f RRHCI5ZEK ]RH L R H 6 I E R

STUD. POLITECHNIKI LWOWSKIEJ

HOmOBRRmY

mECHRHIKR

V' I

}

■    U:>r,

,,m Æi/i

' { tH ■ ;V:

! ■tmm-i

SÉ'4

'£

mm

im

nao

SOI

> -:X.

Mi

1«

,> t.w

,•$5

■ ,'MX:

g|g

LWÓW 1925

SKŁADY GŁÓWNE: WARSZAWA, — KSIĘGARNIA TECHNICZNA

KRAKÓW, - GEBETHNER I WOLFF

il

SSi

:

• /

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

100000297930

FRANCISZEK DAN LANSIER

STUD. POLITECHNIKI LWOWSKIEJ

NOmOGRfimY

niECHRHIKG

WSTĘP.

na wynalazki, rejestracje marek, modeli, wzorów w Polsce i zagranicą.

LR CH

niECHRHIKG

LWÓW 1925

SKŁADY GŁÓWNE: WARSZAWA, — KSIĘGARNIA TECHNICZNA

KRAKÓW, - GEBETHNER I WOLFF

KRAKÓW

s%S^#«chnic»i^^ iii imo

WSZELKIE PRAWA PRZEDRUKU I TŁUMACZEŃ ZASTRZEŻONE COPYRIGHT BY FRANCISZEK JAN LÀNGIER, LWÓW, 1925.

ODBITO W DRUKARNI „DZIENNIKA POLSKIEGO“ WE LWOWIE, ULICA CICHA 5. - TELEFON NR. 283. .... DY KLISZE Z ZAKŁADU „HELIOS“ CWAK, LWÓW

Alke. Nr.

PRZEmYSŁOUII POLSKIEfnU

procę tę pośu;iĘmm

ser-

Panu E. T. Geister owi, Profesorowi Politechniki Lwowskiej i Bojownikowi w imię Przemysłu Polskiego za cenne rady i wskazówki — jakiemi mię darzył przy układaniu tej pracy decznie dziękuję.

AUTOR.

%-

SPIS RZECZY.

Sir

Wstęp .

Wytrzymałość materjałów

Obliczenia noinograficzne.

Nom. 1.: Mnożenie i dzielenie liczb dowolnych — kwadraty i sześciany — drugie i trzecie pierwiastki — logarytmy — funkcje trygonometryczne.

— Objaśnienia i przykłady

Nom. 2.: Powierzchnia koła — ciągnienie, ciśnienie i ścinanie prętów okrągłych (śruby, czopy stopowe, nity i inne) — siła tłokowa — objętość waleów i stożków waga prętów o przekroju okrągłym — rury i wentyle.

— Objaśnienia i przykłady .    .    .

Nom. 3. : Osie i wały — wytrzymałość sprężyn.

— Objaśnienia i przykłady ......

Nom. 4.: Wydłużenie sprężyn śrubowo walcowych.

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

Nom. 5.: Zamiana kilowatów na konie mech. — momenty i koła pasowe.

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

Nom. 6.: Koła zębate.

— Objaśnienia i przykłady

Nom. 7.: Szybkość obwodowa kół i spółczynnik red. cp. — obwód kół.

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

Nom. 8.: Zginanie belek prostokątnych, dźwigarów T-owych, Płowych.

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

Nom. 9.: Moment dla wierteł krętych

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

Nom. 10. : Siła osiowa dla wierteł krętych.

—    Objaśnienia    i    przykłady    ......

. 18

. 27

. 18

. 19

. 21

. 22

. 23

. 25

26

. 26

. 26

*

/

1000

7?

Si*

L%

900

-80

S j=

40

WO

45

a.T

lOOrSl

800

-70

Sfr⁹⁰

90

Ëf

700

600

60

11

80

80

[3=

70

35

70

500

Wr 50

400

1:

60

30

60

Wr.-

50

50

Cj

§

25

il"

40

40

CN

6 -fip;

S⁻

20

:r

30

30

(O

CD

15

mm

<~n

Co

25

Cn

4,5

20

20

CM

LO

10

iminnn

45

LO

0,5

55

Co

JT

■40

10

Co

ZZ

NJ

CD

mm

<v

en

2ß

25

Ë-

Oi O, SI CB b O

mu

Nj

II r5

-<s

4>

Mm

V.-X vc-^>    vA. v-Ox Vïiv    N

^3 cj 4S Cn    >I Qo vo IV)

CD

*o

Qd

Sinus a = tg S Tang.g=j^T

Log < — L A=a³ B=b²

c=VTb

c=fîTVF

c=Va~.7ÊT

1 inch=25J4 mm

1 foo1=3Q/tQcrn

1 yard =91,4 4- cm

'Z

4,0

1j8

4,4

45

/.o9 nal. v.=2y3026 Loç * 1K al.= 8-27 mkg__

4hP = 632 Kal./h

1 Joule = 0,00024- Kèl.

C= a b

C=ŸÂ.b

2,71828

jr=3,14159

0= a V£ g-9_,81 m.Sek. "ÔTfàÿïï cP- 57,3 a

1 pound - 0,45050 kg 1 ounce - 2<%35 g 4 boushel-Oj3637 hl

1,5

=r

ïï

2,5

4,5

49

m-48

;

U—

i.

"E

46

45

44

45

l ! I i 11 II 111 inliirrti

14

42

44

(44

o>

fgïq

n i-Eli. yj

NOM. 4,

=r

—H

100

90

80

70

60

50

30

>\j

Cj

O)

tu

tv.

WA

in

700 000

500000 400000

300000

200000

100 000

70 000

50 000 4 0 000

30 000

20000

10 000

7000

5000 4 000

3000

2000

1000

1 1-1

j

i I 1

I !

700

500

3_

4 00

300

200

P    -P-k

â mm

15 000

90

=q

=3

=r

80

10000

7000

5000 4 000 3000

• ::

OOC)Ç) o o

; X' C -, CO A WD lO

si'

v..;

70

60

50

30

25'

20

19

18

17

16

15

14

13

12

2000

1000

700

500

4 00

300

200

100

70

50

-4 0

30

20

10

Cj

tn

Ç;

C-1 Ci \ Qj '-O ;

Co

Md

ł~

^A

Lo

HP

0,7

0,5

0,3

0,2

Qi

Q07

Ml

Cl Cö N O ^    ^

cy cy cy cy

M = Ma-Ms

cy

A>

Młńdkd

100

11

0,04

Q03

fj

:L

10

0.02

Natężenia dopuszczalne w kg/mm².

Rodzaj

Żel.

Żel.

wytrzymałości j pudl. i obciążenia

zlewne

od do

od do

Stal osiowa

Stal

zlewna

Stal

sprężyno\ya

Odlew

stalo-

Stal

Stal

węglista chr.-krz. Od do jnieta Ihartl od [ do

wy

Martin.

tyglo-

wa

Stal

niklowa

Stal

chr.nikl.

od do od do od do

od | do

od | do

Mosiądz

Bronz

Fosforbronz

Aluminium

Ciągnienie

Ciśnienie

Zginanie

Az_A_Ab

j-H

HH

03 Cl to

00

£    2    ¹-

S    2    ¹>

*9    °    kO

12    2    To

s    °°

to

CO ©1 i-H

k©    łfx.    05

o    o    o

t© 00 t©    4=»    05

— t©

>&•    00    t©

^    00    ^

O Ca ^    00    ^

®    S    00

•P o LO

t©

t©

4^

co

00

CO łP¹-

ca o ca

CO ©1 CO CN

l-k I© 00

Ścinanie Skręcanie ks — Ad

H—I    —

~ 3

co

©!

t© łfs« CT5

ca

<31

O’

OT

kO

'o»

CJ»

co

ot ■<!

⁰⁵ bS OD

bS CO

o o o

OO W to

bS

iO

~ca

ts    oj

*■    ⁰⁰ b®

■j'

10,5 12

o¹

O¹

ÜT

co ©i

3,5

kO

kO

co «$< ©i

o _    —

ca___ca

TAB I

Rodzaj

wytrzymałości i obciążenia

Żeliwo

Znaczenie podziałek P i k w Nom. 2, gdy średnica przekroju kołowego czytana jest na skali d w mm.

od do

Ciągnienie Ścinanie Skręcanie AZ_AS-Ad -

CO

Powierzchnia koła — w mm²

dla A = 1

Zginanie

Ah

>—l    »—i    —<

r—<    t-H

co    ©i

Ciągnienie, ciśnienie, ścinanie prętów okrągłych — siła tłokowa — w kg

Ciężar 1 m. b. pręta — w gr

Objętość walca — w cm³

dla ciśnienia A kg/mm² — ew. A kgjcmi, gdy d w cm.

Ciśnienie

bS

II

00

lO o

t-H rH

Przepływ cieczy — w cm³|sek.

A = ciężar gatunkowy w gr.fcm³.

A = długość walca w m ew. w cm, gdy d w cm.

szybkość przepływu A mjaek.

TAB. II.

TAB. III.

Indeksy: I, II, III, w Tab. I i II oznaczają obciążenia: stałe, zmienne od 0 do max. i zmienne od — max. do -|- max. Dla pośrednich sposobów obciążenia stosować wartości pośrednie.

Przez zahartowanie wzrasta wytrzymałość stali niklowej, chromo-niklowej i chromo-krzemowej o 100%.

W razie trudności ścisłego obliczenia natężeń występujących w materjale należy przyjmować wartości odpowiednio niższe od podanych; jest to szczególnie ważne dla odlewów żeliwnych i stalowych, w których powstają nieraz bardzo silne natężenia dodatkowe spowodowane nierównomiernem stygnięciem materjału ¹).

Także ze względów technologicznych, lub gdzie zależy na większej pewności, oraz celem uzyskania dostatecznie sztywnej konstrukcji obiera się często wartości niższe od normalnych.

