■»'г»/

/it' *i

«I

•Л

* ' .V-jp

\rvT’l

д№&|

V,

mi'jr *

:'V

ja^yV.-rg

mm

Üjjg

■>Ts

а::

’.'i

ШЖЙ

n\

«V

br

’ц!

if'' •

[.

1Ш0Г

Sill

sf£**    - - 4" <'“'t * ;■

- T#:.

F!#**

X ' ii

Fy

’ г,.Щ?

v- : Ш

ï?s£a

кж

s’⁴

>2j

pr

>ł*f'

&% «

чЕШ

JfcjSV V

T® *•»- «Ы, -,

Г

J,* V- - Д

ЩщШ

,: -J

•A "

ъ«

FF’. ’,

»>

■*

%-

a?

W- '

]

iÄgF

:t?<

£59

U»;

#Tvjj

*E-.

'Æ^ÙZ ^Фж^-Тх

JÜJ

PPp*

I ' y. :

•.    : i

TT

»O

i jL;‘s

S»!

/*&

*0

ш|4^

к**- F: A

КШ

4îjgf

-Vf.

■*

■V

R

/>

Vv

v"

■-‘-a

dk

il

Î.V-^Â

Ж!

Г 1»;

Ту fit

к \frs

. —■-. . _

' FJg&iF-B

^§5§й

[4

■Щгт.

/j

;ул

.4/

I3-Ł2

Ше -Ты <

-—F

&£

"W'V

tl;

T. .S

РшжЙИМр¹

№$

(Ę

rnS

ЯШ

*>Мж.з -■

k F ’>•

mFmz

шЖ

&£:

-ir“

iMii

■' W' il : t. 1

Pv/j

i.;

BrfÇr

:■

=Гс,

W&

;ï

iÇV

7-    , ^

-ZŁ '

y> ,

>v > SiiL

T'

* i

■    . t ■

.

V.

ч

s»

*

ki

чт

*

*

.

' i* ^

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

.

b ^

2 60

■

t

U

;

2SÖ

<*    .    4*.

WYCHODŹTWO POLSKIE W STANACH ZJEDNOCZONYCH AMERYKI

•V

<СЛ

^ ZARZĄD rQ Js KO* A O

^ W KRAKOWIE O

10

4

DR. MIECZYSŁAW SZAWLESKI

В. WICEKONSUL W NOWYM JORKU

2 GO

il

WYCHODŹTWO POLSKIE

W STANACH ZJEDNOCZONYCH AMERYKI

<ł

o ' KOŁĄ ni

es- w кщше

LWÓW-WARSZAWA-KRAKÓW

WYDAWNICTWO ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

»,

.

: ч

'

'    ,,-4

l

«V

Akc.

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE pod zarządem Adama Wierzbickiego.

2 60 J

PANU PREZYDENTOWI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

W NAJGŁĘBSZEJ CZCI

SKŁADAM

r\

PRZEDMOWA.

Przewodnią myślą niniejszej pracy jest życzenie, aby, korzystając Z ułatwień służby zagranicznej, służyć Rzeczypospolitej rzeczowem sprawozdaniem o potężnym odłamie narodu polskiego, który osiedlił się i urządził po drugiej stronie oceanu. Polska wychodźtwa i jego amerykańskiego podłoża nie "zna, a jednak przeżycia wojny i pierwszego pięciolecia Państwa Polskiego powinny zachęcać, aby się bliżej poznać i zrozumieć. Interesować musi 3-miljo-nowe społeczeństwo polsko-amerykańskie, jako ciekawa kompozycja nowej ziemi z zaletami i wadami chłopa polskiego, który od przeszło pół wieku wśród obcej mu kultury wybudował sobie powoli nowe życie, na organizacji, kościele, szkole i prasie oparte. Własna państwowość ułatwia badania nad współczesną wędrówką za lepszym chlebem, która przed wojną mobilizowała na ziemiach polskich przeszło miljon ludzi rocznie i 2 miljony wyrzuciła na brzeg amerykański, a dzisiaj znowu porusza liczne nadzieje. Do najwięcej rozproszonych narodów należy i naród polski, troska zatem o dobro swych obywateli zagranicą przy obecnym chaosie myśli i czynu stawia przed państwem trudne zadania, które wymagają sprawnego dotknięcia i rozwiązania. Ameryka w dobie powojennej obejmuje światową godność sędziego opinji i skarbnika finansów, wymaga więc w zespole narodów większej familijnej ciekawości i troskliwości.

Tej myśli służąc, praca daleką jest od aspiracji do trafnego ujęcia obszernego tematu, który dotychczas w publicystyce polskiej stosunkowo z małem spotkał się zainteresowaniem. Tem więcej jako urzędnik, któremu obowiązki zawodowe rozszerzenia studjów nie dozwoliły, musi autor liczyć na wyrozumiałość czytelnika dla tej próby wprowadzenia wychodźtwa w szerszy krąg myśli społecznej. Z drugiej strony w związku z charakterem służbowym autora nadmienić należy, że książka podjęta i wykonana została z własnej inicjatywy, a zatem nie może pokrywać się z poglądem czynników rządowych. Jest to praktyczniejsze rozwiązanie, ponieważ autor pomimo troski o bezstronność, omawiając z konieczności rodzime zagadnienia polityczne, przesuwa się jeszcze między kowadłem amerykańskiem a dwoma młotami polskiemi.

Oddając pracę do druku, poczuwam się do obowiązku złożenia podzięki amerykańskim urzędom i bibljotekom publicznym za szybką, cenną i obywatelską pomoc w dostarczaniu materjału. Wśród wychodźtwa poza licznemi sympatycznemi dowodami dużą życzliwością w pracy darzyli mię p. T. Wilde w Chicago i Dr. J. Vorzimmer w N. Jorku.

Wśród grona koleżeńskiego za przyjaźń w dostarczaniu materjałów składam słowa podziękowania Konsulowi w Buffalo p. St. Mandukowi i Sekretarzowi G. Konsulatu w Chicago p. T. Hoince oraz za cenną i życzliwą pomoc Kolegom w G. Konsulacie w N. Jorku, P. P. T. Płazińskiemu, I. Morawskiemu J. Le Talkowi, L. Adryanowskiemu i M. Namysłowskiej.

N. Jork w lutym 1924 r.

Autor.

ROZDZIAŁ I.

Rys historyczny.

Pierwsi przybysze. — Wychodźtwo polityczne. — Wychodźtwo zarobkowe i jego przyczyny. — Daty historyczne i statystyczne, dotyczące trzech zaborów. — Rozmiar całej fali wychodźczej. — Stanowisko społeczeństwa polskiego. — Ogólna charakterystyka wychodźtwa

w okresie przedwojennym.

Poza drobnemi śladami osadnictwa polskiego w czasach kolonjalnych Ameryki właściwymi pionierami' wychodźtwa polskiego do tego kraju byli wygnańcy polityczni. O pierwszych przygodnych przybyszach do Ameryki Katolicka Encyklopedja (The Catholic Encyklopedia. Tom XII. Str. 204. New York 1913) pisze: „Jest podstawa korzystna dla tradycji, że Polak, Jan z Kolna, w służbie duńskiego króla Krystjana, dowodził flotą, która dotarła do brzegów Labradoru w r. 1476. Powszechnie znana rodzina Zabriskich w Nowym Jorku pochodzi od Wojciecha Zborowskiego, który nie później jak w r. 1662 osiedlił się w Hackensack River, New Jersey. Jego podpis jako tłumacza znajduje się na kontrakcie kupna z Indjanami w r. 1679. Potomek Abraham O. Zabriskie był wybitnym kanclerzem stanu New Jersey. Inni potomkowie zawierali związki małżeńskie z najwybitniejszemi familjami kolonjalnemi i wkrótce rozpłynęli się w miejscowej ludności.“ Encyklopedja nie wspomina, że rodzina Zborowskich osiedliła się w Ameryce po ścięciu Samuela za rządów Stefana Batorego i do chwili obecnej przetrwała, dość cennie kultywując tradycję polskiego pochodzenia. Dalej notuje Encyklopedja, że „w r. 1659 Holendrzy na wyspie Manhattan (obecnie główna część miasta N. Jork) powołali Polaka na kierownika szkoły. W r. 1770 Jakób Sadowski osiedlił się w N. Jorku, a jego synowie byli między pierwszymi białymi ludźmi, którzy dotarli aż do Kentucky. Utrzymuje się tradycja, że miasto Sandusky, Ohio, od jego nazwiska otrzymało nazwę (Roosevelt, Winning the West). Przed tą datą byli polscy osadnicy w Wirginji i w południowych stanach“. Tę kronikę należy uzupełnić wzmianką o Stadnickim, który w porozumieniu z holenderskiem Towarzystwem Kolonizacyjnem założył w r. 1776 miasto Buffalo na terenie wioski, zamieszkałej przez Indjan (Pamiętnik paraf ji św. Stanisława w Buffalo z okazji pięćdziesięciolecia). Poza tymi przygodnymi tułaczami każdy odruch w walce o niepodległość narodu polskiego wyrzucał na brzegi amerykańskie początkowo dziesiątki, potem setki politycznych rozbitków. Pierwszą garścią emigrantów politycznych była grupa wojskowych z naczelnikiem Kościuszką i generałem Pułaskim na czele, zapisana nader chlubnie na kartach dziejów amerykańskiej walki o niepodległość. Na początku XIX w. szukały w Ameryce schronienia przed żółtą febrą rozbitki z oddziałów legjonu Dąbrowskiego, wysłanych przez Napoleona I-go

na San Domingo. Po równie uciążliwych przejściach w Stanach Zjednoczonych, walkach z Indjanami, zdołali jednak ponownie zdziesiątkowani powrócić do Europy.

Po upadku powstania w r. 1831 wśród powszechnej tułaczki uczestników walki o niepodległość, kilkuset emigrantów przybyło w r. 1834 do Ameryki¹) i osiedliło się głównie w Nowym Jorku i sąsiednich miastach. Grupa ta znalazła gościnne i ofiarne przyjęcie Amerykanów, początkowo żyła z funduszów zorganizowanego na jej rzecz Komitetu Ratunkowego, wreszcie w braku hasła do nowego powstania rozproszyła się po Ameryce. Rozproszone już szeregi dotychczasowego wychodźtwa politycznego powiększają nowi przybysze po smutnych wypadkach 1846 r., z okresu „wiosny narodów“ i po upadku powstania węgierskiego.

Dalszą falę wychodźtwa politycznego stanowią uczestnicy powstania z r. 1863, którzy podobnie — jak weteranie z r. 1831 — przybywają stosunkowo dość późno po zawodach, doznanych na wygnaniu w krajach europejskich. Ten okres wychodźtwa ma dla historji i rozwoju osadnictwa polskiego w Ameryce doniosłe znaczenie, gdyż poczyna się wiązać z równocześnie kiełkującem wychodźtwem zarobkowem. Wychodźtwo polityczne bowiem z pierwszej połowy XIX w., poza nikłemi próbami organizacji, wybitnie swego istnienia nie zaznaczyło, względnie zaznaczyć nie mogło i stosunkowo szybko się wynarodowiło. Natomiast wychodźtwo polityczne z r. 1863 przybywa w chwili, kiedy poczynają się organizować pierwsze kolonje i parafje polskie, kładąc podwaliny pod nowy, odrębny ustrój, na wychodźtwie zarob-kowem oparty. W szeregach tych wygnańców politycznych znalazła się garść pracowników, obdarzonych wybitnym zmysłem organizacyjnym i troskliwych o dobro sprawy narodowej. Z ich grona wychodzi pierwsza inicjatywa organizacji rozproszonych po Ameryce kolonij polskich, oni rzucają hasła dalszej służby sprawie polskiej, hasła zawsze żywe i owocne, które znalazły tak wspaniały wyraz w dobie ostatniej wojny. Jakkolwiek wychodźtwo polityczne, włączając nielicznych wygnańców z okresu 1905 r., nie przekroczyło dwóch tysięcy, i wielu, zwłaszcza w pierwszej fazie, uległo szybkiemu wynarodowieniu, to jednak obecność jego w Ameryce zaznaczyła się dość wybitnie w dwojakim kierunku. Jako element wysoce kulturalny i patrjotyczny, pomimo częściowego wynarodowienia po trudach walki, wychodźtwo polityczne zachowało sentyment polski i przeszczepiło miłość i tradycję kraju ojczystego między dostępne, więcej oświecone sfery amerykańskie, czego w pewnej mierze dowodem jest duża życzliwość dla sprawy polskiej, jaka wśród inteligentnych warstw społeczeństwa amerykańskiego w czasie ostatniej wojny zauważyć się dała. Z drugiej strony wychodźtwo polityczne odegrało wspomnianą już doniosłą rolę w organizacji nowego życia polskiego na obcej ziemi, życia budowanego przez chłopa i robotnika polskiego, szukających za oceanem wyłącznie zarobku, a narodowo prawie nieuświadomionych. Jeżeli osady, polskie nie zasklepiały się w trosce o chleb codzienny, jeżeli potrafiły zachować swą tradycję narodową, lecz — co więcej — były dla wielu szkołą nieznanego dotychczas obywatelstwa polskiego, to duża w tern zasługa wychodźtwa politycznego, które, żyjąc wiarą w nieustanną służbę na rzecz kraju ojczystego,

potrafiło tą wiarą w latach niewoli natchnąć współpracowników i przekazać ją następcom.

Niezależnie od wychodźtwa politycznego i z odmiennych pobudek żłobiło sobie drogę do Ameryki wychodźtwo zarobkowe, niejednokrotnie eko-nomicznem lub ludowem zwane. Gdy wychodźtwo polityczne stanowiły warstwy majętne i wykształcone, zajmujące w społeczeństwie stanowisko przodujące, które tylko pod grozą i z konieczności kraj opuszczały, lecz zawsze nadzieję powrotu żywiły — to wychodźtwo zarobkowe porywa masy ludowe, które zagranicą szukają tylko poprawy bytu i początkowo nie liczą się z myślą powrotu do kraju. Plastycznie porównuje dr. Саго*) wychodźtwo zarobkowe „z potężną rzeką, która, wypływając z niezbadanych czeluści górskich, w niepowstrzymanym pędzie żłobi sobie koryto i przyjmując po drodze potoki i rzeki z całego kraju, zrywa wszystkie zapory“. Była to faktycznie potężna rzeka, która w ciągu niespełna wieku, t. j. od r. 1820 do 1914, wyrzuciła tylko na brzegi Stanów Zjednoczonych przeszło 30 miljonów ludzi. Po wojnach napoleońskich rzeka poczęła sobie żłobić koryto do Ameryki, przyjmując zrazu potoki z krajów północno-zachodniej Europy. W 2-iej połowie XIX w. rozszerza swój obszar wodny na kraje wschodniej i południowej Europy, aby stąd czerpać nowe i większe fale do dawnego, grożącego wyschnięciem koryta. Wojna światowa znalazła rzekę wychodźczą, obejmującą swą siecią wodną kraje głównie po brzegi Prutu, Zbrucza i Berezyny i niewątpliwie przerwała dalsze jej zdobycze na wschód od tych granic.

Wychodźtwo zarobkowe z ziem polskich zaczęło się stosunkowo późno — z powodu położenia geograficznego kraju, oddalonego od wielkich dróg morskich. Po wtóre, położenie społeczne włościaństwa, jego niski stan oświaty, zamykający umysłowy widnokrąg chłopa w granicach wioski oraz granicząca z wegetacją niska stopa życiowa długo unieruchomiała masy ludowe. Powoli więc rzeka wychodźcza przenosiła sieć wodną na ziemie polskie, obejmując najpierw Wielkopolskę, a gdy ta poczynała wysychać, na Królestwo i Mało-polskę, aby stąd do początku wojny czerpać najwięcej wezbrane strumienie. Haracz jednak, złożony przez Polskę na rzecz wspólnego amerykańskiego tygla, był nader kosztowny, gdyż strumień wychodźczy przerzucił na drugą stronę oceanu przeszło dwa miljony osób. Wielorakie na tę daninę złożyły się przyczyny, bądź wspólne dla wszystkich dzielnic, bądź odrębne dla poszczególnych ziem Rzeczypospolitej.

Przedewszystkiem jeśli nie celowa to bierna polityka państw zaborczych wpływała na ten rozmiar fali wychodźczej, osłabiającej naród polski i stan jego posiadania. Biorąc za podstawę liczbę ludności, porównanie polskiej fali wychodźczej z równoczesną emigracją niemiecką z Austrji i Niemiec a rosyjską z Rosji wykazuje nieproporcjonalną, często kilkakrotną przewagę elementu polskiego. W zaraniu wojny światowej ziemie polskie, Słowaczyzna na Węgrzech i południowe Włochy były najsilniej objęte gorączką wychodźczą. Podatny grunt do wychodźtwa z ziem polskich otwierało niszczenie polskiej inicjatywy w kierunku zagospodarowania i uprzemysłowienia Wielkopolski i Małopolski i traktowanie tych krajów jako rynku zbytu dla przemysłu niemieckiego oraz celowe zaniedbywanie wszelkich potrzeb do normalnego ekonomicznego rozwoju Królestwa. Braki ustawodawstwa i tendencyjna obojętność władz administracyjnych ułatwiały bezkarną i nie przebierającą w środkach agitację agentów okrętowych, podsycających w celach osobistego zysku gorączkę wychodźczą. Przykład gorączki brazylijskiej, echa procesów sądowych, opowiadania wychodźców, przemycających się przez granicę rosyjską, rewe-

1) Dr. Leopold Caro : Emigracja i polityka emigracyjna. Poznań 1914.

lacje prasowe wykazują tu bezmiar wyzysku i niedoli wychodźców. Na żadnej ziemi plaga agentów, rekrutujących się z najgorszych elementów, nie przybrała tak niepokojących rozmiarów jak w Polsce w dobie poprzedzającej wojnę, wobec braku ustawodawstwa i zupełnej bezsilności społeczeństwa polskiego. Na rozmiar fali wychodźczej wpływał dalej fakt nadzwyczajnego przeludnienia polskiej wsi proletarjatem z powodu silnego przyrostu naturalnego ludności i skarłowacenia własności chłopskiej. Nadmiar ludności wiejskiej nie znajdował zajęcia w przemyśle, który albo był zaniedbany, albo nie rozwijał się w tym stopniu, aby podaż rąk roboczych w całości zużytkować. Pomimo więc małej skali potrzeb, nieuregulowane stosunki agrarne, głód ziemi i niskie płace mobilizowały ludność wiejską i skłaniały do wychodźtwa za lepszym chlebem. Wpływał na to również przykład sąsiednich narodów oraz powolny wzrost oświaty, rozszerzający widnokrąg i zachęcający do poprawy nieznośnych warunków bytu. Zachęcała do wychodźtwa chęć uchylenia się od służby wojskowej, wysokie podatki i inne ciężary państwowe, więcej znośne w Ameryce. Nakłaniały do wychodźtwa prześladowania religijne i zakusy germani-zacyjne w Wielkopolsce, zaburzenia polityczne i przesilenia ekonomiczne w Królestwie, zmuszało do wychodźtwa pieniactwo i alkoholizm w Galicji. Wszystkie zatem przyczyny politycznej, społecznej i prawnej natury złożyły się na to potężne uruchomienie mas ludowych.

Wcześniejsze uwłaszczenie włościan i postępy oświaty ludowej na ziemiach polskich pod zaborem pruskim oraz przykład ludności niemieckiej spowodował, że wychodźtwo z Wielkopolski wyprzedziło na długo ruch wychodźczy z Królestwa i Małopolski i naturalnie potoczyło się zrazu szlakami i w arjergardzie emigracji niemieckiej. Pierwszem celowem wychodźtwem za-robkowem było w połowie XIX w. przybycie do Ameryki kilkunastu Ślązaków, murarzy, sprowadzonych do budowy wysokich pieców fabrycznych. Zadowoleni z pomyślnych warunków bytu, zachęcają znajomych do przybycia i za nimi śpieszy nowa garść rzemieślników, znajdujących zajęcie w przemyśle, który w tym właśnie okresie rozwijać się poczyna. Ciekawą, jest pierwsza próba wychodźtwa włościańskiego. W r. 1852 emigruje ze Śląska około 100 rodzin z ks. Leopoldem Moczygębą na czele, zabierając ze sobą przyrządy gospodarcze, a nawet krzyż i dzwony do kościoła i zakłada w r. 1854 w stanie Texas po ciężkich przejściach pierwsze, do dnia dzisiejszego istniejące osady farmerskie pod nazwą Panna Marja i Częstochowa. W rok później z tych samych okolic przybywa kilkadziesiąt rodzin włościańskich i osiedla się koło miasteczka Martinez, które pod wpływem otoczenia polskiego zczasem przybrało nazwę św. Jadwigi (St. Hedwig).

Naogół dzięki poprawie stosunków agrarnych, a przedewszystkiem rozwojowi przemysłowemu, wychodźtwo ze Śląska Górnego, aczkolwiek dało początek zarobkowemu ruchowi wychodźczemu, większych rozmiarów nie przybrało, i te drobne rzesze, które później emigrowały do Ameryki, za przykładem poprzedników częściowo osiedlały się w Texas. Natomiast w Poznań-skiem i w Prusiech Zachodnich ruch wychodźczy Polaków i Kaszubów pod wpływem emigracji niemieckiej powoli się rozwija i do wojny franciisko-pru-skiej stanowi jeszcze mały odsetek emigracji niemieckiej. Dopiero po tej wojnie wychodźtwo polskie z Wielkopolski poczyna przybierać większe rozmiary, aby wreszcie dość gwałtownie prześcignąć równoczesną z tych ziem emigrację niemiecką i tworzyć główną masę całego wychodźtwa pruskiego. Spowodowany tern uszczerbek polskiego stanu posiadania, mało równoważony przez emigrację niemiecką, przybierał chwilowo rozmiary często katastrofalne. Do najwyższego napięcia ruch ten dochodzi w ciągu następnego dziesięciolecia

(1880—1890), wyrzucając na brzegi amerykańskie około 300.000 Polaków łącznie z Kaszubami i Mazurami.

Emigracja z Wielkopolski przybierała tak szerokie kręgi, że np. w latach 1882—1895, a więc w okresie największego napięcia, nie wykazuje przyrostu naturalnego, lecz nawet zmniejsza się absolutnie o 41.000 !).

Na początku ostatniego dziesięciolecia XIX wieku daje się zauważyć stopniowe osłabienie zamorskiego ruchu wychodźczego, a natomiast występuje na widownię równie gwałtowne wychodźtwo stałe lub sezonowe do przemysłowych prowincyj niemieckich. Na przełomie XX w. wychodźtwo do Ameryki jeszcze widoczniej maleje i do wybuchu wojny światowej rzadko przekracza 5.000 osób rocznie.

Poważną trudność wywołuje ustalenie na podstawie amerykańskiej statystyki odsetku, jaki Polacy zajmują w cyfrze 5,494.487 emigrantów, przybyłych do Ameryki z państwa niemieckiego w okresie niespełna wieku, t. j. od r. 1820 do r. 1918. Statystyka amerykańska do końca XIX w., a więc w czasie największego napięcia wychodźtwa z Wielkopolski, pod wielu względami nie jest miarodajna, a zwłaszcza w traktowaniu Polaków nader chwiejpa. W starych rocznikach Biura Statystycznego Polska traktowana jest łącznie z Rosją pod jedną rubryką (Russia and Poland), co nie pozwala wyłączyć emigrantów Polaków, natomiast niema żadnej wzmianki o Polsce przy rejestrowaniu przybyszów z Austrji i Niemiec. Późniejsze roczniki uwzględniają Polskę jako osobny kraj (country) w odróżnieniu od Rosji, zaś kraje byłej Monarchji dzielą na dwie grupy; na węgierską i austrjacką, wreszcie z tej ostatniej grupy wyłączają Galicję i rejestrują ją osobno albo razem z Bukowiną. Zabór pruski nigdy nie spotkał się w statystyce amerykańskiej z jakąkolwiek wyróżniającą go wzmianką. Ogłaszane od roku 1892 sprawozdania roczne — najpierw superintendenta, a następnie generalnego komisarza dla spraw immigracyjnych — mają te same niedomagania, które dopiero w roku 1899 zostały zasadniczo usunięte, kiedy rasy względnie narody w statystyce immigracyjnej są ujęte niezależnie od przynależności państwowej w osobne grupy. Miało to ten skutek, że np. liczba przybyszów narodowości polskiej, która jeszcze w roku 1898 wynosiła 4.726 osób, na podstawie nowej rejestracji podskoczyła w r. 1899 prawie sześciokrotnie, t. j. do 28.460. W r. 1899 znika zatem mylne pojęcie Polski i Galicji, zaś Polacy są traktowani na podstawie języka potocznego jako osobna ludność (people) w granicach przynależności do państw zaborczych. Ustalenie jednak tego charakteru zależało od inteligencji urzędników immigracyjnych, mało orjentujących się w kwestjach narodowościowych, a niejednokrotnie i od dobrej woli licznych funkcjona-rjuszy niemieckiego pochodzenia. Na podstawie manifestów okrętowych i przesłuchania immigranta urzędnicy immigracyjni dzielą przybyszów według pięciu interesujących niniejsze zagadnienie kwestyj: rasy {race), przynależności państwowej {citizenship or subject), narodowości {nationality) *), języka potocznego {language spoken) i religji {religion). Polacy więc z zaboru praskiego byli przybyszami rasy białej, przynależności państwowej i narodowości niemieckiej, polskiego języka potocznego i rzymsko-katolickiej religji.

Tak ujęta statystyka, dalej fakt występowania niejednokrotnie Polaków z Wielkopolski ze względów oportunistycznych jako Niemców, trudny do

1)    Roman Dmowski : Wychodźtwo i osadnictwo.

²)    Według⁻ pojąć angielskich nationality jest określeniem narodu o zorganizowanej formie rządu, więc np. naród polski jest narodem w powyższem znaczeniu dopiero od r. 1918, natomiast people odpowiada polskiemu pojęciu ludności i do niej odnosi się następna rubryka, t. j. language spoken.

SSJÜ

orjentacji splot narodów w b. monarchji austrjackiej, wreszcie poziom intelektualny polskich przybyszów, nieściśle akcentujących swą narodowość, powoduje, że zarówno statystyka immigracyjna jak i spisy ludności niezawsze mogą uwzględniać nietylko poszczególne dzielnice, lecz całą falę przybyłą do Ameryki i ilość Polaków, zamieszkałych w Unji. Z temi trudnościami wyraźnie się liczy Komisja Immigracyjna z r. 1907 i stwierdza, że mylnie ujęte pojęcie nationality w zastosowaniu do Polaków doprowadziło do ich rejestracji jako Rosjan, Austrjaków i Niemców²).

W porównaniu z Królestwem i Małopolską sporządzenie tabelki statystycznej, dotyczącej rozmiarów i historji ruchu wychodźczego z Wielkopolski, natrafia na poważne trudności i wyzyskanie w tym celu spisów ludności w Ameryce, statystyki immigracyjnej, rozmiarów emigracji niemieckiej i źródeł polskich doprowadza do dość problematycznego wyniku. W załączonej mapie statystycznej tabelka B. ilustruje zatem w przybliżeniu rozmiar wychodźtwa w tej części Rzeczypospolitej i pozwala na orjentację w jego historji.

Daty statystyczne opierają się głównie na przypuszczeniu, że wy-chodźtwo polskie w fali niemieckiej do Ameryki stanowiło w latach 1861 do 1870 około 5°/₀, 1871—1880 15°/₀, 1881—1890 20°/₀, 1891—1895 15% 1896 do 1898, t. j. do roku wprowadzenia współczesnej, więcej miarodajnej statystyki, 10°/o, a w latach 1899—1914 wyłącznie na statystyce amerykańskiej. Tą drogą dochodzi się do cyfry 547.308, a biorąc pod uwagę lata przed r. 1861 oraz inne źródła, zwłaszcza polskie, należy ten wynik podwyższyć do okrągłej cyfry 600 tysięcy osób. Trudność zestawienia najlepiej ilustruje porównanie źródeł polskich ze statystyką amerykańską. Cyfry, zestawione przez dra Englischa (Dr. Leopold Caro ; Emigracja i polityka emigracyjna, Poznań 1914), wykazują straty polskie, powstałe przez emigrację do Ameryki tylko z Poznańskiego w okresie od r. 1840 do 1910 na sumę 877.981 osób. Według* zestawień Dziennika Zjednoczenia (wydanie jubileuszowe, grudzień r. 1923. Chicago) w tym samym okresie wyjechało do Ameryki 876.400 Polaków z Poznańskiego, a 628.100 z Prus Zachodnich. Natomiast spis ludności w Ameryce w r. 1910 wykazuje łącznie z drugą generacją, urodzoną już w Ameryce, tylko 506.177, a w r. 1920 — 426.738 osób polskiego pochodzenia z zaboru pruskiego. Rozbieżność obu źródeł jest zbyt wielka, wobec czego należy się posługiwać przypuszczalną liczbą 600 tysięcy osób, przybyłych z zaboru pruskiego z Ameryki.

