, skały etc., posiada znacznie mniejszy procent lesistości. Naj-waźniejszein drzewem jest świerk, który zajmuje 40% powierzchni lasowej, następnie jodła 20%, buk 25%, sosna, modrzew i limba 10%, zatem 70% drzew iglastych. Reszta 5% rozkłada się na dąb, jesion, brzozę, jawor.

Szwajcarja należy do krajów drewno importujących, tymczasem w rzeczywistości rozdział lasów jest tego rodzaju, że pewne kantony mają lasów w dostatecznej ilości, inne znowu odczuwają brak. Brak ten bywa pokrywany importem z zewnątrz kraju, gdy nadmiar jest eksportowany. W ten sposób da się wytłumaczyć objaw, iż Szwajcarja będąc zresztą krajem stosunkowo ubogim w lasy, eksportuje mimo to materjał drzewny za granice swego kraju.

W stanie lasów szwajcarskich wojna światowa porobiła pośrednio silny wyłom, a powodem do tego było silne zapotrzebowanie materjałów drzewnych przez sąsiednie państwa, prowadzące wojnę.

Szwajcarja posiada bardzo dobrą ustawę lasową, wydaną w r. 1902, na mocy której rządowi związkowemu przysługuje najwyższy nadzór nad wszystkimi lasami.

łH

tH

CA

fl>

(M.

(8

Kraj ten zajmuje ogółem 44.786.000 ha (wedle prof. Marcheta 44.027.500 ha) powierzchni, z czego na lasy przypada 20.9 milj. ha = 51 u/o (u jednych autorów 21.4 milj., u drugich 20.7 ha). Z tej powierzchni wypada na: lasy państwowe i w zarządzie Państwa pozostające 8.963.000 ha, resztę na lasy prywatne. Z przestrzeni lasów państwowych jest rzeczywiście produktywnych ledwie 5 milj. ha, pod nieproduktywne zaś zalicza się liczne wody, jak jeziora etc. Etat roczny przyjąć można w ilości około 53 milj. m.³. Pod względem stosunku lesistości południowa część Szwecji prawie że nie wchodzi w rachubę, natomiast główny kontygent lasów znajduje się na północy, gdzie o/o lesistości dochodzi do 80.

Ludność Szwecji wynosi około 6.5 milj. dusz, najsilniej zaludniona jest część południowa, najsłabiej północna. Na głowę mieszkańca wypada przeciętnie około 3.34 ha, zatem Szwecja należy do Państw drewno eksportujących.

Szwecja rozciąga się z północy na południe, zatem w kierunku podłużnym na 1515 km., na szerokość zaś ledwie 300 — 400 km. i od strony wschodniej i południowej okolona jest Bałtykiem, u którego brzegów znajdują się liczne i bardzo dogodne zatoki (fiordy),, co w łączności z licznemi rzekami, spław drewna ułatwiającemi, jest nader ważne dla rozwoju przemysłu tartacznego. Rzeki wypływają nader obficie ze wschodnich stoków gór, dzielących Nor-wegję od Szwecji i tylko jedna rzeka Klarelf wypływa z Norwegji. Wszystkie płyną w kierunku południowo - wschodnim, mają silne spady, niekiedy naturalnemi zaporami zamknięte, przed któremi tworzą się bardzo często jeziora. Z tego powodu okręty mogą płynąć na krótkie przestrzenie. Natomiast są one niezwykle ważne dla spławu, a ich naturalne zapory niewyczerpanem źródłem wytwarzania siły elektrycznej. Ponadto nad morzem tworzą one liczne a nader bezpieczne zatoki, zamknięte od strony morza wysepkami, z czego wynika, że surowiec drzewny może łatwo i tanio dostać się do zakładów przemysłowych nad morzem pobudowanych, skąd znowu łatwo może być do okrętów przeładowywany, czyli innemi słowy Szwecja może pod względem taniości produkcji łatwo z innymi krajami konkurować.

znaczna

ma

Klimat przedstawia znaczne różnice, odpowiednio do położenia geograficznego, im bardziej na północ tern jest zimniej, pasmo gór od Norwegji chroni przed wiatrami zachodnimi, dla tego jest tu ilość dni spokojnych, co na wytwarzanie się strzały sosny wielkie znaczenie. Średnia temperatura lata nie wiele się różni od naszej, a dłuższy dzień wyrównywuje intenzywność promieniowania słońca. Inną cechę posiada zima. W części środkowej, a tern

bardziej północnej, zamarza woda zwyczajnie w połowie listopada, a tajanie śniegów rozpoczyna się dopiero pod koniec kwietnia; u nas w połowie grudnia, a tajanie w górach rozpoczyna się w połowie marca, w równinach w drugiej połowie lutego. Liczba dni, w których śniegi pokrywają ziemię wynosi w Szwecji środkowej 90 — 130, w północnej do 200. Ma to wpływ na wywożenie drewna z lasów do rzek spławnych, gdyż wywóz latem wskutek bagien, błot i miejsc nieprzystępnych jest prawie że niemożliwy.

Po złożeniu drewna nad rzekami lub też wprost w korycie rzeki, każda sztuka otrzymuje markę właściciela i wraz z rozpoczęciem tajania śniegów rozpoczyna się luźny spław, który trwa aż do lata. Spław pozostawiony jest sam sobie, a zajmują się nim spółki specjalne. W pobliżu zakładów przemysłowych chwyta się nadpływające drewno, sortuje wedle właścicieli i wiąże ewentualnie w tratwy. W razie potrzeby katarakty omija się ryzami i kanałami wodnymi, z boku prowadzonymi, ponadto są rozmaite inne urządzenia nawet n. p. do przeprowadzania drewna z jednej rzeki do drugiej.

Ogólna długość linij spławnych wynosi około 25.000 km. któ-remi spławia się rocznie około 40.0 milj. m.³ drewna.

Z tych 20.9 milj. ha lasu jest około 75 proc. własnością prywatną a tylko 25 proc. państwową. Do każdego obejścia chłopskiego należy mniejszy lub większy kompleks lasu, obliczony wedle „Man-tal” t. j. mężczyzn zdolnych do służby wojskowej. Część tych lasów, bardziej na północy położonych, przeszła w posiadanie spółek akcyjnych, a znaczna część znowu, złączyła się w spółki i lasy

gminne.

Towarzystwa akcyjne prowadzą niejednokrotnie gospodarkę dewastacyjną i dla tego już przed r. 1910 zabroniono by towarzystwa akcyjne kupowały lasy. Gospodarka w lasach państwowych, których na północy iest najwięcej, jest należyta. Osobny rodzaj stowarzyszeń stanowią: „besparingsskogon” t. j. lasy oszczędne, które przy rozdziale pozostały nadal we wspólnej własności i przeznaczone są na utrzymanie szkół, pokrywanie podatków, i inne tym podobne cele. Wskutek tego niektóre z tych gmin doszły do wielkich bogactw.

. Z gatunków drzew zastąpione są głównie: świerk i sosna, na południu jest nieco buku i dębu, w przymieszce znajdują się brzoza i osika.

Cała dotychczasowa gospodarka leśna Szwecji polegała właści-ciwie na eksploatacji lasów, na ponowne zalesienie kładziono bardzo mało wagi. Tymczasem natura działa cuda, wskutek czego niema jeszcze obawy, ażeby lasy zniknęły niebawem z powierzchni. Następuje jednak przemiana gatunku, i to sama przez się: pod prze-świetlonemi sosnami podsiewa się samoczynnie świerk, a otrzymawszy z czasem światło rozprzestrzenia się i usuwa w ten sposób sosnę, z jej dotychczasowych stanowisk; w ten sposób przemieniają się dotychczasowe lasy sosnowe w naturalny sposób w lasy świerkowe.

Strefa 1. „Norland wnętrze” obejmuje najbardziej północną część państwa, a to Laponję, Iamtland, Harjedolen i północne części Dalarna,, Halsingsland i Varmland z ogólną przestrzenią 7.900.000 ha lasu. Przestrzeń ta jest nader bogata w lasy i zawiera 17.000.000 ha, na których przebywa tylko 250.000 mieszkańców, przeto na jedną głowę wypada 32 ha lasu. W tej strefie jest przemysł leśny silnie rozwinięty, w czem są bardzo pomocne istniejące drogi spławne.

Nie mniej ważną rolę odgrywają pożary lasów, one bowiem znowu powstrzymują świerka w jego zwycięskiej walce ze sosną i umożliwiają, że gleba leśna po takim pożarze obsiewa się znowu i nader łatwo sosną, po poprzedniem obsianiu się brzozy, która nie odbiera sośnie światła, do życia jej koniecznie potrzebnego.

Pod względem rozdziału lasów na strefy przyjmujemy rozdział przeprowadzony przez rząd szwecki, celem ustosunkowania cięć do przyrostu, a opierający się na stosunkach klimatycznych i gospodarczych.

Strefa 2. „Norland wybrzeże” obejmuje 64 milj. ha lasu i jest w 71.5 pr. lasami pokryta, na głowę mieszkańca wypada 10 ha. Cały roczny przyrost wynosi ogółem 6.4 milj. m.³ Z powodu korzystnych warunków transportu jest ta strefa już od dłuższego czasu w celach przemysłowych użytkowana.

Strefa 3. Szwecja środkowa obejmuje: Gastrikland, południowe Dalarna, Varmland, Vastmannland i Upsalę, o ogólnej powierzchni 3.64 milj. ha lasu. Jest to strefa dla przemysłu leśnego najkorzystniej położona, tu jest rozwinięty nader silnie przemysł wyrobu żelaza, który spotrzebowuje znaczne ilości węgla drzewnego. Wskutek tego las jest tu od dawna przedmiotem planowego i regularnego użytkowania.

Strefa 4. Szwecja południowa obejmuje około 6 milj. ha przestrzeni leśnej, procent zalesienia wynosi około 60, na głowę mieszkańca 2.5 ha lasu. Tu jest nader wielka rozmaitość i tak są lasy mieszane z zapasem drzewnym 250—300 m.³ na 1 ha i przestrzenie nader licho zalesione jak Oelond i Vastergótland. Roczny przyrost wynosi około 2.2 m.³ na 1 ha, czyli ogółem około 13.3 milj. m.³.

Prof. Ionson wykazuje dla Szwecji ogółem 24 miljonów ha o przeciętnej masie drzewnej 54 m.³ na 1 ha, i rocznym przyroście 1.4 m.³, czyli ogółem 33.5 milj. m.³. Roczny przyrost na 1 ha wynosi zatem 2.6 proc. Pojedyncze gatunki drzew biorą w zadrzewieniu następujący procentowy udział: sosna 46.4, świerk 41.2, liściaste 12.4 proc. Ż powyższej powierzchni mają być 19 milj. ha własnością prywatną.

Roczne użytkowanie wedle prof. I. wynosi: drewno opałowe 14.32 milj. m.³, lokalne zapotrzebowanie budulca 3.32 milj. m.przemysł tartaczny zużywa 14.58 milj. m.³, na papierówkę przerabia się 6.74 milj. m.³, na węgle spala 4.0 milj. m.³, na podkłady i słupy telegraficzne 0.4 milj. m.³, w zakładach przemysłowych spalają 1.5 milj. m.³, a 0.66 milj. m.³ eksportują w stanie krągłym; a około 2.78 milj. m.J gnije w lesie z powodu braku dróg wywozowych. Ogólne zapotrzebowanie wynosi zatem około 45 milj. m.³. Porównawszy tę

cyfrę z regularnym przyrostem widzimy, że Szwecja zużytkowuje więcej aniżeli jej w lesie przyrasta, czyli zjada swój kapitał zakładowy, a zjadając go ubożeje.

na ma-

Sosna szwedzka ma w handlu światowym dobrą markę, jest bowiem przedniej jakości, o wązkich słojach, bardzo trwała, wysoko ceniona i znana pod nazwą „bois rouge”; niestety niema jej już tak bardzo wiele tej przedniej jakości. Drugie znaczenie posiada świerk: „bois blanche”, biały mało sękaty, nader przydatny terjał stolarski.

W tartakach nie wyciera się materjału nad 30 cm. grubości w cieńszym końcu gdyż go niema. Przy sortowaniu rożróżnia 5 klas jakości materjału tartego, pierwsza klasa obejmuje materjał zupełnie zdrowy, bez pęknięć, o ostrym kancie, bez sęków, lub tylko z kilkoma zdrowymi. Klasy tej jest jednak bardzo mało, i dla tego łączą dwie pierwsze klasy, dając im nazwę: „Mixed”.

Prócz materjału tartego jest wytwarzane we wielkich ilościach drewno kopalniane i papierówka; przeważna część wyprodukowanego materjału drzewnego idzie do Anglji (1/3).

5. Ukraina.

Kraj, który niedawno wyłonił się dopiero i o którym dzisiaj jeszcze nikt nie może powiedzieć co się z nim stanie.

Rzeczpospolita ukraińsko-sowiecka ma posiadać około 5.675.000 ha lasu, rozdzielonego na pojedjmcze gubernje jak najrozmaiciej i tak: gubernja wołyńska ma go 34 pr., czernihowska 19 pr., kijowska 19 pr., charkowska 9.7 pr., podolska 11.6 pr., połtawska 5.5 pr., jekaterynosławska 2.2 pr., a chersońska ledwie tylko 1.8 pr.

W wielkim przecięciu należy Ukraina do krajów w lasy ubogich, materjał drzewny musi być jej dowożony, a próby zalesienia stepów nie dały pozytywnych wyników, gdyż przeszkodą jest wielka przymieszka soli w ziemi się znajdującej. Najbardziej lesistą jest gubernja wołyńska t. j. zachodnia część Ukrainy, im bardziej stąd na wschód się poruszamy, tern mniej znajdujemy lasu aż do prawie zupełnego braku. Wołyń sam obejmuje dorzecze rzeki Dniepru, a w szczególności dopływy jego Prypeci i Berezynę, a posiadając ponadto kanał Berezyński, złączony jest Dyną z miastem Rygą, oprócz tego kanałem wodnym Prypeć - Bug także z rzeką Wisłą, a następnie kanałem Ogińskiego z rzeką Szarą, dopływem bocznym Niemna. Z tego widoczne jest, że lasy wołyńskie mają nader korzystne warunki zbytu pod względem komunikacyjnym, a mianowicie tak na północ do morza Bałtyckiego jak i na południe do morza Czarnego, gdzie głównymi punktami zbytu są miasta Odessa i Chersoń.

Prócz tego są tu tak ważne rzeki spławne jak Dniestr, którego początek jest u nas, i który w dalszym biegu tworzy rzekę graniczną między Rumunją i Ukrainą sowiecką; dalej Dniepr, na i wielka rzeka Don i jej zagłębie węglowe, prawie jedyne na całą Ukrainę, lecz także na wielką a nawet całą część Rosji europejskiej.

27. Węgry.

Węgry utraciwszy bogatą w lasy Słowację, dalej Ruś Zakar-packą, a szczególniej lesisty Siedmiogród, zeszły po wojnie, posiadając poprzednio t. j. przed wojną 27 proc. ziemi pod uprawą lasu się znajdującej, do krajów o bardzo małym procencie lesistości. Posiadają bowiem obecnie tylko 1.911.386 m. kat. = 1.089.490 ha lasu = 11 pr. lesistości. W tym procencie główny kontyngent gdyż 96 pr. stanowią lasy liściaste, a tylko 4 pr. lasy iglaste.

Węgry zatem są skazane na import drewna i to nie tylko użytkowego, lecz także opałowego, gdyż odebrano im kopalnie węglowe w Siedmiogrodzie. W pierwszej linji będą je zaopatrywać Słowacja i Ruś Zakarpacka, a ponadto Rumunja, jako posiadające naturalny kierunek zbytu dla swoich produktów do Węgier. Zapotrzebowanie Węgier wynosi obecnie około 4.000.000 m.³ rocznie.

W ostatnich czasach przeprowadza rząd węgierski zalesienie Alfóld’u, gdzie chce mieć około 250.000 morgów lasu państwowego w jednym komplecie, zresztą bowiem lasy węgierskie są własnością prywatną.

26. Włochy.

Włochy przed wojną posiadały 4.175.846 ha lasu = około 16 pr. zal. jednakże w tern jest dużo mniej wartościowych krzaków i krzewiastych zarośli a ponadto około 0.4 milj. ha lasów kasztanów nader obrzednio rosnących. Wskutek tego wydatność lasu jest bardzo nuła, wynosi bowiem ledwie 1 m.³ na 1 ha. Lasów państwowych jest bardzo mało. Tu są także lasy t. zw. „winkulowane”, których użytkować nie można. Oprócz tego powołano do życia komisje których celem jest zalesianie nieużytków.

Włochy należą do krajów drewno silnie importujących, a biorą w tern udział głównie Austrja i Jugosławja.

Liściaste lasy wynosiły przed wojną 89 pr., szpilkowe 11 pr. Roczna produkcja wynosiła około 1.4 milj. m.³ drewna użytkowego i 6.3 milj. m.³ drewna opałowego, ponadto przeznaczono 3 milj. m;!.

na

wypalanie węgla. W dolinie rzeki Po hodują topole, które tu nader prędko rosną, celem produkcji papy drzewnej.

Z wysp przynależnych największa t. j. Sycylja, posiada bardzo mało lasów, gdyż ma posiadać około 4.0 pr. najlepiej stosunkowo jest zalesiona Sardynja, gdyż ma około 40% zalesienia.

na-

Lasy jednak są nader wyniszczone, gdyż stosunki posiadania są der nieregularne.

W stanie tym przedwojennym, wojna zrobiła potężny wyłom, oddając Włochom w Tyrolu południowym, Istrji i Gorycji znaczne przestrzenie leśne, gdyż około 721.000 ha z roczną produkcją około 1.500.000 m.³; Jednakże lasy tu rosnące były podczas wojny nader silnie zużytkowane tak, iż Włochy mimo tego silnego przy-

rostu przestrzeni leśnych, są w drewno ubogie i muszą je jak dotychczas od sąsiadów pobierać.

Na czele Państw do Włoch drewno importujących stoi Jugo-sławja ze swemi hercegowińsko - bośniackiemi starodrzewiami. Ponadto dostarczać mogą obecna Austrja drogą lądową i Rumunja drogą morską via Konstantynopol i Bosfor.

Zapotrzebowanie drewna we Włoszech jest nader wielkie i wskutek nader silnego rozwoju przemysłu i handlu wzrasta rokrocznie, czyli że Włochy są i będą wdzięcznem polem zbytu dla produktów drzewnych w innych państwach wytwarzanych.

B. Afryka.

1. Algerja.

Kolonja francuska, posiadająca nadzwyczaj bogatą wegetację leśną, co jest zasługa francuskiego zarządu lasów, posiada lasów i posiada lasów około 2.5 do 3 milj, ha. Wprowadzono racjonalny system gospodarki leśnej a zarząd lasów miejscowych powierzono wychowankom szkół leśnych w Nancy i Gregnon. Dzięki temu można Algerję uważać za pierwszą i najznaczniejszą strefę lasów urządzonych w Afryce. Poważny °/₀ lasów, zwłaszcza w mniej lesistych prowincjach Oranu i Algieru, stanowią krzewy i zarośla, najpiękniejsze lasy posiada prowincja Constantino, zalesiona obficie dębem korkowym, który zajął około 450,000 ha powierzchni w drzewostanach litych, przeważnie w niższych częściach podgórza Atlasu, na wysokości 300 — 800 m. Lasy te dają wysoką rentę, a kora sama ma olbrzymie znaczenie w handlu algierskim. Mniej więcej połowa kory idzie do Francji dla przemysłu winnego, reszta do Hiszpanji, Włoch etc.

Na północy w prowincji Constantino właściwe lasy znajdują się na północy i zachodzie, zwłaszcza na stokach gór, miejsce czołowe zajmuje cedr t. zw. atlantycki (Cedrus atlantica), tworząc wprost wspaniałe drzewostany.

Prowincja Algier jest natomiast o 50% mniej zasobna w lasy, jednak im dalej na południe, tern mniej spotyka się lasów. Część południowa jest podzielona na dwie równiny przez dobrze zalesiony grzbiet górski. Dominuje sosna anatolijska Pinus halepensis; równiny są bezleśne, niziny porosłe krzewami i żółtodrzewem karłowatym z gatunku Sumacha (Rhus pentaphyllum).

W prowincji Oranu zalesienie jest bardzo szczupłe i ogranicza się do płaskowzgórza Tell oraz północnych części.

Ze wszystkich gatunków drzew, najbardziej rozpowszechniona 1 est sosna anatolijska (Pinus halepensis), stanowi ona 25% zalesienia kraju, a w połączeniu z zawsze zielonym dębem (Quercus ilex) tworzy potężne drzewostany, sięgające od morza Śródziemnego do szczytów łańcucha gór Atlaskich i dalej aż do Sahary. Rośnie na najgorszych, najbardziej suchych, piasczystych gruntach, wytrzymuje

Na wybrzeżu rośnie sosna nadmorska (Pinus maritima), wyżej obok cedrów rosną żywotniki (tuje), cisy i jałowce, nad brzegami rzek wiązy, jesiony topole i wierzby, dalej orzechy, drzewa świętojańskie (Laurowe), pinje, pistacje i Celtis australis, mający duże zna-znaczenie w przemyśle, oraz jesion miejscowy Fraxinus oxyphylla. Poważną rolę odgrywa drzewo sandarakowe (Callitris ąuadri valvis), spotykane w drzewostanach czystych i mieszanych z sosną anato-lijską, dostarcza materjału drobnosłoistego i twardego, poszukiwanego na forniery i meble.

największe upały, ma drzewo żółtawe, żywiczne ścisłe i twarde i używane bywa do robót ciesielskich, budowy okrętów statków, dla pilotów i t. p.

W wyższych częściach gór Atlaskich są wspaniałe cedry atlantyckie (Cedrus atlantica), spokrewnione bardzo z cedrem libańskim, w zwartych drzewostanach często z domieszką innych drzew. Osiąga on przy dużej średnicy (często wyżej 2 metrów) 40 metrów wysokości.

Kultura leśna Algierji znajduje się obecnie w stadjum odpowiadającym miejscowym warunkom geologiczno-klimatycznym. Eksploatacja lasów położonych w trudno dostępnych rejonach górskich, utrudniona z braku odpowiednich środków komunikacyjnych. Rząd francuski jednak intenzywnie zalesia wszelkie nieużytki i tereny, nie nadające się do jakiegokolwiek innego użytku. Przemysł drzewny jest nie duży, poza pracującymi dla potrzeb miejscowych tartakami wyrabia się na eksport kije do lasek i parasoli. Algierja posiada porty Oran i Philippevile.

mintica), posiadająca wartość medycynalną; w położeniach gorętszych* mamy baobab, akacja gumowa (Acacia gumifera), sykomora (Ficus* sycomora), heban (Diospyrus ebenus), drzewo balsamowe.

4. M a r o k k o.

Marokko zawiera około 620.000 km.² ogólnej powierzchni, lasów zaś około 2 milj. ha i należy do obszarów o ziemi nader żyznej. W górach Atlas znajdują się dość obszerne lasy, składające się podobnie jak w Algerji z cedrów (Cedrus atlantica), są również pistacje, tuje, oliwki etc.; prócz tego znajdują się tu obszerne lasy korkowe. Przemysł lasowy własny z powodu braku środk'ów komunikacyjnych bardzo słabo rozwinięty, zapotrzebowanie własne pokrywane jest importem drewna obcego.

5. Francuskie kolonje.

Francuskie lasy kolonjalne znajdują się na bardzo wielkich przestrzeniach nad rzeką Niger, Kongo w Senegalji i nad wybrzeżem Słoniowej Kości, zatem niedaleko Atlantyku i mogą być z łatwością eksploatowane. Liczą je na 12.000.000 ha, zatem około ¹/a całej powierzchni, w jednej nieprzerwanej prawie puszczy, sięgający daleko w głąb kraju aż do 300 km., naturalnie prócz jeszcze innych lasów. Przeważnie są tu drzewa zaliczane do grupy „Okume” także zwane „białym mahoniem” albo „angielski teak”, z dodatkiem nazw lokalnych jak Dahema, Iroko Ilonvogo etc.

Wobec bardzo wielkiego zapotrzebowania budulcu przystąpiła Francja w ostatnich czasach do racjonalnej ich eksploatacji i w tym celu powołała do życia stację doświadczalną, której zadaniem jest badać, w jakim stopniu nadają się te drzewa do klimatu europejskiego i jakie są przymioty techniczne. Niektóre własności tych drzew są już obecnie znane n. p. że na wypadek mechanicznej obróbki muszą one być zupełnie suche, gdyż opór jakie w stanie świeżym pile stawiają jest nader wielki. Z tego wynika, że maszyny do obrabiania tych drzew muszą być nader silne.

Europejski przemysł leśny powinien się tymi zamiarami rządu francuskiego zainteresować, gdyż oznaczają one silną konkurencję dla handlu drewnem europejskiem.

6. Senegambja, Sudan, Gwinea, Kongo, posiadłości angielskie, francuskie, portugalskie, Mozambique, Angola,

obejmują około 14.000.000 km.², posiadają na ogół wielkie przestrzenie leśne, dla których przyszłość jest jeszcze otwarta i w niej kiedyś silnie zaważą, a które obecnie nawet nie są jeszcze należycie zbadane. Znajdujemy tu najrozmaitsze gatunki drzew leśnych, między niemi wiele drzew luksusowych i do Europy sprowadzanych, i często pod nazwą mahoniów zwanych. W wielu wypadkach znajdujemy tu przestrzenie lasowe mocno zwarte o powierzchni wynoszącej niejednokrotnie wiele miljonów hektarów, czekające jeszcze możliwości zbytu i wprowadzenia brakujących środków komunikacyjnych. Kraje na południu leżące jak n. p. przylądek Dobrej Na-dzieji, są jednak w lasy dość ubogie, a to co się tu znajduje to są .krzaki a niewysokopienne drzewa, a gdy ponadto środki komunikacyjne są złe a robocizna droga, przeto potrzebny budulec musi być spowadzany.

Tu posiadali też i Niemcy znaczne przestrzenie, które jednak na skutek przegranej wojny stracili w zupełności.

7. Madagaskar.

Madagaskar wyspa we władaniu francuskiem o pow. 591.970 i km.¹ 2 posiadająca dość znaczne obszary lasowe, których powierzchnię obliczają na 10 — 12 miljonów ha. Znajdujemy liczne drzewa wysoko wartościowe jak heban, afrykańskie drzewo królewskie etc., akacje mangroe. Handel drewnem znajduje się w rękach Francuzów.

O innych wyspach obok Afryki położonych jak Sansibar, Fernando-Po, kanaryjskich, grupy wysp Madeira nie mamy nic szczególniejszego do nadmienienia.

C. A

u*.

a.

dzy Rosją i Mandżurją. Wewnątrz znajdują się góry Bureja, ciągnące się z północy na południe. Na wybrzeżu morskiem jest tylko^ nie wielka ilość dobrych przystani, natomiast ważną arterją komunikacyjną jest rzeka Amur mająca długości 4.700 km., uchodząca do morza niedaleko Mikołajewska, niedaleko wyspy Sachalin. Dopływy jego są dość liczne, większe znaczenie posiadają: Sungari z prawej strony i Ussuri z lewej. Klimat surowy, gorące lata i bardzo zimne zimy.

Znajdujemy bardzo liczne rośliny drzewne, las zawiera znacznie więcej gatunków drzew aniżeli w Syberji, główną część zalesienia stanowią drzewa iglaste, między niemi modrzew syberyjski (Larix siberica) dalej świerk Pieca obovata, w wyższych położeniach jodła Abies sibirica, a w położeniach niższych sosna Pinus ajanensis. Jako szczególniejszą charakterystykę tych lasów wymienić należy limbę Pinus cembra, która tworzy dość obszerne drzewostany. Z drzew liściastych znajdujemy w pomięszaniu z iglastemi brzozę Betula Er-manji i B. nigra, dalej olszy, jesiony, topole i lipy, jako charakterystykę w tym kierunku wymienić należy dęba mongolskiego Quer-cus mongolica i mandżurskiego orzecha Iuglans mandschurica.

Wedle dat statystycznych, pochodzących jeszcze z r. 1898 jest tu 126.915.000 ha lasów państwowych i koronnych, las sięga na południu aż do granicy mandżurskiej, najładniejsze drzewostany mają się znajdować w dorzeczu rzeki Ussuri, mając podobną charakterystykę co lasy północnej Japonji. Rosja wybudowawszy kolej syberyjską, na długości 7,560 km. i połączywszy państwo swe z dalekim wschodem t. j. z Władywostokiem spodziewała się, że dzieło to wpłynie równie korzystnie na handel drewnem. Nadzieje zawiodły jednak,, raz z powodu znacznych bardzo odległości dla transportu osią, a następnie z powodu drogiego transportu kolejami. Kolej pozostanie zatem na razie tylko koleją strategiczną.

Ta część Rosji azjatyckiej zwaną jest obecnie jako Republika dalekiego Wschodu, dostarcza już obecnie znacznych ilości mas drzewnych w szczególności Chinom i Indjom angielskim. Jednakże i inne Państwa chcą uczestniczyć w tern bogactwie lasów, a mianowicie Australja a nawet i Europa. Przemysł leśny nie mógł się jednak jeszcze należycie rozwinąć a to z powodu braku kapitałów, ponadto potrzeba przemysłowców leśnych w prawdziwem tego słowa znaczeniu. Nie ulega jednak wątpliwości, że rozwój jest możliwy i że będzie tu przemysł największy nad Oceanem Spokojnym. Ważnym szczegółem w tym względzie jest znaczna ilość rzek spławnych i dobrze chronionych przystani morskich jak Władywostok, Niko-jewsk, zatoka Piotra Wielkiego, St. Olga i t. d.

2. S y b e r j a.

Równie i o Syberji jak i Rosji azjatyckiej niemamy dokładniejszych Wiadomości ile tam lasów się znajduje, gdyż sam rząd rosyjski tego nie wiedział; gdzieniegdzie przeprowadzano wprawdzie pomiary-lasów, lecz i to czyniono w sposób nader prymitywny. Wycinano bowiem jedną główną linję, do niej równolegle innne, a do tych linij znowu linje prostopadłe. Odległość jednej linji od drugiej tak równoległej jak i prostopadłej wynosiła albo 1 wiorstę albo 10 wiorst. W ten sposób cały las dzielony był na kwadraty o powierzchni jednej wiorsty kwadratowej, lub 10-ciu wiorst kwadratowych i w ten sposób obliczano powierzchnię danego lasu. Zresztą Syberja jest począwszy od rzeki Jeniseju na wscnód i w górach Altai należycie zalesioną; w górach występuje modrzew syberyjski Larix leptolepis i limba, w dołach sosna, brzoza i osika, ponadto znajdujemy świerka i jodłę. Lecz jak w Rosji europejskiej tak i tutaj zniknął las, który znajdował się w pobliżu rzek spławnych i trzeba go dzisiaj szukać już dalej szczególniej w górach, a temu na przeszkodzie stoi brak środków komunikacyjnych. Na razie pozostaje tylko spław, a i ten ze względów klimatycznych może się odby-bywać tylko przez parę miesięcy w roku, jak n. p. na Jeniseju, który ma ujście do morza Lodowatego na północy, tak samo też n. p. rzeka Lena.

3. Wyspa Sachalin

przez Japończyków „Karafuto” zwana, leży w moi^Zu Ochockiem i obejmuje powierzchnię 75.360 km.², jest górzysta, miejscami bagnistą i posiada klimat surowy. Wedle dat japońskich ma posiadać 2.940.000 ha lasu = 37°/₀ przestrzeni całego kraju. W tej cyfrze było 72% lasu szpilkowego, 16% liściastego i 12% mięszanego. Głównie znajdują się tu sosna Pinus ajanensis, Larix daurica, Abies sachalinensis, Pinus pumilo; z liściastych brzozy, topole, wierzby i dąb mongolski. Rozłożenie lasów jest tego rodzaju, że na dołach znajdują się krzaki, dalej w górę posuwając się znajdziemy drzewa liściaste, jeszcze dalej szpilkowe, a najwyżej kosodrzewinę.

Sachalin należy do krajów drewno eksportujących, główny eksport idzie do Rosji i Japonji, następnie do Korei i do północnych Chin.

4. Półwysep Kamczatka

wysuwa się z kontyngentu azjatyckiego w morze wielkiem ramieniem na 1100 km. długiem a powierzchnia jego wynosi 263.500 km.², kraj górzysty i walkunami zasiany. Wzdłuż całego półwyspu ciągnie się łańcuch gór, obu stronami w obszerne lasy zaopatrzonych, klimat nader rozmaity, w wielkich zarysach w lecie dżysty, w zimie silne opady śniegowe.

Z drzew leśnych znajdujemy Larix daurica, świerk Picea obo-vata, jako drzewa panujące, dalej brzozę B. Erdmanji; natomiast Pinus cembra Alnus incana, Sorbus aucuparia, Juniperus występują już tylko w formie krzaków; licznie występujący Crathegus oxy-acantha, nawet o kształcie wyższych drzew, nadaje okolicy szczególniejszą charakterystykę.

5. Mandżurja

obejmuje 942.000 km.² przestrzeni i jest krajem górzystym o szczytach dochodzących do 3.000 m. wysokości; wody należą wszystkie do dorzecza rzeki Amuru, najgłówniejszą rzeką jest Sun-gari. Klimat odznacza się wielkiemi ekstremami, w lecie wielkie gorąca, w zimie znowu mrozy; południe jest z natury rzeczy korzystniej położone, aniżeli północ.

Co się tyczy zalesienia to zdaje się, że północna część Man-dżurji jest najlepiej zalesiona; lasy składają się ze sosen, świerków, modrzewi cisów, dalej dębów, jesionów, wiązów i brzóz. (Juglans mandschurica), z iglastych natomiast Pinus koraiensis, której drewno jest doskonałej jakości. W równinaeh udaje się morwa.

Głównemi emporiami handlowemi Mandżurji są miasta Charbin, Autung, Kirin i Bodune. W szczególności ważne jest miasto Charbin jako punkt węzłowy tak kolejowy jak i rzeczny, leży bowiem nad spławną rzeką Sungri. Miasto Autung leży nad ujściem Jalu do morza i jest głównem centrem handlowem dla wywozu drewna, następnie Jalu, gdzie handel jest dość silnie rozwinięty, a w okolicy znajduje się pewna ilość tartaków; w szczególności handlem zajmuje się firma „Jalu-Timber-Company”.

6. Półwysep Korea.

Półwysep ten, przez krajowców Tscho-sen zwany, obejmuje 218.650 km.² przestrzeni, zamknjęty morzem Zółtem i Japońskiem, jest krajem przeważnie górzystym i otoczony kilkoma małemi lub większemi wyspami, z których największa Tsche-tshu ma 1850 km.-powierzchni. Klimat umiarkowany, na co wpływa ciepły prąd morski Karo-schino, opady są wystarczające na północy znaczne opady śniegowe w zimie. Mimo tych dla wegetacji roślinnej korzystnych warunków zalesienie kraju jest słabe, szczególniej w częściach kraju gęściej zaludnionych. Większe kompleksy lasów znaleść można w wschodnio-północnej części półwyspu. Najsilniej występuje sosna Pinus koraiensis, następnie jodły, modrzewie, brzozy, jawory, dęby, topole, lipy, graby i jesiony. Jednakże rozmiary rozmieszczenia tak pod względem powierzchni, jak stosunku procentowego pojedynczych gatunków drzew, nie są bliżej znane, z tego powodu, gdyż półwysep ten mało jest jeszcze zbadany. Znajdują się jednak i szlachetniejsze gatunki drzew leśnych, jak Zelkowa Keaki gatunek Ma-honich, na północy zdybać można sosnę chińską Pinus iuinensis. W położeniach łagodniejszych znajdujemy palmę (Diospyros), dostarczającą pewnego rodzaju drewna hebanowego, na południu rośnie Cinnamonum Camphora i Broussonetia papyrifera.

Nader złą stroną są nieuregulowane stosunki własności, gdyż ogólnie las uważany bywa jako dobro ogólne. Procent zalesienia przyjmują niektórzy pisarze na 20—30, a przeważną część tego kraju zaliczyć można do obszaru rozsiedlenia się buka.

W ostatnich latach nawiązała Europa stosunki handlowe z Koreą a jako przystanie dla ogólnego ruchu otworzono miasta nadmorskie Chemulpo, Mokpho, Fusan, Gensan i Masampho; stosunki komunikacyjne wewnątrz kraju są nader niekorzystne.

7. S i a m.

Siam królestwo, ma posiadać około 14 milj. ha lasów, które prawie wszystkie są własnością panującego króla. Najważniejszem drzewem jest drzewo Teak; zresztą istnieje w celach prowadzenia racjonalnej gospodarki leśnej departament leśny, którego zadaniem est: regulowanie użytkowania lasów państwowych, szczególniej tych, które posiadają nazwane drzewo.

Gospodarstwo rabunkowe jest zabronione, a szczególniejszą troską rządu jest ponowne zalesienie wyrąbanych przestrzeni. Przeważna część lasów oddana została do użytkowania obcym towarzystwom, a w szczególności firmom angielskim, w formie koncesyj. Licytacje na sprzedaż drewna przeprowadza Dyrekcja ceł w Pak-nampoh, dokąd drewno przychodzi spławem luźnym, tu jest chwytane i pod względem masy obliczane a potem dopiero wiązane w tratwy, które mają do przebycia jeszcze około 200 km. aż do miasta Bangkok.

8. Właściwe Chiny.

wane

morza

Pod nazwą Chin w ścislejszem znaczeniu rozumieć należy część państwa chińskiego, która leży na wschód od Tybetu i w tym kie-ruku osiąga morze, a przestrzeń jej obejmuje ogółem 5.359.900 km.; na tej przestrzeni znajdują się liczne łańcuchy gór, których szczyty dochodzą do 7.800 m. (góra Dsara). Ponadto znajdują się nader liczne rzeki, które wskutek nieodpowiedniej jakości dróg są głównym sposobem transportu drewna. Oprócz rzek naturalnych pobudo-zostały również kanały wodne. Najważniejszemi. rzekami są jangtse-Kiang (niebieska rzeka) 5.040 i Hoang-ho (Żółta rzeka) 4.050 km. długie, obie wypływające z gór Tybetu. Na pierwszej mogą swobodnie posuwać się nawet największe okręty. Natomiast mniej przydatną dla okrętów jest rzeka Hoang-ho, gdyż liczne i wielkie wezbrania wód powodują częste zmiany koryta. Nad brzegami znajdują się liczne i wygodne przystanie. Chiny całe obejmują terytorium wynoszące 11.138.000 km.² t. j. o 70.000 km.~ więcej aniżeli cała Europa i 340.000.000 mieszkańców t. j. prawie tyle co cała Europa.

Flora jest w części wschodniej mieszaniną form europejsko-sy-beryjskich z indyjskiemi, w południowej części mamy wiecznie zielone krzewy i drzewa. W północnej części znajdujemy sosnę P. Bungeana o białej korze, razem ze sosną P. Massoniana, które regularnie bywają uprawiane. Tak samo postępują z wyniosłą Salisburia audianthifolia i Sophora japonica świętem drzewem dla wyznawców Buddy, chiński kasztan dziki Aesculus chinensis. Dąb, wiąz³ topola i t. p. znajdują się wszędzie i wykazują rozmaite odmiany.

Dalej mamy japońskie Ginskgo, Ailanthus glandulosa jest drzewem świętem, na północy od Nan-ling znajduje się Litschi (Euphor-bia Litschi, drzewo z jadalnymi owocami.

W całem państwie i wszędzie znaną i uprawianą jest trzcina bambusowa (Bambusa arundinacea), na południu w okolicach tropikalnych znajdujemy liczne palmy jak Chameerops excelsa, dalej drzewa morwowe i t. p.

Zdaje się, że obecny rząd chiński poznał prawdziwą wartość uregulowanego gospodarstwa leśnego, gdyż rozpoczęto przeprowadzać systematycznie zalesienia i jest w zamiarze w Pekingu koło wielkiej świątyni założyć wielki rozsadnik leśny; osobna komisja zajmuje się studjowaniem wpływu lasu na stosunki hydrograficzne,, a nawet zaczęto przeprowadzać zabudowania potoków i uboczy mających wpływ na odpływ wód. ³)

W środku Chin znajdują się większe kompleksy lasów, które przy pomocy bardzo dogodnego systemu kanałów sztucznych i rzek są użytkowane; natomiast zupełnie nieużytkowane z powodu nie odpowiednich środków komunikacyjnych są wielkie obszary lasów w prowincji Se-tschuan. W prowincji Tsche-kiang widzimy już zupełnie regularne gospodarstwo leśne.

Głównemi emporiami dla handlu drewnem są nadmorskie miasta Schanghai, Nanking, Sutschon i Wuhu, jako też Kin-kiang nad ujściem rzeki Jalu do morza.

9. Jap on ja.

Jeden z najbogatszych w lasy krajów zamorskich, który już od wieków stosował rozmaite środki ochronne celem zachowania lasów; w 17 wieku stosowane były nawet bardzo surowe kary przeciw dewastacji lasów. Szczególniejszą opieką otaczano lasy położone w górnych biegach rzek, na stromych stokach i glebach łatwo uruchomić się mogących. Naród japoński odznacza się bowiem zamiłowaniem do lasów i całej przyrody.

Bez Formozy i wysp tak zw. Rybackich zajmuje Japonja 38.560.000 ha przestrzeni z czego 23.087.000 ha = 59°/o przypada

na lasy; na jednego mieszkańca wypada zatem 0.50 ha powierzchni leśnej. Z tego wynika, że Japonja należy do krajów drewno eksportujących. Do tego doliczyć należy grunt lasowy porośnięty krzakami zwany Hara, znajdujący się głównie na północy o pow. 2.645.310 ha. Krzaków używają Japończycy jako karmę dla bydła, albo też jako nawóz zielony pod uprawę ryżu, da krzakom 3 do 5 letnią kolej rębną. Lasy japońskie lasy użytkowe i ochronne, tych ostatnich jest 690.000 ha, ponadto są lasy bezwzględnie ochronne, w których nie prowadzi się absolutnie żadnych użytkowań, w innych zaś gospodarstwo przerębowe.

w tym celu ielą się na

o. o

Lesistość zmniejsza się od północy na południe i wynosi w Jes-so 66%, Shikohu 53%, Kinschu i Okima 34% i 26%.

Na lasy państwowe wypada 13.000.000 ha. na lasy koronne 2.09 milj. reszta innej kategorji. W lasach państwowych i koronnych zaprowadzone jest gospodarstwo oparte na najnowszych zasadach nauki, w prywatnych gospodarują jeszcze empirycznie, bardzo wiele bez planu. Jako objaw znamienity podnieść należy szczegół, że w Japonji znajduje się kilkanaście stacyj doświadczalnych.

Południe potrzebuje znacznych ilości drewna, szczególniej użytkowego i sprowadza je z północy; ponadto eksportuje się znaczne ilości do Chin i Korei; drewno japońskie, szczególniej dębowe eksportowane jest do i Europy via Amsterdam.

Lasy japońskie można odpowiednio do długości i szerokości geograficznej podzielić na 4 strefy: tropikalną, podzwrotnikową, umiarkowaną i zimną.

W strefie tropikalnej jest mało drewna użytkowego z wyjątkiem drewna bambusowego; strefę tę charakteryzują palmy, daktyle i figi.

Strefa podzwrotnikowa odznacza się nadzwyczajną rozmaitością drzew, które jednak zatraciły swą okazałość i pierwotny charakter i tylko gaje japońskie zachowały w zupełności swe pierwotne cechy. Są to drzewa kamforowe, morwa, dąb zawsze zielony, trzcina bambusowa, dochodząca do 30 cm. średnicy i 25 m. długości.

Strefa umiarkowana jest najbogatsza pod względem wegetacji drzew, a pod względem klimatu zbliża się do naszej sfery umiarkowanej. Tu rosną Chamaecyparis obtusa, królowa japońskich koni reniferów, Ch. pisifera, Thuje, Cryptomerja, który wzrost dochodzić ma do 68 m. wysokości i 2 m. średnicy; tu znajduje się także znany modrzew japoński Larix leptolepis. Z pomiędzy liściastych pierwsze miejsce zajmuje Zelkowa Keaki, posiada bowiem bardzo ładny flader i służy do wyrobu mebli; oprócz tego są: kasztan jadalny, orzech włoski, dąb, jesion, brzost etc.

W strefie zimnej występują oprócz drzew specjalnie japońskich, także brzoza, olcha zielona i niektóre iglaste.

Na ogół biorąc przypada 20% na lasy iglaste, 25% na lasy liściaste, 40% na lasy mięszane i 90/o na lasy krzaczaste. Jednak ten stosunek zmienia się z każdym rokiem wskutek sztucznej kultury, w pierwszym rzędzie wprowadzają na wielką skalę sosnę: Red-pine, a następnie i inne szpilkowe. W r. 1897 stworzył rząd japoński fundusz otrzymywany ze sprzedaży różnych mniej ważnych gruntów* z którego zakupuje lasy, mające ze względu na dobro ogólne szczególniejsze znaczenie. Z funduszu tego opłaca także koszty zalesień, środków i urządzeń do transportu drewna etc.

Lasy nasienne wynoszą 62% powierzchni, kolej rębności jest stosunkowo dość wysoka a to w tym celu, by wyrównać ubytek pochodzący wskutek wielkiej ilości lasów odrośfowych, gdyż aż 38°/ . Gospodarka leśna prywatna jest zupełnie wolna a tylko dla lasów ochronnych są ustanowione ścisłe normy i granice co do kolei rębności, n. p. w lasach odroślowych musi być 10 lat, dla trzciny bambusowej 3 lata; dla nasiennych co najmniej 30 lat. Pod względem transportu przechodzą Japończycy coraz więcej z drogi wodnej na drogę lądową, budując dobre drogi lasowe i kolejki leśne.

Rozwija się nader silnie przemysł tartaczny, są liczne fabryki celulozy do wyrobu papieru.

Z użytków podrzędnych nader ciekawą jest uprawa dwu gatunków grzybów a mianowicie: Agaricus Shitoke występujący w lasach kasztanowych i dębowych, bardzo smaczny, i Armilaria przychodzący w lasach iglastych. Hodowla pierwszego jest tak ważną, że drewno jest tylko środkiem pomocniczym, głównym zaś celem gospodarstwa leśnego jest właśnie produkcja grzyba.

Las japoński obejmuje przedstawicieli wszystkich stref od polarnej począwszy a na subtropikalnej skończywszy, ciepło—wilgotne wiatry południowe, w łączności z wpływem morskich prądów wytwarzają roślinność, której pod względem rozwoju niema równej na całym świecie. Wpływ ten można łatwo zrozumieć, jeżeli dowiemy się, że n. p. u trzciny bambusowej wzrost na długość wynosi 1 mm. w przeciągu jednej minuty.

Jako drewno o szczególniejszych przymiotach wymienić należy:

a)    drzewo „Kiri”, które jest nadzwyczaj lekkie, gdyż jego ciężar gatunkowy wynosi ledwie 0.2, a z powodu prędkiego wzrostu tworzy słoje roczne, o grubości 20 mm.

b)    „Umaregi” drewno czarne do hebanu zbliżone, najcięższe ze wszystkich drzew japońskich, ciężar gatunkowy 1.3, interesujące z tego powodu, że wydobywa się je z ziemi, przez wykopywanie. Z tego powodu jest rzadkie, a tern samem wielkiej wartości. Pokłady jego znajdują się w północnej Japonji naokoło miasta Seudai, i obecnie znajduje się w stadjum, leżącem między drewnem zwykłem a węglem brunatnym. Z ziemi wydobyte musi przynajmniej lat 3 wysychać, zanim użyte zostanie. Dr. Kleinstiick twierdzi, że Umaregi wytworzyło się w skutek działania wulkanicznego kwasu solnego na świeże drewno.

c)    drzewo „Sugi”, które również wydobywa się z ziemi, a lasy te swego czasu również przez wulkany zasypane zostały. Znajduje się w górach Hakone, posiada kolor srebrno-szary do srebrno-bru-natnego, a wiek jego obliczają na 1200 — 2000 lat.

Nadzór nad lasami prywatnymi opiera się na ustawie z r. 1907. Ustawa ma na względzie przedewszystkiem stronę ekonomiczną

lasów, nie kładzie jednak zbyt ciasnych więzów właścicielowi co do wyboru i sposobu prowadzenia gospodarstwa leśnego, jątkiem lasów ochronnych.

z wy-

NH

fi

fr

u.

fi

fi

•Pt

fi

0

Indje azjatyckie, Indochina, (Tonking, Annam, Cambodża, Cochinchina, Laos) należą do krajów tropikalnych i są ojczyzną licznych drzew liściastych, tak zwanych ciężkich, do których zalicza się drzewo żelazne, santal, kamforowe, hebanowe, sapań, indyjskie różane, dalej rozmaite kolorowe drzewa etc. Największe znaczenie w handlu drewnem posiada jednak drzewo Teak (Tectona grandis), szczególniej w budownictwie okrętowem i dla budowli w przystaniach; żnajduje się licznie w Birmingham, gdzie do transportu jego używa się słoni. O tern drzewie mówimy zresztą w osobnym dziale.

Ogółem ma być tu około 313.000 km.- lasu, na około 700.000 km.“ całej powierzchni. Lasy rozróżniają na: lasy rezerwatowe i lasy ochronne. Pierwsze stoją pod nadzorem Państwa i tu wciągnięte zostały przestrzenie lasowe, które bądź to całkiem, bądź częściowo zostały zdewastowane; dalej lasy które zawierają masy drzewne, lecz nie mogą je zbyć; a w końcu lasy z należytemi rezerwami masy drzewnej. Te ostatnie są oddawane do eksploatacji, zwyczajnie na lat 20 — 30.

11. Archipelag' malajski.

Archipelag ten znajduje się pod ekwatorem i posiada klimat dla rozwoju roślinności najkorzystniejszy w świecie, większa część wysp porosła jest gęstymi lasami, w śród których znajdują się Teak i wiele innych drzew szlachetnych. Najpiękniejsze lasy znajdują się na wysokości od 400 — 1200 m., powyżej zaczyna się charakter alpejski.

Borneo obejmuje 735.430 km.². Jest to druga wyspa co do wielkości na całej kuli ziemskiej, wewnątrz posiadająca liczne łańcuchy gór, których szczyty dosięgają nawet 4175 m. n. p. Kini-Balu. Prócz tego są liczne rzeki, szczególniej na stronie północno-wschodniej, z których niektóre mogą być użyte do żeglugi jak np. Banjar i Koti. Borneo wykazuje nadzwyczaj wielkie bogactwo w rozmaitych typach roślinności, charakter lasów jest przeważnie pierwo-borowy. Znajdujemy liczne drzewa szlachetne jak żelazne, hebanowe, farbiarskie, inne liściaste, wiecznie zielone drzewa, jak laury etc. także drzewo chlebowe, natomiast brakuje drzewa Teak.

Odznacza się w szczególności bardzo wielkiem bogactwem rozmaitych palm, a charakterystycznem drzewem dla Borneo jest drewno camforowe-borneo Dryobanalops Camphora. Lasy na ogół obejmują około 16.000.000 ha dochodzą do 2.000 m. wysokości, po-

wyżej zaczynają się krzaki. Przystanie są Pontianak i Banjar-Massing, których artykułem handlu jest przeważnie drzewo.

Sumatra posiadająca wraz z licznemi sąsiedniemi wyspami 443.230 m.~ powierzchni. Wybrzeże zachodnie posiada liczne i dobre przystanie, natomiast brak ich na wybrzeżu wschodniem. Najwyższe wzniesienie posiada wulkan Indrapura 3.766 m. Rzeki na zachodzie nieznaczne, natomiast na wschodzie do żeglugi przydatne.

