Су-

До

<L

STANISŁAW TOMKOWICZ

•i

148

w'/

3nhmi -

DWA ŻEŃSKIE KLASZTORY W KRAKOWIE,

NIEGDYŚ REZYDENCYE ŚWIECKIE

LWÓW 1925

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297936

STANISLAW TOMKOWICZ

DWA ŻEŃSKIE KLASZTORY W KRAKOWIE,

NIEGDYŚ REZYDENCYE ŚWIECKIE

*GM

[O

u,

LU i

4/ jS/

LWÓW 1925

■О

ę?*-°hą

BIBLIOTEKA CLOWNA *

I 34.03t

ODBITKA Z „KSIĘGI PAMIĄTKOWEJ KU CZCI OSWALDA BALZERA“

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARÓD. IM. OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE

Pośród większej liczby krakowskich klasztorów, które wznosząc się na obwodzie pierwotnego śródmieścia łączyły się z jego średniowiecznymi murami miejskimi, dwa zachowały ślady tej łączności do dnia dzisiejszego. Oba stoją po wschodniej stronie miasta, oba są żeńskie i oba początkowo były siedzibami potężnych rodów lub osób. Jeden nawet odgrywał rolę twierdzy. Od niego, jako starszego zaczniemy.

I.

Czem był kiedyś klasztor dominikanek zwany „Na Gródku“, wskazuje nie tylko jego nazwa. Przechodzącego po pod jego murami tą częścią Plantacyj uderza ponury, warowniany wygląd gmachu u wylotu ul. Mikołajskiej. Razem z nieistniejącą dziś sąsiednią bramą Mikołajską, jej wysoką wieżą i jej obwarowaniem bastyonowem tworzył on dawniej grupę okazałą i musiał przedstawiać widok groźny a malowniczy; teraz jeszcze widok ten, choć daleki od tego, co było niegdyś, jest niezwykły i zajmujący.

Poziom Plantacyj, ciągnących się wzdłuż wschodniej fasady klasztoru, opada dość nagle od poziomu ul. Mikołajskiej w kierunku południowym, tak że parter budynku klasztornego znajduje się z tej strony na wysokości piętra; pod nim dolne mury budowane nieco skośnie „na szkarpę“, są gładkie, bez okien, jak zwykle mury twierdz, gdy schodzą do fos lub nizin okólnych. Ta wschodnia fasada imponuje już samą swoją długością, mierzy bowiem przeszło 84 metry od końca do końca. O ile połowa gmachu bliższa ulicy Mikołajskiej robi wrażenie nowej budowy i to nader prostej, o tyle połowa dalsza nosi jeszcze niejakie cechy warowni średniowiecznej. Granicę między obu temi częściami stanowi występ prostokątny, o ścianach pokrajanych poziomo kilku stopniami odsadzek. Wyraźnie dolny to trzon wieży średniowiecznej warowni, i to wieży silnej, bądź zamkowej bądź należącej do murów miejskich. Dziś nie strzelająca ponad resztę klasztoru, obniżona przy jednej ze zmian, jakim budynek w ciągu dziejów podlegał, miała zapewne o parę piątr więcej. Zbudowana na rzucie poziomym, zbliżonym do kwadratu o bokach przeszło 12-o metrowej długości, ściany ma jeszcze na znacznej wysokości bardzo grube, z dzikiego kamienia; wewnątrz komory sklepione, ścianami późniejszemi zacieśnione. Dziś mieści się tam kuchnia klasztorna.

Druga połowa fasady, za tą basztą, cofająca się od kierunku pierwszej pod płaskim kątem, jest od tamtej cokolwiek ozdobniej-sza, mianowicie ma kilka okien o ościeżach kamiennych późno-gotycko profilowanych, ale skromnych. Zakończenie jej stanowi narożnik wschodnio-południowy gmachu, znów podobnie jak ów spód wieży, o murach od dołu bardzo grubych i odsadzkami ustopniowanych. Cały gmach ma nad wysokim parterem I piętro, którego okna od strony Plantacyj są małe i okratowane równie jak okna dolne.

Przekroczenie klauzury gotuje wchodzącemu niespodziankę : wnętrze zabudowania jest przeciwieństwem do ponurej postaci zewnętrznej ; cała owa dalsza, południowa połowa fasady tworzy bowiem bok budynku czworobocznego, otaczającego obszerny podwórzec (wirydarz), pełen zieloności i dokoła obwiedziony jasnymi korytarzami na dole, a szerokiemi przewiewnemi galeryami na I piętrze. Architektura tego wnętrza bardzo prosta, bezsty-lowa — dach galeryi wsparty na murowanych słupach prostokątnego przekroju — ma jednak w swoich proporcyach i w grze światła jakiś pierwiastek pogody, atmosfery radośnej... Zkąd się on tu wziął, za tymi murami smutnymi, zimnymi, o początkach średniowiecznych ? Jeśli pierwotny „Gródek“ miał wewnątrz dziedziniec, był on chyba ciaśniejszy i mniej jasny. Prawdopodobnie będzie to innowacya z wieku XVII.