Dla stali sprężynowej węglistej przyjęto stosunkowo bardzo mały spółczynnik bezpieczeństwa; jeżeli więc względy konstrukcyjne pozwalają na to, wskazane jest obniżenie natężeń dopuszczalnych. Stal chromo-krzemowa dozwala przy większej pewności na stosowanie naprężeń o wiele silniejszych, zwłaszcza po zahartowaniu.

250° C wytrzymałość żelaza i stali zwiększa się

Ze wzrostem temperatury do ^ kosztem ciągliwości, poczem szybko zaczyna spadać ²).

10000

7000

5000 4000

3000

2000

1500

1000

700

500

400

300

200

150

100

O Ç) O o IV Lo -sh Oo

\>

^ »O CD

Co 4s Cn vj

t\j

O)

dmm

P mm

100

r\o    Co    Co    4s    4s    Cn    en    vi    Qd    *o

<-n    o    o,    q    Cr,    o    O    O    O    O

400

300

200

150

100

90

80

70

60

rv>

en

r\o Co Co 4S 4s Crj Cn V Q) *û A

CD

en

Cl

Oi

\>

®    ■ - :;rï

|—/? —

f:s

64 nP P

rj

n= 1

G-8500 A g

/ mm

70

50

40

30

50

40

30

20

15

10

Co ^ Ol VI ^    i\j

CD Cn cv

Iß

OJ

Oß

OA

Oß

OJ

0/15

OA

0,07

Q05

Q04

0j03

0j02

A 'CM. 4-,

Oßl

H /min

4000

900

800

Ol    Ol

O    Q)

^mni lWi i ["i i i 1

UT I T l TT TUT

400

90

80

70

60

-JN

700

Co

600

f\o

QD

500

Ol

400

300

O C7i 03 N CO lo

TJT .1, 1.1.1 j.l, 1.1,11 l,l] lj) [l ,1, TTiTlTl,11 M 11TTT

•    ii n 11 fuIMiru run 1

50

40

30

20

■45

40

-9

250

200

Co

490

480

470

460

450

440

Ol

430

420

440

400

V.O VÖ

co co

N-0j736 KN.

11

M mkg

b mm

Dmrt

'S!

Oi

->

Co

O Ol 03 K O Cq sj-

f\j    ^    ^ V-

f I 1 1 li I 1 I 1 I 1 1 1 I \ I 1 HîIlltiilltrïïTtTTl 1 hm II II i 1 i lTTlTTTrlT1~nTrTT1

3-

‘o

^    o*.

Co

M=746j2 -77-

31

-i

'1300

440

Etr^ooo

|[ 900

420

drf800

700

600

500

400

300,

200

450

400

90

80

70

60

50

40

30

20

N -■ N=0,0000007. b.D.n

Bt 45

430

440

450

460

470

480

490

200

250

300

350

400

450

500

600

700

800

900

-4000

A O O O    O

Cl Qq A (O to

)M Æ

44xv</

%xÈw

il

\H

«fin

7 JR'

\'

o»

°o

-A-=

AJ /=

y II il \ » ■y/jy/

X - - r ■■ R

/%

;v~

Aj-4-A-

7K

4s

ia

îk

Co

/\

4 000-

¥•%

AA

*0

fl

-y

/y

'3,70

■'

\/

~K

Ol

XMk

A \/

IA

ISl

/=-

Al

3ß

n/

y\

--T

F

A-o

Ko ⁼

to O —-

fl

3,25

■3

(V) io O

<v>

Xy

K V\

ïx

G>%

to Oy s? A

W-

Vf

Ol Cl M

XtlCX fJAo

y)(yfXAlK%^

AAfrAf

A ÂAI.V'v M

fO

vO

°x

<7

£\

100

y'

)y

y\

4?

Vit

V'

/X

y/

4i-\

J Y> Yo As Oi

y~

4s

Co

fVAf/AA'.

wm

7W>:S:

4J-

\A

/):

A\

A<

A'

<=

10

-R?

X)

//

/ U'

en o/

° A °y-r

\/

y

A<

L Y \A/ ><V

A>P

Ai'

/>

V''

AW

A\X2< X A7/<A(3<

-v

%/

JA%X

Jvy

IfUmc' s< \

JJÄ/ A

94 \ ■

i Vv1 K11

■ O

A/

Ą8

K />

v/\

V>

/\/ \

vA

O)    C7i

vA.

>7

\/

<=-

vA

XàlXXA

Mr

taMMII

tjy y

v.A

%JL

to —

o=-

' A\

l{

\1 SCO K Crj CO V

vpO vÇo Ol C7i

147A/-V;

AfA

wx P >

vV x/y y

A\

7\

\/

•Ail

X cp Va. \ ^>/=

A p> \ \ >A=

Q.7

oyX,

Q4

\ /

\ x X/ A

/ / /

Ay \ y

~X XA ^ -y

a x\

y \.y/

\/ y

'v \ / X

AA A

KA

\ /<

vA v-A

ôî

\A

Q3

q>K

a y\\A

y\f)f

JÿX

y /Va x

\ y \ \ )r \ \/

a__vA.

VA

U QD N O    *0

'p cy çy cy cy    cy

\/\ \

£ 1/1 y )ÿ

* t AK

2J75'/\Ll-N A

‘r/W’%

/\

\/

A<

V'

JJ

A\

I/

X \ D-

\/ N

f'A-Aa

JA y

lyt⁷xX

wf

,v;

Va

Ai/

Oß

vsŁłX

-X-X,

¹Wx

\W\ vq \ y \ V d

y y\ v\i-+

V\ >f A

Q2

■?/

<4

//\

/\

IX

7\

>0»

\ N=r

-/\-/

\/

AM

\/

2/

/\

j/

/ N A

■VAX

\y \ y

A-

0»

\Z

M2 15    20

-Z—"—30

40    50    6 0 70 80 90 100

NOM. 6.

150    200

300

0j1

300

3000

_n

OJ”'min

250

2000

2500

1500

0\1

200

2000-

1000

900

800

=--'150

700

0,2

1500

600

500

400

0,3

100

300

1000

90

0,4

900

=-80

200

800

0,5

3-70

150

700

60

0,6

600

100

90

50

80

0,7

500

13

Moduły m według D. I. N. (Deutsche Industrie-Normen) z r. 1923 — podziałki t w mm i wartości siły p dla zębatki, przy której w zębie ewolwentowym 15°-ym, o długości normalnej b — 10 modułom występuje natężenie 1 kg/mm² (wg. Lewis’a).

.10

0,3

0,35

0,4

0.45

0,5

0,55

0,6

0,65

0,7

0,8

0,9

0,942

1,255

1,413

1,57

1,727

1,885

2,04

2,2

vH    CO

lO    00

ef sT

0,35

0,47

0,62

0,79

0,97

1,18

1,4

1,64

1,91

2,49

3,16

3,9    11

1,25

6,08

1,5

1,75

2,25

2,5

2,75

3,25

3,5

3,75

4,5

5,5

6,5    20,4

22

8    25,1

9    28,3

8,77

11,9

15,6

19,7

24,4

29,4

35,1

41,3

47,7

55

62

79

97

118

140

164

191

TAB IV.

SP

390

472

562

660

765

CO 00

1262

1560

1890

2240

2850

3510

4250

5070

5920

6850

7900

9700

11800

14000

16400

19100

21900

l [40

400

40

0ß

3-30

30

300

Dla zębatki dopuszczalna siła P *= p. *b. kg.

Moduły wypisane drobnym drukiem stosować tylko wyjątkowo. — Krzywe stałych modułów w Nom. 6. wyciągnięte cienkiemi linjami mogą być użyte tylko dla modułów 10 razy większych lub mniejszych wg. Tab. IV. — Skala momentów na wykresie zmienia się przy tern 1000 krotnie, zaś średnice kół 10-krotnie.

z-25

20

0,9

250

15

20

200

Średnica podziałowa koła D — m. z mm (moduł X ilość zębów) „    zewnętrzna „ Dz — m (z -f 2) mm

„    koła podstawowego Dw = m (z — 2,32) mm

Normalna długość zęba b = 10 w mm

t

Grubość zęba na kole podziałowem wynosi ^ w przypadku zębów obrobionych.

=r

10

Natężenie zreduk. kzr =* kb l.

0,95

Proporcjonalnie do zmiany długości zębów rośnie dopuszczalna siła obwodowa, a tern samem i moment — jednak przy

15

150

zębach znacznie dłuższych od normalnych (dla których jest Nom. 6. ważny) nacisk rozkłada się nierównomiernie, więc i proporcja znika.

V=0001x01 5

180

t 180+0,001xDn

Objaśnienie do Nom. 7.

0,98

10

100

Drr

Powyżej punktu H koła hałasują — G jest praktyczną granicą prędkości obwodowej kół zębatych. Poniżej H oba koła mogą być żeliwne, przy G jedno koło ze skóry (fcb i. = 5 kg/mm²) albo z fibru. Na przestrzeni H — G jedno koło może być z bronzu lub metalu Delta. (&b i. = 15), a drugie z żeliwa lub stali.

b mm

b mm

1000

900

150000

L kg/rrrrî

Jri oo

90

800

100000

80

15

700

70

70000

600

60

20

500

50000 40000

50

4 00

30 000

30

20000

300

30

10000

TE-

50

200

Mb=

7 000

60

70

150

5000 4 000

3000

80

90

2000

100

100

90

80

1000

15Q

70

60

5»?