Wegetacja roślinna jest nadzwyczaj bogata, lasy pokrywają prawie całą wyspę. W szczególności południowo-zachodnia część wyspy jest prawie jednym nieprzerwanym lasem. W lasach przewyższa Teak, ponadto są liczne palmy i drzewo pisang (Musa tex-tilis), kazuariny (Casuarina eąuisetifolia), do 200 m. nad powierzchnią morza idą ficus, (Ficus indica, religiosa etc.) do 1850 m. posuwają się dęby, których jest znaczna ilość gatunków; na płaskowyżu Batta pojawia się długoszpilkowa sosna Pinus Merkusii. Najważniejsze przystanie są Padang i Palembang.

Jawa trzecia wyspa pod względem obszaru jest najbardziej interesująca i najsilniej zaludniona, pod względem krajobrazowym należy do najpiękniejszych wysp w świecie. Posiada liczne i dobre przystanie, najwyższe wzniesienia posiada góra Semeru (3.670 m.). Są liczne rzeki i rzeczułki, lecz tylko 5 z nich ma większe znaczenie. Pod względem zalesienia panuje nader wielka rozmaitość; pas podtropikalny sięga do 700 m. i charakteryzują go liczne gatunki palm, z których 2 a to Caryota furfuracea i propinąua posiadają bardzo dobre drewno. Stąd aż do 1500 m. występuje drewno am-ber (Liquidambar altingiana), tworząc bardzo znane lasy Rosamola. Powyżej 1.500 m. występują rozmaite cyprysy i iglaste, jak Po-docarpus bracteata i cupressina, posiadające doskonałe drewno do budowy okrętów i jako materjał stolarski. W szczególności występuje bardzo licznie drzewo Teak, posuwając się aż do 1.500 m. wysokości; użytkowanie jego jest jednak zastrzeżone jako monopol dla Państwa. Handel zewnętrzny koncentruje się w Soerabaya, Sa-marang, a w szczególności Batavia jako głównem mieście wyspy. Jako ciekawy przedmiot tej wyspy jest drzewo Put-jung, które w korze i korzeniach zawiera trujące składniki, z których w jednym wypadku uzyskano z jednego drzewa wyrosłego w ilości około 750 gr. cyankali.

Celebes posiada wraz z przynależnemi wyspami 200.130 km.3 powierzchni, o najwyższem wzniesieniu 3070 m. ponadto liczne wygasłe i nie wygasłe wulkany. Rzeki nie mają wielkiego znaczenia; charakter roślinności leśnej jest prawie ten sam co na wyspach poprzednio opisanych, charakterystyką lasów jest jednak trzcina bambusowa. Drzewo Teak (Tectona grandis) jest również zastąpione.

Z lasów otrzymują drzewa luksusowe jak heban, żelazne, san-delowe, na wyspie Saleyer znajduje się drzewo Alstonia scholaris, z którego wyrabiają tabliczki dla młodzieży szkolnej.

Najważniejsze przystanie są: Menado i Maussas.

O innych wyspach tego archipelagu powiemy tylko w zarysach ogólnych.

Wyspy małej Sunda posiadają charakter wulkaniczny i są słabo zalesione, panują tu już formy roślinne australskie i indyjskie. W szczególności znajdujemy akacje i drewno sandelowe, a handel drewnem zajmuje się głównie eksploatacją tego ostatniego drzewa.

Molukki obejmują razem 52.930 km.² powierzchni, są górzyste i skaliste, a pod względem roślinności posiadają drzewa korzeniowe jak muskaty, goździki etc. W większych ilościach znajduje się palma Sago, następnie prawdziwe drzewo żelazne (Metrosideros vera); najważniejszą przystanią jest port w Aruboina.

Filipiny i wyspy Sulu; jest to bardzo liczna grupa wysp, z których tylko część, gdyż około 400 jest zamieszkała. Na ogół są bardzo górzyste; pojawiają się często cyklony, niszczące lasy. Roślinność jest nader silnie rozwinięta. Lasy posiadają podobny charakter jak na poprzednich wyspach, w szczególności znajdujemy Teak, drzewo sandel, ciemno - brunatne „sabucao”, czarny heban, mango, ananasy, drzewa aromatyczne.

Filipiny są terenem działalności Amerykanów.

12. Turcja.

Turcja posiada wraz z nieznaczną częścią europejską około 18% zalesionej powierzchni kraju, która to przestrzeń jest prawie wyłącznie własnością państwową. Z tej powierzchni jest około 272 milj. ha lasów prawie nieprzystępnych. Najcenniejsze lasy znajdują się w Anatolji, nad morzem Czarnem i Marmara, w sandżakach Si-non, Samsun, Trapezunt i t. d. O racjonalnej gospodarce obecnie niema mowy, jednak już przed wojną światową rząd turecki zaangażował był austrjackich leśników, celem zaprowadzenia racjonalnej gospodarki.

W tej chwili należy Turcja do krajów drewno importujących. Specjalnie potrzebuje wiele materjału tartego, buduje bowiem chętnie domy drewniane, które w większych skupieniach pozostając, często padają pastwą pożarów.

Turcja dąży jednak do rozwoju własnego przemysłu lasowego a celem podniesienia jego zaprowadziła bardzo wysokie cła ochronne. Prócz tego pomaga w budowie tartaków udzielaniem kredytów pod warunkiem, że zakłady będą nasamprzód pokrywać zapotrzebowanie miejscowe i rządowe. Wobec tego spodziewać się należy, że za parę lat własne zapotrzebowanie Turcja pokrywać będzie w zupełności u siebie w domu.

Znajdują się tu jednak bardzo znaczne przestrzenie zarosłe krzakami i zaroślami, jako teren pasania kóz. Lasy, które znajdywały się w pobliżu ludzkich osiedli i dobrych środków komunikacyjnych zostały wycięte, pozostały lasy w oddali położone. Lecz te nie zasługują w zupełności na miano lasów użytkowych, gdyż bardzo wiele jest uszkodzonych w ten sposób; że nadcinają go aż do rdzenia; co bardzo często wywołuje umieranie drzew. Wskutek tego naturalnie wydatność 1 ha w drewnie użytkowem musi być

mała. Obecnie wprowadza rząd normalne stosunki, i w tym celu zaprosił jednego niemieckiego profesora jako kierownika całej gospodarki leśnej.

Właściwie pierwobory znaleść można jeszcze wzdłuż wybrzeża Czarnego morza w odległości około 70 km., które to lasy stancwią właściwy kapitał leśny Turcji.

Wśród drzew, jakie w grę wchodzą, mamy nasamprzód orzech włoski, w handlu w odcinkach od 2 m. długości i 45 cm. grubości; następnie bukszpan, wybornego jesiona, dęba znajdującego się głównie w 2 kompleksach: a to w pobliżu Konstantynopola i nad morzem Mar-mara; buczynę w Sabandja, z której zamierzają wyrabiać podkłady bukowe, w miejsce dotychczasowych podkładów żelaznych i pobudować zakład impregnacyjny; w Południowej Anatolji cedry przydatne do fabrykacji ołówków i pudełek do cygar; olszę czarną nie ustępującą w niczem naszej poleskiej olszy i t. d.

D. Ameryka.

1. Stany Zjednoczone.

Stany Zjednoczone miały początkowo wedle przybliżonego obliczenia około 850 milj. akrów lasu, która to cyfra na skutek rabunkowej gospodarki spadła do 545 milj. akrów. Wedle jednych autorów mają one posiadać obecnie 185 milj. innych 194 milj. a wedle jeszcze innych około 222.6 milj. ha. Wskutek tych różnic w cyfrach nie można też podać dokładnie °/₀ zalesienia, który waha się od 20 do 29. Jeżeli jednak uwzględnimy obecne zaludnienie i stan przemysłu to możemy powiedzieć, że Stany Zjednoczone należą jeszcze do krajów drewno eksportujących. W każdym razie ze swem bogactwem lasów zajmują one drugie miejsce, tuż po Kanadzie. Lasy jednak są nierównomiernie rozdzielone. Część ich główna obejmująca około SU całej powierzchni leśnej, położona nad Atlantykiem, jest prawie że wyniszczona, główny kontyngent masy drzewnej t. j. lasów jeszcze nie użytkowanych znajduje się nad Oceanem Spokojnym., a te wskutek otworzenia kanału Panamy mają znaczenie również i dla Europy.

Lesistość pojedynczych Stanów jest nader rozmaita, od prawie bezleśnych, gdyż tylko 3°/₀ lasów posiadających, aż do 65°/₀. Najbardziej lesistemi są Minnesota,Wisconsin, Michigan, Indiana, Ohio, Pensylwanja i część Nowego Yorku. Nad Pacyfikiem znajduje się około 57.586.000 akrów = 23.500.000 ha lasów, z tej przestrzeni 57.586.000 akrów = 23.500.000 ha lasów, z tej przestrzeni około 16.000.000 ha prawie zupełnie nietkniętych.

Wedle rozmaitych objawów w życiu gospodarczem sądząc,, zbliżają się Stany Zjednoczone do tego momentu, w którym zabraknie im drewna dla własnej potrzeby. Konsumcja bowiem jest bardzo intenzywna, przy obecnej manipulacji zużytkowują drewno 3 razy prędzej, aniżeli wynosi przyrost, a materjał użytkowy nawet 10 razy

więcej. Wedle ostatnich dat S. Z. liczą na wschodzie około 45 biljo-nów m.³ na zachodzie tylko 17 biljonów. Zużywają z tego zapasu nie około 0.7 biljonów = 11% natomiast przyrost wynosi tylko 0,17 biljonów = 2.75%. To znaczy że około 8.25% = 5 biljonów m.a pobierają ze samego kapitału lasowego. Ponadto trzeba uwzględnić liczne pożary, niszczące corocznie wiele tysięcy hektarów, przemieniając je w nieużytki. Ponadto lasy posiadające większe zapasy masy drzewnej są nader nieprzystępne.

rocz-

Stany Zjednoczone należą do największych konsumentów papierówki do gazet, spotrzebowują bowiem corocznie na głowę mieszkańca około 125 funtów papieru. Obliczono zatem, że jeżeli gazeciarstwo, jak w ogóle wyrób papieru, będzie w tym stopniu jak dotychczas dalej zwrastać, to po latach 30 znikną w Stanach Zjednoczonych lasy, gdyż przemienione zostaną na papier. Gdy bowiem produkcja papieru w całym świecie w r. 1920 wynosiła około 14 milj. ton, to w tej cyfrze Ameryka północna wyłącznie uczestniczyła z 8 milj. t. Wskutek tego Stany Zjednoczone drewno potrzebne do wyrobu papieru sprowadzają już obecnie z Kanady, w przyszłości ma na ten cel służyć Alaska.

Co do ilości rocznej produkcji to w r. 1850 wynosiła ona około 21.500.000 m.³, w roku 1920 zaś około 143.650.000 m.³ Na czele stoją: Washington, potem Luisiana, Oregon, Missisipi i t. d. W r. 1920 obliczono masę drzewną stojących jeszcze drzewostanów, a z tego obliczenia wynika, że przy rocznej produkcji jak w. r. 1920 starodrzewi wystarczy jeszcze na lat 65, jeżeli to użytkowanie nie będzie wzrastać.

Przemysł drzewny jest w Stanach Zjednoczonych jednym z największych przemysłów, z czego tylko ł/io idzie poza granice państwa, ⁹/io zaś zużytkowane jest w domu. Są tu najrozmaitsze rodzaje przemysłu. Naprz. Kalifornja spotrzebowuje corocznie bardzo wielkie ilości materjałów tartych na skrzynie, w których wysyłają w świat jabłka, pomarańcze i inne owoce i jarzyny. Corocznie wyrabiają w tym celu około 15 milj. sztuk skrzyń. Podkładów kolejowych tylko dla utrzymania torów spotrzebowują około 125 mili. sztuk, która to ilość odpowiada 25 milj. m.³ surowca. Nie mniej wielkie ilości masy drzewnej przeznaczane są na słupy telegraficzne i telefoniczne.

coraz

na-

Widząc te objawy rząd Stanów Zjednoczonych zaczyna więcej lasów upaństwiawiać. W ten sposób nabył już dotychczas znaczne przestrzenie lasów. Znany jest bardzo wielki park tury Yellowston, obejmujący wiele tysięcy hektarów. Stworzył wiele szkół leśnych, przy istniejących wyższych uczelniach, głównie uniwersytetach, a także samoistne uczelnie lasowe.

Drzewostany Stanów Zjednoczonych są nader rozmaite pod względem składu, obejmują około 500 gatunków rozmaitych drzew, samych dębów około 40 gatunków. Leżą w krainie północno-ame-rykańskiej roślinności (Sept-americanum). Dadzą się rozdzielić na dwa wielkie obszary leśne: a) na obszar nad Atlantykiem położony, w granicach między Atlantykiem, Kanadą, Meksykiem i prerjami

w środku państwa i b) na obszar lasów nad Pacyfikiem, obejmujący przestrzeń Gór Skalistych i na wybrzeżu Oceanu Spokojnego. Na północy te obie sfery łączą się w jeden zwarty kompleks lasów Kanady.

Obszar nad Atlantykiem, da się podzielić na dalsze trzy strefy a to: strefa lasów północnych, środkowa strefa lasów liściastych i strefa lasów południowych.

Strefa lasów północnych, gdyż najdalej na północ wysunięta, rozdzielają niektórzy autorowie na dalsze trzy podstrefy: mianowicie lasów północnych, przyjeziornych i appalaskich. Wszystkie te trzy podstrefy obejmiemy jednak jednym opisem. Na samej górze znajdujemy przeważnie lasy iglaste, im bardziej jednak zdążamy w dół, tern większą znajdujemy przymieszkę lasów liściastych. Śród iglastych ważną jest sosna „White pine”, gatunek wajmutki, dalej sosna czerwona (P. rubra) i banksianka, z liściastych Populus, Be-tula i t. d. Ta strefa jest dobrze zalesiona, wskutek tego rozwinął się też należycie przemysł leśny, pod postacią tartaków, szlifierń etc., fabryki papieru. Transport drewna ułatwiony mnogością jezior i rzek. Obejmuje ona stany: Maine, Yermont, New Hampshire, New York, części New Jersey, Pensylwania, Michigan, Visconsin, Minnesota aż do stanu Georgia.    ,

Strefa środkowa lasów liściastych jest zajęta prawie wyłącznie przez lasy liściaste, rozmaite gatunki dębów (białych, czarnych etc.), Hickoria (Carya), Juglans etc., dzisiaj prawie bezleśna. Tu jest siedlisko cyprysów i cedru (drewna do ołówków), ważną ar ter ją dla transportu jest rzeka Missisipi tak dla tej strefy jak i poprzedniej.

Strefa' południowa, bardzo często przez pożary nawiedzona, dla handlu drewnem nader ważna, gdyż jest to kraina: „pitsch-pine”, (Pinus palustris), dającej doskonałe drewno, dalej inne sosny, dęby, w wilgotnych położeniach cyprysy i t. d.

We wszystkich 3 strefach więcej jak połowę zajęły lasy iglaste.

Drugi obszar nad Pacyfikiem obejmuje Alaskę, Washington, Oregon i Kalifornię i można rozdzielić na 2 strefy: pierwsza położona tuż nad brzegami Oceanu, druga obejmująca Góry Skaliste a w nich źródłowiska najważniejszych rzek amerykańskich, i z tego powodu przez rząd z wielką pieczołowitością ochraniana, Obie bowiem strefy to przyszłość Śt. Zjedn., skąd materjał drzewny swój pobierać będą, zadrzewienie bardzo dobre. Tu znajdujemy najrozmaitsze gatunki drzew: rozmaite gatunki sosen Oregon-pine, sitka, i inne iglaste, ku południowi występuje Oregon-ceder, sosna żółta, modrzewie, drzewa mamutowe. Ten drugi obszar rozmaici autorowie dzielą również na mniejszą lub większą ilość stref, których opis jednak pomijamy. Przechodząc do opisu pojedynczych drzew, ważnych dla handlu nadmieniamy w szczególności, że znakomitemi okazami amerykańskiej flory są Seąuoje i inne drzewa olbrzymie, które wyrosły w podzwrotnikowej wilgoci, o długości strzały do 120 m.

Z drzew iglastych znane jest w Europie drewno sosnowe „pitsch-pine”, która to nazwa jesL właściwie nazwą zbiorową dla wielu gatunków drzew szpilkowych. O tern, jak w ogóle o drze-

1.

Ul

— 359

wach z Ameryki pochodzących, a w handlu drewnem znanych, mówimy w osobnym ustępie.

W Stanach Zjednoczonych uległo dotychczas eksploatacji ⁵/e pierwotnych lasów. Obszary wykarczowąne leżą jednak odłogiem i w ten sposób powiększyły nieproduktywne obszary, a obszary te są większe, aniżeli wszystkie lasy w Europie, z wyjątkiem Rosji i Skandynawji. Pustynie te powiększają się każdego roku o obszar równający się wielkości Stanu Comecticut, a czasami nawet więcej.

Doszło do tego, że albo rząd zabiera się do zalesienia zdewastowanych obszarów, albo też musi się liczyć z tym rezultatem, że niebawem zabraknie mu ogółem lasów.

Z lasów obecnych czwarta część znajduje się w ręku rządu, który w nich prowadzi bardzo dobrą gospodarkę, lecz lasy państwowe pokryć mogą roczne zapotrzebowanie Stanów Zjednoczonych tylko w ilości 20°/₀. Drugą czwartą część stanowią lasy drobne farmerskie.

Reszta obszarów leśnych znajduje się w rękach jednostek, które zajmują się handlem drewnem i lasami, i których zysk przoduje przed racjonalną gospodarką leśną. Następstwem tej nieokiełzanej chęci zysku jest bezwzględne wycinanie lasów, które obecnie postępuje prędzej aniżeli dotychczas. W tym objawie właśnie tkwi wielkie niebezpieczeństwo dla lasów. Rząd jednak robi starania zmierzające do utrzymania lasów a nawet ich pomnożenia n. p. w r. 1921 zalesił ogółem około 50.000 ha przestrzeni; cyfra zresztą jak na Stany Zjednoczone niewielka, bądź co bądź jednak wskazująca na najlepsze chęci; stworzył liczne stacje doświadczalne, na które przeznacza obecnie około 400.000 dolarów. Odnośne prace idą w kierunkach: wspierania uprawy lasowej i spieniężania produktów lasu, ze szczególniejszem uwzględnieniem wyrobu celulozy

i biały, sosna Banksa, etc., jednakże lasy tu rosnące są nader obrzednie a grubość drzew niewielka.

Czwarta strefa rozciąga się nad samym Oceanem Spokojnym, i zawiera świerka sitka, Daglezję, jodły etc.

Ogromne zniszczenia drzewostanów powodują liczne bardzo pożary leśne, a nadto owady, wskutek czego ilość pewnych gatunków drzew bardzo się obniżyła. Drzewostany w drzewo jeszcze zasobne znajdują się tuż nad Pacyfikiem. Stąd idzie materjał w cały świat, w pierwszym rzędzie zaopatrując Stany Zjednoczone, dalej Afrykę i Azję, a przez kanał panamski przechodzi na morze Atlantyckie; w Australji i Azji wypiera jednak Kanadę Japonja. Eksport do Europy idzie przeważnie do Anglji, skąd też pochodzą kapitały obrotowe.

W Kanadzie rozwinął się nader silnie przemysł celulozowy, tern więcej, że przeważa w drzewostanach drewno o cienkich wymiarach. Bardzo pomocne są w tym kierunku liczne rzeki i wody, znaczną przeszkodą długotrwała zima.

Celem ochrony własnego przemysłu leśnego zaprowadziły niektóre zarządy prowincjonalne cła wywozowe na drewno, w szczególności zarządzenie to skierowane jest przeciw Stanom Zjednoczonym, które potrzebuje wiele surowca drzewnego, specjalnie do wyrobu papieru.

Od roku 1899 istnieje w Kanadzie oddział techniczno - leśny, który ma prowadzić gospodarstwo leśne.

I tu równie jak w Stanach Zjednoczonych jest wielka rozmaitość drzew leśnych, ze świerków mamy sitka i świerk Engelmanna, z jodeł białą i balzamową; ze sosny wajmutkę, pokrywająca ogromne obszary i banksiankę; dalej są duglaska (Oregon-pine), jodła Hem-lock, ceder etc., z drzew liściastych: topola, jesion, brzoza etc., orzechy, Hickory.

Idąc w dół Stanów Zjednoczonych do Ameryki środkowej i południowej opiszemy nasamprzód

¹

wschodn i a.

Pojęcie „Azji wscodniej” obejmuje obecnie kraje i przestrzenie wschodnio-azjatyckiego kontyngentu, które są położone między 20 i 60 stopniem północnej szerokości i którego rzeki są dopływami morza Spokojnego, ich granica zachodnia jest mniej więcej miasto Iiinnan. Ten ogromny obszar rozdziela się znowu na pojedyncze grupy i przestrzenie jak: kraj nad Amurem, czyli wschodnio-azja-tycka Rosja, wyspy Sachalin, Kamczatka, Mandżurja, Korea, wschodnie czyli właściwie Chiny, wyspy Hainau, Formoza, a w końcu najdalej na zachodzie położona Japonja.

²

Na obszarach tych panuje jak największa rozmaitość tak pod względem flory leśnej, jak i ukształtowania topograficznego i klimatu; bardzo wielkie obszary są jeszcze zupełnie nieznane i nie można mieć należytego obrazu, jak przedstawia się lesistość tych obszarów. W każdym razie mamy jednak przedstawicieli rozma-tych klimatów na tropikalnym skończywszy. Wiadomości o rozmiarach lasów są dotychczas jeszcze nader skąpe z wyjątkiem Japonji, a to co wiemy przedstawia się nam w sposób następujący.

Kraj nad Amurem, czyli wschodnio-azjatycka Rosja, rozciąga się między górami Jabłonny, wschodnim krańcem puszczy Gobi i Oceanem Spokojnym, obejmuje około 2.290.200 km.~ i graniczy na północy ze syberyjską prowincją Jakutsk, na wschodzie z Tatarszczyzną, na zachodzie z Zabałkalją, a na południu z Amu-•rem, .która to rzeka wraz ze swym dopływem stanowi granicę mię-

³

Uwaga. Musimy nadmienić, że i w Chinach wytwarza się pojęcie racjonalnej gospodarki lasowej i nawet w szkołach niższych rolniczych rozpoczęto naukę leśnictwa; dla zupełności przedmiotu zaś należy przytoczyć, co Ossendowski w swych szkicach: „Od szczytu do otchłani” powiada: „Chińczycy od niepamiętnych czasów zauważyli, że na świeżo zrąbanych dębach wyrastają jakieś grzyby. Są one bardzo smaczne, aromatyczne, i wysuszone dają się długo przechowywać. Żaden uroczysty obiad nie może się obejść bez dębowych grzybów. Dla zadośćuczynienia podniebieniu smakoszów wyrąbano do XI wieku wszystkie lasy dębowe w Chinach właściwych. To barbarzyństwo jest tern bardziej bezmyślne, że na zrąbanym dębie już po 4 latach grzyby więcej nie rosną i drzewo bez żadnege użytku dla ludzi gnije. Na granicy mandżursko-usuryjskiej i koreańskiej, na obszarach należących do Rcsji, Chińczycy i Koreańczycy uprawiają ten sam barbarzyński przemysł”.

3. Wyspy Antyle i wyspę Bahama.

Wyspy Antyle i wyspa Bahama posiadają roślinność podobną do poprzedniej, chociaż prabory już w znacznej części zniknęły. Wyspa Bahama posiada florę tropikalną, a w południowej swej części znaczne obszary lasów; jednakże brak środków komunikacyjnych daje się silnie odczuwać. Szczególnie dobre przymioty techniczne posiada mahoń, znajdujący się w handlu w formie ociosanej, o przekroju poprzecznym 30—50 cm., a długości 3 do 4 m.; prócz tego, większą wartość handlową posiada „Dagome” (Caly-cophyllum candidissimum). Do najbardziej wartościowych drzew należy jednak drzewo grenadill (Brya ebenus), bardzo ciężkie, o ciemnym kolorze z czarnymi paskami, używane do instrumentów muzycznych i wyrobów tokarskich.

Haiti (San Domingo) ma roślinność podobną do roślinności Kuby; w szczególności znajdujemy drzewo „pok” Guayacum offici-nale, stanowiące główny przedmiot eksportu, o ciemnobrunatnym kolorze i zawierające żywicę guajakową, bardzo twarde. Nadaje się bardzo do robót tokarskich.

na co

Portorico jest dobrze zalesiona, a w szczególności posiada dwa drzewa, mające wielką wartość handlową: drzewo wężowe i drzewo manszinelle, które zawiera soki mleczne, trujące, przy ścince zważać należy, a w szczególności, by ciecz ta nie dostała się do oka.

Małe Antyle, do których należą wyspy: Trinidad, Barbados, Guadeloupe i Martinique posiadają wiele drzew podtropikalnych, zaliczanych do drzew szlachetnych.

4. Meksyk i centralne - amerykańskie rzeczypospolite.

Tworzą one rodzaj pomostu między strefą umiarkowaną a okolicami tropikalnemi. Znajdujemy wielką różnorodność wysoko wartościowych drzew, jednakże dotychczas jeszcze nie zostały należycie zbadane i dla tego nie możemy podać powierzchnie ich lasów chyba tylko w wielkiem w przybliżeniu. Ponadto jest brak środków komunikacyjnych, choćby nawet dróg wodnych i do tego użytkowanie lasów ograniczone jest do produkcji wysoko wartościowych sortymentów drzew szlachetnych.

Meksyk posiada wielkie obszary leśne na południu w prowincjach: Querero, Michoacaa, Tabasco i na półwyspie Yacatan. Roślinność jest nader różnorodna; w wysokościach około 2.500 m. znajdują się drzewa iglaste, rozmaite gatunki sosen, taxinee, cyprysy, jodły (Abies religiosa), z małą przymieszką liściastych, Juniperus sabiniana. Jest to strefa zimna. Strefa umiarkowana (tierra templada) sięga do 2.000 i jest najbogatszą w roślinność. Rosną tu głównie dęby, które przeważnie są wiecznie zielone (Quercus chryso-phylla, crassifolia, insignis, lanceolata, reticulata), dalej wiązy, jawory i olsze. W strćfie gorącej (tierra caliente), znajdujemy drzewa tropikalne, jak mahoń; Cedrela odorata; Haematoxylon campechianum o drewnie bardzo twardem, o kolorze fiolotowym aż do prawie czarnego, używane bardzo chętnie do robót wykładanych; sapotillo (Achrassapote) podobne do poprzedniego, jednak znacznie twardsze i używane w meblarstwie, szczególniej jednak do wyrobu podkładów kolejowych; cocobolo, mające drewno o kolorze pięknie żółtawym, nadające się do wyrobów drzewnych artystycznych.

Venezuela przeważnie kraj stepowy, posiada jednak także bardzo poważne ilości lasów (twierdzą nawet 40 mil. ha) a wśród tych znaczna ilość drzew szlachetnych. Większe przestrzenie lasowe znajdują się w dolnym biegu rzeki Orinoco; do najważniejszych drzew zaliczyć można drzewo Juvia (Bertholetia excelsa), Bu-care (Erythrina orubrosa), ceibon (Pachira emarginata), acona również coabeiro zwane, dalej drzewo amarantowe, grenadill, pock, guaja-kowe, cedrowe (Cedrela gujanensis), panaco, ąuebracho, jak nie mniej kilka palm, które dostarczają drzewa budulcowego. Najlepszą sortę kakao dostarcza tutejsze drzewo kakaowe (Teobronia Cacao); najważniejszy port handlowy jest Puerto Cabello. — Istnieje ustawa lasowa, która normuje sposoby użytkowania lasów.

Kolumbia ma stosunki podobne jak poprzednio opisane, właściwy las znajduje się w Andach na wysokości około 2.000 m., chociaż wegetacja drzewa idzie aż do 3.200 m. wysokości n. p. m. Środki komunikacyjne są jednak zupełnie nie dostateczne i dla tego o eksporcie prawie mowy niema.

Ecuador jest bardzo dobrze zalesiony, jednak cierpi również na brak środków komunikacyjnych. Lasy składają się z rozmaitych gatunków Mahoniu, Cedrów i znajdują się głównie na wysokości od 1.300 — 3.400 m. nad pow. morza w Andach. W dolnych częściach znajdują się liczne palmy, bambusy etc. jednem słowem wegetacja subtropikalna, narażona jednak na wiatry, a oprócz tego nadzwyczaj wyniszczona dotychczasowemi użytkowaniami. Handel drzewem jest minimalny, główny port handlowy Guyaguil.

Peru posiada pierwobory, które w przeważnej części są własnością Państwa i które zajmują około 65% całej powierzchni kraju, posuwając się w Andach aż do 3.500 m. wysokości. Właściwa przestrzeń lasowa znajduje się na wschodzie i tu znajdujemy najliczniejsze gatunki rozmaitych drzew leśnych. Wnętrze kraju połączone jest dwoma kolejami z dwoma przystaniami nad Oceanem Spokojnym: Callao i Mollendo; prócz tego ważną arterją komunikacyjną jest rzeka Amazonka i jej dopływy, która prowadzi do Oceanu Atlantyckiego.

Boliwia posiada obszerne lasy na północy i na zachodzie, w których znajduje się mahoń, cedry, wszelkiego rodzaju palmy etc. Z tych przestrzeni około 80% należy do Państwa. W szczególności znajdujemy aż do wysokości do 2000 m. nad pow. m. drzewostany dostarczające korę chininową i Myroxylon perniferum i Copaifera officinalis, oba drzewa w medycynie ważne.

Kraj ten mógłby w eksporcie drzew własnych zająć bardzo ważne stanowisko, jednakże brak mu środków komunikacyjnych, a ponieważ obecnie otrzymał dostęp do morza, przeto może się dopiero obecnie rozwijać. Jedyna kolej górska z La-Paz przez góry Kordylery prowadzi do Chile a ta ma bezpośrednie połączenie z morzem, a mianowicie portem morskim Antofagasta.

Paraguyai jest od morza odcięty, położony w zupełności w subtropikalnej strefie, ma lasy łączące się z lasami Brazylii, w których znajdują się liczne drzewa luksusowe i farbiarskie.

Urugway kraj przeważnie pastwiskowy większe obszary lasów, ledwie jednak kilkaset tysięcy ha posiada w górnem dorzeczu rzeki Urugway. Tu warte wzmianki jest drzewo „Ombu” (Phytola ca divica) o miękiem gąbczastem drewnie. Handel ma swoje środowisko w mieście Montevideo nad rzeką La Plata. Rząd dąży jednak do zwiększenia stanu lasów przez sztuczne zalesienie.

5. Argentyna.

Jest to kraj obejmujący 2.987.353 kw.² przeważnie równinny, gdyż tylko na zachodzie znajdujemy pasmo gór Kordillery, mimo to jednak posiadający bardzo nieodpowiednie środki komunikacyjne. W wysokości 1000—2 00 m. znajdujemy drzewa Pino (Podocarpus angustifolia) i Alisio (Alnus serrulenta), dalej Nogal (Inglans austra-lis), Algarrobo (Procopisis silipuastrum), Quebracho Aspidosperma Quebracho), Iacaranda (Valbergia nigra), Mara, Timboete. Pino należy do rodziny cisów, posiada drewno o nader wielkiej trwałości. Algarrobo i Quebracho należą do drzew o bardzo wielkiej zawartości garbnika. Quebracho osiąga 20 m. i średnicę około 1 m., szczególniej Quebracho czerwone (O. Colorado) ma wielkie znaczenie w handlu tego państwa. Twardziel nadzwyczaj twardy i trwały, koloru czerwonego, trudny do obrabiania o spęcif. ciężarze 1.203—1.303. Z powodu swych technicznych przymiotów przydatne głównie do wyrobu podkładów kolejowych nie tylko dla własnego kraju, lecz także na eksport, a dalej do wyrobu ekstraktu garbnikowego i wyrobu taniny. W Argentynie obok Brazylji znajdują się główne ilości argentyjskiej araukarii (Araucaria imbricata), szczególniej w prowincji Santa Cruz. Znajdujemy również rozmaite rodzaje buka, jak Fagus antaretica, pumilio.

Mimo swych bogactw lasów około 106.600.000 ha = 35.3% Argentyna importuje znaczne ilości drewna z Paragway i Stanów Zjednoczonych własne drzewostany eksploatuje w sposób w prost dewastacyjny; zresztą bowiem drewno tutejsze, w 80% liściaste twarde, nadają się mniej na materjał budowlany, jak raczej na podkłady etc.; głównym pośrednikiem w handlu jest Buenos - Aires. Państwo posiada ledwie 10% powyższej liczby lasów.

6. Chile.

Chile posiada znaczniejsze obszary lasów jeszcze tylko w południowej części, gdzie znajdujemy buka Robie, stanowiącego główną część składową tamtejszych lasów. Znajdujemy także lasy iglaste, jak arankaria, cedry (Libocedrus chilensis), alerce (Fitz, roga patagonica) gatunek modrzewia, który przedtem zajmował znaczniejsze przestrzenie, obecnie znajduje się już tylko w Kordilie-rach; na wyspie Chonos znajdujemy jodłę maniu (Podocarpus nu-b;'gena). Lasy tutejsze zawierają zresztą nie wiele gatunków drzew, które odznaczałyby się szczególniejszymi przymiotami technicznymi, a gdy ponadto środki komunikacyjne są złe, więc wynika z tego, że kraj spotrzebowuje rok rocznie znaczne ilości drewna, które przeważnie z Ameryki Północnej bywa sprowadzane. Głownem imporium handlowem jest miasto portowe Valparaiso.

7. Brazylja.

Posiada ze wszystkich państw Południowej Ameryki najwięcej lasów, a ich powierzchnię obliczają na 380.000.000 ha, z ogólnej

Mimo to jednak Brazylja sprowadza znaczne ilości materjałów drzewnych, a to z tego powodu, że prawie wszystkie lasy są na razie nieprzystępne, brak im środków komunikacyjnych. Ledwie 10% całej przestrzeni leśnej znajduje się w stanie należytym, pod względem gospodarczym. Dopiero gdy środki komunikacyjne zostaną rozbudowane, a w szczególności koleje w południowej części, gdzie jest brak większych rzek spławnych, będzie można mówić o Brazylji jako kraju drewno eksportującym. Północ natomiast ma rzeki spławne w dostatecznej ilości, lecz tu las leży w dość' znacznej odległości od linji spławnej, przegrodzony w dodatku mniej wartościową strefą lasów zwanych „Igapo“. Wywóz jest na razie nieznaczny, w r. 1921 przedstawiał wartość 21 mil. dolarów, a składał się pa to eksport drzew iglastych, nie jakby to się spodziewać należało, szlachetnych drzew liściastych.

powierzchni w ilości około 760.000.000 ha, zatem 50%. Rozmieszczenie lasów jest jednak dość nierównomierne, wewnątrz bowiem jak i na południu są okolice w lasy nawet ubogie. Najlepiej zalesione są równiny nad Amazonką i jej dopływami, przeważna część pobrzeża, zachodnie stoki gór i niektóre płaskowyża południa. Skład lasów jest odpowiednio do klimatu i położenia nader rozmaity. Na północy w dorzeczu Amazonki mamy lasy o charakterze tropikalnym, zawierające wiele gatunków drzew liściastych szlachetnych. To samo o rozmaitości gatunków drzew szlachetnych można powiedzieć o terytorium Amana w stanie Parana, graniczącem z francuską Guayaną, gdzie liczy się około 70 gatunków. Nader wartościowem drzewem lasów nad Amazonką, jest to, które dostarcza kauczuku, jednakże stan tych lasów z powodu rabunkowej gospodarki zmniejszył się bardzo silnie i dzisiaj trzeba iść daleko w górę Amazonki, ażeby drzewa te w odpowiedniej ilości znaleść. Jeszcze przed laty 20 dostarczała Brazylja 90% całego zapotrzebowania światowego kauczuku, dziś aj uczestniczy ledwie z 10o/o, resztę t. j. 90% dostarczają francuskie, angielskie i holenderskie kolonie. Drugim ważnym składnikiem lasów brazyliańskich są liczne gatunki drzew iglastych, które znajdują się na płaskowyżu brazyliańskim i na południu. Powierzchnię tych lasów obliczają na 80.000.000 ha., w szczególności stan Parana zawiera ich znaczne przestrzenie i dlatego drzewo to ma w handlu nazwę „Sapin de Parana.

Cały ten obszar rozdzielić można na 2 wielkie części: północną o klimacie tropikalnym, obejmującą całe dorzecze Amazonki i południową, w której znajdują się obszary gór środkowej i południowej Brazylii.

Strefa północna, tropikalna, obejmuje przeważnie obszary tropikalne południowej Ameryki i z tego powodu też zawiera najróżnorodniejsze drzewa, które pod nader korzystnymi warunkami rosnąc, rozwijają się do niezwykłych wymiarów pod względem grubości i wysokości. Tylko te lasy, które rosną w terenie zalewowym Amazonki, pozostając niejednokrotnie przez kilka miesięcy we wodzie, mają mniejsze wymiary. Wśród rozmaitych gatunków drzew wymieniamy tylko następujące, w handlu większe znaczenie posiadające.

Drewno amarantowe o pięknie ciemno-czerwonym kolorze, bardzo gęste, dosyć ciężkie i doskonale przyjmujące politurę, wskutek tego nadające się do wyrobu mebli, przeważnie pochodzące z gatunków Copaifera bracteata, publiflora etc.

Drewno satynowe, lub też atlasowe, o żółtawym, jedwabistym kolorze, pochodzące z wielkiej rodziny Rosaceae, a w szczególności z Ferolia guyanensis, a nadające się do wyrobu mebli luksusowych i robót wykładanych.

Drewno: Jakaranda lub palisandrowe, jedno z najszlachetniejszych drzew Brazylii, o kolorze czerwono-brunatnym poprzecinanym ciemno czarnemi żyłkami, bardzo zbite, twarde i dosyć ciężkie, o ciężarze gat. 0.718—0.908 i zawierające wewnątrz masę żywiczną czerwoną. Najlepsze drzewo pochodzi z Rio de Janeiro i z Bahia, a w handlu znaleźć można bądź to w wycinkach celem wyrobu fornierów, bądź też jako materjał już na miejscu przetarty.

Drewno różane, pochodzące z Amyris silvatica, jedno z najcenniejszych drzew o kolorze różowawym z czerwonemi żyłkami. W handlu przychodzi głównie z Bahia w wycinkach 1—15 m. długości i 12—20 cm. grubości, lub też jako forniery.

Drewno pernambuco, pochodzące z Ceasalpinia echinata, o kolorze jasno czerwonym, twarde, ciężkie, o ciężarze gat. 0.819—0.941, zawierające w sobie „brasilinę“ t. j. zawartość żółtawą, służącą do barwienia, która to barwa na powietrzu zmienia się w kolor karminowy. Z tego powodu służy ono głównie do wyrobu tej farby.

Drewno cedrowe, pochodzące z Cedrela brasiliensis, do mebli

używane.

Drewno żelazne, „Ipe“, bardzo twarde i ciężkie, w handlu znane także pod nazwą: drewno grenadill, lub panacoco, o ciężarze gatunk. 0.973—1.239, pochodzące głównie z Brya ebenus, ciemnobrunatne, o odcieniu fioletowym i prawie czarnych żyłkach. Służy do wyrobu instrumentów muzycznych i robót tokarskich.

W południowej strefie lasowej znajdujemy już niższe lasy aniżeli w pierwszej, w czasie posusznym tracące swoje uliścienie, które powraca ponownie dopiero w porze deszczów. Tu znajdujemy liczne palmy, prócz tego drzewa zaliczane do rodzin: Bomba-cece, Leguminose, Torebiathaceae etc.

Drewno Quebracho, używane do garbowania skór. Skóry tym ekstraktem garbowane są cięższe, a w wilgoci jednak prędzej przemakają. Tu znajdujemy również te drzewa, które poprzednio wymieniliśmy, lecz oprócz tych mają znaczenie także następujące. Mianowicie wśród wielkich obszarów lasów iglastych widziwy głównie Araukarie (Araucaria brasiliensis), o doskonałej strzale i bardzo małej parasolowatej koronie, znajdujące się głównie w prowincji Parana, która posiadając około 251.900 knr powierzchni, ma około 50% zalesienia. W południowych stepach „campos” znajdujemy już liczne zarośla i drzewa o niskim wzroście.

Handel Brazylji znajduje się prawie wyłącznie w rękach Stanów Zjednoczonych, głównym portem dla eksportu drewna jest Yictoria.

8. G u y a n a.

Guyana składająca się z 3 na północy Brazylji położonych obszarów, a to: brytyjskiej kolonji Demerara, niderlandzkiej Surinam i francuskiej Cayenne, o ogólnym obszarze 438.900 km², posiada prawie 50% lasowej powierzchni, która znajdując się pod wpływem klimatu tropikalnego, ma również, w szczególności Demerara, nader obfitą i różnorodną wegetację. Tu znajdujemy następujące drzewa w handlu przychodzące:

z czasem

Mora (Mora excelsa) o drewnie ciężkiem, posiadającem ciężar gatunkowy 1.075 do 1.094 koloru jasnożółtego, który staje się brunatny; Carapa o kolorze czerwono-brunatnym z połyskiem fioletowym, marmurowanym;

Drewno amarantowe, trochę ciemniejsże od brazylijskiego, zwane w handlu pod nazwą „Bois de Cayenne", które specjalnie idzie do Francji;

Drewno zielone: „Greenheart", zwane także zielonym hebanem pochodzi z Bignoniacee, nadzwyczaj ciężkie, zbite, bardzo twarde, lecz mimo to dające się lekko obrabiać, świeżo ścięte ma kolor zielony, który z czasem na powietrzu brunatnieje, zatrzymując jednak połysk zielonawy, ciężar gat. 1.283;

Drewno: czarny ceder, pochodzi z „Nectandra pisi” jest koloru brunatnego z jedwabnym połyskiem, w drzewie znajduje się bru-natnawa masa o właściwościach żywicznych i udzielająca drewnu przyjemnego zapachu; drewno białego cedru pochodzi z Carauna lub Icica aletissima;

Drewno Zebra, tak nazwane z tego powodu, iż w przekroju posiada szarawe plamy i pochodzące bądź to z Omphalobium Lam-bertii lub z Canarium guyanensis;

Drewno Kumaru lub Gaiak, czerwonożółte, przyjemnie pachnące, twarde.

Główne porty handlowe dla eksportu drewna są: Georgstown, Paramariba i Cayenne.

E. Australja wraz z Oceanją.

Australja sama obejmuje 7.627.030 km.² powierzchni ogólnej, jest wewnątrz krajem stepowym, częściowo nawet pustynnym, lasy właściwe zajmują niewielką powierzchnię, gdyż ledwie 4%, zresztą są bowiem tylko krzaki. Dzieli się ona na 5 kolonij: Queensland, Neusudwales, Viktoria, Australia zachodnia, terytorium północne i Australia południowa. Najlepiej zalesioną jest kolonja Viktoria, posiadając 284% lesistości, za nią idzie Australia zachodnia mając 212%. Ogółem ma być w całej Australi około 520.000 km.¹’ lasu

razem z krzakami, to znaczy ledwie 6.7% całej powierzchni kraju, a to dlatego gdyż inne kolonje posiadają bardzo niski procent zalesienia, np. Australja południowa ledwie tylko 0.73%, tu jednakże wkroczyło państwo zaprowadzając zupełnie racjonalną gospodarkę i tworząc rezerwaty leśne. Przemysł leśny jest rozwinięty w Au-stralji zachodniej, Queensland i Neusudwales.

W Australji znajdujemy najdziwaczniejsze formy zwierząt z drzew leśnych zaś następujące bardziej wartościowe: Murray Red Gum, albo River, albo Flooded Gum, pochodzące z Eucalyptus-rostrata, w kolonji Viktoria, jednak z powodu trudności transportowych tylko w małych ilościach w handlu przychodzące. Wogóle wielka rodzina Eukalyptus jest w Australji stosunkowo nader silnie zastąpiona.

Iarrah, Karri, Red-Gum, Wandoo, Tuart, wszystkie przynależne do rodziny Eucalyptus, niektóre z nich należą wogóle do drzew, które obok Seąuoi amerykańskich należy zaliczyć do drzew najwyższych, 100—120 m. wysokości i należą do drzew twardych. Niektóre z nich rosną nader szybko, tak iż w położeniach korzystnych osiągają już po latach 40 wartość handlową zupełną, jak np. drewno Iarrah E. marginała. Natomiast Karri E. diversicolor osiąga wysokość 120 m., z czego pierwszych 45 cm. są bez sęczka. Australja posiada także drewno „sandelowe”, które stąd idzie do Chin, a z Chin dopiero w handel pod nazwą „chińskiego drewna sande-lowego”.

Jednem z najbardziej wartościowych drzew, szczególnie w Australji zachodniej, jest Tuart F. gomphocephala.

Drzew miękkich jest w Australji stosunkowo bardzo mało; znajdujemy sosny cyprysowe Callistris robusta i calcarata etc., a zapotrzebowanie jest znacznie większe, aniżeli krajowa produkcja dostarczyć może. Australia sprowadza zatem materjał miękki, dla siebie potrzebny, naturalnie jak to z natury rzeczy wynika z Japonji.

Przemysł lasowy cierpi wskutek braku środków komunikacyjnych, łączących zakłady przemysłowo-lasowe z lasami znajdującymi się we wnętrzu kraju. Transport drogami odbywa się przy pomocy zaprzęgów wolich, aby przetransportować 2 — 3 pnie trzeba 6 par wołów, które zdążają do celu prosto tak, jak im woźnice drogę wskażą. Gdzieniegdzie znajdują się zwykłe kolejki lasowe przewoźne, a siłą poruszającą są konie. Istniejące tartaki należą do zakładów przenośnych, nader pojedyńczej konstrukcji. Wedle dat z r. 1927 znajduje się w Australji ogótem 2.500 fabryk obróbki drewna, posiadających 75.000 HP. i zatrudniających 36.000 robotników. Koszta wyróbki są jednak stosunkowo nader wysokie.

Najważniejsze przystanie są: Port Stephens, Port Macąuerie, Iervis Bay, Wagonya, w których ewentualnie materjał tarty ładuje się na okręty.

Lasy państwowe, a jest ich stosunkowo dość znaczna przestrzeń np. w Queensland 850/o wszystkich lasów; ustanowiły pewne przepisy co do prowadzenia handlu drewnem. Pozwolenia na cięcie udziela rząd, za opłatą niewielkiej należytości. Robotnicy lasowi

muszą być zarejestrowani i otrzymują pozwolenie do wykonywania swego zawodu, za drewno wyrobione płaci się ustanowione ceny jednostkowe. Prócz tego ma kupujący składać należytość na opła-. cenie personelu, cięcie dozorującego; drewne zaś eksportowane otrzymuje stemple wybijane cechówkami rządowemi. Pozwolenie na budowę tartaku udziela rząd na okres czasu 10-letni, a budowę samą ma przedsiębiorca wykonać do 5 miesięcy po otrzymaniu pozwolenia.

Wyspy do Australji należące jak Tasmania i grupa wysp no-wozelandskich były pierwotnie bardzo dobrze zalesione. Z czasem jednak stan lasów znacznie się zmniejszył, lecz mimo to są tam jeszcze dzisiaj lasy w pokaźnych ilościach, posiadające nader doskonałe drewno budulcowe; na jednej z wysp rośnie Araucaria ex-celsa dostarczająca materjału do masztów okrętowych.

W szczególności Tasmania odznacza się tern, że na stosunkowo nie wielkiej przestrzeni zawiera więcej aniżeli 50 gatunków rozmaitych drzew leśnych, głównie z rodziny Eucalyptus. Przemysł tartaczny rozwinięty jest silniej w południowej części tej wyspy; do transportu drzew z lasu do zakładów służą rozmaite mechaniczne urządzenia, celem ominięcia lub zmniejszenia siły zwierzęcej. Punktem centralnym handlu drewnem jest port Hobart, prócz wielu innych.

W Australji zainteresowanie lasami jest stosunkowo dość znaczne, dowodem stowarzyszenia lasowe, a nawet odbywają się kongresy lasowe.

Skończywszy tę część opisu, a mianowicie część szczegółową, musimy dać jeszcze przybliżone zestawienie ogólne lesistości tak całej kuli ziemskiej, jak i krótki przegląd ogólny pojedynczych części świata, ułożone na podstawie powyższych opisów szczegółowych.

F.

Zalesienie kuli ziemskiej.

Ażeby temu zadaniu w całej pełni odpowiedzieć, należałoby rozporządzać dokładna statystyką lasową. Niestety, nie mamy jej, trudno bowiem żądać jej np. od jakiegoś tam państewka murzyńskiego. Organizacją statystyki poszczycić się mogą tylko niektóre państwa, szczególnie europejskie. Chcąc zatem naszemu założeniu zadośćuczynić, musimy brać pod rozwagę tak zebrane daty statystyczne, jak nie mniej cyfry przybliżone i dopiero na tej podstawie skostruować obraz, prawdziwemu stanowi w przybliżoniu odpowiadający.

Wedle tych mniej lub więcej aproksymatywnych obliczeń w szczególności obliczeń wykonanych w Stanach Zjednoczonych

całej kuli ziemskiej znajduje się około 3 miljardy hektarów powierzchni, zajętej przez lasy. Te cyfry odpowiadają mniej więcej jednej dziesiątej części stałego lądu. Na ten stosunkowo niekorzystny wynik składają się liczne a bezleśne pustynie Afryki, Azji, Australji, prerje Ameryki etc.

Mieszkańców obliczono na całej kuli ziemskiej około 2 miljardy, przed 20 laty ledwie 1.600.000.000.

O wiele trudniejsze byłoby zadanie, gdybyśmy chcieli obliczyć roczny przeciętny przyrost w masie drzewnej, t. j. gdybyśmy chcieli spożywać wyłącznie tylko procenta, nie naruszając kapitału. W tym względzie panuje ogromnie wielka różnorodność. Im bliżej jesteśmy biegunów, tern mniejszy jest przyrost; im bliżej równika, tern jest większy. Prof. Johnsen padaje przyrost roczny dla północnych lasów („Norland”) Szwecji na 0.60 m.³ na 1 ha, dla lasów podzwrotnikowych inni autorzy 10 do 15 m.³, a nawet i więcej. W pierwszym wypadku drzewostan dojrzały posiada w wieku rębności ledwie 50 m.³, lasy zawierające drzewa Seauoia gigantea w Kalifornji nawet 5.000 m.³ na 1 ha.

Przyrost roczny może być jednak przez rozumną gospodarkę leśną, a w szczególności przez pielęgnację znacznie zwiększony. W Niemczech np. (Baden) zwiększono przyrost roczny przez cztery dziestoletnią rozumną pielęgnację do 2.39 m.³ rocznie od 4.82 m.3 począwszy. Zatem szacowanie na oko nie da pozytywnych wyników.

Biorąc jednak wszystkie szczegóły pod rozwagę, a w szczególności kolosalne przyrosty w lasach podzwrotnikowych, możem-przyjąć, że przeciętny przyrost roczny będzie wynosić 6 m.³, czyli roczna produkcja masy drzewnej na całej kuli ziemskiej wynosić będzie okrągło 18 miljardów m.³. Następnie, jeżeli przyjmiemy, że w tej ilości % przypada na lasy iglaste, a % na lasy liściaste, dalej, że wydajność drewna użytkowego w pierwszym wypadku wyniesie 60, w drugim zaś wypadku tylko 30 proc., to otrzymamy jako rezultat ostateczny, że produkcja drewna użytkowego (mater-jałowego, budulcu) na całej kuli ziemskiej wynosi około 1600 milj. metrów sześciennych, z czego na drewno iglaste wypada około ² a, a na liściaste ¹/3, reszta zaś przypadać będzie na opał.