Poza ogólnym wyglądem fasady, i poza późno-gotyckiemi obramieniami kamiennemi, nic bardzo starego w budynku się nie

zachowało. Najwięcej jeszcze średniowieczną cechę mają piwnice, mianowicie jedna w narożniku wschodnio-południowym, w której znajdują się fazowane ościeże kamienne, zakreślone pełnym łukiem, i strzelnica armatnia, jedno i drugie możliwie z końca XV w. Jeśli zaś ta południowa połowa zabudowań bodaj tym lub owym szczegółem przypomina dawne wieki, to już śladów starszych od XVII w. nie zawiera ramię wyciągnięte od owego południowego prostokąta do ulicy mikołajskiej, ramię proste, w którem mieści się Kościół N. P. Śnieżnej, na wskroś barokowy, tudzież biegnący wzdłuż niego trakt z dwiema zakrystyami i t. d.

Wiadomo, że początki Gródka są bardzo dawne ; jak mogło zniknąć wszystko, coby je przypominało? Wytłumaczą to dziwne zjawisko niektóre daty z dziejów tego gmachu.

U wstępu do wieku XIV był tu dom Alberta wójta krakowskiego. W czasie niesnasek między piastowicami, Albert sprzyjający Bolesławowi księciu opolskiemu stanął na czele mieszczan przeciw Łokietkowi; Bolesław (według Joachima Bielskiego, Kronika polska pod r. 1312) kazał siedzibę wójta obwarować. Zdaje się, że skłoniło go do tego obronne jej położenie. Wszak dziś jeszcze uderza nas konformacya terenu, który tu nagle obniża się ku wschodowi i południowi. Różnice poziomów były większe, gdy Wisła płynąc starem korytem, w czasie wylewów podmywała całą tę stronę przedmieść i podpływała aż blisko murów śródmieścia. Świadczą o tern strome spadki jakby brzegi koryta rzecznego przy Gródku, przy zabudowaniach ś. Piotra i t. d. ku nizinom ulic Wielopole, ś. Getrudy, ś. Sebastyana i innych pobliskich. — Po zgnieceniu buntu mieszczan w r. 1312 Łokietek zagarnął siedzibę ich przywódcy, dom wójtowski przy końcu ul. Mikołajskiej, wówczas zwanej Rzeźniczą, zburzył go i na jego miejscu zbudował zamek, a przy nim wzniósł wieżę nad bramą Mikołajską (Roczn. Kapituł. M. f\ H. II 815). „Gródek“ ten początkowo zwano „nowym“ (w r. 1317 „area inter castrum novum civitatis et macella“. Najst. ks. m. Krak. cz. I, nr. 45), i zdaje się, że służył on chwilowo- za siedzibę monarszą Łokietkowi, zanim roboty podjęte na spustoszonym Wawelu pozwoliły tam ją przenieść. W r. 1340 już jest mowa o „antiquum castrum in plat. Carnificum“ (tamże nr. 1358). Stara tradycya nieprędko jednak się przerwała, jeszcze w latach 1480—1485 Gródek nazywano po niem. czasem „Woytey“ (Grabowski, ręk. Wiadom. o m. Krak. St. Estr. nr. 23). Przed końcem średnich

wieków wychodzi on z rąk królewskich. Zdaje się, że po połowie XV w. mieściły się tu zakonnice : w r. 1446 i 1458 dwie mieszczki krak. czynią zapisy „den Swestern zu Sinte Bernardines Orden bey S. Niklos-Thor gelegen“ (Archiw. akt. dawn. m. Krak. Księga testamentów nr. katal. 772 str. 36 i 52). W r. 1475 budynek staje się pastwą płomieni, już jako „castellum Tharnoviensium“ (Dług. Hist, polon. wyd. 1887 r., tom V, 627), w których posiadaniu pozostaje przez czas dłuższy (Z księgi poborów, Grabowski ręk. Kraków, St. Estr. nr. 16) ¹. Od Gabryela Tarnowskiego, star. krak. nabyła tę posiadłość Anna z Branickich Lubomirska, kaszt, wojn., i ufundowała tu klasztor dominikanek ok. r. 1621 z kościołem konsekrowanym w r. 1634, jak świadczy tablica erekcyjna nad wejściem do kościoła. Drugi pożar nawiedził te zabudowania w oblężeniu szwedzkiem 1655 r.

Z budowy pierwotnego wójtostwa Łokietek zapewne nie zostawił był nic, albo tyle co nic. Budowę łokietkową zniszczył pierwszy pożar, po którym nastąpiła prawdopodobnie przebudowa Tarnowskich. Wiemy np., że za ich czasów w r. 1604 mieścił się tu browar (Cons. Crac. Archiw m. Krak. nr. kat. 456 str. 582). Największe zmiany pociągnęło zapewne za sobą przekształcenie siedziby świeckiej na zakonną.