Wychodźtwo z Wielkopolski było przednią strażą polskiego wychodźtwa zarobkowego, przyniosło do Ameryki duży zasób wyszkolenia społecznego i gorliwości religijnej i w budowie nowego życia na wychodźtwie zwłaszcza na polu organizacji gospodarczej i parafjalnej odegrało doniosłą rolę. Ta część wychodźtwa należy jeszcze do okresu emigrac i wybitnie osadniczej, za ocean przesiedlała się z rodzinami, podążając zwykle na farmy z gotówką, przywiezioną z likwidacji dotychczasowej własności.

Zataczając coraz to większe kręgi, wychodźtwo z Wielkopolski poczęło oddziaływać podniecająco na sąsiednie Królestwo, które dotychczas udziału w ruchu wychodźczym prawie nie brało. Poważniejszy odruch wychodźczy w Królestwie daje się zauważyć po raz piewszy wr okresie od roku 1872 do 1874 z powodu kryzysu przemysłowego, mającego swe źródło w zamianie drobnego przemysłu tkackiego na wielki. Tak samo jak ze

Śląska Górnego, emigrują z Królestwa najpierw drobni rzemieślnicy i robotnicy, lecz liczba ich nie przekracza 4 tysięcy rocznie. Natomiast wy-chodźtwo ludności wiejskiej zaczęło się później — i to w gubernjach, sąsiadujących z granicą pruską, pod wpływem przykładu idącego z drugiej strony kordonu. Początkowo wychodźtwo to jest stosunkowo nikłe, gdyż w latach 1880—1890 utrzymuje się w ramach 2.000—5.000 osób rocznie. Dopiero na początku ostatniego dziesięciolecia XIX wieku, w okresie gorączki brazylijskiej, emigracja również do Ameryki wzrasta gwałtownie, wyrzucając na brzegi amerykańskie w ciągu trzech lat, t. j. 1890—1892 około 70.000 osób — i to ludności włościańskiej z wnętrza kraju, głównie z Lubelskiego, oraz miejskiej, przeważnie z Warszawy i Łodzi. Po tragicznych doświadczeniach gorączki brazylijskiej fala opada znów gwałtownie w ciągu paru lat do kilkuset osób rocznie. Jest to w historji wychodźczej znamienny przykład, jak niesumienna agitacja może uruchomić mało orjentujące się masy ludowe. Do końca XIX w. ruch wychodźczy z Królestwa do Ameryki ograniczał się zatem — poza okresem gorączki brazylijskiej — do gubernij granicznych, nie porywając stale szerszych warstw ludowych z wnętrza kraju i, jakkolwiek wykazywał ciągle tendencję zwyżkową, to do końca tegoż wieku nie nabrał jeszcze objawów wychodźtwa masowego. Dopiero na przełomie tego wieku ujawnia się żywiołowy wzrost wychodźtwa już dość równomiernie rozłożonego, z widoczną jednak przewagą województw północnych. Statystyka amerykańska notuje zatem na przełomie tego wieku gwałtowne powiększanie się przy-chodźtwa z państwa rosyjskiego, które w roku 1897 wynosiło jeszcze 25.816, a w dziesięć lat później dochodzi już do 258.943, zaś w roku 1913 do swego największego napięcia: 291.040 osób, wśród których Polacy zajmują pokaźną cyfrę 112.345 przybyszów. Dopiero wojna światowa przerwała tę Wysoką falę, porywającą już blisko miljon ludności polskiej z ziem Rzeczypospolitej zaboru rosyjskiego. Spełniły się przepowiednie R. Dmowskiego*) który, omawiając w r. 1900 zagadnienie wychodźtwa, zwracał uwagę, że większa część Królestwa jest przez ruch wychodźczy prawie nietkniętą, lecz drzemią w niem liczne przyczyny do silnej i trwałej emigracji. Statystyka amerykańska, dotycząca Polaków z zaboru rosyjskiego, jest bardziej ścisła, gdyż wychodźtwo to rozwinęło się w ostatnich dwóch dziesiątkach lat, kiedy władze immigra-cyjne z większą troskliwością — poczęści pod wpływem immigracji żydowskiej — poczynają uwzględniać poza obywatelstwem państwowem przynależność narodową i religję. Na podstawie powyższej statystyki w okresie od r. 1899 do wojny światowej ilość Polaków, przybyłych do Ameryki z zaboru rosyjskiego, wyniosła pokaźną cyfrę 740.438 osób. Z dużem prawdopodobieństwem przyjąć jednak można, że ogólna liczba polskich wychodźców z zaboru rosyjskiego wyniosła 900 tysięcy, czyli, że stanowi 28% ogólnej cyfry wychodźtwa do Ameryki z państwa rosyjskiego, która w okresie od 1820 do 1918 zamknięta została sumą 3,310.003 osób. Na ten kontyngent wychodźców polskich złożyło się głównie Królestwo, skromniej Litwa i Białoruś, gdzie stosunek wychodźców na każde 10.000 mieszk. przedstawiał się następująco : Polaków 55, Żydów 135, Litwinów 49, a wreszcie w znikomym odsetku ziemie, położone na południe od bagien poleskich. Przyległa do niniejszego rozdziału tabelka statystyczna, oparta na źródłach amerykańskich, ilustruje rozwój polskiego ruchu wychodźczego z ziem Rzeczypospolitej zaboru rosyjskiego oraz jego oscylacje, dość zgodne z całą emigracją z państwa rosyjskiego, której główną masę poza Polakami stanowią Żydzi (45%). W amerykańskich rocznikach statystycznych najpierw w r. 1891 i 1892, a więc

1) Roman Dmowski: Wychodźtwo i osadnictwo.

w okresie gorączki brazylijskiej, doczekali się Polacy z zaboru rosyjskiego osobnej wzmianki. W okresie od r. 1893 do r. 1898 nie są osobno rejestrowani, przypuszczać jednak należy, że w tych 6 latach liczba ich spadła do 40.000, a dopiero od r. 1899 poczynająca się normalna statystyka notuje trwałą zwyżkę. W porównaniu z Wielkopolską i Małopolską, wychodźtwo z Królestwa wykazuje stosunkowo największy odsetek robotników i drobnego mieszczaństwa, które w organizacyjnem życiu Polonji amerykańskiej bierze dość wybitny społeczno-narodowy udziałx).

Najpóźniej rozwinęło się wychodźtwo do Ameryki w Małopolsce, i to najpierw z zachodniej części województwa krakowskiego pod wpływem emigracji czeskiej. Statystyka amerykańska dopiero od r. 1881 notuje zwiększenie się przypływu wychodźców austrjackich, ruch ten jednak do końca w. XIX utrzymuje się w ramach 30—80 tysięcy osób rocznie. Polacy w tej cyfrze stanowią dość skromny odsetek, który jednak od r. 1890 poczyna wykazywać tendencję zwyżkową. W roku 1896 Małopolska przechodzi swą gorączkę brazylijską, która oddziaływa na zwiększenie się wychodźtwa do Ameryki, jednak nie w tak silnym stopniu, jak z Królestwa. Podobnie jak w emigracji polskiej z zaboru rosyjskiego, ruch ten na przełomie XX w. nabiera żywiołowego charakteru. Na początku więc XX wieku zatacza coraz szersze kręgi i z zachodnich powiatów posuwa się na wschód, ogarniając zwłaszcza okolice, położone wzdłuż linji kolejowej Kraków—Lwów, a wreszcie wschodnią Mało-polskę. Podobnie jak w Wielkopolsce, powoduje poważne straty w polskiem posiadaniu narodowem, zwłaszcza iż stosunek obu emigracyj, polskiej i ru-sińskiej, wykazuje bezwzględną, prawie trzykrotną przewagę żywiołu polskiego nad emigracją rusińską. Sprowadza to groźne osłabienie żywiołu polskiego na liniji Sanu, wzdłuż drogi Przemyśl—Lwów i w środkowych powiatach wschodniej Małopolski. Podobnie jak w Małopolsce, jest ruch wychodźczy zjawiskiem żywiołowem we wszystkich krajach Monarchji i to tak gwałtownem, że w ciągu lat dziesięciu zwiększa się przeszło dziesięciokrotnie ; gdy bowiem w roku 1897 wychodźtwo do Ameryki z b. Monarchji wynosi jeszcze 33.031 osób, to w roku 1907 dochodzi do swego najwyższego napięcia: 338.452 osób. W latach następnych wychodźtwo wykazuje duże oscylacje, gdyż np. w r. 1911 spada najniżej, do 159.057 osób, aby znowu wezbrać i zakończyć swą potężną falę w r. 1914 liczbą 278.152 ludzi. Dopiero wojna światowa kładzie tamę tej fali, zaczynającej przybierać dla społeczeństwa polskiego w Małopolsce coraz bardziej niekorzystne kształty. Stosunek wychodźców na każde 10 tysięcy mieszkańców wyrażał się przed wojną w cyfrach następujących : Polaków 100, Żydów 74, Rusinów 42. Dla ustalenia odsetku Polaków w austrjackiej fali wychodźczej posługiwanie się statystyką amerykańską nie prowadzi — przynajmniej we wcześniejszych latach — do pewnych rezultatów, gdyż splot językowy b. Monarchji sprawiał urzędnikom immigracyjnym szczególną trudność, tak, że nietylko narodowość, ale również i język potoczny niejednokrotnie notowany był ;ako austrjacki. W załączonej tabelce statystycznej znajduje uwzględnienie chronologiczny rozmiar polskiego wychodźtwa z b. Monarchji, która dostarczyła Ameryce w ciągu niespełna wieku 4,068.448 emigrantów. Polacy w tej fali wychodźczej narówni ze Słowakami stanowią nieproporcjonalnie duży odsetek, wykazując prawie dwukrotnie silniejszy ruch wychodźczy aniżeli inne narody, wchodzące w skład b. Monarchji. W okresie od r. 1899 do 1914 — wedle statystyki amerykańskiej — przy-

9 Według Rocznika Statystycznego Królestwa Polskiego, opracowanego pod kierunkiem Władysława Grabskiego, wśród 35.646 emigrantów zamorskich bezpośrednio przed wojną było mieszkańców wsi 28.206 (79.1%), a mieszkańców miast 7.440 (20.9%).

7.

(4

w

iSi7

7 iii S

3463

4683.

■2.7-69

Г.

1906

1905

1904

190.

190

\79Л

~T9o(

189

)7

Г 1 7.4

1320

2&8Й

41 OA HAKA 409"

KP К? 7313

10 94_

-I fi 5 3

-1271 77 ОС 7 P till

4-30001

14-1132

ii 061 а

1S20

295403

isasz а

-,26 70

-Лщач-aô

41Л789Л

030772

070567 041£70

IfiÉS

1285349 1100*735 1026499 &1Л&7 О

Ô5704&

ё4&74£_

W?&tS

ьзн

Isis

370 9

12? b 77 UZJtASLu.

Я 51 b ъ

7 1 -.-a-ü 12A Зч-А

77 565

n i 1 i, C.

1Ъ8иЪЗ S 583 5 1й2ЧЪ7

67757

8234 3 6962 0

ft 3^1 7.

чьззв

21475

&Â2Z£

112345

US9 Tir

549 $Г

S0244 401ЭЗ S3 S3 6

37779

37947

71722

462 04

47274

39577

Э9548

9 485.9

___tyi<S

Ilf 7

7978

1ST 4

19

49-7

0675

4911

1910

__

597T.P

44803

50788

90243

97499

22Ш

1909

l9Qâ

190

1901

~T5o

190

1905

1902

7896 7S9S 7694 18Ś3 1бЭ2 1SJT

ш

3200 4.âQQ 3100

юпоп

229293 Vi«—%

Ъо$$2 ...,

343267    "*«

&m£?ztz

жвасаж*пшютяГ 43$ 73 О

гв4Ьб

iaa4 в

7 г гзг

14676

10^4',

2 2500

15517

12 000

7000

1000

20298

72420

К767

10785

1901

m

1&9S

1397

13 96

1386

IS

rafii

\Ł

I?

гаад

7ê79

7A7à

77

76

\7S

7A 7i

7â7l 1877

787

m

1668

Ш

186

466

4867

Iffi

1S60

17900

1VUIJÛ 1А 41 Ja

_7 ü9üu

2.1 Aa i.

_21.5.0м.

1ô.9)0 О 24900

—160 UQ.

39 и ü Л » п h а i 42000 12700

42 ПП 44 ПО 44 ПС 4ЛПО

_72GQ

13100

■ ZZ5QC

211ПП

12.4РП

4<-:по _ÙJ5ÛA-

Я1ПО 62 ПП

зопа

2900 О ООП 1SÛn

_120 0

_2JL1ÛL.

579663

ШШЕШ.

274-23

58436

1000

7000

9 852

7АЭ5

1034-

Sfci

44497

4 £5 ЗОЛ 444427 '$46889

29Б7Ъ

490109

35420S

2.482.Z 27626 2Т42&

2083э

5953»g

27985

S1SS9.2 5б9МГ7

ч ü 53.6

4401 1

5467 2

457& £7

Л 47 614-14.Ч ТУ

-'-йшр

5<ьа$

4947

4933

5725

31 &4 14395

%mamæ

72165

МЦО.I * i.

3&7аоъ

Ц22Щ.

232193

Л03104 332577 laoi29 <91114

25323

ŁŁ147

12955

6123

666 4

6100

851 Ci

641Z

342 3 2165

IsSL&Æ.

1G6h

1594

1Ï ООО

23299

27497

1393

1692

1391

1890

1339

4888

1367

138 6 7Й<35

1334

7883

18Й2

1331

1вН0

1682

1888

1877

13 76

1375

1374

1873

18 72

7877

1870

1869

7898

1867

1 fa S3

1359 13 58 1657

i4iWi

tSs?^

J29S71

12 63

2643

1062

1661

6jL

10ь

7 366

7855

785*

WSJ

mss

13311

191342

J1ĄJ21

ТШ67

200877

427033 163645 3 7160b

76£Ü

M&2

14P.

20

4b2

203

30

Tüï

1ĄZ

m

Евттштш тноптршЕБО

подмыта

fâ£P

13 49

1848

1ÎW

1345 1ŚtffJ

579 466 ISS 980 257094

226587

23 4968

ISl

7 <9 52

1651

135-0

isb.

134

164

78

18

1842

1841

76

ШШ

WĘiS

61496

104645

80289

264416

784

lsŁ4§

1>

-/64.

W STOSUNKU 00 CAŁEJ EM/GRACJtl WEDŁUG POSZCZEGÓLNYCHlABOROW

A-YÏYCHODZTWO ODDLNE - YtYChODTTYW POLSKIE

SK14LH

753?

7537 78JJ 163 5

Щ4

7835.

7812

763f

44)56

tJOiS

1Ó41

fc=fa=d

500)0

150000

asoooo

350 000 4-SOOOO

914

%34

7624

\5l7Ji

6 £365

5Ô65Q

60182

73 гв

1Ć

1655

7833

\1вЗО

1829

fW

78?7 162 6 ms

1824

7621

78éi

1821

1810

22633

HJŁ

733/

zjU

щ

166

ж-

li

O O 00

f PRUSKIEGO

WYCHODZTWO ZABORU] ROSYJSKIEGO

FKJ5TRJGCKIEG0

ÓMLfl

25000 SOOOO 75000    100000 V3000 ISOOOO ItS 009 2QOOOO 225000

i,7

127

зазг

li

_7j

1621

~ТзгЪ

hrt=i

ZAKfc.GRAF. A.Hte ŁDUS fLv»ÔW

-V

*

&

«/•

/

Ф' , ■ >    .

. «> *

<&A

i

'U

Л •

'

•* • ; •

>4*

V

I

fc”**    »

*

.

«.*•■' 4 - ':

'-    * Л*

I

.# - ■

/

r

~__£_______

- -~

V '

»•

*

\

%

było z zaboru austrjackiego 594.665 Polaków. W poprzednich latach, 1895 do 1898, statystyka rejestruje 32.824 przybyszów z Galicji i Bukowiny, głównie zatem Polaków. Uwzględniając lata wcześniejsze oraz przeoczenia statystyki amerykańskiej, można wyrazić przypuszczenie, że liczba Polaków z zaboru austrjackiego dosięgła przed wojną cyfry 700 tysięcy. Emigrowała głównie ludność włościańska, a dopiero w ostatnich latach daje się zauważyć większy odsetek robotników i inteligencji.

Poważną trudność przedstawia sporządzenie tabelki statystycznej, obejmującej liczbę Polaków, przybyłych do Ameryki do chwili powstania Państwa Polskiego. Dopiero od r. 1899 miarodajna statystyka amerykańska notuje do 30 czerwca 1918 r. 1,420.039 przybyszów polskich. Wskutek wspomnianych już niedomagań statystycznych jest to zadanie, które wymaga zbyt długich i w wynikach dość wątpliwych studjów, z braku czasu dla autora mało dostępnych. Bez utrudniających orjentację komentarzy przedstawia przyległa tabelka statystyczna w głównym zarysie obrazowo rozmiar wycfiodźtwa polskiego do Ameryki na podłożu całej fali amerykańskiej i opiera się w latach 1851 do 1860 wyłącznie na zestawieniu Komisji Immigracyjnej.

Wstępem do tabelki jest rok 1851, ponieważ przed tą datą — według zestawień Komisji — liczba Polaków, przybywających do Ameryki, nie przekraczała dziesiątki rocznie. Za przykładem raportów immigracyjnych Komisja uwzględnia przeważnie Polaków, przybyłych z zaboru rosyjskiego, wyjątkowo z zaboru austrjackiego, a tylko Ślązaków z zaboru pruskiego. W dalszym ciągu, t. j. od r. 1861, na podłożu zestawień Komisji znajdują uwzględnienie w formie dodawania poprzednie wyniki statystyczne, dotyczące trzech zaborów, a od r. 1899 wyłącznie statystyka amerykańska. W ten sposób dochodzi się do dość problematycznego wyniku, że w okresie od r. 1851 do 1918 przybyło do Ameryki 2,122.504 Polaków. Uzupełniając tę cyfrę do 2,200.000 zgodnie z przypuszczeniami, poruszonemi przy omawianiu wychodźtwa z poszczególnych zaborów, należy powtórzyć, że na nią złożyła się Wielkopolska udziałem 600 tysięcy, Królestwo 900 tysięcy, a Małopolska 700 tysięcy osób. W historji tej wędrówki z ziem polskich przełomowym momentem jest koniec XIX w., kiedy wychodźtwo z Wielkopolski słabnie, a równocześnie poczyna się żywiołowo rozwijać w Królestwie i Małopolsce. W porównaniu z emigracją państw zaborczych fala polska od przeszło pół wieku uderzała o brzegi amerykańskie dość równomiernie, z każdym jednak rokiem nabierając siły i wykazując pewne oscylacje, zależnie od zapotrzebowania rąk roboczych na amerykańskim rynku pracy. Pierwsza dekada :

1851—1860 mobilizuje    1.164 wychodźców, dalsze zaś :

42.927

120.770

342.106

270.902

873.600,

1861—1870 1871—1880 1881—1890 1891—1900 1901—1910

4 lata, poprzedzające wojnę, dają najwyższy poziom : 453.631, a wreszcie cztery lata wojny prawie zupełnie redukują falę do 17.344 wychodźców. W wędrówce narodu polskiego za ocean dominujące miejsce zajmują Stany Zjednoczone, pochłaniając prawie 85% zamorskiego wychodźtwa i stąd haracz, złożony przez Polskę do wspólnego amerykańskiego tygla, wyniósł kosztowną cyfrę przeszło 2 miljonów osób.

Społeczeństwo polskie spoglądało zrazu z obojętnością, po doświadczeniach z g-orączką brazylijską z dużą troską i zrozumiałą bezradnością na rosnącą falę wychodźtwa. Bez wyrobionej opinji co do celowości i doniosłości

Wychodźtwo polskie.

ruchu wychodźczego, przy nieufności władz zaborczych i brakach ustawodawstwa nie mogło się kusić o podjęcie bodaj prób społecznej polityki, aby nienaturalnie rozlane fale ująć w bardziej zdrowe i dla kraju korzystne łożysko.

Wielkopolska swą szczupłą energję zwraca głównie na zagadnienie migracji w granicach państwa niemieckiego. Królestwo ogranicza się do założenia w Warszawie w r. 1910 „Towarzystwa Opieki nad Wychodźcami“, które przetrwało do wybuchu wojny, lecz nie znalazło szerszej popularności wśród mas wychodźczych — z powodu obojętności społeczeństwa i niechęci władz rosyjskich*). Żywszą natomiast akcję na tern polu wykazuje jedynie Małopolska, gdzie rozwija się publicystyka i powstają towarzystwa, zajmujące się zagadnieniem wychodźtwa, porusza się programy polityki emigracyjnej i wysyła delegatów na zamorskie studja. Jeszcze w r; 1894 powstaje we Lwowie „Polskie Towarzystwo Handlowo-Geograficzne“, jego dalszym ciągiem jest „Polskie Towarzystwo Kolonizacyjne“, a pośrednio i „Związek Kolonjalny Wydawnifczo-Wywozowy“ z organami „Przegląd Emigracyjny“ i „Gazeta Handlowo-Geograficzna“. Ustawą krajową z r. 1904 zostają powołane do życia urzędy pośrednictwa pracy, a wreszcie w r. 1908 powstaje, z inicjatywy prywatnej, lecz subwencjonowane przez sejm, „Polskie Towarzystwo Emigracyjne“ które staje się kolebką polskiej myśli i polityki emigracyjnej. Towarzystwo organizuje sieć biur pośrednictwa pracy, biuro informacyjne i sprzedaży kart okrętowych, schronisko noclegowe, redaguje fachową prasę: „Przegląd Emigracyjny“ i „Pracę“, wydaje popularne przewodniki dla wychodźców, słowem rozwija planową akcję, aby ruch wychodźczy ująć w ramy organizacji i opieki w interesie narodu i emigrantów. W ciągu 6 lat swej czynnej działalności T-wo położyło doniosłe zasługi, w braku jednak ustawodawstwa emigracyjnego i przy małej przychylności władz wiedeńskich mogło tylko w skromnym zakresie wpłynąć na sanację gorączki wychodźczej.

Masy ludowe podążały zatem za ocean głównie z własnej inicjatywy, bez porady i kontroli społeczeństwa polskiego, wbrew niejednokrotnie policyjnym zakazom i opinji otoczenia. Ruch ten za ocean miał początkowo charakter wyraźnie przesiedleńczy; stosunek bowiem mężczyzn do kobiet, w drugiej połowie XIX w. przybyłych do Ameryki, wynosił 6 : 4. Dopiero na przełomie w. XX ruch ten z równoczesną / ewolucją amerykańskiego rynku pracy nabiera również charakteru sezonowego i stosunek płci przesuwa się na korzyść mężczyzn według skali 7 : 3. Nadto według amerykańskiej statystyki ilość osób, przybywających po raz wtóry do Ameryki, wśród Polaków wynosiła w bieżącym wieku około 7 °/₀, stosunek zaś reemigrantów wahał się rocznie w granicach od 15% do 35%, zależnie od warunków na rynku pracy, wykazując jednak w latach, bezpośrednio poprzedzających wojnę światową, tendencję zniżkową. Opuszczała Polskę ludność w wieku najbardziej produktywnym, gdyż osoby w wieku od lat 14 do 44 stanowią około 82%, ponad 45 — 5 %, dzieci do lat 14 — 13%, natomiast mało zasobna, gdyż w bieżącym wieku przeciętnie każdy przybysz z Polski wykazywał się posiadaniem w gotówce doi. 15. Stanowi to jednak poważną kwotę 21,573.913 doi., naogół mało miarodajną, ponieważ według opinji statystyki amerykańskiej kwota ta musiała być daleko wyższą, aby zadość uczynić postanowieniom ustawy immigracyj-nej, dotyczącym kwoty pieniężnej, której posiadaniem każdy immigrant musiał się legitymować. Statystyka amerykańska pozwala dalej scharakteryzować

1) Towarzystwo redagowało przez dwa lata skromny miesięcznik p. t. „Wychodźca Polski“, który dla braków funduszów został zwinięty, lecz pozostawił inicjatywę, pomyślnie wznowioną w r. 1921, pod postacią popularnego już tygodnika „Wychodźca“.

ten polski ruch wychodźczy jako ruch familijny i gromadzki, ponieważ przybysze przybywali prawie wyłącznie do krewnych i znajomych, i tak np. z liczby 274.018 Polaków, przybyłych w latach 1908, 1909 i 1910 z Austrji i Rosji, 243.115 jechało połączyć się z krewnymi, 27.679 ze znajomymi, zaś samodzielnie przybyło 3.324. Po wtóre: czwarta część przybyszów w tych latach miała opłacony przejazd przez krewnych i to subwencjonowanie przybycia w tym samym rozmiarze utrzymuje się wiatach następnych. Wychodźtwo polskie stanowiły masy ludowe i stąd relacje statystyki amerykańskiej wykazują znikomy odsetek wolnych zawodów, a szczupły — robotników kwalifikowanych. Dotyczy to w szczególności wychodźtwa z Królestwa i Małopolski, natomiast z Wielkopolski emigrowała ludność stosunkowo dość zasobna i kulturalna, która chętniej osiadała na roli i do dnia dzisiejszego stanowi poważny odsetek Polaków, zajmujących wybitniejsze stanowiska w społeczeństwie polsko-amerykańskiem. Z Królestwa i Małopolski przybywały zatem, poza bardzo małym odsetkiem inteligencji i rzemieślników, masy biedne i mało wyszkolone i dlatego dotycząca głównie tych przybyszów statystyka amerykańska odzwierciedla dość smutny obraz. I tak z pośród 949.064 Polaków, przybyłych w latach 1899—1910, do kategorji wolnych zawodów należało tylko 1.332 osób, robotników kwalifikowanych było 47.462, robotników nie-kwalifikowanych 335.617, robotników rolnych 228.508, innych zajęć (np. służących) 135.511, bez zajęcia (włączając kobiety i dzieci) 200.634, zaś z pośród 831.303 osób o ukończonych 14 latach ani czytać ani pisać nie umiało 304.675, czyli 35.4%. Naród polski eksportował zatem wyłącznie dłonie robocze i to w tak dużym rozmiarze, iż od r. 1899 do wybuchu wojny Polacy stanowią około 45% całej emigracji słowiańskiej do Ameryki. Dominująca fala polskich przybyszów podążała na brzeg amerykański z portów morza Północnego, skromna część przesiedlała się z Ameryki Południowej i Kanady, a garść przybyła z Dalekiego Wschodu po przejściach wojny rosyjsko-japońskiej i po ostatnich wypadkach historycznych. Wędrówka za ocean przed wojną porywała masy mało przygotowane do twardej walki na ziemi obiecanej, trzeba więc było dużo wysiłków i nowych smutnych doświadczeń, aby zdobyć dla wielu faktyczną poprawę bytu, a dla innych często gorszą niż w Polsce niedolę.

ROZDZIAŁ II.

Osadnictwo w Ameryce.

Warunki życia.

Powyższy przegląd różnych dziedzin pracy robotnika

Ewolucja zatem mas wychodźczych w kierunku natural

Organizacja kościoła.

Gdy się weźmie za podstawę obliczenie federalnego

Życie narodowe.

Stosunek do Rzeczypospolitej.

Wliczając do grupy wyborców polskich generację uro

P a r a f j e polskie wzgl. kler poczynają się ugi

Selekcja zatem dokonywać się będzie prawie wyłączn

Immigracja polska w dobie powojennej.

Reemigracja.

Służba konsularna.

Opieka prawna.

w Polsce, zawierają ugody z adwokatami, zobowiązuj

Pomoc gospodarcza dla Polski.

Odprawa towarów na amerykańskich komorach, zwłaszc

¹

Wśród uczestników powstania z r. 1831 największą grupę stanowili przybysze z Austrji w liczbie około 300. W r. 1834 rząd austrjacki powstańcom, wtrąconym do więzienia, pozostawił do wyboru wydanie Rosji lub deportację do Ameryki, a po przyjęciu drugiej alternatywy wysłał ich na dwóch fregatach przez Tryjest do Ameryki. Przybysze zwrócili się do kongresu z prośbą o pomoc i uzyskali nadanie ziemi w stanie Illinois. Donacja ta nie przyszła jednak do skutku z przyczyn formalnych i nieporozumień, jakie w łonie emigracji się wyłoniły.