700

=-500

200

50

4 00

<-n

300

30.0

200

30

Co

4 on

100

500

20

--70

600

700

15

800

ÏU

lO-

900

R>

O O O O lo ^    <\i

Ol

tmm

Mmko

d mm

100

90

3000

SŁ

Q8

150

300

80

2500

6000

Q7

100

5000

\CD vCD vfD «CD vCD vCD -fs    Cr) Ci \j Cq co

Co    ^    Cri CT) VJ Oo

CD    CD CD O OO

Ol O

200

150

100

80

70

60

50

40

30

70

60

50

2000

4000

1500

1000

3000

Q6

Q5

0,4

TTmTT

v q? çy

<o

Co

VÖ

•O

CD'

Co

vCD vCD

-À

Co

Co    Cri ci \l Co O

20

■15

10

30

900

800

700

600

2000

1500

Q3

cy

Ol

vCD

25

500

Q25

vQ>

Co

1000

v^.

400

900

co

«JD V.CD v5D^CD<CD Cf) q N Qd

45

Q8

'Xj

CD

co

300

800

700

0,19

0/8

017

II

Lcd

CD

Co

-is

v<=>

•S)

MçT 0,07 d1j8t0j7

^    ^    A

r\j    ci N

600

500

200

400

P=148d0j}°-'⁷⁵

150

016

0/5

0/4

0/3

0.12

R=241dY'⁶

st

0.11

300

01

vö vÖ vfD vCD vD vO

pA    —^    ^    ^ A K \

¹

Anczyc, Żelazo r. 1923. — ²) p. „Hütte“ t. I.

WSTĘP.

Czasy wyścigu pracy rozpoczęły się... Daje się to wyczuć po gorączkowym pośpiechu nowoczesnych warsztatów mechanicznych, gdzie nietylko ludzie ale i maszyny robią wrażenie zapaśników walczących z sobą o lepsze w szybkości. Takie automaty np. to coś więcej niż żyjące istoty: toczą, wiercą, gwintują zupełnie samoczynnie i ściśle według rysunku — odcinają gotowy przedmiot i nie tracąc czasu na odpoczynki zabierają się natychmiast do robienia następnej sztuki.

Przy takich ułatwieniach wykonanie 10.000 samochodów dziennie w jednem przedsiębiorstwie nie jest już dzisiaj „śmieszną mrzonką“, lecz faktem dokonanym!

Ale tak automaty, jak i przeróżne inne maszyny same z nieba nie lecą — trzeba je sobie więc zbudować uprzednio. Wobec mnogości rozmaitych elementów konstrukcyjnych, w skład każdej maszyny wchodzących, musi projektujący wykonać cały szereg obliczeń mniej lub więcej uciążliwych, rezultatem czego jest strata czasu i znużenie umysłu, który swą energję winien właściwie wyładować na stworzenie konstrukcji doskonałej tj. nietylko trwałej i solidnej, ale także taniej i praktycznej.

Duże ułatwienia w obliczeniach technicznych dały suwaki logarytmiczne, które jednak obecnie zdają się być już zanadto uniwersalnemi, a przez to zbyt powolnemi w użyciu. Fakt ten skłonił mnie do wydania „Nomogramów mechanika“.

Treść ich istotną stanowią wykresy, które są jakgdyby specjalnemi suwakami logaryt-micznemi ; każdy z nich służy do rozwiązywania tylko pewnej ściśle określonej grupy wzorów z wyjątkiem Nom. I., na którym dają się rozwiązywać wszelkie działania matematyczne.

Posługiwanie się nomogramami jest łatwe i wygodne — przy dużej oszczędności czasu dają wyniki pewne, dla celów praktyki wystarczająco dokładne — to też spodziewać się należy, że praca ta u ogółu techników polskich spotka się z przychylnem przyjęciem i będzie jedną choć małą cegiełką dorzuconą do odbudowy naszego przemysłu metalowego.

Wytrzymałość materjałów.

W przyjmowaniu natężeń dopuszczalnych panuje dzisiaj chaos nieopisany dzięki przyjęciu się kilku teorji wytrzymałościowych, które wychodząc z różnych założeń nie dają jednakowych wyników.

Jak dotąd przeważa w praktyce stary zwyczaj przyjmowania natężeń jednostkowych

według wzoru: kz = 1 Kz, przyczem Kz jest obciążeniem w kg/mm*, przy którem materjał

N

ulega zniszczeniu przez rozerwanie — N czynnikiem bezpieczeństwa — a kz natężeniem uwa-żanem za dopuszczalne.

Innym jest nowszy pogląd *), domagający się brania za podstawę natężenia af, które występuje na granicy plastyczności tj. w momencie, gdy materjał zaczyna doznawać odkształceń trwałych. Tego rodzaju odkształcenia nie są w naszych konstrukcjach dozwolone, zatem dopuszczalne kz musi być zawsze mniejsze od af.

Zależność tych dwu wielkości przedstawić można podobnie jak poprzednio :

kz = 1 o/

przyczem czynnik bezpieczeństwa n ma wartość znacznie mniejszą niż N i waha się w granicach od 1,5 -f- 7 zależnie od rodzaju obciążenia, jednolitości materjału i stopnia pewności obliczeń.

Stwierdzono doświadczeniem i uzasadniono teorją, że: ki : kil : klll =3:2:1, przyczem indeksy I, II, III oznaczają kolejno: obciążenie stałe, zmienne od O do max. i obciążenie zmienne od — max. do -f- max.    > * ,

Widoczne jest, jak dalece szkodliwym dla wytrzymałości materjału jest wpływ zmienności obciążenia. Dla sposobów obciążeń pośrednich przyjmuje się natężenia pośrednie. Wyższe wartości brać można, gdy zmiany obciążenia nie następują często po sobie i są łagodne.

Naprężenia ciągnące ściskające k i zginające kb są w jednakowych warunkach równie niebezpieczne dla materjałów podlegających prawu Hooke’a.

Wytrzymałość żeliwa, które do tego prawa się nie stosuje, przyjmują na podstawie doświadczeń różną dla wymienionych sposobów obciążeń, a nawet przy tych samych obciążeniach różną dla różnych kształtów odlewu ²).

Dla obciążeń ścinających ks i skręcających kd, jako w istocie identycznych, normy natężeń bezpiecznych są jednakowe, a dla żeliwa równe mniej więcej natężeniom ciągnącym.

Według hipotezy de Saint — Vénant’a ks Si (0,7 — 0,8) kz. Hipotezę tę dawno obaliło doświadczenie — jednak dzięki uświęconej tradycji stosuje się ją nadal po staremu.

Rzeczywistości najlepiej odpowiada hipoteza Coulomb’a³), według której naprężenia ścinające są równie niebezpieczne jak dwa razy większe natężenia rozciągające, zatem :

ks = 0,5 kz

‘) Timoszenko — Huber. Wytrzymałość materjałów z r. 1921. ²) G. v. Bach, Elastizität und Festigkeit 1911.

■i '

■ ' a tir

*) Timoszenko — Huber, Wytrzymałość materjałów 1921.

Na podstawie tych wytycznych — przyjęciu dla obciążenia statycznego średnio dwukrotnej pewności (w = 2), ew. N — 3 -f- 4 dla materjałów, u których wielkość af ^ Kz — i danych doświadczalnych ¹) ułożona została tabelka wytrzymałości (str. 9).

Obliczenia nomograficzne.

Liczenie przy pomocy nomogramów polega na tern, że przez dwie dane wielkości na skali logarytmicznej odcięte prowadzi się linję prostą, której punkt przecięcia się z trzecią skalą daje szukaną wielkość.

Jako prosta najlepiej nadaje się tu czarna bardzo cienka nitka długości ~ 31 cm, której końce przytwierdzone są do zwyczajnych szpilek; by zapobiec wysuwaniu się nitki, należy ją założyć w rowki sporządzone pilnikiem w pobliżu ostrzy. Nitkę napina się przykładając najpierw ostrze jednej szpilki do danego punktu.

Zamiast szpilek użyć można także igieł; w tym wypadku funkcję rowka spełnia

uszko igły.

Nomogram 2.

daje rozwiązanie wzoru : P = k, gdzie jest powierzchnią koła o średnicy d, zaś k jakąś stałą.

Jeżeli więc przeprowadzimy nitkę przez k — 1 i d — du to P przedstawia powierzchnię koła o średnicy dx mm — w mm².

Jeżeli k przyjmiemy dowolnie i założymy, że jest to dopuszczalne natężenie na ciągnienie, ciśnienie lub ścinanie w kg/mm¹, to Pjest wielkością siły wywartej na przekrój kołowy o średnicy d mm — w kg.

Zakładając, że k jest ciężarem gatunkowym w gr./cm³, otrzymamy na podziałce P ciężar 1 m. b. walca o średnicy d mm — w gr.

Objętość walca o średnicy d cm i długości k cm czytać można z wykresu bezpośrednio na podziałce P w cm³.

Pojemność stożków oblicza się podobnie, biorąc za d średnicę podstawy, a za k */* część wysokości.

Jeżeli przez przekrój kołowy płynie gaz lub ciecz z szybkością k m/sek, to wydatek (ilość cieczy przepływającej w 1 sek.) podaje podziałka P w cm³/sek.

Ze wzoru P — k wynika, że 10-cio krotna zmiana wielkości k powoduje taką samą zmianę wartości P; natomiast 10-cio krotne powiększenie średnicy d, zwiększy P stokrotnie. Korzystamy z tego w obliczeniach, gdy np. przychodzą średnice większe od 100 mm

lub mniejsze od 10 mm.

Rzeczy te omówione są tu szczegółowo w tym celu, ażeby do nich przy innych nomo-gramach, których własności są podobne, nie wracać więcej.

Przykłady. 1) Śruba pociągowa wykonana ze stali osiowej ma posuwać stół gry-zarki z siłą 2700 kg; jaka ma być średnica rdzenia śruby d =?

Rozwiązanie: W tabelce wytrzymałości znajdujemy kz = 10 kg/mm²; prowadząc nitkę przez k = 10 i P — 2700 czytamy d — 18,5 mm.