Naturalnie, że gwarancyj na te cyfry nie można dać żadnych, gdyż są to oszacowania luźne, które mogą dać tylko obraz ogólny, mniej lub więcej do rzeczywistości zbliżony.

Wniosków dalszych w innych kierunkach, jak np. konsumcji etc., jeszcze trudniej wysnuwać, faktem bowiem jest, że nawet obecnie miljony hektarów lasów, jak np. w północnych częściach Rosji azjatyckiej, nie mogą być użytkowane z powodu zupełnego braku środków komunikacyjnych, bez których normalne użytkowanie lasów nie da się w ogóle pomyśleć. W każdym razie jednak można stwierdzić, że konsumcja jest znacznie większa, aniżeli roczny przyrost i wynosi około 50% na niekorzyść stanu lasów tak to przy-przynajmniej twierdzą Amerykanie.

370 —

1. Zalesienie Europy.

Europa posiada około 310 milj. hektarów powierzchni, pod uprawą lasową. Niektóre państwa mają nadmiar lasów i muszą go wysyłać za granice, a takie kraje zaliczamy do krajów drewno eks-sportujących. Inne państwa mają niedobór i te muszą drewno importować, a te zaliczamy do państw drewno importujących. Ponieważ Europa nas bardziej interesuje, a ponadto posiadamy z większości państw daty, opierające się na szczegółowych statystycznych zestawieniach, które mimo swe niedokładności dają obraz do rzeczywistości zbliżone, przeto zajmiemy się niemi szczegółowo.

1. Kraje, które drewno swoje eksportują.

KRAJ

Powierzchnia lasu w ha

₀/° zalesienia

przeciętna roczna produkcja masy drzewnej m³

przeciętny przyrost roczny w m³

21.390.177

20.400.000

7.800.000

47.7    35.000.000

Polska

Ukraina.....

Bułgarja »    .

62.5    24.100.000

9.700.000 21.500.000 25.Q06.00p 22.500.000 9.65Q.000 14.900.000

24

4.662.790

170.000.000

5.675.000

33.2

3.000.000    36

206.400.000

9.000.000

cn

11,000.000

5.500.000

Do tych krajów doliczyć musimy jeszcze Litwę, Łotwę i Esto-nję, o ogólnej powierzchni około 5.500.000 ha lasu, z których nie posiadamy dat dokładniejszych, a które jednak zaliczyć należy do krajów eksportujących, gdyż z wyjątkiem Litwy posiadają nad 30 proc. zalesienia. Litwa posiada wprawdzie tylko 17 proc. zalesienia, lecz mimo to eksportuje nader silnie drewno. Dla tych przestrzeni przyjąć należy przynajmniej 2 m.⁸ na 1 ha przyrostu rocz^ nego;

Suma ogólna ,276.633.000 — 389.750.000    1‘5

Na międzynarodowym kongresie drzewnym w Bratysławie obliczono powierzchnie na 275.758.000 ha, a roczną produkcję na 460.000.000 m. a ponieważ Europa posiada 550.000.000 mieszkańców, przeto na głowę mieszkańca wypadłoby około 0.5 ha przestrzeni leśnej.

Z powyższych cyfr wynika, że stosunkowo największy przyrost roczny wykazują Rumunja. Dla Polski możnaby przyjąć nawet 3.0 m.³ rocznego przyrostu na ha, gdyż stosunki nie są tak złe, zatem podane cyfry nie są pewne. Szwecja, Norwegja, Finlandia i Rosja europejska posiadają na północy licho zwarte drzewostany, cienkie i niskie, dlatego też ich roczny przyrost musi być i jest z natury rzeczy mniejszy. Ze jednak drewno eksportują, wynika z tej przyczyny że posiadają znaczne obszary lasowe, które dla zbytu lokalnego są zbędne.

Jugosławia posiada znaczne obszary zarosłe krzakami, które pod pojęcie lasu również podciągnięte zostały, i dlatego ich przyrost roczny wyraża się w cyfrze tylko 2.9 m.³, mimo korzystnych warunków produkcji.

Aystrja ma stosunkowo dość wysoki przyrost roczny, mimo iż znaczna ilość jej lasów leży w znacznych wysokościach nad p. m. (przeważnie Alpy) i wskutek tego powinien być mniejszy przyrost.

Czechosłowacja, posiada dość wysoki przyrost roczny, przeciętny dla wszystkich trzech obszarów. Największy przyrost roczny jest w części właściwej Czechosłowacji a to: w Czechach 3.2 m.³, Morawie 3.7 m.³, a na Śląsku cieszyńskim nawet 4.7 m.³. W tych cyfrach uwidacznia się dobitnie wpływ racjonalnej gospodarki leśnej na skutek której np. w samym Śląsku ogólny wydatek drewna użytkowego wynosi przeciętnie rocznie 73 proc. całej corocznie użytkowanej masy drzewnej.

Wkońcu wliczyliśmy tu Bułgarję z 3 m. przyrostu rocznego, która to cyfra jest nader wątpliwa, gdyż i tu jak w ogóle na Bałkanach jest wiele obszarów zarosłych krzakami. Przed wojną Buł-garja liczoną była do krajów drewno importujących.

W Rosji działają trusty o rozmaitych nazwach skróconych, jak „Siewieroles” etc., a których stosunek do Państwa określony został w dekrecie z dnia'10/4 1923 r. i jak już wiadomo wszystkie lasy zostały swego czasu unarodowione.

na

Ponieważ ogólną powierzchnię lasową Europy przyjęliśmy około 310 miljonów hektarów, przeto z tej powierzchni doliczyć należyć około 80 proc. do obszarów, których roczny etat rębny przekracza lokalne zapotrzebowanie, a ten nadmiar wywożony jest za granice dotyczących krajów.

2. Kraje drewno importujące.

I te tu wykazać się mające kraje posiadają własne lasy. Jednakże powierzchnia lasów jest tak mała, a zapotrzebowanie znaczne, iż musi być pokryte w brakującej części importem z zewnątrz. Powierzchnie lasowe tych krajów przedstawia tablica, umieszczona poniżej.

Nie wliczyliśmy tam Grecji, Albanji, Węgier etc., jednak kraje te nie zmienią nic na powyższym obrazie około 310 milj. ha lasu.

Przypatrzywszy się tym cyfrom dokładnie, zobaczymy, że przeciętny przyrost grupy drugiej, mimo, iż jak np. we Włoszech jest dużo krzaków etc., jest znacznie większy, aniżeli grupy pierwszej. Jest to bezsprzecznie dowodem poznania wartości lasów, a tern samem lepszej gospodarki leśnej. I tak jest w rzeczywistości, i właśnie kraje najbardziej uprzemysłowione, jak Belgja, Niemcy, Anglja z Irlandją, Szwajcarja etc., posiadają największe przyrosty roczne.

Z obu tych zestawień widzimy dalej, że kryterjum do osądzenia, czy dany kraj należy do eksportujących czy importujących nie leży w procencie zalesienia. Rumunja posiada bowiem 25, Polska 23.0, Norwegja tylko 22 proc., a należą do krajów drewno eksportujących, Niemcy natomiast nawet 27 proc., a mimo to należą do krajów drewno importujących. Zastanówmy się dalej, jak przedstawia się, a raczej jaką korzyść przedstawia obliczenie powierz-

KRAJ

Powierzchnia lasu w ha

% zalesienia

przeciętna roczna produkcja masy drzewnej m³

przeciętny przyrost roczny w m

Niemcy......

Francja......

Włochy......

Hiszpanja.....

Anglja z Irlandją .    .

Szwajcarja.....

Portugalja.....

Belgja......

Danja......

Holandja.....

12.507.745

10.111.982

4.896.846

5.000.000

1.242.076

903.371

471.830

534.916

324.000

246.111

r    On cn

CS T-t CN

CT\ CO OŚ Tp

22

5.1

18.2

8.3

7.5

39.000.000

27.500.000

9.100.000

10.000.000

3.700.000

2.700.000

900.000

2.200.000

900.000

700.000

3.1

2.7

1.9

2.0

3.0

3.0

1.9

4.0

2.8

2.8

Razem

36.338.837

97.700.000

2.7

głowę mieszkańca danego kraju.

chni leśnej, przypadającej na Odnośne cyfry przytaczamy dla następujących państw:

KRAJ

Na głowę mieszkańca

ha

KRAJ

Na głowę mieszkańca

ha

Finlandja Norwegja . Bułgarja Rumunja Szwajcar ja . Niemcy . Belgja .    .

Anglja .

6.40

2.93/

0.70

0.43

0.24

0.22

0.07

0.03

Szwecja

Rosja europ. . ,    .    1.40

Jugosławja Francja .

Hiszpanja Włochy .

Holandja

3.87

0.24

0.26

0.13

0.04

W Polsce na głowę mieszkańca wypada bez kresów 0.23 ha, z Kresami 0.30 ha.

Europa cała bez Polski posiada 30 proc. zalesienia, a przeciętna powierzchnia lasowa wypadająca na głowę mieszkańca wynosi 0.78 ha.

Prof. Dr. Enders w Monachjum twierdzi, że ten kraj, w którym na głowę mieszkańca wypada 0.34 ha i więcej powierzchni bisowej, należy do krajów drewno eksportujących, mniej do krajów drewno importujących. Inni autorowie przyjmują tę cyfrę tylko w wysokości 0.25 ha. Rozpatrzmy obie te granice, a pokaże się, że te cyfry nie mogą służyć jako kryterjum obliczeń. Przy cyfrze 0.34 okaże się, że niektóre z tych krajów, które w rzeczywistości drewno eksportują, jak np. Rumunja, Polska etc., należałyby teoretycznie do krajów importujących. Przy cyfrze 0.25 ha natomiast okaże się, v że te kraje, które w rzeczywistości drewno importują, jak n. p. Niemcy, Hiszpanja, powinny teoretycznie należeć do krajów eksportujących.

Wynika więc z tego, że i ta podstawa nie jest dobra. Dobre natomiast może być tylko rzeczywiste obliczenie przeciętnego przyrostu rocznego, czyli normalnego etatu rębnego w drewnie użytko-wem, a w przeciwieństwie zaś do tego obliczenie zapotrzebowania własnego kraju. Różnica dodatnia w ten sposób obliczona może dopiero dać wskazówkę, czy dany kraj należy do państw drewno eksportujących, czy też importujących. Obliczenie to należałoby w pewnych okresach czasu, np. co lat 10, odnawiać, a to z tego powodu, gdyż ludność się zwiększa, a tern samem wytwarza się większe zapotrzebowanie własne. Może się zatem wydarzyć, że od pewnego okresu czasu kraj dotychczas eksportujący zmienił się w kraj importujący.

Z tego jest widoczne, jak ważną rzeczą dla ogólnego gospodarstwa jest prowadzenie należytej statystyki. W tym względzie jest jeszcze wiele niedomagać i to nie tylko u nas: statystyka laso-wa, jaką się dotychczas prowadzi, jest zupełnie niewystarczająca.

W ten sposób przedstawia się stan ogólny zalesienia w Europie, o której w końcu można powiedzieć, że na razie ma jeszcze dostateczną ilość drewna, dla pokrycia własnego zapotrzebowania.

2. Zalesienie Azji, Australji i Afryki.

Azja mimo swej ogromnej rozciągłości jest stosunkowo źle zalesiona. Najobszerniejsze lasy znajdują się w Rosji azjatyckiej, pod którą to nazwą podciągamy wszystkie niedawno powstałe republiki sowieckie: tatarską, kirgiską, dalekiego wschodu etc., a w szczególności w części północnej Syberji. Tu istotnie są znaczne kómpleksy starych lasów, które czekają dopiero na stworzenie dróg komunikacyjnych. Obecnie środki wywozowe są nie wystarczające: kolei prawie niema, a istniejące rzeki spławne, jak Jenisiej etc., mając swe ujście do morza na północy, a źródła na południu, są przez długie miesiące dla żeglugi zamknięte. W ostatnich czasach stworzone zostały celem eksploatacji lasów wielkie trusty, obejmujące miljony dziesięcin lasu, które właściwie użytkowane dopiero mają wprowadzić. Azja mała ma wprawdzie znaczniejsze obszary lasu, lecz nie może z nich z powodu braku środków komunikacyjnych narazie korzystać i musi materjał' drzewny dla siebie potrzebny importować.

Persja, Turkestan, Afganistan i Arabia są prawie bezleśne. In-dochiny i Anam straciły swą poprzednią lesistość, a cierpiąc wskutek tego na posuchy, są krajami, w których nieudałe zbiory są na porządku dziennym. Wyspa Sachalin należy do krajów drewno eksportujących, to samo można powiedzieć o Japonji, która jest jednym z krajów azjatyckich najbogatszych w lasy. O Syberji, Japonji, a może nawet Korei można powiedzieć, że są krajami eksportującymi. O innych państwach Azji, tu niewymienionych, możemy powiedzieć, że albo same sobie wystarczają, albo sa krajami drewno importującymi. Tu należą Chiny, które wewnątrz kraju posiadają wprawdzie większe kompleksy lasów, lecz nie mogą ich użytkować z powodu braku środków komunikacyjnych. Wyspy ar-• chipelagu malajskiego są częściowo tylko dobrze zalesione. Wyspy małej „Sunda“ są żle zalesione, nieco lepiej Filipiny.

Afryka posiada w swych podzwrotnikowych obszarach, rozciągających się nad górnym Nilem, w dorzeczu rzek Dahomey i Kongo aż do Atlantyku nader obszerne obszary lasowe, z których Europa zaopatruje się w drewno tak zwane szlachetne. Natomiast cała reszta tej części świata jest bądź to pustynią (Sahara) i nie posiadała nigdy lasów, albo je wyniszczczyła. Tu należą Egipt, Tunis, Maroko, które drewno dla siebie potrzebne muszą importować; cały wschód Afryki jest prawie bezleśny; państwa południowej Afryki zmuszone są materjał drzewny importować. Na północy najlepiej zalesioną jest Algerja.

Australja należy bezsprzecznie do krajów drewno importujących. Środkowa jej część nie ma żadnych lasów, jest prawie pustynią i nie nadaje się do przemiany na lasy. Tu znajdujemy znaczniejsze obszary, zarosłe krzakami. Połacie nadbrzeżne są pokryte lasami, i tu znajdujemy liczne eukaliptusy, lecz na te lasy położyła się już ciężko rabownicza ręka człowieka, las bezwzględnie pustoszącego.

3. Zalesienie Ameryki.

Tę część kuli ziemskiej postawiliśmy na koniec i poświęcamy jej osobny rozdział z tego powodu, iż Ameryka odgrywa główną rolę w zaopatrywaniu innych części świata w potrzebny materjał drzewny. Zadanie to wypełnia obecnie głównie Kanada, która posiada największe w świecie zapasy drewna, zaopatruje Stany Zjednoczone, Afrykę i Azję, a przechodząc przez kanał panamski, nawet kraje nad Atlantykiem, główne zapasy masy drzewnej znajdują się bowiem nad Pacyfikiem. Przeważa w lasach jednak materjał cienki, przydatny do wyrobu papieru.

Śtany Zjednoczone mają lasy nierównomiernie rozłożone, część ich w ilości ³U całej przestrzeni, nad Atlantykiem położona, jest prawie z lasów wyniszczona, reszta i to prawie nietknięta znajduje się nad Oceanem spokojnym. Lesistość pojedynczych stanów nader rozmaita od 3 proc., zatem prawie bezleśne, aż do 65 proc. Stany Zjednoczone należą do krajów drewno jeszcze eksportujących, sądząc jednak wedle rozmaitych objawów życia społecznego, zdaje się, iż niedaleko jest już moment, w którym im zabraknie drzewa. Ponadto stan lasów zmniejsza się nader wydatnie wskutek częstych pożarów lasów, zmieniających tysięcy ha w nieużytki. Stany Zjednoczone są największym w świecie konsumentem drewna na papier, i jeżeli rozwój papiernictwa, w szczególności gazeciarstwa będzie postępować nadal w tern samem tempie jak dotychczas, natenczas do lat 30 gotowo zabraknąć drewna na ten cel. Rząd nabywa obecnie znaczne obszary lasowe, ażeby w ten sposób zapobiec bra kowi drewna na przyszłość. Obszary bezprodukcyjne pozostałe po wyciętych lasach wynoszą około 200 milj. ha. Ta cyfra wystarczy ażeby udowodnić twierdzenie, iż w Stanach Zjednoczonych może niebawem zabraknąć drzewa. Ameryka środkowa i południowa ma najlepsze zalesienie w „Guyanie“, a szczególniej „Brazylji". Drzewa tutejsze nie odpowiadają jednak pod względem technicznym drzewom iglastym. Ponadto jest wiele przestrzeni lasowych obecnie z powodu braku środków przewozowych zupełnie nieprzystępnych.

Lasy Brazylji wynoszą wiele miljonów hektarów i mają wielką przyszłość przed sobą. Drzewo „Quebracho” uniemożliwiło u nas w Europie produkcję kory garbarskiej z dęba swoją taniością. Stąd pobierane są drzewa tak zwane farbiarskie, dające rozmaite farby. Lasy są jednak nader nierównomiernie rozdzielone; najlepie. zalesione jest dorzecze rzeki Amazonki, nadbrzeże, wschodnie stok gór i niektóre płaskowyża południa. Narazie Brazylja importuje wiele materjału drzewnego, wywóz nieznaczny, w r. 1921 przedstawiał wartość tylko 21 mil. dolarów.

Nakoniec zrobimy jeszcze ogólny przegląd.

Europa, mając stosunkowo dość silny procent zalesienia, wystarcza sobie sama, importuje wprawdzie pewną lecz niewielką ilość drewna luksusowego, jednakże znacznie większe ilości własnego materjału wysyła do Azji, Afryki, a nawet Brazylji w Ameryce południowej.

Azja nie jest obecnie dostatecznie zaopatrzona w drewno. Dopiero gdy otworzone zostaną wielkie obszary na północy Syberji, wtedy pokrywszy własne zapotrzebowanie, będzie eksportować.

Afryka importuje znaczne ilośgi materjałów drzewnych, eksportuje nieznaczne ilości drewna szlachetnego; import przewyższa eksport.

Australja znajduje się w podobnem położeniu, co Afryka, i jest to teren dla ekspansji japońskiej.

Ameryka północna jest wybitnym krajem drewno nazewnątrz eksportującem. Ameryka południowa, w szczególności Brazylja, będzie w przyszłości eksportować.

Ostateczny rezultat tych opisów jest ten, że najwyższy czas, ażeby świat sobie powiedział, że albo las jest ze względów ogólnych konieczny, albo nie, a powiedziawszy sobie to pierwsze, stanął ściśle na tern stanowisku, że lasy muszą być w pewnych minimalnych ilościach, których obniżyć nie wolno, utrzymane, a użytkować wolno tylko normalny przyrost roczny, a nic ponadto. W drugim wypadku wolno z nim postępować, jak się komu podoba.

ROZDZIAŁ VI.

Drzewa pozauropejskiego pochodzenia, w handlu się znajdujące.

-

\

\

1

-

. . . •

¥■ ■

V '

*

A

Drzewa pozaeuropejskiego pochodzenia.

WSTĘP.

Terminologia „pozaeuropejski” pochodzi ze słownika taryfy cłowej i ma oznaczać te wszystkie gatunki drzew, które pochodzą z poza granic kontynentu Europy. Są to po największej części drzewa o charakterze luksusowym, a dla każdego, kto się handlem drewna zajmuje, znajomość ich, choćby pobieżna, jest konieczna. Z tego powodu zamierzam dać krótki opis tych drzew pozaeuropejskiego pochodzenia, które do Europy najczęściej są przysyłane, jakoteż przedstawić ich przymioty techniczne. O wielu mówiłem już w dziale geograficzno-leśnym, tu ograniczę się na tych gatunkach, które istotnie w handlu światowym są naibardziej znane. Znajomość ich jest tem bardziej potrzebna, że polska literatura leśna opisu ich zupełnie nie posiada, za wyjątkiem kilku drobnych opisów, które swego czasu w „Sylwanie” w artykułach: „Wiadomości z handlu i przemysłu drzewnego” umieszczałem. W celu dokładniejszego przedstawienia podzielmy je na drzewa iglaste i liściaste.

A. Drzewa iglaste.

Z drzew iglastych znajdujemy najczęściej Pitsch-pine, także „Yellow - pine” i „Red-pine”. W nomenklaturze angielsko-amerykańskiej handlowo-leśnej panuje pod względem określenia sosny = pine nadzwyczajny chaos, to co w jednej okolicy nazywają pitsch-pine, to w drugiej „Yellow-pine” lub „Red-pine” i odwrotnie. Znajomość tych wszystkich wyrażeń we właściwem znaczeniu jest możliwą tylko dla tego, który się tem specjalnie zajmuje. By jednak należycie opisać, trzeba je rozdzielić na dwie wielkie grupy: długo-iglastych: „Long Leaf” i krótko-iglastych: „Short Leaf”.

I. Grupa długo-iglastych.

1) Pitsch-pine (Pinus australis luk P. palustris) chociaż nie jest ani „australis”, gdyż jest pochodzenia czysto-amerykańskiego, ani też „palustris", gdyż właśnie bagien unika, jest to właściwa „pitsch-pine”, która nazwa początkowo była dla niej tylko nazwą lokalną, później jednak przyjętą została przez cały świat handlowy. Mimoto jednak posiada wiele innych nazw lokalnych, jak Long-Leaf, Yeliow-pine, Broom-pine, Southern-pine, Red-pine, Hard-pine, Terpentine-pine, Georgia-pine, Florida-pine etc. Wogóle posiada 29 nazw; w handlu jednak znaną jest pod jedną nazwą: „pitsch-pine”, niejednokrotnie z dodatkiem pochodzenia n. p. „Carolina-pine”. Posiada 20—36 cm. długie szpilki, w wiązkach po 3 sztuki razem, osiąga wysokość do 30 hi. i średnicę w piersi do 1.2 m. Pod względem rozmieszczenia geograficznego występuje koło Norfolk, tworząc tu rozległe lasy nad wybrzeżem morskiem, sięgające aż do 250 km. wgłąb kraju, nadto zajęła zresztą stany Karolina, Georgia aż do Florydy, po zachodniej stronie aż do Texas, na południu prawie do Meksyku, i to tak jako drzewostany lite lub też z drzewami liściastemi, szczególniej dębiną, pomieszana. Do swego rozwoju wymaga suchego podłoża i wiele wilgoci w powietrzu, i z tego powodu rozsiadła się głównie nad brzegami morza.

ona

Drewno pitsch-pine jest doskonałej jakości; twarde a nawet bardzo twarde, i daje się stosunkowo dość trudno obrabiać; jest ciężkie, trwałe i w żywicę nader bogate, szczególniej twardziel, który posiada kolor żółto-cżerwony aż do czerwono-brunatnego. Biel jest wąski i znacznie jaśniejszy, słoje roczne gęste i zbite; nadto bardzo wytrzymała na obciążenie. Pod względem przymiotów technicznych odpowiada ona mniej więcej drzewu modrzewiowemu. Te wszystkie przymioty nadają tej sośnie doskonałą jakość, która przez inne gatunki nie da się przewyższyć. To też zastosowanie jej w przemyśle jest bardzo wielostronne. Używana bywa do budowy okrętów, i w tym względzie wyparła naszą sosnę, budowy wagonów, do podkładów kolejowych, słupów telegr. i telef.; jako drewno budowlane, szczególniej do podłóg, drewno kopalniane, kostki do brukowania dróg etc. etc., dla stolarzy i wyrobu mebli jest pierwszorzędnej jakości. Jednem słowem, niema żadnej dziedziny twórczości gospodarczej, dla której sosna smolna nie znalazłaby zastosowania’. W handlu rozróżniają 4 klasy materjału tartego, I z bielem tylko na jednej stronie, II z bielem, III kl. Ka-rolina-pine, IV Yellow-pine, najmniej wartościowa. Ponadto jest obecnie jedynym gatunkiem drzewa, z którego w Ameryce uzyskuje się żywicę, przyczem zawartość jest nader wielka, gdyż w 100 gr. drewna zupełnie suchego, znajduje się jeszcze ciągle 11 gr. żywicy. Eksport żywicy do Europy jest bardzo znaczny i właśnie ta sosna spowodowała, że pozyskiwanie żywicy z naszej sosny nie mogło i nie może się należycie rozwinąć.

2) Yellow-pine (Pinus ponderosa) sosna żółta, ma w handlu swą właściwą nazwę: „Yellow-pine”, i rozsiadła się od Meksyku począwszy na północ aż do brytyjskiej Kolumbji i gór Pacyfiku, na wschód aż do Czarnych Gór w stanie „Dakota”. Igły są około 25 cm. długie, po 3 w jednej wiązce, drewno twąrde aż do bardzo twarde, a twardziel odróżnia się silnie od . bielu. Oprócz tego nosi nazwy: Bull-pine etc. Rośnie w drzewostanach litych, lub też w pomięszaniu z P. Lamertiana i Albies concolor, w górach rośnie na wysokości aż do 3.000 m. Należy do kolosów wśród sosen, pojedyncze egzemplarze osiągają długość 90 m., przy średnicy 4.6 m., szczególniej w Kalifornji i Sierra Newada; w górach dochodzi do 30 m. wysokości, Drewno sosny żółtej jest pod względem jakości nader zmienne; ma ciężar znaczny, bardzo żywiczne, biel prawie biały, twardziel żółty, biało-czerwony lub ja-sno-brunatny. Naogół jednak nie posiada tej użyteczności, co pitsch-pine, jest mniej wytrzymała i mniej żywiczną. Główne zastosowanie znajduje w przemyśle meblowym, a pociągnięte pokostem zatrzymuje stale swą ładną żółtą barwę.

II. Grupa krótko-iglastych.

Do drugiej grupy drzew Ł j. krótko-igląstych należą:

,1) Pinus rigida, zwana w Ameryce także pitsch-pine i rosnąca w wschodniej i południowej Kanadzie, wzdłuż Atlantyku, aż do stanu Georgja; u Amerykanów znana jest pod nazwami: Pitsch-pine, Black-pine (czarna), Sap-pine. Rośnie nader prędko na ziemiach gorszych, nawet błotnistych, osiąga długość do 25 m. i grubość do 0.9 m., na ziemiach złych ledwie 5 m.; igły są do 10 cm. długie, w wiązkach po 3 sztuki; drewno jest nader różnorakiej jakości, na ogół dość lekkie, miękkie, o silnym twardzielu i znacznej ilości żywicy. W szczególności używane bywa do suchej destylacji. Drewno użytkowe niema szczególniejszych przymiotów technicznych. .w

Ta sosna jest właśnie tą pierwotną amerykańską pitch-pine, mimo iż właściwie, nie jest zbyt żywiczną. Była i u nas wprowadzaną, wyniki były jednak niekorzystne tak, iż z lasów naszych zupełnie usunięta została.

2) Pinus mitis, często jako „Jellow-pine“ oznaczana, rośnie w stanach New-Jork, Conecticut aż do Florydy, a na zachód do Kansas i Texas, w handlu przychodzi często pod nazwą „North-Ca-rolina-pine“, lub Carolina-pine, stosownie do tego skąd pochodzi. Prócz tego ma nazwę P. echinata i aż 15 nazw anglo-amerykań skich.

Charakterystycznym objawem u niej jest ten szczegół, że nie tworzy drzewostanów litych, lecz rośnie tylko w pomieszaniu z in-nemi drzewami. Osiąga długość do 40 m. i grubość do 1.2 m. Drewno posiada kolor orange, biel jaśniejszy, szeroki niejednokrotnie do połowy grubości drzewa; drewno twarde, ciężkie, zbite, jednak miększe aniżeli właściwa pitch-pine, o miernej zawartości żywicy. Pod względem użyteczności technicznej zbliża się do wła-

ściwej pitch-pine, a jako materjał stolarski jest nawet bardziej poszukiwane.

Pinus resinosa, przez Amerykanów Red-pine, a przez Niemców sosna czerwona (Rotkiefer zwana); rośnie w Kanadzie i na północy Stanów Zjednoczonych aż do Pensylwanji, posiada po 2 igły 10—20 cm. długości. Jest drzewem bardzo ładnem, strzała prosta i do ²/3 wysokości wolna od sęków, niejednokrotnie do 45 m. długości i 1.4 grubości, zwyczajnie jednak około 25 m. długa. Drewno w twardzieli nieco czerwone, szczególniej jeżeli dłuższy czas leży na wolnem powietrzu; biel wązki, żółto-białawy, często całkiem biały; drewno lekkie, elastyczne, dość twarde, da się łatwo obrobić, dość żywiczne, użyteczność techniczna nader różnoraka, a przymiotem jego jest, iż bardzo mało się zsycha i paczy.

To są sosny amerykańskie, które głównie do Europy są eksportowane. Klasyfikacja ich odbywa się wedle norm, które poprzednio podałem.

W tern miejscu jednak muszę dać opis jeszcze jednego drzewa iglastego, pochodzącego z Kalifornji, a w Europie poszukiwanego silnie do wyrobu mebli artystycznych jest niem:

4) Sequoia sempcrvireus, znana w handlu pod nazwą: Redwood a należąca do podrodziny Taxodieae (cisy, cyprysowe, Francuzi nazywają je Rouge bois, Sequvoia toujourt vert; Anglicy Californian Redwood. Jest to gatunek drzewa, które odznacza się szczególniejszymi wymiarami, a posiadając ponadto wybitne przymioty techniczne padł w przeważnej części już ofiarą gospodarki rabunkowej.

Znajduje się wyłącznie tylko w Kalifornji, w pasie przymorskim 480 km. długim i 32 km. szerokim, po większej części w przymieszce z innemi drzewami. Gdzie zaś występuje w drzewostanach czystych, tam okazuje niezwykłe wielką masę drzewną n. p. na 1 akrze (0.40—47 ha) 50—75 pni o grubości 4.5—6.10 m. W tych podtropikalnych okolicach osiąga wprost niezwykłe wymiary: najwyższe drzewa posiadają 90 do 95 m. wysokości przy grubości około 7 m. jedno drzewo posiadało nawet 103 m. długości a przed kilkunastu laty jeszcze były drzewa, które zawierały 155 m.⁸ masy drzewnej, ogólna masa drzewna na 1 ha wynosiła 5.750 m.⁸. Na wystawie w Chicago w r. 1892 były deski o szerokości 5 m.

Drewno posiada kolor czerwony, biel wązki, jest łatwo łupliwe, często odznacza się falistym przebiegiem włókien, wskutek czego daje ładną teksturę, ponadto zsycha się mało i nie paczy, a wskutek tego używane jest bardzo chętnie do wyrobu mebli, a nadto jako imitacja innych drzew koloru ciemnego, jak heban, drewno różane, etc. Zawiera bardzo mało żywicy, a natomiast wiele garbnika i jest ciężko zapalne, szczególniejszym zaś przymiotem jego jest, że nie opadają je termity i inne owady drewno niszczące, podkłady kolejowe wskutek tego trwają lat 12, bez impregnowania.

Drzewostany te ucierpiały bardzo wiele w ostatnich czasach wskutek pożarów.

W końcu należy jeszcze wspomnieć, że do przewozu tego rodzaju kolosów muszą być specjalne urządzenia transportowe.

To byłyby drzewa iglaste, wśród drzew liściastych mamy w pierwszej linji:

B. Drzewa liściaste.

I. pochodzenia amerykańskiego.

a) Mahoń (Swietenia Mahagoni). Jest to nazwa, pod którą podciągnięto znaczną ilość rozmaitych gatunków drzew liściastych, które z prawdziwym Mahoniem nic wspólnego nie mają, chyba tylko tyle, by je drogo sprzedać, licząc na nieświadomość kupującego. Mahoń prawdziwy, także z hiszpańska „caoba”, lub „acajou” zwany, znajduje się w centralnej Ameryce, Peru i okolicach podzwrotnikowych Meksyku, następnie w Indjach zachodnich, wyspach Bahama, i w południowej części półwyspu Floryda, tu bywa także Red-wood, lub też Madeira-Mah. nazywane. Jest to bez wątpienia jedno z najpiękniejszych drzew podzwrotnikowych, niejednokrotnie do 35 m. długości i o 2 m. grubości, przyczem pierwsze 12 m. są bez sęka; ulistnienie rzuca co roku, nowe liście tworzą się prawie natychmiast po opadnięciu poprzednich. Drewno samo odznacza się czystością strzały, t. j. brakiem sęków, nader równomiernym przebiegiem włókien drzewnych, trwałością, kolorem i bardzo łaciną teksturą. Najcenniejszą częścią jest jak gdzieindziej dolna część strzały, jednak na forniery nadają się lepiej grubsze konary, gdyż ich tekstura jest piękniejsza.

Jest drewnem ciężkiem, nadzwyczaj twardem, trudnem do łupania, o mocno zbitych słojach i przyjmuje z łatwością politurę, ma biel wąski i żółtego koloru, twardziel ciemniejsza i jaśniejsza ciemnobrunatna, aż do czerwono-brunatnego koloru, z wiekiem lub wystawione na działanie powietrza ciemnieje, bez zapachu i bez smaku. Schnąc kurczy się mało, nie podlega też paczeniu się, w suchem miejscu da się długi czas bez szkody utrzymać, na wilgoć nie wytrzymałe. Jako szczególniejszą charakterystykę przytoczyć należy zawartość komórek drzewnych, której wystąpienie jest oznaką pewnych odmian, jak np. Honduras-M. lub Tabasco-Mah. Zresztą jest nader trudno odróżnić rozmaite odmiany i chyba promienie rdzeniowe dałyby należytą wskazówkę. W handlu rozróżniają Mah. wedle krajów, z których pochodzi, tak więc mamy tu, Tabasco, Panama, St. Domingo, Kuba, Bermuda, Honduras-M. etc. Jako najdelikatniejsze drewno jest Kuba-M., prócz tego Honduras i Tabasco.

To wszystko odnosi się do prawdziwego Mahonia, którego łacińska nazwa ułożona została wedle holenderskiego lekarza Swie-ten, zatem „Swietenia Mahagoni”. Lecz prócz tego mamy bardzo wiele drzew, które w handlu również jako M. bywają nazywane’ a które również do tej samej rodziny Mehaceae co prawdziwy M* należą. Rodzina ta bowiem jest zastąpiona we wszystkich częściach świata, gdyż nawet w Europie mamy Melia Azedarach,

t. j. drzewo cedrach, występujące jako wielki krzak na wybrzeżach dalmatyńskich, koło Ćattaro, Gravozy i Raguzy.

Oprócz prawdziwego M. oznaczane są tym nazwiskiem także następujące gatunki drzew i o nich równocześnie pod tą samą nazwą, jako „drzewa zastępcze”, mówić będziemy.

W Ameryce: a) rozmaite gatunki Cedrella lub cedar, posiadające zapach aromatyczny, a to: C. guajanensis, w handlu, jako prawdziwe „Acajou de la Guajanne” żnane, a pochodzące z Gua-janny w południowej Ameryce;

, C. bogotensis, rosnące w Kolumbji;

C. fissilis w Brazylji, nadzwyczaj prędko rosnące.

b)    Liąuidambar styraciflua, ze wschodu północnej Ameryki (drzewo storax), znane pod lokalnemi nazwami Sweet Gum, Bil-sted, Copalin, Satin-walnut, Red-Gum, drewno satynowe, jedno z najbardziej interesujących drzew handlu drzewnego pozaeuropejskiego. Najlepiej rozwinięte jest ono w dolinie rzeki Missisipi, gdzie wyrasta ponad 30 m. i ponad 1.5 grubości, szczególniej na miejscach wilgotnych. Liście podobne są do, liści naszego jaworu, w lecie ciemno-zielone, w jesieni natomiast prześlicznie szkarłatne. Jeżeli drzewo zostanie zranione, natenczas wydziela żółtawą przezroczystą ciecz, podobną do miodu, aromatyczną, sprzedawaną po aptekach jako smołę do żucia. Drewno jest ciężkie, twarde, zbite, świeżo przetarte paczy się i pęka, co w zupełności ustaje, jeżeli zostanie wyparzone; w wilgoci psuje się łatwo, czemu zapobiega impregnowanie; twardziel brunatny lub czerwony, biel jasno-czerwony, twardziel ma niekiedy jaśniejsze lub ciemniejsze pasy i wtedy może zastąpić orzech włoski. Znajduje nader rozległe zastosowanie do rozmaitych celów technicznych, w szczególności do wyrobu mebli, i przyjmuje bardzo łatwo politurę. Eksport wykonywany bywa w rozmaitych dymenzjach od 1 — 4 ang. (25—102 mm.) grubości i 8 — 20" ang. (2.44 do 6.10 m.) długości.

c)    Gymno-cladus dioicus we wschodnich częściach północnej Ameryki, znane jako drzewo kawowe z Kentucky;

d)    Rhus integrifolia, w Kalifornji znane jako zachodni sumach;

e)    Persea borbonia, z Florydy;

f)    Guarea trichiloides, z Ameryki zwrotnikowej;

g)    Cercocarpus parvifolius, zwane „Mahagoni górskie”, „cao-ba de Montana”, należy do rodziny „Rosaceae” z Colorado, Ore-gan, Meksyku, o długości do 9 m., o kolorze drewna brunatno-czerwonym, ciężkie i przyjmujące łatwo i bardzo ładną politurę; jest materjałem przeważnie tokarskim.

W Azji mamy:

a)    Toona serrata, tak zwany „czerwony ceder”, o kolorze drewna ceglasto-czerwonym, błyszczącym, drewno miękkie, trwałe, nie opadane przez termity, używane do rozmaitych celów, w szczególności na skrzynki do herbaty;

b)    Tooma sinensis z Chin o bardzo pięknym ciemno-czerwonym kolorze, poszukiwane przez meblarstwo artystyczne;

c) Chukrasia tabularis, jasno^czerwony twardziel, do delikatnych robót stolarskich, pochodzi z Chin i Indy] azjatyckich.

W Afryce mamy:

a)    Khaya senegalensis, „afrykański Mahoń”, pochodzi z Senegalu, nadaje się na forniery, meble i delikatniejsze wyroby drzewne, jak skrzynki do instrumentów, wagi etc., podobny bardzo do prawdziwego M., lecz bardziej brunatno-czerwony i drewno jest twarde, ciężkie i nie daje się tak łatwo obrabiać jak prawdziwy M.; w handlu nazywany także „Madeira-M.”, a sprzedaje się je w wycinkach 1 m. długich i 15 — 20 cm. grubych.

b)    Okume: „afrykański Mahoń”, pochodzi z obszarów Sierra Leone, francuskich i angielskich kolonij i prawdopodobnie należy do rodziny Euphorbiaceae. Anglicy nazywają je także „afrykański Teak”; w Niemczech zwane „biały M.”. Okume posiada delikatny jasny kolor, podobny do drewna cedrowego, ma drewno bardzo twarde, ciężkie, trudno-łupliwe i trudne do obrabiania, o strukturze podobnej do drewna cedrowego i dlatego może je zastąpić, mało ściąga się, nie paczy się i jest bardzo trwałe, na-skutek czego dawniej do budowy okrętów było używane. Wydaje zapach, podobny do zapachu kory garbarskiej.

W handlu przychodzi w formie krągłej, jako dłużyce, lub jako drewno w kant obrabiane o znacznym oflisie w przekroju 1 m.2 i długościach 3 — 6 m. Sprzedawane bywa bądźto wedle wagi, bądź też wedle masy, a w tym wypadku ze względu na oflis oblicza się masę jego w sposób następujący M = ° • D, O = obwód, D = długość, nadto 1 m³ przyjmuje się w wadze 1 t. Używane bywa do wyrobu skrzynek na cygara, jako surrogat zastępujący drewno cedrowe „Cedrella odorata”, którego coraz mniej jest w handlu.

c)    Ptoeroxylon obliąuum, o jasno-żółtem tle, czerwonawo porysowane, ciężkie i twarde, lecz łatwe do obrobienia. W świeżym stanie obrabiane powoduje kichanie, jest nader trwałe i bardzo poszukiwane do robót artystycznych; Niemcy nazywają je „Niess-holz”, a pochodzi z przylądku Dobrej Nadzieji, Natalu i Usambaru.

d)    Soymida fabrifuga, nadające się do zwalczania febry, jest o twardzielu ciemno-czerwonym, bardzo twarde, trwałe, nie napadane przez termity, pochodzi z Ceylon i Indyj wschodnich.

e)    Muszę tu wspomnieć o jednem z najciekawszych drzew świata, a jest niem Herminiera elaphroxylon, dochodzące do 5 m. wysokości i posiadające drewno lżejsze od kory korkowej, gdyż o specyficznym ciężarze ledwie 0.2. Krajowcy używają go przeciw tonięciu.

W Australji.

Mamy rozmaite gatunki Eucalyptus, które w handlu również często jako M. są znane.

Zaliczyć należy:

Eucalyptus resinifera, o czerwonem drewnie, bardzo twardem i trudno obrobić się dającem;

E. marginata, znane w handlu pod nazwą „australijski M.” lub „Iarrah”. Twardziel o kolorze czekoladowo-brunatnym, łatwe do obrobienia i przyjmuje łatwo politurę. Jest jedynym E., przydatnym do wyrobu mebli;

E. botryvides, o dfewnie jasno-brunatnem;

E. robusta.

Te wszystkie drzewa, niejednokrotnie zupełnie do siebie nie przynależne, znajdujemy w handlu pod nazwą „Mahagony” i dlatego byłoby wskazane wprowadzić w tym kierunku niebawem porządek. Wszystkie jednak przychodzą do Europy w stanie mniej lub więcej z grubsza obrobionym, zwyczajnie w formie pryzm o przekroju 1 m².

2. Lipy amerykańskie.

Lipa amerykańska, Tilia americana, pochodzi z Ameryki północnej i znana jest pod rozmaitemi nazwami: „Bast-wood” etc. Na północy posuwa się do Kanady i osiąga około 25 m. wysokości i 1.2 m. grubości. Kora jest ciemną i dlatego nazywają ją także „czarną lipą”.

Drewno podobne do naszej lipy, jest lekkie, miękkie, ciągłe, i łatwe do obrabiania, biel jest nieco żółtawy, twardziel jasno-bru-natny.

Używaną bywa do wyrobu mebli, specjalnie jako „drewno ślepe” i do rozmaitych wyrobów z drewna, a szczególniej do fabrykacji pudeł do powozów i karet, nadto do robót snycerskich. W handlu przychodzi w następujących dymenzjach: 1 — 4" ang. i 8, 10, 12, 14, 16, 18 i 20 długości, przytem 20°/o musi być bez sęków.

3. Topola amerykańska.

Amerykańska topola, znana jest w handlu pod nazwą: „Cot-ton-wood” i pochodzi z rozmaitych gatunków Populus, głównie mo-nilifera, osiąga około 45 m. wysokości i 2 m. grubości i znajduje się w Stanach Zjednoczonych aż do Kanady, głównie w Stanie Louiziana, w położeniach wilgotniejszych. Drewno topoli posiada szeroki biały biel, twardziel jest nieco ciemniejszy, jest bardzo lekkie, miękkie, paczy się przy wysychaniu, w miejscach suchych trwałe, łatwe do obrobienia. Zastosowanie do celów technicznych jest nader różnorakie, w pierwszej linji jako miał drzewny, dalej do wyrobu skrzyń, beczek, pudeł, wyrobów drzewnych, snycerstwa, zapałek i wełny drzewnej, w meblarstwie jako wkładki wewnętrzne. Do Europy przysyłane jest jako brusy i deski o grubości 1 — 2" ang., 8—18" długości i szerokościach 50 — 60 cm., 80% masy ma być wolne od sęków.

4. Brzozy amerykańskie.

Amerykańska brzoza czerwona (Red Birch) Betula lenta L. pochodzi ze wschodu Stanów Zjednoczonych od stanu Massachutes do Florydy, Jova, Kansas i Teksas, osiąga wysokość do 25 m. i grubość do 0.76 m. Drewno świeżo zrąbane posiada różowy kolor, który na powietrzu wkrótce ciemnieje. Z powodu tej barwy nosi też nazwę „Monntain-Mahagony”. Ponadto drewno jest twarde, ciężkie, i daje jasną, jedwabną politurę. W wielu strzałach zna-leść można ładny flader, podnoszący wartość drewna, a drewno takie nazywają „Moiree Birch” i użvwają bardzo często na forniery. Zresztą używane bywa do wykładania ścian w pokojach, tern bardziej, że politurowane daje połysk i piękny wygląd. Twardziel ciemno-brunatny, biel żółtawo-biały. Daje piękne imitacje drewna mahoniowego; musi być ostrożnie suszone, w przeciwnym razie paczy się łatwo i pęka; nie podlega niszczeniu przez owady i jest dość trwałe.

menzje.

B. lutea Yellow-birch odznacza się tem, że osiąga grube dy-

6 — 20

W handlu przychodzi w następujących dymenzjach: długość: ang. = 1.8 — 6.1 m. ociosane w kwadrat na 12 — 30" = 30.5 — 76.3 cm. grubości; ponadto w formie brusów i desek.

5. Jesiony amerykańskie.

Amerykański jesion (Traxinus americana L.) posiada w Ameryce bardzo rozmaite nazwy jak American Ash, lub White Ash i należy z powodu swych własności i przymiotów technicznych do najwybitniejszych drzew Ameryki; ojczyzną jego jest południowo-zachodnia część tego kontynentu, od zatoki meksykańskiej począwszy po Kanadę. Na mrozy ma być od naszego jesiona wy-trwalszy, gdyż wypuszcza listki o 2 tygodnie później. Z tego powodu wprowadzony został do drzewostanów w Niemczech i to z dość dobrym skutkiem. W odpowiednich położeniach osiąga 30 m. wysokości i do 1.2 m. w średnicy, lecz także 42 m. wysokości i 1.8 m. grubości. Drewno wysuszone posiada białą farbę, twardziel jest zawsze nieco ciemniejszy, na ogół jednak kolor jego nie jest tak ładny jak naszego jesiona, drewno miernie ciężkie aż do ciężkie, twarde, ciężko łupliwe, elastyczne, w starości jednak łatwo łamiące się, po ścięciu rychło pęka i z tego powodu musi być albo natychmiast potarte albo do wody zanurzone.

Zastosowanie w technice jest różnorakie, w szczególności do przedmiotów sportu jak wiosła, dalej osie, wędki, styliska, kije bilardowe, do wozów, sani, do budowy wagonów, do wyrobu mebli, przyjmuje bowiem ładną politurę.

Wywożone bywa w formie krągłej, jako drewna w kant ociosane, szczególniej jednak jako brusy i deski o rozmiarach: 1—4 ang. (25 — 103 cm.) na grubość i 8 — 22" ang. (2.44 — 6.71 m.) na długość, w szerokościach 40.7, 48.3, 50.9 cm. (16, 19, 20 ang), w materjale musi być 70% bez sęków.

Tu należą jeszcze Fr., ąuadrangulata, „Blue-ash“ i Fr. viridis „Green-ash“.

6. Dęby amerykańskie.

Dęby amerykańskie dadzą się wedle prof. D-ra H. Meyera podzielić na 3 klasy: a) wiecznie zielone, b) białe i c) czarne, do ostatnich zaliczyć należy także znane u nas dęby czerwone.

a)    Wiecznie zielone dęby mają drewno bardzo twarde i bardzo ciężkie, lecz są dla handlu bez znaczenia.

b)    Dęby białe (Albae, White Oak) zawdzięczają swą nazwę jasnemu kolorowi kory i mają drewno zbite a biel oddzielony bardzo dobitnie od twardzieli.

Pod to oznaczenie podpada znaczniejsza ilość gatunków dębów, wśród których jednak większe znaczenie w handlu posiada amerykański dąb biały Quercus alba L., zbliżony bardzo do naszych dębów rodzimych o ciężarze gatunkowym 0.708 — 0.946. W ojczyźnie swej należy do najładniejszych drzew i zajmuje całą północną Amerykę od Kanady począwszy do Texas. Osiąga wysokość na ziemiach odpowiednich nawet do 45 m. wysokości i 2.4 m. grubości, drewno jest bardzo trwałe, ciężkie, twarde, czasami posiada czerwony połysk, jednak mniej zbite jak u naszych dębów, bardzo elastyczne, parzone daje się łatwo zginać nie łamiąc się i nie pękając. Zastosowanie drewna jest nader rozmaite: do wszystkiego rodzaju wyrobów drzewnych; wywóz z Ameryki nader silny do wszystkich części świata, bądź to w stanie krągłym, bądź też ociosane jako belki lub przetarte jako brusy i deski od 10 — 150 mm. grubości.

Dęby czarne (Nigrae Black Oak) i dęby czerwone (Rubrae Red Oak). Należy tu wiele gatunków dębów, z których jednak największą wartość handlową posiada: Quercus rubra L. dąb czerwony. Ojczyzną jego jest Kanada i północno-wschodnie obszary Stanów Zjednoczonych, najliczniej znaleść go można w stanach Quebeck i Ontario i osiąga wysokość do 26 m. i grubość około 2 m.; odznacza się tern, że kora jego w starości ma czerwony odcień, a liście w jesieni posiadają prześliczny szkarłatny kolor. W Europie wprowadzony został w r. 1740, znajdujemy go zatem gdzieniegdzie w naszych lasach, w położeniach nieco Wyższych i na glebach nieco gorszych może zastąpić naszego zwykłego dęba. Należy do drzew w młodości nader rychło rosnących, w starszym wieku jednak wzrost ustaje. Drewno jest ciężkie, zbite, dość twarde, łatwo łupli-we, twardziel czerwono-brunatny, jaśniejszy lub ciemniejszy, biel prawie biały, nie nadaje się do wyrobu beczek dla płynów w zupełności, dość elastyczne. Jakościowo nieco gorszy od naszych dębów.

Zastosowanie w technice jest takie same jak u dęba białego, jednak drewno da się łatwiej obrobić, na parkiety nie przydatne, natomiast nadaje się dobrze na forniery, piwo w beczkach z tego materjału nabiera nieprzyjemnego smaku.

— 389 x —

7. Orzechy.

Juglans migra należy do najbardziej wartościowych drzew szła chętnych, daje doskonały materjał na meble, a szczególniej daje doskonałe forniery, przyjmuje dobrze politurę, ciężar gat. 0.406 — 0.590, w handlu przychodzi w wycinkach 3 — 4 m. długich, lub nieco obrobione.

II. Drzewa pochodzenia nieamerykańskiego.

1. Jarrah Eucalyptus marginata, o którem poprzednio już wspomniałem, iż znane jest w handlu jako „australśki Mahagoń“, jedno z najbardziej interesujących drzew świata, wielu handlarzom drzewa nawet z nazwy nie znane. Rośnie w Australji i należy do rodziny Myrtaceae, nazwę swą otrzymało od krajowców: tworzy mniej lub więcej czyste drzewostany lub rośnie w pomieszaniu z innemi drzewami swego gatunku.

Powierzchnia niemi zajęta wynosi około 3.300.000 ha, na ogólną powierzchnię leśną Australji. W przecięciu osiąga 30 m. wysokości i do 100 cm. grubości, wyjątkowo znaleść można długości do 45 m. i grubości do 3 m. Biel odróżnia się bardzo dobitnie cd twardzieli, jest żółtawo-biały i prawie tak twardy jak twardziel. Ten zaś ma kolor czekoladowy. Drewno jest twarde, zbite, niekiedy posiada flader, a w tym wypadku używany jest do wyrobów zbyt-kowych, ciężkie, i zawiera olej. Obrobić daje się łatwo i gładko i przyjmuje ładną politurę do tego stopnia, że meble z Jarrah mają w zupełności wygląd mebli z mahoniu.