Przed temi metamorfozami, które stopniowo ścierały z Gródka cechy warowni średniowiecznej, musiał on wybitnie wyróżniać się wśród reszty kamienic tej części miasta, posiadać wygląd całkiem indywidualny i to tak przez swoją sylwetę i architekturę wojenną, jak również wskutek swego położenia. Wiemy już, że na skraju śródmieścia zajmował on wzniesienie, rodzaj półwyspu górującego nad niziną nadwiślańską, bagnistą, podlegającą wylewom. Jaki był stosunek tego pagórka do sąsiedztwa po stronie zachodniej, dziś ocenić niełatwo wobec szczelnego zabudowania tej części miasta. Może od tego sąsiedztwa odcinał go naturalny lub sztuczny wąwóz. Myśl taką nasuwa rzut oka na plan miasta, o ulicach prostych przecinających się pod kątem prostym. Ta geometryczna umiarowość mąci się w stronie Gródka. Ulica Mikołajska wybiegłszy z placu Maryackiego w linii prostej, natrafiła widocznie w dalszym przebiegu na przeszkodę, przed którą ustąpić musieli technicy nakreślający jej kierunek; nagle załamuje się i łukiem okrąża Gródek. Południowe dopełnienie łuku tworzy koniec ulicy ś. Krzyża, spadając dość stromo ku ul. Siennej i Plantacyom. Ale przeszkodę, o której mowa, stanowiło zdaje się nie zabudowanie Gródka, tylko raczej samo położenie, ukształtowanie miejsca. O domie wójta Alberta pierwszą wiadomość mamy z r. 1311. Nie wiadomo, by przed tem stał tam jakiś budynek pewnego znaczenia, dla któregoby aż ulicę skręcać musiano. Bardzo możliwe, iż owa pierwotna droga, starsza od zabudowań Gródka, omijała po prostu pagórek, wzgórze odosobnione. Z czasem dopiero zatarły się granice, które oddzielały go od reszty starego miasta. Wszak rozbudowa miast to niwelacya, zmiejszająca, często całkiem znosząca nierówności powierzchni ziemi.

Dziś dłuższych dociekań potrzeba, by zdać sobie sprawę, że klasztor dominikanek przy kościele N. P. Śnieżnej, to nie tylko jakiś stary budynek, ale średniowieczna twierdza, po Wawelu drugi mniejszy gród, to niegdyś naprawdę „Gródek“ krakowski.

II.

W inną epokę przenoszą myśl naszą zabudowania klasztoru ś. Józefa. Położone również na wschodnim krańcu starego Krakowa, ale w jego części południowej, której główną arteryę tworzy ul. Grodzka, wznoszą się one na południe od kościoła dominikanów, w wydłużonym czworoboku między ulicami Poselską, Dominikańską, gmachami przy ś. Piotrze i Plantacyami wzdłuż ulicy ś. Gertrudy, na stoku spadającego ku wschodowi terenu.

Granice pierwotnego miasta z czasów lokacyi zakreślała od południa ul. Poselska. Za nią dalej rozciągała się pustka, wilgotna nizina z kilkoma wyższymi punktami, jakby wyspami pośród których, po również wynioślejszym od otoczenia grzbiecie, prowadziła droga na południe ku Wiśle, ku późniejszemu Kazimierzowi, i (jej odgałęzienie) ku Wawelowi. Wacław czeski, albo może raczej Łokietek, po posunięciu murów miejskich w stronę Wawelu przyłączył do dawnego Krakowa część nową: zwaną Okół. Powoli zabudowało się zwarto przedłużenie ul. Grodzkiej i jej sąsiedztwo. Po bokach opodal tej głównej arteryi stało już lub stanęło wtedy na suchszych miejscach kilka kościołów i klasztorów, między którymi ciągnęły się pola, ogrody i dwory zamożniejszych rodzin.

Takich dworów istniał szereg; kilka zaś z nich przy wschodnim krańcu dawnego Okołu, na przestrzeni pomiędzy klasztorami dominikanów a ś. Andrzeja dotrwało do wieku XVII i na ich miejscu stanął potem klasztor, o którym chcę tutaj mówić.

Zagadką jest, dlaczego biskup krak. Zadzik (czy też może jego siostra, mniszka-bernardynka), mimo istnienia już domu bernardynek na Stradomiu, zapragnął założyć drugi ich klasztor w Krakowie. Dokończył dzieło następca jego, Gembicki. Zakonnice osiadły tutaj w r. 1646 w przygotowanym przedtem domu i kościele. Ten pierwotny kościół był podobno drewniany i nie tam, gdzie obecny (tradycya miejscowa i zapiski klasztorne), późniejszy, około którego roboty prowadzono jeszcze w r. 1695. (Cons. Crac. A lip. 122, przytocz, w Grabowskiego ręk. Wiadom. o m. Krak., St. Estr. nr. 23). Nie dziw, że klasztor był wcześniej gotowym od kościoła, nie potrzebowano nań bowiem stawiać nowego gmachu, tylko pomieszczono go w jednym czy kilku z powyżej wspomnianych dworów. W których? To pytanie wymaga rozstrząśnienia.