2)    Jaki ciężar może unieść drut stalowy grubości 3 mm przy kz = 21 kg/mm²?

Dla średnicy d = 30 mm i = 21 daje wykres P₉ = 14800 kg. Drut 10 razy cieńszy przeniesie siłę 100 razy mniejszą, zatem P == 148 kg.

3)    Dany jest słup żeliwny o przekroju pierścieniowym ; średnica zewnętrzna wynosi 160 mm — siła P 65 t działa statycznie. Jakie jest dopuszczalne wydrążenie słupa?

‘) Dubbel, Taschenbuch für den Maschinenbau 1921.

— 19 -

Rozwiązanie: Z tabelki wytrzymałości k =*= 12. Śhip pełny o średnicy 160 mnl dozwala według Nom. 2. na obciążenie Pi = 242000 kg; dla różnicy Pt — P = 242000 — 6500 = 177000 kg i k \ = 12 znajdujemy znowu na wykresie średnicę otworu w słupie d — 137 mm.

< tt²EJ

Uwaga: Dla prętów długich narażonych na ciśnienie obliczenie na wytrzymałość jest niewystarczające, gdyż zachodzi obawa wyboczenia; wymagane jest wtedy sprawdzenie znanym wzorem Eulera:

p = l². N’

4)    Ile litrów benzyny pomieścić może zbiornik motoru motocyklowego, jeżeli średnica zbiornika d = 150 mm, a jego długość k — 350 mm?

Czytając d = 15 cm i k = 35 cm dostajemy pojemność P — 620 cm³ = 6,2 litra.

5)    Jaką średnicę d powinna mieć rura do przeprowadzenia 48 litrów pary na sek., jeżeli szybkość przepływu ma wynosić 30 m/sek.?

Prowadząc prostą przez k = 30 i P — 48000 cm³/'sek dostajemy bezpośrednio

d = 45 mm.

6)    Obliczyć ciężar wału stalowego wytaczarki; jego średnica d — 75 mm, długość 2 m, ciężar gat. k = 7,8 gr./cm³.

Przeciągamy nitkę przez k <= 7,8, d = 75 i znajdujemy ciężar 1 mb. tego wału P = 34500 gr. = 34,5 kg; cały wał waży zatem 34,5. 2 = 69 kg.

7)    Obliczyć średnicę czopa stopowego ; nacisk osiowy P = 4800 kg, dopuszczalne ciśnienie jednostkowe k = 55 kg/cm².

Odpowiedź: d = 10,5 cm. (wynik w cm, gdyż ciśnienie czytane było w kg/cm²).

8)    Znaleźć średnicę śrub sztyftowych dla denka cylindra maszyny parowej budowanej na ciśnienie 13 atm. Ilość śrub niech będzie 12; średnia średnica uszczelki pierścieniowej D = 440 mm (miarodajna jest ta wielkość, lecz nie średnica cylindra!); dopuszczalne natężenie śrub przyjmiemy k = 8 (obc. zmienne dla żel. zl.).

Siła wywierana przez parę na denko wynosi wg. Nom. 2. dla D — 44 cm i k = 13

kg/cm² : P = 19800 kg, a więc na jedną śrubę przypada

== 1650 kg. Dla tej siły

19800

12

r gw.

i k = 8 czytamy w Nom. 2. średnicę rdzenia śruby d = 16,2 mm, co według tablic odpowiednich daje

Nomogram 3.

służy do obliczania wytrzymałości osi, wałów i sprężyn.

A. Skręcanie.

Dla wałów pełnych dopuszczalny moment skręcający wynosi :

a)

Md = ~ dl kd 10

przyczem d jest średnicą wału, natężeniem bezpiecznem dla skręcania, zaś M momentem skręcającym. Dla sprężyn śrubowo-walcowych o promieniu zwojów R moment M -= P. R, gdzie P jest siłą działającą na sprężynę.

W przypadku sprężyn stożkowych R jest promieniem zwoju największego. Dlajprzekrojów^kwadratowych o boku h obowiązuje wzór podobny:

\h' kd^ ~ h* (1,13 kd)

Nomogramem 3. oblicza się więc w ten sposób wały czy sprężyny o przekroju kwadratowym, że bok h czyta się na skali d, a natężenie dopuszczalne zwiększa się o 13%.

Wzór a) wyprowadzono przy założeniu, że największe odkształcenia a tern samem natężenia występują na powierzchni wału i maleją linjowo w miarę zbliżania się do osi, gdzie spadają do 0.

Natężenie zredukowane dla średnicy 8 wynosi

kd -~z ⁼ 4. ?j =■ 1,33

Dla tego natężenia i momentu MS — 800 czytamy w Nom. 3. 8 ^ 145 mm, wobec tego średnica zewnętrzna wału

d = 38 = 435 mm.

B. Zginanie.

Dla przekroju kołowego moment zginający:

Mb —

Wł d* kb =    ( T )

Nom. 3. znajduje więc i tu zastosowanie, trzeba tylko brać do obliczeń natężenia zginające zredukowane do połowy. — A ponieważ z wyjątkiem żeliwa dla materjałów podanych

w tabelce:

2Ö

Jeżeli się zważy, że momentowi zewnętrznemu M przeciwstawioną jest suma momentów elementarnych równych iloczynom z natężenia panującego w danej cząstce i jej odległości od osi — to widoczne jest, że środkowe warstwy materjału mają znikomy wpływ na wytrzymałość wału, bo natężenia w nich niewielkie i ramiona momentów małe.

To też w wielu wypadkach zastępuje się celem zmniejszenia wagi przekroje kołowe pierścieniowemi tern bardziej, że także z innych względów jest to nieraz pożądane, czasem nawet konieczne (rewolwerówki).

Stosownie do linjowego rozkładu natężenie warstwy położonej w odległości

*

wału skręcanego momentem M jest równe; kd przez usunięcie więc materjału osłoniętego warstwą o średnicy 8 zmniejszy się dopuszczalny moment o :

m = §3- (kd h

Oczywiście da się to wyrachować nomogramem 3, trzeba tylko wziąć zamiast kd natę-

g

żenie zredukowane (kd. ^).

Całkowity moment dopuszczalny dla wału wierconego wynosi zatem :

M — Md - Af8 = ~ dHd - ~ S³ (kd. -O

lb    16 v d

b).

c).

bel oj

od osi

Wzór ten spotyka się w podręcznikach zazwyczaj w innej formie, a mianowicie:

..    % d* — 8‘

M 16

Przykłady. 1) Jaka ma być średnica wału wykonanego ze stali osiowej, jeżeli moment skręcający Md = 80 kgm zmienia swą wartość od 0 do max. ?

Rozwiązanie. Z tabelki wytrzymałości kd *= 5, a z Nomogramu 3. średnica d = 43,3    44 mm.

2) Jaki moment przeniesie wał o średnicy 250 mm przy natężeniu kd — 6 kg/mm²?

Odpowiedź: M = 18400 kgm (przez 10-cio krotne zwiększenie skali średnic powiększa się skala momentów 1000 krotnie

kd.

p. wz. a.).

d

3) Zaprojektować wał wydrążony z odlewu stalowego o stosunku średnic ^ przeniesienia moment skręcający M — 64000 kgm zmienny od 0 do max.

Z Tab. I. kd = 4 kg/mm².

Ze wzoru a) i b) wynika, że    = - p. ^ = (^J czyli momenty te mają się tak do

= 3. Do

Md

siebie, jak czwarte potęgi średnic; -g = 3 zatem — 3⁴ = 81, czyli Md —» 81 MS, a po wstawieniu we wzór c.) :

M = 81 Mo — Mo = 80 Mo lub 64000

80

80

= 800

kd = ^7- wiÇc kez kłopotu bierzemy sobie kd zamiast kb i rachujemy jak poprzednio.

W przypadku, gdy na wał skręcany momentem Md działa jeszcze moment zginający Mb, obliczamy moment zastępczy według wzoru i):

M =¹= / Md² + Mb2 i dla tego momentu obliczamy średnicę wału.

Nomogram 4.

podaje ugięcie sprężyn śrubowo-walcowych z drutu o przekroju okrągłym na pod

stawie wzoru :

64. n. R³ P

dk

Oznaczenia: /n = ugięcie sprężyny wywołane siłą P =» P₂ — P, tj. różnicą sił działających na sprężynę w położeniu 1. i 2. — n = ilość zwojów sprężyny w (Nom. 4. przyjęto n = 1) — P = średni promień zwoju —d = średnica drutu— G= moduł sprężystości postaciowej, dla stali równy 8500 kg/'mm².

Nom. 4. różni się tern od poprzednich, że ma 3 zmienne niezależne, co zmusza do stosowania jednej linji porównawczej. Chcąc dla danego P, d, R obliczyć wg. powyższego wzoru ugięcie jednego zwoju f prowadzimy nitkę przez P i d; w punkcie przecięcia się jej z linją porównawczą stawiamy szpilkę, obracamy naokoło niej nitkę aż do osiągnięcia danego punktu R i czytamy odpowiadające mu /.

Przykład: Zaprojektować sprężynę dla wentyli ssących i wylotowych o średnicach D 100 mm w motorze Diesel’a.

Rozwiązanie: Do obliczenia sprężyny potrzebna jest nam siła pożądana i skok wentyla. Siła sprężyny ma na celu odpowiednie przyśpieszenie wentyla wraz z częściami sta-widła, tudzież pokonanie tarcia i ciśnienia gazów.

Z braku bliższych danych przyjmiemy na podst. wzoru doświadczalnego siłę sprężyny przy zamkniętym wentylu :

TC D²

Pj = 0,65

kg, gdzie D = średnica wentyla w cm. Według Nom. 2. dla D = 10 cm

i k = 0,65 kg/cm² wypada P-, = 51 kg.