²

Komisja Immigracyjna, powstała na mocy uchwały kongresu z 20. II. 1907, miała zbadać problem immigracji i ustalić na przyszłość polityką immigracyjną. — Bliższe szczegóły w rozdziale XV.

Osadnictwo w Ameryce.

Osadnictwo na roli. — Ilość i rozmieszczenie farmerów. — Osiedlanie się w miastach i osadach

fabryczno-g-órniczych. — Liczba ludności polskiej i jej współczesne ugrupowanie.

w r.

Wygnańcy polityczni chętnie osiadali w miastach, gdzie organizacja była łatwiejsza i żywsza komunikacja z Polską. Początkowo skupieni głównie w N. Jorku, z biegiem lat, gdy zawiodły hasła do nowej walki wzgl. nadzieje powrotu do ojczyzny, rozproszyli się po innych miastach, tworząc kadry pod przyszłą organizację, na wychodźtwie zarobkowem opartą. Niektórzy zdobyli sobie wysokie poważanie i godności, jak Kałusowski w sferach amerykańskich a Gzowski w sferach kanadyjskich. Natomiast wychodźtwo zarobkowe w pierwszej swej fazie osiadało przeważnie na roli, która wprawdzie była tania lub bezpłatna, lecz wymagała do zagospodarowania lat wytężającej pracy. W polskiem osadnictwie na roli dają się zauważyć trzy okresy. Pierwsi osadnicy podążali wprost na rolę w głąb kraju, na wolne dzikie pola, w większości zalesione, gdzie budulec był łatwy i można było znaleźć zajęcie przy wyrąbie drzewa i w tartakach. Początki osadnictwa były ciężkie. Kraj pusty i lesisty, klimat niezdrowy, często malaryczny, utarczki z Indjanami — wymagały całego napięcia energji i mazurskiej wytrwałości, aby na stanowiskach przetrwać i dzikie pustkowia zamienić na urodzajną glebę i środowiska ludzkie. Polak i po drugiej stronie oceanu okazał się wytrwałym kolonizatorem, a ślady jego wytrwałości dają się jeszcze zauważyć w postaci lepianek, świadczących, że rył się jak kret, byle stworzyć sobie własne gniazdo. Ta walka z naturą i często tragiczne przeżycia wychodźców polskich poszły już w niepamięć i pozostało po nich mało wspomnień, chyba sienkiewiczowskie nowele. Chłop polski nie zrażał się trudnościami i doświadczeniami poprzedników, lecz trwał na roli i organizował nowe życie. Były to początkowo osiedla, a nie osady, lecz już dość zagospodarowane i zorganizowane, skoro historja kościoła katolickiego w Ameryce wykazuje, że w latach 1854—70 powstało około 16 przeważnie wiejskich parafij w Texas, Wisconsin i Michigan. Najciekawszem skupieniem w tym okresie jest osadnictwo w powiecie Portage stanu Wisconsin, zapoczątkowane w r. 1855 przez grupę Polaków, przybyłych z Kanady, a zatem o rok późniejsze od pierwszych kolonij polskich w Texas, zorganizowanych przez przybyszów ze Śląska. Osadnicy w Portage nadają okolicy miano „Polonji“ i szczupłe ich szeregi powiększają 1859 nowi przybysze z Kanady. Po roku 1870 ruch do farm nabiera większych rozmiarów, kiedy wzmaga się wychodźtwo z Wielkopolski, dość zasobne, aby odrazu osiąść na roli, zwłaszcza wobec dogodnych warunków, na jakich rząd amerykański dalej kolonizował wnętrze kraju, rozdzielając

między przybyszów działki ziemi, t. zw. homesłeady. Osady farmerskie mnożą się i rozwijają szybko, ponieważ statystyka kościoła notuje w roku 1880 17 kościołów polskich w Texas, 16 w Wisconsin, a po 6 w Michigan i Missouri, a źródła amerykańskie podają w r. 1887 więcej niż 50 rolniczych osad polskich¹). Ten ruch osadniczy, zapoczątkowany na większą skalę w Texas, rozwijający się w Wisconsin i Michigan, rozszerza się po roku 1880 na prerje obu Dakot i Minnesoty, a w miarę wzrostu fali immigracyjnej zmienia powoli swój charakter. Mniejszy bowiem odsetek w wychodźtwie polskiem stanowią już przybysze zasobni w pieniądze i poszukujący bezpośredniego osadnictwa na roli, a wobec szybkiej kolonizacji mijają korzystne warunki osiedlenia się na rządowych home-steadach. Nowi zatem przybysze udają się najpierw do. okręgów przemysłowych, aby pracą w fabryce i oszczędnem życiem zebrać potrzebny kapitał. Zwabieni później reklamą prasową lub ofertami agentów, stojących na usługach osób wzgl. firm, spekulujących na parcelacji ziemi, osiedlają się w małych grupach na farmach i, raz osiadłszy, już sami zachęcają krewnych i znajomych do przybycia, aby wypełnić początkowo dość pustelnicze życie na roli. Są to zaczątki kolonij wiejskich nowego typu, zorganizowane przez chłopa polskiego, który zazwyczaj szukał zarobku w mieście i tam oszczędzony grosz dopiero lokował w ziemi. W ten sposób powstają dość rozrzucone osady farmerskie w stanach, położonych między górami Skalistemi i Wielkiemi Jeziorami.

Trzecia i ostatnia faza osadnictwa polskiego na roli daje się zauważyć na przełomie XX w. przeważnie we wschodnich stanach Unji. Nowi przybysze poczynają — jako robotnicy rolni — ciężką pracę, dorabiają się grosza i biorą w dzierżawę farmy od właścicieli, którzy, zrażeni uciążliwemi warunkami gospodarki rolnej, małym dochodem i brakiem przyjemności życia wiej-« skiego, chętnie pozbywają się swego warsztatu pracy. Z biegiem czasu dzierżawcy spłacają dawnych właścicieli i wchodzą w pełne posiadanie ziemi. Wśród tych nowych właścicieli mniejszy odsetek stanowią robotnicy fabryczni, którzy dość niechętnie przenoszą się na rolę, natomiast do nich należą przybysze, którzy amerykańską karjerę rozpoczęli od posług na farmie, aby wreszcie na niej na stałe się osiedlić. W ten sposób rozwinęły się polskie ugrupowania na roli w stanach wschodnich Nowej Anglji, przeważnie w dolinie rzeki Connecticut i w stanie New York, zwłaszcza na wyspie Long Island. Prócz tego trwa w dalszym ciągu spekulacyjna forma osiedlania na roli robotników, którzy pracą fabryczną dorobili się pieniędzy. Przybiera ona raz mniejsze rąz większe rozmiary; przedmiotem reklamy są zwykle nieużytki, których nabycie połączone jest rzadko z widocznym pożytkiem dla reflektanta na farmera. Wreszcie w stanach zachodnich daje się zauważyć emigracja dalej na zachód synów farmerów polskich, którzy wskutek licznego rodzeństwa nie chcą gospodarować na działach farmy ojczystej i szukają nowego osadnictwa w stanach, gdzie ziemia jest tańsza, wzgl. dzierżawa zyskowniejsza. Osadnictwo więc polskie na roli w drobnym rozmiarze objęło również stany, położone na brzegach oceanu ' Spokojnego, w szczególności Washington, Oregon i Kalifornję.

To są drogi, jakiemi potoczyło się osadnictwo polskie na roli w Ameryce. Osiedlanie się na roli w porównaniu z ilością przybyszów nie przybrało jednak dużych rozmiarów, gdyż zaledwie 16 °/₀ przeważnie starszej generacji osiadło na farmach — i to rozrzuconych na całej prawie północnej przestrzeni Stanów Zjednoczonych. W ugrupowaniu jednak osadnictwa na roli widoczną jest pewna koncentracja. Z wyjątkiem odosobnionej grupy w Texas osadnictwo polskie obejmuje stany północne, których osią są najstarsze, najliczniejsze i najlepiej prosperujące osady w Wisconsin i Michigan, z silniej-szem ramieniem ku oceanowi Atlantyckiemu, a słabszem i nowszem ku oceanowi Spokojnemu. W sekcji zachodniej najpoważniejszem skupieniem są osady farmerskie we wspomnianym już powiecie Portage stanu Wisconsin, obejmujące około 2000 rodzin i 13 kościołów. Kulturalnym i handlowym ośrodkiem tych osad jest miasto Stewens Point, robiące wrażenie — zwłaszcza w dniach targowych — powiatowego miasta w Polsce. — W sekcji wschodniej natomiast osady w dolinie rzeki Connecticut, obejmujące powiaty Hampshire, Franklin i Hamoden stanu Connecticut, są najliczniejsze i najlepiej zagospodarowane. Grupa ta wynosi około 1.500 rodzin, podzielonych na kilka parafij, i w szybkiem dość tempie wzrasta, wobec niechęci do gospodarstwa sąsiednich właścicieli. — Wszystkie osady w Texas zgrupowane są w sześciu powiatach i wynoszą około 1.400 rodzin polskich. Ośrodkiem ekonomicznym życia polskiego są miasta St. Antonio i Houston. Na główne ugrupowanie w północnej części Stanów Zjednoczonych wpływa zdrowszy w tych stanach klimat, lepiej odpowiadający płucom i kulturze rolnej chłopa polskiego. W centralnych stanach szli na rolę przybysze z Wielkopolski, we wschodnich natomiast wychodźcy z Królestwa i Małopolski, wszędzie wykazując dużą tendencję do skupiania się. Początek polskich kolonij farmerskich jest dość jednolity: zazwyczaj kilka rodzin zakupywało lub dzierżawiło działy ziemi obok siebie leżące, następnie zachęcało znajomych do gromadzkiego osiedlania się, a kiedy liczba osadników wzrosła, kolonja często nadawała okolicy polskie miano i organizowała się w celu wybudowania najpierw bodaj kaplicy, gdy środki materjalne i drobna ilość osadników na budowę kościoła nie pozwalały. — Z biegiem lat, w miarę wzrostu osadników i ogólnego dobrobytu, pierwotnie rozproszona oaza komasowała się coraz silniej i w miejscu najwięcej dla wszystkich farmerów dostępnem stawał kościół ze szkołą, jako symbol zorganizowanej już jednostki gminnej. Koło kościółka wkrótce grupował się handel i rzemiosło jako dalsze etapy przyszłej wioski (village) lub miasteczka (town). W razie pomyślnego rozwoju i dogodnych dróg komunikacyjnych osada szybko wzrasta, zdobywając dalsze honory miejskie, a więc: pocztę, bank, a w nowszych czasach i kinoteatr.

W gronie 6 miljonów farmerów amerykańskich Polacy stanowią stosunkowo skromny odsetek i to rozproszony na całej przestrzeni północnych stanów od oceanu Atlantyckiego do Spokojnego. Były wprawdzie dość wczesne próby kolonizacyjne, aby Polaków skupić na jednem terytorjum, lecz poza namiętnemi sporami o wybór stanu nie doprowadziły do żadnych konkretnych rezultatów¹). Według obliczeń Polskiego Biura Statystycznego² 3) wśród wychodźtwa jest 20.268 farmerów, zatem liczba — w porównaniu z po-

tężnem rolnictwem amerykańskiem — dość nikła. Liczba powyższa obejmuje zarówno właścicieli jak i dzierżawców i nie pokrywa się ze statystyką amerykańską, określającą na podstawie cenzusu z r. 1920 ilość farmerów polskich na 17.352 osób, wśród których jest 14.874 właścicieli 2.364 dzierżawców i 114 zarządców.

Cyfry te zbyt skromnie obliczają ilość farmerów polskich. W szczególności cyfra 20.268, ustalona przez Polskie Biuro Statystyczne, nie mogła objąć farmerów, rozproszonych lub nie należących do parafij polskich, i stoi w dużej sprzeczności do innych źródeł polskich, np. do statystyki „Kurjera Polskiego“ w Milwaukee, która polskich właścicieli farm oblicza na 40.000x). Obliczenia cenzusu amerykańskiego są również mało miarodajne. Najpierw cyfra 17.352 dotyczy tylko farmerów polskich, urodzonych w Polsce ( foreign born), więc nie podaje drugiej generacji, urodzonej w Ameryce i osiadłej na roli. Po wtóre nasuwa poważne wątpliwości liczba 30.172 farmerów, urodzonych w Austrji, i 32.388 farmerów, urodzonych w Rosji. Wobec omówionych już niedomagań statystyki' amerykańskiej należy poważną część tych farmerów przenieść na konto polskie, zwłaszcza z kwoty rosyjskiej, ponieważ Żydzi, zajmujący w wychodźtwie rosyjskiem najpocześniejsze miejsce, wykazują mimo reklamy i wysiłków wprost znikomy pęd na rolę. Z dużem zatem prawdopodobieństwem można przyjąć, że cyfra 40 tysięcy farmerów polskich najwięcej odpowiada faktycznej sytuacji.

Według Polskiego Biura Statystycznego następujące stany Unji obejmują więcej niż setkę farmerów polskich, idąc od oceanu Atlantyckiego ku brzegom oceanu Spokojnego :

1.    Massachusets

2.    Connecticut

3.    New-York

1.256

768

1.293

4. Pensylwanja

723

5. Ohio

251

6.    Michigan

7.    Indiana

8.    Illinois

2.387

297

422

9. Wisconsin

10.    Missouri

11.    lova

12.    Minnesota

13.    Nebraska

14.    S. Dakota

15.    N. Dakota

5.072

168

172

2.265

1.530

150

1.338

Nad ramieniem Atlantyku stan New Jersey posiada jeszcze 51 farmerów, a nad ramieniem Pacyfiku stan Montana posiada 65, a stan Washington 46 farmerów polskich. W stanach, leżących poza tern rozpięciem w kierunku obu oceanów, liczba farmerów polskich dosięga wyjątkowo ‘ paru dziesiątek. Odrębną w tern ugrupowaniu oazę stanowią farmy polskie w liczbie 1.388 w Texas, będące następstwem samodzielnego, od trzydziestu lat zamkniętego odruchu wychodźczego ludu górnośląskiego. Jest to stan posiadania ziemi jednak skromny, ponieważ Polacy w tym cennym zawodzie według statystyki amerykańskiej nawet Duńczykom ustępują²). Według statystyki amerykańskiej

Pomimo pewnych usterek ma powyższa statystyka dla orjentacji w zagadnieniu wychodźtwa polskiego doniosłe znaczenie. Niedomagania należy usprawiedliwić rozproszeniem wychodźtwa, małą oceną zabytków historycznych i dat statystycznych oraz pewną niechęcią do cenzusu, jaka czasem wśród duchowieństwa zauważyć się daje ze względu na ciężar danin narodowych, w czasie wojny prawie powszechnych.

1)    Wydanie jubileuszowe „Kurjera Polskiego“ w Milwaukee Wise, czerwiec 1923, który jeszcze w r. 1913 ilość farmerów polskich w swym stanie Wisconsin obliczał na 20 tysięcy. Liczba ta może za wygórowana, dzisiaj prawdopodobnie odpowiada faktycznej sytuacji — wobec małej dezercji Polaków z roli do miasta.

2)    Statystyka amerykańska na podstawie cenzusu z roku 1920 liczbę 581.093 obcokrajowych farmerów rozkłada na poszczególne kraje w następującym stosunku: Niemcy 140.667, Szwecja 60.461, Norwegja 54.399, Kanada 48.683, Rosja 32.171, Austrja 30.172, Anglja 26.614, Danja 25.565, Polska 17.352.

poświęca się względnie żyje z pracy na roli i w przemyśle, z rolnictwem związanym, 40% ludności amerykańskiej. W stosunku do 110 milj. ludności amerykańskiej liczba farmerów wynosi 6 miljonów, zaczem na 1 farmera przypada 7 z drobnym ułamkiem osób, od niego materjalnie zależnych. Według tego probierza, przyjmując ilość polskich farmerów na 40 tysięcy osób, polska ludność farmerska wynosi około 280 tysięcy głów.

Liczba ta obejmuje rodziny farmerskie i siły robocze, lecz nie pokrywa się z faktycznym stanem, ponieważ polska rodzina farmerska jest niezwykle liczna — wobec znanej płodności polskiej, zwłaszcza na roli szczególnie pomyślnej.¹) Według powszechnego zwyczaju rodzinę polską w Ameryce oblicza się — i to skromnie — na 5 głów, zaczem liczba ludności polskiej, osiadłej na własnych farmach, wynosi przeszło 200 tysięcy. Pozatem stosunkowo spora liczba przybyszów polskich zajęta jest na roli trwale lub sezonowo przy posługach oraz w przemyśle rolniczym i mieszka na farmach lub w zimie przenosi się do miasta. Liczbę tych wyrobników łącznie z rodzinami ze względu na dawny rolniczy zawód i wyłącznie robotniczy charakter wy-chodżtwa polskiego możną z 80 tysięcy z całą ostrożnością podwyższyć do 300 tysięcy osób, a więc do 3% z ogólnej liczby 10 miljonów. wyrobników rolnych (farm hands) w Ameryce. Z 3-miljonowej liczby wychodźtwa polskiego w Ameryce zatem 500 tysięcy — a więc około 16% — utrzymuje się z roli i usług rolniczych.²)

Istniejące jednak skupienia polskie na roli są nader żywotne, dość dobrze skomasowane i w organizacje parafjalne ujęte, tak, że stanowią silne oazy życia polskiego, dokąd prąd amerykanizacyjny słabszy ma dostęp. Pomimo małego odsetku Polaków w rolnictwie amerykańskiem potrafili oni swą wytrwałością i przywiązaniem do roli doprowadzić do rozkwitu nieskarczo-waną lub zaniedbaną ziemię, zdobyć poważny dobrobyt i duże uznanie sąsiadów i opinji amerykańskiej oraz głos dość doniosły w administracji niektórych powiatów. Ciekawą cechą polskich osiedleń na roli jest duże przywiązanie do ziemi. Naogół przywiązanie do ziemi w Ameryce jest dość nikłem uczuciem, u chłopa jednak polskiego w miarę wkładu pracy rośnie wzgl. odżywa stara miłość do roli, która prowadzi do rozszerzania stanu posiadania. Wobec dość powszechnego w Ameryce zniechęcania się do gospodarki rolnej, wymagającej pewnych poświęceń w porównaniu z życiem miejskiem, polski farmer chętnie kupuje lub bierze w dzierżawę sąsiednią rolę, tern bardziej, że konkurencję ma ułatwioną wobec przesadnej często współpracy żony i. dzieci.

Żałować należy, że dość wyłączne rolnicze wychodźtwo z Polski nie zapuściło silniejszych korzeni na roli, która dawała więcej sposobności do rozwoju ducha i zalet chłopa polskiego oraz więcej szacunku budziła w otoczeniu amerykańskiem. Na ten niekorzystny rozwój złożył się szereg przyczyn. Przedewszystkiem wychodźcy przybywali bez większej gotówki, zaś założenie gospodarstwa wymagało pewnych funduszów. Początkowo ziemia, którą można było dostać za darmo lub na spłaty w dogodnych ratach, była w stanie dzikim i wymagała długich wysiłków i zasobów materjalnych, aby ją skarczo-

!) Według danych Komisji Immigracyjnej kobiety polskie są najbardziej płodne; bliższe szczegóły w rozdziale VI.

²) Przypuszczalna liczba 500 tysięcy ludności polskiej, żyjącej na roli, odchyla się dość znacznie od innych obliczeń, a mianowicie ks. Wacław Kruszka oblicza ją jeszcze w r. 1905 na 500 tysięcy, a obecnie pastor Paweł Fox na 750 tysięcy. W świetle jednak najnowszych statystyk, t. j. Polskiego Biura Statystycznego i cenzusu amerykańskiego z r. 1920, liczba 500 tysięcy prawdopodobnie najbardziej jest zbliżona do faktycznego stanu, wykazującego więcej niż 10/q Polaków wśród amerykańskiej ludności, zajętej w rolnictwie.

wać i obrobić. Po wtóre, farma taka, oddalona od dróg komunikacyjnych i rynku zbytu, w porównaniu z pracą w przemyśle mało przynosiła zysków w gotówce. Kiedy ceny ziemi poszły w górę, nabycie farmy dla przychodźcy polskiego tem mniej było dostępne. Odmienny system amerykańskiej gospodarki rolnej, przeważnie maszynowy, nieznany był polskiemu przybyszowi i stąd nie mógł budzić jego zaufania. Z trudnościami natury ekonomicznej łączyły się przyczyny psychiczne. Chłop, przyzwyczajony w polskiej wsi do życia towarzyskiego, musiał z niego zrezygnować na amerykańskiej farmie, często i o kilometr odległej od sąsiedniej — i to zwykle w otoczeniu zupełnie obcem. Miasto natomiast dawało dobry zarobek i wszystkie wygody domowego i towarzyskiego życia. Dlatego główna masa wychodźtwa polskiego podążyła w kierunku środowisk przemysłowych, aby tam z przybyszami innych narodów tworzyć po miastach osobne ghetta robotnicze. Geneza powstawania kolonij polskich w miastach jest prosta. Pomijając takie środowiska jak Chicago lub N. Jork, które już w roku 1860 liczyły z górą po 1.000 przybyszów, częściowo z wygnańców politycznych złożonych, osady w innych miastach tworzyły się drogą naturalnej koncentracji, dochodzącej nawet do różniczkowania według b. dzielnic Rzeczypospolitej. Pierwszy przybysz, nie znający języka otoczenia i przez nie lekceważony, o ile warunki zarobku były pewne, zachęcał do przybycia krewnych i znajomych. W ten sposób formowała się pierwsza grupa, która osiedlała się tam, gdzie ziemia była najtańsza, a więc na krańcach miasta. Gdy grupa była nieliczna, żyła razem w t. zw. boarding-housach i wchodziła w stosunki organizacyjne i towarzyskie z przybyszami pokrewnych narodów, jak Słowakami, Czechami. Natomiast wśród wychodźców z Wielkopolski dłuższy czas dawało się zauważyć współżycie z Niemcami. W miarę otwierania się nowych fabryk czy kopalń drobna kolonja powiększała się wskutek jawienia się nowych rodaków, przybyłych zazwyczaj na wezwanie starszych osadników. Wytwarzać się więc poczęły osady polskie nietylko na podstawie solidarności rasowej i dzielnicowej, lecz i na podstawie węzłów krwi wzgl. pochodzenia z tych samych okolic. Stąd w statystyce amerykańskiej dominuje tak przeważająca liczba polskich przybyszów, udających się do krewnych i znajomych, z tego powodu powstają na wychodźtwie osobne ugrupowania członków, pochodzących z tych samych powiatów w Polsce, a wreszcie — do końca wojny pokutujący — pewien separatyzm między tzw. „Ruskami“, „Pruskami“ i „Galicja-kami“. Przy dogodnych warunkach pracy i większym naturalnym rozroście ludności wskutek poprawy bytu osada szybko wzrastała i poczynała się organizować. Organizowała się celem zaspokojenia najżywotniejszych potrzeb, t. j. kościoła, szkoły i ubezpieczenia na wypadak choroby lub śmierci. Potrzebowano kazania, którego nie rozumiano w obcym kościele, tęskniono do takiego samego jak w Polsce nabożeństwa. Organizował się więc komitet, który budował lub wynajmował halę, zapraszał polskiego księdza do odprawiania nabożeństwa i z nim omawiał plan budowy kościoła, plebanji i szkoły. Niejednokrotnie wcześniej jeszcze powstawała szkoła, gdy dziatwy w wieku szkolnym spora była gromada, a środków na budowę kościoła brakło. Z pewną nieufnością odnosił się polski chłop do szkoły amerykańskiej, która, aczkolwiek bezpłatna i dobrze wyposażona, groziła wynarodowieniem i zobojętnieniem dzieci. Drogą ofiarnych, lecz ciężkich datków stawał wreszcie kościół, który ogniskował całą społeczną i towarzyską działalność osady. Równie wcześnie myślał przybysz o zorganizowaniu wzajemnej pomocy na wypadek choroby 'lub śmierci, gdyż ochronne ustawodawstwo robotnicze rozwinęło się w Ameryce późno, dopiero na kilka lat przed wojną i nie w takim rozmiarze, aby los rodziny w zupełności zabezpieczyć. Po wtóre chłop polski niechętnie wstępował do asekuracyjnych organizacyj amerykańskich, których nie rozumiał i gdzie go lekceważono. Naśladując organizacje wcześniejszych przybyszów, tworzy również wychodźtwo polskie lokalne związki asekuracyjne, towarzystwa zaliczkowe, kasy zapomogowe, które zczasem łączą się w organizacje szersze i potężniejsze.

Na tym fundamencie religijno-ekonomicznym osady polskie coraz silniej rozwijają się z napływem nowych przybyszów. W razie nadmiernego wzrostu, drożyzny mieszkań i wskutek budowy nowych fabryk część osady przenosi się na tańsze przedmieścia, gdzie kościół macierzysty otwiera początkowo kaplicę, z której czasem zawiązuje się osobna parafja. Niekiedy właściciele gruntu w celach spekulacji ułatwiali powstawanie osad fabrycznych. W tym celu ofiarowywali przedsiębiorcy miejsce pod fabrykę, Polakom miejsce pod kościół, aby ściągnąć osadników i spieniężyć wysoko okoliczne grunta. Często przedsiębiorcy budowali nietylko fabryki, ale i domy mieszkalne, zakładali sklepy i szynki, tak, że cała osada do nich należała, a przybysze znaleźli się w zupełnej materjalnej zależności od właścicieli. W ten sposób powstawały miasteczka i osady fabryczne o przeważającej ludności polskiej w basenie węglowym Pensylwanji, gdzie blisko 70% obcokrajowców mieszka dotychczas w skupieniach miejskich poniżej 5.000 osób. Linje powstawania i rozwoju polskich osad miejskich są zatem prawie jednolite. Z falą przybyszów europejskich przybywali i Polacy, w miarę rozwoju przemysłu i górnictwa posuwali się coraz dalej na zachód, osiedlając się w zwartych masach na krańcach miasta lub w sąsiedztwie fabryki albo kopalni. Szli do pracy najcięższej i najniebezpieczniejszej, której amerykańska arystokracja robotnicza niechętnie się chwytała, albo zatrzymywała naczelne stanowiska, a więc do kopalń węgla w Pensylwanji, Ohio, Indianie, Illinois i West Wirginji, do lejami żelaza i stali w Pensylwanji, rafinerji nafty w New Jersey i Indianie, rafinerji cukru w Nowym Jorku i Pensylwanji, fabryk wyrobów wełnianych i bawełnianych w Nowej Anglji, rzeźni i magazynowania mięsa w Illinois i szeregu innych fabryk i kopalń potężnego przemysłu amerykańskiego. Dlatego w 3 najbardziej uprzemysłowionych stanach Ameryki, t. j. Nowym Jorku, Pensylwanji i Illinois skupia się największa ilość Polaków, bo blisko 50% całej ludności polskiej.