Ambr. Grabowski, badacz starej daty, ale nader sumienny, w dwóch miejscach tego samego dzieła (Kraków i jego okol. wyd. 5-te str. 180 i str. 141 nota) podaje o tem wiadomości nie zupełnie zgodne : raz mówi, że „w miejscu, gdzie teraz jest kościół (ś. Józefa), jeszcze w roku 1637 stał dworzec Koniecpolskich, a w sąsiedztwie jego dwór Opalińskiego“ — a przedtem twierdzi: „na miejscu, gdzie kollegium S. J. (przy ś. Piotrze), teraz gmach posiedzeń władz sądowych, i gdzie kościół ś. Józefa, stał dawniej dworzec Opalińskich, a nieruchomość tę nabył od nich król Zygmunt III“ (na kollegium jezuickie). Przy zestawieniu z innemi źródłami i uwzględnieniu miejscowości sprzeczność powyższa schodzi do nieścisłości tylko wyrażenia, zwłaszcza pierwszej z tych wiadomości: nie kościół ś. Józefa tylko część klasztoru stoi tam, gdzie był dworzec Koniecpolskich. Z ugody magistratu krak. z dominikanami z r. 1638 (Grabowski, ręk. Starożytn. m. Krak. cz. I. St. Estr. nr. 19), wynika jasno, że ten dwór znajdował się naprzeciw kaplicy Różańcowej kościoła ś. Trójcy, w sąsiedztwie cmentarza dominikańskiego i tyłów kamienic na Podelwiu. A w zna-

nym z г. 1651 układzie miasta z jezuitami o budowę baszt za ś. Piotrem powiedziano, że posiadłość jezuitów przy ś. Piotrze, od strony murów miasta ciągnie się wszerz od „od kamienicy p. Opalińskiego marsz. nadw. aż do klasztoru mniszek ś. Jędrzeja" (Grabowski, Dawne zab. 63). Obecnego kościoła ś. Józefa wtedy jeszcze nie było. Gdy go później wznoszono, stanął w pobliżu posiadłości jezuickich. Zajęto więc podeń dwór (albo może część dworu) Opalińskich (zostawiając resztę jezuitom) ; ten to dwór bowiem, jak widać z układu z r. 1651, nie zaś dwór Koniecpolskich, graniczył z posiadłościami jezuickiemi, tak jak dziś kościół niemal graniczy z gmachami sądowymi przy ś. Piotrze. Co zaś do wiadomości Grabowskiego o nabyciu nieruchomości Opalińskich na kolegium jezuickie, może ona o tyle niecał-kiem być błędną, że zważywszy miejscowe warunki nie jest wy-kluczonem, iż część południowa dworu Opalińskich, niezajęta pod kościół ś. Józefa, przyłączona została do posiadłości jezuickich, jako do nich przyległa. Co prawda, monografista gmachów jezuickich ś. Piotra² nic o tem nie wspomina, choć mówi o nabywaniu placów pod te zabudowania; atoli wylicza je nie w zupełności, tylko niejako przykładowo.

I kto wie, czy to wszystko razem nie naprowadza nas na trop wcale zajmującego odkrycia.

Wobec kilku stanowczych świadectw nie podobna wątpić, że dwór Koniecpolskich wszedł w obręb klasztoru bernardynek. Ale naprzód nie wiadomo z całą dokładnością, w którym roku się to stało, powtóre w którem miejscu on stał, czy tuż obok późniejszego, dziś istniejącego kościoła, czy też w niejakiem odeń oddaleniu. Zapiski klasztoru miejscowego, jakoby oparte na dokumentach, nie pomagają do rozstrzygnięcia i wyjaśnienia sprawy. Mówią one o jakimś zapisie z r. 1623 na dworku zw. Lanckoroń-skich, między dworkami Tęczyńskiego a Pieniążków, na rzecz Żeleńskich. Dworek ten musiał należeć do Sułowskich, skoro według dalszej wiadomości Sułowska, woj. rawska r. 1645 odstąpiła dworek, do którego jakieś prawa miał heretyk Żeleński, Teresie Zadzikównej siostrze biskupa, która razem z bratem była fundatorką klasztoru. Według tradycyi miejscowej ten dworek

Sułowskiej czy Żeleńskiego byłby tam, gdzie dziś refektarz, kuchnia klasztorna i sypialnie służących, więc w północnym trakcie przy podwórzu arkadowem, t. j. w skrzydle dzielącem to podwórze od drugiego mniejszego z trzech stron obudowanego. Skrzydło zachodnie wzdłuż ulicy Poselskiej stanowił postawiony wtedy kościół mniejszy klasztorny, który potem ustąpił miejsca rozmownicom i małej kuchni. Tu więc w samym środku zabudowań mieszkalnych, stojących na północ od obecnego kościoła, trzeba szukać pierwotnego klasztoru, który według tego dochodził bokiem jednym do ulicy Poselskiej, a nie dochodził może do murów miejskich. Tutaj zapewne był też dom, który w r. 1649 Franciszek Raczkowski darował zgromadzeniu Panien reg. ś. Franciszka, t. j. bernardynek. Po klęskach najazdu szwedzkiego podjęto odbudowę, przyczem zgromadzenie nabyło drogą kupna lub darowizn sąsiednie posiadłości, między innemi kamienicę sióstr Paszkowskich, gdzie dziś cele i dormitarz przy samym kościele ś. Józefa, dalej zabudowania zwane „Pieniążkowe“, „Tarłowskie“, „Tenczyńskie“. Jest też wiadomość, że po wojnach szwedzkich klasztor kupił dwór Opalińskich i zaczęto na jego miejscu wznosić nowy kościół, którego budowa przeciągnęła się do r. 1684 i dłużej tak, że kon-sekracya mogła się odbyć dopiero w r. 1703.