Skok wentyla oblicza się z równania ciągłości: TC D²

= Tc D fn skąd /« «= -j-W obliczaniu sprężyny rozważamy 3 przypadki :

100

.    == 25 mm.

4

Obciążenie sprężyrty

Długość sprężyny

P -= P, (napięcie początkowe)

P — P, (siła występująca po skoku)

Normalnie pracuje sprężyna z obciążeniem zmiennem od Pl -j- P₂ przyczem wykonywa skok lx — h = fn.

Poprzednio już określono szkodliwy wpływ zmienności natężeń na wytrzymałość ma-terjałów; wpływ ten szczególniej odczuwają sprężyny wentylowe ciągle w ruchu będące, to też tam nie dopuszcza się wzrostu siły P ponad 30 -f- 4O°/₀.

Znaczy to, że P₂ = (1,3 -h 1,4) P,.

- 22 —

W naszym przykładzie niech P.₂ — 1,4 Pj = 1,4. 51. og 71 kg.

Ażeby przy możliwie małej ilości zwojów osiągnąć wymagane ugięcie sprężyny, należy przyjąć możliwie duże R ; przez to sprężyna stanie się krótka, nie będzie obawy wyboczenia jej i stawidło wypadnie wygodne.

Przypuśćmy, że ze względów konstrukcyjnych

R = 35 mm.

Wobec tego moment skręcający drut sprężyny wynosi P. R — 71.' 3,5 Ö2 248 kgcm == 2,48 kgm. Dla tego momentu i kd = 27 (stal spręż, hart.), daje Nom. 3. średnicę tego drutu

d = 7,76 ^ 8 mm.

Przy różnicy sił P =- P₂ — Pt =71 — 51 = 20 kg — średnicy drutu d = 8 mm i promieniu zwojów R = 35 mm wypada z Nom. 4. ugięcie jednego zwoju: / o* 1,58 mm.

Wobec wymaganego ugięcia fn = 25 mm potrzebna ilość zwojów wynosi :

w = 25 : 1,58 = 15,8.

Do tego dodać trzeba 2 zwoje na końcach, które w zginaniu nie biorą udziału. Długość sprężyny przy otwartym wentylu wynosi zatem :

/₂ ==» n (d -\- ś) -j- 2 d w czem s — 1 -j- 3 mm jest odstępem jaki ma być zachowany między zwojami zgniecionej sprężyny; w danym wypadku przyjmując s = 1,5 mm

/₂ = 15,8 (8 + 1,5) 2. 8 = 166 mm h == /₂ 4- fn = 166 —f- 25 = 191 mm.

Długość'sprężyny w stanie nienapiętym l₀ wyliczyć można z proporcji:

P*

h ~ h h ~ h

albo co prostsze wyrachować nomogramem 4. ugięcie jednego zwoju f przy P₂ = 71 kg, R = 35 mm i d — 8 mm ; iloczyn fx. 15,8 przedstawia całkowite ugięcie sprężyny f₀ = l₀ — /2 skąd l₀ = l₂ + /o = długość początkowa sprężyny. Z przeliczenia wypada l₀ = 255 mm.

Z obliczonych wielkości trzeba podać na rys. warszt.:

d = 8 mm, R == 35 mm, n = 17,8,    1₀ = 255 mm, mat.: stal spręż. hart.

Nomogram 5.

daje rozwiązanie wzorów:

1) M = 716,2 —

w czem M jest momentem jaki rozwinąć może moc N koni mech. przy n ilości obrotów/min.

2)    N = 0,736 KW.

zamiana kilowatów na konie mech. i odwrotnie.

3)    N = 0,0000007 b D n

wzór do obliczania kół pasowych; b jest szerokością pasa w mm, D średnicą koła pasowego, n ilością obrotów/min.

Według tego wzoru 1 mm szerokości pasa przenosi 1 kg siły; przy kącie opasania około 180° jest to wielkość, po przekroczeniu której pas ślizga się i ew. spada — rzecz w niektórych wypadkach nader dogodna, gra bowiem rolę bezpiecznika — zato dla pasów niezdrowa.

Wzór ten nadaje się doskonale w budownictwie obrabiarek, znajduje też tam powszechne zastosowanie.

Przykład: Jaką moc przenieść może pas szerokości 85 mm na kole o średnicy 245 mm przy 320 obr./min. ?

Rozwiązanie: Stawiamy szpilkę w p. D = 245 i przeciągamy nitkę przez b — 85; w p. przecięcia się z linją M otrzymujemy moment, jaki przenosi koło pasowe. W tym punkcie stawiamy znowu szpilkę i prowadząc nitkę przez n «= 320 osiągamy wynik na skali N : N =r 4,67 koni mech.

— 23 -

Nomogram 6.

Przy pomocy Nom. 6. oblicza się koła zębate : czołowe, stożkowe — przekładnie ślimakowe i zębatkowe.

Obecnie wykonywa się przeważnie koła zębate o zarysie ewolwentowym 15°-ym łatwe do zrobienia i wygodne w montażu.

Odpowiednio do sił, jakie są do przeniesienia stosuje się zęby słabsze lub mocniejsze; wymiary ich są zależne od podziałki /, tj. długości łuku mierzonego między środkami 2 sąsiednich zębów na kole podziałowem o średnicy D.

Odstęp osi kół współpracujących równa się połowie sumy średnic podziałowych. Przy ilości zębów 2 i podziałce t obwód koła podziałowego wynosi z t — ic D

a)

skąd

D = z j = z m.

Liczbę m nazywamy modułem ; moduły są znormalizowane, nie można ich więc przyjmować dowolnie; wielkości dopuszczalne podane są w Tab. IV. (str. 13.)

Według a) podziałka t — m iz jest w przeciwieństwie do modułu liczbą niewymierną. Odstęp koła podziałowego od średnicy zewnętrznej wynosi zwykle jeden moduł, wobec tego zewnętrzna średnica

Dz=**D-\-2m — m (z -j-2).

Średnica koła podstawowego Dw jest mniejsza od średnicy podziałowej o (1,16 -f- 1,2) m,

zatem:

Dw — m (z — 2,32) do m (z — 2,4). Moduł kół wykonanych oblicza się wzorem:

albo oceniając z grubsza: m =

Dz

m = —To’ z i

Długość zęba przyjmuje się zwykle równą 10 modułom *    b — 10 m

h

— (h = wysokość zęba).

2,16

i przy tern założeniu ważny jest dla kół ewolwentowych Nom. 6. — Zmiana długości b jest wprost proporcjonalna do momentu M, jaki przez koło może być przeniesiony. Wartości momentów w kgm odcięte są na środkowej podziałce wykresu.

Dopuszczalne natężenia zginające kb podane są na od 0,1 -f- 100 kg/mm².

Te dwie skale w połączeniu ze środkową służą do wykonywania mnożeń i dzieleń. Czytając np. na podziałce k = 16 i © = 0,4 znajdujemy iloczyn : 6,4. Jest to wygodne przy obliczaniu natężeń t. zw. zredukowanych.

Im bowiem większa szybkość obwodowa kół tern częściej i gwałtowniej występują zmiany natężeń, co jak wiadomo wpływa źle na wytrzymałość, a i zużycie zębów postępuje w szybszem tempie.

2 skalach skrajnych w granicach

Uwzględniamy to przez wprowadzenie spółczynnika cp =

180

180 -f- 0,001 iz Dn

gdzie

D =-. średnica podziałowa koła w mm, a n === ilość obiotów/min.

Znając D i n czytamy w zwykły sposób <p na Nom. 7. — Wielkość <p nie zmienia się, jeżeli D zwiększymy, lecz n zmniejszymy jednakową ilość razy; stąd oznaczenia D (w), n (D) — obojętne jest bowiem, na której ze skrajnych podziałek czytane są te wielkości.

Natężenie zredukowane kzr. — k*t. <p. Dla bardzo małej prędkości [obwodowej 9 s 1 a kzr. = kat. tj. natężeniu stałemu dopuszczalnemu dla zginania.

Od wielkości modułu, długości zębów i ich ilości zależne są kształty i wymiary zębów,

dalszym ciągu dopuszczalna siła obwodowa.

W podręcznikach budowy maszyn posługują się zwykle wzorem :

q> ź² kb

w czem <j> = —.

Wzór ten wyprowadzono przy założeniu, że grubość zębów jest niezależna od ich ilości i równa połowie podziałki.

16,8

Założenie to z gruntu fałszywe daje dla koła o 12 zębach i zębatki z nim współpracującej natężenia równe, podczas gdy w rzeczywistości wskutek silnego podcięcia zębów na kole wystąpią w nim natężenia o 85°/₀ większe od natężeń w zębatce.

Jeszcze większe różnice wystąpiłyby w przypadku ilości zębów 12; takich kół jednak zazwyczaj się nie buduje.

Nom.* 6. ułożony został na podst. danych Wilfreda Lewisa, który rysował w wielokrot-nem powiększeniu profile zębów przy różnej ich ilości i obliczał jak belki narażone na zginanie, biorąc bezpośrednio z rysunku szerokość zęba i ramię działania siły; przyjmował przy tern dla bezpieczeństwa, że całkowitą siłę obwodową przenosi jeden ząb.

Wyniki swej pracy zebrał w tabliczkę²) podając dla ważniejszych modułów i różnej ilości zębów dopuszczalną siłę obwodową dla kb = 1. Przy swych zaletach posiada ona jednak tę niedogodność, źe trzeba zrobić najpierw kilka próbnych obliczeń i potem dopiero wybrać najodpowiedniejsze — prócz tego zachodzi potrzeba częstego interpolowania.

Nomogram 6. obejmuje koła zębate o wszystkich dopuszczalnych modułach, ilości zębów od 12 -f- 300 i średnicach od 3,6 do kilku tysięcy milimetrów. Dla danego momentu i natężenia bezpiecznego umożliwia bezpośrednie odczytanie modułu, ilości zębów, średnicy podziałowej i zewnętrznej przy normalnej .szerokości b = 10 m.