Nasuwa się obecnie zagadnienie, jak liczna jest ludność polska w Stanach Zjednoczonych. Pytanie to pozostanie już bez stanowczego rozwiązania i z każdym rokiem nasuwać będzie coraz większe trudności. Osady polskie są naogół rozproszone na olbrzymiej przestrzeni, a jeżeli wykazują znaczniejszą koncentrację, to tylko w stanach najsilniej zaludnionych. Po wtóre — ko-lonje polskie niezawsze tworzą po miastach jedną zwartą dzielnicę, lecz kilka często osiedleń, zamykających się w granicach swego lokalnego horyzontu. Najtrudniejsza wreszcie jest ocena, kogo mimo pokostu amerykańskiego uważać jeszcze za członka narodowości polskiej. Jest to tak szeroka skala, że trudno kusić się o wynalezienie właściwego probierza. Są Polacy, którzy Polski i jej języka nie znają, a miłość i cześć do kraju ojczystego dochowują, trafiają się Amerykanie, którzy nie nauczyli się jeszcze dobrze po angielsku sylabizować, a już się skóry polskiej wyrzekają. Amerykański tygiel, w którym się nieustannie rasy i narody całego świata przetapiają na przyszły amerykański naród, przerabia również i kształtuje na swój sposób polskie atomy. Utrudnia ścisłość cyfr migracja polskich przychodźców za zarobkiem wewnątrz Stanów Zjednoczonych, rozmiary fali przychodniej i powrotnej do Polski. W tych warunkach obliczenie ludności polskiej musi się opierać na przypuszczeniach, ponieważ ani statystyka amerykańska ani próby statystyki polskiej nie mogą być w pełni miarodajnemi. W szczególności statystyka amerykańska przy cenzusie z r. 1920 miała niezwykle trudne zadanie przed sobą,

aby bodaj w przybliżeniu odzwierciedlić europejski splot etnologiczny i geograficzny na podstawie mapy powojennej. Tylko w pewnej mierze zdołał cenzus uwzględnić liczne zmiany, jakie w drugiem dziesięcioleciu XX wieku zaszły na karcie europejskiej. W wielu dziedzinach cenzus opiera się jeszcze na mapie przedwojennej, a dotyczy to w szczególności Państwa Polskiego, wskutek czego niektóre daty statystyczne nie znalazły uwzględnienia, wzgl. cierpią na przedwojenne niedomagania. Materjał jednak, zebrany przez ostatni cenzus, jest niezwykle interesujący i udziela ciekawych rewelacyj, które będą wyzyskane również w dalszych rozdziałach niniejszej pracy. Statystyka amerykańska, rejestrując przybyszów, wprowadza dwa pojęcia obcego pochodzenia, wzgl. przeprowadza różnicę między pierwszą a drugą generacją — bez względu na sztuczne z tytułu naturalizacji czy naturalne z tytułu urodzenia nabycie obywatelstwa amerykańskiego.

Do pierwszej kategorji przybyszów należą osoby, urodzone poza granicami Ameryki (foreign born), a do drugiej kategorji pokolenie, urodzone w Ameryce, lecz z rodziców cudzoziemskiego pochodzenia (foreign parentage), przyczem w razie małżeństwa mieszanego między cudzoziemcami miarodajną jest przynależność narodowa ojca, a w razie małżeństwa mieszanego między rdzennymi Amerykanami a cudzoziemcami przynależność narodowa cudzoziemca. Według interepretacji władz amerykańskich przynależność narodową ustala się według języka ojczystego, jakim immigranci względnie rodzice posługiwali się przed przyjazdem do Ameryki. Pierwsza zatem statystyka według miejsca urodzenia {foreign born) obejmuje pierwszą generację przybyszów, druga natomiast według używania języka ojczystego do pojęcia amerykańskiej ludności cudzoziemskiej włącza również drugą generację, różnicując ją według grup językowych.

Na podstawie miejsca urodzenia i poprzedniej przynależności państwowej cenzus z r. 1920 rejestruje 1,139.978 osób, urodzonych w granicach Państwa Polskiego, wprawdzie według mapy wojennej, lecz okrojonej do linji Curzona. W obręb tej cyfry wchodzą inne narodowości z ziem Rzeczypospolitej, w rozmiarze jednak skromnym ze względu na brak kresów wschodnich oraz ze względu na fakt, że Żydzi chętnie zachowują dawną iluzoryczną przynależność państwową do Rosji i Austrji. Cyfra zatem 1,139.978 przybyszów z okrojonego jeszcze Państwa Polskiego składa się według narodowości z 922.812 Polaków, 114.362 Żydów, 43.534 Rusinów, 38.179 Niemców, 8.781 Rosjan, 4.830 Słowaków, 3.446 Litwinów i 4.134 innych narodowości. W tej liczbie przybyszów z Państwa Polskiego mężczyźni reprezentują 56.7%, czyli 602.918, a kobiety 43.3%, czyli 483.581 osób, zaczem w porównaniu ze statystyką immigracyjną ostatnia dekada wykazuje większe wyrównanie obojga płci. Uderza dalej w ramach Państwa Polskiego skromna ilość. Żydów, lecz znajduje wyjaśnienie w dalszych cyfrach cenzusu, że liczba Żydów, urodzonych w Rosji, wynosi 791.181, a urodzonych w Austrji — 99.279. Cyfrę 922.812 Polaków, pochodzących z granic Państwa Polskiego, cenzus uzupełnia przybyszami z innych krajów w następującym rozmiarze: 72.065 z Rosji, 43.618 z Austrji, 27.853 z Niemiec, 2.138 z Węgier, 1.840 z Litwy, 1.537 z Czechosłowacji, 979 z Kanady, 852 z Anglji, 809 z Jugosławji, a 2.890 z innych krajów, razem 1,077.392 polskich immigrantów, urodzonych poza granicami Ameryki. Aby na tej podstawie dojść do przypuszczalnej liczby ludności polskiej w Ameryce, należy użyć metody, zastosowanej swego czasu przez ks. Wacława Kruszkę, autora jedynej wybitniejszej pracy, poświęconej historji wychodźtwa polskiego w Ameryce, i wynik cenzusu potroić, aby uzyskać naturalny przyrost ludności polskiej, już osiadłej w Ameryce. Metoda ta w dacie niniejszej statystyki ma również pewne uzasadnienie, ponieważ dopiero rok 1920 otwiera ruch reemigracyjny do Polski, a naodwrót w okresie lat 6, t. j. od chwili wybuchu wojny, ilość Polaków, przybyłych bezpośrednio z Polski, była znikomo mała, zaś naturalny przyrost ludności polskiej w tych latach poszedł na konto ludności amerykańskiej. Cyfra zatem 3,232.176 będzie jedną z prób, prowadzących do ustalenia przypuszczalnej liczby ludności polskiej w Ameryce.

Według drugiego, bardziej interesującego probierza, uwzględniającego również drugą generację, statystyka amerykańska zalicza do grupy polskiej 2,436.895 osób. W porównaniu z rokiem 1910 grupa polska podniosła się z 1,684.108 na 2,436.895, czyli w ciągu ostatniego dziesięciolecia o 44‘7°/₀. W tej cyfrze ciekawym jest stosunek obu generacyj. W cenzusie w r. 1910 na 1,684.108 osób polskiego pochodzenia, 943.78 — czyli 56 °/o — było urodzonych poza granicami Ameryki, a 740.327 — czyli 44%—urodzonych w Ameryce. W roku 1920 cenzus rejestruje 1,077.392 — czyli 43% — urodzonych poza granicami Ameryki, a 1,359.503 — czyli 57% — urodzonych w Ameryce. W ciągu zatem dziesięciu lat grupa urodzonych poza Ameryką wzrosła z 943.781 na 1,077.392, czyli o 133.611 wzgl. 14'2%, a grupa urodzonych w Ameryce z 740.327 na 1,359.503, czyli o 619.176 wzgl. 83‘6%. Widoczne jest przesunięcie się tego stosunku w ciągu ostatniego dziesięciolecia na korzyść drugiej generacji, co dla przyszłości grupy polskiej ma już doniosłe znaczenie !).

1920 rejestruje dalej 1,077.392

Dla historji osadnictwa polskiego w Ameryce interesującem jest, jak element polski, bezpośrednio immigrujący z ziem okrojonego Państwa Polskiego, stopniowo w Ameryce się zwiększał w poszczególnych dekadach. Statystyka amerykańska notuje w r. 1860 — 7.298 przybyszów, w r. 1870 — 14.436, w r. 1880 — 48.557, w r. 1890 — 147.440, w r. 1900 — 333.407, w r. 1910 — 937.884, a wreszcie w r. 1920 — 1,139.979. W porównaniu z treścią I. rozdziału, statystyka amerykańska do końca XIX wieku wykazuje zbyt nikłe uwzględnienie elementu polskiego w Ameryce. Zgodnie ze zmianą pojęcia narodowości i z masowością ruchu wychodźczego na początku b. wieku statystyka amerykańska notuje gwałtowne już wzmaganie się osadnictwa, wykazując w ciągu czternastu lat, poprzedzających wojnę, przeszło 750 tysięcy przybyszów z ziem polskich. Cenzus z r.

Polaków, urodzonych poza granicami Ameryki, a przybyłych do Ameryki z wymienionych już krajów. Poza widocznem z tej statystyki rozproszeniem narodu polskiego, ta cyfra pierwszej generacji w porównaniu ze statystyką immigracyjną, która tylko od roku 1899 do 1920 rejestrowała 1,423.290 polskich przybyszów, wykazuje poważną redukcję tej generacji, spowodowaną naturalnym ubytkiem, powrotem do Polski⁴ 5), poczęści stratami wojennemi, co nie pozostanie bez wpływu na przyszłe ukształtowanie się społeczeczeństwa polsko-amerykańskiego. Najbardziej interesującą rewelacją cenzusu w r. 1920 jest skład według zaborów współczesnej rodziny polskiej w Ameryce, mianowicie w liczącej 2,436.895 osób grupie polskich przybyszów wzgl. ich potomków z zaboru rosyjskiego jest 1,036.131, z zaboru austrjackiego 911.634, z zaboru niemieckiego 426.744, z innych krajów i z małżeństw mieszanych 62.386.

cenzusu

Na współczesny zatem aljaż polskiej grupy w Ameryce złożyły się zabory w następującym stosunku: rosyjski 42%, austrjacki 37%, niemiecki 17%, inne kraje i małżeństwa mieszane 4%. Najskromniejszą więc częścią grupy polskiej jest wychodźtwo z Poznańskiego i Prus Zachodnich, chociaż bezsprzecznie musiało być liczniejsze, lecz ze względu na swą starą datę w pewnej mierze poszło na poczet wychodżtwa niemieckiego, a jego trzecia generacja na poczet ludności rdzennie amerykańskiej.

Statystyka amerykańska, oparta na języku ojczystym, nie uwzględnia więc trzeciej generacji, traktując ją jako przynależną już do pnia amerykańskiego. Pobieżna tylko narazie obserwacja stwierdza, że wśród ludności polskiej trzecie pokolenie zachowuje jeśli nie pełne poczucie wspólności narodowej, to przynajmniej pewne poczucie przynależności do społeczeństwa polsko-amerykańskiego, oparte na organizacji parafjalnej i wybitnej klanowości. Bez przesady zatem na poczet ludności polskiej w Ameryce zaliczyć można dużą część trzeciej generacji, co najmniej liczbę równą połowie drugiej generacji. Ta droga prowadzi do drugiej cyfry: 3,116.646, która znajduje pewne uzasadnienie w ostatniem źródle, t. j. zestawieniu Polskiego Biura Statystycznego.

Zestawienie tegoż Biura ma to zasadnicze niedomaganie, że jest oparte na organizacji parafjalnej, zaczem nie uwzględnia w dostatecznej mierze ludności polskiej, do organizacji parafjalnej wogóle nie należącej lub wchodzącej w skład obco-narodowych parafij, oraz pomija zupełnie ludność polską w stanach, w których brak parafij polskich. Wynik prac Biura Statystycznego wykazuje, że Polaków do organizacji parafjalnej należy 2,095.195, zaś liczba Polaków, organizacją parafjalną nie objętych, wynosi zaledwie 30.000, zaczem Biuro Statystyczne dochodzi do wyniku 2,125.195 osób. Cyfra ta jest o przeszło 300 tysięcy niższa od wyniku rządowego cenzusu z r. 1920, rejestrującego ludność polską na podstawie używania języka ojczystego. Jak w cyfrze cenzusu rządowego nasuwała się potrzeba uzupełnienia o część generacji trzeciej, tak cyfrę, dotyczącą organizacji parafjalnej, należy powiększyć o jedną trzecią na rzecz ludności, organizacją parafjalną nie objętej. Uzyskana w ten sposób cyfra wynosi 2,793.593 osób. Wyniki zatem wszystkich trzech prób zamykają się w ramach od najniższej cyfry 2,793.593 do najwyższej 3,232.176, a zatem średnia cyfra, 3,047.472, a okrągło biorąc 3 miljony — będzie zbliżoną do przypuszczalnej liczby ludności polskiej w Ameryce.

4,000.000 głów, lecz

Są przypuszczenia więcej optymistyczne, obliczające ludność polską jeszcze w roku 1910 na 3,063.000*), a później na określenie narodości jest może zbyt liberalnie pojmowane. Nie ulega kwestji, że zarówno obliczenia cenzusu amerykańskiego jak i Biura Statystycznego mają swoje braki, lecz są to jedyne rozporządzalne źródła, których wyniki dla wielu optymistów są dość rozczarowujące. W każdym razie wynosząca 3 miljony i zorganizowana ludność polska stanowi poważną rubrykę w bilansie narodowym.

Wychodźtwo polskie ugrupowane jest głównie na przestrzeni między Wielkiemi Jeziorami a Atlantykiem, a zatem w najbardziej uprzemysłowionej części kraju. Ta przestrzeń — zgodnie z amerykańskim podziałem geograficznym — podzielona jest na 3 grupy stanów, t. j. Nową Anglję, grupę środkowo-atlantycką i centralną grupę północno-wschodnią. Uwzględniając w pierwszej rubryce osoby, urodzone w Polsce, według statystyki amerykańskiej, w drugiej rubryce statystykę Biura Polskiego, a w trzeciej rubryce grupę polską według zasad statystyki amerykańskiej, ludność polska wykazuje następujące rozmieszczenie :

1) Kalendarz związkowy.

I. Nowa Anglja:

II

1)    Maine

2)    New Hampshire

3)    Vermont

4)    Massachusets

5)    Rhode Island

6)    Connecticut

Razem w tej grupie

1.717

3.997

5.950 3.503 108.335 v 10.900 70.567

131.378    199.255

1.726

69.157

8.158

46.623

т—I

ЮЮ CNMOOOn O O CN CN O .и CN o 00 in co ⁼ CN ON CO 40 К

275.342 osób.

II. Grupa środkowo-atlantycka :

1)    New York

2)    New Jersey

3)    Pensylwanja

Razem w tej grupie

515.708    777.847    992.522 osób.

247.519

90.419

177.700

288.790

115.004

374.053

403.969

176.342

412.211

III. Centralna grupa północno-wschodnia.

1) Ohio

2)    Indiana

3)    Illinois

4)    Michigan

5)    Wisconsin

67.579

17.791

162.405

103.926

50.558

96.983

42.168

418.228

192.370

149.400

138.106

46.251

382.101

251.381

152.063

969.902 osób.

Razem w tej grupie

402.259    899.149

Na powyższej zatem przestrzeni zamieszkuje według statystyki amerykańskiej 1,049.345 osób, urodzonych w Polsce, według statystyki Biura Polskiego 1,876.251 wychodźców polskich, a 2,237.766 z grupy polskiej, — zatem dość zgodnie według wszystkich trzech pozycyj około 90 % wychodźtwa. Na uwagę zasługują dalej ze względu na liczbę przybyszów polskich dwie grupy, a mianowicie centralna północno-zachodnia i południowo-atlantycka :

IV. Centralna grupa północno-zachodnia:

1)    Minnesota

2)    lova

3)    Missouri

4)    N. Dakota

5)    S. Dakota

6)    Nebraska

7)    Kansas

Razem w tej grupie

18.537

2.028

7.636

2.226

792

4.615

2.418

56.248

2.435

29.350

6.450

3.450 24.296

4.400

49.490

3.082

15.603

4.751

1.861

14.720

4.571

38.262

126.629

94.073 osób.

V. Grupa południowo-atlantycka :

8.760 27.850

1)    Delaware

2)    Maryland

3)    Wirginia

4)    West Wirginia

5)    N. Caroline

6)    S. Caroline

7)    Georgie

8)    Florida

9)    District of Columbia 716 Razem w tej grupie

3.847

12.061

1.103

5.799

9.194

29.129

946

210

531

917

428

25.432

7.360

1.752

12.663

298

585

300

350

44.620

782

696

56.045 osób.

Z pozostałych grup ze względu na Texas i Pacyfik interesująca jest centralna grupa południowo-wschodnia i grupa Pacyfiku :

VI. Centralna grupa południowo-wschodnia:

529 377 1.253 5.047

1)    Arkansas

2)    Luisiana

3) Oklahoma

4) Texas

Razem w tej grupie

7.206

200

750

1.650

19.680

22.280

VII. Grupa Pacyfiku:

3.906 1.480 7.082

1.292

605

2.530

13.405

17.470 osób.

1)    Washington

2)    Oregon

3)    Kalifornja

Razem w tej grupie

Pozostałe dwie grupy stanów, a mianowicie centralna grupa południowo-wschodnia, obejmująca 4 stany, posiada 2.590 przybyszów polskich wzgl. 3.444 osób grupy polskiej według statystyki amerykańskiej, natomiast w statystyce Biura Polskiego nie znalazła uwzględnienia.

Grupa górzysta, mająca 8 stanów, posiada 4.675 wzgl. 9.035 według statystyki amerykańskiej, a według ułamkowej w tej grupie statystyki Biura Polskiego 3.950 przybyszów polskich. Porównanie poszczególnych statystyk według grup stanów wykazuje we wzajemnym stosunku dość daleko idące oscylacje, co również uzasadnia mniemanie, że liczba ludności polskiej w Ameryce niewiele odchyla się od przypuszczalnej cyfry 3 miljonów głów. Powyższa statystyka ilustruje rozmieszczenie wychodźtwa polskiego, którego około 90 °/₀ podążyło do okręgów przemysłowych północnych stanów, położonych między Atlantykiem a Wielkiemi Jeziorami, wzgl. rzeką Missisipi. Tutaj wychodźcy osiedli zwabieni kominami fabryk i zachęceni klimatem, znośniejszym dla płuc chłopa polskiego. Każde większe miasto amerykańskie jednak posiada jeśli nie zwartą dzielnicę, to grupę polską, dokąd ją podaż rąk roboczych lub inne powody zagnały. Wśród licznych przybyszów do Ameryki Polacy należą do narodów najchętniej osiedlających się w miastach. Według cenzusu z r. 1900 .w miastach powyżej 250 tysięcy mieszkańców z ogólnej liczby mieszkało Żydów 75*9%, Polaków 66 %, Włochów 63'4, Irlandczyków 62 °/₀, Czechów 54’3, Niemców 59’2% ¹). Główna masa miejskich osad

12.468

3.140

1.000

3.375

7.805

2.190

9.062

7.515

19.057 osób.

1) Immigration and Americanization by Philip Davis, Boston 1920.

polskich leży w orbicie Nowego Jorku i Chicago, będących ośrodkami, skąd główne tętno życia polskiego się rozchodzi. Liczba osiedleń polskich, zarówno miejskich jak wiejskich, obejmujących kilkanaście bodaj rodzin w kontakcie żyjących, dochodzi w Ameryce do 1.500, a w tej ogólnej cyfrze na podstawie obliczeń Polskiego Biura Statystycznego mieści się 1.105 kolonij zorganizowanych, wśród nich zaś 762 parafij i 511 szkół parafjalnych. W ugrupowaniu miejskich osad daje się zauważyć również pewna koncentracja wzdłuż linji Nowy Jork — Chicago ze stosunkowo dość krótkiemi ramionami na północ i południe. Ogniskiem wschodnich osad jest Nowy Jork, zachodnich zaś Chicago, przyczem pierwszą grupę stanowią nowsi przybysze przeważnie z Królestwa i Małopolski, robotnicy mało jeszcze w Ameryce zaaklimatyzowani, a natomiast grupę zachodnią reprezentuje starsza generacja i bogatsza, która głębokie w Ameryce zapuściła korzenie. W ewolucji społeczeństwa polsko-amerykańskiego to ugrupowanie ma już swoje doniosłe znaczenie, o którem będzie mowa w następnych rozdziałach niniejszej pracy.

Duchową stolicą wychodźtwa jest Chicago, według obliczenia Polskiego Biura Statystycznego o 351.600 ludności polskiej. Jako siedziba czterdziestu parafij polskich, dalej zarządów najpotężniejszych organizacyj i dwudziestu dzienników i innych wydawnictw perjodycznych, posiada Chicago odrębną, własną tradycję i zajmuje stale dominujące stanowisko w polityce, dyplomacji i pracy narodowej. Na obwodzie dokoła Chicago leżą największe skupienia polskie grupy zachodniej, a więc Cleveland o 45.560 wzgl. 65.841, Toledo o 19.480 wzgl. 26.380, Detroit o 102.500 wzgl. 128.648, Milwaukee o 78.30Ö wzgl. 70.238 i St. Louis o 26.600 wzgl. 11.295 mieszkańców polskich według Polskiego Biura Statystycznego, wzgl. grupy polskiej według pojęć statystyki amerykańskiej. W grupie wschodniej przodujące stanowisko zajmuje N. Jork ze względu na swój charakter potężnej metropolji i okna do Europy. Wprawdzie w Nowym Jorku i w najbliższej okolicy ludność polska wynosi 44.000 według Polskiego Biura Statystycznego a 161.310 grupy polskiej według statystyki amerykańskiej *), i tu dość rozproszonej w 6-miIjonowej metropolji. Jednak ze względu na liczniejszy odsetek inteligencji panuje wśród niej duży ruch publicystyczny oraz społeczno-kulturalny, ożywiany przykładem wielkiego miasta portowego i ułatwioną stycznością z macierzą. Na obwodzie N. Jorku ugrupowane są najliczniejsze skupienia polskie grupy wschodniej, a więc przedewszystkiem Buffalo o 81.845 wzgl. 83.344, Erie o 18.850 wzgl. 11.499, Pittsburg o 34,500 wzgl. 34.903, Filadelfja o 55.200 wzgl. 62.634, Baltimore o 24.500 wzgl. 26.900 — oraz Jersey City o 15.300 wzgl. 27.766 mieszkańców polskich według Polskiego Biura Statystycznego wzgl. grupy polskiej według statystyki amerykańskiej.

Ciekawym na podstawie cenzusu z r. 1920 jest wzrost grupy polskiej w porównniu z innemi grupami narodowemi w niektórych największych miastach amerykańskich o zaludnieniu powyżej 250 tysięcy. W Chicago w r. 1910 Niemcy zajmowali wśród grup obconarodowych pierwsze miejsce, a narodo-

1) Różnice w cyfrach między statystyką polską a amerykańską, widoczne przy większych osiedlach polskich, np. w Chicago, a zwłaszcza Nowy Jork, wykazują, że zarówno obie metody statystyczne nie dopisują. Chicago, siedziba Polskiego Biura Statystycznego, na podstawie obliczeń parafjalnych rejestruje, uwzględniając trzecią generację, o przeszło 30 tysięcy więcej ludności polskiej, aniżeli statystyka amerykańska, oparta na pierwszej i drugiej generacji. Z drugiej strony jaskrawym przykładem, jak statystyka, oparta na organizacji parafjalnej, czasem zawodzi, jest Nowy Jork, gdzie różnica na korzyść grupy polskiej wynosi blisko 120.000 osób. Różnicę tę w skromnym rozmiarze można wyjaśnić odsetkiem Żydów, którzy podali język polski jako ojczysty i wskutek tego weszli do grupy polskiej. Mozolne poszukiwanie w obliczeniach stanowych i miejskich obu statystyk za najwyższą cyfrą ludności polskiej zbliża ją do dopiniemanej liczby 3 miljonów mieszkańców polskich w Stanach Zjednoczonych.

i*

r>1vMSHiNCTON ^,,,|,П1,т^лпт^^”^п<т^т<тп^ДПт"Дл«шнт1т1шттпяттог1шшпптппг1|11|11лгшДтпттптпттот1тляттттпг1 î)    :    MONTANA    rNORTH DAKOTA

HUTfHIfllfitd

MINNESOTA

n Sea We

flinto **

4*

to*

ёСРЩ

Warsaw «*

,<з

¥5

.Д^|

OREOON

A.

«"SOUTH О A KOTA

• MHMB •

Duluth •    f**¹*!

в OeowerviUa Superior Ashland xxLitt/e Pads j a Gilman

Iron wood

'Й3!Щ

\kiver

//

:!

a Portland

YtlLOWSTOMC.

w vo mi we

LJ

---1

«

».kauh

a Lublin

PARK

Wausau °Pu task

.    ~    Polonia о ° д.

м — • —- - —— • —— *—4    Menasra »ffdnifOW

t    .

j Minneapolis О •    Silver Lake

(Independence

Alpena o1 Port Austin о/

-• Manistee

t

j~NEBRASKA

«шнм» » мм •

IOWA

CALIFORNIA

« 4M» * «ИМ «

J NEVADA

• аяштши

Plyria Columbus > Ashton a a Duncan Pare veil⁰

Oi Omaha

l_.

UTAH

МММ» *|

COLORADO

„ Denver* о

Kansas Cfly “I

шит

IlSSOURI ^nrił, Joseph. e Kansas City

3 jytvkdfùpids jjr

*enoshaê\    H    /> .    DETROIT,

IW

вдУЩ^лйгв

^ а do!ieta щ1^гУ    Лоню roledP

Оерие о P*CU Chicago*}    3

A» Saldę -Heights.    |5

' Spring Haney |    jŁ,

,*aat '*»086008^ ß

1>лк

*Albi

й-<*й£

San Francisco

St. louts YatxfMl*à

S a Rado rtfs

KENTUCKY

O)

J*ARIZONA

» шштяошшт «

U-

‘.ARKANSAS *    2

‘£N NESSEL

Яг'

a Lös Angeles

MISSISSI рЭ jpABA MaT^EOR Gl A

dill    \

i_____i

L.

! LOUISIANA

ЧцишмишиЗ

TEXAS

8t

°4 <51

'о,

lO

J0

a Bremond

Brenham

a    ₀

Sanjrdonio Chape/hf/i    *

Yorktown .

Houston

>o<

Яуг. L.Arfpjanowski

J* YORK ШMONT) |!

"7    [f в *“fh™* |J „

♦a

**

4*

Коте (_

•Syracuse

г-—<&ъи$э\£ЛиЬигп*

£^/е /^ВLachowoПпа . SchentOa*у ?ВЗЛ? /сь'ь7\0,^°*е

g№жлж0'»йёр.

'terelągdCambridge**1°**Ьигд    Jj J О8rila/n» S 7

c^iaib^-fJWy^&S

rf№|ÄÄ|f

*

ж

Hiagara Pat/яШки

Г Camden Wilmington

i Ч¹

by

wnence

m*ten

й/МЛир"

tubed ford

ORTH CAROLINA (f

SOLITH CAROLINA^ %

<«

.Ą

MAPA

STANÓW ZJEDNOCZONYCH AMERYKI PÓŁNOCNEJ

z n>ytQczntin uzględmeniem osadnictroa polsteiego

OBJAŚNIENIE ZNAKÓW:

© Miejscowości mające ponad 100.000 lud. pair. $    *    - ‘ od50.000do/00.000

przycxem ze mzgiedów technicznych pomija się miejscowości te/ ost ko te у o tji testa nach. : flew Jersey, Connecticut' Massachusetts, /mode island, tvpotudniorvy częścistanu dew York / we wschodniej cześctstanuFbnnsy/vanictoraz wpoblm.Chicago,Pittsburgh*;faffak \)|1 ^ jrrügiü-^s ùramca okręgu Konsul. MonsuL éJh. R w dew Yorku /'))    1111111111111111    *    *    ♦    ♦    » •«„ Chicago

Ш    «. JXrvrUXrUTL/U .00    Ml. fl t ûetro/t

/111Ш1ШИ/ШиШШШ

* X % ooooooo

"    * - iïtt&burohu

"    *    * Buffalo

* Wice h on S «v»-*    Lou/5

1АКЧ ,<3«AF. HEGCOLS LV^OW

t

♦

*

4

\

*

/

■

. *

-

'

<

i

i

\ •-

,

■

*- -

V

#

V

*

/

V

/

t ".    ■ *    -    ■, .

»

.

- •>.

i

■

>

»

■

.

-

/ !

f

*

4

#

'

'

>

>

i •

- ;

. I

t

V

N

>

. .. '

»

V

N

/ •

-

1

■ /

*

V

' - '

#

V

'

■л"•

r L .

/

.

I ,

,

i • ■'

. ä

■

;

-

.

.

А

?

'S ,

Ч

*

—s

'

У

.

vY *

Жг. - •

В -    ВИИИИ

N

*

i

»

~~

.

-'T X

.

'

.y

■

t;

i

.

»«о»

~r

тШтк

"'«■■■W»'.«-

—«r -4-4

f

-.

\ .