1693 dwór Tę-

Zapiski klasztorne mówią jeszcze, że w r. czyńskich przez Stanisława Opalińskiego został „oddany“ klasztorowi, a opierają się zapewne na akcie w streszczeniu przytoczonym w księdze hipot. Krak. (Gm. I, tom I str. 658), gdzie czytamy iż r. 1693 Stanisław z Bnina hr. na Tęczynie Opaliński pałac swój i dwór Tęczyński zwany, między Coll. S. J, a kościołem ś. Józefa w przecznicy ul. Grodzkiej położony, darowuje zgromadzeniu Panien ś. Józefa. R. zaś 1723 Anna Tarłowa darowuje temuż zgromadzeniu plac z ruderami. Zapiski klasztorne — plac ten najbliższy dominikanów zowią „Pustkami“.

O dworze Koniecpolskich nic się z tradycyi klasztornej nie dowiadujemy. Ale z treści wspomnianego wyżej układu z miastem z r. 1638 można wnosić, że skoro ten dwór znajdował się w pobliżu cmentarza dominikanów, to od dzisiejszego kościoła ś. Józefa był trochę oddalony, mógł więc sąsiadować bezpośrednio z owym dworem Żeleńskiego, a nawet przytykać doń od północy i dochodzić do placu „Pustki“.

Lecz co to jest za dwór Tyczyńskich, który miał być w r. 1693 darowany klasztorowi przez Opalińskiego, a różny od kupionego dworu Opalińskich? Prawdopodobnie pierwszy z nich sąsiadował z drugim i darowizna jednego pociągnęła za sobą kupno drugiego. Czy tym dworem Tyczyńskich nie był trakt zamykający od wschodu dziedziniec arkadowy środkowej czyści zabudowań, o której włączeniu do klasztoru nic bliższego nie mówią nam przytoczone dotąd źródła?

W rozprawie Wincentego Wdowiszewskiego o Gabryelu Słońskim ¹ czytamy wiadomość ze źródeł archiwalnych zaczerpniętą, że ten wybitny architekt w latach 1556—1558 budował dla Stanisława Tyczyńskiego woj. krak. dom na ulicy poprzecznej idącej od Grodzkiej, za ś. Piotrem, pod murem miejskim. Ówczesny kościół ś. Piotra stał na przecięciu się ul. Grodzkiej z Poselską, dąc od Rynku po lewej ręce i tuż przed ul. Poselską. Ta ulica więc poprzeczna za ś. Piotrem to niezawodnie dzisiejsza Poselska, a dom Tyczyńskiego przy murze miejskim z pewnością znajdował się w stronie późniejszego kościoła i klasztoru ś. Józefa. Ze był bardzo blisko, mamy dowód inny, o sto lat późniejszy, niemniej jednak mniemam, że on tylko do tego samego domu się odnosi, skoro o innym domu Tyczyńskich w tej stronie miasta nie wiadomo. W rykop. „Relacyi zdarzeń w czasie zajęcia Krakowa przez Szwedów w r. 1655—1657“ (Grabowski, ryk. Cracoviensia St. Estr. nr. 24) zapisano wiadomość o „listach wypuszczonych z okna przez mur w kamienicy J. P. Tenczyńskiego, która stoi wedle kościoła ś. Józefa przy samym murze“, a dalej, że gromadzili się w tym domu stronnicy szwedzcy i wyprawiali pijatyki, „drwiąc z króla i jego stronników, ...do obrazu jego jako do celu strzelali, także i królowej Imci i ś. p. króla Władysława. Te obrazy były w kamienicy p. Tenczyńskiego, kędy było obrazów wiele senatorskich i naszych wielkich panów“. Ta zapiska wymaga wyjaśnienia. W latach 1655—1657 żadnego Tyczyńskiego nie było już przy życiu, ostatni bowiem z tego rodu Jan woj. krak. zmarł r. 1637, nie zostawiając potomka męskiego. Jako syn stryjecznego brata owego Stanisława Tyczyńskiego woj. krak., a jedyny dziedzic nazwiska, mógł ten Jan być właścicielem kamienicy rodowej

Sprawozdania Kom. hist. szt. Ak. Um., tom V, str. 4.

w Krakowie, którą po jego śmierci prawdopodobnie długo jeszcze nazywano kamienicą Tyczyńskiego, choć w inne przeszła гусе — tak jak i dziś n. p. pałacem Jabłonowskich czysto nazywają dom na Rynku krak., który już od dawna przestał należeć do Jabłonowskich. Położenie zaś w XVII w. domu „przy samym murze miejskim“ i „wedle kościoła ś. Józefa“ zdaje siy odpowiadać temu, co wiemy o owej kamienicy w XVI w., stawianej dla Stanisława Tyczyńskiego, choć ta była starsza zarówno od drugiego jak i od pierwotnego kościoła klasztornego.