Jednym z najważniejszych przymiotów drewna Jarrah jest jego słaba zapalność do tego stopnia, iż nie jest prawie do spalenia, co udowodnione zostało bądź to próbami, bądź też przygodnymi pożarami.

Zastosowane być może do wszelkiego rodzaju robót i przedmiotów, szczególniej wielkie zastosowanie posiada w budowlach wodnych morskich. Okazało się bowiem, że budowle z drewna Jarrah po 50 latach istnienia jeszcze były w stanie zupełnie dobrym. Nie mniej rozległe zastosowanie tego drzewa jest jako materjał kostkowy do brukowania,, wielkomiejskich ulic, gdyż po 10 latach były kostki jeszcze zupełnie 'dobre. W budowlach morskich nie podlega niszczeniu przez muszle, a w szczególności przez Teredo navalis, na lądzie nie napastują je termity, w tym kierunku zatem posiada tę samą wartość techniczną co drewno Tealc czyli Dijajti.

Drewno to ma jednak także pewne złe strony, a mianowicie, że przy suszeniu łatwo pęka i paczy się, dla tego w tym kierunku należy postępować nader oględnie. Stare drzewa posiadają bardzo często zgniły rdzeń, chociaż zewnętrzny wygląd jest jak najlepszy. Dalej znajdują się bardzo często wewnątz drzewa gniazda, zawierające wydzieliny drzewa znane pod nazwą „pinholes”.

Cały handel drewnem Jarrah w Australji znajduje się w rękach 4 firm angielskich, które posiadają bardzo liczne obszary leśne.

2. Teak Dijajti pochodzi głównie z Siamu, skąd go rocznie w ilości do 100.000 ton eksportują, dalej z Jawy, z Indyj angielskich i jest podobne do dęba, posiada kolor żółto-słomiany do żółto-bru-natnego, jest miernie twarde i posiada wewnątrz olej żywiczny, który mu udziela charakterystycznego zapachu. Schnąc mało się ściąga i nie paczy się, i nie jest narażony na zniszczenie przez owady i grzybki i z tego powodu bardzo poszukiwany.

Nadmienić jednak należy, że prawie wszystkie obszary leśne w Australji znajdują się w posiadaniu angielskiej korony, jako lasy państwowe, lub koronne, albo też rezerwaty, a wedle ustaw krajowych podlegają wszelkie sprzedaże leśne zezwoleniu przez władze, przyczem głównym celem jest zaprowadzenie rozumnej gospodarki leśnej. Do tego zmierza i ten przepis, że tak samo wyprowadzanie drewna z lasu, jak i jego techniczna przeróbka w tartakach również muszą być licencjonowane i ponadto przedkładane dokładne wykazy wyprodukowanych materjałów, tak krągłych jak i tartych.

Wedle jakości dzielą to drewno na 3 klasy, z których tylko 1 i niewielka część II klasy idzie na eksport, reszta pozostaje w domu z przeznaczeniem na cele budowlane.

Teak przychodzi w handlu jako belki (squares) lub brusy (planks). Do transportu z miejsc użytkowania używają maszyn do wywożenia, natomiast w Anamie nawet oswojonych słoni. W Birmie i Kochinchinie jest zwyczajem, drzewa 2 — 3 lata przed ścięciem okorowywać na pniu i w ten sposób wywoływać ich wyschnięcie. Rząd angielski w uznaniu wielkich technicznych wartości tego drzewa, zarządził sporządzanie planów gospodarczych dla lasów teakowych, a nadto wprowadza je w sztuczny sposób wysadzaniem sadzonek w swych kolonjach afrykańskich.

Centrem sprzedaży w Siamie jest miasto Paknampoh nad spławną rzeką Menam Chow-phya, przeróbką zaś mechaniczną zajmują się tartaki parowe w Bangkok.

c.

Rozmaite inne drzewa, mniej lub więcej szlachetne.

Z innych drzew pozauropejskiego pochodzenia, znajdujemy w handlu drzewnym Europy, między innemi jeszcze następujące, bardziej wartościowe i poszukiwane.

1)    Acapu pochodzi z Brażylji, posiada drewno amarantowe, wskutek czego zwane także „niebieski heban”; znajdujemy go również w wysyłkach drzewnych, nadchodzących z reszty południowej lub ciepłej części Ameryki południowej i z Ameryki centralnej. W Europie używane do wykładanych robót luksusowych.

2)    Balsa (Ochroma lagopus) ( po hiszpańsku balsa = tratwa), pochodzi z południowej Ameryki i z Antyl, a pod względem swej struktury zbliżona jest do lipy; w naturze znaleść ją można w okazach pod względem wysokości i grubości nader silnie rozwiniętych.

Należy do drzew lekkich, 1 m³ tego drzewa w stanie zupełnie świeżym posiada ledwie 300 kg., w stanie względnie suchym nawet tylko 140 kg., posiada zatem wilgoci nawet 52% i jest lżejsze wet aniżeli drewno korkowe i jak powiadają niektórzy autorowie: wygląda jak gąbka i tak prędko jak gąbka wchłania wilgoć w siebie, wskutek tego daje się doskonale impregnować. W Europie używa się to drzewo jako materjał do izolowania.

na-

3) Cedry. Jestto nazwa zbiorowa dla wielu gatunków drzew leśnych, jak Thuja, Juniperus, Cuprescus, Cedrus. W szczególności mamy w handlu do czynienia z następującymi gatunkami:

Ceder amerykański (Cedrella odorata) pochodzi z Ameryki i Azji, odorata z tego powodu gdyż posiada zapach aromatyczny i używany bywa głównie do wyrobu pudełek na cygara.

Ceder czerwony (Juniperus virginiana, jałowiec) pochodzi ze środkowej Ameryki i południowych Stanów Zjednoczonych, jest również drewnem o silnym zapachu aromatycznym i używane bywa głównie do wyrobu ołówków. Odznacza się bowiem tem, że drewno przy zacinaniu i ostrzeniu ołówków daje się łatwo i dogodnie ścinać. W handlu przychodzi w wyrzynkach o rozmaitych długościach lub też jako materjał przygotowany w formie deszczułek długości przyszłego ołówka.

> Ceder biały pochodzi z Ameryki północnej.

Ceder afrykański może zastąpić cedra Juniperus yirginiana, którego jest co raz mniej.

Cyprysy: Ceder Oregon pochodzą ze Stanów Zjednoczonych,

C. czarny z południowych obszarów rzeki Missisipi, wszystkie używane na meble luksusowe.

4.    Cocobolo. Jest to również nazwa zbiorowa dla rozmaitych drzew z rodziny Dalbergja, drewno które przychodzi do Europy w ilościach stosunkowo niewielkich z amerykańskiego zachodu, w szczególności zaś z Meksyku, Nicaraguy, Panamy i Costarica, jest zwyczajnie w stanie krągłym w wyrzynkach o długości 1 do 5 m. i grubościach od 10 cm. w cieńszym końcu. Należy do drzew nadzwyczaj ciężkich, twardych, wskutek tego trudnych do obrabiania, używane bywa do sporządzania mebli luksusowych, a pokrajane na forniery przeważnie do robót wkładanych.

Szczególniejszą pięknością odznacza się twardziel, posiada bowiem kolor od jasno-żółtego aż do ciemno-czerwonego i jak heban czarnego, przyczem wskutek działania słońca jeszcze bardziej ciemnieje. Jednak w czasie mechanicznej obróbki drewna naturalnie wysuszonego występują u robotników pewne objawy chorobliwe, które są dla ich zdrowia niekorzystne, jak miejscowe zapalenia skóry.

Sprzedaje się to drzewo wedle wagi.

5.    Drewno farbiarskie pochodzi z Brazylji z dorzecza Amazonki i odznacza się tem, że wytwarzają z niego rozmaite barwiki, używane w farbiarniach, jak fernambuk, drewno kampeszowe, drewno żółte etc. Znane i naszym włościanom w Karpatach wschodnich, którzy je nazwali „brezylją“ i używali do barwienia szczegól— '392

niej znanych huculskich koców wełnianych, do pisanek na Wielkanoc etc., dzisiaj jednak zastępywane środkami chemicznymi.

6. Drewno Grenadille, zwane również „czerwonym hebanem", pochodzi z państw Ameryki centralnej, posiada drewno bardzo twarde i bardzo ciężkie, gdyż około 1.400 kg. wagi, jest jednak łatwo łupliwe i w szczególności bardzo chętnie używane do wyrobu instrumentów muzycznych. Zresztą jest to również nazwa zbiorowa dla wielu gatunków drzew tropikalnych, które zresztą dla swego ciężaru nazywane bywają fałszywie drewnem Żelaznem.

7.    Drewno hebanowe jest również nazwą zbiorową dla rozmaitych drzew pozaeuropejskich, które wszystkie odznaczają się kolorem drewna ciemnym aż do zupełnie czarnego. Wszystkie należą do drzew ciężkich, twardych, o wadze około 1.200 kg. na 1 m;!. Najbardziej poszukiwane są hebany, pochodzące z wyspy Ceylon, a dalej z Indyj i z archipelagu indyjskiego.

8.    Drewno różane, również nazwa zbiorowa dla bardzo wielu gatunków drzew leśnych, które wszystkie odznaczają się bardzo silnym aromatycznym zapachem. Ponadto posiadają one bardzo ładne zabarwienie i z powodu tych dwu własności poszukiwane są bardzo chętnie do rozmaitych robót luksusowych.

Wszystkie te drzewa pochodzą z Ameryki południowej, obszarów tropikalnych i obszarów Ameryki centralnej.

9.    Drewno santalowe (Pterocarpus santalinus), pochodzi z Indji wschodnich i archipelagu malajskiego, jest drewnem bardzo twardem, ciężkiem, zbitem o kolorze jasno czerwonym, później ciemniejącym, aż do czarności, posiada również przyjemny zapach, w swej ojczyźnie używane bywa do wyrobu bożków i w tej formie można je również w Europie u kupców chińskich znaleść.

10.    Drewno satynowe, również jedwabnem zwane, posiada połysk jedwabisty, zresztą zaś kolor żółty, brunatny aż do czerwonego, pochodzenia z Ameryki centralnej.

Jest to nazwa, obejmująca wiele gatunków drzew leśnych, posiadających drewno o kolorach: żółty, czerwony, brunatny etc. Niektóre z tych drzew wywołują podczas wyróbki kichanie, bóle głowy i inne objawy chorobliwe.

W handlu znane jest to drewno także pod nazwą „Citron”, z powodu zapachu cytryny, posiadające kolor brunatny jest zwane także „orzechem włoskim satynowym”, dostarczającym balsamu „kopaia”.

11.    Drewno tulipanowe (Liriodendron tulpiferra, także Whitewood zwane) jest drewnem miękkiem, kkkiem, koloru jasno-żółtego, słomianego; pochodzi z obszarów dolnych rzeki Missisipi w Stanach Zjednoczonych i używane 'bywa w meblarstwie, jako drewno „ślepe”, do tylnych ścianek i części mebli niewidocznych.

12.    Drewno żelazne. Jest to również nazwa zbiorowa dla rozmaitych gatunków drzew leśnych, które wszystkie są bardzo twarde, o wadze około 1.100 kg. na 1 m.³, a skutkiem tego dają się bardzo trudno obrabiać. Przeważnie pochodzą one z obszarów afrykańskich.

13. Guajak, drewno także „pock” zwane, lub,, francuskie” (Lignum guajaci, L. sanctum) ma botaniczną nazwę Guajacum offi-cinale z tego powodu, że używane bywa także w medycynie przeciw reumatyzmowi, w cierpieniach syfilitycznych etc. Jest drewnem bardzo twardem, ciężkiem, o ciężarze gat. 1 .3, trudno łupliwem i trwałem.

Używane bywa do rozmaitych robót tokarskich, na kule bi-

ardowe.

Z drzewa tego pochodzi żywica guajakowa, które] zastosowanie w medycynie jest takie jak drewna, prócz tego używane bywa do fabrykacji pokostów.

W handlu przychodzi w wycinkach 1.8 do 2 m. długich i 12—30 cm. grubych z rozmaitych okolic, najlepszą markę posiada drewno z Jamajki i Sankt Domingo, a sprzedawane bywa wedle wagi.

14. Hickory, nazwa zbiorowa dla rozmaitych gatunków Ca-rya, jak C. alba, amara etc., pochodzi ze Stanów Zjednoczonych i należy do drzew bardzo elastycznych, używanych do budowy wozów luksusowych, aeroplanów, w wiertnictwie naftowem jako sztangi w kopalniach ropy. W handlu znajduje się w odcinkach 3 — 6 m. długich, w stanie krągłym, o średnicy w środku długości od 35 do 60 cm.

15.    Karri (Eucalyptus diversicolor) pochodzi z Austral

i należy do drzew bardzo twardych, ciężkich, trwałych, o kolorze jasnym. W ogniu nie spala się lecz tylko zwęgla, a z powodu swych szczególniejszych właściwości technicznych, używane bywa chętnie na kostki do bruków.

16.    Moa pochodzi z Australji, a pod względem przymiotów technicznych odpowiada drewnu Teak, dlatego też w handlu nosi nazwę: „Native-Teak”. Posiada drewno jasno-żółte, aż do żółto-brunatnego, żywiczne.

17.    Palisander, w handlu także pod nazwą: „Iacaranda” znane, pochodzi z puszcz brazylijskich, z obszarów Amazonki i Ameryki centralnej; należy do drzew twardych, zbitych, ciężkich, bardzo trudno łupliwych, o kolorze brunatnym, z odcieniem czekoladowym, aż do koloru niebieskiego. Drewno palisandrowe jest zaliczane do drzew luksusowych, najszlachetniejszych i używane bywa głównie do wykładania, do pudełek na drogie kamienie i t. d. Najlepsze sorty palisandra są z Bahia i Rio de Janeiro, gorsze już z Meksyku. Sorty o kolorze brunatnym mają w handlu nazwę „Palisander”, o czerwonawym natomiast „Iacaranda”.

wsze-

18.    Quebracho. O tern drewnie mówiliśmy nieco już poprzednio. Pochodzi z Ameryki południowej, głównie z Brazylji i Argentyny i ma w przemyśle bardzo obszerne zastosowanie, głównie jednak jako podkłady kolejowe, dalej jako drewno do lakich budowli wodnych. Zawiera bardzo wielką zawartość garb-

nika, który wskutek swej taniości w produkcji uniemożliwił produkcję kory garbarskiej dębowej tak u nas jak wszędzie indziej w Europie. Garbnik ten przychodzi w handlu w formie ekstraktu,, jako stożki ścięte o 20 — 25 kg. wagi.

Na tern kończymy opis drzew pozaeuropejskiego pochodzenia, które głównie i przeważnie przesyłane są do Europy. Są zatem jeszcze inne lecz mniejszego znaczenia. Zresztą wchodzą w handel od czasu do czasu nowe gatunki drzew, w szczególności można się spodziewać nowych gatunków drzew z kolonij francuskich i holenderskich, które obie razem obejmują bardzo znaczne obszary leśne o wielu gatunkach drzew leśnych, z których wiele nie mają dotychczas nawet nazw botanicznych.

C. Zwyczaje handlowe w handlu drewnem pozaeuropejskiego pochodzenia.

W handlu drewnem pozaeuropejskiem wytworzyły się w Europie z biegiem czasu również pewne zwyczaje handlowe. Spory zaś, jakie powstać mogą, odnoszą się bądź to do jakości materjału drzewnego, jego dymenzyj, bądź też sposobu pomiaru lub terminu dostawy, ą usuwane są po największej części na podstawie arbitrażu rzeczoznawców. Jako rzeczoznawcy ustanawiani są zaprzysiężeni maklerzy, agenci lub inni fachowcy. Jeżeli jednak w umowie znajduje się postanowienie kupna „tell-quell”, lub co gorsza z dodatkiem: „odbiór stwierdzono”, natenczas arbitraż jest zupełnie wykluczony, gdyż kupujący musi odebrać materjał tak, jak mu przez sprzedającego wedle własnego uznania przeznaczony został.

Jeżeli jednak arbitraż jest dopuszczalny, natenczas wykonany być może tylko w przystani miejsca przeznaczenia przed załadowaniem i jeżeli nadawca przed wyładowaniem ostatniej sztuki drewna o tern ustnie, pisemnie lub telegraficznie został powiadomiony. Jeżeli jednak zawiadomienie nastąpiło później, natenczas odbiorca nie ma prawa do odszkodowania.

Klauzula arbitrażowa ma swe uzasadnienie w zwyczajach londyńskich (London — floating conditions), a w szczególności w na-stępującem postanowieniu:

Materjał drzewny dostarczony wbrew postanowieniom kontraktu uważa się w całości lub przeciętnie „fair merchantable qua-lity and condition” (wedle pojęcia handlowej jakości przeciętnej i wedle zwyczajów), jakoteż wolny od uszkodzeń robaczych. Nie odpowiada on tym wymogom to mimo to ma być przez kupca odebrany, jednak za pewnym opustem od ceny kupna, którego wysokość ma być ustanowiona na podstawie arbitrażu, t. j. sądu polubownego. Koszta w ten sposób powstałe ponoszą albo obie strony wspólnie, albo tylko strona tracąca.

Postanowienie „w całości” lub „przeciętnie” wskazuje "na to, że sędziowie mają swój wyrok wydać nie na podstawie jakości pojedynczej sztuki, lecz wedle jakości całej dostawy, względnie pojedynczych partyj całej dostawy.

Francuska klauzula arbitrażowa jest, co się tyczy orzeczenia jakości, równobrzmiącą z angielską, żąda zatem „ąualite loyale et marchand”, co odpowiada angielskiemu „fair merchantable ąuality”.

To wszystko jednak, cośmy dotychczas powiedzieli, dotyczy błędów materjału drzewnego w stanie krągłym, u materjału tartego są w handlu w użyciu pewne sortymenta, do których odnoszą się zupełnie ściśle ustanowione wymogi handlowe. Mimo to jednak wyłaniają się często różnice w zapatrywaniach, które częstokroć również dopiero na podstawie arbitrażu są z widowni usuwane. Jako powody do różnic mogą być sęki, biel, otwory owadów etc., jak nie mniej nieodpowiednie dymenzjonowanie.

Sądy polubowne składane bywają w ten sposób, że każda strona ustanawia swego zastępcę, a ci znowu wybierają przewodniczącego, który rozstrzyga zupełnie samoistnie i nie jest związany orzeczeniem znawców.

Prócz tego są w użyciu także jeszcze inne formy arbitrażu, i tak n.p. wyrok sprzedającego maklera, posiadającego nieograniczone pełnomocnictwo, W ten sposób umniejsza się koszta arbitrażu, które w pierwszym wypadku, są jak to z natury rzeczy wynika, znacznie większe i w obu wypadkach zwyczajnie składane są przed wdrożeniem postępywania arbitrażowego.

Jeżeli materjał drzewny musi być przed załadowaniem bez winy sprzedającego złożony na składzie, to odnośne koszta pokrywa kupujący.

Ponadto ma on materjał drzewny na wolnem powietrzu lub w jasnych budynkach tak układać, ażeby każda sztuka drewna mogła być jak najdokładniej obejrzana. Jeżeli bowiem cała partja drewna ułożona jest wbrew temu postanowieniu, natenczas znawcy nie wydają wogóle żadnego orzeczenia. Są jednak tylko pojedyncze drewna niewidzialne, natenczas znawcy przyjmują, że jakość ich jest właściwa.

Dla arbitrażu jest główną podstawą orzeczenia odnośne postanowienie umowy, jednak w sprawach wyłaniających się różnic jest miarodajne osobiste zapatrywanie znawców, w którym to kierunku naturalnie niema ani przepisów, ani zwyczajów. Z tego powodu też tak znawcy, jak szczególniej przewodniczący sądu polubownego, muszą się odznaczać nadzwyczajną bezstronnością w osądzeniu pojedynczych szczegółów, jak nie mniej posiadać wymagane wiadomości fachowe, w stopniu jak najwyższym. Ponieważ więc osoba sędziów jest w arbitrażu nader ważnym czynnikiem, przeto postanowienia co do ich ustanowienia, podobnie jak w innych wypadkach, powinny się znajdować już w samej umowie kupna.

}

- \

:

. > '

\

'<■ •

s

w

I

■

■

<

v -j . •

- ’;

- ‘ ł

>•

■

. A

:

....

'

\

♦

ROZDZIAŁ VII.

Przewóz materjałów drzewnych.

WSTĘP.

Wszelkie artykuły, stanowiące przedmiot handlu zamiennego, a więc i artykuły drzewne, muszą być do miejsca konsumcji dostawione, a ponieważ czynność przewozu powoduje koszty, to wynika z tego, że im dalej ma być jakiś towar przewożony, tern większe koszta powstają z tego powodu. Te ostatnie odgrywają zatem w produkcji towarów bardzo wielką rolę, gdyż mogą doprowadzić do tego, że one same będą większe, aniżeli wartość przewożonego towaru: wtedy więc o produktywnej czynności nie może być mowy. Byłoby zatem rzeczą po tern określeniu zbyteczną omawiać jeszcze obszerniej znaczenie kosztów produkcji, a w niniejszym wypadku kosztów przewozu i wystarczy jeżeli oprócz tego cośmy poprzednio już omówili, jeszcze wyraźnie zaznaczymy, że od wysokości tych kosztów zależy rentowność danego przedsiębiorstwa. Im wyższe są koszta przewozu, tern mniejszy jest dochód i odwrotnie. Zadaniem więc każdego przedsiębiorstwa, czy to handlowego, czy też przemysłowego jest dążyć do tego, by koszta transportu były zmniejszone, względnie szukać takich sposobów przewozu, które dadzą jak największy efekt finansowy.

Uważamy zatem jako rzecz konieczną, omówić w streszczeniu również te wszystkie środki transportowe, które w handlu drzew-nem odgrywają rolę i w tern miejscu już musimy zaznaczyć, że naszem przedstawieniem obejmiemy przewóz materjałów drzewnych na dalsze przestrzenie, pozostawiając dostawę na mniejsze odległości, jak n.p. ze zrębów do składowisk w lesie bez omówienia.

Jakież znamy środki transportowe. Znane są dwa główne sposoby przewozu, a mianowicie: dostawa wodą i dostawa lądem.

A. Dostawa wodą.

Dostawa wodą może być wykonaną przy pomocy a) spławu dzikiego i to w stanie luźnym (spust) lub też w stanie wiązanym i b) spławu uregulowanego rozmaitemi urządzeniami, tak do spiętrzania wody służącemi, jak i chwytania nadpływającego drewna lub ochrony brzegów służącemi, również w stanie luźnym i stanie wiązanym.

Pozostawiając szczegóły wykonywania odnośnych robót nauce o użytkowaniu lasu, opiszemy każdy z przytoczonych sposobów tylko pod względem wymogów, jakie handel wytworami drzewnymi do nich stawia.

Dostawa wodą może być następnie wykonaną także przy pomocy rozmaitego rodzaju statków, jak galary, berlinki, statki żaglowe i parowe mniejsze lub większe i t. d., zatem dostawa rzekami śródlądowemi i dostawa morska.

I.    Dostawa wodą w stanie luźnym jest obecnie prawie że wykluczona; sposób postępowania jest bowiem tego rodzaju, że sztuki drewna, płynąc pojedynczo, uszkadzają brzegi, zatem wyrządzają znaczne szkody w gruntach, a samo drewno narażone jest na uniesienie, szkody technicznej natury i ubytki masy drzewnej. Ponadto zależną jest ona przy wodach mniejszych od dwu warunków: tajanie śniegów na wiosnę i wezbranych wód w lecie wskutek większych opadów atmosferycznych. Te wszystkie szczegóły wpływają na to, że spławianie czyli spust drewna w stanie luźnym, bez jakichkolwiek urządzeń pławaczkowych, jest dzisiaj ze względów społecznych wręcz niedopuszczalne. Na tern stanowisku też stoją dzisiaj władze administracyjne, mające ustawowe prawo udzielania pozwoleń na spławianie drewna wodami bieżącemi.

II.    Lecz i pławienie drewna (spust) w stanie luźnym, nawet przy pomocy sztucznych urządzeń pławaczkowych, jak kluz czyli wodozbiorników, przy pomocy których naturalny stan wód podnieść można o pewną wysokość, wystarczającą do łatwiejszego pławienia drewna, jest również obecnie niedopuszczalne. Mimo bowiem te urządzenia dowolne kierowanie niejednokrotnie wieloma tysiącami sztuk drewna, znajdującego się na linji pławaczkowej, wynoszącej nieraz dziesiątki kilometrów, wymyka się zupełnie z rąk kierującego spławem.

Dlatego spław drewna w stanie luźnym, czy to w stanie dzikim, czy też przy pomocy urządzeń pławaczkowych nie ma wpływu na handel drewnem, a szczególniej na handel zamiejscowy, a jeszcze bardziej zewnętrzny.

III. Spław w stanie wiązanym.

Natomiast bardzo wielkie znaczenie posiada spław w stanie wiązanym. Może być przeprowadzany nawet na małych potokach, gdzie 4 — 5 sztuk drewna razem złączonych stanowią już jedną

taflę, w miarę posuwania się w dół rzeki łączy się małe tafle w coraz większe, aż nakoniec na wielkich rzekach, jak Wisła przed ujściem, płyną na wodach tafle, które zawierają kilkadziesiąt do kilkuset m³ drewna okrągłego, bardzo często ponadto obciążona nałożeniem innych materjałów, czyli tak zwaną „gąską“. I lu również wskazujemy na naukę o użytkowaniu lasu, gdzie jest przedstawiony sposób wiązania pojedynczych dłużyc, o równej długości, co jest zasadą w tafie. Szereg tafli na długość zwie się „pasem”, w której pierwsza tafla nosi nazwę „głowy”, środkowa „buchty”, a ostatnia „cala”. Dwa lub więcej pasów razem związanych ma nazwę „tratwy”. Na tratwie znajduje się schronienie, mały doinek „skar-bówka”. Dwie lub więcej tratew, za sobą płynących i należących do jednego' właściciela, ma nazwę „kolej”, „transport”, lub także „ryza”. Po drodze są „bindugi”, czyli place składowe, na których składa się, a następnie wiąże pojedyncze sztuki drewna, za pomocą „wici” skręcanych naokoło „bieguna” po należytem rozpa-rzeniu, iub też za pomocą łat lub żerdzi, na końcach drzew poprzecznie za pomocą gwoździ przybijanych, w pojedyncze tafle.

Spław drewna zalicza się już do żeglugi na rzekach, czyli śródlądowej, a siłą popędową jest żywa siła płynącej wody. Natomiast jeżeli transport odbywać się maw kierunku odwrotnym, to jest w górę biegu rzeki, którą to czynność zowiemy holowaniem, natenczas musimy użyć do tego siły ludzkiej, siły zwierzęcej, lub rozmaitego rodzaju łodzi, galarów, berlinek poruszanych osobnymi statkami, „remorkerami”, lub też samych statków czy to motorowych czy też parowych. Żaglowce mogą być użyte z korzyścią tylko na pełnem morzu lub wielkich jeziorach. Na morzu zaś mamy żeglugę „morską”, która może być także „przybrzeżna”, jeżeli przewóz odbywa się wzdłuż brzegów morza.

IV. Żegluga śródlądowa.

Tak samo dla żeglugi śródlądowej (rzeki, jeziora), do której zaliczyć należy także „sztuczne kanały” jak i dla żeglugi morskiej wydawane są specjalne przepisy. Przepisy te ustanawia dane państwo wedle swego uznania, jeżeli jakaś rzeka znajduje się w całości w granicach jego, natomiast są rzeki, które przepływają przez tery-torja kilku państw, jak np. Niemen i te są w wielu wypadkach umiędzynarodowione, a przepisy dla nich wydawane są tworami międzynarodowymi. Na rzekach granicznych, nie należących do rzek umiędzynarodowionych, zawierane są przez państwa ościenne osobne umowy „nawigacyjne”, regulujące ruch handlowy materjałami drzewnymi. Do takich umów należy np. umowa zawarta przez Państwo nasze z Rumunją, której treść uważamy za wskazane, ze względu na ważność rzeki Czeremoszu dla spławu drewnem, podać w dc-kładniejszem brzmieniu.

Treść jej jest następująca:

Każdy transport drewna musi posiadać upoważnienie, które wydaje polsko-rumuńska komisja Czeremoszowa. Wiązanie spławów

może odbywać się na miejscach (bindugach) specjalnie na ten cel przeznaczonych w ten sposób, by ruch spławami ogółem przez to nie cierpiał ani też nie było szkód na brzegach. Spławy mogą przybijać do brzegów tylko w miejscach przez rzeczoną komisję na ten cel przeznaczonych w ten sposób, ażeby i inne spławy mogły również przybijać. Spławy mają być za pomocą silnych lin przywiązane do pilotów, a flisakom nie wolno spławu tak długo opuszczać, aż on dobrze uwiązany zostanie. Podczas wielkich wód szą spławy być ponadto ściśle dozorowane, by zapobiec ich uniesieniu przez wodę. Na każdym składzie musi być umieszczona tablica zdała widoczna, a w nocy oświetlona. Za oddanie gruntu pod skład mogą właściciele pobierać taksy.

mu-

mu-

Szerokość spławu w „głowie” ma wynosić na przestrzeni do Jabłonicy 7 m., do Kut 8 m., największa zaś długość do Jabłonicy 32 m., z Jabłonicy do Uścieryk 34 m., od Uścieryk w dół 42 m. Jeżeli masa drzewna danego spławu wynosi do 23 m.³, natenczas wystarczy 1 flisak, nad 25 do 60 m.³, lub gdy spław składa się ze sztuk ciężkich i długich 2, nad 60 m.³ 3 — 4 flisaków. Flisacy szą być ukwalifikowani i każdy z nich posiadać dokumenty tożsamości, a ewentualnie także papiery cłowe etc. Przy wiosłach nie mogą być zatrudnione kobiety, ani osoby poniżej lat 18. Spławy muszą być należycie wiązane, a każda sztuka drewna ma być zaopatrzona w osobny znak pochodzenia i właściciela.

Spławy wolno puszczać na wodę dopiero w D/a godziny po przybyciu wody kluzowej, i to w odstępach co 200 m. Gdyby który ze spławów ubiegł wodę kluzową, natenczas winni flisacy przybić do najbliższego postoju i ruszyć stamtąd ponownie również dopiero po D/a- godzinie. Na przestrzeni musi być utrzymana odległość 200 m. między pojedynczymi spławami.

Po każdej wielkiej wodzie ma być cała przestrzeń spławowa obszukana, spławy i pojedyncze sztuki zbiegłe usunięte i dopiero wtedy dalszy spław podjęty. Jeżeli utworzy się zator, czy to z jednej tafii, czy też z kilku powstały, są obowiązani wszyscy flisacy, w miejscu się znajdujący, do wzajemnej pomocy, jakoteż muszą być awizowane następne spławy, które obowiązane są natychmiast do brzegu przybić.

Nadzorem nad wykonaniem przytoczonych przepisów, zajmuje się rumuńsko-polska Komisja Czeremoszowa, której ponadto przysługuje prawo oznaczenia wysokości odszkodowań, za szkody wyrządzone. Ponadto może dana sprawa być oddana do ukarania w myśl przepisów prawa karnego, zresztą zaś mają tu zastosowanie postanowienia ustawy wodnej.

Dla drugiej rzeki granicznej, to jest Niemna, nie wydano dotychczas żadnych przepisów regulacyjnych ruch okrętowy, a głównie spławami, gdyż z powodu oporu.rządu litewskiego nie przyszło dotychczas w tym kierunku do porozumienia między Litwą i Polską.

Spław na rzekach odbywa się w dół, pod prąd idą statki. Przedsiębiorca, objąwszy materjał do przewozu, daje potwierdzenie odbioru, czyli „ceduły wodne”. Odpowiadają one listom przewozowym na kolejach i konosamentom w żegludze morskiej i mają te same cechy, za wyjątkiem terminu dostawy, którego się nie ustanawia.

Żegluga i spław na śródlądowych drogach wodnych dozwolone są dla statków, łodzi i tratew polskich, a jako polskie uważa się te statki i łodzie, które stanowią własność państwową lub prywatną polską, jednak jeżeli są zarejestrowane. Za tratwy polskie uważa się tratwy, których spław zaczyna się na terytorjum polskiem. Za śródlądowe drogi wodne uważa się żeglowne i spławne wody publiczne i prywatne, naturalne i sztuczne.

Statki i łodzie muszą posiadać patent statkowy, które wydają dyrekcje dróg wodnych lub wojewódzkie władze administracyjne, na podstawie przeprowadzonych oględzin techniczno-sanitarnych. Do kierowania uprawnione są osoby posiadające patent żeglarski.

Do spławu mogą być dopuszczane tratwy, które są zaopatrzone w dokument podróży i kierowane przez osoby, posiadające patent retmański.

Statki i łodzie muszą być rejestrowane i w tym celu należy zgłosić: imię i nazwisko właściciela, obrane miejsce postoju, rodzaj, wymiary, zdolność przewozową, nazwę względnie numer ją zastępujący, przy popędzie mechanicznym także dane dotyczące kotłów, maszyn i t. d. i szybkości ruchu. Na tej podstawie sporządzony ma być akt o spisie, zarejestrowane statki i łodzie otrzymują dokument rejestracyjny, a także znak numerowy, który ma być przybity na statku w miejscu widocznem.

Szczegółowe postanowienia i przepisy dla transportów wodami są w skróceniu następujące:

Wody są, wedle ustawy wodnej z dnia 19/9 1922 r., albo publiczne albo prywatne; publiczne są wtedy, o ile z mocy tej ustawy albo na skutek szczególnych tytułów prawnych nie stanowią własności prywatnej. Jednakże i wody prywatne płynące i jeziora mogą być w drodze ustawodawczej w interesie publicznym zaliczone także do kategorji wód publicznych.

Wód publicznych wolno każdemu używać w sposób zwyczajny, jak do kąpieli, mycia, prania, jazdy łódkami etc., jednak do wydobywania roślin, pni drzewnych, ziemi, piasku, żwiru, kamieni i lodu potrzebne jest zezwolenie władzy wodnej.

Zabrania się rzucania do wód drewna etc., tudzież składania tych przedmiotów na brzegach, jeżeli mogą być przez wodę zabrane i wstrzymać jej odpływ. Zabrania się takiego używania istniejących urządzeń do piętrzenia, doprowadzania i odprowadzania wody, któreby powodowało marnowanie lub bezużyteczne piętrzenie wody ze szkodą dla innych.

Wody publiczne i państwowe kanały żeglowne mogą być przez każdego używane do komunikacji publicznej, a w szczególności do żeglugi i spławu drewna w stanie wiązanym, przyczem mają być przestrzegane przepisy traktatów państwowych, regulaminów wydanych: dla żeglugi, spławu, policji rzecznej i kanałowej, oraz specjał-nych ustaw i rozporządzeń. Spust drzewa leśnego na wodach publicznych może być dopuszczony w wypadkach i pod warunkami, które określi rozporządzenie Ministra Robót Publicznych. Urządzenie stałego przewozu na wodach publicznych zależy od władzy wodnej, na prywatnych jest wymagane pozwolenie, jeżeli przewóz ma być urządzony w celach zarobkowych, jednakże jest pozwolenie niepotrzebne, jeżeli przewóz urządzono czasowo dla transportu robotników lub materjałów.

Właściciele gruntów, przylegających do wód żeglowych i spław-nych, muszą pozwolić na urządzenie i utrzymanie na ich gruntach przez Państwo ścieżki lub drogi holowniczej, w celu holowania statków i tratew tak przez ludzi jak i przez zwierzęta. Tak samo winni pozwolić na przybijanie i przymocowywanie do brzegów statków i tratew, w nagłych wypadkach nawet na przejściowe umieszczenie na brzegu ładunku statku lub tratwy. Za szkody, powstałe z powodu niewłaściwego lądowania, przymocowywania i wyładowania, odpowiada właściciel statku lub tratwy.

Żegluga, spław tratew i spust drewna luźnego na prywatnych wodach płynących są dozwolone w zakresie dopuszczalnym, mogą być jednak rozszerzone lub nawet zakazane i ograniczone.

Minister Robót Publicznych wydaje zarządzenia w sprawie pobierania opłat od statków, tratew i drewna luźnego, płynących na wodach publicznych i prywatnych, za wydobywanie roślin, pni drzewnych, mułu, ziemi, żwiru, kamieni i lodu, jak i za specjalne świadczenia na śródlądowych drogach wodnych. Opłaty te mogą być użyte na pokrycie kosztów zarządu, urządzeń i odszkodowań.

Opłaty od statków, tratew i drewna luźnego ustanowione zostały w sposób następujący:

Za każde pełne, lub rozpoczęte 10 m.² powierzchni powstałej dla statków i tratew przez pomnożenie największej długości przez największą szerokość, a dla spustu drewna luźnego przez pomnożenie długości drogi wodnej, zajętej drewnem, przez największą szerokość drogi zajętej drewnem, tudzież za każde pełne lub rozpoczęte 10 km. odległości od miejsca ruszenia, względnie od granicy Państwa, aż do punktu końcowego zamierzonej drogi, względnie do granicy Państwa, i to od statku ładownego bez własnego popędu mechanicznego, z własnym popędem mechanicznym, od holowników, od tratew z ładunkiem lub też i od spustu drewna luźnego. Ustanowione zatem zostały pewne kwoty, których wysokości obecnej nie podajemy, gdyż są zmienne. Idą jednakże w sumy nie wielkie

n. p. od tratwy do 300 km. odległości 0.03 zł., nad 300 km. za dalszą przestrzeń 0.015 zł.

Również oznaczone zostały opłaty za użytkowanie wybrzeży, specjalnych urządzeń ładunkowych, za postój w portach i zimowis-

Zostały oznaczone również należytości za śluzowanie statków i tratew na kanałach wodnych w Polsce istniejących, które również z tego samego powodu nie podajemy, nadmieniamy jednak, że w wielokomorowych śluzach każda komora liczy się za osobną śluzę.

kach z uwagą jednak, że na wypadek braku miejsca tratwy mogą być niedopuszczone do postoju w portach.

Opłaty mogą być uskuteczniane w kasie skarbowej lub w urzędzie wodnym, które opłaty te wymierzył. Urząd odbierający wystawia kwit, a oprócz tego także dokument podróży, który ma być przechowywany przez kierowników statków, tratew lub spustu drewna luźnego, w czasie trwania podróży, a po jej ukończeniu oddany urzędowi wodnemu, w którego obrębie podróż została ukończona.

Bliższe szczegóły co do wysokości opłat znajdują się w Dz. U. R. P. Nr. 61 z 14/6 1928 r. poz. 567, w którym też znajdują się wykazy wybrzeży, za użytkowanie których mają być pobierane powyższe opłaty portów i zimowisk, jako też towarów n. p. „wyroby z drzewa drobne”, beczki, chrust, podkłady kolejowe, kora i łub,, węgiel drzewny etc. ¹)

Oprócz podanych postanowień znajdują się w ustawie wodnej z dnia 19 września 1922 r. Dz. U: R. P. Nr. 62, z dnia 19/6 1922 r. bardzo obszerne dalsze przepisy, które jednakże pomijamy z powodu tego, iż one tylko w bardzo luźnym stosunku stoją do celu, jaki sobie wytknęliśmy w niniejszem dziele.

Dla interesujących się tym działem specjalnie nie pozostaje nic innego jak przestudjowanie szczegółowe. Nadmieniamy zatem tylko, że rzeczona ustawa wodna dzieli się na główne działy, a to: O prawie własności wód; o użytkowaniu wód i ta część nas głównie obchodzi; o utrzymaniu i regulacji wód i ich brzegów, tudzież o ochronie przed powodziami; o wywłaszczeniu i prawach przymusowych, który również jest ważny z tego powodu, iż między inne-mi omawia także szczegół wywłaszczania w celach regulacji i uspław-niania wód, płynących dla statków lub tratew; o spółkach wodnych; o władzach i postępowaniu; o komisjach rewizyjnych wodnych; o wojewódzkich radach wodnych, które mogą i mają zabierać głos także w sprawach spławu tratew i spustu drewna na wodach prywatnych, a wybierane są na lat 5; o postanowieniach karnych, w końcu' jako część dziesiąta: postanowienia przejściowe i końcowe.

W tym ostatnim dziale są wymienione szczegółowo wody, które jako żeglowe uznane zostały n. p. Wisła od ujścia Przemszy do morza Bałtyckiego, Dniestr od Rozwadowa do granicy Państwa, Prut od Zobłotowa do granicy Państwa i t. d. Linje spławne nie są jednak identyczne z określeniem wód publicznych, gdyż n. p. Prut jest drogą wodną publiczną już od mostu kolejowego w Ja-remczu.

W końcu znajdujemy w art. 262 postanowienie, ważne przy eksploatacji lasów w górach się znajdujących, że utrzymane zostały w mocy na obszarze byłej Galicji następujące ustawy:

a)    austrjacka z dnia 30/6 1884 r. o robotach, mających na celu nieszkodliwe odprawadzanie wód górskich, z tą jednakże zmianą, że kompetencja przechodzi z Ministerstwa Rolnictwa na Ministerstwo Robót Publicznych.

b)    krajowa galicyjska z dnia 15/6 1904 r. o niektórych zarządzeniach policyjnych, leśnych i wodnych, tudzież o zalesieniu ochronnem, z wyjątkiem §§ 1 do 8-ej ustawy, a kompetencja w tym wypadku przeszła z b. Namiestnictwa na urzędy wojewódzkie, z b. wydziału krajowego na właściwe terytorjalne związki samorządowe wojewódzkie, względnie wojewodę.

W celach uzyskania dokładnego poglądu na stan i warunki użytkowania sił wodnych w Państwie i ułatwienia w ten sposób racjonalnego wykorzystywania, jest przeprowadzany kataster sił wodnych, przez państwową służbę hydrograficzną. Projekta techniczne, dołączane do podań o pozwolenie wodno-prawne, mają być uwzględniane z datami w tym katastrze uwidocznionemu

O żegludze i spławie na śródlądowych drogach wodnych miarodajne jest Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6/3 1928 r. Dz. U. R. P. Nr. 29 z dnia 14/3 1928 r.

Pozostałaby jeszcze do omówienia kwestja czy i w jaki sposób spław wodą wpływa niekorzystnie na własności techniczne samego drewna. W tym względzie mamy nader skrupulatne badania prof. Janki i wiele własnego doświadczenia, z tego powodu, że autor niniejszej pracy miał wiele do czynienia w swej praktyce ze spławem tak luźnym jak i wiązanym.

Zatem wylugiwanie drewna wodą słodką wywiera nawet wynik korzystny na techniczne własności drewna, szczególnie w kierunku hygroskopijności. Drewno wyługowane traci bardzo znacznie swój przymiot naciągania wilgoci, a tern samem podpada znacznie mniej pod paczenie się i kurczenie. Nawet trwałość zdaje się zwiększać, natomiast traci nieco, lecz bardzo nieznacznie, wytrzymałość.

Z tego powodu więc ługowanie może być polecone tern więcej, że barwa drewna wskutek tego nie cierpi i z tego punktu widzenia wychodząc, należy te korzyści zapisać na dobro spławu, w przeciwieństwie do transportu drogą lądową.

Naturalnie, że mowa tu o spławie, nie trwającym zbyt długie okresy czasu, tylko tak, jak on normalnie się odbywa. W końcu trzeba nadmienić, że drzewa iglaste, a w szczególności sosna, pozo-

stając ciągle przez dłuższy czas w wodzie, zabezpieczone są przed szarzyną, gdyż woda wyługowuje właśnie te zawartości komórek drzewnych, które stanowią pożywienie grzybka.

V. Żegluga morska.

W żegludze morskiej przewóz materjałów odbywa się żaglowcami i mniejszymi lub większymi okrętami (parowcami). I tu również przedsiębiorca dostawy, którego na okręcie zastępuje kapitan, wystawia potwierdzenia na materjał do przewozu odebrany. I tutaj potwierdzenia te odpowiadają kolejowym listom przewozowym, lecz noszą nazwę: „konosament”, (fr.: connaisiement, police de cargaison; po ang.: bill o; lading, w skróceniu B/L). Zawiera ono: nazwę i narodowość statku i kapitana, nazwy nadawcy i odbiorcy, porty załadowania i wyładowania, określenie artykułu do przewozu objętego, umowę w sprawie kosztów przewozu, ilość egzemplarzy konosement, w końcu miejsce wystawienia, datę i obopólne podpisy. Konosament może jednak opiewać „na okaziciela” i wtedy może towar odebrać każdy, kto konosament posiada, lub też opiewa „na zlecenie” i wtedy można go odstępywać innym osobom, lecz natenczas jeżeli na odwrotnej stronie umieszczona jest odpowiednia klauzula.

Wystawia się go przynajmniej w 3 egzemplarzach, z których jeden zatrzymuje kapitan statku, dwa inne nadawca, który jeden egzemplarz przesyła odbiorcy, a ten na tej podstawie może towar podjąć.

Kapitan statku ma obowiązek w miejscu wyładowania wydać towar legitymującemu się posiadaczowi choćby jednego egzemplarza konosamentu, za potwierdzeniem odbioru. Jeżeli jednak zgłosi się kilku posiadaczy, natenczas towar ma być złożony na składzie.

Przeniesienie konosamentu sprawia, że staje się on przedmiotem handlu, a w nowszych czasach używany jest on także w żegludze śródlądowej, jak również w żegludze są konosamenty do załadowania, lub przechodnie (po ang. trough - bill-of lading), które stwierdzają objęcie całego do przewozu przeznaczonego towaru, choćby w czasie późniejszym.

Są więc to umowy o przewóz towarów z jednego miejsca na drugie. Są jednak także umowy o najem całego okrętu lub jego części na jedno lub kilkurazowy przejazd, lub też na pewien dłuższy lub krótszy okres czasu.

na-

Okręty muszą być zarejestrowane w porcie macierzystym, a taryfy przewozowe są stałe, obliczone na przejazd tylko w jednym kierunku, od przestrzeni przez towar zajętej, lub od załadowanego ciężaru. Umowa na wynajem całego lub też części okrętu ma zwę certepartji, karta poo^ielona (c^arte-partie), bywa sporządzaną w dwu egzemplarzach, z których jeden przeznaczony jest dla kapitaną, drugi zaś dla nadającego towar. Zawierać powinna nazwę statku i kapitana, ilość przewożonego towaru, termin i miejsce za-

ładowania i miejsce wyładowania towaru, miejsce i datę wystawie-wienia umowy i podpisy obu stron.

Do kosztów transportu zaliczać należy także „primage”, co oznacza pewien dodatek procentowy do właściwego przewoźnego, a przeznaczony na utrzymanie załogi.

Polskie statki handlowe muszą być również zarejestrowane, a na dowód uskutecznionego zarejestrowania otrzymują paszport okrętowy, czyli certyfikat, stwierdzający narodowość statku. W celach kontroli przez władze portowe lub celne musi być w posiadaniu kapitana manifest, to jest spis towarów, znajdujących się na okręcie, a objętych konosamentami.

W wypadkach morskich i wywołanych z tego powodu sporach decydują Izby morskie.

Miarodajnym przepisem dla Izb morskich w Polsce jest ustawa z 18 marca 1925 r., a istnieją one przy sądzie w Wejherowie i przy Urzędzie Marynarki Handlowej w Gdańsku. Zadaniem ich jest przeprowadzanie dochodzeń i wydawanie orzeczeń w sprawach wypadku, jeżeli wypadek zdarzył się na terytorjalnych wodach polskich i o ile dochodzenie zarządzi Ministerstwo Handlu i Przemysłu. Dochodzenie ma na celu ustalenie przyczyn wypadku oraz wszystkich towarzyszących okoliczności. Dochodzenia w sprawach wypadków, które przydarzają się w obrębie portu gdańskiego i terytorjalnych wód gdańskich należą do kompetencji Izby morskiej w Gdańsku, wszystkie inne do Wejherowa.

Przy sądzie okręgowym w Starogradzie ustanowioną została izba morska odwoławcza.

Kończąc dział „o dostawie wodą”, musimy dać jeszcze bliższe określenie tony rejestracyjnej, wedle której oblicza się tonaż okrętowa (Tonneau de mer). Tonaż tę oblicza się nietylko wedle miejsca, lecz także wedle towaru i oznacza ona bądźto pewien ciężar, bądź zawartość przestrzenną, lub też ilość sztuk. Zawartość w tonnach ustanowiona jest od r. 1872 w ciężarze wynoszącym 1000 kg., jako miara przestrzenna. Tonna registracyjna zawiera zatem 100 stóp angielskich czyli 2.8315 m.³, czyli że 1 in.³ zawiera 0.35317 tonny registracyjnej i ten wymiar stanowi obecnie podstawę do oznaczenia wewnętrznej zawartości okrętu i jego nośności.

B. Dostawa lądem.

I. Przewóz osią.

Przewóz osią drogami gorzej lub lepiej technicznie założone-mi, jest w naszym wypadku o mniejszem znaczeniu. Ze względu na koszta odbywać się on może tylko na stosunkowo krótsze przestrzenie, wynoszące stosownie do lokalnych warunków około 15 km. Na taką samą odległość może przewóz osią konkurować także z kolejami.

Ponieważ i auta ciężarowe nie mają w naszym wypadku większego znaczenia jak tylko lokalne, więc chyba tylko w połączeniu z transportem osią mogą służyć dla transportów miejscowych i tylko krótsze przestrzenie. Zresztą dla autów ciężarowych muszą być pewne specjalne warunki, by przewóz tymi środkami przewozowymi mógł się opłacić, których to warunków w lesie po największej części niema. Wedle dotychczasowych doświadczeń, auta ciężarowe dla transportów drzewnych przeznaczone, mogą się opłacać tylko wtedy, jeżeli drogi są odpowiednie i jeżeli ruch niemi może się odbywać przez cały rok bez przerwy. Najodpowiedniejsze okazały się auta o nośności 3 do 4 t. W ostatnich¹ czasach zachwalane „traktory” i motory „gąsienicowe” mogą oddać usługi w samym lesie, zatem w ruchu miejscowym.

na

Wyłania się jednak dla handlu ważne pytanie, który z dwu środków transportowych: auto ciężarowe, czy też traktor i pod jakimi warunkami jest korzystniejszy.

Korzyść zależy nasamprzód od długości linji transportu, a mianowicie: auto z powodu swej chyżości nadaje się do odległości dłuższych, traktor zaś do krótkich, dla obu granicę stanowiłaby odległość 15 km. Traktor przedstawia następnie tę korzyść, że mogą być do niego przyczepiane wozy zwykłe, a załadowywanie i wyładowywanie przedmiotów naładowanych mogą być ciągłe, gdy bowiem traktor z wozami jest w drodze, mogą być w tym samym czasie inne wozy załadowywane, a inne znowu wyładowywane. Traktor nadaje się szczególnie, jeżeli drogi posiadają silne spady i wzniesienia. Natomiast transporty autami mogą odbywać się na odległości dłuższe, wymagają jednak dróg lepszych, wybudowanych w terenie poziomym. W szczególności nadają się one dla transportów materjałów tartych.

Można zatem jako zasadę ustanowić nastęDujący podział czynności: traktory służyć mogą jako środki transportowe dla wywozu materjałów drzewnych ze zrębów do dróg wywozowych i miejsc składowych, z których dalsza dostawa autami ciężarowemi jest możliwa.