é

*

y

/

¹ -U :

■    •    —- V

i

'

-•

V

t

\ ■

é~

'

*

' r

/

✓

\

N

V J

"r

wości z b. monarchji austrjackiej drugie miejsce. Natomiast w r. wysunęli się na pierwsze miejsce, a Niemcy zajęli następne. W Cleveland w roku 1920 Polacy zajęli po przybyszach austrjackich pierwsze miejsce, a Węgrzy po Niemcach drugie. Tak samo w Buffalo Polacy w r. sunęli się na pierwsze miejsce, zajmowane w r. 1910 przez Niemców, a ci ostatni zajęli drugie miejsce po Kanadyjczykach. W Detroit i Milwaukee Polacy w r. 1920 zajęli drugie miejsce, ustępując w pierwszem mieście Kanadyjczykom, a w drugiem grupie rosyjsko-żydowskiej. Natomiast w N. Jorku Polacy zajmują z liczbą 161.310 piąte skromne miejsce, ustępując grupie rosyjsko-żydowskiej. (1.167.292), angielsko-celtyckiej (897.452), niemieckiej (690.789) i włoskiej (803.048). W promieniu Chicago i N. Jorku rozsiadły się dalsze osady polskie, liczące ponad 5.000 ludności polskiej według obu statystyk w liczbie 56, których położenie objaśnia przyległa mapka. Poza osadami, liczącemi ponad 5.000, mapka uwzględnia osady liczące od 1.000 do 5.000 ludności polskiej, przyczem ze względów technicznych pomija się miejscowości tego rozmiaru w stanach: New Jersey, Connecticut, Massachusets, Rhode Island, w południowej części stanu New York i wschodniej części stanu Pensylwanja oraz w pobliżu miast: Chicago, Pittsburga i Buffalo. Wreszcie w przyległej mapce poza okręgami konsularnemi znajdują uwzględnienie niektóre drobniejsze osady, o których mowa w niniejszej pracy lub które leżą poza głównym szlakiem osadnictwa polskiego i liczą ponad 1.000 ludności polskiej. Poza temi większemi osiedlami polskiemi jest jeszcze przeszło 1.000 zorganizowanych osad polskich, rozproszonych jak oazy wśród wartkiego życia amerykańskiego. Niektóre z nich noszą nazwy czysto polskie, jak Po-lonja, Warszawa, Poznań, Radom, Lublin i t. p., lub pod angielską nazwą miast akcentują skupienia polskie nazwą ulic, jak: Kościuszki, Pułaskiego, Matejki i t. p. Przeważająca większość grupuje się koło kościołów, jako symbolu swej egzystencji ponad poziomem amerykańskiego morza. Od patronów kościołów dzielnice polskie otrzymują swe charakterystyczne nazwy, jak Stanisławowo, Kantowo, Wojciechowo i t. p., o czem w rozdziale o organizacji parafjalnej będzie jeszcze mowa.

1920 Polacy

1920 wy-

Po tej linji dość równomiernie potoczyło się osadnictwo polskie w Ameryce, stanowiąc obecnie już zamkniętą kartę historji. Mija pół wieku od chwili, kiedy lud polski począł w większej masie napływać na brzegi amerykańskie, upłynęło więc sporo czasu, znoju i wysiłków, aby spojrzeć na przeżycia, niepowodzenia czy sukcesy przybyszów po drugiej stronie oceanu. W okresie niepodległej Rzeczypospolitej analiza doświadczeń, zalet czy wad tej gałęzi polskiej, oderwanej od pnia macierzystego i żyjącej wśród obcej kultury, będzie również drobnym przyczynkiem do orjentacji, jakie siły społeczne drzemią u podwalin młodego państwa.

ROZDZIAŁ III.

¹

-Slavs on southern farms.

²

   Znamienną, ostatnią w tym kierunku, jest uchwała Narodowego Kongresu Polskiego w Waszyngtonie z r. 1910, że „nietylko w ekonomicznym, lecz i w narodowym interesie wychodźtwa leżałoby skierowanie tych Polaków, którzy na stałe w Stanach Zjednoczonych osiedli, tudzież nowych przybyszów, do pracy rolnej — i tą w tych stanach, w których Polacy posiadają już znaczną ilość ziemi na własność i gdzie przy dalszej stałej i ze świadomością celu prowadzonej kolonizacji wpływ ich musi rosnąć aż do uzyskania upragnionego samorządu“. W chwili utraty niepodległości jest to piękny odruch, widoczny w licznych innych usiłowaniach wychodźtwa, aby sobie zdobyć pozory samorządu. Jak wiele innych myśli, tak i ten projekt, w sferze zjawisk ekonomicznych, z emigracją złączonych, zresztą trudny do zrealizowania, pozostał pobożnem życzeniem, a obecnie stracił wszelką aktualność.

³

   Polskie Biuro Statystyczne, zorganizowane w r. 1921 w Chicago pod kierunkiem Stanisława Osady, znanego publicysty w sprawach wychodźtwa, w ciągu niespełna roku zebrało i ogłosiło interesującą statystykę, dotyczącą licznych dziedzin życia wychodźtwa polskiego, jak ilości ludności, osad, parafij, księży nauczycieli, dziatwy, zawodów, prasy, majątku.

⁴

   Z pośród grup narodowych w Ameryce grupa polska zajmuje na podstawie z r. 1920 czwarte miejsce. Według bowiem języka ojczystego do grupy angielsko-celtyckiej należy 9,729.365 osób, niemieckiej 8,163.109, włoskiej 3,365.864, polskiej 2,436.895, żydowskiej 2,040.788, szwedzkiej 1,485.062, francuskiej 1,290.000, norweskiej 1,020.788. Tych ośm języków ojczystych obejmuje 29,535.806 czyli 8T1% z całej liczby 36,398.598 osób, stanowiących według powyższej interepretacji ludność obcokrajową rasy białej w Ameryce.

⁵

   Statystyka amerykańska dopiero od r. 1908 prowadzi ewidencję według przynależności narodowej emigrantów, opuszczających Stany Zjed., i notuje, że w okresie od 1908 do 1920 r. opuściło Amerykę 239.721 Polaków.

Warunki życia.

Życie i praca na farmach. — Podział na rolniczą grupą zachodnią i wschodnią. — Życie w miastach i osadach fabryczno-górniczych. — Mieszkanie i gospodarstwo domowe. — Boarding-

system. — Ogólna stopa życiowa.

amerykań-

na

Zazwyczaj emigrant, który przeszedł zabójczą podróż na dnie okrętu, a następnie męczące badania na Ellis Island, gdzie go nikt przyjaźnie nie przyjął, a gdzie rozkazywano mu niezrozumiałym językiem, po wylądowaniu, ujrzawszy niejednokrotnie po raz pierwszy miasto gwarne i olbrzymie, był tak oszołomiony, że przez długi czas nie mógł wyrobić sobie pojęcia, co to jest Ameryka. Będąc na wstępie zimno, często brutalnie przyjętym, a czasem odrazu wyzyskanym, czuł jakoby mu łaskę zrobiono, że go do tego kraju dopuszczono i uważał Amerykanina za jakąś wyższą istotę. Onieśmielony i nieufny przybywał do krewnych i znajomych, którzy znowu mu imponowali, jeżeli nie rozmiarem i urządzeniem mieszkań, to bodaj gwarą polsko-amerykańską. Nie każdy był w tern szczęśliwem położeniu, że przybywał do zagospodarowanych krewnych czy znajomych. Czasem brakło pieniędzy na dalszą podróż, czasem krewni wskutek bezrobocia cierpieli nędzę i niewiele mogli pomóc‘przybyszowi, często trzeba było stawiać pierwsze kroki skiej ziemi o własnych siłach. Stąd w życiu każdego wychodźcy są zazwyczaj ciężkie chwile niedostatku, sypiania po magazynach, kurnikach, szkołach czy parkach, nędznego pożywienia i uporczywego poszukiwania pracy. W pomyślnych warunkach przybysz, odpocząwszy kilka dni, poczynał myśleć o pracy, a wybierał ją za przykładem otoczenia, które wciągało go w swe koło zajęć. Rozpoczynał zatem od posług na farmie, a w miastach i osadach udawał się do dzielnic fabrycznych i wyczekiwał od rana przed bramą, aż wyjdzie podmajstrzy, który robotników potrzebuje, i wybierze z wyglądu najbardziej zdatnych do wolnych zajęć. Często krewni lub znajomi, mając wyrobione już stosunki, zwłaszcza z majstrami, ułatwiali przybyszowi znalezienie pracy. Kwestja pracy natychmiastowej — choćby najcięższej — była pierwszą troską przybysza, nie mającego zazwyczaj funduszów na krótką bodaj bezczynność. Przybysz powiększał armję robotniczą i rozpoczynał życie nowe w warunkach odmiennych od niedawnego swego otoczenia w Polsce. Zycie polskiego przybysza toczyło się odmiennym torem zależnie od tego, czy osiadł na farmie, czy też osiedlił się w mieście, aby swe dłonie oferować na amerykańskim rynku pracy.

F arma, podobnie jak zagroda w Polsce, jest tak wyczerpującym warsztatem, że trudno warunki życia farmera traktować odrębnie od jego pracy,

która znowu dla robotnika w fabryce czy kopalni stanowi osobny, od popytu zależny problem.

Rolnictwo w Ameryce prowadzi się przy pomocy maszyn z ograniczeniem roboty ręczne] do ostatecznych granic. Typem gospodarstwa rolnego w Ameryce jest farma o takiej rozciągłości, aby przy systemie maszynowym zatrudniała siły robocze jednej rodziny i wyzyskała w pełni maszyny rolnicze.

zachodzie 40—360

Podział ziemi jest praktyczny i prosty. Zazwyczaj stan dzieli się na powiaty, powiaty na kwadratowe townes, a te zaś na sekcje o powierzchni jednej mili kwadratowej. Każda sekcja zawiera 640 akrów i posiada na granicach przestronne drogi farmerskie. Sekcja rozpada się na tak zwane home-steady, a te na ćwiartki po 40 akrów. Obszar, potrzebny do wyżywienia rodziny, wynosi na wschodzie kilka lub więcej akrów, zależnie od ogrodowej czy polowej uprawy, a dalej ku zachodowi rozmiary farmy stale powiększają się, dochodząc wreszcie do typu pastwisk, t. zw. ranches, wynoszących po kilka i kilkadziesiąt tysięcy akrów. Przeciętny obszar dobrze zagospodarowanej farmy na wschodzie wynosi 10—40 akrów, a na akrów, przyczem dość częstem zjawiskiem są polscy farmerzy na wschodzie, którzy posiadają po 100 i więcej akrów, a na zachodzie — zwłaszcza na prerjach obu Dakot i w Texasie — i po 1.000 akrów. Gdy obszar farmy nie odpowiada powyższym warunkom przestrzeni, wzgl. farma leży za daleko od rynku zbytu, aby prowadzić uprawę jarzyn i owoców, wyłania się dla rodziny farmera potrzeba szukania dodatkowego zarobku w fabryce, zapomocą dzierżawy lub pracy na cudzej roli. Chłop polski powolniej, niż inni przybysze, przyswaja sobie amerykański sposób produkcji. Gospodarka bowiem na amerykańskiej roli różni się zasadniczo od kultury rolnej w Polsce, gdyż ziemi jest dużo, mało przywiązania do niej oraz przeważa handlowy sposób jej użytkowania. Ziemię ocenia się jak przedsiębiorstwo, które wtenczas się szanuje, gdy daje zysk, w przeciwnym razie staje się narówni z innym warsztatem bezużytecznym przedmiotem. Nowego więc systemu musiał chłop polski stopniowo się uczyć, gdyż fachowym rolnikiem na podstawie doświadczenia krajowego był chyba z tego tytułu, że umiał władać pługiem.. W olbrzymiej fabryce produktów rolnych i liczbie przeszło 6 miljonów farmerów Polacy, aczkolwiek stanowią mniej niż 1 °/₀, nie zajmują zbyt szarego miejsca, gdyż są dość skupieni, a nadto wytrwałością potrafili do rozkwitu doprowadzić farmy, przez poprzedników za bezużyteczne uznane. Pierwsi osadnicy gospodarowali na podstawie starych wzorów krajowych, z widocznem powodzeniem stosując płodozmian, podówczas przy eksploatacyjnej gospodarce mało w Ameryce znany. Cała energja ich skierowana była na przygotowanie wzgl. wyrobienie gleby i zabudowanie się na farmie. Budynki gospodarcze niewiele różniły się i do dnia dzisiejszego na niektórych farmach niewiele się różnią od chałup polskich. W miarę postępu rolnictwa i dobrobytu zmieniał się wygląd Tarmy i budynków oraz sposób gospodarowania na roli. Reformy te

wprowadza zazwyczaj druga generacja, wychowana w Ameryce i troskliwa o zrównanie się ze sąsiadami.

Kultura rolna jest rozmaita w poszczególnych stanach, zależnie od klimatu i gleby. Z wyjątkiem Texas, położonego na południu, w stanach północnych, zamieszkanych przez Polaków, klimatyczne i zdrowotne warunki są przeważnie takie same jak w Polsce. Zachodzi jednak doniosła różnica w gospodarce rolnej między zachodem a wschodem. Zachód rozporządza dużemi przestrzeniami i gospodaruje ekstensywnie, poświęcając się uprawie jednego zboża, np. pszenicy, co wywołuje często przesilenia rolnicze. Natomiast wschód, gęsto zaludniony, troskliwie wyzyskuje ziemię i rolnictwo łączy z hodowlą drobiu, uprawą jarzyn i owoców. Omawiając zatem położenie

farmerów polskich, należy ich również podzielić na grupy: zachodnią i wschodnią. Na zachodzie przeważa uprawa pszenicy, buraków cukrowych, kukurydzy i kartofli oraz hodowla bydła. W wspomnianym już powiecie Portage, kartofle, uprawiane przeważnie przez Polaków, cieszą się powszechnym zbytem w sąsiednich stanach. Hodowla bydła stoi bardzo wysoko i wyroby mleczarskie mają doskonałą markę. Poza temi podstawowemi zajęciami w zakres gospodarstwa wchodzi uprawa innych zbóż, hodowla trzody chlewnej, a bliżej miast chów drobiu oraz sadownictwo. Orki, siana, żniw i młocki dokonuje się zależnie od gleby zapomocą własnych maszyn rolniczych — t. zw. traktorów motorowych, lub poruszanych siłą pociągową koni, względnie wynajmuje się od przedsiębiorców osobne maszyny za opłatą kilku centów od akra wzgl. buszla. Artykuły na sprzedaż wywożą farmerzy sami do sąsiedniego miasta w oznaczonych dniach tygodnia w wozach lub ciężarowych automobilach, pokrytych na wzór krajowy półkolistym płóciennym daszkiem. Słysząc mowę polską i widząc sylwetki przybyszów, odczuwa się — np. we wspomnianem już Stewens Point w powiecie Portage — wrażenie, naogół dość słabe, z jarmarku krajowego. Wymłócone zboże farmerzy zwożą wprost do olbrzymich śpichrzy, t. zw. elewatorów, na stacjach kolejowych. Każdego roku po żniwach organa rządowe ustanawiają kilka prób np. pszenicy, według których cały handel się odbywa. Farmer po wysypaniu zboża do śpichrza otrzymuje zaświadczenie, ile i jakiej próby zboża dostarczył, otrzymuje asygnatę i może na jej podstawie uzyskać w banku dalszy kredyt. Przemysł mleczarski rozwinął się wśród farmerów wysoko, a ułatwia go sprężysta organizacja produkcji i transportu. Wyroby mleczarskie dostarczają sami farmerzy do miast do osobnych maślarni i serowni, albo też pośrednicy odbierają je na miejscu wprost z zagrody farmera. Część farmerów dostarcza np. tłustego nabiału do mleczarni i serowni, a w pewnych odstępach czasu — zwykle co dwa tygodnie — otrzymuje gotówkę za wyrobione i sprzedane produkty.

mera

Kooperatyw na tamtejszych farmach polskich jest stosunkowo mało, chociaż doniosłość ich w zawodzie rolniczym z każdym rokiem daje się coraz silniej odczuwać z powodu gniotącego wplatania się w życie i dochód far-rozmaitych banków, trustów i pośredników. Wobec rosnącego wśród farmerów poczucia wspólnych interesów agrarnych duch współpracy również na farmach polskich poczyna się coraz silniej ożywiać celem umiejętnej produkcji i wspólnej sprzedaży artykułów rolniczych. Czasem inicjatywa w tym kierunku wychodzi od kupców polskich, osiadłych w miastach, którzy organizują kooperatywy wytwórcze wśród farmerów i zajmują się zbytem produktów rolnych. Na dobrobyt i współpracę zawodową warstwy farmerów silnie wpływa rozwój krajowej (national) kooperatywy rolniczej w Stanach Zjednoczonych. Kooperatywy wytwórcze w Ameryce, oparte na potężnym kapitale, mają charakter trustów czy syndykatów i pomimo etykiety współ-dzielczej są raczej organizacjami udziałowemi, obliczonemi na zysk, czem zasadniczo różnią się od kooperatywy europejskiej. Tego rodzaju spółdzielnie najsilniej ujawniły się w przemyśle rolniczym, szczególnie w obecnie omawianych stanach zachodnich — pod postacią potężnych syndykatów, jak; związek producentów zboża, związek producentów owocowych, związek hodowców bydła, rolniczych stowarzyszeń targowych i t. p., które mają na celu zmonopolizowanie w rękach farmerów całego rynku produkcji rolnej. Syndykaty te operują olbrzymiemi kapitałami, zwalczają prywatną spekulację artykułami rolniczemi, udzielają farmerom kredytu i dają inicjatywę do współdzielczej organizacji lokalnej we wszystkich działach produkcji rolnej, a więc uprawy zbóż, plantacji tytoniu, bawełny, cebuli, owoców, hodowli bydła i drobiu,

przemysłu mleczarskiego i t. p. Z własnej więc inicjatywy i pod wpływem syndykatów organizują się w Ameryce wytwórcze kooperatywy farmerów, których liczba przekroczyła już dziesiątkę tysięcy. Do wyrobienia zmysłu kooperatywnego w wysokim stopniu przyczynia się uchwała kongresu z r. 1916 w sprawie taniego rządowego kredytu amortyzacyjnego dla farmerów {Federal Farm Loan Ad). Ustawa określa sposoby otrzymania pożyczki hipotecznej, a w szczególności wymaga, aby farmerzy organizowali się do tego celu w stowarzyszenia pożyczkowe, złożone co najmniej z 10 członków. Pożyczki udzielane są na pierwszą hipotękę, na okres nie mniejszy niż 5, a nie większy niż 40 lat, nie mogą przekraczać 10.000 dolarów i przewyższać 50% wartości gruntu i 20% wartości inwentarza.

Budynki mieszkalne farmerów polskich są wzorowane na otoczeniu amerykańskiem, zwykle parterowe, murowane lub budowane z drzewa. Standaryzacja amerykańska również na farmie polskiej ujawniła swe piętno, gdyż zarówno sposób budowy jak i urządzenie domowe jest prawie jednakowe na wszystkich farmach. Dom mieszkalny składa się z około 10 ubikacyj, włączając w nie kuchnie i śpiżarnie, umeblowanie zaś mało się różni od miejskiego, gdyż przemysł amerykański i na roli zmodyfikował jednolicie potrzeby farmerów. Umeblowanie przypomina urządzenie średnio zamożnego domu mieszczańskiego w Polsce, przyczem w porównaniu z zagrodami bogatszych chłopów mieszkanie znakomicie jest wyposażone w wygody życia domowego i gospodarczego. Zagrodę polską farma w Ameryce czasem przypomina świetlicami peł-nemi obrazów religijnych i sypialniami z dużą ilością poduszek i pierzyn.

Wobec pociągającego wpływy życia miejskiego widoczną jest w Ameryce tendencja do przesiedlania się do miast i stąd wyłania się troska, aby temu ruchowi przeciwdziałać przez ułatwianie życia na farmie i zbliżenie miasta do wsi. W tym celu Departament Rolnictwa wskazówkami pomaga farmerom w ulepszaniu zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, w podniesieniu wygód życiowych przez stosowanie nowych praktycznych metod w pracy zawodowej i domowej. Pracę tę prowadzą osobni agenci Departamentu Rolnictwa przez urządzanie praktycznych kursów, pouczających o najnowszych doświadczeniach agrarnych, o higjenie gospodarczej, o zmianach i udoskonaleniach w zakresie żywności, odzieży, urządzenia i prowadzenia domu. Postęp na farmach polskich wyrasta równomiernie prawie z ogólną kulturą rolną, która w Ameryce poczyna zaliczać już do potrzeb normalnych farmera automobile, urządzenia wodociągowe, gaz i elektryczność, telefony, przyrządy muzyczne, centralne ogrzewanie i t. p. Ośrodkiem towarzyskim i handlowym farm jest więcej skupiona grupa domów w sąsiedztwie kościoła, poczty, a często i banku.

Zabudowania gospodarcze na farmie są dość skromne, ponieważ bydło dniem i nocą przebywa na pastwiskach, a sprzęt zboża i młocka odbywa się maszynowo i to często wynajętemi traktorami, przyczem produktów nie magazynuje się, lecz wysyła się do prywatnych lub kooperatywnych stacyj zbiorczych. — Stroje farmerów polskich zmodernizowane zostały już na sposób amerykański, czasem kraciaste chustki na głowach kobiet przy pracy przypominają jeszcze „starokrajski“ zwyczaj. Farmy polskie w większych skupieniach, np. w Wisconsinie, nadają okolicy częściowo charakter polski. Napotyka się na Boże męki, kapliczki i krzyże przydrożne. Brak jednak skupionej wsi polskiej, bo farmy rozrzucone śą na dużej przestrzeni, odległe często od siebie o kilkanaście minut drogi, zaczem życie farmera cechuje duża samotność — no i mała sposobność do sporów o miedzę, skibę czy gruszę.

Zycie wypełnia praca ciężka, zazwyczaj dziesięciogodzinna, niekiedy na zmiany, w nagłej potrzebie również w nocy lub w niedzielę. Wypoczynkiem

jest niedziela, a do jej programu wchodzi zazwyczaj jazda automobilem do kościoła, odwiedziny sąsiadów, zabawa na miejscu w hali przy kościele lub wycieczka do sąsiedniego miasta. Zima krótka jest pewną przerwą w ciężkiej pracy, natomiast w czasie robót letnich — i to często na dwa zasiewy — pracuje cała rodzina, od dzieci w wieku szkolnym począwszy. Szczególnie wśród ludności polskiej praca kobiet i dzieci na roli ma nadmierne zastosowanie i aczkolwiek produkcja z akra jest większa lub lepsza ponad przeciętną, dzieje się to kosztem tych rąk roboczych, które niejednokrotnie muszą zastąpić brak maszyny rolniczej. Ułatwia to konkurencję, lecz z dużym uszczerbkiem dla wychowania przyszłej generacji. Te same warunki życia przeważają na farmach w Texas z tą zasadniczą różnicą, że podstawowym produktem farmera jest bawełna, mniej kukurydza i trzcina cukrowa. Gdy inne narodowości białej rasy używają do uprawy bawełny murzynów lub Me-ksykanów, to Polacy w miarę możności sami pracują na roli przy pomocy członków własnej rodziny i mając w ten sposób ułatwioną konkurencję, dość licznie wykupują farmy sąsiadów. Gospodaruje tu już trzecie, a nawet czwarte pokolenie, stosunkowo mało dotknięte wpływani amerykańskiemi, ponieważ Ślązacy wykazują dużo właściwej rasie polskiej tendencji do klanowości, zawierają związki małżeńskie między sobą i zachowują śląską gwarę w dość czystym stanie.

środki komunikacyjne. Tak samo istnieją znakomite warunki zbytu na

Odmienne są warunki życia i pracy na farmach polskich w stanach wschodnich. Tutaj przeważa wymagająca więcej wysiłku uprawa tytoniu i cebuli, gospodarstwo ogrodowe i hodowla drobiu. Uprawa tytoniu i cebuli nie da się zastąpić pracą maszyn i dlatego Polacy osiągają znakomite rezultaty ze względu na użycie swych rąk roboczych. Gospodarstwo ogrodowe jest bardzo popłatne, ponieważ miast jest stosunkowo wiele i są znakomite

drób,

wylęgany sztucznie zapomocą inkubatorów i hodowany na osobnych farmach. Są to ważne dziedziny gospodarki wiejskiej, gdzie praca ręczna ma przeważające znaczenie. Stąd specjalizacja na farmach jest wysoko rozwinięta. Niektóre farmy poświęcone są wyłącznie rolnictwu i hodowli bydła, inne łączą rolnictwo, ogrodnictwo, hodowlę bydła i drobiu oraz produkcję nabiału, pozostałe wyłącznie zajmują się hodowlą drobiu lub produkcją nabiału albo warzywnictwem lub gospodarstwem owocowem. Dlatego na farmach wschodnich mało mają zastosowania maszyny rolnicze, a hodowla bydła tylko wyjątkowo się opłaca. Zasobniejszy farmer posiada zazwyczaj parę koni i kilka krów, co mu na opędzanie wewnętrznych potrzeb gospodarstwa zupełnie wystarcza. W porównaniu ze standaryzacją gospodarki rolnej na zachodzie, farmy polskie na wschodzie więcej zachowały rodzimy charakter zarówno w obejściu gospodarczem jak i w sposobie produkcji. Farmy polskie są naogół dość drobne, od kilku akrów w górę, w miarę jednak dobrobytu i wytrwałej pracy coraz częściej jawi się już farma o stu akrach ziemi w posiadaniu farmera polskiego. Wiele jednak rodzin bierze w dzierżawę obcą rolę lub wy-wynajmuje się do robót polnych albo pracą w fabryce uzupełnia budżet domowy. System dzierżawy ziemi poczyna w Ameryce wzrastać szybciej na wschodzie, gdzie dostępna ziemia w całości prawie wyzyskaną została pod uprawę, powolniej natomiast na zachodzie, gdzie wiele nieużytków czeka na twórczą i mozolną dłoń gospodarczą¹). Wskutek mniejszych rozmiarów są farmy na wschodzie więcej skupione i zazwyczaj około kościoła ugrupowane

1) Farm dzierżawnych było w Ameryce w r. 1880 — 25"60//o, w r. 1900 - 35-30/0, w r. 1910 — 370/0,

1890 — 28-40/0,

w r.

a w 1920 — 38"10/o; farm, prowadzonych przez, zarządców, l"l°/o, reszta, t. j. бО'80/o jest gospodarowana przez właścicieli.

robią wrażenie miejskiej osady. Domy mieszkalne, urządzone na wzór podmiejski, są u zasobniejszych farmerówwy posażone często w elektrykę, łazienki, telefony, gorącą wodę, centralne ogrzewanie i t. p. Budowane są z cegły lub częściej z deszczułek w podwójne ścianki, parterowe i na jedną rodzinę obliczone. Umeblowanie, dostarczone z miasta na dogodnych spłatach, poza pokaźną liczbą religijnych obrazów mało się różni od obowiązującego w Ameryce szablonu.

Również wśród farmerów polskich na wschodzie daje się zauważyć brak celowej organizacji zawodowej. Farmerzy pozbywają swe produkty z poważną stratą przeważnie do rąk pośredników, którzy zakupują cały zbiór zwykle na pniu. Do wyjątków jeszcze należy farmer polski, który swym automobilem cię-żąrowym — t. zw. trakiem — wywozi artykuły zbytu do miasta na osobne rynki, wyłącznie dla dojeżdżających farmerów przeznaczone. Większy postęp i tu daje się zauważyć pod wpływem współpracy w organizazjach lokalnych celem wspólnej obrony przed wyzyskiem pośredników. Są to kooperatywy wytwórcze, zmodyfikowane na sposób amerykański, już powyżej omówione. Natomiast w gronie polskich farmerów na wschodzie rozwija się dość pomyślnie w niektórych osadach kooperatywa spożywcza w formie korporacji udziałowej dla artykułów pierwszej potrzeby. Sklep udziałowy dostarcza wszystkiego od mąki do obuwia i jest poważną konkurencją dla sklepów żydowskich. Przypomina to kółka rolnicze na wsi polskiej i ich stosunek do konkurencji żydowskiej, która razem z polskim chłopem przybyła i usadowiła się szczególnie w osadach farmerskich nowszej immigracji na wschodzie.