Zastanawiają jeszcze tylko dwa szczegóły Relacyi. Naprzód wyrażenie o „kościele ś. Józefa“. Kościół obecny pod tem wezwaniem jeszcze wówczas nie istniał. Ale być może, nawet jest prawdopodobnem, że to samo wezwanie nosił ów pierwszy kościół klasztorny, przy samej ulicy Poselskiej, o którym wyżej była wzmianka. Nastypnie : czemu teraz jest mowa tylko o domu, o kamienicy, kiedy według innych wiadomości byłby to „dwór“, a pod dworem rozumiano zwykle posiadłość czy to wiejską, czy podmiejską lub przedmiejską, najczyściej rodzaj willi z ogrodem. Otóż może ta „kamienica“ była tylko czyścią takiego dworu; a zresztą pojyć zbyt ściśle nie rozgraniczano, zdarzało siy, iż istotną kamienicy nazywano też dworem, jeśli znajdowała siy na kraju śródmieścia, nie wśród zwartego natłoku domów miejskich. Wszak dworem nazywano czysto Pałac biskupi w Krakowie, bydący domem miejskim, tylko okazalszym i przy murach miejskich. Dwór czy dom „Tyczyńskich“ w latach, kiedy pisano Relacyy, nie był jeszcze czyścią klasztoru, bo naprzód może by go nie określano nazwą prywatnej rodziny, skoro by już należał do zgromadzenia zakonnego, a powtóre niekoniecznie z pojyciem klasztornego wnytrza zgadza siy to, co tam czytamy o sali z portretami tylu osób świeckich.

Dwór (czy dom) Tyczyńskich, jak już wiemy, dopiero w r. 1693 został oddany klasztorowi, ale skoro dwór Koniecpolskich i niektóre z przyległych do tej pierwotnej fundacyi posiadłości należały już wtedy do klasztoru, wiyc położona w pośrodku posiadłość niegdyś Tyczyńskiego była teraz niemi okolona, i nie dziw, że Opaliński naprzód sprzedawszy klasztorowi swój dwór, najbardziej z pomiydzy bliskiego sąsiedztwa klasztoru wysuniyty na południe, uznał potem za właściwe dołączyć doń także i ten dwór czy dom „Tyczyńskiego“, który nie był* dziedzictwem po przodkach z linii ojczystej, lecz dostał mu się po matce, córce ostatniego z rodu Tęczyńslcich, która całe swoje rodzeństwo przeżyła. Określenie położenia tego dworu czy domu Tyczyńskich, użyte w księdze hipotecznej: „między Coll. S. J. a kościołem ś. Józefa“ sprzeciwia się naszemu przypuszczeniu, ale tylko pozornie. Stylizacya jego bowiem niejasną jest i określenie może równie dobrze odnosić się albo do obu posiadłości — pałacu Opalińskiego i dworu zwanego Tyczyński — razem, albo nawet tylko do pierwszej z nich, a wtedy sprzeczność ustaje.

Zważywszy te wszystkie okoliczności, sądzę, że w przylegającym do dawnego muru miejskiego trakcie wschodnim środkowej części zabudowań klasztornych, czyli w skrzydle wschodniem głównego podwórca za klauzurą, przyozdobionem od strony tego podwórca galeryą arkadową, można dopatrywać się pozostałości domu Tyczyńskich. Temu przypuszczeniu nie przeczą dane historyczne, a zdaje się popierać je zarówno położenie budynku, stosunek jego do reszty zabudowań, jak i sam styl jego. Stoi on istotnie „wedle kościoła ś. Józefa“, nowszego, a stał też w połowie XVII w. wedle ówczesnego pierwotnego kościoła klasztornego, który był zapewne także pod tern wezwaniem, a znajdował się przy samej ul. dziś Poselskiej, tj. ul. poprzecznej od Grodzkiej, a w połowie XVI w. za ówczesnym ś. Piotrem. Rzut oka na rzut poziomy zabudowań wskazuje, że to skrzydło kompozycyjnie nie tworzy z przytykającemi doń jednolitej całości. Grupa południowa zabudowań, gdzie kościół ś. Józefa, widocznie stanowiła niegdyś całość dla siebie, prostolinijnie od reszty odciętą; dwór to był Opalińskich. W trakt północny skrzydło to wschodnie wrzyna się, ale tak, że ten trakt widocznie później doń dostawiony, musiał niejako okraczać północno zachodni narożnik dawniejszego odeń budynku i przy tern zasłonił północny koniec jego galeryi arkadowej. Jakże to możliwe? Wszak ten trakt właśnie to według tradycyi miejscowej, jest miejsce pierwszej fun-dacyi, najdawniejszej rezydencyi zakonnic. Ale klasztor zajął (i to kolejno, z biegiem czasu) miejsca kilku dworów, które wprawdzie były odeń starsze, lecz nie naraz były zakładane i nie naraz wszystkie zabudowane. O dworze Sułowskiej, zwanym Lanckoroń-skie, który miał stanowić jądro pierwotnych zabudowań klasztoru, pierwszą wiadomość mamy z r. 1623. Jest wszelkie prawdopodobieństwo, że był on późniejszy od domu Stanisława Tęczyń-