Co się tyczy używania dróg publicznych i ich ochrony, istnieją u nas w Polsce następujące przepisy, podane w skróceniu.

Zabronione są nastęoujące działania: niszczenie i uszkadzanie tak dróg jak i wszelkich przynależności i urządzeń drogowych; włóczenie przedmiotów, mogących psuć drogę, a przed nioty takie mają być wiezione na kołach lub saniach; zanieczyszczanie i rzucanie na drogi przedmiotów mogących kaleczyć ludzi i konie, jak gwoździe etc.; tratowanie rowów przydrożnych; składanie na drodze wszelkiego rodzaju materjałów; przeciąganie lub przewożenie przez mosty ciężarów, przekraczających dopuszczalne obciążenie i t. d. Szerokość obręczy kół pojazdów ma być taka, by ciśnienie kół nie przekraczało 150 kg. na centymetr bieżący szerokości obręczy. Wszelkie poją dy zaprzęgowe, utrzymywane w celach zarobkowych dla przewozu ciężarów, muszą mieć hamulce, jednak zabronione jest używanie łańcuchów, haków, lub innych przyrządów, które psują drogę. Szerokość pojazdu wraz z ładunkiem nie może przekraczać 2.5 m., wysokość 4 m. nad powierzchnią drogi. Wszyst-

kie pojazdy mają mieć napisy, t. j. być zaopatrzone w tablicę o wymiarach nie mniej niż 2b/ió cm., z lewej strony umieszczoną, a zawierającą czytelnie napisane w języku polskim, nazwisko i miejsce zamieszkania właściciela, lub też nazwę i adres firmy, fabryki etc. Każdy pojazd w nocy ma być oświetlony przynajmniej jednem bia-łem światłem, zdała widocznem. Zabronioną jest jazda saniami bez dzwonków, grzechotek lub też dyszla, płozy u sań muszą być dłuższe niż 120 cm. i więcej aniżeli 10 cm. szerokie.

II. Przewóz kolejami.

Wobec tego, że drogi nie mają większego znaczenia dla zewnętrznego, a' tern bardzie] zagranicznego handlu drewnem, w tym ostatnim wypadku chyba tylko dla małego ruchu granicznego, przeto pozostają dla dostawy lądem głównie koleje. Urządzenia te posiadają zatem pierwszorzędne znaczenie, to znaczy, że należyta polityka taryfowa może przywóz drewna, a tern samem i handel drewnem ułatwić, lub też egzystencję jego bardzo utrudnić, a nawet zupełnie uniemożliwić. Co więcej, polityka taryfowa kolejowa może być środkiem pomocniczym w walce ze sąsiedniemi państwami, w wypadkach nałożenia wysokich ceł dowozowych. Zasadniczo własność lasowa, wytwarzająca surowiec, t. j. materjał drzewny w stanie krągłym, musi dążyć do tego, by stawki przeznaczone na kolejach były jak najniższe, to znaczy, by ostatni ęunkt zasięgu zbytu surowca był jak najdalej położony. W szczególności odnosi się to do lasów nazbyt daleko od miejsc zbytu położonych, przy-czem nie trzeba zapominać, że drewno zalicza się do artykułów masowych, nie znoszących wysokich kosztów transportu.

Koleje nasze są prawie wszystkie własnością Państwa, a nawet Państwo zawiaduje niektóremi kolejami prywatnemi. Wskutek tego wpływ Państwa na politykę taryfową jest tern większy. Koleje bowiem, obojętnie czy państwowe czy prywatne, są niczem innem jak wielkiem przedsiębiorstwem przewozowem, które obejmuje obowiązek przewożenia przedmiotów do transportu oddanych. Lecz Państwo posiada w tym kierunku prawie monopol, zatem jego polityka taryfowa musi być bardzo oględna i przezorna, by stała się dobrodziejstwem, a nie nieszczęściem gospodarstwa społecznego.

Przewóz materjałów wogóle, a drzewnych w szczególności, wykonywany bywa na podstawie przepisów taryfowych regulujących tak koszta jak i warunki samego przewozu. Są to przepisy wydawane przez rządy danych państw, tak dla kolei swoich, t. j. państwowych, lecz także i dla prywatnych. Oprócz tego istnieją ogólne przepisy międzynarodowe, które regulują przewóz towarów między pojedynczemi państwami.

Zanim do przedstawienia tych przepisów przystąpimy, musimy przedtem dać krótki historyczny obraz rozwoju tych stosunków u nas w Polsce.

1. Krótki historyczny obraz dotychczasowego rozwoju*

Wysokość taryf przewozowych dla drewna nie miała w pierwszych latach istnienia Rzeczypospolitej zbyt wielkiego znaczenia, a to z powodu ciągłego spadku waluty, a ten spadek wartości marki spowodował, że od 1 stycznia 1924 r. począwszy, wprowadzono podwyższoną, lecz zwaloryzowaną taryfę przewozową. W tym celu ułożono 10 klas taryfowych cla poszczególnych towarów, materjały drzewne zal Cłone zostały: użytkowe do klasy VII, opałowe zaś do klasy IX. Ponadto ułożono „taryfę wyjątkową Nr. 3”, której celem było ułatwienie przewozu materjałów drzewnych wewnątrz kraju, a mianowicie: •

a) budulca obrobionego lub też nie, a przeznaczonego do odbudowy okolic zniszczonych przez wojnę i dla pewnych robót publicznych;

b)    materjału krągłego do przecierania, celem wyrabiania kostek do brukowania ulic i do przeróbki na wyroby drzewne;

c)    kostek brukowych, słupów telegraficznych, telefonicznych, kopalniaków, drewna celulozowego i osikowego.

Za materjały płacono przewóz wedle stawek taryfy VIII, stawki zaś taryfy VII stosowane były do drewna, przeznaczonego na eksport i innych materjałów użytkowych w obrocie krajowym. Taryfy te nie dały korzystnego wyniku, gdyż wysokość stawek dla tańszych sortymentów była zbyt wygórowana. Przy eksporcie zaś via Gdańsk musiały być nadto stosowane na przestrzeni Tczew — Gdańsk (42 km.) znacznie wyższe stawki taryfy gdańskiej.

Zarządzono zatem od dnia 1 lutego 1924 r. począwszy, że przesyłki materiałów drzewnych, adresowane do Gdańska opłacały przewoźne bez względu na przestrzeń Tczew — Gdańsk wedle kl. VII.

Następnie od 1 marca 1924 r. począwszy, przyznano pewne ulgi dla przewozu artykułów masowych, a zatem i drewna. Zaprowadzono bowiem w obrocie krajowym dla materjałów obrobionych i nieobrobionych, nie zaliczonych dotychczas do kl. VIII, taryfę skombinowaną. Dla materjałów zaś drzewnych eksportowych zrobiono różnicę, że jednolitą opłatę w wysokości 132 gr. od 100 kg. pobierano także za odległości powyżej 380 do 600 km.

W tej polityce, uwzględniania wywozu na dalsze odległości nastąpiła z dniem 5 marca 1924 r. zmiana, weszła bowiem w życie ze względu na konieczność osiągnięcia samowystarczalności, podwyżka przewoźnego.

Stawki więc cla materjałów drzewnych zmodyfikowano w ten sposób, że ustanowiono cztery nowe klasy B. C. i D. i zaszeregowano wszystkie materiały drzewne do klasy B. Klasa ta dla odległości do 600 km. odpowiadała stawkom dotychczasowym klasy VII, od 5-go kwietnia zaś klasy VIII; na odległości powyżej 600 km. była nawet znacznie niższa. Drewno opałowe pozostało w kl IX, podwyższonej, odpowiadającej stawkom dotychczasowej klasy VIII.

Na skutek żądań, głównie przez państwową Radę kolejową, stawianych, ustanowiono od dnia 1 lipca 1924 r., w szczególności <d!a materiałów drzewnych, taryfy klasy B. C. E. i F., a następnie przyznano od 1 listopada 1924 r. dla materjałów przewożonych 30-tonowymi wagonami zniżki, a to 10°/. w obrocie krajowym dla odległości powyżej 300 km., przy wywozie zaś 10°/o zniżki dla odległości 300—500 kin., 15% natomiast przy odległościach nad 500 km.

W dniu 1 stycznia 1925 r. weszła w życie nowa taryfa, w której w zasadzie utrzymano dotychczasowe stawki klas taryfowych, równocześnie jednak przeniesiono niektóre sortymenta drzewne do klas niższych. Przeniesiono zatem artykuły drzewne na eksport przeznaczone do klasy E taryf wyjątkowych; kopalniaki i papierówkę do klasy G namiższej, z wyłączeniem papierówki, przewożonej przez stację graniczną Grajewo, pozostawiając ją dalej w klasie F. W obrocie krajowym kloce tartaczne przeniesiono do najniższej klasy taryfowej E, którą przyznano także drewnu opałowemu, torfowi i niektórym leśnym użytkom ubocznymt drewno obrobione w obrocie krajowym pozostawiono nadal w klasie taryfowej B. Zniżki przy użyciu 30-tonowych wozów przyznano w wysokości 10% tak w obrocie krajowym, jak i na eksport, lecz tylko przy odległościach nad 300 km. i minimalnej wadze 25.000 kg.

Posyłki musiały być nadawane przy użyciu listów przewozowych międzynarodowych, za wyjątkiem tych, które przeznaczone są do Gdańska, Gdyni i stacji Zemgala.

Nowa taryfa przyznawała znacznie niższe stawki przewozowe tak w obrocie krajowym do własnych zakładów tartacznych, lecz także pewne ulgi cla eksportu, a te wszystkie ulgi objęte zostały taryfą wyjątkową VII. Tu znajdujemy poraź pierwszy stację Gdynia, lecz także już i „przystań Gdynia”, dla których należytość przewozowa miała być obliczana w tej samej wysokości, jak do stacji Gdańsk—Neufahrwasser.

Od 1 maja 1925, zaczęły obowiązywać nowe przepisy ogólne, zawarte w pierwszej części taryfy przewozowej. Znoszą one wszystkie ograniczenia przewozowe, a w szczególności wprowadzone zostały następujące zmiany:

1)    zniesiono ograniczenia w wysokości zaliczek, a odtąd począwszy przesyłki mogą być obciążane nawet najmniejszemi należnościami na korzyść nadawcy;

2)    wydawanie zaliczek przez kolej zostało ustanowione do wysokości 10 zł. w gotówce na każdą posyłkę;

3)    przyznano prawo żądania w ciągu 3 dni po odbiorze sporządzenia protokułu co do stanu przesyłki, jako też wysokości szkody, jeżeli szkoda wynikła z powodu wad, które przy nadaniu nie można spostrzec, w czasie między odbiorem jej przez kolej i jej wydaniem.

Nasz przegląd historyczny kończymy na roku, w którym wprowadzone zostały w życie prawie na wszystkich kolejach Europy dwie konwencje międzynarodowe o przewozie osób, towarów, opracowane w r. 1923 na konferencji w Bernie, a podpisane przez 26 państw. Do tych wzorów przystosowano również wewnętrzne regulaminy przewozowe poszczególnych krajów i w ten sposób starano się ujednostajnić brzmienie przepisów, regulu ące warunki przewozu na całym kontynencie. Zajęła się tern specjalna komisja Ministerstwa Komunikacji, która wypracowała projekty dwu regulaminów, a to: osób bagażu i przesyłek ekspresowych, przesyłek towarowych. Regulaminy te, po uzgodnieniu ich z Ministerstwami Sprawiedliwości, Przemysłu, Handlu, Rolnictwa Skarbu weszły w życie z dniem 1 listopada 1928 r. i obejmują także koleje, znajdujące się na obszarze miasta Gdańska, a mogą być rozciągniąte na przesyłki dokonywane przez kolej żelazną, z udziałem regularnych linij żeglugowych, samochodowych i lotniczych.

oraz

oraz

Regulaminy przewozu przesyłek towarowych, mają zastąpić obowiązujące dotychczas przepisy przewozowe i różnią się od nich zewnętrznym układem, ujętym w pewien logiczny system i właściwą redakcją, niedopuszczającą dowolności w interpretowaniu pojedynczych postanowień.

Widzimy więc, że sprawa taryf kolejowych może się pochwalić wielką sumą pracy w układ taryf włożoną dotychczas. W tej zaś chwili mamy już najnowsze, od dłuższego czasu zapowiadane taryfy towarowe (październik 1929 r.).

2. Przepisy przewozowe polskich kolei normalnych,

część I.

W tym dziale podamy również tylko w skróceniu postanowienia, które odnoszą się, lub też mogą mieć zastosowanie do gospodarstwa i przemysłu leśnego.

Przepisy rzeczonego regulaminu wkładają na kolej obowiązek przewozu, jeżeli nadawca zastosuje się do obowiązujących przepisów, jeżeli przewozu można dokonać zwykłymi środkami przewozowymi i jeżeli przewozowi nie stoją na przeszkodzie okoliczności, od kolei niezależne. Kolej może jednak ustalić dla przewozu pewnych kategoryj towarów, specjalne warunki przewozu.

Kolej obowiązana jest przyjmować do przewozu przesyłki tylko wtedy, kiedy przewóz ich może być uskuteczniony bez zwłoki. Jeżeli jest to niemożliwe, kolej obowiązana jest przyjąć towar tymczasowo na przechowanie, o ile posiada na stacjach nadania odpowiednie pomieszczenia. Wolno jej jednak odmówić przechowania towarów łatwo ulegających zepsuciu, zwierząt lub materjałów wybuchowych, samozapalnych i t. p.

Przewóz dokonywa się na podstawie listu przewozowego, który składa nadawca na każdą przysyłkę osobno, oznaczając w liście przewozowym: miejsce i datę nadania, stację przeznaczenia, nazwisko i adres odbiorcy, nazwę towaru, nazwisko i adres nadawcy. Poza tern nadawca może podać wagę przesyłki lub żądać zważenia jej przez kolej, podać drogę, przewozu oraz żądać zastosowania specjalnej taryfy. Ponadto może nadawca w tym liście umieścić żądanie, by waga lub ilość sztuk przesyłki, została sprawdzona na stacji nadania, lub na stacji przeznaczenia. Zamieszczanie innych oświadczeń jest wzbronione, jednak na drugiej stronie listu może być wydrukowana firma nadawcy. Wszystkie szczegóły mają być napisane w języku polskim atramentem, drukiem lub stęplem, nie wolno jednak poprawiać treści, lub podskrobywać, nie przyjmuje się również listów silnie zabrudzonych.

Nadawca jest odpowiedzialny za ścisłość wskazań, zamieszczonych w liście przewozowym i ponosi wszelkie z tego powodu wynikłe następstwa. Kolej ma prawo w każdym czasie sprawdzić, czy waga, ilość sztuk i zawartość przesyłki zgodne są z temi wskazaniami. W razie stwierdzenia oświadczeń niezgodnych z rzeczywistością, kolej pobiera osobne dopłaty, niezależnie od różnicy przewoźnego i od odpowiedzialności karnej.

Normą miarodajną przy załadowywaniu wagonu jest jego ładowność; wagon może być jednak załadowany do całej nośności, jeżeli niema obawy, by nośność mogła być w drodze przekroczona; ładowanie ponad nośność jest bezwzględnie zabronione. Jeżeli jednak na wagonie niema oznaczonej nośności, natenczas można ładowność przekroczyć o 5°/o. W razie przeciążenia wagonu może kolej odładować nadwyżkę na tej stacji, na której to zauważono, a od nadawcy ma być zażądana wskazówka, co do dyspozycji nadmiaru. Za wyładowanie nadwyżki, pobiera się opłatę, oraz postojowe za 1 dzień przetrzymywania wagonu. Jeżeli przesyłka została przez nadawcę wadliwie załadowana, natenczas przeładowanie jej w drodze wykonane bywa na koszt nadawcy lub odbiorcy. *)

Przyjęcie przesyłki wraz z listem przewozowym przez kolej uważa się za zawarcie umowy o przewóz, co kolej stwierdza przez odciśnięcie na liście przewozowym stempla stacyjnego z datą. Przyjęcie to potwierdza kolej na wtórniku listu przewozowego, który nadawca winien sporządzić równocześnie z listem przewozowym.

Za przewóz pobiera się opłaty, które ustala taryfa. Taryfa dla swej ważności musi być należycie ogłoszona. Taryfy, wprowadzające podwyżki opłat lub utrudnienie warunków przewozu, wchodzą w życie najwcześniej po upływie 4 tygodni od dnia ich ogłoszenia. Termin ten może być przez władzę zwierzchnią skracany do 2-ch tygodni.

Jeżeli nadawca nie wskazał żądanej taryfy ani drogi przewozu, kolej powinna odprawić przesyłki żywych zwierząt i pośpieszne według taryfy najniższej. Jeżeli nadawca wskazał drogę przewozu, kolei może przewieść przesyłkę inną drogą pod warunkiem jednak, aby koszt przewozu i termin dostawy nie był większy, niż na drodze, wskazanej przez nadawcę.

Taryfy muszą być stosowane jednakowo do wszystkich, a układy odrębne, przyznające zniżkę jednej lub gronu osób, są nieważne i zakazane.

*) Dla zupełności przedmiotu > odajemy daty, odnoszące się do ciężaru pojedynczych gatunków drzew leśnych, zaznaczamy jednak, że ciężar zależny jest głównie j nasamprzód od większego lub mniejszego stopnia wyschnięcia, czyli ilo-

ści wilgoci, znajdującej się wewnątrz drewna, a ta znowu od okresu czasu schnięcia i od wpływów atmosferycznych. Cyfry zatem, które poniżej podajemy, są cyframi naturalnie tylko przeciętnemi, w konkretnych wypadkach są możliwe i nawet bardzo znaczne odchylenia.

Waga 1 m:! w kg. w stanie

GATUNEK DREWNA

zupełnie

świeżym

półwy-

schniętym

1.

2.

na powietrzu Zupełnie wyschniętym suchym

3.

4.

Dąb .

1200    900

S03    700

Buk

11C0

850    750    650

Grab

1000

875

750    650

Jesion i jawor

925

803

703

650

Wiąz

950    800

700

600

Brzoza

950    800

625

550

Olsza

825

700    550

450

Jodła

1000    700

475    450

Sosna

Świerk

800    700    525

750

650    475

475

400

za' em

W praktyce handlowej przesyła się albo materjał z zimowego cięcia (październik do marca) pochodzący, a w tym wypadku przyjmować należy do obliczenia ilości m³ załadować się mogących wedle cyfry rubryki 2, natomiast z cięcia letniego (maj, czerwiec), rubryki 3, gdyż zwyczajnie, a to jest w górach, wywóz drewna wagonami możliwy jest najprędzej po 8 miesiącach, głównie letnich, kiedy materjał należycie przeschnął. Materjał tarty należy obliczać wedle rub. 3. N. p. mamy załadować deski jodłowe do wagonu o ładowności 30 t., zatem 30.000 kg. : 475 = 60 m³, naturalnie o ile profil przejazdu dozwoli na wysokość ładunków; wagon 15 tonowy desek dębowych = 15.000 : 800 = 18 m;i, świerkowych = 15.000 : 475 = 30 m³, pół wyschniętych natomiast 16 i 23 m³. Przesyłając drewno opałowe, zatem w metrach przestrzennych wyrobione, należy powyższe cyfry podzielić przy szczapach przez 1.3, przy krąglakach zaś przez 1.65, o ile naturalnie stosy nie posiadają żadnego nadmiaru. Lecz i tu są miarodajne następujące szczegóły, a to: czy ładowność wagonu da się ze względu na jego wymiary zupełnie wyzyskać. Dla celów praktycznych należy jednak dla drewna opałowego przyjąć następujące cyfry ciężaru, a to: dla 1 mp szczapów, jednak bez nadmiaru, buk i grab 500 kg, jodła i świerk 400 kg, sosna i olsza czarna 450 kg. Zatem do jednego wagonu o ładowności 15.000 kg. załadować można tyle mp, ile razy waga danego drewna mieści się w cyfrze ładowności wagonu.

n. p.

Nadmieniamy nadto, że rubryka ostatnia posiada wartość wyłącznie tylko akademicką, gdyż materjału zupełnie suchego na wolnem powietrzu niema, albo-wiem nawet gdybyśmy materjał jakiś wysuszyli w zupełnem wacuum, to z.chwilą, kiedy wyłożymy go na wolne powietrze, natychmiast naciąga wilgoci z powietrza. Materjał na powietrzu wyschnięty jest ten, który w normalnych warunkach znajdywał się przez rok na wolnem powiet^u, zatem n. p. kloce z cięcia letniego, lub drewno opałowe. Materjał wysyłany w korze należy obliczać wedle rubryki 1, z tego powodu, że jak to już z natury rzeczy wynika, wysyłka jego musi być jaknajrychlej po ścięciu wykonana, zatem drewno nie doszło nawet do stanu półwyschniętego*. dęby oczerwienione, wańczosy, plansony, bulsy i t, d.

Na dostawę przesyłek ustalone są terminy następujące: 1) dla przesyłek pośpiesznych — na odprawę 1 doba, na przewóz na odległość każdych rozpoczętych 250 km. — 1 doba; 2) dla przesyłek zwyczajnych terminy te są dwa razy dłuższe, c?yli dwie doby, i 3) dla przesyłek pośpiesznych w pociągach osobowych — 2 razy krótsze, czyli pół doby w każdym wypadku. Terminy dostawy rozpoczynają się o północy po przejęciu przesyłki. Jeżeli jednak dzień po przejęciu przesyłki jest niedziela lub dniem świątecznym, natenczas początek terminu dostawy przenosi się o dzień później. Za zgodą władzy zwierzchniej koleje mogą w pewnych .wypadkach wyjątkowych ustalać dodatkowe terminy dostawy, ogłaszane w taryfach.

Kolej może wymagać, aby przesyłka była opakowana stosownie do właściwości towaru. Przy opakowaniu wadliwem kolej może odmówić przewozu lub też żądać stwierdzenia w liście przewozowym wadliwości opakowania. Przy przesyłkach drobnych nadawca obowiązany jest ponadto każdą sztukę przesyłki zaopatrzyć w wyraźną cechę i numer, zapobiegające zamianie, oraz w kartę z nazwą stacji przeznaczenia. Przedmioty łatwo się rozsypujące (jak: orzechy, owoce, pasza) oraz przedmioty, mogące zanieczyścić lub uszkodzić inne przesyłki (węgiel, wapno, kamienie i t. p.) przewozi się tylko jako przesyłki wagonowe, chyba że towary te będą opakowane lub połączone w wiązki, uniemożliwiające zaginięcie części towaru lub zanieczyszczenie czy uszkodzenie innych posyłek.

Wagony należy zamawiać pisemnie przynajmniej na 24 godziny przed dostarczeniem przesyłki i wskazać liczbę i rodzaj żądanych wagonów. Jeżeli wagony nie mogą być na czas oznaczony, lub będą w innym terminie dostawione, natenczas ma kolej o tern powiadomić zamawiającego. Załadowanie ma być uskutecznione podczas godzin urzędowych, w terminie przez kolej ustanowionym. W przeciwnym razie musi płacić „postojowe”, które za przetrzymanie wagonu w niedzielę i dnie świąteczne pobiera się natenczas, jeżeli termin ładowania upłynął dnia poprzedniego. Nadawca może żądać wagonu krytego, za opłatą wyższą.

Wagony o oznaczonej ładowności lub o specjalnej konstrukcji kolej podstawia tylko w miarę możności. Jakie towary może kolej przewozić w wagonach niekrytych — o tern stanowią taryfy.

Dopóki przesyłka znajduje się w drodze, kolej załatwia formalności celne, podatkowe i policyjne. Za czynności te pobiera opłaty, określone w taryfach. Nadawca przesyłki może osobiście lub przez pełnomocnika być obecny przy załatwianiu tych formalności celem udzielenia wyjaśnień, nie ma jednak prawa załatwiać ich sam. Odbiorcy przysługuje prawo załatwiania formalności celnych na stacji przeznaczenia po uprzedniem wykupieniu listu przewozowego.

O przybyciu przesyłki kolej zawiadamia odbiorcę według uznania lub stosownie do umowy z odbiorcą pocztą, telegramem, telefonogramem lub pismem przez posłańca. Zawiadomienie uważa się za dokonane po upływie 12 godzin od chwili nadania listu na pocztę, 3 godziny od nadania telegramu, oraz z chwilą nadania te-lefonogramu lub doręczenia pisma przez posłańca.

Za upoważnionego do wykupienia listu przewozowego i odbioru przesyłki uważa się każdego, kto okaże kolei zawiadomienie o przybyciu przesyłki, zaopatrzone przez odbiorcę w pokwitowanie z jej odbioru. Kolej nie jest obowiązana sprawdzać tożsamości osoby odbiorcy, ani własnoręczności jego podpisu. Przyjęcie listu przewozowego i przesyłki nakłada na odbiorcę obowitzek zapłacenia kolei wszystkich należności, wynikających z listu przewozowego. Dla zabezpieczenia powyższych należności, kolei przysługuje prawo zastawu na przesyłce.

Odbiorca może żądać, aby na stacji kolejowej sprawdzono w jego obecności ilość sztuk i wagę przesyłki. Za sprawdzenie to kolej pobiera opłaty, przewidziane w taryfach. Jeżeli różnica w wadze wynosi 2% i mniej, natenczas wagę tę należy uważać za zgodną z rzeczywistością. Jeżeli jednak przy ważeniu lub obliczeniu stwierdzone zostaną braki, natenczas nie należy się żadna oplata za te czynności. Ponadto kolej ma na żądanie przed odbiorem przesyłki, ustalić natychmiast w formie protokułu stan przesyłki i wysokość szkody, a odpis jego doręczyć uprawnionemu do odbioru przesyłki. W tym celu mają być wezwani dwaj bezstronni świadkowie, ewentualnie rzeczoznawca i osoba uprawniona do odbioru. Jeżeli braki nie zostaną stwierdzone, wówczas żądający ponosi powstałe szkody. Każdy uczestnik umowy o przewóz może przed odbiorem żądać określenia przez rzeczoznawców z urzędu rozmiarów szkody, przy udziale zastępców kolei.

Termin odbioru przesyłek, które wyładowuje kolei, wynosi 24 godziny. Terminy odbioru przesyłek, które wyładowuje odbiorca, podane są w taryfach. Jeżeli przesyłka nie będzie wyładowana lub zabrana w ustalonych terminach, odbiorca obowiązany jest uiścić postojowe lub składowe, określone w taryfach.

Opłatę przewozową i opłatę dodatkową, przypadającą z listu przewozowego, może nadawca uiścić w całości lub częściowo przy nadaniu. Należności, nieopłacone przez nadawcę, uważa się za przekazane na odbiorcę. Kolej może jednak żądać uiszczenia zgóry opłaty przewozowej za przesyłki. W razie błędnego obliczenia przewoźnego, opłat dodatkowych i innych nadpłata powinna być zwrócona przez kolej, niedobór zaś dopłacony kolei. Dopóki list przewozowy nie jest wykupiony, do uiszczenia niedoboru obowiązany jest nadawca, po wykupieniu — odbiorca. Od nadpłat, przewyższających Z 20 z jednego listu przewozowego, kolej opłaca odsetki. w wysokości 6% od dnia wniesienia reklamacji.

Nadawca może obciążyć przesyłkę zaliczeniem do wysokości wartości przesyłki. Zaliczenia, uiszczone przez odbiorcę, kolej wypłaca nadawcy za pobraniem ustalonej w taryfie opłaty.

W umowie o przewóz, zawartej przez przyjęcie orzez kolej listu przewozowego i przesyłki, nadawca może wprowadzić zmiany zlecenia dodatkowego, w którem może żądać, aby przesyłko oddano mu z powrotem na stacji nadawczej, zatrzymano w drodze, wydano innemu odbiorcy, wysiano do innej stacji przeznaczenia lub zwrócono na stację nadania. Nadawca może również w drodze zlecenia dodatkowego, obciążać przesyłkę zaliczeniem, odwołać zaliczenie poprzednie lub zmienić jego wysokość. Dodatkowe zlecenie powinien nadawca złożyć stacji nadawczej na piśmie i wpisać je również do wtórnika listu przewozowego. Stacja stwierdza przyjęcie tego zlecenia przez wyciśnięcie na wtórniku stempla z datą.

W razie przeszkody w przewozie przesyłki na obranej drodze kolej obowiązana jest bądź przewieść ją inną drogą, bądź też zwrócić się do nadawcy po wskazówki. Również w tym wypadku, kiedy odbiorca odmówi przyjęcia przesyłki, lub też nie może być odszukany, kolej obowiązana jest zawiadomić o tern nadawcę i żądać rozporządzenia przesyłką.

Kolej jest odpowiedzialna za szkodę, powstałą wskutek całkowitego lub częściowego zaginięcia przesyłki, wskutek jej uszkodzenia oraz wskutek przekroczenia terminu dostawy. Od odpowiedzialności tej jest kolej zwolniona, jeżeli udowodni, że szkoda powstała wskutek winy osoby upoważnionej do rozporządzania przesyłką, wskutek zleceń tej osoby, wskutek przyrodzonych właściwości towaru (zepsucia wewnętrznego, naturalnego zaniku, zwykłego wycieku i t. p.) lub też wskutek siły wyższej. Po za tern kolej nie odpowiada za szkody, które wynikły: 1) z niebezpieczeństwa, połączonego z przewozem towarów w wagonach niekrytych, jeżeli towary te przewieziono w ten sposób stosownie do wymagań regulaminu przewozu, postanowień taryfowych lub układu, zawartego z nadawcą, a wyrażonego w liście przewozowym, 2) z wadliwości opakowania lub załadowania, przez nadawcę, 3) z nadania towaru pod nieprawdziwą lub niedokładną nazwą, 4) z niebezpieczeństwa, któremu miał zapobiec wyznaczony przez nadawcę dozorca zwierząt żywych lub towarów, które z powodu swych właściwości przyrodzonych tracą na wadze podczas przewozu, jak np. płyny, towary nadane w stanie wilgotnym i t. p., kolej odpowiada tylko wówczas, jeżeli ubytek ten przekracza 2% względnie 1% wagi. ²)

Odszkodowanie za przesyłkę zaginioną — za którą uważa się przesyłkę, której nie oddano odbiorcy w ciągu dni 30 po upływie

terminu dostawy — oblicza się według ceny giełdowej lub targowej, jaką towar taki posiadał w czasie i w miejscu przyjęcia przesyłki do przewozu. Odszkodowanie to nie może jednak przewyższać kwoty Z 86 (50 fr. zł.) za każdy brakujący kilogram wagi brutto, t. j. wraz z opakowaniem. Ponadto należy zwrócić pobrane przewoźne i inne opłaty.

Za przekroczenie terminu dostawy kolej wypłaca: 1) jeżeli nie udowodniono wynikłej z tego powodu szkody — ³¹⁰ części przewoźnego za każdy okres opóźnienia, równy 3/10 terminu dostawy, nie więcej jednak niż połowę przewoźnego, 2) jeżeli udowodniono szkodę, powstałą z opóźnienia — odszkodowanie, nie przekraczające sumy przewoźnego. Nadawca może w liście przewozowym, deklarować wartość dostawy, za co kolej pobiera opłatę dodatkową. W tych wypadkach za przekroczenia terminu dostawy kolej wypłaca odszkodowanie: 1) bez udowodnienia wynikłej szkody — w wysokości podwójnej odszkodowania, wskazanego wyżej w p. 1, nie więcej jednak niż kwotę przewoźnego, 2) przy udowodnieniu powstałej szkody — do wysokości deklarowanej kwoty wartości dostawy.

We wszystkich wypadkach, gdy zaginięcie przesyłki, jej uszkodzenie lub opóźnienie w dostawie nastąpiło wskutek złej woli lub ciężkiego zaniedbania kolei, osoba uprawniona może żądać wypłaty odszkodowania za udowodnione straty do podwójnej wysokości maksymalnych kwot, przewidzianych wyżej. Od sumy przyznanego odszkodowania osoba uprawniona może żądać odsetek w stosunku 6°/o rocznie od dnia wniesienia reklamacji.

Z reklamacją o zwrot kwot, zapłaconych z tytułu umowy o przewóz, zwracać się należy do kolei, która opłatę pobrała, z reklamacją z tytułu zaliczeń — do kolei nadawczej, z innemi reklamacjami — do kolei nadawczej, odbiorczej lub kolei, na której zaszedł fakt, uzasadniający rozszczenia.

Prawo wnoszenia reklamacji do kolei, względnie skargi do sądu, przysługuje: o zwrot kwot zapłaconych — tylko nadawcy lub odbiorcy w zależności od tego, kto zapłaty dokonał, z powodu zaliczeń — tylko nadawcy, z tytułu innych reklamacyj czy skarg — nadawcy, dopóki przysługuje mu prawo zmiany umowy o przewóz, odbiorcy — z chwilą wykupienia listu przewozowego.

Jeżeli reklamację czy skargę wnosi nadawca, musi on złożyć list przewozowy, W obu wypadkach dołączone być winny ponadto wszelkie inne dokumenty, potrzebne do reklamacji, w oryginale lub w odpisach uwierzytelnionych, oraz szczegółowe uzasadnienie reklamacji. Do reklamacji, wnoszonych przez inne osoby, niż nadawca czy odbiorca, muszą być dołączone oddzielne oświadczenia, że osoba uprawniona zgadza się na wypłacenie odszkodowania osobie reklamującej. Kolej może żądać, aby podpisy na oświadczeniach były uwierzytelnione.

Roszczenia z tytułu umowy o przewóz przedawniają się po roku, oprócz roszczeń o wypłatę zaliczeń, roszczeń z tytułu szkody,

spowodowanej złą wolą lub ciężkiem zaniedbaniem kolei, roszczeń z tytułu oszustwa, dla których przedawnienie następuje po 3 latach.

Kolej nadawcza ponosi odpowiedzialność za wykonanie przewozu aż do chwili wydania przesyłki, bez względu na to czy są to jej własne linje, czy też obce. Zatem wszelkie roszczenia prawne mają być wnoszone tylko przeciw koleji nadawczej, lecz powodowi przysługuje także prawo wyboru między temi kolejami.

¹

Komunalne oplatv za spław, okólnik M. S. W. z dnia 29. stycznia 1929 1. 1320/1.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych stwierdziło ponownie, że niektóre związki komunalne pobierają opłaty żeglugowe, niezgodne z przepisami obowiązujących ustaw (jak n. p. opłata za przybijanie łodzi i statków do brzegu, za ich wyładowanie, za korzystanie ze ścieżki lub dragi holowniczej, za przymocowywanie statków i tratew do brzegu i t. p.), przyczem starają się znaleść dla stosowania tych opłat legalną podstawę prawną w ustawie z 11. sierpnia 1923 r. o tymcz. ureg. finansów komunalnych.

M. S. W. przypomina, że art. 27. ustawy powyższej, jakoteż art. 34 ust. wodnej z dnia 19/9 1922 uprawniają związki komunalne do pobierania jedynie opłat za korzystanie ze specjalnych urządzeń, wykonanych kosztem gminy dla udogodnienia ładowania osób i towarów na rzece, o ile urządzenia takie istnieją (n. p. pobudowanie przystani, specjalnego zejścia z brzegu), oraz r płat za zajęcie placu przydrożnego, będącego własnością związku komunalnego na skłar , względnie czasowe pomieszczenie towarów wyładowywanych lub na inne cele żeglugi. Pobieranie innych opłat, wyszczególnionych na wstępie niniejszego pisma jest wzbronione oraz sprzeczne z tendencją Rządu, zmierzającą do rozwoju żeglugi śródlądowej.

²

Opinja Izby hadlowej i przemysłowej we Lwowie z dnia 10 9 1927 1. 10563.

Celem stwierdzenia szkody w czasie transportu, uzasadniającej prawo żądania wypłaty odszkodowania, wedl- zwyczaju w handlu drewnem, odbiorca ubezpieczonej przesyłki jest obowiązany zażądać na stacji odbiorczej urzędowego zważenia przesyłki, a na wypadek stwierdzenia braku wagi sporządzenia urzędowego opisu czynu, u to w celu umożliwienia towarzystwu asekuracyjnemu regresu do zarządu kolejowego. Fakt, że towarzystwo ubezpieczeniowe po nadejściu towaru ubezpieczonego na stację przeznaczenia, a przed wyładowaniem wysłało swego pełnomocnika celem stwierdzenia ewentualnych braków, stanowi wypadek odosobniony i z handlu drewnem rzadko przychodzący. Ze względu więc na wyjątkowy charakter tego wypadku nie wytworzył się powszechnie obowiązujący, jednolity zwyczaj handlowy, któryby w braku wyraźnej odmiennej umowy uchylał lub zmieniał ciążący na odbiorcy ubezpieczonej przesyłki obowiązek, ustalony podanym powyżej zwyczajem handlowym, w razie interwencji pełnomocnika towarzystwa ubezpieczeniowego.

3. Taryfa kolejowa część II.

W dniu 1 października 1929 r. weszła w życie nowa taryfa towarowa kolei żelaznych, znajdujących się na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej i Wolnego Miasta Gdańska, której myślą przewodnią, specjalnie co tyczy materjałów drzewnych było dążenie, aby koszt bezpośredniego wywozu drewna użytkowego, zatem w stanie krągłym nie był mniejszy, aniżeli suma kosztów przewozu drewna użytkowego obrobionego, w obrębie uszlachetniającym. Przyjęto bowiem jako zasadnicze założenie, że 1 ma. materjału tartego waży 600 kg. i że do jego wyrobu potrzeba 1000 kg. drewna okrągłego.

W części I B znajdujemy: Postanowienia taryfowe, klasyfikację towarów i wykaz opłat dodatkowych;

w części II zeszyt 1 znajdujemy: Uzupełnienia taryfy towarowej Część I A; następnie uzupełnienia taryfy towarowej Część I B; ogólne prawidła obliczenia przewozowego; tabelę opłat normalnych klas taryfowych; taryfy wyjątkowe; opłaty miejscowe za przewozy w obrębie samej stacji taryfowej i w końcu postanowienia reekspe-dycyjne. Natomiast w Części II zeszyt 2: Taryfy wyjątkowe w komunikacji z portami morskimi Gdynia i Gdańsk.

Przedstawiając naturalnie w skróceniu najistotniejsze postanowienia, odnoszące się do przedmiotu, którym niniejsza praca się zajmuje, musimy nasamprzód zaznaczyć, że kiedy przeważna ilość towarów została na razie z terminem do 30 września 1930 r. przeniesiona do klasy niższej, lecz w każdym razie wyższej pod względem- opłaty przewoźnego, aniżeli dotychczas, a dopiero od dnia 1 października 1930 r. przechodzi do swej właściwej klasy, naturalnie jeszcze wyższej, to dla transportów drewna ustanowione zostały definitywnie, zatem już od 1 października 1929 r. stawki i to zniżone, w formie tak zwanych taryf wyjątkowych. W tym względzie postanowienia rzeczonej taryfy brzmią jak następuje: „Normalną klasyfikację, wskazaną w Rozdziale C. T. Cz. I B. dla niżej wymienionych towarów (drzewo) zmienia się jak następuje:

..... a zmiany uwidoczniane w niżej podanej tabeli, w rubryce

„definitywnie", obowiązu ą aż do odwołania w trybie ustanowionym w § 9 T. Cz. I A".

Z wydanych przepisów podajemy następujące postanowienia: Towary tego samego rodzaju, tej samej klasy taryfowej, lub należące do tej samej taryfy wyjątkowej, przeznaczone dla jednego

odbiorcy na jednej stacji przeznaczenia mogą być za zezwoleniem właściwej D. P. K. nadawane w zwartych składach pociągowych za jednym listem przewozowym. Wyłączone są przesyłki, pozostające pod kontrolą celną lub skarbową. Do listu przewozowego należy dołączyć w 3-ch egzemplarzach konsygnację przesyłek, stanowiących skład pociągu.

Za przesyłki towarów, uwidocznionych w aneksie II (choinki, chróst, faszyna, gałęzie, igły drzewne na ściółkę, karpina z wyjątkiem przesyłek dla zakładów chemicznej przeróbki drzewa, kora, łub, łyko, mech leśny, popiół drzewny wyługowany, rośliny żywe, sadzonki drzew i krzewów, szyszki, trociny (lak karpina), wióry drzewne, zrzyny drzewne), przeważnie opłaca się zgóry. < D. K. P. mogą jednak zwalniać poszczególne towary, pod warunkiem złożenia kaucji, pokrywającej przewoźne z opłatami do-datkowemi, przy stałych przewozach tych towarów nawet za sto-sownem zabezpieczeniem, ustalonem w drodze umowy.

Przewoźne oblicza się na podstawie następujących danych: rodzaju przewozu, wagi lub powierzchni podłogi wagonu, odległości taryfowej i zawartości przesyłki. Pod przesyłką rozumie się towar, nadany za jednym listem przewozowym, a wyrazem „przewoźne" nazywa się opłata za przewóz, związane z tern przewozem świadczenia uboczne nazywają się natomiast opłatami dodatkowemi i są osobno pobierane. Oblicza się je wedle stref 10 kilometrowych, przy-czem najmniejsza odległość wynosi 10 km.

Uważa się jako „p. w.” (przesyłka wagonowa) każdą przesyłkę bez względu na jej wagę:

a)    której przewóz w osobnym wagonie jest wskazany w przepisach T. T. Cz. I A, przepisach policyjnych, celnych i podatkowych, a wreszcie w specjalnych postanowieniach taryfowych;

b)    która składa się z towarów, załadowanych „luzem”, a których kolej nie przyjmuje bez opakowania do przewozu, jak drobnicę (vide T. T. Cz. 1 A § 92);

c)    do której załadowania kolej na zamówienie nadawcy podstawiła wagon;

d)    która znajduje się w wagonie z zamkniętym na kłódki lub na zamki nadawcy;

e)    którą nadawca sam załadował w sposób uniemożliwiający kolei doładowanie innej przesyłki, chociaż ani pojemność, ani ładowność wagonu nie zostały wyzyskane; fakt ten kolei stwierdza na liście przewozowym, o ile możności w obecności nadawcy;

f)    którą konwojuje dozorca, zajmujący miejsce w tym samym

wagonie;

g)    którą nadawca określił w liście przewozowym jako przesyłkę wagonową;    «

h)    którą przewozi się na 2 lub więcej wagonach.

Wagę przesyłki podaje się w kilogramach, przyczem celem obliczenia przewoźnego zaokrągla s;ę wagę rzeczywistą przy „p. d.“ (przesyłki drobnicowe) na pełne 10 kg., a przy „p. w.“ na pełne 100 kg.

Dla drobnicy ustanowione zostały taryfowe klasy normalne od I do V, dla „p. w.” od 1 do 20, z obliczeniem przewoźnego wedle wagi i 21 z obliczeniem powierzchni wedle podłogi wagonu. Stawki taryfowe są podzielone na 3 rubryki: a, b, c, odpowiadające trzem zasadniczym normom wagi przesyłek: 5.000, 10.000 i 15.000 kg. Materjały drzewne zostały jednak przeklasowane w ten sposób, że przesunięto je z klasy IV/15 i IV/16 definitywnie do klasy niższej IV/13, zatem miarodajną jest dla nich klasa przesyłek wagonowych 13; w 3 rubrykach 5.000, 10.000 i 15.000 kg.

Dla zupełności podajemy parę cyfr w groszach za 100 kg.:

OVOOOvlUv^tOCOU)^0

ON CO CO Tf

które to stawki jednostkowe są opłatami normalnych klas taryfowych.

Prócz taryf normalnych, są taryfy wyjątkowe, przeznaczone na wypadki wyjątkowe. One mogą być wewnętrzne i zewnętrzne, wywozowe, przywozowe lub też tranzytowe, może ich być mniejsza lub większa ilość, zależnie od specjalnych warunków i od potrzeby; nas naturalnie obchodzą tylko te taryfy wyjątkowe, które odnoszą się do drewna, jako przedmiotu naszej pracy, a tych taryf wyjątkowych dla drewna jest 8, to jest Dl do D 8.

Przesyłki wagonowe załadowywać ma nadawca, wyładowywać odbiorca, w wypadkach wyjątkowych może kolej, na żądanie nadawcy, wyrażone w liście przewozowym, dostarczyć w tym celu sił roboczych. Kolej może także wyładować na koszt i odpowiedzialność odbiorcy, jeżeli przesyłka nie została w terminie wyładowana. Opłata za towary przesyłane zwyczajnie w wagonach otwartych, a w danym wypadku w wagonie krytym jest wyższą o lCP/o.

Możemy zatem mówić tylko o taryfach wyjątkowych i rozdzielamy je na: a) taryfy wewnętrzne i b) taryfy eksportowe, portowe, czyli zewnętrzne.

4. Taryfy wyjątkowe.

sama

Taryfą wyjątkową jest ta taryfa, która ustanawia opłaty niższe od normalnych, czyli w naszym wypadku będą opłaty ustanowione w taryfach wyjątkowych niższe, aniżeli te, które powyżej podaliśmy jako normalne. Gdyby jednak wyjątkowo ta taryfa była wyższą od normalnej, natenczas nie ma być stosowaną. Jedna i ta przesyłka nie może jednak korzystać z ulg taryfowych, wynikających ze stosowania 2 lub więcej taryf wyjątkowych.

Taryfy wyjątkowe obowiązują tylko na przewóz towarów, wymienionych w ich nomenklaturze, a list przewozowy ma ściśle i stanowczo stwierdzić, że przewożony towar odpowiada nazwie nomenklaturowej. Zresztą należy się stosować ściśle do postanowień, podanych w osnowie warunków, ustanowionych dla każdej taryfy wyjątkowej.

A. Taryfy wyjątkowe wewnętrzne.

Taryfy te ważne są wyłącznie tylko w obrocie wewnętrznym Rzeczypospolitej Polskiej, wraz z Wolnem Miastem Gdańskiem, w jakich zaś warunkach, na jakich linjach lub w jakich relacjach one obowiązują, określone jest w ich osnowie pod nagłówkiem: „Obszar ważności”. Pod określeniem „wszystkie stacje P. K. P.” rozumie się stacje urządzone i otwarte do nadawania i odbierania towarów nie wyłączając stacyj portowych Gdynia i Gdańsk. Taryfa wyjątkowa, której obszar ważności uwzględnia tylko ruch od i do „wszystkich stacyj”, nie może być bezpośrednio stosowaną od i do punktów granicznych, tak samo t. w. obowiązująca według określenia obszaru jej ważności, od lub do punktów granicznych, nie może być stosowana od lub do stacyj granicznych. Taryfy te są ważne dla przesyłek zwyczajnych, wagonowych, a celem obliczenia przewoźnego obowiązuje waga wymagana, wskazana w warunkach stosowania. Jeżeli warunek stosowania wymaga, aby nadawcą lub odbiorcą było określone przedsiębiorstwo n. p. „tartak”, natenczas na liście przewozowym jako nadawca lub odbiorca ma figurować nazwa przedsiębiorstwa n. p. „tartak” lub „zarząd tartaku N. N.” a nie: „N. N. właściciel tartaku”.

Taryf w nagłówku przytoczonych obejmuje Taryfa towarowa 8, a z powodu ich ważności, dla naszego celu, przytaczamy je w całej ich osnowie.

Taryfa wyjątkowa D na przewozy drewna, wyrobów drewnianych i produktów destylacji drewna,

obejmuje Taryfy wyjątkowe: D i, D 2, D 3, D 4, D 5, D os, D 7 i D s, a brzmienie ich jest następujące:

Taryfa wyjątkowa D 1

1. Przedmiot: drewno z drzew rosnących w strefie umiarkowanej użytkowe:

a)    dłużyce, kloce (wyrzynki), bloki w korze lub bez kory, wszystko nieobrobione o średnicy w grubszym końcu, mierzonym bez kory, powyżej 16 cm., poz. 902 a K. t. ¹)

b)    drewno celulozowe (papierówka), okorowane, w okrąglakach, wałkach, szczapach, długości do 2.2 m., pozycji 906 a K. t.;

c) drzewo do wyrobu zapałek, osikowe, topolowe i wierzbowe, poz. K. t.;

• d) drewno olszowe o średnicy powyżej 20 cm. i długości powyżej 1.2 m. do wyrobu dykt i fornierów, poz. 908 K. t.;

e)    drzewo z drzew rosnących w strefie umiarkowanej użytkowe, strugane, ciosane, tarte, wszystko jednak nieheblowane, niefu-gowane i t. p., jak plansony, wańczosy, krawędziaki, kantówka, (łaty, rygle, krokwie, tramy), bale, dyle, blanki, brusy, tymbry, mur-łaty, deski, tarcice, szalówki, deszczułki posadzkowe, łaty bukowe, do wyrobu mebli i t. p., poz. 910 a i b. K. t.;

f)    fryzy, surowe klepki i dna beczkowe (oprócz fryzów, klepek i den dębowych, jesionowych i bukowych), także wcinane, oraz dranice i gonty, poz. 910 d K. t.;

g)    deszczułki tarte do opakowań, obrzynane i nieobrzynane jednak nieheblowane, niefugowane i t. p. tylko z drzewa jodłowego, sosnowego, świerkowego lub bukowego, grubości do 20 mm. włącznie poz. 911 K. t.;

h)    opoły, (obtadry, oszwary, okrajki) poz. 913 K. t.;

i)    drzewo wyszczególnione w punkcie e) heblowane, fugowane, szpuntowane, obtoczone, sortowane, profilowane, wcinane, falcowane, frezowane, dłutowane, świdrowane i t. p., oprócz wyrobów w klasyfikacji towarów oddzielnie wymienionych, poz. 921 a i b K. i t.;

j)    podkłady (progi) kolejowe, mostownice, podrozjezdnice, podkłady dla pogłębiarek, śleepry, ciosane, tarte, klocki belgijskie, również nasycone przetworami chemicznemi poz. 924 K. t.;

k)    kostki brukowe, także nasycone przetworami chemicznemi, poz. 925 K. t.

l)    słomka drzewna do wyrobu rolet, zapałek i t. p., taśma wiklinowa, paski drzewne do form hutniczych i plecionek, poz. 926 K. t.;

ł) wełna drzewna (słoma drzewna), mąka drzewna, poz. 927 K. t.

2.    Obszar ważności.

A.    Od wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie, punkt II — 2 litera B. i C., do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie, punkt II — 2 litera B. i C., oraz do wszystkich punktów granicznych z wyjątkiem Grajewa i Raczek.

B.    Od stacyj D. K. P. Wilno, leżących na terenie ograniczonym Iinjami kolejowemi Grajewo-Brześć-Łuniniec-Mikaszewicze, do punktów granicznych Grajewo i Raczki.

3.    Opłaty. Opłaty kolumny D i tabeli opłat. *)

4.    Warunki stosowania. Ogólne.

Taryfa wyjątkowa D 2.

1. Przedmiot.

A. Drzewo z drzew rosnących w strefie umiarkowanej, następujące: karpina, chróst, faszyna, gałęzie, choinki, kora (oprócz

oddzielnie wymienionej w K. t.), szyszki, hubka i inne uboczne użytki leśne poz. 901 a K. t.; drzewo w szczapach (kłutych), okrąglakach grubości do 16 cm. włącznie, długości do 1.5 m. włącznie, wszystko nieokorowane, poz. 901 b K. t. (drzewo opałowe); zrzyny, wióry, trociny, brykiety z trocin, trzaski i t. p. odpadki wyróbki leśnej i tartacznej, poz. 901 c K. t.

B.    Drzewo z drzew rosnących w strefie umiarkowanej użytkowe: dłużyce, kloce (wyrzynki), bloki w korze lub bez kory, wszystko nieobrobione o średnicy w końcu grubszym, mierzonej bez kory, powyżej 16 cm., poz. 902 K. t.