Zdobycze wychodźtwa na polu rolnictwa, osiągnięte często pracą trzech pokoleń, są doniosłe, lecz niestety w szczupłym rozmiarze. Polacy wykazują w pracy rolnej dużą dozę wytrwałości i samozaparcia, aby trudne początki przełamać i mimo widocznej dezercji innych osadników z roli potrafili przetrwać i często wzorowo się zagospodarować. Rola zawsze daje lepsze oparcie, mniej naraża na zmienne losy pracy we fabryce i większy szacunek budzi wród Amerykanów. Farmerom polskim powodzi się dobrze, mimo chronicznych wśród gospodarzy wszystkich krajów utyskiwań na złe czasy. Niedomaganiem rolnictwa amerykańskiego — zwłaszcza w grupie zachodniej — jest szeroko rozwinięta tendencja wśród farmerów uprawy jednego produktu, np. pszenicy lub bawełny, wskutek czego następuje nadmierne przeładowanie rynku, i tak już dość chwiejnego ze względu na powojenną wrażliwość zagranicznego wywozu. Wobec tego w niektórych stanach powstają przesilenia, pociągające bankructwa farmerów i instytucyj od nich zależnych, czemu stara się przeciwdziałać pomoc rządowa. Nadto po wojnie daje się zauważyć w Ameryce pewna nierównomierność między cenami, jakie farma pobiera za swe produkta, a cenami, jakie musi płacić za artykuły przemysłu.. Przeciętna wartość farmy amerykańskiej przekracza 10 tysięcy dolarów, a dochód brutto z akra zależnie od gleby i troskliwości gospodarczej wynosi przy uprawie zboża 30—50 doi., kartofli 50—150, przy plantacji kalafjorów 300 doi., truskawek czy selerów 700 dok, a przy uprawie szparagów dochodzi nawet do 1000 dolarów. Dobrobyt farmera polskiego nie dochodzi jednak do poziomu normalnego; statystyka bowiem amerykańska wykazuje, że w posiadaniu 17.352 farmerów polskich znajduje się 2,006.227 akrów ziemi, w tej liczbie 1,129.483 uprawnych o wartości dok 153,643.629. Według przeciętnej normy z r. 1920 farma amerykańska zajmuje obszar 148 akrów, w czem uprawnej ziemi 57 akrów o łącznej wartości 10.200 dolarów. Według tej skali farma polska zajmuje przeciętnie obszar o powierzchni 115 akrów, w czem uprawnej ziemi 64 akrów o wartości 8.854 dolarów, zaczem Polacy stanowią jeszcze warstwę

będącą na dorobku, a dorabiającą się już szybko i wytrwale, co ilustruje odsetek ziemi uprawnej, znajdującej się w ich posiadaniu.

Dobrobyt farmerów amerykańskich, mimo zależności od dość chwiejnego rynku zbytu wewnętrznego i zagranicznego, wzrasta naogół dość silnie, czego wyrazem jest wzrost wartości farm o 140% w ciągu 10 lat ostatnich. Ze wzrostem dobrobytu farmerzy poczynają się powoli przeradzać w warstwę ziemiańską, która myśli o zorganizowaniu własnej partji politycznej, t. zw. bloku agrarnego, stojącego na straży własnych interesów raczej gospodarczych aniżeli klasowych. W porównaniu z losem przybyszów polskich, osiadłych w miastach, farmerzy mieszkają wygodnie i zdała od krzykliwych, brudnych dzielnic fabrycznych wielkiego miasta. Mieszkańcy farm mniej narażeni są na demoralizujący wpływ miasta, a w szczególności polscy farmerzy na zacieśniające się koło amerykanizacji. Na farmie chłop polski więcej żyje życiem krajowem i swoją energją, wytrwałością i przywiązaniem do tradycyj polskich stworzył sobie na nowej roli środowisko, przypominające mu po-części wieś polską. Ma cały światek wiejski, a więc kościół, szkołę, kółko rolnicze, — swych rzemieślników, a więc szewca, krawca, golarza, a czasem i Żyda polskiego. Naturalnie, w nowem otoczeniu uległo to i ulega dalszej niwelacji na rzecz ogólnego szablonu amerykańskiego.

doi. 30,

Minął jednak okres bezpłatnego czy taniego osiedlania się w zwartych grupach na farmach w ciągu ostatnich dziesiątek XIX wieku. Dzisiaj o nabycie farmy rządowej może się starać tylko obywatel amerykański, który ukończył lat 21 i jest głową rodziny. Jest wprawdzie dużo jeszcze ziemi przydatnej do pewnych celów rolniczych, ale przeważnie nad Pacyfikiem i w południowych sekcjach kraju, zatem nie odpowiadającej wymogom chłopa polskiego — ziemi, w którą trzeba wiele pracy włożyć i znaczne koszta ponieść, zanim zacznie ona przynosić odpowiednie korzyści. Blisko połowa obszaru Stanów Zjednoczonych nie jest objęta farmami¹). Ziemię na tych przestrzeniach można jeszcze tanio nabyć za cenę doi. 10 do 50 za akier, lecz koszta jej oczyszczenia wynoszą w niektórych sekcjach około a w innych częściach — zwłaszcza nad Pacyfikiem — dochodzą do doi. 200. Istnieją wprawdzie zakrojone na szerszą skalę projekty czynników rządowych, aby ziemię odłogiem leżącą nawadniać i kolonizować na dogodnych dla osadników warunkach, lecz odnośne plany kolonizacyjne niechętne są próbom osiedlania się grupami narodowemi. Tern więcej teraz polski przybysz musi posiadać znaczniejszą gotówkę, co najmniej doi. 2.000, aby mógł kupić lub zagospodarować farmę w otoczeniu swojskiem. Dla zdobycia gotówki trzeba osiąść w mieście na okres 5—10 lat, skąd na rolę — po przyzwyczajeniu się do życia miejskiego, zwłaszcza wśród kobiet i przy małej lotności — dość trudno się przesiedlić. Dziś zatem przybysz polski rozpoczyna zazwyczaj swą karjerę od pracy na roli, gdy za przykładem krewnych zostaje wciągnięty w koło zajęć rolnych. Rozpoczynając od posług na roli, wyrobnik t. zw. farmhand, przekształca się w dzierżawcę i mozolną pracą spłaca właściciela, dochodząc nakoniec do posiadania własnego kawałka gruntu. Pojawiają się wprawdzie i dzisiaj liczne projekty osadniczo-kolonizacyjne, zmierzające do tego, aby chłopa polskiego ponętnemi a przesadnemi horoskopami ściągnąć na nieużytki i pozostawić na pustkowiu lub wśród obcojęzycznych sąsiadów. Dlatego propagowanie osadnictwa na farmy nasuwa

zawsze w Ameryce pewne wątpliwości, tem silniejsze, im dalsze są objekty sprzedaży czy kolonizacji. Minął obecnie okres planowego osadnictwa na ziemi, gdy kilkadziesiąt jeszcze lat temu wobec szeroko otwartych bram do Ameryki i jej całkowitej obojętności przy grupowaniu się przybyszów można było przeprowadzić skupienie głównej masy przybyszów polskich w jednym stanie na wzór dość udałych programów innych narodowości.

Główna natomiast masa wychodźtwa polskiego, bo blisko 85°/₀, podążyła do miast i, ulegając naturalnemu prawu koncentracji, skupiała się na jednem miejscu, tworząc odrębne polskie dzielnice. Dzielnice lokowały się tam, gdzie ziemia była najtańsza, a więc w już istniejących miastach na ich krańcach względnie w pobliżu fabryk, albo w organizować się mających odrębnych osadach fabrycznych. W warunkach życia wychodźtwa polskiego żyjącego z pracy rąk daje się zauważyć duża różnica — zależnie od ugrupowania w większych miastach czy małych osadach fabrycznych lub górniczych.

Większe miasta w Ameryce budowane są albo systemem blokowym albo radjalnym. Pierwszy, nowszy, polega na tem, że miasto podzielone jest na kwadraty rozmaitej wielkości, przeciętnie 10—20 bloków na milę kwadratową. Każdy blok obejmuje zatem 250—500 stóp kwadratowych i stanowi wewnątrz miasta zwarty kwadrat kamienic, a na przedmieściach grupę dom-ków zazwyczaj drewnianych. Starszy natomiast system radjalny polega na tem, że miasto buduje się według ulic, rozchodzących się w kształcie promieni od centralnego punktu, np. od ratusza. Często starsza dzielnica miasta ugrupowana jest systemem radjalnym, nowsza natomiast rozbudowuje się systemem blokowym. Przy jednym i drugim systemie place miejskie podzielone są na t. zw. loty o rozmiarze zazwyczaj 25 stóp frontu i 100 stóp długości, na których budowane są wąskie domy, zazwyczaj dwupiętrowe. W większych miastach są dzielnice zaniedbane, biedne, brudne, zwane przez Amerykanów slums, a zamieszkałe przez przybyszów. Zmieniały one swoich lokatorów: najpierw gościły Irlandczyków, potem Niemców, a obecnie mają nową klientelę, nowszych immigrantów : Włochów, Żydów i Polaków. Pobyt w tych dzielnicach — to często pierwszy etap karjery każdego przybysza, chyba że znalazł on odrazu pomoc w uzyskaniu lepszego zajęcia, lub krewni dorobili się dobrobytu i już zamieszkali w lepszych dzielnicach. W tych slums ludność grupuje się według narodowości i — jak piasek w morzu — ciągle się przenosi, osiedlając się według sympatji i antypatji europejskiej.

Jeżeli na jakiej ulicy osadzi się ze względu na warunki pracy większa ilość Polaków, a zwłaszcza powstanie projekt budowy kościoła, emigranci innej narodowości przenoszą się do innych dzielnic, a na ich miejsce jawi się ludność polska i tworzy się ośrodek nowego ghetta robotniczego. Slums składają się ze starych, poniszczonych budynków, których się nie burzy tylko dlatego, że wybudowanie nowych nie przedstawia dla właścicieli żadnego pożytku, ponieważ cała część miasta zamieszkana jest przez najbiedniejszą ludność. Ulice w tych dzielnicach są brudne i zanieczyszczone odpadkami, raz dlatego, że mieszkańcy mało dbają o porządek, dzieci cały czas bawią się i żyją na ulicy, a po wtóre zarząd miasta niebardzo troszczy się o usuwanie odpadków, o czystość, kanalizację czy oświetlenie. Tak samo mieszkania są nędzne, ciasne i ciemne i niewiele się różnią od warszawskich Nalewek czy zaułków miast włoskich. Badania Komisji Immigracyjnej, która stosunki mieszkaniowe slums w siedmiu miastach, skupiających największą ilość przybyszów, poddała szczegółowej rewizji, wykazały, że wśród Polaków przeciętnie

dwie osoby wypadały na jedną izbę, włączając kuchnię.¹) Na to przepełnienie mieszkań wpływa — poza względami oszczędności i liczną rodziną — szeroko przyjęty zwyczaj trzymania sublokatorów wzgl. stołowników, t. zw. boardników. Komisja Immigracyjna ustaliła, że 48'4°/o polskich rodzin trzyma boardnikózu w ilości przeciętnie po 3’53°/o tych sublokatorów na jedną familję. Boarding-system dlatego przybrał wśród Polaków tak szerokie rozmiary, ponieważ większość przybyszów stanowili nieżonaci, wzgl. mężowie, którzy żony pozostawili w Polsce, a po wtóre ten system gospodarstwa przedstawia najbardziej ekonomiczny sposób życia.²) Inną jednak formę ma boarding-system wśród osad górniczych i miasteczek fabrycznych, a inną w omawianych większych miastach. Tutaj przeważa zwycza', że familja dla powiększenia dochodu przyjmuje boardnika i pobiera od niego umówioną tygodniową kwotę za mieszkanie, strawę, pranie i naprawianie bielizny. Często jednak stała kwota płacona jest za mieszkanie, gotowanie, pranie i naprawianie bielizny, zaś rachunek za pożywienie prowadzony jest osobno. Gospodyni musi więc osobno kupować pożywienie dla boardników i z nimi z końcem tygodnia się obliczać, przyczem utarł się zwyczaj, że gospodarze żyją strawą, gotowaną dla boardników. W tych warunkach dusi się w trzech lub czterech ciasnych izbach kilkanaście obcych sobie osób, mężczyzn, kobiet i dzieci. Nieco lepiej sytuowane rodziny mieszczą się na piętrach, biedniejsze w oficynach, raczej piwnicach z małem okienkiem na ulicę. Nie są odosobnione wypadki, że w ciasnej izbie mieszczą się rodziny z dziećmi i z drobiem lub kilka familij zajmuje jeden pokój i parę ciemnych nyży do spania. Nie brak też przykładów skrajnej, wielkomiejskiej nędzy, spowodowanej chorobą lub pijaństwem. Czynsz jest stosunkowo wysoki, a na podstawie obliczeń Komisji Immigra-cyjnej przybysze płacą komorne o kilkanaście procent wyższe od czynszów normalnych. Właściciele są bezwzględni w ściąganiu komornego, a natomiast mało dbają o adaptacje mieszkaniowe.

Nie w każdem mieście slums są tak za opuszczonemi dzielnicami wśród amerykańskich metropolij, są zarządy miast, które starają się o utrzymanie względnego porządku i czystości i wydają surowe przepisy sanitarne, naogół dość niechętnie przez mieszkańców przestrzegane. Niektóre kolonje polskie mieszczą się w dzielnicach, którym trudno nadać miano slums, ponieważ są lepiej zabudowane i uporządkowane. Tak samo wnętrza domów i mieszkań, pomimo nędznego otoczenia i wyglądu, często są schludnie przez lokatorów utrzymane. Z reguły jednak ludność polska mieszka w większych miastach najgorzej tam, gdzie zmuszona jest lokować się grupami w domach czynszowych. Lepsze warunki życia istnieją w tych dzielnicach przedmiejskich, gdzie Polacy są właścicielami domów, a raczej domków. Do posiadania tych dom-ków dochodzą oni przeważnie drogą dogodnych spłat w dwojaki sposób: albo nabywają loty i na nich według swego planu się budują, albo — częściej — nabywają gotowe domy z drugiej ręki lub od kompanij budowlanych. W razie indywidualnej budowy domów, zależnie od smaku właściciela mieszkania urządzone są z pełną troską o wewnętrzną wygodę. Pokoje są małe, umeblowanie bogate, połączenie z piętrem wewnętrznemi schodkami bez osobnych klatek schodowych, a z tern łączą się wszystkie udogodnienia życia domowego, jakie angielskie przywiązanie do domu (home) a amerykań-

!) W amerykańskich domach ubikacje mieszkalne są bardzo szczupłe, ponieważ panuje angielski zwyczaj, że chłopak czy dziewczyna w wieku ponad 10 lat powinny mieć wyłącznie dla siebie przeznaczony pokój, stąd w mieszkaniach większość pokoi stanowią sypialnie (bedroom).

kańskich.

²) Boarding-system przybrał w Ameryce największe rozmiary wśród ludów bał

ska praktyczność i masowa produkcja szerokim sferom uprzystępniły. Przy nabywaniu domów od kompanij budowlanych, kolonje wzgl. niektóre ich części robią wrażenie raczej koszar, gdyż wszystkie domy budowane są według jednakowego szablonu. Domki są zazwyczaj jednopiętrowe, obliczone najwyżej na dwie rodziny, murowane lub drewniane z deszczułek o podwójnych ścianach, co przy łagodnym dość klimacie zabezpiecza wewnętrzne ciepło. Nadto duże przedsiębiorstwa fabryczne często budują dla swych robotników domy mieszkalne, a następnie odsprzedają je robotnikom po dogodnej cenie, uiszczanej ratami. Wiąże to robotnika z przedsiębiorstwem, usuwa ryzyko niszczenia mieszkań przez lokatorów, lecz utrudnia grupowanie się według narodowej przynależności. Przed domami zazwyczaj umieszczone są ganki, oszklone schodki lub werandy, a jeżeli domy nie przylegają do ulicy — trawniki lub warzywne ogródki. Ulice są szerokie, często obsadzone drzewami, a jedna z nich stanowi zwykle główną arterję kolonji, gdzie stoi kościół i skupia się handel polski. Wygląd tych dzielnic nie we wszystkich miastach jest jednakowy. Są kolonje brudne i zaniedbane, o ulicach licho wybrukowanych, pełnych śmiecia i błota, które wśród Amerykanów zdobyły sobie niepochlebną nazwę polish sections, są również dzielnice polskie, szeroko zabudowane i schludnie utrzymane, któremi mogłyby się szczycić stołeczne miasta w Polsce. Tak samo widoczna jest duża różnica w pomieszczeniu. Są dzielnice, gdzie w domkach, obliczonych na dwie rodziny, mieszka cztery lub pięć rodzin, względnie większa ilość boardników; są dzielnice raczej will, zamieszkałe przez pojedyncze rodziny i urządzone z pełnym zbytkiem amerykańskim. Ta niejednolitość rozwoju spowodowana jest nietylko datą założenia kolonji, ale i warunkami na lokalnym rynku pracy i stanowiskiem zarządu miasta. Przeciętnie trzecia część robotników polskich, zamieszkałych w większych miastach, posiada już domki własne. Ryzyko bowiem nabycia domku — i to na dogodnych ratach — dla robotnika w mieście nie jest tak duże, jak w osadach górniczych lub fabrycznych, gdzie w razie zaniechania produkcji znajduje się bez pracy, o którą w innym zawodzie trudno, i z domem, który ruchy jego krępuje. Po wtóre kompanje górnicze lub fabryczne często budują domy dla swych robotników, wskutek czego odpada troska o stały dach.

Pomijając warunki życia początkującego przybysza lub boardnika, ograniczających do ostatecznych granic swe potrzeby, co już poczyna zanikać, naogół stopa życiowa osiadłego nieco dłużej i żonatego robotnika jest wysoka. Przeciętny dochód robotnika polskiego wynosi około 120 doi. miesięcznie¹), z czego na mieszkanie wydaje niewiele więcej niż jedną czwartą, na życie jedną trzecią, resztę na odzież i inne potrzeby codziennego życia. Nadto z zarobku tego opłaca premję asekuracyjną i robi drobniejsze oszczędności. Mieszkanie jego składa się z dwóch lub trzech ubikacyj mieszkalnych i kuchni² 3). Umeblowanie tandetne, nabyte na raty, z dywanami, gramofonem, a coraz liczniej i z automobilem, stosuje się do obowiązującej etykiety amerykańskiej. Wygód życia domowego pozazdrościćby mogła niejedna gospodyni w Polsce. Zazwyczaj mieszkanie zaopatrzone jest w oświetlenie elektryczne, gazowe urządzenie kuchni i zimną oraz ciepłą wodę w wodociągu. Przyjętą jest ranna dostawa najważniejszych artykułów pożywienia, np. nabiału, pieczywa, mięsa wprost do domu, inne prowjanty łatwo dostać w pobliskim sklepie lub wstrzymać się do przyjazdu wędrownych handlarzy, którzy swe przybycie awizują gar-

dłem lub trąbką. — Artykuły żywności są stosunkowo tanie, więc pożywienie jest obfite, często mięsne i nie bez tradycji kuchni polskiej. Nie spotyka Polaków ze strony Komisji Immigracyjnej zarzut nędznego odżywiania się, dotyczący np. Włochów. Ponieważ robotnicy udają się do pracy na cały dzień i rzadko mogą w przerwie obiadowej posilić się w domu, gospodyni przyrządza obiad zazwyczaj rano i dla pracujących członków rodziny wkłada go do osobnych naczyń blaszanych, t. zw. peli. Obiad zwyczajem amerykańskim jest stosunkowo skromny, złożony z kawałka mięsa z jarzyną i kawy, a natomiast właściwy posiłek stanowi kolacja, przed zaprowadzeniem prohibicji dość obficie zasilana piwem. Ubiorem i życiem towarzyskiem przypomina kolonja drobnomieszczańską warstwę w Polsce, zmodyfikowaną według szablonu amerykańskiego. Stosunki towarzyskie w życiu domowem żywe, naturalnie w dniach wolnych od zajęcia, a więc w soboty po południu i niedziele. Rano w niedzielę parafjanie, odświętnie ubrani, udają się do kościoła, po południu jedni śpieszą na nieszpory, inni wizytują się nawzajem. Zachował się, a nawet przy wzroście dobrobytu podniósł się duch gościnności. Zebrani zabawiają się gawędą, omawiająp sprawy osobiste, wiadomości z Polski, sprawy parafjalne. Gdy zebranie jest liczniejsze, do programu należą gry towarzyskie, śpiewy lub tańce przy gramofonie. Wśród uroczystości familijnych najbardziej popularne są wesela, tak huczne, że często trwają trzy dni, od soboty do poniedziałku, i zdobyły sobie wśród Amerykanów niezbyt pochlebną opinję, że polish weddings zazwyczaj kończą się poturbowaniem między gośćmi weselnymi lub bijatyką z sąsiadami. Temperament ten osłabiła obecnie prohibicja, lecz niezupełnie, gdyż potajemne pędzenie wódki, dość powszechne w Ameryce, trwa nadal, z dużem jednak niebezpieczeństwem dla raczących się, bo liczba wypadków śmierci i gwałtownych zasłabnięć wskutek nieudolnej destylacji w miedzianych przyrządach jest zastraszająca. Potajemna destylacja napojów alkoholicznych ujemnie oddziaływa na wychowanie zwłaszcza młodszego pokolenia, naruszając powagę prawa i deprawując dzieci widokiem libacji i połączonych z tern różnych ujemnych skutków. Obok pijaństwa drugą plagą wychodżtwa jest rozwielmożniona gra w karty i kości i przygodna loterja w domach prywatnych, szulerniach czy na piknikach. Powoli te plagi dość widocznie słabną: pierwsza z powodu prohibicji, a druga umiejętnie, a często przesadnie, bywa wyzyskiwana dla przysporzenia dochodu na różne społeczne cele osady. Zycie miejskie dostarcza kolonji licznych sposobności do taniej przyjemności w parkach zabawowych, halach tanecznych, kinach, zawodach sportowych, piknikach i t. p. Zapał do tańca i licznych tanich uciech jest w Ameryce imponujący, acz może drażni ucho przybyłego Europejczyka swą masowością, hałasem, przesadną reklamą i brakiem smaku. Są to uciechy świąteczne mas miejskich, wyładowujących swą energję życiową szczerze, żywiołowo i hałaśliwie. Wieczorami, zwłaszcza w zimie, przedstawienia amatorskie, zabawy taneczne, loterje i t. p., urządzane w domach narodowych lub halach parafjalnych, cieszą się dużą frekwencją gości. W le-cie organizują się wśród osady z inicjatywy towarzystw wspólne wycieczki, pikniki i zabawy taneczne, powszechnie t. zw. fairy, t. j. połączone z loterją jarmarki, na polankach i w lokalach, położonych zdała od miasta. Zycie towarzyskie jest naogół dość silnie rozwinięte, a ułatwiają je dobre środki komunikacyjne, dobrobyt i zmysł gościnności, właściwy rasie polskiej.

W głównych zarysach jedne kolonje po większych miastach przypominają zasobniejszą warstwę robotniczą w Polsce, drugie, o większym dobrobycie, zamożniejszą warstwę drobnomieszczańską. Wyodrębnić należy sporą garść Polaków, żyjących poza obrębem kolonji. Jedni nie mogą mieszkać ze względu na warunki pracy, drudzy, dorobiwszy się majątku, mają aspiracje do mieszkania w lepszych dzielnicach, inni mieszkają w innej stronie miasta, lecz biura swoje zawodowe utrzymują wśród kolonji. Znakomite warunki komunikacyjne ułatwiają łączność, więc mimo rozbicia grupy polskiej na kilka osiedleń współpraca i porozumienie w obrębie danego miasta stosunkowo są dość żywe.

Gorzej się przedstawiają warunki życia w osadach czy miasteczkach fabrycznych i górniczych. W miarę, jak fabryki czy kopalnie powiększały się, rosła również liczba robotników lecz mało się troszczono o ich pomieszczenie. Wskutek tego warunki pomieszczenia pogarszały się z każdym rokiem, a równocześnie rozwijał się boarding-system do miary powszechnej reguły. Na rozwój tego systemu wpływała dążność każdego wychodźcy, aby przy najniższych potrzebach jak najwięcej zaoszczędzić, oraz wspomniany brak kobiet, która w tych osadach była cenną nietylko jako żona, lecz też jako środek do trzymania boardników. W odróżnieniu od miast, dla braku pomieszkać i małej liczby rodzin, boarding-system początkowo przybrał przeważnie formę swego rodzaju kooperatywy. Pewna ilość Polaków łączyła się w grupę, która wynajmowała mieszkanie, a niekiedy zajmowała wolny magazyn lub skład. Aby zmniejszyć koszta, umieszczano w mieszkaniu jak największą ilość łóżek, często jedne nad drugiemi, jak półki w sklepie. Ponieważ niektóre kopalnie, względnie fabryki, pracują na dwie zmiany, często jedno łóżko miało dwóch właścicieli, z których jeden wstawał, a drugi kładł się w ciepłą jeszcze pościel. Strawę gotują sami lokatorowie albo przynoszą z restauracji i wogóle załatwiają wszystkie czynności gospodarstwa domowego w warunkach, dalekich od czystości i higjeny. Znośniejsze stosunki panują w takim boarding-housie, gdy grupa wynajmuje kobietę, której zleca pilnowanie porządku, gotowanie i pranie, wzgl. gdy rodzina utrzymuje boardników. Smutny jest los tych gospodyń, które muszą się troszczyć o zaspokojenie potrzeb często tuzina mężczyzn i swych dzieci. Kompanje górnicze lub fabryczne, jeśli mają domy, to zazwyczaj wynajmują je robotnikom dopiero po podpisaniu przez tych ostatnich surowych warunków, dotyczących porządku wewnętrznego, a zbliżonych prawie do klauzuli więziennej. Uciążliwym zwłaszcza jest warunek nabywania artykułów żywności w sklepach kompa-nijnych — i to po cenach wyższych od targowych, do czego zmusza również odległość od miasta. Nabyte towary księguje się, a należność potrąca się przy wypłacie zarobków. Po wtóre komorne jest często wysokie i pomieszczenie nędzne, bo kompanje obawiają się większych składów ze względu na niepewność produkcji. Znikają jednak powoli dawne izolowane osady fabryczne, które dla robotników miały olbrzymie gmachy nakształt koszar, gdzie często kilkaset osób literalnie dusiło się w nędznych warunkach. Warunki życia w osadach fabryczno-górniczych są więcej prymitywne, własnych domów jest tu stosunkowo mniej, bo zajęcie niedość pewne. W strefie osad górniczo-fabrycznych daje się zauważyć peWna różnica, lecz z poprawą sytuacji na rynku pracy i tutaj dobrobyt widocznie się zwiększa. W rejonie górniczym, zwłaszcza w sekcjach węgla twardego, dobrobyt poważnie wzrasta. Na sytuację w rejonie węgla twardego interesujące światło rzuca sprawozdanie Komisji Węglowej, która z ramienia kongresu w r. 1923 podjęła badania całego górnictwa węglowego. Według tego sprawozdania pracuje w rejonie węgla, twardego 147.456 górników, a wśród nich 77.765 cudzoziemców, z czego 26.562 — czyli 18% — urodzonych w Polsce. Większy odsetek cudzoziemców w porównaniu z rodowitymi Amerykanami posiada własne domy. Współpraca kobiet i dzieci jest dość nikła. Wśród cudzoziemców 23% a wśród rodowitych Amerykanów 16% utrzymuje w domu boardników. W rejonie tego węgla zanikają małe, izolowane górnicze osady, położone na gruntach kompanij, i przez nie kontrolowane. Tylko 10°/₀ górników mieszka w domach kompanijnych, lecz posiadają oni swobodę ruchu i zajęcia. Sytuacja w rozleglejszym rejonie węgla miękkiego nie doczekała się jeszcze sprawozdania Komisji i przedstawia się daleko gorzej od pomyślnych warunków życia w strefie antracytu. Wśród osad górniczo-fabrycznych są zatem kolonje polskie o własnych domach, dostatnio urządzone i schludnie utrzymane, ale są również dzielnice polskie nędzne i brudne. W szczególności w rejonie fabryk sukna w N. Anglji przeważają dzielnice uboższe, o nikłym dobrobycie i lichem zdrowiu wskutek pracy wśród mało sanitarnych warunków. Naogół powodzenie kolonij polskich wszędzie uzależnione jest od warunków lokalnych, zwłaszcza pracy, a ponieważ warunki pracy wskutek ograniczeń immigracjnych widocznie i trwale się polepszają, rośnie również ogólny dobrobyt wychodżtwa. Tak samo daje się zauważyć poprawa w warunkach życia, ponieważ boarding-system stracił wiele ze swojej przesadnej formy wskutek wyrównującej emigracji powojennej, a więc dużego wyjazdu do Polski samotnych mężczyzn i przyjazdu znacznego odsetku kobiet do Ameryki.