Gdy dane są wymiary koła równie łatwo znajduje się wielkość dopuszczalnego momentu, czy materjał, z którego koło ma być sporządzone (na podst. natężenia jakie w kole wystąpi).

Proste pionowe są linjami stałej ilości zębów, poziome : linjami stałych momentów, krzywe idące na prawo w górę: linjami stałych modułów, zaś idące na lewo: linjami stałych

średnic.

Łatwo się przekonać, że przy tej samej ilości zębów momenty mają się do siebie jak sześciany modułów. A więc o ile przez 10-krotne powiększenie modułu wzrasta średnica i szerokość koła także 10 razy — to moment dopuszczalny rośnie 1000 krotnie.

Z własności tej korzystamy, gdy przychodzą moduły 10 razy większe lub mniejsze

:    .i V v

od podanych w Nom. 6.

Sposób liczenia wskaże przykład:

Obliczyć przekładnię zębatą dla małej lokomotywy elektrycznej pędzonej motorem o mocy 18,4 KW. i obrotach nx = 1000/min.; szybkość jazdy v = 35 km./godz. — średnica kół D = 550 mm.

Rozwiązanie: Ilość obrotów osi wozu czytamy w Nom. 7. przeciągając nitkę 35000

przez v —

60

=* 584 m/min. i D = 550; wypada n₂ = 338 obr./min.

1000

Przełożenie i — —

338

= 2,96    3.

Moment motoru a zarazem koła zaklinowanego na jego wale znajdujemy w Nom. 5. : dla nx — 1000 i mocy 18,4 KW otrzymujemy M, sè 18 kgm.

Moment na kole drugiem M₂ = Mx. 7) i = 18. 0,95. 3 sź 51 kgm; spółczynnik wydajności przekładni przyjęto tu 7] — 0,95.

Przypuśćmy, że ze względów konstrukcyjnych odległość osi wozu i motoru A ^ 220 mm,

2.220

=    110 mm

2. A

to przy stosunku przeniesienia i = 3 wypadnie średnica    -

ęv    ¹ ~r ¹

średnica D₂ — i Dx = 3. 110 =330 mm.

W wyborze materjału dla koła pierwszego mamy dużo swobody — natomiast koło drugie z powodu stosunkowo dużej średnicy trzeba będzie wykonać z żeliwa. To też od niego zaczniemy obliczenia Niech kat. = kb l =5 kg/mm².

Dla nx — 1000 i Dx — 110 spółczynnik redukcyjny (Nom. 7.) cp «= 0,34 — zatem k = k*t. cp = 5. 0,34 = 1,7 (mnożyć na Nom. 6.).

— 25 -

Mając moment M₂ — 51 i natężenie k — 1,7 łatwo znaleźć wymiary koła w Nom. 6.

Przykładamy w tym celu ostrze szpilki w punkcie k ~= 1,7 — obracamy nitkę aż do przecięcia się z momentem Jf₂ = 51 — poczem ustawiamy ją poziomo na wysokości punktu przecięcia się jej ze skrajną linją prawą.

Punkty przecięcia się krzywych modułowych z linjami stałej ilości zębów leżące ponad nitką dają koła o dostatecznej wytrzymałości; są to koła określone wymiarami:

13

12

11

10

i t. d.

13

15

18

21

26

35

50

180

280

350

Do żądanej średnicy D₂ — 330 mm zbliżają się najbardziej koła o module 7 i 8. Koło o module 7 przeniesie moment M₂ przy średnicy 350 mm; gdyby nam zależało koniecznie na zachowaniu średnicy Dt — 330 mm *), trzeba byłoby zwiększyć normalną szerokość

350

b = 10. m = 10. 7 = 70 mm w stosunku    przyjmijmy dla uproszczenia, że to nie jest

konieczne, zatem :

50, — D₂ = 350 mm, — b = 70 mm.

= 7,

Liczba zębów koła pierwszego

z₂ 50 2, = — =

s; 17, Di — m. zL = 7. 17 = 119 mm

O

Szerokość oczywiście ta sama tj. 70 mm.

Należy jeszcze znaleźć materjał dla tego koła. W tym celu odnosimy poziomo punkt określony przez z = 17 i m — 7 w Nom 6. na prawą skrajną linję; stawiamy tam szpilkę i obracamy nitkę dopóki się nie przetnie z momentem Mx — 18 kgm, poczem na skali natężeń

czytamy ker. = 2,4 kg/mm²; k»t. = ——

2,4

^ 7,1 kg/mm² (dzielić na Nom. 6).

0,34

Żelazo zlewne jest tu więc aż nadto wystarczające.

Podobnie jak w powyższym przykładzie oblicza się koła zębatkowe i ślimakowe jedno-zwojowe; w tych ostatnich za długość zęba uważa się wielkość łuku ograniczonego ramionami kąta ślimaka (zwykle a = 90°), a mierzonego na kole podziałowem ślimaka. Np. dla średnicy

'f

90

ślimaka D = 40 mm, i a = 90° będzie b = •rc D

moduł m — 2, dla którego normalna szerokość równa się 20 mm, należałoby zwiększyć do*

3 14

puszczalny moment odczytany w Nom. 6 w stosunku

Wytrzymałość ślimaków i zębatek rachuje się według Tab. IV. str. 13., gdzie są podane siły jakie przenoszą te mechanizmy przy normalnej szerokości i natężeniu k = 1.

360

%. 40.

360

= 31,4 mm. Gdyby

Nomogratn 7.

służy do obliczania szybkości obwodowej i spółczynnika redukcyjnego cp, a także obwodu kół (przy v = 1); objaśniony został w rozdziałach poprzednich.

9 Przy module 7 stosowanie średnicy podziałowej D = 330 mm ściśle jest niemożliwe, bo ilość zębów musi być całkowita, zaś 7 nie mieści się całkowitą ilość razy w 830.

- 26 —

Nomogratn 8,

podaje wytrzymałość na zginanie belek prostokątnych — klinów — dźwigarów o różnych profilach — tudzież sprężyn płaskich i spiralnych o przekroju prostokątnym :

Punktem wyjścia jest wzór :

b h²

. kb,

Mb =-

gdzie Mb oznacza największy moment zginający, b szerokość a h wysokość belki (pojęcia zależne od płaszczyzny zginania p. Nom. 8.), zaś kb natężenie dopuszczalne przy zginaniu.

Dla sprężyn spiralnych M — P. R, przyczem JP jest siłą ciągnącą za koniec sprężyny, a R promieniem największego zwoju ¹).

Przykłady: 1) Znaleźć natężenie (największe) jakie wystąpi w prostokątnej belce o wymiarach b = 45 mm i h = 110 mm przy obciążeniu Mb = 545 kgm.

Rozwiązanie: Prowadzimy nitkę przez b = 45 i h = 110; w punkcie przecięcia się jej z prostą porównawczą stawiamy ostrze szpilki i obracamy naokoło niej nitkę aż do przecięcia się z punktem Mb = 545 — poczem na skali && czytamy natężenie kb =» 6 kg/mm².

2) Jaki moment przeniesie żeliwna belka prostokątna wewnątrz pusta o zewnętrznych wymiarach b ==- 130 mm i h — 200 mm, jeżeli grubość ścianek wynosi 15 mm, a natężenie dopuszczalne kb = 2 kg/mm²?

Rozwiązanie: Belka pełna o wymiarach wyżej podanych przeniesie przy natężeniu kb =³ 2 moment Mb = 1730 kgm (wg. Nom. 8.).

Przez usunięcie z wnętrza belki przekroju (130 — 30) >< (200 — 30) = b₂ X ^2 — 100 X 170 zmniejszy się ta wielkość o moment M₂, jakiby przeniosła belka prostokątna b₂ X h₂ przy

170

= 2.

- 1, 7.

h

200

zredukowanem natężeniu kb

Według Nom. 8. M₂ o³ 820 kgm.

Całkowity moment, jaki przeniesie belka pusta wyniesie zatem :

M = M₀ — M\ = 1730 — 820 = 910 kgm.

W powyższem rozwiązaniu zrobiono milcząco założenie, że natężenia rozkładają się linjowo, co dla żeliwa w przeciwieństwie do stali nie bardzo jest zgodne z rzeczywistością.

Zadowolić się jednak musimy tern rozwiązaniem przybliżonem, bo ściślejszych wzorów teoretycznych brak.

Zupełnie analogicznie oblicza się belki o innych przekrojach np. teowym, dwuteowym, U-owym i t. p. —

a więc znajduje się najpierw wytrzymałość belki pełnej, poczem odejmuje zredukowaną wytrzymałość przekrojów, któremi uzupełniono przekrój rzeczywisty do prostokątnego i wynik jest gotowy.

A³

Redukcję uwzględnia się przy pomocy wzoru k₂ = kb. —.

n

Nomogramy 9. i 10.

przedstawiają wzory Dempter-Smitha dla wierteł krętych.

Przy oznaczeniach: d = średnica wiertła w mm, t = posuw w mm/lobr.,    P    =    siła

osiowa,    M — moment skręcający, wzory te mają postać w przypadku wiercenia:

stali średnio twardej Mst. === 0.07 d 1>8 t 0>7 kgm, Pst. = 241 d °»⁷ t °»⁶ kg, żeliwa średnio twardego M — 0,0314 d 1,8 t °’⁷ kgm, P — 148 d °’⁷ t °>⁷⁵ kg.

Wzory te ujęte są 4 nomogramami zgrupowanemi po 2 w Nom. 9. i 10.;    mają    one

wspólną podziałkę d. W Nom. 9. na środkowych dwu skalach odcięte są momenty M ; jedna z nich oznaczona przez Sł. odnosi się do stali, druga do żeliwa. — Podobnie jest przedstawiona siła w Nom. 10.