C.    Drzewo kopalniane (kopalniaki), stemple górnicze i kapy, wszystko okorowane na biało lub czerwono, o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i od 7 cm. włącznie długości, oraz fele i okorki, poz. 904 K. t.

D.    Drzewo celulozowe (papierówka) okorowane w okrąglakach, wałkach, szczapach długości do 2.2 m., tudzież odpadki tartaczne z drzewa świerkowego i jodłowego w trzaskach o jednakiej długości złączonych w pęczki związane, poz. 906 K. t.

E.    Drzewo do wyrobu zapałek osikowe, topolowe i wierzbowe, poz. 907 K. t.

F.    Drzewo olszowe o średnicy poniżej 20 cm. i długości powyżej 1.20 m. do wyrobu dykt i fornierów, poz. 908 K. t.

2.    Obszar ważności.

Do A. Od i do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II — 2 pod literą B. i C. oraz do punktów granicznych. Do B. C. D. E. F. od wszelkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II — 2 pod literą B i C do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II—2 pod literą B i C.

3.    Opłaty. Do A. B. C. D. E. F. Opłaty kolumny D 2 tabeli

opłat.

4. Warunki stosowania.

Do A. Ogólne.

Do B. Nadawca powinien w liście przewozowym zamieścić określenie „Do przetarcia wewnątrz kraju”, a adresatem powinien być czynny tartak, fabryka dykt i fornierów, lub beczkarnie w okręgu stacji odbiorczej. Za przesyłki do stacyj Gdynia i Gdańsk celem przetarcia w tamtejszych tartakach, przewoźne oblicza się według taryfy wyjątkowej D i w granicach kontyngentu ustalonego między interesowanemi firmami tartacznemi a D. K. P. Gdańsk, nie przenoszącego jednak ilości 100.000 m. ! (60 tysięcy ton) rocznie dla obu portów łącznie.

Do C. Nadawca powinien w liście przewozowym zamieścić określenie: „Do zużycia wewnątrz kraju”, z adresem do czynnej kopalni w okręgu stacji odbiorczej.

Do D. Nadawca powinien w liście przewozowym zamieścić określenie „Do zużycia wewnątrz kraju” z adresem do czynnej fabryki celulozy, masy drzewnej lub papieru, w okręgu stacji od

biorczej.

1.    Przedmiot.

Do E. Nadawca powinien w liście przewozowym zamieścć-określenie „Do zużycia wewnątrz kraju”, z adresem do czynnej fabryki zapałek lub fabryki tkaniny drzewnej (sparterii), w okręgu staeji odbiorczej.

Do F. Nadawca powinien w liście przewozowym zamieścić określenie: „Do zużycia wewnątrz kraju”, z adresem do czynnef fabryki dykt i fornierów w okręgu stacji odbiorczej.

Taryfa wyjątkowa D 3.

a)    Drzewo z drzew rosnących w strefie umiarkowanej użytkowe, strugane, ciosane, tarte, wszystko jednak nieheblowane, niefu-gowane, i t. p. jak: plansony, wańczosy, krawędziaki, kantówka, (łaty, rygle, belki, krokwie, tramy) bale, dyle, blanki, brusy, tymbry, murłaty, deski, tarcice, szalówki, deszczułki posadzkowe, łaty bukowe do wyrobu mebli i t. p., poz. 110 a i b K. t. *)

Fryzy surowe, klepki i dna beczkowe z innych gatunków drzewa, także wcinane, oraz dranice i gonty, poz. 910 d K. t.

b)    Deszczułki tarte do opakowań, obrzynane lub nieobrzynane, jednak nieheblowane, niefugowane i t. p. tylko z drzewa jodłowego, sosnowego, świerkowego lub bukowego, grubości do 20 mm. włącznie, długości do 2.40 m. włącznie, poz. 911 K. t.

c)    Opoły (obiadry, oszwary, okrajki), poz. 913 K. t.

Drzewo wymienione w punkcie 1 a) heblowane, fugowane,

szpuntowane i t. p. uszlachetnione, poz. 921 a i b. K. t.

2.    Obszar ważności. Od stacyj D. K. P. Wilno, leżących na terenie ograniczonym linjami kolejowemi: Grajewo-Brześć-Łuniniec-Mikaszewicze, do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2 litera B i C więcej niż 300 km. od stacji nadawczej oddalonych.

3.    Opłaty. Opłaty kolumny Ds tabeli opłat. Opłata za 310 km. działa wstecz na odległości bliższe, jak długo jest tańsza.

4.    Warunki stosowania. Ogólne.

Taryfa wyjątkowa D t.

1. Przedmiot

a)    Drzewo z drzew rosnących w strefie umiarkowanej: okrąglaki, żerdzie (tyki, drągi), w korze lub bez kory, nieobrobione o średnicy w końcu grubszym do 16 cm. włącznie, długości powyżej 1.5 m., poz. 903 K. t.

b)    Drzewo kopalniane (kopalniaki), stemple górnicze i kapy, wszystko okorowane na biało lub czerwono, o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i do 7 m. włącznie długości, oraz fele i okorki, poz., 904 K. t.

c)    Słupy telegraficzne i telefoniczne okorowane, lub strugane na biało o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i długości do 8.5 m. włącznie, także nasycone przetworami chemicznemi, poz. 905 K. t.

d)    Odpadki tartaczne z drzewa świerkowego i jodłowego w trzaskach o jednakowej długości złączonych w pęczki wiązane, poz. 906 b K. t.

e)    Drzewo wymienione w punkcie law stanie ciosanym, struganym, łupanym, poz. 909 K. t.

2. Obszar ważności. Od wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2 litera B i C, do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych v/ Wstępie punkt II/2 B i C, oraz do wszystkich punktów granicznych.

3.    Opłaty. Opłaty kolumny D 3, tabeli opłat.

4.    Warunki stosowania. Ogólne.

Taryfa wyjątkowa D5.

1.    Przedmiot. Deszczułki na pudełka do cygar od 2 do 4 mm. grubości i do 1.25 długości, poz. 912 K. t.

Fryzy, czyli deszczułki posadzkowe (parkietowe), klepki i dna beczkowe, dębowe, jesionowe i bukowe, poz. 921 c K. t.

Deski rezonansowe i klawiaturowe, nieobrobione i niezłączone, poz. 922 a K. t.

Fornier i płyty klejone (dykty) w stanie nieobrobionym, chociażby wyszlifowane, jednak niefarbowane, niepokostowane i t. p., z drzew rosnących w strefie umiarkowanej, z wyjątkiem dębowych i jesionowych, poz. 923 K. t.

2.    Obszar ważności. Od wszystkich stacyj P. W. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2 litera B i C do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2 litera B i C, oraz do wszystkich punktów granicznych.

3.    Opłaty. Opłaty klasy 13 a, b, c.

4.    Warunki stosowania. Ogólne.

Taryfa wyjątkowa D 0.

1. - Przedmiot. Deski rezonansowe złączone, dna rezonansowe, deszczułki klawiaturowe złączone, także heblowane, poz. 922 b K. t. Fornier i płyty klejone (dykty) w stanie nieobrobionym, chociażby szlifowane, jednak niefarbowane, niepokostowane i t. p. dębowe, jesionowe i z drzewa Okume, poz. 923 a i c. K. t.

2.    Obszar ważności. Od wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt 112, litera B i C, do wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2, litera B i C, oraz do wszystkich punktów granicznych.

3.    Opłaty. Opłaty klasy 14 a, b, c.

4.    Warunki stosowania. Ogólne.

Taryfa wyjątkowa D 7.

Artykuły w tej taryfie uwidocznione zaliczyć należy już do półfabrykatów zupełnych, a nawet do fabrykatów zupełnych. Dla zupełności przedmiotu przytaczamy tak treść tej jak i następnej Taryfy wyjątkowej.

1. Przedmiot.

A. Szkielety do kanap, foteli i t. p. mebli, niewyplatane części mebli giętych i t. d., poz. 952 K. t.

poz.

954 K. t.

Meble gięte wykończone, zmontowane lub rozmontowane,

Wyroby koszykarskie wszelkiego rodzaju, poz. 974 do 977 K. t.

B.    Wyroby stolarskie budowlane, poz. 933 K. t.

Sprzęt kuchenny, poz. 935 K. t.

Ule, poz. 936 K. t.

Półfabrykaty kołodziejskie, poz. 938 K. t.

Wyroby kołodziejskie, poz. 939 K. t.

„ bednarskie, poz. 940 i 941 K. t.

„ tokarskie, poz. 942 i 943 K. t*

Narzędzia rolnicze i ogrodnicze, poz. 944 K. t.

„ rzemieślnicze, poz. 945 K. t.

Wyroby przemysłu ludowego, jak łyżki, talerze, maselniczki, toporzyska i t. p., poz. 946 i 947 K. t.

Listwy profilowe na żaluzje i ramy oraz gotowe żaluzje i ramy, poz. 950 K. t.

Meble z drzewa miękkiego i twardego, niepoliturowane, niemalowane, niewyścielane i niewyplatane, poz. 953 a i b K. t.

Tafle (płyty) posadzkowe klejone, niefornierowane, poz. 956 K. t.

C.    Galanterja przemysłu ludowego jak: zabawki, pudełka, szkatułki, ramki, piórniki, obsadki do piór i t. p., poz. 948 K. t.

Meble malowane, politurowane, wyplatane i obite ceratą lub płótnem, poz. 953 c. K. t.

Tafle (płyty) posadzkowe, fornierowane w desenie lub inkrustowane, także z drzewa egzotycznego, poz. 955 K. t.

2.    Obszar ważności. Od wszystkich stacyj P. K. P. i kolei prywatnych, wymienionych w Wstępie punkt II/2, litera B i C, do wszystkich punktów granicznych.

3.    Opłaty. Do A opłaty klasy 12 a, b, c,

„    „ B

C

yy    » ^    yy    y>

4. Warunki stosowania. Ogólne.

„    10 a, b, c,

5 a, b, c.

Taryfa wyjątkowa D s.

1.    Przedmiot.

A.    Kalafonja i galipot, poz. 78 K. t.

Terpentyna surowa i rafinowana, olej żywiczny, poz. 81 K. t.'

B.    Słoma z drzew iglastych i liściastych, pak, smoła twarda i dziegieć, poz. 82 K. t.

C.    Węgiel drzewny także mielony i brykiety z niego, poz.

2.    Obszar ważności.

D. A. Od stacyj: Augustów, Hajnówka, Krystynopol, Luboń, Rudnik, Wąchock i Wierzbnik do wszystkich punktów granicznych.

Do B i C. Od wszystkich stacyj P. K. P. do wszystkich punktów granicznych.

3. Opłaty. Do A opłaty klasy 10 a, b i c,

18 b i c,

„ C „ ,    20 c.

4. Warunki stosowania. Ogólne. Do C: Opłaty klasy 20 c stosuje się za wagę rzeczywistą, najmniej jednak za 80% ładowności wagonu.

5. Ulgi specjalne. Opłaty klasy 10 stosuje się w drodze zwrotu także do przesyłek terpentyny surowej, wysyłanej do rafi-nerji terpentyny, jeżeli ta udowodni, że na każde 25 kg. dowiezionej terpentyny surowej wysłała zagranicę najmniej 100 kg. terpentyny rafinowanej. Reklamacje wnosić należy do D. P. K., w której obrębie znajduje się rafinerja i dołączyć do nich listy przewozowe na sprowadzoną terpentynę surową oraz wtórniki listów przewozowych na wywiezioną terpentynę rafinowaną.

Tabela opłat do taryf wyjątkowych D¹ D² D³ i D⁴.

Opłaty rubryki:

a stosuje się do obliczenia przewozowego najmniej za 5.000 kg. b    „    „    „    „ 10.000 kg.

„ 15.000 kg.

Di

Dl>

D:s

Za odległość

km.

w gr. za 100 kg.

wgr. za 100 ko.

w gr. za 100 kg,

UD O CN UD

58    48

44    30    28

50

43    41

40    35

59    50

UD CN F- On

63

75

1191—1200    499    338    269    312    240

69 57 52 110 86 j 75 145 108 I - 93

¹⁸⁰ 131 110

203 146 ! 122 226 161 ! 133 272 191/ I 156 308 2l4 | 174 344 238 192 368 253 204 388 266 214 408 279 224 428 292 | 234 448 305 244 468 ,| 318 254

B. Taryfa wyjątkowa w komunikacji z portami morskimi Gdynia i Gdańsk (zewnętrzne).

Taryfa towarowa P.K.P. część II zeszyt 2 zawiera „Taryfy wyjątkowe” w komunikacji z portami morskimi „Gdynia” i „Gdańsk”,

zatem taryfy, których celem jest ułatwienie eksportu niektórych artykułów, wymienionych w punkcie 31, a między niemi także artykułów drzewnych, a mianowicie:

NAZWA

Poz. klasyfikacji towarów

Znak i liczba taryfy wyjątkowej na

wywóz    tranzyt

Drzewo:

Użytkowe nieobrobione:

dłużyce, kloce, bloki .......

Okrąglaki, żerdzie, (tyki, drągi) surowe ............

Drzewo kopalniane (kopalniaki) .    .

Słupy telegraficzne i telefon.....

D. celulozowe (papierówka) .    .    .    .

Odpadki tartaczne .......

D. do wyrobu zapałek osikowe, topolowe i wierzbowe.......

Drzewo olszowe........

Okrąglaki i żerdzie ciosane, strugane,

łupane...........

D. użytkowe obrobione: strugane, ciosane, tarte jednak nieheblowane, lub w inny sposób uszlachetnione, fryzy surowe, klepki i dna beczkowe .    .

Klepki i dna beczkowe......

Deszczułki tarte do opakowań z drzewa szpilkowego lub bukowego grubości do 20 mm. do 24 m . . .    .

Opoły (obladry, oszwary, okrajki) .    .

D. użytkowe strugane, ciosane, tarte, a ponadto heblowane, fugowane, szpuntowane, obtoczone i t. p. uszlachetniane, fryzy, czyli deszczułki posadzkowe (parkietowe), klepki i dna beczkowe, dębowe, jesionowe i bukowe, heblowane, fugowane i t. p.

uszlachetnione........

Podkłady, sleepry, klocki belgijskie

i t. p ...........

Kostki brukowe.........

Słomka drzewna, paski drzewne, taśma

wiklinowa..........

Wełna drzewna, maka drzewna .    .    .

Drzewo farbiarskie.......

Drzewo egzotyczne: cedr, heban, ma-

choń, palisander........

Drzewo okume .    ........

902

903

904

905

P. Di P. Di P. Di

906

906 b

P. Di

r-» oo

o o o

910

910 c, d

911

913

r-H    to

CN    CN CS

On    On On

n£> th ^

CN CN r>s r~~i r—i On ON    ON ON

P. D2

y y y y

o o o o

rc 10 tc rc

P. D2 P. Dl>

P. Di

P. Di

P. Dl>

P. Di P. D.

P. Di

P. Di P. Di

P. Dl-

P. Di P. Di

P. R.2

P. R.2 P. R.2

Ponieważ taryfy te biorą pod rozwagę porty, przeto noszą także nazwę taryf portowych.

Dla nich ustanowione zostały następujące przepisy.

Taryfy portowe odnoszą się do towarów, które przed przewozem kolejowym lub po nim odbyły lub odbędą drogę morską. Obszar ważności stosuje się do stacyj i punktów granicznych, które w osnowie niżej przytoczonych taryf wyjątkowych P. D.i i P. D.2 wyszczególnione zostały: mówimy bowiem tylko o artykule „drewno”, które z resztą we wszystkich taryfach otrzymało nazwę: „drzewo”.

Jednak dla przesyłek od lub do stacji Danzig Holm i ładowni Westerplatte wymagane jest uprzednie porozumienie się z D. P. K. Gdańsk, celem ustalenia przez nią warunków.

Warunki stosowania są w streszczeniu następujące: Towary kierowane do portów, w wywozie lub tranzycie, muszą być wywiezione morzem poza granice wspólnego obszaru celnego. Towary, nadawane w portach w tranzycie, muszą być dowiezione do portów morzem z poza granic wspólnego obszaru cłowego. Przesyłki tranzytowe winny być nadawane za listami przewozowymi międzynarodowej lub międzypaństwowej komunikacji i adresowane bezpośrednio do portów, względnie zagranicznych stacyj przeznaczenia. Dopuszczalną jest jednak odprawa w drodze reekspedycji, o ile towar nie wychodzi z pod nadzoru kolei.

Towary, nadchodzące koleją, mogą być przed załadowaniem na okręt złożone w portach i przechowywane na składzie, a to drzewo, wymienione w nomenklaturze t.w. P. D.i przez 12 miesięcy, wszelkie inne towary przez 6 miesięcy; miesiąc nadejścia przesyłek do portu nie wlicza się do podanych terminów.

Opłaty stosuje się przy nadawaniu przesyłek pod warunkiem, że nadawca zamieści w liście przewozowym obok nazwy towaru oświadczenie: a) przy przesyłkach wywozowych „do wywozu morzem za granicę celną”, przy tranzytowych zaś: „do tranzytowego przewozu przez Polskę i dalszego wywozu morzem”, względnie: „dowieziono morzem z poza granic celnych do dalszego tranzytowego przewozu przez Polskę”. Wrazie braku tych określeń stosuje się taryfę normalną, a opłaty wedle taryfy wyjątkowej przyznaje się dopiero w drodze reklamacji, przy dołączeniu odnośnego listu prze-i dokumentów celnych stwierdzających przeznaczenie

Obróbka towarów, złożonych na skład celem ich uszlachetnienia, jest w zasadzie niedopuszczalna. Wolno jednak rozpakowywać, opakowywać, przepakowywać, znaczyć, zaopatrywać innymi znakami, sortować, brać wzory i próbki, składać celem łatwiejszego przewozu drogą morską. Towary, przewożone na podstawie tych taryf nie mogą być użyte wewnątrz wspólnego obszaru celnego, ani też po ich wywiezieniu nie mogą być do tego obszaru ponownie przywiezione, jak nie mogą być w drodze reekspedycji wywiezione po za obręb polskiego obszaru celnego. Równie nie mogą pozostać w obrębie tego obszaru na podstawie dodatkowego zlecenia nadawcy.

wozowego

przesyłki.

W końcu zaznacza się, że rzeczone taryfy wyjątkowe mają zastosowanie tylko do przesyłek zwyczajnych.

Dla przewozu drewna, wyrobów drewnianych i produktów destylacji drewna ustanowione zostały dwie taryfy wyjątkowe, a to: taryfa wyjątkowa P. D i.; i taryfa wyjątkowa P. D. 2; treść ich jest następująca.

Taryfa wyjątkowa PD 1.

1. Przedmiot. Drzewo z gatunków rosnących w strefie umiarkowanej następujące:

a.    Okrąglaki, żerdzie (tyki, drągi) w korze lub bez kory, nieobrobione, o średnicy w końcu grubszym do 16 cm. włącznie, długości powyżej 1.5 m. poz 903 a i b K. t., tudzież w stanie ciosanym, struganym, łupanym, poz. 909 K. t.

b.    drzewo kopalniane (kopalniaki), stemple górnicze i kapy, wszystko okorowane na biało lub czerwono o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i do 7 m. włącznie długości, oraz fele i okorki poz. 904 K. t.

c.    Słupy telegraficzne i telefoniczne, okorowane lub biało strugane o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i długości do 8.5 m. włącznie, także nasycone przetworami chemicznemi, poz. 905 K. t.

d.    Odpadki tartaczne z drzewa świerkowego i jodłowego w trzaskach o jednakiej długości złączonych w pęczki wiązane, poz. 906 b.

e.    Drzewo z gatunków rosnących w strefie umiarkowanej użytkowe, obrobione (strugane, ciosane, tarte) jak: plansony, wań-czosy, krawęaziaki, kantówka (łaty, rygle, belki, krokwie, tramy), bale, dyle, blanki, brusy, tiinbry, murłaty, deski, tarcice, szalówki, deszczułki posadzkowe, łaty bukowe do wyrobu mebli i t. p. poz. 910 a K. t., fryzy, klepki i dna beczkowe poz. 910 c K. t. wszystko także heblowane, fugowane, szpuntowane, obtoczone, rowkowane, profilowane, wcinane, falcowane, frezowane, dłutowane, świdrowane i t. p. obrobione, poz. 921 K. t.

f)    deszczułki tarte do opakowań, obrzynane lub nieobrzynane jednak nieheblowane i t. p. obrobione, wyłącznie z drzewa jodłowego, sosnowego, świerkowego lub bukowego o wymiarach: grubości 20 mm. włącznie, długości do 2.4 m. włącznie, poz. 911 K. t.

g)    opoły (obladry, oszwary, okrajki), poz. 913 K. t..

h)    podkłady (progi) kolejowe, mostownice, podrozjezdnice, podkłady dla pogłębiarek, śleepry, ciosane, tarte, klocki belgijskie, również nasycone przetworami chemicznemi, poz. 924 a i b K. t.

i)    kostki brukowe, także nasycone przetworami chemicznemi, poz. 925 K. t.

j)    słomka drzewna do wyrobu rolet, zapałek i t. p. taśma wiklinowa, paski drzewne do form hutniczych i plecionek, poz. 906 K. t.

k) wełna drzewna (słoma drzewna) mąka drzewna, poz. 927 K. t.

2.    Obszar ważności. Od wszystkich stacyj P. K. P. do wszystkich stacyj portowych w Gdyni i Gdańska.

3.    Opłaty. Wedle tabeli następującej, z której podajemy tylko niektóre stawki w groszach za 100 kg. wagi:

U) OO CT\ OO 00

1200 . . . 240.

4.    Warunki stosowania. Obliczenie przewoźnego najmniej za 15.000 kg. Przy przesyłkach odebranych lub wyładowanych z wagonów na stacjach: Gdynia port, Danzig Neufahrfasser Zollinland, Danzig Neufahrwasser Freibezirk. Danzig Kaiserhafen, Danzig Holm i Danzig Stohdeich, opłaty powyższe stosuje się odrazu przy nadaniu przesyłek (w drodze kartowania); przy przesyłkach zaś do innych stacyj portowych stosuje się początkowe obliczenie przewoźnego według postanowień i opłat T. Cz. II/l, a różnicę wypłaca się w drodze zwrotu po udowodnieniu, że przesyłka została wywieziona morzem.

Reklamacje wnosić do Kontroli Dochodów D. K. P. Gdańsk w Bydgoszczy najpóźniej do 3 miesięcy po wywiezieniu przesyłki, dołączając dotyczące listy przewozowe i dokumenty celne.

Wrazie reekspedycji przesyłki na stacjach wyżej wymienionych do stacji portowej niewymienionej wyżej lub do innej stacji, należy opłacić różnicę przewoźnego pomiędzy niniejszą taryfą eksportową a wewnętrzną.

5.    Ulgi specjalne. Przy przesyłkach drzewa, wyszczególnionego w nomenklaturze niniejszej t. w. pod literą e, f, g od stacyj

D. P. K. Wilno, leżących na obszarze ograniczonym linjami kolejo-wemi Grajewo - Brześć - Łuniniec-Mikaszewicze, przewoźne obliczone według opłat niniejszej t. w., obniża się o lÓ°/₀; pozostała opłata musi jednak mieścić w sobie co najmniej stawkę jednostkową po 0.2 gr. od 100 kg. i km.

Taryfa wyjątkowa PD:>.

1. Przedmiot. Drzewo z gatunków rosnących w strefie umiarkowanej: dłużyce, kloce (wyrzynki), bloki w korze lub bez kory — wszystko nieobrobione o średnicy w grubszym końcu mierzonej bez kory powyżej 16 cm., poz. 902 a, b, c K. t.;

okrąglaki, żerdzie (tyki, drągi) w korze lub bez kory o średnicy w końcu grubszym do 16 cm. włącznie, długości powyżej 1.5 m., poz. 903 a, b K. t.;

drzewo kopalniane (kopalniaki), stemple górnicze i kapy, wszystko okorowane na biało lub czerwono o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i do 7 m. włącznie długości oraz fele i okorki, poz. 904 K. t.;

słupy telegraficzne i telefoniczne okorowane lub biało strugane o średnicy w końcu cieńszym do 18 cm. włącznie i długości do 8.5 m. włącznie, poz. 905 K. t.;

drzewo celulozowe (papierówka) okorowane, w okrąglakach, wałkach i szczapach, długości do 2.2 m., z poz. 906 K. t.; drzewo do wyrobu zapałek: osikowe, topolowe i wierzbowe, poz. 907 K. Ł; drzewo olszowe o średnicy powyżej 20 cm. i długości powyżej 1.2 m., poz. 908 K. t.; klepki i dna beczkowe, z poz. 910 c, d K. t.; podkłady (progi) kolejowe, mostownice, podrozjezdnice, podkłady do pogłębiarek, śleepry ciosane, tarte, klocki belgijskie, również nasycone przetworami chemicznemi, poz. 904 a, b K. t.

2.    Obszar ważności. Od punktów granicznych, pod Mikasze-wiczami, Mohylanami, Olechnowiczami, Podwołoczyskami, Stołpca-mi i Zdołbunowem do stacyj portowych Gdynia port, Danzig Neu-fahrwasser Zollinland, Danzig Neufahrwasser Freibezirck, Danzig Kaiserhafen, Danzig Holm i Danzig Stohdeich.

3.    Opłaty. Opłaty według tabeli opłat do t. w. PDi.

4.    Warunki stosowania. Przeważnie oblicza się najmniej za 15.000 kg. W razie reekspedycji do stacji niewymienionej w obszarze ważności (ustęp 2), należy dopłacić różnicę pomiędzy niniejszą taryfą wyjątkową i klasą normalną.

C. Taryfy stacyjne.

W końcu musimy jeszcze parę słów powiedzieć o tak zwanych „taryfach stacyjnych”, które nie są niczem innem, jak również taryfą wyjątkową. Taryfa ta dla posyłek drzewnych wprawdzie obecnie nie została ustanowioną, lecz kiedyś może zajdzie wypadek.

Są to taryfy przewozowe, naturalnie niższe od przewozowych, które jednak, a to jest ich główną cechą, ustanowione są od pewnych ściśle wymienionych stacyj kolejowych w relacji do pewnych stacyj, w tej tabeli również ściśle wymienionych. Były one używane n. przy transportach drewna opałowego ze stacyj w okolicach w ten sortyment obfitujących, do stacyj położonych w okolicach bezleśnych, odczuwających brak opału.

Tabele stacyjne są od wypadku do wypadku układane, na pewien krótszy lub dłuższy okres czasu, n. p. przy drewnie opa-łowem zwyczajnie na okres miesięcy zimowych.

5. Opłaty dodatkowe.

Opłaty dodatkowe oblicza się w ten sposób, że każdą rozpoczętą godzinę lub dobę, jako też każde rozpoczęte 100 kg. liczy się za pełne i zaokrągla się w poszczególnej sumie każdej opłaty wzwyż do pełnych 5 gr., czyli do kwot podzielonych przez 5. Do tych zalicza się następujące przedmioty:

I. Druki urzędowe i opłaty za ich stemplowanie.

II.    Wagowe. Za ważenie na wadze kolejowej: a) magazynowej za każde 100 kg. 10 gr., b) wozowej (podwody) od wozu 50 gr., c) wagonowej od wagonu ładownego lub próżnego, ważąc od razu 2.40 zł., d) wagonowej jednak na 2 wozach od każdego wagonu 1.80 zł., e) wagonowej przy dwukrotnem ważeniu 3.60 zł. Nadzorowanie ważenia od godziny 2.00 zł., przyczem wlicza się czas potrzebny do chodu do miejsc odważenia i z powrotem.

III.    Opłatę za liczenie sztuk, za każde rozpoczęte 10 sztuk 10 gr., najmniej od wagonu 3.00 zł.

IV.    Opłatę za zaopatrzenie przesyłki w napis stacji przeznaczenia, cechę lub numer.

V.    Opłatę za czynności ładunkowe.

VI. Opłatę za użycie dźwigów (żórawi).

VII.    Opłatę za wynajem opon i innych przyborów do ładowania lub zabezpieczenia ładunku.

VIII.    Opłatę za przechowanie przesyłek (składowe).

IX.    Opłatę za przetrzymanie wagonu (postojowe) i za zajęcie torów stacyjnych.

Termin wolny od postojowego dla przesyłek załadowywanych przez nadawcę lub wyładowywanych przez odbiorcę wynosi:

d) dla przesyłek załadowywanych lub wyładowywanych do wagonów lub z wagonów 30 tonnowych i wyżej lub dwóch sprzężonych platform ...    12 godzin służbowych,

g) dla wszystkich pozostałych przesyłek 10 godzin służbowych, licząc od chwili podstawienia wagonu do naładowania, względnie od chwili zawiadomienia odbiorcy o przybyciu przesyłki. Czas do załatwienia formalności cłowych, skarbowych, administracyjnych lub policyjnych dla towarów pozostających w wagonie jest wolny przez jedną dobą, przyczem nie liczy się dnia podstawienia wagonu, oraz dni świątecznych i niedzielnych, o ile w te dnie urząd nie załatwia czynności. Postojowe dla wagonów 30 tonnowych i wyżej i dwu sprzężonych platform wynosi za każdą godzinę pierwszej doby i jeden wagon lub jedną parę sprzężonych platform 75 gr., za rozpoczętą drugą dobę 18.00 zł., trzecią i każdą następną 25.00 zł. Za przetrzymywanie innych wagonów za godzinę pierwszej doby i wagonu 50 gr., drugą dobę 12 zł., trzecią dobę i następne 18.00 zł.

X.    Opłaty za dodatkowe zlecenia nadawcy.

XI.    Opłaty za zlecenia odbiorcy, ażeby przesyłka przed jej wyładowaniem na podstawie nowego listu przewozowego wysłana została na inną stację, a także za odsyłanie próżnych wagonów prywatnych.

XII.    Opłaty za deklarację wartości dostawy.

XIII.    Opłaty za zaliczenia, za zaliczki, oraz za wydatki w go-towiźnie.

XIV. Opłaty za zawiadomienie odbiorcy o przybyciu przesyłki, lub nadawcy o jej odebraniu.

XV. Opłaty za uskutecznienie sprzedaży przesyłek nieode

branych.

XVL Opłaty za oczyszczenie wagonu, za odkażenie (dezynfekcję), za przekładanie części składowych wagonu.

XVII. Opłaty za pojenie zwierząt.

XVIII. Opłaty za przetrzymywanie zwierząt żywych.

XIX. Opłaty za dokonanie formalności celnych. Komisowe pobierane przez ajencje celne P. K. P. za załatwienie formalności celnych, podatkowych, policyjno-sanitarnych oraz za czynności ekspedycyjne. Opłaty odnoszą się do znacznej ilości wykonywanych prac, n.' p. odprawa celna przy wywozie, przywozie, przywozie lub wywozie, postępowanie przekazowo-tranzytowe, przeekspedjowanie przesyłek w komunikacji łamanej, wydatki pocztowe, sporządzanie brakujących dokumentów celnych i t. d.

6. Nomenklatura i Klasyfikacja towarów.

Przepisy przewozowe, dotyczące tego działu powiadają, ze obowiązkiem nadawcy jest oznaczyć w liście przewozowym ściśle i dokładnie zawartość przesyłki i to zgodnie z rzeczywistością, tylko na tej podstawie bowiem może nastąpić zaliczenie danego towaru do odpowiedniej klasy taryfowej, czyli ustalenie jego przynależności do pewnej pozycji lub podpozycji klasyfikacji towarów. Przytem należy określić wszystkie okoliczności, mające wpływ na obliczenie przewoźnego. Do zastosowania klasy taryfowej, odpowiadającej rodzajowi danego towaru, konieczne jest, aby nadawca określił zawartość przesyłki ściśle wedle brzmienia tej pozycji „K. t.”, pod którą dany towar jest wymieniony. Dopuszczalnem jest jednak, ażeby nadawca użył nazwę zbiorową gatunku zamiast całkowitej nazwy i szczegółowego określenia towaru, jeżeli obok tej nazwy zbiorowej wskaże odnośną pozycję ewentualnie także podpozycję „K. t.”. I tak n. p. zamiast: okrąglaki sosnowe o średnicy w grubszym końcu do 16 cm. włącznie, długości powyżej 1.5 m. do 2.5 m., wystarcza deklaracja: „okrąglaki sosnowe poz. 903 p. a.”. Jeżeli deklaracja nie odpowiada wymaganym warunkom i jest sformułowana tak, iż dopuszcza zastosowanie 2 lub więcej klas, natenczas stosuje się dla „p. d.” klasę I, a dla „p. w.” klasę 1.

Jeżeli oznaczenie towarów nie odpowiada tym wymogom i dopuszcza stosowanie 2 lub więcej klas, natenczas stosuje się klasę najwyższą; jeżeli niema w ogóle oznaczenia, natenczas stosuje się dla „p. d.” kl. I, a dla „p. w.” klasę 1.

Zatem „Nomenklatura” obejmuje nazwy towarów, które kolej przyjmuje, a „Klasyfikacja” pomieszczenie tego towaru w pewnej klasie taryfowej, wedle której przeprowadza się obliczenie przewoźnego.

Nomenklatura i klasyfikacja towarów w nowej taryfie towarowej podzielona jest na 80 grup i na pozycyj 1864, jest zatem bardzo scczegółowa i zróżniczkowana, umożliwia więc uwzględnianie

zadań przemysłu i handlu i pozwala na przyszłość dostosować taryfy przewozowe do aktualnych konjunktur gospodarczych. Nas specjalnie, w przedstawieniu niniejszej pracy, interesują: „Dział K, drzewo, wyroby z nich, wyroby koszykarskie. Grupa L III, L IV i L V i pozycje 901 do 977 i te przedstawimy szczegółowo.

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy iłekwago-I nowych

L III

901

Dział K. Drzewo, wyroby z niego, wyroby koszykarskie.

Drzewo,

Drzewo z gatunków rosnących w strefie umiarkowanej, miękkie: sosnowe (kosodrzewinowe, limbowe, wajmutkowe), cisowe, jałowcowe, świerkowe, jodłowe, modrzewiowe, lipowe, osikowe, topolowe, wierzbowe; twarde: dębowe, bukowe, klonowe, jesionowe, wiązowe, grabowe, jaworowe, akacjowe, leszczynowe, kasztanowe, brzostowe, olchowe, brzozowe, gruszkowe, orzechowe, wiśniowe, oraz innych drzew krajowych:

a)    karpina, chróst, faszyna, ga

łęzie, choinki, kora, oprócz oddzielnie wymienionej, szyszki, hubka, i inne użytki uboczne leśne, oprócz osobno wymienionych.....

b)    drzewo w szczapach łupanych, okrąglakach grubości do 16 cm. włącznie, długości do 1.5 m. włącznie, wszystko nieokorowane, (drzewo opałowe) oddzielnie nie-wymienione:

a) dębowe i jesionowe .    .

p) inne........

c)    zrzyny, wióry, trociny, bry

kiety z trocin, trzaski i t. p. odpadki wyróbki leśnej i tartacznej, oddzielnie niewymienione.    .    .    .

Drzewo rodzajów wymienio-nych w pozycji 901 użytkowe: dłużyce, kloce, (wyrzynki), bloki w korze lub bez kory, wszystko nieobro-

>>

md en

On

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy lek wagonowych

903

904

905

bione, o średnicy w końcu grubszym mierzonym bez kory powyżej 16 cm.

a)    długości do 1.5 m. włącznie:

Drzewo rodzajów wymienionych w pozycji 901:

okrąglaki, żerdzie (tyki i drągi), w korze lub bez kory, nieobrobione o średnicy w grubszym końcu do 16 cm. włącznie:

a)    długość powyżej 1.5 m. do 2.5 m.:

Drzewo kopalniane (kopalniaki, stemple górnicze i kapy, wszystko okorowane na biało lub czerwono o średnicy w cieńszym końcu do 18 cm. włącznie i do 7 m. włącznie długości, oraz fele i okorki .    .    .

Drzewo rodzajów wymienionych w pozycji 901:

słupy telegraficzne, okorowane, lub biało strugane o średnicy w cieńszym końcu do 18 cm. włącznie i długości do 8.5 m. włącznie, także nasycone przetworami

chemicznemi........

Drzewo celulozowe (papierówka): a) okorowane: w okrąglakach, wałkach, szczapach, długości do 22 .............

>> >> >>

>> >>

co co

tH t-H

co co    co co

H H    T“H t-H

0\ W ONOJ

Ln

tn

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy łek wagonowych

907

908

909

910

b) odpadki tartaczne z drzewa świerkowego i jodłowego w trzaskach o jednakowej długości, złączonych w pączki wiązane .    .    .

Drzewo objęte pozycją 902: strugane, ciosane, tarte — wszystko jednak nieheblowane, niefugowane, nie-szpuntowane, nieobtoczone, nierow-kowane, niewcinane, niefalcowane, niefrezowane, niedłutowane, nieświ-drowane i t. p., oprócz oddzielnie wymienionych wyrobów:

a)    dębowe i jesionowe .    .    .

b)    pozostałych gatunków .    .

Do a) i b) należą: plansony, wań-

czosy, krawędziaki, kantówka (łaty, rygle, belki krokwie, tramy), bale, dyle, blanki, brusy, tymbry, murłaty, deski, tarcice, szalówki, deszczułki posadzkowe, łaty bukowe, do wyrobu mebli i t. p.

c)    fryzy surowe, klepki i dna

beczkowe: dębowe, jesionowe i bukowe, także wcinane.....

d)    fryzy surowe, klepki i dna

beczkowe z innych gatunków drzewa, także wcinane, oraz dranice i gonty..........

Deszczułki tarte do opakowań, obrzynane lub nieobrzynane, jednak nieheblowane, niefugowane, nieszpun-towane, nieobtoczone, nierowkowane, niewcinane, niefalcowane, niefrezowane, niedłutowane, nieświdrowane

> > > >>

>>

1—1

00 co

CO

co

1—I T—I

CO co

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla

drobnicy

przesy-

nowych

CN

On o\

'-O

On

i t. p. wyłącznie z drzewa jodłowego, sosnowego, świerkowego, lub bukowego o wymiarach: grubości do 20 mm. włącznie, długości do 2.40 m. włącznie, oprócz oddzielnie wymienionych .........

Deszczułki na pudełka do cygar od 2—4 mm. grubości i do 1.25 m.

długości..........

Opoły (obladry, oszwary i okrajki). Drzewo z gatunków nierosnących w umiarkowanej strefie klimatycznej, jak to: cedr, heban, mahoń, palisander i t. d. w stanie surowym i pół-obrobionym, oprócz oddzielnie wymienionego ..........

Drzewo okume do wyrobu dykt i fornierów..........

<5    <

on

oo

L IV

to

922

Wyroby z drzewa.

Drzewo wymienione w pozycji 910: heblowane, fugowane, szpunto-wane, obtoczone, rowkowane, profilowane, wcinane, falcowane, frezo- i wane, dłutowane, świdrowane i t. p. oprócz oddzielnie niewymienionego:

a)    dębowe i jesionowe .    .    .

b)    pozostałych gatunków .    .

c)    fryzy czyli deszczułki po

sadzkowe, (parkietowe), klepki i dna beczkowe: dębowe, jesionowe, i bukowe.........

Drzewo rezonansowe i klawiatu-

III

IV

III

05 i-i

rowe:

a)    deski rezonansowe i klawiaturowe nieobrobione i niezłączone .

b)    deski rezonansowe złączone,

dna rezonansowe, deszczułki klawiaturowe złączone, także heblowane ...........

Fornier i płyty klejone (dykty) w stanie nieobrobionym chociażby wyszlifowane, jednak niefarbowane,

III

III

T—I

■o

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy łek wagonowych

924

925

926

niepokostowane, niepolerowane, nie-lakierowane, oraz nieupiększone in-nemi dodatkami:

Uwaga. Za fornier uważa się

deszczułkę grubości do 5 mm.

Podkłady (progi) kolejowe, mostownice, podrozjezdnice, podkłady do pogłębiarek, śleepry, ciosane, tarte, klocki belgijskie, również nasycone przetworami chemicznemi:

a)    długości po nad 2.7 m.:

a) dębowe.......

Słomka drzewna do wyrobu rolet, zapałek i t. p., taśma wiklinowa, paski drzewne do form hutniczych i plecionek ...........

>> >> >

T—l

t"- Oh

CO CO CO CO uo

1—< r—I

927

928

Wełna drzewna (słoma drzewna),

mąka drzewna........

Skrzynie, paki, pudła, klatki z łat lub desek, skrzynie do butelek z wkładami, formy do wyrobu cegieł, sztucznych kamieni i wyrobów betonowych, sztakiety, kozły do rusztowań, bębny do kabli i lin, tudzież klatki i kojce do przewożenia zwierząt i ptactwa, wszystko z drzewa miękkiego lub z drzewa bukowego, brzozowego i olchowego, wszystko w stanie niehe-

blowanym....... .    .    .

Wyroby ciesielskie, jako to: balustrady, schody, poręcze do balustrad, drabiny, skrzynie, także z oku-

co uo

CO

442

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy lek wagonowych

930

931

932

933

934

935

936

937

ciami, ogrodzenia w przęsłach, wszystko heblowane, gruntowane lub impregnowane z drzew wymienionego

w poz. 901.........

Wyroby wymienione w poz. 929, lub malowane lub politurowane .    .

Baraki i domki składane drewniane w stanie rozebranym.....

Pudełka na zapałki, cygar, tytoń, papierosy i t. p. także oklejone papierem ...........

Wyroby stolarskie budowlane z drzęwa wymienionego w poz 901: futryny drzwiowe i okienne, drzwi pełne i do oszklenia, szpalety drzwiowe, okna, parapety, okładziny, okiennice, ścianki przedziałowe pełne i do oszklenia, bramy, boazerje i wyłogi sufitowe, wszystko z okuciem lub bez okucia, także pogruntowane lub impregnowane, jednak niemalowane,

niepoliturowane........

Wyroby wymienione w poz. 933, lecz malowane lub politurowane .    .

Sprzęt kuchenny, jak: taburety, stołki, ławy, stoły, szafki, nakrywy, dna i wieka, wieszaki, półki, deski do prasowania, wszystko z drzewa miękkiego niemalowane i niepoliturowane, stolniki i deski do siekania, także z drzewa twardego ....

Ule, także z wewnętrznem urządzeniem, także malowane ....

Trumny drewniane niemalowane, niepoliturowane i ich części składowe.

Półfabrykaty kołodziejskie z drzewa poz. 901 jak: dyszle, rozwory, ho-łoble, kleszcze chomontowe, piasty, dugi, płozy sanicowe, obody, szprychy i dzwona gięte, łupane lub ciosane, łęki i osady do siodeł wszystko nieświdrowane, nieheblowane i inaczej nieobrobione.....'    .    -

00    CO

OO V£)

00 00

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy łek wagonowych

939

Wyroby kołodziejskie wykończone z półfabrykatów wymienionych w pozycji 938, tudzież gotowe wozy bez okuć, skrzynki i drabiny wozowe, koła bose lub okute, wiosła, bosaki, orczyki, cierlice i siodła drewniane, także malowane lub impregnowane ............

ILI

940

941

942

943

Wyroby bednarskie z drzewa bukowego, olchowego, topolowego lub iglastego, jak to: beczki, kadzie, stągwie, balje, wiadra, kubły, konwie, wanny i t. p. o grubości czołowej klepek do 2 cm., obręcze, z wyjątkiem wiklinowych, drążki obtacza-ne do wszelkich wyrobów, szpunty .

Wyroby bednarskie z rodzajów drzewa, niezaliczonych do pozycji 940 o klepkach grubszych niż 2 cm .

Wyroby tokarskie z rodzajów drzew wymienionych w poz. 901: pospolite, chociaż szlifowane i woskowane, jednak niemalowane, nielakierowane, niepoliturowane, ani w inny sposób ozdobione, jak: bloki, krążki linowe, gałki, kółka, kopyta szewskie, obcasy do obuwia, krążki, kręgle, kule, czasze, czerpaki, czopy z otworem na kurek, filiżanki, misy, kubki, formy kapelusznicze, głowy drewniane, manekiny, formy szmuklerskie do powlekania tkaniną, wałki, maszyny do prania wyłącznie z drzewa, szpulki, trzonki i rękojeści, (rączki toczone do narzędzi), także okute, klamry do wieszania bielizny, kurki do beczek, łoża do broni palnej, prawidła do obuwia, nawijadła, śruby drewniane,

nogi do mebli.........

Wyroby tokarskie, wymienione w poz. 942, lecz malowane, lakierowane lub politurowane.....

III

III

III

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnica lek wagonowych

944

945

Narzędzia rolnicze i ogrodnicze, jako to: brony, cepy, radia, sochy, roz-sochy, grabie, łopaty, szufle, widły, prasy do słomy i siana, przetrzą-sacze, nagniatarki, wialnie, wiązacze, do snopów, wszystko bez części żelaznych z wyjątkiem okuć .    .    .    .

Narzędzia rzemieślnicze, jako to: warstaty stolarskie, warstaty tkackie, cewki do kołowrotków i przędzalni tkackich, czesarki, czółenka tkackie, kołowrotki, krosna, mędlice, moto-widła, płochytkackie, także z trzciny, strzałki tkackie, szarpaki, szczotki, do czesania lnu, wrzeciona, obsady do hebli, dłut i t. p. narzędzi, wszystko bez części żelaznych z wyjątkiem okuć............

10

946

Wyroby przemysłu ludowego z drzewa rodzajów wymienionych w pozycji 901, jako to: łyżki, talerze, maselniczki, miski, koryta, mątwie, nosidła, oszczepiska, toporzyska, pral-niki (kijanki), obuwie drewniane bez dodatków ze skóry, podeszwy, łapcie, łyczaki, sandały i saboty bez pasków skórzanych, oprawy do sit, maglownice, wszystko surowe na biało............

IV

IV

! 947

948

949

Wyroby wymienione w pozycji 946, lecz malowane, lakierowane, lub

politurowane.........

Galanterja przemysłu ludowego, jako to: zabawki, pudełka, szkatułki, ramki, piórniki, obsadki do piór i t. p. wszystko z drzewa, także rzeźbione, malowane, politurowane, inkrustowane lub w inny sposób

ozdobione..........

Szpilki (kołki) do obuwia i wy-

kłuwaczki..........

Listwy profilowe na żaluzje i ramy, również gotowe żaluzje i ramy,

III

II

Grupa

I Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy łek wago-_nowych

951

952

953

954

955

956

wszystko niemalowane i niepolituro-wane, oraz surowe listwy żłobkowe.

Listwy profilowe ramowe, także fornierowane, również gotowe ramy okładane gipsem, także malowane, politurowane, złocone i t. p. .    .    .

Szkielety do kanap, foteli i t. p. mebli, wszystko niemalowane, niepo-liturowane, oraz niewykończone, nie-wyplatane części mebli giętych .    .

Meble z rodzajów drzewa wymienionego w poz. 901, oprócz mebli giętych, następujące:

a)    z drzewa miękkiego, niefor-nierowane, niewyścielane, niewy-platane ..........

b)    z drzewa twardego lub for

nierowane, jednak niepoliturowane, niemalowane, niewyścielane i nie-wyplatane.........

c)    z drzewa twardego lub for

nierowane, także malowane, politurowane, wyplatane i obite ceratą lub płótnem........

d)    meble zbytkowne z rzeźba

mi, inkrustacją, szklone szkłem, szlifowanem lub w połączeniu z innym ozdobnym materjałem, jak: marmur, masa perłowa, obite skórą lub materją inną niż płótno, meble antyczne, bilardy.....

Meble gięte, wykończone, zmontowane lub rozmontowane . . . .

Tafle (płyty) (posadzkowe fornierowane w desenie lub inkrustowane, także z drzewa egzotycznego.

Tafle (płyty) posadzkowe klejone niefornierowane z rodzaju drzewa, wymienionego w poz. 901 . . . .

Wyroby drewniane z rodzaju drzew wymienionych w pozycji 901, oddzielnie niewymienione, z wyjątkiem wyrobów snycerskich lub wy-

III

II

III

III

II

II

III

II

III

10

Grupa

Pozy-

cja

NAZWA TOWARU

Klasa taryfowa dla przesy-

drobnicy lek wago-¹ nowych

robów ozdobionych innemi materiałami ...........

Wyroby koszykarskie i plecione z materjałow roślinnych.

CN

971

CO Ol Ol

Wyroby z łubu i łyka: rogoże, torby, worki, kobiałki, puszki, pudełka, plecionki, spaterje, (merla

drzewna) i t. p.........

Miotły zwyczajne......

Maty, chodniki, plecionki, sło-mianki, wycieraczki, trzepaczki, torby z; rogoży i t. p. wyroby plecione z materjałów roślinnych pospolitych, oddzielnie niewymienionych, nieroz-szczepionych, wszystko w stanie surowym ...........

III

Ul Ui

lO

Ol

Ul

Kosze zwyczajne do bielizny, o-dzieży, pakowania, przewożenia towarów oraz koszyki ręczne, wszystko wykonane z kory drzewnej, korzeni, wiórów, wikliny, także okorowanej lub trzciny, wszystko w stanie surowym lub tylko okute .    .    .    .

Kosze i koszyki wymienione w pozycji 974, farbowane, malowane lub lakierowane........ .

III

II

Ol

Oi.

Wyroby koszykarskie i plecione z rozczepionych prętów wikliny lub z trawy, słomy, liści palmowych, wiórów, rafji, esparty, trawy morskiej, sitowia i t. p. jak: meble, altanki, budki kąpielowe, [pudła do powozów, wózki dziecęce i dla lalek, kołyski, ramki, wazy, koszyki do kwiatów i tym podobne przedmioty do użytku domowego i ogrodowego:

VO

a)    nielakierowane, nieobite .    .

b)    lakierowane, także obite ceratą lub płótnem . . . .

Wyroby koszykarskie i plecione, oddzielnie niewymienione . . . .

II

II

¹

Przypuszczamy, że musi być tu pomyłka, gdyż niema kloców, któreby miały „w końcu grubszym mierzonym bez kory powyżej 16 cm.” albowiem w tym wypadku koniec cieńszy „kloca” będzie miał tylko 12 — 13 cm., a taki wyrzynek nie zalicza się już do kloco'w „K. t.” = Klasa taryfowa.

7. Przepisy co do ładowania materjałów drzewnych na wagony kolejowe.

Przepisy te podajemy z powodu ich ważności dosłownie w całej osnowie, gdyż ustanawiają one sposoby ładowania materjałów drzewnych na wagony, nadające się specjalnie do tego rodzaju przesyłek t. j. posiadające rozbieralne ściany i żelazne kłonice jak wdk, pdk, pnt, pdt. Nie odnoszą się zaś do innych wagonów: wm wd, wdd, pm, które posiadają nierozbieralne ściany, są bez kłonic, a wskutek tego nadają się raczej do ładowania innych artykułów. Kłonice są to żelazne podpory, opatrzone łańcuchami, stanowiące integralną część wagonu, prócz tego są jeszcze wsporniki widełkowe, t. j. luźne podpory z łańcuchami, które wstawia się do wagonu dopiero bezpośrednio przed jego załadowaniem i podpory, są to kawałki drewna o przekroju minimalnym 35 cm.², używane przy ładowaniu desek, i o przekroju 50 cm.², używane przy ładowaniu łat, dyli, belek etc.

Przepisy te mają następujące brzmienie.

a. Przepisy polskie.

A. Ładowanie drzewa o prawidłowej powierzchni,

(drzewo rznięte lub ciosane). ¹)

§ 1.