Najgorszy tryb życia prowadzą robotnicy sezonowi na t. zw. campach przy konstrukcjach kolei, kanałów, wyrąbie drzewa, połowie ryb i ostryg. Zycie odosobnione, zdała od miast, w barakach, szałasach, lepiankach lub starych wagonach, obraca się między pracą, marną strawą i snem. Robotnicy zależni są od prowadzącego roboty, — t. zw. kontraktora, — który nietylko ich najmuje, lecz na ich wyżywieniu stara się osobno zarobić. W niektórych latach liczba tych armij wynosi pół miljona robotników, a wśród nich obok przeważającej liczby Włochów znajduje się dość spory odsetek Polaków. Warunki życia na takich campach są ciężkie, praca wyczerpująca, dach nędzny, bezwzględna zależność od kontraktora i surowa często dyscyplina. Po ukończeniu robót robotnicy zostają zwolnieni i wracają do dawnych siedzib w poszukiwaniu za nowym zarobkiem.

Jak w Ameryce skala bogactwa jest niezmierzona, — od nędzy do biljonowych fortun, — tak samo w życiu wychodżtwa polskiego skala ta jest szeroka : poczyna się od nędzy, a dochodzi do dobrobytu — jak na Amerykę — miernych rozmiarów. W porównaniu ze średnią stopą życia amerykańskiego Polacy stoją stosunkowo nisko. Biorąc za podstawę minimum egzystencji familji amerykańskiej kwotę 2.000 doi. rocznie, stopa życiowa Polaków oparta jest na budżecie przeciętnie 120 doi. miesięcznie. W typowym amerykańskim standard of life, obejmującym przeszło 80°/₀ ludności amery-rykańskiej o dochodzie od 100 do 1.000 doi. miesięcznie na familję, wyłączając biedę czy pauperyzm na dole, a plutokrację na górze, Polacy zajmują szczeble stosunkowo jeszcze niskie, mało zbliżone do minimum egzystencji przeciętnej familji amerykańskiej. Wyraźnie daje się to zauważyć w skali zarobków. Komisja Immigracyjna wykazała np., że w roku 1910 przeciętny zarobek rodowitego Amerykanina wynosił 595 doi. rocznie, zaś płaca immigranta 385. Stosunek ten utrzymuje się nadal wśród nowej skali zarobków — jeśli nie tak drastycznie, to zawsze jeszcze z poważną różnicą.

Pomijając konieczne lub celowo biedne życie nowego przybysza oraz dobrobyt zwłaszcza inteligjencji polsko-amerykańskiej, przeciętna stopa życiowa {standard of life) farmera czy robotnika polskiego stoi na poziomie przedwojennej drobnomieszczańskiej warstwy w Polsce. Wśród farmerów widoczny jest większy dobrobyt, natomiast wśród robotników skala życia zależna jest od lokalnych warunków pracy. Do tego względnego jak na Amerykę dobrobytu dochodzą Polacy ciężką, w Polsce mało znaną wytężającą pracą. Poza wypadkami pewnej rozrzutności, właściwej życiu amery-

kańskiemu, zwłaszcza w czasie ostatniej wojny, Polacy żyją oszczędnie, doprowadzając oszczędność do samozaparcia w razie liczenia się jeszcze z zamiarem ewentualnego powrotu do Polski. W porównaniu z dawną stopą życiową w Polsce przybysze w Ameryce rozszerzają powoli skalę potrzeb, a tę adaptację ułatwia standaryzacja życia amerykańskiego. Produkcja amerykańska, zasobna w potężny kapitał, nagina potrzeby społeczeństwa do swych masowych fabrykatów, zmusza szerokie warstwy do zadowalania się tern, co kapitał ma do zbycia, powodując, że ze standaryzacją produkcji łączy się standaryzaęja całego życia. Reklamowana amerykańska stopa życiowa jest zmechanizowaniem życia do jednolitych potrzeb w zakresie ubioru, mieszkania, pożywienia i rozrywek fizycznych czy duchowych. Masowa produkcja wycisnęła swe piętno na każdej potrzebie obywatela amerykańskiego, spychając go prawie do roli przymusowego konsumenta swych fabrykatów. Dla indywidualizmu polskiego może w tej atmosferze szablonu za duszno, lecz ma ona liczne dodatnie strony, albowiem ułatwia najszerszym warstwom korzystanie z każdej zdobyczy postępu i wiedzy, która staje się wspólnym wszystkich udziałem. Masowa więc produkcja wytworzyła jednolitość potrzeb i konsumcji według zgóry określonego planu. Przybysz zatem polski z konieczności przyswaja sobie typowe pozory amerykańskiej stopy życiowej, poczynając od zmian zewnętrznych. Zmianie ulega ubiór, jawi się zegarek z dewizką, twarz wygolona, słowem : nowa postać, której fotografję z dumą wysyła się do krewnych czy znajomych po drugiej stronie oceanu. Szybszej zewnętrznej metamorfozie ulegają kobiety, które łatwo przyswajają sobie nowy strój miejski, zwykle od kapelusza, pudru i wysokich obcasów poczynając. Rosną potrzeby w zakresie pożywienia, obficiej pojawia się mięso, czy dawniej piwo, jawią się nowe artykuły, jak przesadnie spożywane w Ameryce lody (Ice cream), słodkie napoje i cukry, gatunki nieznanych dotychczas owoców. Nowy dach nad głową przynosi liczne ułatwienia gospodarcze, a więc gaz czy elektrykę, centralne ogrzewanie, wodę ciepłą w wodociągu, dostawę artykułów żywności do domów, pozwalając na większy komfort życia domowego. Urządzenie komunikacyjne, zetknięcie z tubylcami, praca w fabryce czy na farmie rozszerza potrzeby i widnokrąg osadnika. Zapas pojęć i słownik, przywieziony z Polski, jest za szczupły, aby określić nowe potrzeby, więc mowa polska w gwarze chłopa polskiego otrzymuje nowy zasób wyrazów angielskich z polską końcówką. Młodsi przybysze szybko przyswajają sobie nowe warunki życia, starsi natomiast wykazują duży konserwatyzm w ubiorze, pożyciu domowem i pożywieniu. Skala życia przybyszów ulega więc stałej ewolucji, zależne jednak od powodzenia i miejsca osiedlenia. Miasto niweluje dość szybko, farma natomiast pozwala na większą konserwację myśli i tradycyj życiowych. Nie wszyscy poddają się w równej mierze temu procesowi, zwłaszcza wyodrębniają się tu przybysze, liczący się z myślą powrotu do Polski. W każdym razie paroletni pobyt w Ameryce wywiera doniosły wpływ na skalę potrzeb życiowych, a przyswojenie sobie amerykańskiej stopy życiowej i społecznej powoduje, że zczasem trudno reemigrantowi ponownie osiedlić się w Polsce wśród tego otoczenia, z którego wyszedł.

A?

' ZARząo

KOŁA

^ W KRAKOWI-

.o 'A

ROZDZIAŁ IV.

Praca i płaca.

Atmosfera pracy. — Opinja o robotniku polskim. — Nieszczęśliwe wypadki w przemyśle. — Unje robotnicze. — Sezonowość pracy. — Praca kobiet i dzieci. — Zawodowa klasyfikacja wychodźtwa. — Warunki pracy i płacy w przemyśle włókienniczym, w górnictwie, w przemyśle żelazno-stalowym, w rzeźniach i magazynowaniu mięsa oraz w posługach na roli. — Przeciętna zdolność zarobkowa robotnika polskiego.

Polska eksportowała dłonie robocze i dlatego na długo decydującym środkiem utrzymania wychodźtwa pozostanie praca mięśni. Warunki zatem pracy, skala zarobków i stosunki na amerykańskim rynku pracy oddziaływają jak barometr — szczególnie na dobrobyt polskich przybyszów.

Cała Ameryka jest zorganizowaną pracą, aby nadmiar bogactw naturalnych i ludzką energję jak najszybciej choćby rabunkowo wyzyskać w pogoni za majątkiem i dobrobytem. W tej eksploatacji Amerykanie są mózgiem, przybysze zaś siłą roboczą. Fakt, że niekwalifikowani przybysze mogli znaleźć zaraz i w tak dużym rozmiarze zajęcie, jest następstwem ewolucji, jaką produkcja amerykańska w ostatnich dziesiątkach lat przeszła. Wskutek powszechnego zastosowania maszyn nastąpiło powolne usuwanie z przemysłu pracy kwalifikowanej i w jej miejsce zużytkowanie sił niekwali-fikowanych. Użycie bowiem maszyn pozwoliło na przeprowadzenie podziału pracy, ograniczającej współudział robotnika do wykonywania prymitywnych ruchów. Proces produkcji rozłożony zatem został na kilkadziesiąt lub kilkaset stadjów, wymagających małej wprawy, ale zato miarowej i natężającej roboty, gdyż drobne przeoczenie powoduje zamieszanie w ruchach współpracowników. Ta właśnie drobiazgowa organizacja pracy cechuje produkcję amerykańską i przy bogactwie surowca pozwala na zdumiewającą szybkość i masowość.

Wybitną właśnie cechą amerykańskiej produkcji jest centralizacja kapitału w formie znanych trustów wzgl. syndykatów, co pozwala na podjęcie imponujących poczynań. W każdej dziedzinie produkcji odczuwa się dominację wielkiego kapitału, który mechanizuje produkcję i konsumcję i reguluje popyt na rynku pracy. Tętno produkcji amerykańskiej bije dość zgodnie z ogólną konjunkturą polityki wewnętrznej i jest niezwykle wrażliwe na zmianę egzekutywy państwowej. Powodzenie partji demokratycznej czy republikańskiej zależne jest od zadowolenia ludności, czułej na dobrobyt i ekonomiczne położenie wewnątrz kraju.

Ameryka jest klasycznym przykładem koncentracji kapitału, który jednolicie kształtuje produkcję, konsumcję, pracę czy nawet myśl społeczną, powodując stopniowy zanik względnie słabość drobnego kapitału i indywidualnych poczynań na polu gospodarczem. Na wzór kapitału skon-

centrowana jest również i praca, organizująca się według standaryzowanych wymogów życia i szablonu, narzuconego przez wielki kapitał. Ustrój społeczny sprzyja wzmaganiu się wpływów i znaczenia zawodowych związków robotniczych, zrzeszonych w Amerykańskiej Federacji Pracy, reprezentującej 80 °/0 zorganizowanego robotnika. Ale praca nie posiada zalet koncentracyjnych kapitału i dlatego zawodowe związki robotnicze obejmują niespełna 15 °/0 z 40-miljonowej rzeszy pracującej w Ameryce i są dość luźnie zorganizowane w Federację. Z każdym rokiem tworzą się wprawdzie nowe organizacje zawodowe, lecz nie wykazują one na gruncie amerykańskim koncentracyjnego zmysłu kapitału, ponieważ Federacja z przeszło 4 milj. członków w r. 1920 spadła do niespełna 3 milj. w r. 1923.

Praca, zorganizowana w Federację, posiada kierunek ugodowy, w walce z kapitałem jest pojednawczo nastrojona i solidaryzuje się z nim w wewnętrznych czy zewnętrznych momentach krytycznych. Metody walki obracają się w ramach legalności, w pierwszym rzędzie na drodze ustawodawczej przez wpływy w centralach rządowych i ciałach ustawodawczych. Są to skutki wychowania w atmosferze karności społecznej i równości, a wzgl. w atmosferze braku wyraźnego poczucia kastowości. Społeczeństwo amerykańskie, wychowane w tradycji i kulturze anglosaskiej, ma głębokie poszanowanie dla prawa, ładu i porządku społecznego oraz wysokie poczucie obowiązkowości. Trzy przykazania demokracji, a zwłazscza równość „w kraju wszelkich możliwości“ posiada liczne ponętne horoskopy dla energji ludzkiej, aczkolwiek dla niedoświadczonego przybysza często niesie ironję i rozczarowanie. W amerykańskiej atmosferze wolności i równości brak skrystalizowanego pojęcia interesów klasowych. Starcia pracy z kapitałem, rywalizacja między wsią a miastem względnie jego przemysłem są problemami raczej ekono-micznemi, bez wyraźnej cechy politycznej.

Głęboko wpojone zasady pracy nie dopuszczają do zaniedbania się, przeciwnie powodują nadmierny wyzysk sił fizycznych i gwałtownie przyśpieszają tempo życia. Poszanowaniu właśnie pracy, zrozumieniu jej doniosłości w życiu gospodarczem narodu i bogactwu naturalnemu zawdzięcza Ameryka swą potęgę, rozwój i dobrobyt. Praca w Ameryce jest motorem energji ludzkiej i sił natury i bez względu na rodzaj jest zaszczytnym obowiązkiem każdego obywatela. Ameryka stworzyła niejako własną filozofję pracy, uzależniającą powszechny dobrobyt od intensywności produkcji każdego pracownika w warsztacie społecznym *).

Ten kult świadomej pracy przenika społeczeństwo amerykańskie i powoduje, że przybysz dostaje się do warsztatu społecznego, który wymaga nieznanego w Polsce napięcia energji i muskułów. Stąd dość powszechną, lecz problematyczną jest opinja, że emigrant przy napięciu tej samej energji mógłby w Polsce dojść do tego samego dobrobytu, tern więcej, że na

Stwierdza to nauka społeczna w Ameryce, która zaprzecza istnienia wśród ludności świadomości klasowej (class consciousness), nie ulega jednak kwestji, że coraz silniej budzące się poczucie interesów zawodowych nie pozostanie bez pewnego klasowego wpływu na dalszą formację struktury społecznej i w Ameryce. W tych warunkach równości szans (equality of opportunity) dla rzutkiej inteligencji i silnych muskułów Amerykanina otwiera się szeroki teren dla karjery życiowej. Dzisiejszy robotnik może być jutro drobnym kapitalistą, a zczasem miljonerem, kształcąc się zaś wieczorami, może przejść do wolnych zawodów lub ubiegać się o godności obywatelskie.

1) Rezolucja Amerykańskiej Delegacji na 2. kongresie Międzynarodowej Izby Handlo-• wej, odbytym w Rzymie w marcu 1923 r.

Wychodźtwo polskie.

obcym gruncie musi zwalczyć wiele trudności, zaznać licznych rozczarowań, zanim zdobędzie względnie pomyślne warunki bytu. W Ameryce staje przybysz do warsztatu pracy fizycznej, na usługach której stanęła wiedza, aby produkcję ułatwić, konsumcję urozmaicić, a życie udogódnić. Pozornie jest Ameryka skomplikowanym mechanizmem, a w rzeczywistości wszystkie przejawy życia i pracy ujęte zostały w jednolite szablonowe ramy i rozbite na proste funkcje, ułatwiające przybyszowi dość szybkie przystosowanie się. Zmechanizowanie zatem życia i przemysłu ułatwiło chłopu polskiemu, który rzadko fabrykę widział, przejście na obcym gruncie w szeregi sfery robotniczej, a do nowej roli przysposobiła go monotonność pracy na wsi polskiej. Narówni z innymi przybyszami nie był on mile przyjęty przez robotników miejscowych, którzy nie bez słuszności widzieli w nim groźnego konkurenta, licytującego wdół płacę. Nie znając języka i amerykańskich stosunków, przybysz chętnie godził się na gorsze warunki płacy, która przy niskich wymaganiach życiowych była w porównaniu z zarobkami w Polsce zbyt ponętna. Dla tego niskiego wynagrodzenia i wytężającej roboty przedsiębiorca brał go chętnie, zwłaszcza, że nie był skory do strajków, a często w czasie strajków zajmował miejsca strajkujących. Przedsiębiorca względnie jego podmajstrzy jednak przybysza nie znał, traktował go często gorzej jak murzyna, w razie możności wyzyskiwał i życie jego lekceważył. W tych warunkach i wobec naturalnej separacji Polaków początkowe współżycie przybyszów z tubylcami było naprężone i objawiało się w licznych bójkach, w których pięść mazurska często górowała. Wobec amerykańskiego kultu pięści zjednało to Polakom trochę większy respekt, lecz do dnia dzisiejszego nie cieszą się szczególną sympatją miejscowej warstwy robotniczej. Wskutek wspomnianego bowiem zmechanizowania przemysłu nastąpiło wypieranie kwalifikowanych robotników przez zwykłych najemników, którzy niesłusznie są uważani za przyczynę tej niekorzystnej zmiany i traktowani z dużą niechęcią. Na tle tej rywalizacji widocznem jest na przełomie XX w. posuwanie się rodzinnego elementu robotniczego na zachód, gdzie silnie i popłatnie poczęło się rozwijać górnictwo i przemysł, a obejmowanie na wschodzie opuszczonych posterunków przez coraz to liczniejszych przybyszów. Jak dawniej Deutschman było dla konkurenta oznaką pogardy, tak długo • się utrzymało damned Polack jako synonim czegoś gorszego i niższego. Ta niechęć do przybyszów jest nadal dość żywotną zwłaszcza w zagłębiach Pensylwanji i Ohio, gdzie obcokrajowców traktuje się pogardliwem mianem hunkisx).

Jako robotnicy cieszą się Polacy dobrą naogół opinją. Są obowiązkowi i spokojni przywiązani do pracy. Ta ostatnia zaleta ma szczególne znaczenie dla przedsiębiorców wobec małego przywiązania w Ameryce do zawodu i ciągłej lotności ludności. Powstaje zatem w fabryce ustawiczna wy-

1) Ze względu na tłumne skupianie się przybyszów w miastach, zwłaszcza wschodnich, i rosnącą niechęć warstwy robotniczej, rząd amerykański próbował przeciwdziałać przez założenie w r. 1917 w Nowym Jorku, jako w głównem środowisku przybyszów, Biura Informa-cyjnego, którego zadaniem miało być kierowanie immigrantów do prac na farmach. Działalność tego Biura nie była owocną w myśl intencji rządu, gdyż wobec niechęci unij robotniczych ograniczała się ona z konieczności do pośrednictwa między farmerami, poszukującymi robotników rolnych, a przybyszami, a więc do znalezienia pracy sezonowej, poczem robotnik zazwyczaj wracał z roli do miasta. Z usług tego Biura korzystali Polacy w porównaniu z innymi przybyszami w największym rozmiarze z tego powodu, że dla braku organizacji państwowej — czy wcześniejszej społecznej — za Polakiem nie stały instytucje tak liczne i potężne jak u innych narodowości, które doradą czy pomocą ułatwiały pierwsze ruchy na amerykańskim gruncie.

miana robotników (turn over) ze stratą dla miarowego tempa produkcji i dość kosztowna w ostatecznym bilansie przedsiębiorstwa. Właściciele zatem fabryk starają się tę wymianę osłabić i udzielają — celem przywiązania do zajęcia — osobne renumeracje i budują domy dla robotników dłużej zajętych w przedsiębiorstwie.

Polacy zatem według opinji amerykańskiej przywiązują się do pracy {stick to the job) i to podnosi ich wartość w oczach przedsiębiorców. Na podstawie np. badań Komisji Immigracyjnej blisko trzy czwarte Polaków pracowało w latach 1907 — 1910 w miejscu swego pierwszego zajęcia. Opinja jednak przedsiębiorców jest dość chwiejna i oparta na błahych podstawach. Naogół przedsiębiorca swych pracobiorców nie zna, styka się z nimi mało i wyrabia sobie opinję na podstawie sprawozdania podmajstrzych, t. zw. fore-manów. Zdarza się zatem, że w tym samym rejonie fabrycznym jeden przedsiębiorca ma pochlebne zdanie o kwalifikacjach Polaków, inny znowu raczej tylko toleruje ich we fabryce. Stosunek pracodawcy do robotnika cechuje w Ameryce praktyczny humanitaryzm w traktowaniu wewnątrz fabryki i trosce o potrzeby życia codziennego. Dotyczy to zwłaszcza wielkich przedsiębiorstw przemysłowych, które zwracają szczególną uwagę na powodzenie materjalne i zadowolenie mas robotniczych. Robotnika przyjmuje zazwyczaj osobna ajencja fabryki {employment agency), która na podstawie zapotrzebowania poszczególnych sekcyj ocenia kwalifikacje kandydatów i w razie przychylnej opinji posyła kandydata do foremana, kierującego sekcją. Często foreman otrzymuje zezwolenie, aby z pośród wyczekujących pod bramą reflektantów wybrał sobie potrzebnego robotnika. Robotników zwykłych przyjmują przedsiębiorstwa za wynagrodzeniem i wypowiedzeniem dziennem, do trwalszych posług za terminem tygodniowym, rzadko za dwutygodniowym. Długość dnia roboczego rozmaita jest w poszczególnych gałęziach produkcji, a nawet w obrębie tej samej gałęzi produkcji zależnie od stanu, w którym jest położona. Poza normami godzin roboczych, wywalczonemi przez unje, wymiar dnia roboczego w kopalniach, przedsiębiorstwach fabrycznych i handlowych waha się w granicach od 7 do 12 godzin dziennie, przyczem dla robotników zorganizowanych w związki normą jest 8 godzin, a dla robotników niezorganizo-wanych 10 godzin pracy dziennej.

Płaca jest albo wynagrodzeniem stałem za godzinę, dzień względnie tydzień, albo wymierzoną od sztuki. W ostatnim wypadku oblicza się szczegółowo na podstawie zegarów tempo procesu przemysłowego, potrzebne przerwy na oczyszczenie maszyn i średni czas na wykonywanie odnośnych ruchów. Zazwyczaj przeważa praca od sztuki, chyba, że kalkulacja tego wynagrodzenia trudna jest do zastosowania względnie połączona z widoczną niekorzyścią dla przedsiębiorcy lub robotnika. Wypłata zarobków w przemyśle i przedsiębiorstwach handlowych odbywa się co tydzień, a w górnictwie co dwa tygodnie — zazwyczaj w sobotę. Dla ułatwienia kontroli i administracji robotnicy zwykle noszą numery, które służą do stwierdzenia tożsamości osoby przy wypłacie zarobków i nieszczęśliwych wypadkach. Kontrola godzin i tempa pracy jest surowa. Czas przybycia robotnika kontroluje się przy bramie, a następnie przy warsztacie robotnik obowiązany jest na specjalnym zegarze znaczyć każdą chwilę swego przybycia i odejścia. W ciągu pracy robotnik styka się z foremanem, który w swej sekcji wyznacza mu pracę, kontroluje i kwalifikuje ewent. stawia superintendentowi wniosek o zwolnienie. Zależnie od stadjów produkcji sekcje są różnej wielkości i obejmują od kilku do setki robotników. Foremani są zazwyczaj miejscowi robotnicy, do rzadkości jeszcze należy, aby początkujący przybysz, zwłaszcza Polak, uzyskał to stanowisko przodujące w karjerze robotniczej. Skala pracy jest szeroka : od zwykłych posług począwszy do pracy wysoce kwalifikowanej. Polacy w tej hierarchji zaczynają od pracy najcięższej i najniebezpieczniejszej, w porównaniu jednak z innymi przybyszami wykazują dość pomyślną adaptację do nowych metod pracy. Warunki, wśród których pracują, często są mało zgodne z uzasadnionemi postulatami b ezpieczeństwa. Hekatomby, jakie porywa przemysł i górnictwo amerykańskie, są zatrważające. Na ten rozmiar nieszczęśliwych wypadków wpływa dominująca w Ameryce atmosfera szybkości i pośpiechu przy małych kosztach produkcji, rywalizacja przedsiębiorstw oraz rekrutowanie robotników przeważnie z pośród nieobe-znanej z fabryką czy górnictwem klasy wieśniaczej z Europy. Przynaglania foremanów i akordowa robota — zwłaszcza w górnictwie — pociąga za sobą główną masę ofiar. Przyczynia się do tej hekatomby współpraca obcych, obojętnych sobie narodowości i stąd mała troska o bezpieczeństwo następców w kopalni czy fabryce, dalej nieznajomość języka angielskiego i zatem przepisów ostrzegawczych, wreszcie dająca się zauważyć u górników, pracujących na akord, chęć ryzyka i oszczędności, np. materjałów wybuchowych, szalowania ganków podziemnych. Jedyną pociechą Ameryki był dawniej fakt, że temi ofiarami są obcokrajowcy i dlatego życie ich lekceważono, bo na miejsce zabitych czy niezdolnych do pracy zjawiali się nowi przybysze, obojętni na los poprzedników. Statystyka wypadków w przemyśle zawsze nasuwa wątpliwości, ponieważ przedsiębiorcy dość niechętnie podają dotyczące cyfry, starają się leczyć poranionych w swych szpitalach i sprawę odszkodowania ugodowo załatwić. Według jednak statystyki Departamentu Pracy w Washingtonie, liczba robotników, którzy ucierpieli w większym lub mniejszym stopniu od wypadków w przemyśle, wynosiła w r. 1920 1,636.316, a w następnym roku, w czasie silnego przesilenia ekonomicznego, 1,317.090, przy-czem ośm stanów Unji nie nadesłało odnośnych zestawień. Statystyka, dotycząca górnictwa węgla w stanie Pensylwanji, obejmującym około 20°/o polskiej warstwy robotniczej, wykazuje w r. 1920 174.979 wypadków bez podania odsetku ciężkiego uszkodzenia ciała i śmierci. Natomiast w r. 1921 ten rejon notuje 140.197 nieszczęśliwych wypadków, z czego 6.210 groźnego zakażenia krwi, a 1.973 wypadków śmierci. W ciągu lat ostatnich stopień śmiertelności w stosunku do miljona wydobytych ton węgla wynosi 3*5 °/₀—4'5°/o a zatem w porównaniu np. z górnictwem w Anglji liczba śmiertelnych wypadków w Ameryce trzykrotnie przewyższa angielską.

Porównanie jednak lat współczesnych z poprzedniemi wykazuje dużą poprawę warunków bezpieczeństwa; w roku 1916 Pensylwanja miała mimo mniejszego tempa produkcji 255.616 wypadków, a w r. 1912 sytuacja była tak zatrważająca, że rząd austrjacki wydał wszystkim konsulom w Stanach Zjednoczonych polecenie, aby nie posyłali immigrantów poddanych austrjackich do kopalń i fabryk w Pensylwanji, Ohio, Illinois i Michigan, ponieważ liczba zabitych w tych stanach przebrała wszelką miarę, zaś liczba powracających okaleczałych stawała się coraz groźniejszą¹).

1922 32-5%,

Podobna sytuacja daje się zauważyć w przemyśle żelazno-stalowym, w którym rata wypadków śmierci na miljon godzin pracy wyniosła w r.

a w szczególności 224 śmierci, około 850 zupełnej niezdolności dć> pracy, a 29.000 czasowej niezdolności do pracy. I tu bezpieczeństwo poważnie się polepszyło, ponieważ jeszcze w r. 1912 rata wypadków śmierci na miljon godzin pracy dosięgła 60’3 %.

Tak samo i warunki sanitarne pracy niezawsze utrzymane są na poziomie amerykańskiego dobrobytu, ponieważ inwestycje zdrowotne są często*

9 Peter Roberts Ph. D. The New Immigration, New York 1913.

lekceważone ze względu na łatwość pozyskania immigrantów, którzy dla zarobku bez widocznej niechęci pracują w atmosferze, przepojonej gorącem, parą lub wilgocią, w powietrzu, pełnem opiłków drzewnych, odpadków bawełny, miazmatów chemicznych. Pod wpływem opinji publicznej i tu następuje większa troska o polepszenie warunków sanitarnych, a na tę pomyślną zmianę wpływa interesująca społeczna propaganda bezpieczeństwa (safety first), ustawodawstwo o odszkodowaniach robotniczych, ograniczenia immigracyjne, coraz więcej rygorystyczna kontrola przemysłowo-górnicza, wreszcie organizacja przez rząd federalny stacyj ratowniczych, a przez troskliwsze przedsiębiorstwa osobnego zawodu t. zw. fabrycznej inżynierji bezpieczeństwa i dla robotników pouczających komitetów bezpieczeństwa. Warunki zatem pracy w Ameryce są dość chwiejne; od urządzeń, nacechowanych imponującą troską o dobro robotnika — do lekceważenia zasadniczych wymogów bezpieczeństwa i hi-gjeny. Wobec powyższych warunków bezpieczeństwa i sanitarnych szczególną doniosłość dla przybysza miała troska o zabezpieczenie się na wypadek choroby lub śmierci — i do tej potrzeby należy sprowadzić genezę tak wczesnej organizacji wśród przybyszów różnych stowarzyszeń, opartych na zasadzie wzajemnej pomocy. Poza organizacjami rodzimemi znajdują Polacy sposobność do zabezpieczenia się w unjach lokalnych, a wreszcie niektóre fabryki na własną rękę ubezpieczają robotników, ściągając raty asekuracyjne wprost z zarobków. Niezależnie od organizacyj rodzimych i zawodowych ubezpieczają się Polacy przyjętym szeroko zwyczajem amerykańskim w potężnych kompanjach asekuracyjnych. Duży wpływ na powyższe stosunki bezpieczeństwa wywarło zapoczątkowane w ostatnim dziesiątku lat ochronne ustawodawstwo robotnicze. W odróżnieniu od socjalnego ustawodawstwa europejskiego, które dąży do zabezpieczenia bytu materjalnego rodziny robotniczej w każdym wypadku i ciężar ten rozkłada na przedsiębiorców i robotników, ustawodawstwo amerykańskie ogranicza się tylko do nieszczęśliwych wypadków, zaszłych w obrębie przedsiębiorstwa, i nakłada na przedsiębiorcę obowiązek wypłacenia odszkodowania według ustawowo ustalonej skali. Skala ta, oparta na stopniowaniu utraty zdolności zarobkowej, przypominającem średniowieczny taljon, częściowo tylko rozwiązuje ten problem społeczny, ponieważ nie uchyla potrzeby ubezpieczenia się na wypadek choroby czy śmierci naturalnej ⁴).