W Nom. 9. stal i żeliwo mają wspólną podziałkę t, natomiast w Nom. 10. posuwy podane są osobno dla stali i żeliwa.

Przykład: Znaleźć posuw, jaki zastosować można przy wierceniu w stali otworu d = 56 mm na wiertarce, której mechanizmy posuwowe*) obliczone są na siłę osiową

P =« 1000 kg.

Odpowiedź: tst = 0,1 mm/obr., natomiast dla żeliwa dopuszczalne t sś 0,3 mm/obr. Moment wymagany w pierwszym wypadku Mst. — 19,5 kgm, w drugim (wiercenie żeliwa przy posuwie 0,3 mm) M — 19 kgm.

Nomogram 1.

Zbyt wiele jest wzorów w budowie maszyn stosowanych, by je móc wszystkie ująć w nomogramy. Minęłoby się to zresztą z celem, gdyż wyszukanie odpowiedniego wykresu zaj -mowałoby nieraz więcej czasu niż obliczanie sposobem zwykłym.

Z dwojga złego najlepiej... żadnego nie wybrać, a znaleźć wyjście pośrednie ; jest nim właśnie uniwersalny Nom. 1., na którym można szybko rozwiązywać już całkiem dowolne działania.

Do wykonywania mnożeń i dzieleń służą skale a, b, C wg. wzoru : a.b ==

obok skali a dodana jest druga A związana z poprzednią zależnością A = a'\ zatem a = *|^A~; podobnie B — b²ib = V&^ a także C — c² i c — Y7JT

Dzięki temu układowi można za jednem posunięciem rozwiązywać takie działania, jak:

C — a. b

co

a.

tc

a.

J A. J B.

C³

y b³

to

c²

c — ⁶| a. y b

c⁶

c²

F⁻

*v a

c = |/a. *j B

c²

c⁴

a²

c = ⁶y a *y b

c⁶

c⁴

|B

[/A*

Wzory te wynikają jedne z drugich i mając kilka zasadniczych danych w Nom. 1. można sobie resztę każdej chwili wyprowadzić.

Przykłady: 1) 428. 2,92 = a. b = C =»= 1250.

2) *1/1947 fi ! ,8 = ³yx. ]/TT = C — 19,9.

*) Miarodajną w tym wypadku wytrzymałość koła zębatkowego podaje Nom. 6.

28

3)    ¹ ’⁹⁷⁵__ ₌_₌

14,533 I B³

4)    Znaleźć siłę odśrodkową uginającą wał turbiny parowej, której koło łopatkowe o ciężarze G=215 kg przesunęło swą oś wskutek wadliwego zaklinowania względem osi wału o r — 0.01 cm; liczba obrotów turbiny 3000/min. czyli n„ = 50 obr./sek.

Q

Rozwiązanie: Siła odśrodkowa P = 4it²mr»„¹ gdzie m =

cfi

= A = 6,53.

215

= 0,219,

TC² = 9.87, zatem P= 4. 9,87.0,219. 0,01. 50² = 4. 9,87, 0,219. 25 = 9,87. 0,219. 100 = 216 kg.

5) Jaką moc zużywa tokarka przy skrawaniu stali miękkiej wiórem o przekroju f — 16,5 mm² z szybkością v = 25 m/min. ?

981

Rozwiązanie: f f = 20 iV 9, zatem N =

16,5

20

20

. 25 =

= 20,6 M.K.

6) He kg węgla G o wartości opałowej W = 5050 Kai. zużyje maszyna parowa 12-konna w 1 godz., jeżeli jej dzielność razem z kotłem wynosi 7) = 4,5% ?

Rozwiązanie: Równoważnikiem jednego konia — godz. jest 632 Kai.²), zatem

632. 12

632. N

= 33,4 kg.

0,045. 5050

7) Ile benzyny zużyje samolot pędzony motorem o mocy N = 65 M. K. na przebycie drogi 500 km przy szybkości 2t0 km/godz. ?

Wartość opałowa benzyny W = 10500 Kai./kg, yj motoru = 28°/₀.

Y) W

Rozwiązanie: Czas jazdy T —

500

200

=    2,5 godz. Potrzebna ilość benzyny

632 N T.

632. 65. 2,5

5* 35 kg.

Y] W

8) Ile kilowatgodzin (= KWh.) wymagane jest do zagotowania w naczyniu elektr. 2 /. wody o temp. początkowej 5° C ?

— 1 Joule ²)

0,28. 10500

1 Watsek. = 0,00024 Kal; 1 kilowatsek. - 0,24 Kal.; 1 KW.h = 3600. 0,24 = 864 Kai, więc 1 Kai. = 1/864 KWh.

Do ogrzania 2 l. wody od 5° -f- 100’ potrzeba (100 — 5). 2 = 190 Kai; na wytwo-

rżenie tego ciepła zużyje się

190

= 0,22 KW. h\ do tego należy dodać jeszcze jakie 10°/₀ na

864

straty (ogrzewanie się powietrza i parowanie wody) tak, że zużycie prądu wyniesie 0,22 -f 0,022 ^ 0,24 KWh.

9) Obliczyć przekładnię celem nacięcia gwintu o skoku 5 mm na tokarce, w której skok śruby pociągowej wynosi 1/4” = 6,35 mm.

5

Przełożenie i = --- ■■■■■

6,35

200. 5

200.6,35

100

127

90

90

Przypuśćmy, że mamy

100

zamienić

koła o 90 i 127 zębach, brak nam natomiast koła o 100 zębach. By stosunek

na inny przeciągamy nitkę w Nom. 1 przez b = 9, C = 10 i w punkcie przecięcia się jej z linją a stawiamy szpilkę; obracając teraz nitkę naokoło szpilki znajdujemy na skali

b i C odpowiadające sobie wartości : ~

b

40    40

stosunek odpowiednio do kół posiadanych np. ™ tak, że całkowita przekładnia i = X

ob    36

Podobnie postępuje się przy obliczeniach do podzielnic uniwersalnych.

Celem obliczania potęg dowolnych posiada Nom. 1. także mantysy logarytmów

odcięte na skali L.

Przykład: Znaleźć stosunek przestrzeni kompresyjnej vt do objętości cylindra vi w motorze Diesel’a, jeżeli wymagane jest podwyższenie przez kompresję temperatury począt-

90

20

18

co co

40

36

i t. d. Z tych bierzemy

90

127*

‘) p. Geisler, Obrabiarki do metali. *) p. Nom. 1.

- 29 —

kowej powietrza łx = 100° C powyżej punktu zapalności wstrzykiwanego paliwa np. do ł, = 850° C.

v,

1,4 i oznaczeniu T = t -f- 273 stosunek i = —

Przy spółczynniku politropy k =

0,4

(3,050 — 2,572) =

273 -f 850 273 + 100 0,478

1,4 - 1

/1123\ \ 373 /

0,4

(t)

X4; lg i = (lg 1123 - lg 373) — 1,195 skąd — = Num, lg 1,195 ss 15,7.

V1

Funkcje Sinus i Tangens podane są na skali S i T; inne funkcje trygometryczne dają się z nich wyprowadzić na podst. znanych wzorów, wobec czego pominięto je w Nom. 1. Poniżej 6° wartości funkcji Sinus i Tangens są niemal równe, mają więc wspólną skalę.

Przykład: Znaleźć kąt a pod jakim nastawić trzeba suport tokarki celem otoczenia stożka długości l = 103 mm i średnicach końcowych dx — 25,9 mm i d₂ = 31,2 mm.

d, - dx _    31,2 — 25,9    5^3

Łatwo się przekonać, że tg a =

2. 103

Wielkości 2,57 (na wykresie T — 100 tg a) czytanej

= 0,0257. na skali T odpowiada kąt

206

a — 1° 28’.

Koniec.

Sprostowanie: W nomogramach wszystkie momenty znaczone są przez mkg zamiast kgm (kilogramometry)

¹

Timoszenko — Huber. Wytrzymałość materjałów.

²

) p. .Mechanik“, R. 1921 (str. 55 i 103), R. 1922 (str. 223) i R. 1925 (str. 24), (artykuły prof. Geislera) — a także; Piotrowski, Wydajność obrabiarek 1923 (str. 82).

³

Dubbel, Taschenbuch für den Maschinenbau r 1921, str. 484.

Patenty

na wynalazki, rejestracje marek, modeli, wzorów w Polsce i zagranicą.

inżynierowie

Rzecznicy pa.tento*wi przysięgli

Warszawa ul. tÇrueza i. 43,

Telefon Nr. 226-70, Adres telegraf: „PRAWO-WARSZAWA“

POLSKIE FABRYKI MASZYN I WAGONÓW

L. ZIELENIEWSKI

Huk zamienia 1804.

W KRAKOWIE, LWOWIE I SANOKU SP. AKC.

NACZELNA DYREKCJA, KRAKÓW.

TELEFONY;

Kraków: Nacz Dyr. 3123. Sanok: Fabr. Sanocka 6.

Dyr. Handl. 2060. Lwów: Fabr. Lwowska 782.

Fabr. Krak. 196,

Warszawa: Biuro Warsz. 7383.

| PracowniKów 3000.

1. Fabryka krakowska.

1. Bad owa maszyn.

Maszyny parowe 'suwakowe i precyzyjne wentylowe do 3000 koni.

Maszyny wiertnicze elektryczne i parowe.

Pompy. Kompresory.

Całkowite urządzenia gorzelń, rzeźni i t. p.

Walce drogowe konne, parowe i motorowe. Karczowniki, patentowany wynalazek prof. Mals-burga.

Koła zębate czołowe i stożkowe, frezowane. Rurociągi. Transmisje.

2. Motory ropne z głowicą żarową „Lech¹¹.

5. Kolejnictwo.

Kompletne stacje wodne i opałowe. Obrotnice. Przesuwnice. Gazownie kolejowe.