1.    Cały ładunek takiego drzewa należy układać możliwie całkowicie, a przynajmniej w górnej trzeciej części na zakładkę (rysunki przekroju poprzecznego od Nr. 31 do Nr. 32). Drzewo którego, się nie da bezpiecznie ułożyć na zakładkę (belki, łaty, drzewo rznięte połączone w wiązki i t. p.) układać należy powyżej burt warstwami od 30 do 50 cent. wysokości; pomiędzy temi warstwami kładzie się w poprzek przez całą szerokość ładunku deski lub łaty.

2.    Jeśli drzewo ładuje się wewnątrz burt, kłonic, lub wsporników widełkowych, to należy górny pokład ładunków umocować, przybiwszy w tym celu gwoździami deski na krzyż, lub w poprzek, albo też ściągać łańcuchem (rysunek Nr. 29), o ile wierzchnia warstwa nie jest już zabezpieczona od rozluźnienia, lub usunięcia się stosownie do poniższych wskazań.

Fig. 29.

Redakcja

nam

448

a. Ładowanie na jednym wagonie.

3. Wagony bez burt powinny być zaopatrzone w należytą ilość drewnianych, lub żelaznych kłonic, lub wsporników widełkowych (porównaj ustęp 6),które muszą być tak ustawione, aby każdy stos ładunku był przytrzymywany z każdej strony conajmniej przez dwie kłonice, lub 2 wsporniki widełkowe należy ściągnąć naprężonym łańcuchem, lub sznurami, albo wyżarzonym drutem, średnicy przynajmniej 3 mm.

Fig. 30.

.i K

IIP

^EEEEEJEE

~i=

n~

fU-l

Fig. 30 a.

-o-

■ę

F|j

M3

Zabezpieczenie od usunięcia się stosownie do wskazań na fig. 29.

Drut o średnicy conajmniej 3 mm.

4. Jeśli ładuje się ponad wierzch kłonic, lub wsporników widełkowych, to wysokość wystającej części ładunków nie może przekraczać jednej trzeciej jego szerokości, wogóle zaś ładunek nie może się wznosić nad podłogę wagonu wyżej 2.7 metra; ładunek powinien być u góry ułożony łukowo i ściągnięty łańcuchami kłonic (fig. Nr. 31 i 33).

Fig. 31.

-ir:pr

. :. ; . .... 1

fer.¹

I Ihfiltl

-u--

5. Deski, ale nie inne drzewo rżnięte, można układać tak samo szeroko ponad kłonicami, lub wspornikami widełkowemi, jak i między niemi, o ile przybicie do ładunku poza kłonicami, lub wspornikami widełkowemi desek na krzyż, zapobiega ich zesuwaniu się (patrz Nr. 32 i 34).

Fig. 32.

I---2=^.“.r_!_

ri;

V I

•f

1P

I=d_5£:

6.% W razie użycia luźnych wsporników|^widełkowych,^ wago-ny muszą mieć wystające nad podłogą pobrzeża, przynajmniej 2 cm. wysokie. Wsporniki wstawia się wewnątrz obrzeża. Przy użyciu żelaznych wsporników do ładowania innego rzniętego drzewa, nie desek, należy zachować największą ostrożność; ładunek trzeba w tym wypadku ściągnąć w środku łańcuchem. Przy ładowaniu wyżej wsporników należy trzymać się wskazań podanych w punktach 4 i 5 (rysunki Nr. 33 i 34).

Fig. 33.

=□

—    ? cm

maxunum 2,7 m

,o

.. t5S3

tSi

Fig. 34.

E=

Ki—

-----^

SE?

tH) ‘

fr.aximum 2,7 m -

M¹

!,r

A'

=r

7. Wagony z burtami bocznemi, ładunek, o ile wystaje ponad nie, należy zabezpieczyć podporami, ustawionemi po dwie z każdej strony i każdego stosu (patrz rysunki Nr. 35 i Nr. 36 i 36a z po-łączonemi parami w górnych końcach za pomocą powrozów, łańcuchów, lub drutu wyżarzonego o średnicy co najmniej 3 mm. (porównaj także ustęp 10).

Umocowanie za pomocą łańcuchów, powrozów, wyżarzonego drutu, desek, lub lat.

Fig. 35.

n.

-f+\

Umocowanie za pomocą łańcuchów, powrozów, wyżarzonego drutu, desek lub łat.

Fig. 36.

fEri fcEIE

ii

T\

-i

aj

O- -

y-

- -O-

V!

Fig. 36 a.

.L

Ws

8. Jeżeli ładunek składa się z desek, które podług- punktu pierwszego ułożone są na zakładkę, to każda podpora musi mieć w przekroju poprzecznym conajmniej 35 cm. kw. przy najmniejszej grubości 1.8 cm. Wymagany przekrój poprzeczny może być osiągnięty również przez postawienie jedną obok drugiej dwóch desek. Zamiast piononych podpór można na każdej podłużnej stronie wagonu przybić na każdy stos desek na wewnętrznych ścianach wagonów po dwie skrzyżowane deski grubości przynajmniej 2.4 cm. i w punkcie skrzyżowania zmocować przynajmniej 3 mocnemi gwoździami. Górne końce na przeciwległych deskach należy związać w jeden ze sposobów wskazanych w ustępie 7-ym (patrz rysunek Nr. 37 i fig. 38).

Umocowanie za pomocą łańcuchów, powrozów, wyżarzonego drutu, desek lub łat.

Fig. 37.

F --------1

\\

Umocowanie za pomocą łańcuchów, powrozów, wyżarzonego drutu, desek lub łat.

Fig. 38.

<W

SJl

;1>

- ©-J

'w

^ cg 3

tg i f *

02."    •

| §1^1 £•,§***

^ 0Q 3 3- O » N N-

a2!o a‘ g o P 2' P (->• 3 ję- N* TT

s?-a-^|g.'3 * “ Esr

O) o

ao n. oq- o _ 12 <p c o B ^3^03 c^N 2 o’ 3 O 2 < .£0 CT¹^    P

N* n. n —< O P

" §;f ||.3 erg.

O O CJ⁻ Q3 O' 3

g*g^^,3 *, ~3.3 ST £L g-Jg    15 ⁰³

2.-|| S-IS-ag-

*~'£ ^3 N> | OO o' S N

w a. 2 o’ ^ 3- 2 s:

„ ,3 5 N* ^3 0 3    5 &.

3 a 2,2 ^ 2 N 3 N aC 'S « w- N N P

-J-⁰- P*M*

!1ł$ s|8^k

• *a

>^'3*

•2*0 .M 1)

|^ c

g o K g .2 o n o

c S S ° a

N " g N

- 3 £*§

cn P

32 fi ON '^.2 3    •

J | 63

J-h r 3 ifl

452

i Nr. 40). w żadnym

Wystająca powyżej burt część ładunku nie powinna razie spoczywać na burtach czołowych.

Fig-. 39.

jo>

„ii

Z8=HI

-±tż

±0;

Fig. 40.

■J • •! \

UH

\X,L

-o-

Fig. 41.

ćSos-

12. Wagony z burtami bocznemi i kłonicami, albo wspornikami widełkowemi ładuje się powyżej burt według wskazań ustępów 3 — 15 (patrz rysunek 42).

Fig-. 42,

TnrrrrrPTrri

Hi

Hi

ri

.i i i i i

E,

i¹ ii 'ii    i

■i n im    I

₁i!iiu!i|H

11 ■ 11111¹ I It---O- -

11111111 pi i i f v i y

WET '

b) Ładowanie na dwóch wagonach z ławami pokrętnemi

(pokrętnicami).

13.    Na przeciwległe kłonice pokrętnie powinny być ściągnięte napręźonemi łańcuchami.

14.    Naładowane drzewo może się przeginać tylko tyle, by na końcach wagonów między ładunkiem i podłogą, lub częściami wy-stającemi poza nią, była zachowana odległość o prostopadłej przynajmniej 10 cm.; o ile się ma do czynienia z cienkiem drzewem rzniętem, zaleca się ładować pionowo dolną warstwę, leżącą na po-krętnicach.

15.    Jeżeli drzewo jest rozmaitej długości, to dolna warstwa leżąca na pokrętnicach i boczna przy kłonicach powinny sięgać poza obie pokrętnice. Krótsze kawałki należy położyć w środku, tak, aby nie mogły wypaść.

16.    Przy ładowaniu drzewa rzniętego lub obrobionego na wagony z pokrętnicami należy, celem ochrony ładunków od uszkodzenia, przykryć końce pokrętne. W tym wypadku wagony z pokrętnicami muszą być połączone za pomocą rozwory, lub naprężonego sprzęgu śrubowego, a drzewo musi być zabezpieczone od przesunięcia się wzdłuż za pomocą łańcuchów, szczególniej zaś łańcuchów pokrętnie.

B.

Ładowanie desek w kłodach.

(uy:

CN

3.2 >*c-2 2

w C £ o kO

oj o "O a. >> kft¹xi g .2 ^ s N Jf O O c ^ S O CL gra ^ N 2 ^

"O "O b.

O* > *- n rv ^

‘° ³ 1.-5*

a.

o.

■gl 0*1° £**§

JZ3

o £ 2

o-s”

EŁę"»o23

rr^u

£-

N*

o'

ki a! kiżi

o Cd o 3.-9 D^ o. 5 "o o c S    cdZ £

2 >*c 3.S~ - N

° * §•?&>>& "S

"O — 3 3G _ ^ O

_Q CU T3 « cd JH

"N o M -55 ccj> cd cd cd'5 d m

O-

si'S.1 o a‘" i

N ho    o

2 8

o -5

cr

s i s

EU    r-t

'<

cr

2.

2. Przy ładowaniu należy większe kłody układać na spodzie, a na każdą warstwę kłód w miarę możności wybierać kłody o jednakowej wielkości. Dla osiągnięcia bezpiecznego ułożenia warstw należy z każdej kłody wyjąć po jednej wierzchniej i po jednej spodniej desce (obladry) i ułożyć je z boku. Ładunek należy umocować w ten sposób, że po przez każdą warstwę kłód układa się wpoprzek od dwóch do 4 desek lub łat (rysunek Nr. 43). Powierzchnie desek w kłodach, na które kładzie się przekładki, muszą się znajdować na jednakowej wysokości. Ładunek należy zabezpieczyć za pomocą opasania go łańcuchami, linami z drutu, kilkakrotnego okręcenia drutem, lub też zbicia desek w kłodach gwoździami. Deski, służące do ochrony ładunków przed deszczem, należy układać przed umocowaniem ładunku, według poprzednio wskazanego, t. j. przed opasaniem łańcuchami i t. d.

Fig. 43.

[^EEEErEE—¹

-ry.

HF

c.

Ładowanie drzewa o nieprawidłowych powierzchniach.

a. Na jednym wagonie.

1. Do wysokości kłonic, lub burt bocznych.

irr.

co

1. Między kłonicami drzewo może być ładowane tylko wzdłuż

wagonów.

2.    Przy ładowaniu do wysokości 1 metra nie potrzeba wiązać kłonic lub burt łańcuchami i t. p.

3.    Przy ładowaniu wyżej niż 1 metr przynajmniej 2 pary naprzeciwległych kłonic, lub burt powinny być ściągnięte nad ładunkiem łańcuchami, lub linami, które naprężyć za pomocą kołu (przetyczki).

§ 4.

Drzewo krzywe, niedające się bezpiecznie ułożyć, jak również wiązki drzewa mogą być ładowane tylko do wysokości kłonic lub burt.

§ 5.

1.    Drzewo może być ładowane wewnątrz burt poza końce wagonów po usunięciu ścian czołowych, jeśli to umożliwi ułożenie dwóch stosów. Toż samo stosuje się, jeśli długość drzewa przekracza długość podłogi.

2.    Burty boczne powinny być ściągnięte łańcuchami, lub linami, conajmniej w dwóch miejscach (patrz rysunek 44). Podkładki poprzeczne należy układać podług wskazań punktu 2-go § 7 (patrz rysunek Nr. 46),

3.    Ładunek na wagonach otwartych może wystawać poza czołownice wagonów tylko tak daleko, aby między wystającym ładunkiem a tarczami nieściśniętych zderzaków, pozostawała przestrzeń wolna, wynosząca conajmniej 40 cm. przy wysokości od powierzchni szyn do 2 metrów, powyżej zaś 2 m. conajmniej 20 cm. Oprócz tego dla umożliwienia zakładania sprzęgła należy zostawić wolne miejsce nad hakiem, najmniej 20 cm. w górę i najmniej 20 cm. w bok od jego środka (patrz rysunek 44). Jeżeli ładunek wystaje ponad czołownice więcej niż na to pozwala przepis powyższy, należy dodać wagon ochronny.

Fig-. 44.

Mf

iu

UJ

11:

mrO

Mil

■ 20crn

wrr

2. Wyżej burt bocznych.

§ 6.

1. Umocowania i zamknięcia drzwi ruchomych części ścian wagonowych powinny być zrobione mocno i znajdować się w stanie dobrym.

2. Przy stosowaniu podpórek (patrz § 7 i następne) wysokość ich ponad podłogę:

w razie ładowania na wagony o szerokości w prześwicie najwyżej 2.735 m., może być nie większa niż 2.5 m.; w razie ładowania na wagony o większej szerokości w prześwicie — nie większa niż 2.4 m.

§ 7.

1. Drzewo dłuższe nad 2.4 metra może być ładowane ponad burty, lecz tylko wzdłuż wagonów, jeśli po obu stronach z każdego stosu będą postawione 2 kawały drzewa grubości conajmniej 15 cm., przybite do zewnętrznych części ładunków mocnemi gwoździami, długości conajmniej 75 mm., a górne końce naprzeciwległych podpórek zostaną ściągnięte sznurami, łańcuchami, drutem, deskami, lub łatami.

Drut powinien być wyżarzony i gruby conajmniej 3 mm. Deski, lub łaty powinny być grube przynajmniej 2.4 cm. i przybite do podpórek gwoździami (patrz rysunek Nr. 45).

2.    Jeżeli drzewo ładuje się w kilku stosach, to można pod oddzielne stosy podkładać drewniane poprzeczki kwadratowe, aby stosy pochylić ku środkowi wagonu; poprzeczki powinny wystarczyć na całą szerokość wagonu, mieć grubość od 10 do 20 cm. i być przybite do podłogi gwoździami. Okrągłe poprzeczki można stosować jedynie z warunkiem bezpiecznego podklinowania (patrz rysunek Nr. 46).

3.    Ten sposób ładowania jest niedozwolony do wagonów kolei włoskich.

Fig. 45.

.O.

a aa......

i fi-ps

ii

*Ś^j5£=«jgŚfI£E

£r4

tej

“ń iilT iwnrrik 11

y‘

_ .t

TT

Ki

- o- -

- -ó-

Fig*. 46.

-o-

zer.

od

Drzewo kopalniane, opałowe i szlifierskie, pale, podkłady itp., można ładować sztorcem (rysunek Nr. 47 do Nr. 54). W tym celu należy ustawić naokoło ścian wagonowych pionowo, bez żadnej przerwy możliwie proste, mniej więcej jednakowo długie i grube kloce (podpory), aby ładunek był zabezpieczony od zesunięcia i wpadnięcia oddzielnych sztuk. Kloce mogą być stawiane sztorcem bezpośrednio na podłodze wagonów (§§ 7, 9 i 10), lub na poziomą warstwę ładunku, składającą się z 1-go, lub kilku podkładów (§§ 11 i 12). Podpórki muszą być nie mniej 80 cm. długie i 10 cm. grube (porównaj wszakże punkt 4 § 9 i punkt 2 § 11) i występować co-najmniej o 10 cm.

§ 9.

1. Ładunek kładzie się wzdłuż wagonu, a między drzwiami wpoprzek. Jeśli pozostaje wolne miejsce, trzeba je zapełnić sto-jącemi prostopadle klocami (patrz rysunek Nr. 47 i Nr. 48).

Fig. 47.

-O

7-4

y y y n y nr

Przekrój a—b.

ii

|!ji

ffi

RJ

Fig. 48.

-O

x_ _x x_y y x rrr

Przekrój a—b.

ro

2. Jeśli wskutek zbytniej długości kloców ładunek pomiędzy drzewami nie może być ułożony w poprzek wagonów, należy ułożyć przed obu drzwiami, aż do górnego krańca burty dostateczną poziomą warstwę kloców. Kloce te powinny mieć wystarczającą długość, aby końcami swemi mogły się oprzeć o nieruchome ściany wagonu. W tym wypadku trzeba tę warstwę wzdłuż uzupełnić dalej rzędem kloców ułożonych prostopadle (patrz rysunek Nr. 49).

Fig. 49.

Przekrój a—b c—d

-a

rtyw»agr!wac| j |f. j

:J ii!

roi

S&Sawjj

ITT

o'

dmi

ir=r*i=-

1! i

Kr

r*" maxim. 2 h ró U- Palrz § V .y

3. Jeśli się ma tylko jeden szereg podpór, postawionych bezpośrednio na podłogę wagonów, to ładunek, leżący między podporami, może być doprowadzony do podwójnej wysokości burt bez stosowania szczególnych środków przytwierdzenia (porównaj § 10, patrz rysunek 50).

Fig-. 50.

minimum 10 cm

-o

.o

'.*N

II

•r

5S

7Tl i 'ĄsZ

(-< Patrz § 6-

co ■

4. Zamiast wspomnianego wyże] jednego szeregu podpór, można postawić podwójny wieniec z drzewa grubości od 6 do 9.5 cm.

§ io.

1.    Jeśli podpory mają średnio przynajmniej 15 cm. długości, ładunek może przekraczać podwójną wysokość burt, oilewkażd>m ze stosów sznurami, łańcuchami, drutem (patrz rysunek Nr. 51) lub deskami, czy łatami (patrz rysunek 52) zostaną przymocowane po dwie naprzeciwległe podpory, znajdujące się wprost środka stosu. Drut powinien być wyżarzony grubości conajmniej 3 mm., łaty i deski powinny mieć grubość najmniej 2.4 cm. i być przybite do podpór gwoździami.

2.    Ten rodzaj ładowania można stosować tylko w wagonach o wysokości burt w świetle nie mniejszej niż 90 cm.; przed drzwiami należy ładować kloce, jak wskazano w punkcie 2-im § 9.

Fig. 51.

Przekrój

minimum 10 cm

T3

c-d

-o:

n?

In

JQ]

EH

ISi

ja

u.

Fim. 52.

Przekrój a—b    c d

minimum 10 er.

"O

lXJ,

li

IŻ

--•TT

Co

'4

(I

liii

-C

§ 11.

1. Jeśli się stawia tylko jeden szereg podpór nie bezpośrednio na podłodze, to wolny wysięg podpór poza burtą nie powinien przenosić połowy długości podpór (porównaj punkt 2-gi § 6).

Zezwala się odstąpić od powyższego, jak wskazano w punkcie 4-ym (§ 7).

§ 12.

1. Jeśli wskutek krótkości podpór nie można przez podstawienie jednego rzędu dostatecznie podnieść pojemnej przestrzeni wagonu, to można postawić drugi rząd, a przy dostatecznej wysokości burt 3 rząd podpór na odpowiednie warstwy ładunku.

Fig. 53.

ri.......

■u

minimum *0 rm

■i

uj u*nuiixęuj

- maximum 2 h

MM ii I

25 cm 25 cm

35 cm

fnaxrm'jm

ifi

II

-''i,

2.    W razie postawienia więcej niż jednego nieprzerwanego rzędu podpór (porównaj § 9), wolny wysięg podpór ponad burtę może wynosić—1-go rzędu nie więcej niż 35 cm., 2-go nad 1-szym i 3-go nad 2-gim nie więcej niż 25 cm., a ogólna wysokość tak ustawionych podpór nie powinna przenosić podwójnej wysokości burt (patrz rysunek Nr. 53).

3.    Odstępstwa od powyższego, wskazanego w punkcie 4 § 9, nie dopuszcza się.

4.    Jeśli wstawić tylko dwa rzędy podpór, podpory zaś mają długość przynajmniej 1 metra, wolny wysięg pierwszego rzędu nad burtę nie może wynosić więcej niż 50 cm., a drugiego nad pierwszym nie więcej niż 40 cm. i w tym wypadku ogólna wysokość tak

460

ustawionych podpór nie powinna przenosić połowy wysokości burt (patrz rysunek Nr. 53).

5. Odstępstwa, wskazanego w punkcie 4 § 9, nie dopuszcza się.

Fig-. 54.

minimum 10 cm

jl t <»0cm )

.....I-

2.5

S0 on

o-j

b) Ładowanie na dwóch wagonach z ławkami pokrę-tnemi (pokrętnicami).

§ 13.

1.    Ładov/anie pni drzewnych, krokwi i t. p., odbywa się na zasadzie § 1 punkt b.

2.    Wagony z pokrętnicami bez rozwory, lub wagonu pośredniego, dopuszcza się do przewozu grubszego drzewa, jeśli ruchome pokrętnice są opatrzone kolcami, które mogą się wciskać w drzewo i jeśli ładunek każdego wagonu, a więc ciężar, spoczywający na każdej pokrętnicy, wynosi przynajmniej 7500 klg. wagi. Oprócz tego należy owiązać średni pień, lub dwa boczne najniższej warstwy ładunku dwoma mocnymi łańcuchami, znajdującymi się przy pokrętnicach (patrz rysunek Nr. 55). Jeżeli w końcach łańcuchów znajdują się haki, należy je wbić w drzewo.

Fig. 55.

"==

Ę=£S

i*

<+)

cm.

3.    Za drzewo grubsze trzeba uważać takie, którego średnica w miejscu leżącem na pokrętnicy wynosi conajmniej 12

4.    Cienkie drzewo (krokwie, żerdzie i t. p.) można przewozić na wagonach z pokrętnicami, niesprzężonych między sobą, tylko wtedy, kiedy dolna warstwa jest ułożona z drzewa grubszego (patrz punkt 3), a cały ładunek jest ściągnięty pośrodku łańcuchem.

Przepisy niemieckie.

b.

Obowiązują od 1 października 1928 r. i są takie same jak polskie, za wyjątkiem postanowień następujących, dotyczących załadowania drewna okrągłego.

1) Ładowanie do wysokości kłonic, względnie burt.

Na zewnątrz dłużyce, lub kloce opierać się mają po obu stronach o burty wagonu, względnie kłonic. Muszą być przytrzymywane przynajmniej przez dwie kłonice. Środek końców dłużyć warstwy górnej znajdować się winien poniżej czubka kłonic, względnie poniżej górnego brzegu burty. Jako regułę przyjąć należy, że grubsze kloce ładuje się na spód, natomiast krzywe na wierzch, a krótsze sztuki nie po bokach, lecz w środku. O ile kłonice posiadają łańcuchy, należy przeciwległe kłonice połączyć ze sobą. W najwyższej warstwie można ładować drewno krągłe tak, by ono nie dotykało burt lub kłonic.

Na wypadek, jeżeli kloce leżące na spodzie nie wypełnią wagonu na całą szerokość, a brak jest sztuki, wypełniającej próżnię, natenczas należy przymocować kloce pomiędzy sobą poprzecznicami.

Przy załadowywaniu wagonu powyżej 1 metra, mają być kłonice związane ze sobą za pomocą łańcuchów, które przy nich się znajdują. W braku tychże mają być związane drutem lub powrozami. Można także związać ładunek sam, za pomocą wiązadeł, wszystkie związania mają być silnie ściągnięte.

2) Ładowanie powyżej kłonic, względnie burt.

Wolno ładować powyżej kłonic, względnie burt. O czubek kłonicy, względnie burty nie może opierać się żaden kloc, względnie dłużyca. Wierzch ładunku winien mieć w przekroju formę wieloboku, przyczem wysokość wytworzonego w ten sposób łuku nie powinna przekraczać jednej trzeciej szerokości ładownej wagonu. Łączna wysokość ładunku, licząc od dna wagonu, nie może przekraczać 2.70 m.

Kłonice winny być ze sobą związane, a wiązania mocno ścią

gnięte.

O ile przy kłonicach brakuje łańcuchów, natenczas należy kłonice związać ze sobą, posługując się ich otworami, za pomocą łańcuchów, względnie powrozów zwykłych, lub metalowych. Z pomocą tych wiązadeł można także wiązać sam ładunek, każdą warstwę ładurrku z osobna. Wiązadła powinny być jednak mocno ściągnięte.

8. Przepisy, odnoszące się do przewozu osób.

W tym kierunku chcemy przytoczyć tylko te postanowienia, które opierają się na rozporządzeniu Ministra kolei z dnia 16. grudnia 1925 r. (Dz. U. R. P. Nr. 128, poz. 913) i odnoszą się wprawdzie do przewozu osób, lecz w szczególności sił robotniczych, zajętych w gospodarstwie leśnem lub przemysłowo-leśnem. Równo-

cześnie określono pojecie „robotnik”, wedle którego rozumieć należy pracownika, bez względu na wiek i płeć, nie otrzymującego za swą pracę płacy miesięcznej lub rocznej. Nie należą tu zatem osoby, pracujące na stanowiskach wyższych, jak werkmajstrzy, mechanicy, nadzorcy budowlani etc. Przepisy te rozdzielone zostały na 3 grupy.

a. Przejazdy między miejscem zamieszkania i pracy.

1) za biletami tygodniowymi.

Robotników, zmuszonych do codziennych przejazdów między stacją, najbliższą od ich miejsca zamieszkania, a stacją najbliższą do miejsca ich pracy, może kolej przewozić w wagonach III klasy pociągów osobowych i mieszanych, lub w innych wagonach, wedle uznania kolei, za zniżoną opłatą. Zniżek udzielać będzie w relacjach, w których według uznania kolei, istnieje stałe, lub dłuższy czas trwające zapotrzebowanie i na podstawie osobnych zaświadczeń. Zaświadczenia (legitymacje robotnicze) ma wydawać pracodawca i mają posiadać podpis jego i robotnika, jakoteż poświadczenie przynależnego urzędu gminnego lub miejskiego. Są one ważne na 3 miesiące od dnia wystawienia, jednak pracodawca winien je stwierdzać co tydzień, iż właściciel tego zaświadczenia u niego pracuje i ma prawo do ulgi. Robotnik ma je okazywać równocześnie z biletem, przyczem zaświadczenia nie wypełnione należycie i zawierające przekreślenia, poprawki etc., uznawane będą za nieważne. Za ich okazaniem będą wydawane bilety tygodniowe na przejazdy tam i napowrót na odległość najwyżej 50 km. Bilety te są ważne w ciągu tygodnia, od poniedziałku do niedzieli włącznie, do codziennego jednorazowego przejazdu tam i napowrót. Wtórników biletów się nie wydaje, również tracą bilety ważność w razie przerwy w jeździe. Cena biletu tygodniowego wynosi Vs ceny odnośnego biletu miesięcznego klasy III dla zwykłych podróżnych.

2) za biletami powrotnymi.

Robotników, wyjeżdżających nie codziennie, lecz tylko w pewne dni, ze stacji w pobliżu miejsca ich pracy, do stacji w pobliżu ich zamieszkania przewozi się w wagonach III klasy pociągów osobowych lub mieszanych, lub w innych wagonach, według uznania kolei, za opłatą zniżoną. Zniżek udzielać będzie kolej, w relacjach, w których istnieje stałe lub przez dłuższy czas trwające zapotrzebowanie, na podstawie osobnych zaświadczeń, do których mają te same przepisy zastosowania, które powyżej zostały podane. W ten sam sposób wydawane będą robotnikom bilety tygodniowe na przejazdy tam i napowrót na odległość co najwyżej 50 km. Cenę biletu oblicza się w sposób powyżej podany.

3) za biletami powrotnymi.

Robotników, wyjeżdżających tylko w pewne dni ze stacji, najbliższej do ich miejsca pracy, do stacji najbliższej do ich miejsca

zamieszkania, przewozi się jak wyżej, jednak na maksymalną odległość 100 km., również za zaświadczeniami, jak wyżej określono, wystawianemi, jednak ponadto zaopatrzonemi w fotografję. Zaświadczenia te ważne są na 3 miesiące, jednak mają być przez pracodawcę podpisywane każdego 1. i 15. dnia i miesiąca. Bilety powrotne uprawniają do przejazdu w soboty oraz dni przedświąteczne, w inne dni wedle uznania kolei, jeżeli pracodawca stwierdzi, że rozdział pracy nie uwzględnia niedzieli, dni świątecznych, pół dnia i t. p.

Wyjazd powrotny ma nastąpić w dniu wskazanym na bilecie stemplem kasowym, powrót zaś w 2 dni po tym terminie względnie 3 dni, jeżeli bilet wydano w dniu poprzedzającym dwa po sobie następujące święta. Cena biletu powrotnego wynosi cenę normalną biletu III klasy za przejazd w jedną stronę.

b) Przejazdy grup robotników.

Osoby, które udowodnią książeczkami robotniczymi, paszportami lub innymi, wystawionymi na ich imię, oddzielnymi dokumentami, iż są robotnikami, przewozi się grupami, conajmniej z 30 osób, klasą III-cią pociągów osobowych i mieszanych za połowę normalnej opłaty taryfowej. W razie zgłoszenia się grupy robotników w ilości mniejszej niż 30 osób, pobiera się opłatę za 30 osób.

Do otrzymania ulgi niezbędne jest przedstawienie na każdą grupę z 30 robotników zaświadczenia zarządu fabryki, kopalni, zakładu przemysłowego, urzędu komunalnego i t. p., które winno zawierać nazwisko przewodnika grupy oraz nazwę stacji wyjazdu i przeznaczenia; ważne jest ono w ciągu miesiąca od daty wystawienia.

Zaświadczenie kasa biletowa stempluje, zapisuje na niem numery wydanych biletów i zwraca przewodnikowi grupy, który winien je okazywać przy kontroli biletów, wskazując jednocześnie odnośnych robotników. Po ukończeniu podróży zaświadczenie to odbiera się łącznie z biletem na przejazd.

c) Przejazd w celu poszukiwania lub objęcia pracy.

Robotników, udających się w celu poszukiwania lub objęcia pracy do stacyj, odległych więcej niż 50 km., przewozi się klasą III-cią pociągów osobowych i mieszanych za połowę normalnej opłaty taryfowej.

W celu otrzymania ulgi, robotnik powinien przedstawić zaświadczenie państwowego urzędu lub uznanego przez kolej zakładu pośrednictwa pracy. Zaświadczenie to ma zawierać imię i nazwisko robotnika, nazwę stacji wyjazdu i przeznaczenia oraz cel podróży, ważne zaś jest na miesiąc od daty wystawienia.

Zaświadczenie stempluje kasa biletowa, zapisuje na niem numer wydanego biletu i zwraca robotnikowi, który winien je okazywać przy kontroli biletów, a po ukończeniu podróży oddać razem z biletem.

Z ulg tych korzystać mogą również zarejestrowani w państwowych urzędach pośrednictwa pracy bezrobotni pracownicy umysłowi.

.

■

/

■

/

'

<v

- *

.

ROZDZIAŁ VIII.

¹

Klisze do poniżej przedstawionych rysunków dostarczyła czasopisma „Handel i przemysł drzewny” w Gdańsku, za co niniejszem składamy podziękowanie.

PRZEPISY CELNE.

r-

l

t

I

Sr'

/

i

/

*

WSTĘP.

Cło w najdalej idącem pojęciu, oznacza każdą daninę, pobieraną od osób, lub towarów, przy przekraczaniu granicy jakiegoś obszaru gospodarczego, lub też przy użyciu jakiegoś środka komunikacyjnego. Są one stosowane już od bardzo dawnych czasów i pobierane od rozmaitych przedmiotów. Były zatem cła drogowe, cła mostowe, cła rzeczne i t. p. W późniejszych okresach czasu, mniej więcej w wieku XVII, krystalizują się dotychczasowe pojęcia w ten sposób, że zostały ścieśnione i ostatecznie mamy pod oznaczeniem „cło“ pojęcia dzisiejsze, które powiadają, że pod określeniem: „cło” rozumieć należy tylko te daniny, które pobierane są przez państwo od towarów, przekraczających granice cłowe danego państwa, przez urzędy cłowe, w myśl postanowień ustanowionej taryfy celnej.

Przytem zauważyć należy, że granica cłowa, czyli linja cło-wa, jest to granica jakiegoś obszaru gospodarczego od zagranicy, która jednak nie zawsze jest zgodną z linją zagraniczną danego państwa. Taryfa cłowa natomiast jest to urzędowy spis stawek cłowych, które przy ocleniu towarów zagranicznych na granicy celnej stanowią podstawę obliczenia należytości cłowej. W tym celu ułożony jest spis towarów, wedle numerów bieżących i grup. Stawki cłowe ustanowione są od jednostki wagi, t. j. 100 kg., a sama taryfa cłowa powstaje sposobem prawodawczym, na skutek uchwały ciał prawodawczych.

Taryfa cłowa, którą jakieś państwo ustanawia zupełnie samodzielnie, w uwzględnieniu wyłącznie tylko interesów własnych, nazywa się taryfą cłową autonomiczną. W przeciwieństwie do niej istnieją taryfy cłowe traktatowe, które zależne są od treści traktatów handlowych, jakie dane państwo z państwami sąsiedniemi zawąrło, przyczem ustanowione zostały, jako rekompensata za otrzymane ustępstwa, stawki cłowe odmienne, zawsze jednak niższe od stawek taryfy cłowej autonomicznej. Cła traktatowe stanowią zatem część integralną zawartych traktatów handlowych i mogą być dowolnie zmieniane.

A. Dotychczasowa polska polityka cłowa.

Jest rzeczą jasną, że w życiu gospodarczem każdego państwa, ustanawianie wysokości ceł jest równobrzmiącem z mniejszym lub większym rozwojem tego państwa i zdolnością konkurencyjną na światowych rynkach zbytu towarów, a odnośne postępywanie zwiemy polityką cłową. Polityka cłowa w odniesieniu więc do naszego gospodarstwa lasowego jest jednak równobrzmiącą z polityką handlu zagranicznego, a jako taka da się rozdzielić, pod względem dotychczasowego rozwoju w naszem państwie, na trzy główne działy, a mianowicie: zakazy przywozu i wywozu, cła właściwe i traktaty handlowe. Znaczenie ich jest następujące.

1. Zakazy przywozu i wywozu.

W pierwszych czasach naszego zmartwychwstałego państwa wprowadzono zasadę udzielania indywidualnych pozwoleń przez tak zwaną: „Komisję przywozu i wywozu”, na przywóz lub wywóz pewnych towarów z wyjątkiem tych, których przywóz lub wywóz nie wymagały żadnych pozwoleń.

System ten nie dał korzystnych wyników, raz z powodu zbytniego biurokratyzmu, a następnie z powodu braku należytej ochrony granic. Wprowadzono zatem element społeczny, tworząc na mocy ustawy z 15.VII. 1920 r. w miejsce dotychczasowej „Komisji Przywozu i Wywozu": „Główny Urząd Przywozu i Wywozu”, jako-też podległe mu urzędy okręgowe. Urzędy te złożone były po połowie z czynników urzędniczych i społecznych, jako przedstawicieli rozmaitych organizacyj gospodarczych. Od tej chwili, aż do połowy roku 1921 starano się więc prowadzić gospodarkę przejściową, której przewodnią ideą były: ochrona przed wyprzedażą towarów krajowych, po cenach z powodu różnic walutowych zbyt niskich, ochrona własnej producji zamiast ceł i w końcu udział państwa w zyskach wywozowych.

Prąd ku wolnemu handlowi wzmagał się jednak coraz silniej i w drugiej połowie roku 1921 zniesiono listę towarów, których przywóz lub wywóz wymagał pozwoleń i zadowolono się listą towarów, których przywóz lub wywóz był zakazany.

Dzień 15 września 1924 r. stanowi nową fazę rozwoju handlu zagranicznego; w tym dniu bowiem ujrzała światło dzienne nowa ustawa, której celem miało być uregulowanie stosunków cłowych. W myśl tych nowych postanowień zniesiony został: „Główny Urząd Przywozu i Wywozu” i z nim połączona reglementacja obrotu towarowego z zagranicą, która niejednokrotnie doprowadzała do spe-kulacyj i do nadużyć. Zniesiona została również lista towarów do wywozu dopuszczonych, gdyż wszystkie towary mogły być z Polski wywożone bez formalnych pozwoleń, niektóre jednak za opłatą ceł wywozowych. Znaczna część towarów otrzymała cła prohi-bycyjne, by wywóz ich z kraju uniemożliwić, dla drewna zaś ustanowiono następujące cła wywozowe:

Pozycja taryfy cłowej: 228 drewno; 1) wywóz drewna opałowego bez cła; 2) wywóz dłużyc i kłód drewna iglastego 0.40 zł.,

2. Cła.

drewna liściastego, z wyjątkiem buka, 0.30 zł; 3) wywóz osiki pod wszelkiemi postaciami (nieobrobiona, belki, brusy, deski, jakoteż papierówka) 1 zł. 50 gr.; wszystko od 100 kg. wagi. Gdyby w obliczeniu wagi miały się okazać trudności, natenczas można wagę obliczyć w sposób następujący: 1 m.³ drewna miękiego = 700 kg., twardego 900 kg., 1 mp. zaś opału: miękiego 500 kg., twardego 650 kg. wagi.

Pierwsze zasadnicze wytyczne naszej polityki ściśle cłowej ustaliła komisja sejmov\/a w roku 1919 oraz „Komisja Taryf Celnych” przy Min. handlu i przemysłu, a odnośna, całe Państwo obejmująca taryfa cłowa, weszła w życie z dniem 10. stycznia 1920. Taryfa ta w zasadniczych stawkach, obliczonych w złocie, zawiera protekcję własnej produkcji przemysłowej i rzemieślniczej, w produkcji rolnej zaś ustanawia niskie stawki, lub też zwalnia niektóre artykuły w zupełności od cła. Do stawek, wyznaczonych w markach w złocie, od 100 kg. zastosowano dopłatę walutową, czyli mnożnik, którego zadaniem było podążać za spadkiem waluty i wzrostem cen.

Od 15. lipca 1921 jednak poczęto posługiwać się głównie cłami, jako środkiem regulującym import. Równocześnie poczęto podnosić mnożnik, a ulgi celne stosować w pierwszej linji do artykułów spożywczych i innych, stanowiących przedmiot codziennego zapotrzebowania. W tym celu zastosowano nawet mnożniki ulgowe, jakoteż obrót uszlachetniający, i to tak bierny jak i czynny.

3. Traktaty handlowe.

Polska zawarła znaczną ilość traktatów handlowych (z 26 państwami) i jest w toku zawierania dalszych, które wszystkie są krótkoterminowe, mają zatem charakter przejściowy, stosownie do obecnych warunków społecznych, z milczącem przedłużaniem auto-matycznem. Wszystkie ograniczają się do wzajemnego przyznawania sobie zasady najwyższego uprzywilejowania, która zabezpiecza przed tym objawem, by w jakimś państwie nie traktowano nas gorzej od naszego konkurenta; ostatni zawarty został z Francją, która zachowuje w ogólnych zarysach ulgi celne, użyskane w konwencji z dnia 9. października 1924 r., a ponadto obie strony gwarancje co do niezmienności stawek celnych. Ponadto przyznana została klauzula największego uprzywilejowania.

W powyższem krótkiem przedstawieniu znajdujemy wyrażenia, które musimy dokładniej omówić pod względem ich znaczenia.

Cła mogą być pobierane od artykułów dowożonych, wywożonych i przewożonych; są zatem odpowiednio do tego cłami dowo-zowemi czyli przywozowemi, jeżeli pobierane są za artykuły do wnętrza naszego państwa dowożone; są wywozowomi, jeżeli pobierane są za artykuły z granic państwa wywożone i są przewozowe, jeżeli są pobierane za przewóz towarów przez terytor-jum państwa.

Te ostatnie jednak znikają, gdyż nie może to leżeć w interesie jakiegoś państwa, ażeby utrudniało przewóz towarów przez własne terytorjum i tem samem odrzucało dochody płynące z przewozu. Również ogranicza się coraz bardziej zakres ceł wywozowych, gdyż nie leży w interesie naszego bilansu handlowego utrudnianie wywozu własnych artykułów, szczególniej fabrykatów zupełnych lub przynajmniej półfabrykatów, chyba że chodzi o zatrzymanie w kraju surowców, potrzebnych do zatrudnienia własnych zakładów przemysłowych, jak np. kloców tartacznych.

Główne znaczenie państwowe leży zatem w cłach przywozowych. W tym kierunku zaś istnieją dwa rodzaje zapatrywań, a mianowicie: a) wolność handlowa, czyli liberalizm i b) ograniczenie dowozu i protekcjonizm.

Liberalizm nie chce żadnych ograniczeń nietylko w przywozie, lecz i w wywozie. Zapatrywanie to jednak coraz bardziej zanika, nawet w państwach wybitnie liberalizm dotychczas protegujących. Natomiast wysuwa się na czoło coraz więcej ograniczenie ruchu towarowego zagranicznego, które razem z protekcjonalizmem zezwala na przywóz (względnie wywóz) pod pewnemi warunkami i za opłatą ceł.

Cła te mogą być fiskalne, o ile cel ich leży wyłącznie w przysporzeniu danemu państwu dochodów, nie licząc się zupełnie z jego wymogami gospodarczymi.

W przeciwieństwie do tych ceł są cła gospodarcze, które mogą być ochronne, a te znowu wychowawcze, jeżeli celem ich jest stworzenie własnego przemysłu, lub ochrona jego, a wtedy są opiekuńcze, lub też retorzyjne, lub prohibicyjne, jeżeli wogóle są tak wysokie, iż uniemożliwiają zupełnie dowóz artykułów zagranicznych.

Z powyższego przedstawienia jest zatem widoczne, że sprawy celne wysuwają się na jedno z najpierwszych naszych zagadnień gospodarczych i są jednein ze środków walki konkurencyjnej naszego przemysłu na rynku wewnętrznym z przemysłem zagranicznym. Z drugiej strony wywierają one wpływ wielki na ceny wewnątrz kraju. Wskutek tego stały się jednym z głównych szczegółów umów międzynarodowych.

Nie wchodząc w dalsze szczegóły, musimy jednak nasze dotychczasowe wywody uzupełnić opisem stosunku wolnego miasta Gdańska do Polski.

Miasto to zostało z dniem 11. stycznia 1923 roku włączone do obszaru celnego naszego Państwa, to znaczy, że obrót między Polską i Gdańskiem jest od cła zupełnie wolny. Jednakże miastu temu zostały przyznane pewne ulgi celne, które jednak miały być wykorzystane do 1. października 1923.

B. Obrót uszlachetniający.

Obrót uszlachetniający ma za cel: 1) czasowe wprowadzenie bez opłaty cła towarów zagranicznych, w zasadzie cłem obłożonych,

w celu poddania ich procesowi uszlachetniającemu i następnie wywóz ich w postaci uszlachetnionej z powrotem za granicę, a to jest: obrót uszlachetniający czynny oraz 2) zwolnienie od cła wwozowego przy powrotnym przywozie towarów uprzednio wysłanych za granicę celem ich uszlachetnienia, a to jest obrót uszlachetniający bierny.

Osoby, pragnące uzyskać pozwolenie, mają wnosić do Ministerstwa Skarbu przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu podania, zaświadczone przez Izby Przemysłowo-Handlowe lub Urzędy przemysłowe, w których okręgu znajduje się dane przedsiębiorstwo, które powinno zawierać: 1) szczegółowe podanie ilości i rodzaju towarów, które mają być wywiezione lub sprowadzone, 2) dokładne podanie ilości i rodzaju towarów po dokonaniu uszlachetnienia, 3) przedstawienie szczegółowego przebiegu postępowania technicznego, 4) wskazanie urzędu celnego, w którym zamierza się przeprowadzić odprawę celną.

Ostatecznie Ministerstwo Skarbu decyduje w sprawie udzielenia pozwolenia na obrót uszlachetniający i ustala jednocześnie ilościowy stosunek wytworzonych towarów do sprowadzonych mater-jałów, określając zarazem ilość odpadków i dopuszczalny ubytek lub przyrost materjału. W wypadku przekroczenia ustalonych norm pobiera się cło od podwyżki podług taryfowej jakości. Jednocześnie ustala termin ważności korzystania oraz termin, w ciągu którego towary uszlachetnione winny być z powrotem wywiezione.

Przy obrocie uszlachetniającym czynnym wymagane jest zabezpieczenie cła, które winno być złożone w gotówce lub w innych walorach. Wywóz towarów uszlachetnionych zagranicę, jak też powrotny przywóz, uprzednio wywiezionych zagranicę, celem uszlachetnienia, odbywa się na podstawie identyczności towarów.

Tu należy także obrót reparacyjny, mający na celu doprowadzenie do pierwotnego stanu przedmiotów zużytych lub uszkodzonych, gdy nie jest przewidziany w specjalnych przepisach celnych, a wskutek tego podpada pod postanowienia o obrocie uszlachetniającym. Przy wywozie zatem towarów w celu reparacji za granicę trzeba uzyskać uprzednio pozwolenie Ministerstwa Skarbu oraz Przemysłu i Handlu. Jedynie tylko gdy chodzi o obrót reparacyjny czynny (naprawa dokonywa się w kraju), Ministerstwo Skarbu zezwala odnośnym urzędom celnym wydawanie pozwoleń, bez uciekania się o pozwolenie do władz centralnych, na czasowe wprowadzenie bez cła towarów do reparacji pod warunkiem powrotnego ich wywozu.

na

Obrót uszlachetniający czynny stosowany jest przez rząd nasz w dość szerokich rozmiarach, gdyż widzi w tym systemie wzmożenie wywozu przez ułatwienie eksportującym gałęziom przemysłu, któreby w innym razie nie mogły skutecznie konkurować rynkach zagranicznych.

Czynności, połączone z zapłatą należytości cłowych, zowiemy odprawą, procederem lub postępowaniem cłowem, a odbywa się ono w pewnych ściśle oznaczonych urzędach, lub komo-

rach cłowych, w obecności adresata lub spedytora, lub też wyłącz-. nie tylko przez ustanowionych funkcjonarjuszy państwowych.

To są uwagi ogólne, potrzebne do zrozumienia całości naszej polityki cłowej.

C. Pierwsza taryfa cłowa w odniesieniu do gospodarstwa i przemysłu leśnego.

Przechodząc do szczegółów dotyczących gospodarstwa i przemysłu leśnego nadmieniamy, że pierwsza polska taryfa cłowa, obowiązująca od 4 listopada 1919 r. zawierała dla najgłówniejszych sortymentów drzewnych stawki celne wwozowe od 100 kg. wagi, które jednak z powodu ich obecnej nieaktualności nie przytaczamy. Zajmiemy się jednak nieco obszerniej tym szczegółem: jaka idea przyświecała, gdy Rząd Polski ustanawiał te stawki cłowe, a ta da się określić w oznaczeniu: ochrona własnego przemysłu leśnego.

Widzimy to z tych szczegółów, że wolne od cła dowozowego są: faszyny, trzaski, łupki i chrust, a więc drewno opałowe; a dalej belki i żerdzie, dłużyce i kloce, a więc drewno użytkowe w stanie surowym, a w końcu bukowe łatki na gięte meble w stanie surowym, nie toczone. Jednakże muszą to być gatunki drzew pod poz. 1 wymienione, a są niemi drzewa nasze, czyli europejskie, liściaste i iglaste.

D.

Następna taryfa cłowa z dnia 20.6 1924 r.

W roku 1924 p. Prezydent Rzeczypospolitej wydał na podstawie ustawy z dnia 11.1 i924 r. nową taryfę celną. W taryfie tej nomenklatura w niektórych punktach była dość niefortunnie użyta. Ponieważ w kierunku dokładnego sprecyzowania sortymentów powstały różnice zapatrywań, przeto Ministerstwo Skarbu uznało za wskazane wydać bliższe wyjaśnienia, które jednak terminologji samej nie poprawiły, jak n.p. wliczenie do sortymentu drewna opałowego jakiegoś sortymentu: „okiść” i t. d. Wyjaśnienia te wydane zostały pod dniem 22 stycznia 1925 r. (Okólnik 1 DC. 561/III) i mają następujące brzmienie dosłowne.

„Drewno opałowe, wymienione w poz. 228 p. 1, taryfy wywozowej, stanowi drzewo szczapowe lub okrągłe różnych gatunków (oprócz osiki), nieokorowane, długości do 1.1 m.

Cłu wywozowemu podlega drewno opałowe handlowe; gałęzie w całości, trzaski, pniaki, okiść i t.p., wywożone w stanie naturalnym, cłu wywozowemu nie podlegają.

Dłużyce i kłody są to pnie drzew rozmaitych gatunków, w zależności od grubości, długości i gatunku drewna; dłużyce i kłody otrzymują rozmaite nazwy handlowe. — Do dłużyc i kłód wymienionych w poz: 228 p. 2 taryfy celnej wywozowej zalicza się tylko drzewo budowlane i tartaczne, do którego należą dłużyce i kłody drzew rozmaitego gatunku (prócz osikowego), nieokoro-

wane lub na czerwono okorowane (t. j. bez obnażania drzewa), o grubości od 21 cm. (bez kory), w cienkim końcu i dowolnej długości.

Do drewna, opłacającego cło wywozowe zalicza się również wszelkie dłużyce i kłody, chociażby okorowane, nie wymienione w niniejszym okólniku jako wolne od cła.

Do odróżnienia dłużyc i kłód, podlegających opłacie cła wywozowego od specjalnych gatunków drewna, wolnych obecnie od opłat cła wywozowego, podaje się poniżej charakterystyczne cechy gatunków częściej spotykanych w handlu, a mianowicie kopalniaków, słupów telegraficznych, papierówki (prócz osikowej i żerdzi).

Kopalniaki są to cienkie kłody sosnowe, jodłowe i świerkowe o grubości do 20 cm. włącznie w cienkim końcu, czysto (do białego drzewa) okorowane i długości do 8 m. włącznie.

Słapy telegraficzne są to cienkie kłody sosnowe, jodłowe, świerkowe i dębowe o średnicy do 20 cm. włącznie w cienkim końcu, czysto (do białego drzewa) okorowane, długości od 7.5 do 12 m. włącznie.

Słupy te telegraficzne bywają zazwyczaj gładko z sęków oczyszczone.

Papierówka jest to drzewo świerkowe, średnicy do 30 cm. i długości do 1.1 m., względnie do 2.2 m. (podwójne).

Żerdzie są to dłużyce cienkie, mające w odległości 1 m. od grubego końca najwyżej 14 cm. średnicy, okorowane lub nie i dowolnej długości.

Drewno osikowe wszelkich gatunków podlega opłacie cła według poz. 228 p. 3 taryfy wywozowej.

Drewno impregnowane we wszelkim stanie nie podlega opłacie cła wywozowego.

To rozporządzenie zostało jednak uzupełnione rozporz. z dnia 5 sierpnia 1926 r. (Dz. U. R. P. Nr. 84 poz. 411), które weszło w życie w dniu 25 sierpnia 1926, a które podaje nomenklaturę przemysłową i cechy głównych gatunków drewna w obrocie z zagranicą, zarówno objętych taryfą wywozową, jak i wolnych od opłaty cła

Przy wymierzaniu drzewa dopuszcza się pewne odstępstwa od powyżej wymienionych wymiarów (tolerancja), wynoszące 1 cm. u grubości drewna i 10 cm. w odległości o ile ilość sztuk, przekraczających wskazane wymiary, jest nieznaczna (nie przenosi 10% całego gatunku).

wywozowego:

„Przez dłużyce i kłody należy rozumieć nieobrobione pnie drzew (strzały) w całych długościach lub ich części nie krótsze niż 2 m. przy drzewie liściastem i 3 m. przy drzewie iglastem oraz grubości 20 cm. i wyżej w cienkim końcu (bez kory).