aa

skiego (z lat 1556—1558) i dlatego do granic jego był przystosowany. Gdy po założeniu klasztoru chciano potem zamknąć czworobok wirydarza, nic dziwnego, że liczono się z istnieniem domu Tęczyńskich, gruntownie stawianego, mieszczącego szereg izb sklepionych na parterze, a nadto galeryą arkadową ozdobionego, i tylko doń przystosowano, o ile się dało, nowsze dobudowy na obszarze dworu niegdyś Sułowskiej i innych sąsiednich.

Względy zaś stylowe tylko nas utwierdzają w naszem przypuszczeniu. Wschodni trakt niejednolitego stylowo czworoboku klasztornego, przyległego od północy do kościoła ś. Józefa, jest budowlą póżno-renesansową w duchu włoskim. Zarówno na przyziemiu, jak na I piętrze — drugie piętro jest bezstylowe i jest dodatkiem nowszym — składa się z rzędu izb następujących jedna za drugą w linii prostej. Na parterze opatrzone sklepieniami z lunetami nie mają one ani okien na zewnątrz klasztoru, t. j. w stronę plantacyj ani drzwi między sobą. Całą komunikacyę stanowi ga-lerya od strony wirydarza, na którą też wychodzą okna (fig. 1 i 2). Galerya to przestronna i wysoka, sklepiona na obu kondygnacyach. Szerokość jej wynosi ok. 3 m., wysokość mało co mniej od 5 m., długość przeszło 27 m. Na piętrze, mającem małe okna na plan-tacye, dodany jest (później) wewnątrz obok galeryi wązki korytarz z oknami dawnemi (oczywiście dawnych izb) na galeryę. Wewnątrz tego traktu nie ma śladu schodów ; może były zewnętrzne. Dwie klatki schodowe, jedna zapewne nowsza, mieszczą się w skrzydłach bocznych.

Gdy

na galeryę patrzymy od wirydarza (fig. 1), uderza nas wysokość piątr, a obok tego estetyczny rytm arkad I piętra. Kolumny i łuki przypominają odpowiednie szczegóły pałaców toskańskich. Starannie oprofilowane archiwolty łuków ściśle półkolistych, kamienne, ze zwornikami w kształcie konsoli, przeskakują od słupa do słupa, wsparte na słupach bez pośrednictwa nasadników (impo-stów). Stosunki wymiarów są wcale szlachetne, choć znów nie pierwszorzędnej wytworności. Widok ten nasuwa nam myśl o architekcie dobrym, ale raczej miejscowym, który przebył szkołę włoską, praktykował przy budowniczym Włochu. Kapitele kolumn są przeważnie zniekształcone albo zalepione tynkiem ; zachował się na szczęście w dobrym stanie jeden końcowy na I piętrze, joński, starannego rysunku; takie z pewnością były wszystkie. Galerye I piętra oszklono w nowszym czasie. Parter uległ donioślejszej

Tomkowicz St. — Dwa klasztory

J?,: и—■*

~kem5

! >-4&ЁЯР

. 4J*

»•il*

w.

jfir

•»

V'i

fiu

I '*§*

‘iii

кМ

tê4Kâ~; ;

•ч

...

да

'V

’ jiiinïïi

1! НИИ

%w

' ?.*w# *

ЦЙшШ .'S

г*„

ж

•ш h

*ц

mmmm

■К •    ;

Rye. 1.

Klasztor św. Józefa w Krakowie

Widok z wirydarza na trakt wschodni budynku środkowego

Ks. Pam. Balzera II.

ö‘-m8N*

л?. i

л>

7ТГ

WJ

ÜE

..j

■

.

V

■г*

т⁴¹.

-ä ir

rt N

trt - '

Pi

У *ШиЁт I

î I.

'Щ/^ß

яг

Ryc. 2.

Klasztor św. Józefa w Krakowie

Wnętrze zabudowanej galeryi na parterze traktu wschodniego budynku środkowego

::

'

V

zmianie. Zamurowano tu arkady i w te nowsze ścianki wprawiono okna. Tylko, znów na szczęście, sterczą z zamurowania kanty boczne wolut kapiteli jońskich należących do niewidocznych kolumn.