6. Gazownictwo.

Kompletne gazownie dla gazu węglowego, generatorowego, olejowego i wodnego, według systemu Pintscha,

7. Kafinerje nafty.

według systemu Prof. Mościckiego i według patentów Groelinga.

Urządzenia do wydobywania parafiny, krystaliza-tory i t. d.

3. Kotlarnia.

8. Budowa statków.

Kotły parowe wszelkich systemów i wielkości. Kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Przegrzewacze pary. Podgrzewacze.

Zbiorniki na wodę, spirytus, ropę, i t. d. Aparaty oczyszczające wodę.

Wszelkie roboty kotlarskie i blaszane spawane.

4. Budowa mostów i konstrukcji żelaznych.

Mosty kolejowe i drogowe wszelkich systemów. Konstrukcje dachowe Słupy. Budynki przemysłowe. Hale targowe. Schody żelazne. Urządzenia transportowe. Windy. Żórawie. Pogłębiarki łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe.

Statki rzeczne parowe i motorowe. Łodzie motorowe. Czółna. Pontony.

Pogłębiarki różnych rodzajów z napędem ręcznym, parowym lub motorowym.

9. Górnictwo i nafciarstwo.

Maszyny wydobywcze parowe i elektryczne.

Rygi kopalniane. Pompy kopalniane. Wieże szybowe. Klatki wydobywcze. Wózki. Lokomo-tywki benzynowe.

10. Odlewnia żelaza i metali.

Odlewy maszynowe i budowlane do 15 ton. Odlewy kanalizacyjne. Armatury paleniskowe. Ruszty. Słupy i t. d.

II. Fabryka sanocka.

Budowa wagonów.

Wagony osobowe i towarowe wszelkich typów. Wagony do przewozu piwa, mięsa i t. d. Cysterny do przewozu ropy, nafty, gazu, kwasów, i t. d. — Wozy tramwajowe. — Wózki dla kolejek polnych, leśnych i górniczych. Jaszczyki do lokomotyw.

III. Fabryka lwowska.

1. Urządzenia gorzelni i rafinerji spirytusu.

2. Kotlarnia miedzi.

Kotły i inne specjalności firmy ßabcock i Wilcox.

3. Odlewnia żelaza i metali.

Odlewy maszynowe i budowlane do 10 ton. Odlewy kanalizacyjne. Armatury paleniskowe. Ruszta. Słupy i t. d.

1794

1794

WCIĄGI z hamulcem oryg. BRACI B0LZAN1

śrubowe „MAXIM“, trybowe „RECORD“

WENTYLATORY do kuźni, amerykańskie oryginalne

„CHAMPION“.

TYGLE grafitowe, ogniotrwałe „DONAU“.

SZMERGIEL na płótnie i w ziarnie J. OAKEY’A.

TARCZE ŚCIERNE ze znakiem „DJABEŁ“.

DRUT STALOWY hartowany i niehartowany

i stal srebrzysta SMITHA

Stal, pilniki, świdry, dłuta SANDERSONA.

Świdry do metalu „CLEVELANDA“.

Gwintowniki „W1LLEG0\

Miary i artykuły miernicze precyzyjne oryg.

L S. STARRETTA.

POLECAJĄ:

KRZYSZTOF BRUN I SYN

W WARSZAWIE

PLAC TEATRALNY

HTMłja, I: Marszałkowska ±2-4.

ZET! 1 ja, XI: XDa3aiło“wiC!z;o*wsłs:a. 3.

¹⁷⁹⁴

MMMM

i 1794 |

KOJMCEI^JM MASZYJMOWY S- A-

Warszawa, Nowosenatorska 1 12.

Skrytka Pocztowa 372; Teł. 160-10.

KRAKÓW,

PI. Marjacki 9, tel. 40-15,

POZNAŃ,

Wały Zygmunta Augusta 2, tel. 24-26

Posiada jeneralne zastępstwo na Polskę fabryk:

Adolf Bleichert & Co., Lipsk: kolejki linowe i elektryczne wiszące, żórawie linowe, transportery, elewatory, wózki elektryczne Jaszczurka“ i t. d.

Raboma fabryka maszyn, Berlin: wiertarki promieniowe oraz słupowe o wysokiej sprawności.

Defrieswerke A. G., Düsseldorf: poziome wiertarko-gryzarki, tokarnie pospieszne, wiertarki „Allen“, maszyny do obróbki rur płomiennych, piły do żelaza na zimno, maszyny kuźnicze., automatyczne gryzarki do żłobków klinowych, tokarnie karuzelowe, szlifierki narzędziowe i t. d.

Eulenberg, Moenting & Co., Schlebusch Manfort : młoty powietrzne od 30—2000 kg., parowe, wolnospadowe, prasy i nitownice hydrauliczne, urządzenia dla hut i walcowni, specjalne wiertarki dla kotłów.

Hommel - Konzern, Moguncja (złączone fabryki narzędzi Defries-Hommel): piece do hartowania, dźwigi, precyzyjne narzędzia miernicze, narzędzia tnące jak: gwintowniki, rozwiertaki, świdry, gryzaki i t. p., narzędzia ślusarskie, tokarskie, kowalskie, blacharskie, instalatorskie, monterskie i t. p.

Malmedie & Co., Düsseldorf: urządzenia dla fabryk drutu i wyrobów drucianych jak: gwoździ, łańcuchów, siatek, drutu kolczastego, śrub, nitów, haftek, haczyków, sprzączek, sprężyn itd.

F. W. Bündgens, Akwizgran: automaty dla wyrobu igieł, szpilek zwyczajnych i do włosów, oraz agrawek.

Gebr. Huebner, Chemnitz: maszyny do wyrobu śrub i nitów.

Süddeutsche Schleifmaschinen - Spezialfabrik, Stuttgart: precyzyjne szlifierki do szlifowania płaskiego, okrągłego, wewnętrznego, wałów wykorbionych, oraz do specjalnych celów.

Teichert & Sohn, Lignica: traki i obrabiarki do drzewa: dla tartaków, fabryk wagonów, stolarń, fabryk szczotek, beczek i t. d.

Zschocke - Werke, Kaiserslautern: instalacje do chłodzenia wody, pompy centryfugalne, wentylatory, aparaty do gazowni, filtry powietrzne i gazowe i t. d.

Dostarcza całkowite urządzenia warsztatowe z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy techniki.

IL

KRAKÓW

LR CH

UJarszauja — Ossolińskich 4.

Fabryka instrumentouj geoôezyjnych i rysunkou/ych

..

Poleca,

. t'

UL/szelkie przybory kreślarskie Sioly rysünkouue

Uniujersalne przyrzqôy Kuhlmanna iuuakl rachunkouue etc.

■■

T,

mm

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

m:

KSIĘGARNIA TE

L. inw.

338 O

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

Warszawie, ul. Fredry 2, m. 1. Tel. 147. Konto P. K. O

olskie i z;

*ï£ï.

Poleca wszelkie techniczne wydawnictw;

Przyjmuje prenumeratę na pisma krajowe i

dakcyjnych, z gwarancją akuratnej i termino"-, .

. Szczególnej uwadze polecamy:

»ział obróbki metali 1 drzewa. Dział tecb.iki kolejowej. »zlał te -*

__________ _

ZAPROSZENIE

MECHANIK, Dwutygodn obróbce metali i drzewa, te

»AKCJA i ADMINISTRACJA: Warszaw», ul. Frtdr

poświęcony

MECHANIK drukować będzie szeng artykułów poświęconych czości w fabrykach maszyn, w sprawie bezpieczeństwa fabrycz metod sprawdzania części parowozu podczas jt

Prenumerata Mechanika wynosi: rocznie zl. 20, póliroczii Prenumeratę przyjmują: Administracja pisma i w<

anic

P. K. O 56-„„

ilnie zł. 5.

13

i«

~~

Mipi 1

Z AMERYKI 5, k

Firmazostalan

W Warszawie, Częstochi

odzona na wystawa

Winnicy, Wolmarze i Kijo

Warszawa, ul. Marszałkowska 46.

Te,. 105-99, 10,1-0«,    .0,1.13.

Skrót telegraficzny : „Pmechaniks Warszawa*.

! I    Poleca własnego wyrobu;

1 Obrabiarki do metali i drzewa: różnych wymiarów, tokarkii wiertarki, strugarki, poprzeczne i po-‘ e, dłutownice, i gwinciarki, szlifierki, ryf-* ' traki, piły taśmowe i tar-

iriD.-Kom.

— -

7 11 riń

,

Witos

ÉtiMCll

-V,"

IĄ

be

ta:

cieiel ini Stefa« Twar

ARSZAWÄ - PRAG"

, ■ Miw

I Nar: Izia

żnego łodzaju. wiertła spiral

•: kii

Rui

Locis

od

(i

Grochowska 37,39.

**« Br“",Sel Witosiy,'s

Pompj «jlMte»«' WM.BW.-J

Pcnu.y

Turbiny parowe o moc, od i,5 KM do 20

Piarścleme «»kaw® «sroospręiyMijąc®

Budowa pomp i turbin parowych własnego pomysłu

Firma ichueje od 1905 r.

-

1 Firma wylionals około 20,000 pomp dla cukrowni, go-Biblioteka Politechniki Krakowskiej

____________ , ___________

I    Wmmm:r

szynowe i ręczne, frezy ró-rozwiertaki, gwintowniki,

i maszynowe, ifowania na tokar-

Ły sa-

mrś

■ • ..

la centr

e. linowe, zębate, rnie i przystawki, łizacyjne. (pionowo Inego ogrzewania,

„Lech“. —

ibrabiarkî I ntrzę

jennego i kolejnictwa.

Szczegółowe oferty i prospi

Specjalne <

100000297930