Przy długościach do 8 m. włącznie pnie takie lub ich części otrzymują nazwę kłód; przy długościach większych — nazywają się dłużycami. A więc kłody i dłużyce są to nazwy handlowe drewna użytkowego w stanie surowym, różniące się od siebie tylko dłu-

3.    Słupy do przewodów elektrycznych są to sortymenty sosnowe, jodłowe i świerkowe o średnicy do 24 cm. w cienkim końcu, czysto, (do białego drzewa) okorowane, zazwyczaj z sęków gładko oczyszczone i dłuższe niż 12 m. Słupy te powinny być zupełnie proste; w każdym razie strzała krzywizny nie powinna przenosić 10 cm. w środku słupa.

gością. Dłużyce i kłody bywają zazwyczaj nieokorowane lub okorowane na czerwono (bez obnażenia drzewa); w wypadkach wyjątkowych są one okorowane do białego.

Od dłużyc i kłód (oraz osiki nieobrobionej), podlegających cłu wywozowemu, jako drewno użytkowe w stanie surowym, należy odróżniać te sortymenty drewna, które, będąc również w stanie okrągłym i posiadając wymiary w niektórych wypadkach identyczne z przyjętemi dla kłód i dłużyc, są jednak ze względu na specjalny rodzaj obróbki dostosowane do szczególnych potrzeb rynku i w tern stadjum obrobienia używane bywają jako produkty końcowe, wskutek czego nie mogą być uważane za surowiec drzewny, t. j. za dłużyce i kłody, obciążone cłem wywozowem.

Specjalne sortymenty drewna, wolne od cła przy wywozie, otrzymują osobne nazwy; opis i charakterystyczne cechy tych wolnych od cła wywozowego sortymentów drewna, są następujące:

1.    Kopalniaki są to cienkie sortymenty sosnowe, jodłowe, i świerkowe, o grubości poniżej 20 cm. w cienkim końcu, czysto lub nawet półczysto (t. j. chociażby z pozostawieniem wąskich pasków łyka i kory), okorowane na całej powierzchni i długości do 8 m.

2.    Słupy telegraficzne i telefoniczne są to sortymenty sosnowe, jodłowe, świerkowe i dębowe o średnicy do 20 cm. włącznie w cienkim końcu, czysto (do białego drewna) okorowane, zazwyczaj z sęków gładko oczyszczone i długości od 7’5 do 12 m.

4.    Kłody (kloce) b e 1 g i j s k i e są to sortymenty dębowe, okorowane lub nie o długości od 2’6 m. do 2’8 m. i o średnicy od 25 do 33 cm. w cienkim końcu.

Oprócz tego na zasadzie § 1 rozporządzenia z dn. 1 lipca 1925 r. w sprawie uchylenia niektórych ceł wywozowych („Dz. Ust. R. P.” Nr. 67, poz. 477) wolna jest od cła wywozowego papierówka osikowa w stanie okrągłym lub łupana; jest to drewno osikowe, okrągłe, o grubości do 22 cm. włącznie w cienkim końcu, lub szczapy osikowe, czysto okorowane i o długości do 1’1 m. włącznie, względnie do 2’2 m. (tak zwana podwójna).

Wszelkie inne, niż wymienione powyżej, sortymenty drewna o wymiarach przyjętych dla kłód i dłużyc oraz wszelkiego rodzaju drewno osikowe, oprócz papierówki, powinno być obciążone cłem wywozowem.

Natomiast wszelkie sortymenty drewna, które nie mogą być zaliczone do dłużyc i kłód (jak np. drzewo opałowe, papierówka świerkowa i jodłowa, okrągła i łupana, żerdzie i t. d.), oprócz drewna osikowego, wymienionego w p. 3 poz. 228 taryfy celnej, wolne są od opłaty cła wwozowego, w szczególności zaś wolne są od tego cła sortymenty drzewne liściaste, krótsze niż 2 m. i iglaste, krótsze niż 3 m.

Przy wymierzaniu drewna dopuszcza się pewne odstępstwa od powyżej wymienionych rozmiarów (tolerancję), wynoszące 1 cm. w długości (!), o ile ilość sztuk, przekraczających wymiary wskazane, jest nieznaczna (nie przenosi 10% całego ładunku).

Przy mierzeniu średnicy drzewa nieokrągłego (owalnego) należy wymierzyć największą i najmniejszą średnicę przekroju i jako średnicę miarodajną wziąć średnią arytmetyczną z tych dwuch pomiarów. Np. jeżeli średnica największa przekroju jest 21 cm., średnica najmniejsza 18’6 cm., to średnica do taryfikacji będzie 21 plus 18’6

= 19’8 cm.”

Lecz i to rozporządzenie ma również pewne niedokładności, np. vide „tolerancja 1 cm. w długości”.

Przypatrzmy się jednak zasadom, jakiemi kierowano się ustanawiając pojedyńcze stawki cłowe. Wynik tych rozpatrywać możemy ująć w następujących zasadniczych tezach:

a)    przywóz surowca drewna użytkowego [dłużyce, kloce (kłody), żerdzie, słupy telegraficzne, do przewodów elektrycznych, kopalniaki, łaty bukowe dla mebli giętych surowe, nieobtoczone, węgiel drzewny, torf, drewno farbiarskie w szczapach], jest wolny od cła wwozowego, czyli dowóz do granic Państwa nieobciążony ża-dnemi należytościami;

b)    przywóz półfabrykatów do granic Państwa jest natomiast obciążony cłami, których wysokość stosuje się do nakładu pracy, jaka do ich przeróbki zużytą została (belki i bale powyżej 10 cm., ciosane lub tarte 50 gr.; od 0,5 — 10 cm. już 1.60 zł.; drewno inne, aniżeli w punkcie 1 wymienione, a tern jest drewno pozaeuropejskiego pochodzenia, 2.50 zł.; forniery już nawet 21 zł.; wyroby stolarskie i tokarskie z drzewa wymienionego w poz. 58 punkt 1 (t. j. u nas w kraju rosnącego) 105 zł.).

Z tego wynika, że ta taryfa celna odnośnie do gospodarstwa i przemysłu lasowego dążyła do tego, ażeby

1)    ułatwić dowóz surowca potrzebnego dla naszego przemysłu lasowego, a

2)    utrudnić dowóz półfabrykatów, a jeszcze bardziej zupełnych fabrykatów.

Lecz co więcej, te przepisy cłowe poszły tak daleko, iż nawet

3)    utrudniały wywóz surowca, t. j. dłużyc i kłód, ustanawiając stawkę wywozową, która poprzednio ustanowiona była jednak tylko dla drewna osikowego, potrzebnego u nas głównie do wyrobu zapałek.

Zasadą było zatem: wybitna protekcja przemysłu rodzimego.

E. Nowa taryfa celna i postępowanie przy oclaniu.

Od 1 stycznia 1926 jednak weszła w życie nowa taryfa celna, opierająca się zasadniczo na odmiennych momentach jak dotychczas.

Dotychczasowa bowiem nasza polityka ogólno-gospodarcza opierała się na zasadzie liberalizmu, to znaczy, że popierała produkcję obcą kosztem produkcji własnej. Jednak kurs liberalny leży w interesie organizmów gospodarczych silnych, nie zaś słabych, te bowiem muszą się bronić. W ten sposób Państwo nasze przeszło na drogę protekcjonizmu, przy pomocy którego mamy się bronić przed konkurencją obcą, a równocześnie podnosić naszą własną wytwórczość. Na skutek tych zapatrywań taryfa celna dotychczasowa została w pewnych kierunkach zmieniona na korzyść własnej, a niekorzyść obcej produkcji. ¹)

Porównawszy te nowe stawki z dotychczasowemi, naturalnie w odniesieniu tylko do gospodarstwa i przemysłu lasowego, przychodzimy do zapatrywania, że zasadniczo podstawy tworzenia pozostały z pewnemi przesunięciami prawie bez zmiany. Nie przytaczamy zaś je, gdyż niebawem potem zostały zniesione. Rezultat porównania jest ten, że surowiec potrzebny dla przetwarzania w zakładach przemysłowych mógł być wwożony bez cła. Na półfabrykaty, a jeszcze bardziej na zupełne fabrykaty nałożone zostały, odpowiednio do ilości pracy w nie włożonej, mniejsze lub większe stawki celne wwozowe, niektóre z nich mniejsze jak dotychczas, niektóre zaś znacznie większe.

Ta zasada: protekcji przemysłu rodzimego doznała znacznego rozszerzenia przez nowe cła wywozowe, odnoszące się do drewna: na wypadek wywozu zagranicę Państwa, a ważne od 15-go stycznia 1928 r. Mają one brzmienie następujące:

Poz. 228 drewno:

wolne od cła

1)    drewno opałowe .    .

2)    dłużyce i kloce (bloki):

a)    z drzew szpilkowych .    .    .    1.50 (dobrych 0.40) zł.;

b)    z drzew liściastych za wyjątkiem

. . 1.50 (0.40) zł.; .    .    1.50 (nowe) zł.;

buczyny i szczególniej wymienionych ........

3)    drewno olszy........

4)    drewno osiki nieobrobione, za wy

1.50 (1.50) zł.;

jątkiem papierówki, belek, brusów i desek ..........

5) odpady drewna osikowego, posiadające wymienione przywary techniczne ............

wszystko w złotych od 100 kg. wagi.

Na wypadek trudności w obliczeniu wagi przyjmuje się, że:

za dłużyce i kloce szpilkowe, pochodzące z polskich obszarów nad Czeremoszem, wynosi cło, za pozwoleniem Ministra Skarbu, tylko 0.15 zł. za 100 kg.; przy wywozie materjałów umieszczonych powyżej pod poz. 2 a i 2 b, a wywożonych do krajów, które z Polską zawarły umowy w sprawie wywozu drewna, ustanowione zostały następujące cła, o ile dotyczące umowy nie zawierają jeszcze mniejszych stawek:

2 a .    . 0.40 zł., 2 b . . 0.20 zł. za 100 kg.

W połowie marca 1929 nastąpiło dalsze rozszerzenie, a poz. 228 taryfy celnej w brzmieniu nadanem w rozporządzeniu z dnia 28 lutego 1928 r. otrzymuje brzmienie następujące:

Nazwa towaru

wolne od cła.

1 mp.

1 „

Uwaga:

700 kg. 900 „ 500 „ 650 kg.

Pozycja taryfy celnej:

228 .... Drewno:

Cło od 100 kg-zł. gr.

1) dłużyce i kłody:

a)    drzew iglastych

b)    „

3.00 (1.50)

liściastych z wyjątkiem buku i osobno wymienionych .

2)    olszowe o średnicy 22 cm. i wyżej, mierzonej w grubszym końcu

bez kory od 1.2 m. wzwyż .    .

3)    osikowe:

a)    okrągłe o średnicy 20 cm. i wyżej, mierzonej w cieńszym końcu bez kory, i o długości:

I    od 0.8 — 2.0 m. włącznie .    .

II    od 2.0 m. wzwyż.....

b)    szczapy z rdzeniem wyłupanym,

o grubości 10 cm. i wyżej, mierzonej bez kory, jakoteż szczapy nie pozbawione rdzenia o promieniu od 15-tu cm. i wyżej, wszystko o długości 0.8 m. i wyżej .........

a) tarte i ciosane o grubości powyżej 2.5 cm. ......

3.00 (1.50);

6.00 (1.50);

1.50 (1.50); 3.00 (1.50);

1.50

1.50

478

Pozycja taryfy celnej:

228 .... Drewno:

Nazwa towaru

Cło od 100 kg. zł. gr.

d) wywożone przez fabryki łyczka drzewnego (sparterje) w postaci kłód i wyrzynków nie dłuższych niż 3 m. z murszem centralnym, o średnicy 10 cm. i wyżej, lub ze sękami w ilości nie mniej niż 3 na każdym metrze bieżącym, a także z mniejszą ilością sęków na każdym metrze bieżącym, o ile średnica sęków przekracza 5 cm. .    .    .

bez cła

Uwaga 1. Wrazie trudności wyważenia, określa się wagę drewna surowego według następujących zamienników objętości na ciężar:

1 m.³ drewną miękkiego 1 m.3 1 mp.

1 mp.

. = 700 kg. . = 900 „

. = 500 „

. = 650 „

0.15.

Uwaga 3. Przy wywozie towarów wymienionych wyżej w poz. 228 p. 1 a) i b) oraz p. 3 a) II na podstawie układów regulujących obrót drewnem, o ile układy te nie przewidują ceł niższych, bądź w braku układów za pozwoleniem Ministerstwa Skarbu, mogą być stosowane stawki celne w następującej wysokości: p. 1 dłużyce i kłody:

a)    drzew iglastych........

b)    drzew liściastych z wyjątkiem drzewa

bukowego, olszowego i osiki .    .    .

z p. 3 osikowe:

a) II okrągłe o średnicy 20 cm. i wyżej, mierzonej w cieńszym końcu bez kory i o długości od 2 m. wzwyż .    .

Uwaga 4. Przy wywozie olszy wymienionej wyżej w poz.

228 p. 2 za pozwoleniem Ministra Skarbu .

Rozporządzenie powyższe weszło w życie w dniu 16-go marca 1929 r. Rozpatrzmy dokładniej tendencje, którym dano wyraz w tych postanowieniach:

Nasamprżód musimy stwierdzić, że wywóz surowca w stanie krągłym zagranicę kraju został utrudniony, przez nałożenie w niektórych wypadkach nawet dość wysokich ceł wywozowych. W celach porównawczych podaliśmy w klamrze cyfry poprzednie. Z tych

0.40;

0.20;

1.50.

1.50.

wynika, że cło wywozowe podniesione zostało o 100%, a przy krągłym olszowem od 1.2 m. długości nawet o 400%. To ostatnie postanowienie uniemożliwia zupełnie eksport olszyny, potrzebnej do wyrobu płyt klejonych, czyli sklejek, których produkcja jest ładnie rozwinięta i dalszy rozwój umożliwiony. Jeżeli bowiem przyjmiemy, że olsza należy do drzew miękkich, to cło wywożowe wypadnie od 1 m.³ na 7.00 X ⁶ = 42.00 zł., cło 1 m.³ kłód (kloców) i dłużyc drzew iglastych wypadnie 700 kg. X 3 = 21.00 zł., 1 m.a drzew liściastych na 900 )<3 = 27.00 zł. Natomiast 1 metr przestrzenny drewna miękkiego u olszy wypadnie na 500 X 60° = 30 zł.,, a ponieważ 1 mp. zawiera przeciętnie przy krąglakach 0.80 m.³, zatem w ten sposób licząc wypadnie lm.³ na 30.00 X 1-25 = 37.50 zł., czyli o 42.00 — 37.50 = 4.50 zł. mniej. Jeden mp. drewna twardego wypadnie na 650 X 3.00 = 19.50, a zamienione na metry sześcienne = 19.50 X 1.25 = 24.37 zł., zatem w tym wypadku: 30.00 — 24.37 = 5.63 zł. mniej.

nam u nas

na-

Z tych cyfr wynika, że podane cyfry zamiennikowe nie są właściwie obliczone, i tak n. p. posiadamy wagę 1 mp. szczapów twardych zebraną przez wieloletnią (5 lat) obserwację, która wypadła przeciętnie na 500 kg., drewna miękkiego świerkowego na 400 kg. Zatem podane cyfry wagi nie są zróżniczkowane dla rozmaitych drzew leśnych, lecz przyjęte w cyfrach maksymalnych, po największej więc części ze stratą materjalną dla przesyłającego. Czechosłowacja n. p. zróżniczkowała rodzaje drzew i przyjęła stępujące cyfry wagi (w nawiasie podajemy cyfry nasze):

1 m.³ miękkiego surowca krągłego ....    (700)    600 kg.

1 m.³ papierówka........

1 m.³ materjału tartego miękkiego .    .

1 mp. papierówki ........

1 mp. miękkich krąglaków .......

1 m.³ drewna topoli, osiki, lipy, brzozy i graba, w stanie krągłym

1 m.³ drewna jaworowego i jesionowego wstanie krągłym......... .

Należałoby zatem i u nas tę sprawę odpowiednio zmienić, gdyż w porównaniu z czeskiemi, nasze cyfry dla drewna miękkiego są przeciętnie od 15 — 25% wyższe.

Następnie widzimy, że na drewno okrągłe osikowe od 2 m. długości wzwyż nałożono cło wywozowe o 100% wyższe. Powodem do tego jest zapotrzebowanie w naszym przemyśle zapałczar-skim, jak nie mniej na szlif drzewny do wyrobu papieru, a drewna tego nie mamy już wiele.

W tych postanowieniach są jednak poczynione dość poważne wyłomy, pozostawione ocenie Ministerstwa Skarbu, i tak: drewno krągłe osikowe może być wysłane po 1.50 t. j. o 100% taniej, a drewno olchowe nawet 300% taniej, gdyż zamiast po 6.00 tylko po 1.50. Przypuszczamy, że zniżki takie będą udzielane ze względów na zawieranie traktatów, początek zrobiony został obecnie

1 m.³ drewna krągłego dębowego i bukowego (900) 1000    „

(500) 300 „ . (700) 750 „ (900) 950 „

przy nowem prowizorjum drzewnem z Niemcami, którym przyznano cła, jakie były poprzednio przy sposobności zawierania poprzedniej umowy drzewnej, oba te prowizorja zezwalają na maksymalny do- • wóz materjałów tartych do Niemiec, w ilości 1.250.000 m.³, surowców krągłych zaś od 2.000.000 m.³ począwszy. Niemcy nie chcą bowiem dowozu drewna przetartego, lecz chcą u ciebie przecierać materjał krągły, w interesie utrzymywania własnego przemysłu drzewnego ²).

nasze-

Co się tyczy ceł wwozowych na materjały drzewne do go Państwa dowożone, to od 15-go marca 1928 mamy następujące stawki jednostkowe od 100 kg. wagi.

III. Materjały i wyroby drzewne.

Poz. 58. Drewno.

1.    Iglaste: świerk, sosna, jodła, modrzew; liściaste twarde: buk, klon, dąb, jesion, wiąz, grab, brzost; liściaste miękkie: olcha, brzoza, lipa, topola, osika, wierzba:

a)    faszyny trzaski, chrust:

normalnie bez cła (b. c.), maksymalnie bez cła (b. c.);

b)    szczapy, obrzynki i okrąglaki opałowe: norm. bez cła, maks. b. c.;

c)    dłużyce, kłody, żerdzie, słupy telegraficzne i kopalniaki: norm. b. c., maks. b. c.;

d)    belki i bale (grubości powyżej 10 cm.) ciosane lub tarte: norm. 2.00, maks. 4.00 zł.

Uwaga. W razie trudności wyważenia, określa się wagę towaru, przyjmując za podstawę, że 1 m.³ drewna iglastego i liściastego miękkiego = 600 kg., a 1 m³. drewna liściastego twardego — 800 kg.

2.    Drewno wszelkie, oprócz wymienionego w punkcie 1 niniejszej pozycji, pod postacią okrąglaków, dłużyc, szczap, obrzynków, desek, kłód, żerdzi i trzasek, podkłady i słupy telegraficzne z drewna nasycone (impregnowane):

norm. 3.20, maks. 6.40.

Uwaga. Drewno heblowane z gatunków, wymienionych w punkcie 1 podlega cłu według poz. 59 p. 1; drewno heblowane z gatunków wymienionych w p. 2 według pozycji 61.

4S1

3.    Okładziny (obłogi) i forniery nieklejone, grubości do 0.5 cm. włącznie, również heblowane:

norm. 27.30, maks. 54.60.

4.    Kora z drzewa korkowego (chociażby mechanicznie oczyszczona, wygotowana, wyprostowana)

a)    nieobrobiona i jej odpadki norm. b. c., maks. b. c.;

b)    zmielona na trociny i proszek:

norm. 6.50, maks. 13.00, konwencjonalnie 40% = 3.90 fr. Uwaga. Drewno farbiarskie cli się wedle poz. 126; drewno garbnikowe wedle poz. 124.

5.    Łaty bukowe dla mebli giętych:

a)    surowe nieobtoczone: norm. b. c., maks. b. c;

2.20.

1.10,

b)    obtoczone .    .

Poz. 59. Wyroby ciesielskie, bednarskie i kołodziejskie.

1.    Wyroby ciesielskie, gonty zwyczajne i fugowane: norm. 10.40, maks. 20.80.

2.    Wyroby drzewne i wełna drzewna norm. 6.50, maks. 13.00.

3.    a) wyroby bednarskie i kołodziejskie, oprócz osobno wy

mienionych: norm. 13.00, maks. 26.00. b) łopaty, szufle drewniane: norm. 15.60, maks. 31.20.

4.    Wyroby ciesielskie, bednarskie i kołodziejskie, zagruntowane, farbowane lub smołowane: norm. 20.80, maks. 41.60.

5.    Klepki:

a)    nieobrobione (łupane lub tarte) nieheblowane:

I    dębowe . . . norm. 3.10, maks. 6.20

II    inne ....    „    2.60,    „    5.20

b)    obrobione, heblowane, również z wątorami i fugami: norm. 7.80, maks. 15.60.

Uwaga. Z wyjątkiem wiórów i wełny drzewnej wyroby niniejszej pozycji z drewna niewymienione w p. 1, poz. 58 i z fornierów cli się według poz. 61.

Poz. 61. Wyroby drewniane.

1. a) ćwieki (kołki, szpilki), do butów, norm. 48.10, maks. 96.20,

b)    forniery klejone, wszelkiej grubości: norm. 19.58, maks. 39.00,

c)    wyroby stolarskie i tokarskie z drewna wymienionego w p. 1, poz. 58, nielakierowane, niepoliterowane, bez in-inkrustacji i fornierów, chociażby zgruntowane:

norm. 104.00, maks. 208.00.

d)    wyroby stolarskie i tokarskie z drzewa wymienionego w p. 1 poz. 58, nawet nielakierowane i niepoliturowane, wyroby stolarskie i tokarskie z drzewa wszelkiego gatunku, lakierowane, politurowane, fornierowane, pomalowane na jeden lub kilka kolorów, bez malowideł: norm. 234.00, maks. 468.00.

Z materjałów powyżej podanych są jednakże niektóre, których przywóz jest zakazany. Są to artykuły przytoczone pod punktam 1 c d poz. 61, w szczególności odnośnie do Niemiec. Na wypadek dowozu muszą być przedłożone poświadczenia pochodzenia; na artykuły tego rodzaju, pochodzące z Niemiec, musi być specjalne pozwolenie Ministerstwa Skarbu. To ostatnie postanowienie odpadnie naturalnie, jeżeli traktat z Niemcami zostanie zawarty.

Dla mieszkańców pasa pogranicznego są przyznane pewne ulgi. Ulgi te odnoszą się jednak tylko do materjałów drzewnych, które ludność miejscowa rolnicza, dla swego gospodarstwa potrzebuje. Handel jest wykluczony, jednakże władze celne patrzą łaskawym okiem, jeżeli ludność materjał ten sprzedaje w najbliższem miejscu handlowenr, lecz również w minimalnych ilościach, nad czem czuwa straż celna.

6.60 złotych.

I w tych postanowieniach widoczna jest tendencja popierania własnego przemysłu, dopuszczają bowiem one wolny dowóz surowca, a utrudniają natomiast dowóz półfabrykatów i zupełnych fabrykatów. I tak n. p. dowóz kloców sosnowych jest wolny od cła, natomiast materiału tartego z tego gatunku drewna wyrobionego normalnie 2.00, czyli za 1 m.³ surowca nic, natomiast za materjał tarty z tego kloca w ilości 0.65 m.³ wyrobiony 0.65 X 600 = 330 kg. X 2.00

Czynność oclenia odbywa się na podstawie czystej wagi nadesłanego towaru (netto), a oblicza się ją w ten sposób, że odlicza się od wagi surowej (brutto) tarę wedle tabeli tarowej, która podaje w jakich procentach tę tarę n. p. ciężar własny nadanego wagonu, należy odciągnąć.

Tak przy imporcie jak i eksporcie należy ponadto podać „deklarację cłową“, w której mają być wyszczególnione następujące szczegóły:

nazwiska i adresy nadawcy i odbiorcy; miejsce złożenia towaru, jego ilość, cechy i numera; rodzaj opokowania; nazwę towaru, jego wagę brutto i netto, cenę towaru, a w końcu uwagi, dotyczące postępowania cłowego.

Urzęda cłowe obliczają cło, które zasadniczo ma być płacone w złocie lub wartościowej walucie, a po otrzymaniu należytości wystawiają kwit celny.

Na stacjach kolejowych granicznych istnieją „ajencje celne polskich kolei państwowych”, które mają za zadanie zajmywać się załatwieniem wszystkich formalności cłowych, podatkowych etc. i za te czynności pobierają pewne opłaty, które zwane są: „taksami ko-misowemi”, czyli „komisowem“. Taksy są odpowiednią do warunków gospodarczych zmieniane, ostatnia zmiana nastąpiła na podstawie rozp. Ministerstwa Komunikacji z dnia 9 sierpnia 1917, umieszczonego w Dz. U. R. P. Nr. 78, z dnia 8.IX. 1927 r.

Komisowe pobiera się od każdej przesyłki osobno, a przez posyłkę rozumieć należy towar nadany do przewozu za jednym dowodem przewozowym, przy transportach zaś wagonowych każdy oddzielny wagon towaru. Podstawę wymiaru stanowią 100 kg., lub 1 t., części tychże uważa się za całość, najmniejsze komisowe od wagonu wąskotorowego wynosi połowę najmniejszego komisowego od wagonu normalnego, z zaokrągleniem do dziesięciu wzwyż. Na-leżytości te opłaca się tak samo przy wywozie jak i przywozie, tak od towarów, za które opłacane są cła, jak i towarów wolnych od cła i towarów przywozowych, zakwalifikowanych do powrotnego wywozu zagranicę. Oprócz tych należytości pobierają ajencje celne także wydatki pocztowe; od kwot zaś wyłożonych na rachunek odbiorcy opłatę w wysokości l°/o od sumy wyłożonej, najmniej 20 gr. od przesyłki; od sum inkasowanych na zlecenie i korzyść nadawców przesyłek ¹l$°Jo najmniej jednak 52 gr. od przesyłki.

Również są ustanowione taksy opłat pobierane za roboty fizyczne, przez ajencje celne, a to: przy towarach wyładowanych, przy towarach rewidowanych w wagonach z odładunkiem i przy towarach rewidowanych w wagonie bez odładunku i to tak przy wywozie jak i przywozie.

Przedstawiliśmy zatem główne postanowienia naszych przepisów celnych, obecnie obowiązujących. Lecz i ta taryfa celna okazała się głównie dla innych działów naszego gospodarstwa społecznego niewystarczająca i dla tego Rząd polski jest w trakcie opracowywań nowej taryfy celnej, a miała być wprowadzona nawet już z dniem 1 lipca 1928. Zdaje się jednak, że upłynie jeszcze sporo czasu, zanim ona zobaczy światło dzienne. Co się tyczy jednak gospodarstwa, przemysłu i handlu leśnego, to najprawdopodobniej zmiany nie pójdą w kierunku ujemnym, jeżeli staniemy na stanowisku protekcjonalizmu, t. j. ochrony własnego przemysłu, a na tern stanowisku absolutnie stać musimy. Z tego więc wynika z całą pewnością, że stawki jednostkowe celne pójdą w kierunku popierania własnego przemysłu drzewnego.

T.

Stanowisko w sprawach celnych innych Państw.

W końcu musimy jeszcze i to w krótkości przedstawić, jakie stanowisko zajmują w sprawach celnych niektóre Państwa Europy.

1)    Czechosłowacja wydała zakazy przywozu, a za pozwolenie wywozu płacić trzeba pewne należytości, i tak: opał z wyjątkiem trocin l°/₀, materjał tarty, świerkowy, jodłowy i bukowy 5%, z innych drzew l°/₀, klepki dębowe l°/₀, bukowe lub szpilkowe 5%, podkłady kolejowe 5°/₀ wartości; przywóz drewna w stanie krągłym (kloców) jest wolny od cła.

2)    Węgry zezwalają na przywóz wszystkich materjałów nawet podkładów kolejowych z drewna bukowego bez opłaty, z wyjątkiem materjału tartego heblowanego, felcowanego lub impregnowanego, za który płacić należy, za szpilkowy 4 korony złote, liściasty zaś 12 k. złotych.

3)    Rumun ja każe przy wywozie płacić: za opał 0.05 lei za 100 kg. wagi; pnie jodłowe i inne drzewa zawierające żywicę 0.17 lei za m.³, za drzewa: dębowe, bukowe, wiązowe, orzechowe 0.17 1.

za 100 kg.; za podkłady i materjał tarty nieheblowany 0.50 1. za 100 kg., zresztą cła są bardzo niskie, jednakże obecnie w opracowaniu jest nowa taryfa cłowa.

4)    Niemcy, nie biorąc pod uwagę obecną walkę cłową z Polską, przyznają wolność cłową: papierówce, o ile ona nie jest dłuższa nad 12 m. i w cieńszym końcu nie grubsza nad 24 cm.; opałowi, dla drewna krągłego budowlanego i użytkowego w stanie krągłym z korą lub bez ustanowiono 0.12. złotych dla drewna w kierunku podłużnym obrobionego siekierą 0.50 m. zł., potartego, a nie heblowanego 1.00 m. zł., heblowanego, felcowanego 6.00 m. zł. więcej obrobionego 12.00 m. zł. ³)

5)    Belgja: opał i papierówka, t. j. drewno krągłe najmniej 1.9 m. długie i 75 cm. obwodu w grubszym końcu wolne od cła, za materjał tarty stawki za m.³ w frankach papierowych.

6)    Molandja wolne od cła wszystkie sorty drewna w stanie krągłym, i nie heblowany materjał tarty; za materjał heblowany i fabrykaty zupełne płaci się cło w wysokości 8u/o wartości.

7)    Austrja: wolność cłowa przyznana jest na wypadek importu surowca drzewnego w stanie krągłym i dla materjału tartego nie heblowanego. Za materjał tarty heblowany 5 szyi. w złocie. Jednak w traktacie handlowym z Czechosłowacją przyznano wolność cłową dla: opału, drewna budowlanego i użytkowego w stanie krągłym; natomiast dla materjału heblowanego (heblowany, napojony, w tern także podkłady) powyższą stawkę obniżono na 4, a wedle traktatu z Jugosławją przyznano wolność cłową także dla drewna liściastego parzonego, lecz dalej nie przerabianego.

8)    Szwajcarja ustanowiła cła wwozowe: dla opału 0.05 fr., materjału budowlanego, użytkowego, surowego z drewna bukowego 0.40; innych liściastych 0.20; drzew szpilkowych 0.50; siekierą obrobionego 0.50; wzdłuż podłużnej osi obrobionego, przetartego dębowego 1.20; innego liściastego 1.80; drzewa szpilkowego 2.50; podkładów dębowych 0.80; innych 1.30 franka.

9)    Wiochy przyznają wolność cłową dla: opału, papierówki, kopalniaków, kloców tartacznych i siekierą obrobionego budulca;

dniu 4/12 1928 dotychczasowego układu o tymczaso-

na

natomiast na materjał tarty ustanowiono cło w wysokości 0.30 lirów w złocie, dla heblowanego towaru 16 lirów w złocie.

10. Francja posiada uwzględniając nową taryfę cłową (od 16 marca 1928) stawki cłowe we frankach papierowych, i odpowiednio do kursu ustanawia się od czasu do czasu współczynnik zamienny, obecnie 1.7. Za drewno krągłe, jeżeli jego obwód na końcu pnia wynosi 60 cm. i więcej za 100 kg. 0.65 X 1-7 == 1 fr. 10¹/-' ct., materjał tarty (przetarty lub ociosany), a to:

.    . 3,25 fr.

. . 3,50 fr.

a)    od 80 mm. grubości .

b)    nad 34 mm. do 80 mm.

Kopalniaki, t. j. drewno krągłe nad 1.10 m., długie i grubości

mniej aniżeli 60 cm. w grubszym końcu przy kontyngencie 5000 m3 miesięcznie ulgowe cło w wysokości 0.3 X 1-7 — 0,51 fr., ilość powyższy kontyngent przekraczająca ma być opłacana po 1.20X1-7 = 2.04 fr.

Materjał heblowany ma mnożnik wynoszący 3.7, zatem a) miękki 3.5 X 3.7 = 12.9 fr., b) z drzewa twardego 5X3.7 = 18.50 fr. Podkłady bukowe od 80 mm. grubości 2.25, poniżej 1.90 fr.

11.    Hiszpanja posiada cła w pesetach złotych, stosunkowo dość wysokie, najniższe stawki są ustanowione dla papierówki, za materjał tarty oblicza się wedle m³, dla papierówki, kopalniaków i drewna w stanie krągłym, podkładów kolejowych od 100 kg. wagi.

12.    Jugoslawja pobiera cło w złotych dinarach równych 11 dinarom papierowym; najważniejsze pozycje są: drewno opałowe 0.05 din. zł., drewno w stanie krągłym, twarde i miękkie: nieobrobione 1 din. zł.; siekierą obciosane 2 din. zł.; belki, podkłady kolejowe 3 din. zł.; deski i łaty 3 din. zł.; wszystko od 100 kg.

Z tego krótkiego przedstawienia warunków jest widoczna tendencja u wszystkich Państw: ochrona własnego przemysłu, a to za pomocą dostarczenia mu dostatecznej ilości surowca, czy to zupełnie wolnego od cła, czy też przy pomocy stawek jednostkowych cło-wych, możliwie jak najniższych. Natomiast obciążone są silniej półfabrykaty, a jeszcze silniej fabrykaty zupełne.

Skończyliśmy zatem ostatni rozdział, a równocześnie też całą naszą pracę, oddając ją do użytku w tej nadzieji, że wiadomości tu podane rozświetlą wiele rzeczy, które niejednokrotnie wydawać się mogą zawiłe. Z tego zakresu wiedzy jest to sądzimy pierwsza publikacja, wydana w języku polskim i dlatego prosimy o pobłażliwość, jeżeli nie odpowie wszelkim wymogom. Zrozumieć bowiem trzeba, że życie gospodarcze nie stoi na miejscu, lecz postępuje naprzód i dlatego być może, że niektóre opisy niebawem już będą przedawnione. Dlatego jeżeli ta praca zadowoli, nie omieszkamy w ewentualnych dalszych edycjach uwzględnić zmiany — w tym dziale się okazujące.

' **AKÓW

■ ■ &

'Xr** c b n ici^;

)

■l

?;

X

v •

. ■

• y: ••

«

ł

7‘

>

,

/

■»

• '

.

SPIS RZECZY.

to

G. Giełdy

Przedmowa . Wstęp .

Rozdział pierwszy. O handlu w ogólności

1. Pojęcia ogólne: Handel w ścisłem znaczeniu; miejscowy i zamiejscowy; zewnętrzny i wewnętrzny; towarowy i pieniężny; hurtowy i drobny; przywozowy i przewozowy; czynny i bierny; z natychmiastową dostawą i terminowy; lądowy, rzeczny i morski.

II. Ustrój handlowy ......

A.    Pojęcie kupca i firmy .

B.    Rejestr i księgi handlowe .

C.    Przedsiębiorstwa jednostkowe i Spółki: jawne, komandytowe, z ograniczoną poręką, akcyjne.

D.    Spódzielnie czyli kooperatywy

E.    Personel kupiecki: ajent handlowy; komisjoner; spedytor; makler; przewoźnik.

F.    Izby handlowe i przemysłowe

H. Domy składowe i wolne i porty

III. W handlu leśnym używane miary: długości, powierzchniowe, objętościowe, sztukowe, metryczne. Rozdział drugi. O handlu towarowym leśnym, czyli towaroznawstwo leśne .    .    .    .    •

I. Zwyczaje handlowe (uzanse) krajowe

A. Postanowienia ogólne. Ważność postanowień zwyczajowych; terminatki; nomenklatura drzew; określenie sortymentów drewna użytkowego krągłego grubego; obliczanie masy drzewnej; ° ewno handlowe; pochodzenie materjału drzewnego (proweniencja); umowy zawarte wedle próbki; skróty handlowe w umowach; wykupy mater-jałów; skróty w handlu międzynarodowym; dostawa i odbiór towaru; reklamacje z powodu braku w wadze lub wymiarach; towar zbadany

uo vo co ó\

H H

to to to to

Ok CO

CN CO CO

488

Str.

i uznany za dobry; ceny i miary; niedotrzymanie umowy; transakcje na kredyt; podpadnięcia w niewypłacalność; urzędowe ekspertyzy; nale-żytości pośredników.

B. Postanowienia szczegółowe, czyli towaroznawstwo leśne .......

1.    Drewno użytkowe krągłe i kantówka; postanowienia ogólne; sortymenty; pomiar celem obliczenia masy drzewnej; drzewo nienormalnie urosłe, obliczanie masy drzewnej; drewno budowlane; kantówka.

2.    Materjały tarte: Pojęcia natury ogólnej; dy-menzje; towar handlowy w przeciwieństwie do dymenzyjnego; materjał z rozczepienia; pojęcie: „z pod traka”; towar wedle produkcji.

3.    Sortymenta drzew iglastych: Materjał sosnowy, świerkowy, jodłowy i modrzewiowy, kloce, materjał tarty; madriers.

4.    Sortymenta drzew leśnych:

a.    Materjał dębowy: kloce; materjał tarty; bulsy; wańczosy; plansony; towar paryski; drewno na beczki; klepki; (dęgi) niemieckie, francuskie, memelskie.

b.    Materjał bukowy: kloce; materjał tarty; fryzy; łatki do mebli; materjał włoski; klepki.

c.    Grabina: kloce; materjał tarty

d.    Jawor: kloce; materjał tarty .

e.    Jesiony i wiązy: kloce; materjał tarty

f.    Lipy i olsze: kloce; materjał tarty.

5.    Inne sortymenta pozyskiwane z drzew igla

stych i liściastych ....

a.    Podkłady kolejowe: polskie; niemieckie; austrjackie; jugosłowiańskie; czeskie; angielskie; rosyjskie; belgijskie.

b.    Drewno dla celów lotnictwa .

c.    Drewno kopalniane, czyli kopalniaki

d.    Drewno papierowe, czyli papierówka

e.    Słupy telegraficzne i telefoniczne .

f.    Wełna (słoma) drzewna

g.    Gonty i dranice .....

h.    Płyty klejone (sklejki) forniery

i.    Kostki drewniane do wykładania ulic

i placów ......

j.    Drewno do zapałek ....

k.    Drewno do wyrobu kołków do butów

l.    Drewno do wyrobu sit, przetaków etc. .

47

nc

00 00 UO LT>

ON

CO

O H t-H OM

t'' r^ r^

CO CO

o

cn uo oo co co rr mo ON On ON O O O O

489

m. Materjał dla przemysłu domowego ludowego    ......

n.    Drewno do mebli giętych

o.    Skrzynie i pudełka ....

p.    Rury drewniane .....

r.    Czopy (szpunty) i pipy

s.    Pudełka z trzasek i heblówek

t.    Szpulki do nici .....

u.    Deszczułki do szczotek i dzierżyska

w. Obcasy do butów i kopyta .

z. Lignostone    .....

y. Drewno plastyczne ....

a, . Drewno rezonansowe ....

b, . Drewno klawiaturowe ...

c, . Węgiel drzewny .....

d, . Trociny czyli piliny

6. Drewno opałowe .....

a.    Uzanse czyli zwyczaje handlowe

b.    Odpady tartaczne    ....

c.    Urządzenia do maszynowego łupania drewna opałowego .....

II.    Zwyczaje handlowe (uzanse) innych Państw Europy

Zwyczaje gdańskie, niemieckie, angielskie, rosyjskie, austryjackie, szwajcarskie, innych Państw.

III.    Wady towaroznawstwa leśnego ....

Nomenklatura; normalizacja.

IV.    Błędy i przymioty techniczne naszych drzew leśnych

A.    Błędy: sęki; krętość pnia; zgnilizna; rak; pęknięcia; rdzeń; otwory robacze; wypryski smołowe; podpary; oflis; nieregularny rozwój słojów rocznych; wpływ na jakość.

B.    Przymioty: kształt; ciężar; twardość; łupliwość; gęstość; trwałość; wytrzymałość; hygroskopijność; palność; barwa; połysk; rysunek czyli tekstura; zawartość i woń; szarzyna czyli sinica.

C.    Przymioty i wady poszczególnych drzew leśnych u: dęba; buka; graba; wiąza; jesiona; brzozy^, olszy; topoli; sosny zwyczajnej; świerka; jodły; modrzewia i limby.

D.    Osądzenie jakości drzewa z wyglądu zewnętrznego ........

V. Przepisy dla gatunkowania i pomiaru przy wyróbce drewna w lasach państwowych Jednostka miary; sortowanie drewna; pomiar i obliczenie miąższości drewna użytkowego; wymiary i obliczenie miąższości drewna opałowego.

Str.

HWCOlTlOt^OOOOCM^CT-I^COir) (7\ONi—< HrtHHrHHriHrHr(WMWCN(M CNCNCO t—It-Ht—Ir-Ir—Ir—li—I

132

133

O. CN CN

rr    io

160

180

184

Str.

Rozdział trzeci: O handlu pieniężnym

Pojęcia ogólne; ustrój monetarny; dewizy; czeki; weksle; akcje; akredytywa; przekazy; obrót żyrowy.

Rozdział czwarty: Sposoby sprzedaży i kalkulacji

Wstęp .........

A.    Ceny za drzewo użytkowe    .    .    .    .

1.    Cena za surowiec w stanie krągłym na pniu, przy pniu, loco składowisko, loco wagon.

2.    Cena za materjał tarty.

B.    Cena za materjał opałowy    .    .    .    .

C.    Sposoby sprzedaży materjałów drzewnych Sprzedaż: w drodze publicznej ustnej licytacji; za pomocą ofert pisemnych; z wolnej ręki; na podstawie stałych taks .

D.    Momenty wpływające na wysokość cen sprzedażnych .......

E.    Obliczenie wysokości zarobków dziennych i akordowych .......

F.    Kalkulacja cen sprzedażnych dla produktów przemysłu tartacznego .

a)    administracja techniczno-leśna: cena na pniu; koszty wyróbki drewna; koszty dostawy z lasu na skład tartaczny.

b)    administracja przemysłowo-leśna: manipulacja tartaczna; manipulacja na składzie materjałów tartych; ekspedycja materjałów drzewnych.

G.    Wymogi techniczno-handlowe w kalkulacji ruchu tartacznego: materjał drzewny; jego ilość; rentowność; sprzęg pił; stosunek procentowy między drewnem użytkowem a odpadami; wyzysk procentowy; piły, toczki szmirglowe; wydatność pracy; podsuw; przecieranie na ostro i pryzmo-wanie; wpływ rdzenia; wymogi sprzęgu; nadmiar na uschnięcie; dokładność w dymenzjonowaniu; przechowywanie na składach; ekspedycja; piła przyszłości; ubezpieczenie przed pożarami; rzut na cele rachunkowości.

Rozdział piąty. Geografja handlowo-leśna

Wstęp.........

A. Europa. 1. Lesistość Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Gdańsk. 3. Miasto Kłapejda. 4. Albanja. 5. Anglja. 6. Austrja. 7. Belgja. 8. Bułgarja. 9. Czechosłowacja. 10. Danja. 11. Estonja. 12. Finlandja. 13. Francja. 14. Grecja. 15. Hiszpa-nja i Portugalja. 16. Holandja. 17. Jugosławja. 18. Litwa. 19. Łotwa. 20. Norwegja. 21. Rosja europejska. 22. Rumunja. 23. Rzesza niemiecka.

199

207

209

210

CM CM

222

225

228

237

238

CM

co

Ol

co

oo

OO 00 OO MCN CN

24. Szwajcarja. 25. Szwecja. 26. Ukraina. 27. Węgry. 28. Włochy.

B.    Afryka. 1. Algerja. 2. Tunis, Tripolis i Egipt. 3. Abisynja. 4. Marokko. 5. Francuskie kolo-nje. 6. Senegambja, Sudan, Guinea, Kongo, Mo-zambiąue, Angola etc. 7. Madagaskar.

C.    Azja. 1. Azja wschodnia. 2. Syberja. 3. Wyspa Sachalin. 4. Półwysep Kamczatka. 5. Mandżurja. 6. Półwysep Korea. 7. Siam. 8. Właściwe Chiny. 9. Japonja. 10. Indje azjatyckie. 11. Archipelag malajski. 12. Turcja.

D.    Ameryka. 1. Stany Zjednoczone. 2. Kanada. 3. Wyspy Antyle i Bahama. 4. Meksyk i cen-tralno - amerykańskie republiki. 5. Argentyna. 6. Guyana.

E.    Australja wraz z Oceanją .    .    .    .

F.    Zalesienie kuli ziemskiej: 1. Zalesienie Europy. 2. Zalesienie Azji, Australji i Afryki. 3. Zalesienie Ameryki.

Rozdział szósty. Drewno pozauropejskiego pochodzenia Wstęp .........

Str.

342

356

u> w

ON ON 00 ON

A.

Drzewa iglaste: ......

I. Grupa długoiglastych: Pitsch-pine; Yellow-pine II. Grupa krótko-iglastych: Black-pine; Pinus-mi-tis; Pinus resinosa; Seąuoia sempervirens.

B.    Drzewa liściaste ......

I. Drzewa pochodzenia amerykańskiego: 1) Mahoń prawdziwy i zastępczy, 2) Lipy, 3) Topole, 4) Brzozy, 5) Jesiony, 6) Dęby, 7) Orzechy.

' II. Drzewa pochodzenia nieamerykańskiego: l)Iar-rah, 2) Teak ......

C.    Rozmaite inne drzewa, mniej lub więcej szlachetne: 1) Acapu, 2) Duglaska, 3) Drewno hebanowe, 4) Drewno żelazne, 5) Drewna far-biarskie, 6) Drewno grenadill, 7) Hickory, 8) Drewno tulipanowe, 9) Karri, 10) Moa, 11) Palisander, 12) Quebracho, 13) Drewno różane, 14) Drewno santalowe, 15) Drewno satynowe, 16) Cedry, 17) Drewno gujakowe, 18) Coco-bolo, 19) Balsa.

D.    Zwyczaje handlowe w handlu drewnem pozaeuropejskiego pochodzenia .    .    .    .

Rozdział siódmy: Przewóz materjałów drzewnych:

Wstęp.........

A.

ON ON f'-

CO CO CO

383

On O CO ON CO CO

Dostawa wodą: .

I. Dostawa wodą w stanie luźnym .

TT r>» On O O ON On on O O CO CO co ^

492

II. Dostawa w stanie luźnym przy pomocy sztucznych urządzeń .

III.    Spław w stanie wiązanym .

IV.    żegluga śródlądowa

V.    Żegluga morska Dostawa lądem

I.    Przewóz osią .

II.    Przewóz kolejami^ .

1.    Historyczny pogląd

2.    Przepisy przewozowe P. K. P. normalnotorowych, część I    ...

3.    Taryfa kolejowa towarowa, część II

4.    Taryfy wyjątkowe: A. wewnętrzne; B. w komunikacji z portami morskiemi Gdynia i Gdańsk zewnętrzne; C. stacyjne.

5.    Opłaty dodatkowe ....

6.    Nomenklatura i klasyfikacja towarów ?. Przepisy dia ładowania materjałów drzewnych na wagony: polskie; niemieckie

8. Przepisy co do przewozu osób.

Rozdział ósmy. Przepisy celne. .... Wstęp.    ........

A.    Dotychczasowa polityka cłowa:

1) Zakazy przywozu i wywozu. 2) Cło. 3) Traktaty handlowe.

B.    Obrót uszlachetniający .

C.    Pierwsza taryfa cłowa, w odniesieniu do gospodarstwa, przemysłu i handlu leśnego

D.    Następna taryfa cłowa .....

E.    Nowa taryfa cłowa, wraz z postępowaniem przy oclaniu.

F.    Stanowisko w sprawach celnych innych państw Europy.

Str

400

400

401

401

D.

408

408

409

411

4C- 4i* 4-.

to to M

CO CO

tO O U)

447

461

465

467

468

470

CM CM WO

483

Sprostowanie błędów w tekście Spis rzeczy ....

co cc

T AMf

tfc-fę

TELEFON

•JA.

fe

I V\ u

■

¥:

i 4^ '•'.'

m

jrfa

USk

1

,

:

lii

;

►

[8

ti

rs

l!

■

I

;:f

raf

:.i

:

s; 4]

I

, J:

A

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

;

00000231313

¹

W sprawie cel Konferencja Ekonomiczna Międzynarodowa wyraziła swego czasu zapatrywanie, że przyszedł już czas, by skończyć z podwyżkami stawek celnych i postępować w kierunku przeciwnym. Wydział gospodarczy Ligi Narodów, ustanowiony celem wykonania uchwał Międzynarodowej Konferencji Ekonomicznej wypowiedział się w maju 1928 w sposób następujący:

„Wydział uznaje trudności, stojące na drodze rychłego wprowadzenia w życie rezolucji Konferencji w przedmiocie zamierzonego układu kolektywnego o ogólną zniżkę taryf celnych, jest jednak tego zdania, że wobec niskiego jeszcze stanu dzisiejszego handlu światowego należy czynić ciągle wysiłki, ażeby trudności te przezwyciężyć i dojść do ogólnego układu. Wydział przyłącza się do wniosku Konferencji M. E., że jest celowe dążyć w pierwszej linji do układów, dotyczących poszczególnych grup towarowych, aby zagadnienie to praktycznie ująć i dla traktowania go w całości uzyskać odpowiednie doświadczenia”.

²

W Polsce przedrozbiorowej pierwsze wzmianki o cłach wywozowych na drewno i jego produkta znajdujemy jeszcze z r. 1578, kiedy ustanowione zostały, nie tak ze względu na podtrzymanie przemysłu leśnego, jak raczej celem zasilenia Skarbu następujące stawki celne i tak:

od łasztu popiołu 30 groszy, tyle od 100 klepek, pipełek i wasiłek, od stu wańczosów 24, od kopy tarcic 10 gr. i t. d.

W r. 1580 zaś postanowiono, że dziegciarze w lasach rządowych pracujący płacić mają dla króla od kotliny 12 groszy, smolarze od każdego pieca, czyli banki złotych 2.

³

Po wygaśnięciu w

wem uregulowaniu obrotu drzewnego z Polski do Niemiec zawarte zostało w dniu 194 1929 nowe prowizorjum drzewne, obowiązujące od dnia 24/1 do 31/12 1929. Gdyby jednak układ ten nie został przez którąkolwiekbądź stronę wypowiedziany przed 1/X 1929, natenczas przedłuża się automatycznie na rok następny co też się w r. 1929 już stało. Treścią jego są następujące szczegóły: Polska może dowieść do Niemiec w tym okresie czasu maksymalnie 1,250.000 m.'! materjałów tartych, a niemieckie stawki celne na materjał tarty ustanowione zostały w wysokości 1 mk. od 100 kg. wagi, natomiast polskie cło wywozowe na kłody i dłużyce 0.40 zł. od 100 kg. drewna iglastego, 0.20 zł. drewna liściastego i 1.50 zł. drewna osikowego.

Również i pod względem taryf kolejowych nastąpiło porozumienie. Mianowicie postanowiono, że dla obrotu drewna będą miarodajne te stawki taryfowe, które obowiązywały w dniu zawarcia rzeczonego prowizorjum. Ewentualne zmiany ich dopuszczalne są w razie ogólnej rewizji taryf kolejowych towarowych, lecz zmiana ta nie może pogarszać obecnej rozpiętości między taryfami na materjał tarty i drewno krągłe, a to u nas na niekorzyść drewna krągłego, w Niemczech niekorzyść materjałów tartych. Na skutek tego układu wprowadzono zarazem wolny obrót materjałem tartym, naturalnie w granicach ustanowionego kontynentu.