Gdy jeszcze obie kondygnacye posiadały arkady otwarte, widok musiał być nader piękny. Wrażenia tu doznawanego nie chcę porównywać z wrażeniem na widok arkad dziedzińca Zamku wawelskiego, niemniej jest między niemi jakieś dalekie powinowactwo. Na szczególne podkreślenie zasługuje podobieństwo kapiteli jońskich z takiemiż na górnych kolumnach krużganków II piętra Zamku, dźwigającemi „garnuszki“ pod stropem. Kapitele te są w proporcyach swoich i szczegółach żywcem zapożyczone z kapiteli jońskich ulubionych przez Peruzziego, zatem należą do renesansu rozwiniętego. Na Wawelu zastosowane zostały w części zamku renesansowego z epoki niezbyt wczesnej, bo na II piętrze. Według Wdo wiszę wskiego są poszlaki, że Słoński (ur. około r. 1520) za młodu pracował u Mikołaja Castiglione, który jak wiemy skądinąd, był kierownikiem odbudowy Zamku krak. po pożarze 1536 r., kiedy głównie z pewnością trzeba było z ruiny dźwigać nie tyle dół i I piętro sklepione, ile drugie piętro. Może nie będzie za śmiałem przypuszczenie, że te jońskie kapitele domu kaszt, krak. Tęczyńskiego są właśnie śladem wpływu, jaki na Słońskim wywarł Castiglione i wywarła praca przy budowie Zamku wawelskiego ; byłoby to jedną wskazówką więcej, że ta część klasztoru bernardynek może być pozostałością pierwotnej budowy domu jeszcze Stanisława Tęczyńskiego, z czasu niedługo po połowie XVI w.

Na fig. 2. widzimy nadto, że i piękne wnętrze korytarza galeryi parterowej klasztoru ś. Józefa, ze swemi kamiennemi obramieniami drzwi i okien jest — mutatis mutandis — echem odnośnych wnętrz galeryj Zamku wawelskiego.

I jeszcze jedno zbliżenie. Oto w portalu kamienicy dziekańskiej, na ulicy Kanoniczej, będącym udowodnionem dziełem Słońskiego, spotykamy znowu kolumny z kapitelami jońskiemi. Wprawdzie trzony kolumn są tutaj rustykowane, a dolne członki ich kapiteli pokrywają listki rzędem pionowo ustawione, oba motywy obce kapitelom w klasztorze ś. Józefa, lecz sama górna połowa kapiteli, proporcye i rysunek wolut jońskich, są tu i tam dziwnie podobne, a niezupełnie takie, jakie zresztą najczęściej w owej epoce, w dziełach innych mistrzów u nas się spotyka.

16

Te zestawienia umacniają w nas mniemanie, że w wirydarzu klasztoru naszego, niestety z powodu klauzury zakonnej za osobnem jedynie pozwoleniem osobom świeckim przystępnym, mamy zachowane dzieło jednego z bardziej uzdolnionych uczniów architektów włoskich z doby renesansu, polaka i krakowianina Gabryela Słońskiego.

Przypuszczenie to, o ile jest trafnem, rozszerza niemało naszą skromną dotychczas znajomość działalności zasłużonego budowniczego krakowskiego z czasu około połowy XVI w.

mur miejski wciśniętą jest wraz z chó-

W końcu warto choć po krotce zwrócić uwagę na jeden w tym kompleksie zabudowań szczegół. Jak już wiemy, kościół ś. Józefa stanął na miejscu dworu Opalińskiego. Ale nie zajął miejsca tego dworu całego. Może wznosząc w końcu XVII w. kościół, zachowano część głównego korpusu starego tego dworu. Pomiędzy bok kościoła sala parterowa tejże długości, co nawa kościoła rem zakonnic (t. j. przeszło 25 m.), o szerokości blisko 6¹/a m. Boczną jej fasadę, z wielkiemi w murze miejskim oknami na Plan-tacye, odgranicza od reszty długiej wschodniej fasady zabudowania klasztornego występ prostokątny ze szkarpą narożną; może to reszta dawnej (co prawda szczupłej) baszty muru miejskiego, który tutaj jest zarazem ścianą klasztoru. Rozległe wnętrze sali podzielone jest pięcioma parami służek czy pilastrów, dźwigających pasy poprzeczne, na 6 działów, z których każdy nakryty jest przęsłem sklepienia beczkowego z lunetami po dwóch bokach. Przestrzeń ta zachowana w dawnym stanie i służąca za skład ruchomości klasztornych, za przejście do zakrystyi, do dziś dnia nazywa się „salą rycerską“ i świadczy o wspaniałości dawnego dworu możnej rodziny Opalińskich.

■

■f.

*а\ы-£/

•»

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

¹

Wspomnienia Ambr. Grabowskiego, wyd. St. Estreicher, Bibl. Krak. nr. 40. Wstęp str. XXXII i nast., zawierają spis zbioru rękopisów Grabowskiego, numerów 164. Do tego spisu odnoszą się numery nasze tu i w dalszych cytatach: „St. Estr. nr...“ Zbiór cały tych rękopisów złożony jest w Archiwum aktów dawn. m. Krakowa.

²

X. St. Załuski, OO. Jezuici przy Kościele śś. Piotra i Pawła w Krakowie, str. 15, 101, 115.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

1.84096

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297936