Na powodzenie na amerykańskim rynku pracy i skalę płacy wpływa silnie przynależność do organizacji zawodowej. Unje w Ameryce nie mają charakteru klasowego i zasadniczo z obrębu swej działalności wyłączają politykę. Unję ocenia się ze stanowiska bussinesowego, o ile ona na terenie za-wodowem zapewnia uzyskanie i ochronę wysokich zarobków i krótszych godzin pracy. Stąd widoczną jest mała solidarność pomiędzy unjami zwłaszcza, gdy stosunki lokalne stoją w sprzeczności z interesami innej grupy robotniczej. Podstawę organizacji stanowią lokalne związki zawodowe oraz bractwa (t. zw. Brotherhoods), oparte nadto na zasadzie wzajemnej pomocy i ubezpieczeń. W większych centrach przemysłowych związki zawodowe jednoczą się w federacje miejscowe. Wyższym typem organizacji są federacje stanowe, obejmujące lokalne związki wszystkich miast i gałęzi przemysłu na terytorjum danego stanu. Stanowe wreszcie federac’e zorganizowane są w Amerykańską Federację Pracy, która stanowi niejako władzę — raczej moralną — w zabiegach około dezyderatów klasy obotniczej. Ta decentralizacja na unje stanowe i lokalne wywołana jest decentralizacją ustawodawczą i admi-nitracyjną Stanów Zjednoczonych oraz stwierdza główny postulat amerykańskiej warstwy robotniczej, t. j. wyłączną troskę o swe lokalne interesy. Unję lokalne cieszą się pełną autonomją i należą do szerszych organizacyj wzgl. federacyj, o ile za tern ich lokalne interesy przemawiają. Więcej sprężystą organizację posiadają związki robotników z podstawowych zawodów, a więc kolejnictwa, górnictwa, krawiectwa i t. p., które obejmują swą siecią organizacyjną cały kraj, posiadają własne instytucje asekuracyjne, bankowe i fundusze dyspozycyjne na wypadek bezrobocia. Pomimo różnej etykiety, jak United, National, International, Brotherhoods, Amalgamated Workers i t. p., niema pomiędzy niemi większej różnicy poza obroną swych zawodowych interesów, od których uzależniają przynależność do Federacji. Na wzór angielskich Trade-Unions Federacja amerykańska jest organizacją zawodowej wzgl. cechowej warstwy robotniczej, która mimo abstynencji politycznej na tok spraw publicznych doniosły wpływ wywiera. Natomiast radykalna i z każdym rokiem szczuplejsza grupa warstwy robotniczej objęta jest w osobną unijną organizację: Industrial Workers of the World, opartą bez względu na zawód na proletarjacie robotniczym. W przeciwstawieniu do cechowych związków ta grupa robotnicza jest partją polityczną o tendencjach komunistycznych. Główną zatem komórką organizacji robotniczej są unje lokalne ze względu na specjalizację przemysłu amerykańskiego liczne i zależnie od zawodu mniej lub więcej dostępne.

Unje, obejmujące zwłaszcza robotników fachowych i wyszkolonych, mają charakter wybitnie egoistyczny i cechowy, z powodu wysokiego wpisowego i wkładek oraz wymaganych na podstawie praktyki lub egzaminów kwali-fikacyj. Natomiast unje, obejmujące robotników mało kwalifikowanych lub zwykłych, dążą drogą agitacji do skupienia największej ilości odnośnych pracowników, gdyż ułatwia to skuteczną ochronę interesów i usuwa konkurencję z rynku pracy. Walka unji z przedsiębiorcami toczy się przedewszyst-kiem o zasadniczy postulat, t. zw. closed shop, t. j. o wyłączenie z danej gałęzi pracy we fabryce robotników, do unji nie należących, gdy w interesie przedsiębiorcy leży t. zw. open shop, t. j. swoboda w wyborze pracowników¹). Po zwycięskiem przeprowadzeniu tego zasadniczego postulatu następuje ustalenie skali płacy między delegatami unji a przedsiębiorcą względnie grupą przedsiębiorców, przyczem czynniki rządowe wpływają bądź bezpośrednio na cennik, bądź występują w charakterze arbitra. Płace zatem robotników unij

nych są zgóry ustalone i zmienne zależnie od siły, jaką unja reprezentuje. Tak samo czas pracy nie jest tygodniowo jednolity; w jednych zawodach

obowiązuje 52-godzinny, w innych 48-godzinny, coraz więcej jednak wchodzi w powszechne zastosowanie 44-godzinna, a wyjątkowo 40-godzinna praca w tygodniu, przyczem ustalona jest osobna opłata za godziny ponadliczbowe. Tak samo zwolnienie robotnika może nastąpić tylko z ważnych powodów ze względu na nadzór i ochronę unji. Wobec niezwykłej specjalizacji przemysłu

!) Obecnie jednym z postulatów jest t. zw. check off, t. j. żądanie, aby pracodawcy z płacy robotników potrącali wkładki na rzecz unji.

amerykańskiego i autonomji lokalnej ilość unij dochodzi do trzydziestu tysięcy i zazwyczaj w większem przedsiębiorstwife pracują robotnicy, należący do kilkunastu lub kilkudziesięciu odrębnych związków o odmiennym cenniku zarobkowym. Jakkolwiek widoczne są w Ameryce tendencje do tworzenia unij narodowo-zawodowych, to jednak Polacy dla braku specjalizacji w pewnych zawodach nie reprezentują takiej siły, któraby na rynku pracy mogła być braną w rachubę. Wyjątkowo w niektórych unjach lokalnych stanowią przeważającą większość, nadającą im polski charakter i posiadają własne sztandary. Wogóle do unij fachowych Polacy należą dla braku kwalifikacji stosunkowo jeszcze w małym odsetku, zaś do unij zwykłych przystępują dość tłumnie i z własnej inicjatywy lub pod wpływem agitacji i wykazują dużo solidarności zawodowej. Dłuższy czas widoczną była nieufność do organizacyj obcych z powodu małej znajomości języka angielskiego i możności kontroli gospodarki finansowej. Z drugiej strony unje dla pozyskania sobie elementu napływowego uwzględniają separatyzmy narodowe i trzymają osobnych sekretarzy dla administracji spraw poszczególnych grup narodowych.

Poza płacą, opartą na cenniku unijnym, wysokość zarobku polskiego przybysza zależy dalej od podaży i popytu rąk roboczych, zarówno w rolnictwie jak i przemyśle. Przemysł amerykański cierpi na chroniczną nadprodukcję. Wielki kapitał przesyca rynek artykułami pierwszej potrzeby, powodując nieznane w innych krajach marnotrawstwo. Potrzeby społeczeństwa nagina do swych celów masowej produkcji, a gdy rynek wewnętrzny zawodzi, następuje dopiero poszukiwanie zbytu na rynkach zagranicznych, kończące się zwykle niepowodzeniem ze względu na brak wyszkolenia w technice międzynarodowego handlu i znajomości nowych kontrahentów. Energja kapitału amerykańskiego skierowana, jest głównie na rynek wewnętrzny, któremu stwarza się nowe gałęzie produkcji i przy wielkim nakładzie kosztownej reklamy zapewnia często sztuczne zapotrzebowanie. Nastają zatem dość perjodyczne okresy przeładowania rynku, a z przesileniem zastój w produkcji i momentalne zwolnienie zbędnych robotników przedewszystkiem obcokrajowców. Wyłania się katastrofalny dla przybyszów okres bezrobocia, zużywający oszczędności, nagromadzone w latach pracy. Drugim powodem dużego wahania na rynku pracy jest sezonowość produkcji amerykańskiej, zależna od społecznych potrzeb i warunków klimatycznych. Wiele gałęzi przemysłu pracuje tylko w sezonie zimowym, inne w letnim, w wielu przedsiębiorstwach robota w ciągu roku w jednych miesiącach słabnie, a w innych kilkakrotnie się powiększa. Odbija się to niekorzystnie na ciągłości pracy i zarobku oraz powoduje, że przybysz musi szukać innego zajęcia lub bezczynnie oczekiwać otwarcia sezonu. Wreszcie bezrobocie powiększają strajki i lokauty, wynikłe na tle nieporozumień między unjami a przedsiębiorcami. Przy rozmiarach produkcji amerykańskiej strajki i lokauty są chronicznem i masowem zjawiskiem, gdyż przeciętnie na rok wypada od 2—3.000 strajków i ponad 100 lokautów, obejmujących czasem rzeszę i kilku miljonów pracowników.

W sporach między kapitałem i pracą zazwyczaj rozstrzygający głos ma opinja publiczna, którą sobie strony sporne dla swych postulatów pragną pozyskać. Zazwyczaj każdy strajk kończy się niepowodzeniem, jeżeli opinja publiczna jest mu niechętną. Zarówno wielki kapitał jak i zorganizowana praca stara się podtrzymać zasadę polubownego rozstrzygania sporów. Za-zada ta znalazła pełne zastosowanie zwyczajowe i daje rządowi federalnemu wzgl. stanowemu szerokie swobody w przeciwdziałaniu szkodliwym strajkom. Podczas pertraktacyj ugodowych, prowadzonych pod kontrolą rządu, w gałęziach pracy o charakterze użyteczności publicznej nie przerywa się roboty, a w razie ustępstw kapitału nowy cennik płacy wchodzi w zastosowanie od daty, w której dany cech zamierzał ogłosić strajk. Mimo ugodowych prób czynników rządowych nieporozumienia przybierają czasem formą groźnych zatargów i przeciągają się niejednokrotnie poza roczny okres. Strajki poruszają niekiedy namiętności tłumów, następują krwawe zaburzenia, interwencja mi-licyj stanowych lub wojska, a nawet lynczowanie łamistrajków. Naogół stosunek wzajemny kapitału do zorganizowanej w federacji pracy jest nacechowany dużą wyrozumiałością, a przybiera ostrzejsze formy zwykle pod wpływem radykalniejszego odłamu robotników, zgrupowanego w Industrial Workers of the World. Polacy wykazują dużą solidarność zawodową i upór w sporach i przestali być traktowani jak dawniej pogardliwem mianem skejprów {scrapers), t. j. łamistrajków.

Przesilenia ekonomiczne, sezonowe bezrobocia i strajki oraz lokauty składają się na to, aby przedewszystkiem przybysza narazić na bezczynność. Brak zajęcia jest tą troską, która najsilniej gnębi nietylko materjalnie ale i moralnie, ponieważ w pulsującem tempie amerykańskiej produkcji usuwa niejako poza nawias życia⁵).

Wobec niepewności zarobku na uzupełnienie budżetu polskiej rodziny robotniczej wpływa pomoc kobiety i dzieci. Jak na roli praca kobiet i dzieci ułatwia farmerowi polskiemu zagospodarowanie farmy, przez poprzednika za nieprodukcyjną uznanej, tak w mieście czy osadzie praca kobiet, a zwłaszcza dzieci, ma również nadmierne często zastosowanie. Utrzymuje się jeszcze wśród rodziców polskich przekonanie, że dzieci są źródłem dochodu i często przed ukończeniem szkoły posyła się je do pracy. Według raportu Biura Statystycznego było w r. 1922 1,060.858 dzieci zarobkujących w wieku od lat 10 do 15 włącznie — i to samodzielnie, za osobną płacą, z czego przeszło połowa pracowała w rolnictwie i zajęciach bezpośrednio z rolnictwem związanych. Natomiast według opinji sekretarza Departamentu Pracy było w tym roku blisko półtora miljona dzieci pracujących w rolnictwie, w kopalniach, fabrykach i zakładach przemysłowo-handlowych, zaś National Child Labor Commitee podwyższa tę liczbę do 2 miljonów. Trudno jest ustalić liczbę dzieci polskich, lecz na podstawie licznych opinij jest ona nieproporcjonalnie wysoka. W porównaniu jednak z latami poprzedniemi widoćZną jest poprawa tych stosunków, spowodowana stanowemi prawami ochrony dzieci. Prawa te dotyczą przymusowego uczęszczania do szkoły i ilości godzin pracy dla dzieci poniżej 16 lat. Większość stanów zabrania zatrudnienia dzieci poniżej lat 14 w fabrykach, w kopalniach i sklepach, a dla dzieci poniżej lat 16 ogranicza długość dnia roboczego do 8 godzin dziennie i 48 tygodniowo. W wielu jednak stanach brak wogóle ustawodawstwa ochronnego, lub cechuje je większa libe-ralność albo obojętność na częste przekraczanie dotyczących ustaw. Wobec tej groźnej sytuacji kongres dwa razy próbował przeprowadzić prawa ochronne dla dzieci, ale w obu wypadkach Sąd Najwyższy uznał te prawa za niekonstytucyjne. Dość więc swobodnie kwitnie w Ameryce nadmiar pracy dzieci z poważną szkodą dla ich umysłowego i fizycznego rozwoju. Rewelacje komisyj — rządowych, rzadziej prasy — wydobywają czasem na światło dzienne dość dra-

Teren pracy w Ameryce, obejmujący 38% produkcji całego świata, jest niezmierzony, przemysł zróżniczkowany i zależnie od warunków klimatycznych zmienny w poszczególnych stanach; trudno zatem śledzić polskiego robotnika we wszystkich przejawach jego pracy — od rębacza w stanie Maine do tragarza tytoniu i bawełny w Wirginji, od robotnika dokowego nad Antlantykiem, do wyrobnika rolnego nad Pacyfikiem. Gdzie klimat jest znośny, a dłonie robocze potrzebne, tam z pewnością znajdzie się grupa robotników polskich. Poza omówionym już rynkiem pracy, temat z konieczności należy ograniczyć do ogólnej sytuacji zarobkowej wychodźtwa polskiego i do szczegółowego omówienia warunków pracy i płacy w tych gałęziach produkcji amerykańskiej, gdzie Polacy w większej ilości pracują, a więc do przemysłu włókiennego, górnictwa, przemysłu żelazno-stalowego, rzeźni i magazynowania mięsa oraz posług rolnych, aby na tej podstawie wypośrodkować przeciętny budżet familji polskiej. Poważną trudność nasuwa ustalenie zawodowego podziału wychodźtwa polskiego Jedynem miarodajnem w tym kierunku źródłem — acz z dużemi zastrzeżeniami — są badania Komisji Immi-gracyjnej, która zawodowo dzieli przybyszów polskich według następującej skali: farmerzy i dzierżawcy 5*7%, kupcy, urzędnicy, duchowieństwo i inne wolne zawody 8'7%, robotnicy kwalifikowani 5T %, górnicy i robotnicy fabryczni 23'2 %, wyrobnicy {laborers), nie włączając posług rolnych, 29*1 %, wyrobnicy rolni, służba domowa i inne zajęcia 28'2%.⁶)

styczne szczegóły o wytężającej pracy dzieci wśród zabójczych często warunków. Praca kobiety w Ameryce ma również bardzo szerokie zastosowanie. Z potężnej liczby 572 różnych zawodów, wyszczególnionych przez cenzus z r. 1920, brak kobiety daje się zauważyć tylko w 35 zawodach. Liczba kobiet, pracujących poza domem dla zarobku, wynosi przeszło 8 i pół miljona. Z tej liczby w niższych kategorjach zajęć Polki stanowią wysoki odsetek, szczególnie wśród zwykłych robotnic na farmach, w kopalniach, fabrykach i zakładach przemysłowo-handlowych oraz wśród służby domowej. Jako służące są Polki chętnie poszukiwane, zwłaszcza gdy ze służbą domową łączą znajomość gotowania. Poza wiktem i mieszkaniem służba domowa pobiera przeciętnie 40 doi. i wyżej, zależnie od kwalifikacji posług. W porównaniu z płacami mężczyzn zarobki kobiet w przemyśle są niższe i za pracę niekwalifikowaną zazwyczaj o 15%—25% mniej płatne. Podobnie jak wysiłek dzieci i praca kobiet jest przedmiotem dużego wyzysku, czemu przeciwdziałać pragnie rządowe Biuro Kobiet przy Departamencie Pracy, kontrolujące sytuację zarobkową kobiet, pracujących w przemyśle i handlu.

Wyniki Komisji pokrywają się dość zgodnie z klasyfikacją zawodową przybyszów polskich przez władze immigracyjne i dotyczą okresu największego napięcia immigracji do Ameryki. Naturalnie w ciągu 15 lat od czasu orzeczenia Komisji sytuacja zarobkowa wychodźtwa uległa w miarę doświadczenia na nowej ziemi zmianie na korzyść rolnictwa, wolnych zawodów i kwalifikowanego zajęcia. Interesującem jest sprawozdanie Komisji, dotyczące dochodu familji polskiej, a mianowicie: 35*8°/₀ familij utrzymywało się z pracy męża, 8*5 % z pracy męża i dzieci, 37’7% z męża i boardników, a 13*2 °/₀ z nieokreślonych źródeł. Pod względem zdolności zarobkowej Komisja umieszcza Polaków w pośrodku według następującej skali: północni Włosi doi. 425, południowi Włosi doi. 368, Polacy doi. 365, Serbowie doi. 325, Syryjczycy doi. 321 — kobiety polskie przeciętnie doi. 200 rocznie. Powyższa skala nie jest pochlebnem świadectwem dla polskiej zarobkowej i kulturalnej

tężyzny zagranicą i z biegiem lat ulega i powinna ulec korzystniejszej zmianie. Obecna sytuacja zarobkowa wychodźtwa, zgodnie ze współczesną względną drożyzną, poważnie się różni zwłaszcza pod względem skali zarobków od sprawozdania Komisji, a tę różnicę najlepiej uwydatni omówienie warunków pracy i zarobku w gałęziach produkcji, najwięcej zatrudniających Polaków.

Przechodząc do tych dziedzin pracy, należy zaznaczyć, że omawia się je według geograficznego ugrupowania od wschodu ku zachodowi oraz, że nie wyczerpują one tematu, gdyż obejmują zaledwie połowę polskiej warstwy robotniczej. W przemyśle włókienniczym, zgrupowanym w N. Anglji i stanie N. Jersey, regułą jest 10-godzinny dzień pracy od 7 rano do 6 popołudniu z godzinną przerwą na obiad. Wyjątkowo w czasie większych zamówień pracują w nocy sekcje mycia surowca i przędzalnie. Warunki pracy są zabójcze przy myciu surowca, uciążliwe w przędzalniach, zupełnie znośne w tkalniach. Pomimo wentylacji powietrze przy myciu wełny i bawełny jest tak przepojone odpadkami i zaduchem, że robotnicy co chwilę są zmuszeni przerywać pracę, aby odetchnąć świeżem powietrzem. W przędzalniach dla celów fabrykacji panuje silna atmosfera wilgoci i gorąca oraz nadmierny wysiłek, ponieważ utrzymuje się jeszcze system obsługi czterech wrzecion. Warunki pracy w tkalniach są znośniejsze, wymogi bowiem produkcji nie są dla pracowników tak uciążliwe. Przemysł tkacki pozostanie chyba symbolem typowej niedoli robotnika i w Ameryce, ponieważ od czasów „Tkaczy“ Hauptmana niewielka poprawa warunków pracy zaszła w tej gałęzi produkcji. Odbija się to szkodliwie na zdrowiu i sytuacji materjalnej wychodźtwa, zaczerń W osadach, objętych przemysłem tkackim, stosunkowo mniej daje się zauważyć organizacyj i dobrobytu. Wynagrodzenie płatne jest od godziny przy myciu surowca i w przędzalniach, a od sztuki w tkalniach i waha się dość silnie zależnie od rodzaju pracy. Ze względu na dużą specjalizację podaje się w poniższej streszczonej tabelce tygodniową skalę płac zasadniczych zajęć w latach między r. 1907 a 1920 z tern, że po roku 1920 widoczną była pewna naogół krótkotrwała tendencja obniżania płacy do poziomu przedwojennego.¹)

Wool sorters (sort. wełny)

1907 — doi. 12*51 (tygodniowo)

1910 —

1914 —

1916 —

1918 —

1920 —

13*86 14*97 17*80 24*94 41*90

Weavers (tkacze) 1907— doi. 11*88 1910 —

1914 —

1916 —

1918 —

1920 —

11*79

13*10

15*95

25*52

38*88

Spinners (przędzarze) 1907 - doi. 12*83 1910 —

1914 —

Card tenders (mycie) 1907 — doi. 7*38 1910 —

1914 —

1916 —

1918 —

1920 —

Laborers, dyehouse (farbiarze) 1907— doi. 8*37 1910 —

1914 —

1916 —

1918 —

1920 —

7*25

8*26

10*38

15*75

24*88

8*06

8*75

10*83

16*60

27*24

12*75

13*88

9 Skala zarobków, obecnie i w dalszym ciągu cytowana, opiera się głównie na zestawieniach Departementu Pracy, ogłaszanych w miesięczniku Labor Review. Ze względów technicznych płace za akordową robotę nie doczekały się rządowych miarodajnych zestawień dla omawianych gałęzi przemysłu.

1916 — doi. 17-51 1918 —

27-42

39-33

1920 -

Płace kobiet, silnie w tym przemyśle reprezentowanych, są o kilkanaście procent niższe. Polacy stanowią w niektórych fabrykach tego przemysłu główną masę robotniczą i mają opinję sprawnych pracowników, zwłaszcza, że często przeszli praktykę w przedsiębiorstwach polskich x).

W tej dziedzinie pracy są Polacy stosunkowo silniej objęci związkami zawodowemi i dlatego powyższa skala płac ma do nich szersze zastosowanie^ aniżeli w innych amerykańskich rocznikach statystycznych, dotyczących prawie wyłącznie unijnych robotników fabrycznych.

W zagłębiu węglowem Pensylwanji, West-Wirginji i Ohio Polacy tworzą wyodrębnioną wśród wychodźtwa górniczą warstwę, reprezentującą około 20% wszystkich miejscowych górników w liczbie 600 tysięcy. W niektórych miastach i osadach fabryczno-górniczych polski element stanowi najliczniejszą grupę ludności, skupiającą w swym ręku zarząd lokalny. W zagłębiu widoczną jest dość duża różnica warunków pracy i zarobku między kopalniami węgla twardego i miękkiego. W rejonie antracytu daje się zauważyć duży dobrobyt, z powodu większej ciągłości pracy i lepszych warunków płacy. Eksploatacja węgla oparta jest na arendzie pól węglowych przez mniejszych przesiębiorców, t. zw. kontraktorów, którzy wobec właścicieli zobowiązują się do wydobycia pewnej ilości sekcyj. Kontraktorzy, w znacznej liczbie również Polacy, prowadzą eksploatację na własną rękę i własnemi środkami zapomocą robotników, których wynagradzają na podstawie ilości pociętego i wydobytego węgla. W innych kopalniach właściciele we własnym zarządzie eksploatują węgiel, opłacając robotników według ogólnych norm roboczego dnia. Ta druga forma eksploatacji dominuje w rejonie węgla miękkiego z tą różnicą, że i tu płace oparte są często na ilości pociętego i wydobytego węgla. Płace zatem górników zależą poza dniem roboczym i od rozmiaru akordowej roboty, opartej na cenniku unijnym. Obowiązuje w unjach zasadniczo 8-godzinny dzień pracy, a poza tą normą długość pracy i skala zarobku waha się zależnie od wysiłku akordowego robotnika, a przedewszyst-kiem od stałego tempa w eksploatacji kopalni. Stąd ilość dni i godzin pracy jest dość chwiejna, w głównej jednak masie górnicy, zajęci cięciem węgla, rozpoczynają robotę po południu i pracują do późnej nocy, zaś górnicy, zajęci na t. zw. brechach szybowaniem węgla, pracują prawie bez przerwy na dwie zmiany.

Zarobki są duże, lecz chwiejne. Dochody kontraktorów obliczone są na podstawie ilości wydobytych wózków z węglem i są różne zależnie od umowy z właścicielem względnie jego funkcjonarjuszami oraz od geologicznych warunków eksploatacji, decydujących o ilości personelu pomocniczego. Tak samo podstawą zarobku personelu pomocniczego jest ilość węgla, pociętego i zała-dowanago na wózki o objętości 40 buszli, przyczem przeciętne wynagrodzenie

1) Okazało się to w r. 1910 w czasie charakterystycznego strajku w Ludlow Mass. Na tle zatargu z kompanją wybuchł strajk, który pociągnął za sobą rugowanie robotników z domów kompanijnych. Wyrzuceni z domów robotnicy Polacy żyli na ulicy w zimie przez dwa miesiące, budząc tem powszechne zdumienie w całej Ameryce tak, że wielu Amerykanów nawet z nad Pacyfiku przyjeżdżało oglądać tę nieznaną dotychczas formę strajku. Do porozumienia dopiero przyszło, kiedy okazało się, że sprowadzeni na miejsce Polaków Portugalczycy nie dorównują pierwszym w pracy i korzystniej dla kompanji przedstawiało się posługiwanie się Polakami.

rębaczy węgla wynosi około pół dolara, a ładowaczy dolara za wydobyty wózek. Zarobki robotników, oparte na skali unijnej na przełomie z r. 1922, wynosiły za godzinę :

A. Antracyt

1) Na powierzchni: Górnicy

1-088 doi. Robotnicy (laborers) 0'773    „

2) Wewnątrz kopalni : Górnicy Robotnicy

0-991 doi. 0-771    „

B. Bitumiczny.

1)    Na powierzchni:

Ładowacze

Górnicy

Maszyniści

2)    Wewnątrz kopalni.

Ładowacze

Górnicy

Maszyniści

0-902 doi. 0-840

1-274

0-836 doi. 0-769    „

1-180 „

Ilość dni roboczych i przeciętny zarobek górnika w tym roku wynosił; 1) Antracyt 2) Dnie robocze 3) Zarobek 187-7 195-7

1-893 doi. 1-356 „

2) Bitumiczny

Powyższa skala zarobków uległa w rejonie miękkiego węgla w 1923 r. pokaźnej zwyżce, podnoszącej przeciętnie płacę górnika ponad 10 doi. dziennie, wyłania się jednak pytanie, czy produkcja w wielu kopalniach na tym cenniku będzie się opłacać.

Pozornie pomyślne warunki w górnictwie równoważą jednak dwa poważne niedomagania, t. j. omówione już niebezpieczeństwo i chwiejność pracy. Bezczynność górnika spowodowana jest trzema przyczynami : nadprodukcją, strajkami i wadliwością aparatu kolejowego. Jak ujemnie wpływa to na ciągłość produkcji i pracy górnika, wykazuje raport wspomnianej już Komisji Węglowej kongresu, że w r. 1921, wprawdzie dość silnie wstrząsanym strajkami w rejonie węgla miękkiego, przeciętnie górnik pracował tylko 149 dni. Główną tego przyczyną jest znacznie większy rozwój kopalń węgla, aniżeli tego wymagają potrzeby kraju. Kopalnie amerykańskie są w stanie wyprodukować 700 — 900 miljonów tonn węgla rocznie, podczas gdy potrzeby kraju zaspakaja 500 miljonów. Ten anormalny rozwój kopalń ściągnął robotników ponad miarę, wskutek czego praca jest niepewna nawet w czasie ogólnego ożywienia przemysłowego. W tych warunkach między górnikami a właścicielami kopalń węgla miękkiego nie może dojść do zadowalającej ugody w sprawie płacy zarobkowej. Niestałość produkcji, sezonowość pracy i niebezpieczeństwo zajęcia powoduje zwłaszcza w rejonach węgla miękkiego ustawiczny ferment, ponieważ osady górnicze w razie bezrobocia nie dają sposobności do znalezienia innego zajęcia. W porównaniu jednak z latami przedwojennemi warunki życia Polaków w zagłębiach węglowych uległy widocznej poprawie, noszą atoli specyficzny charakter trybu życia warstwy górniczej. W psycho-logji górnika, który ciągle pracuje w niebezpieczeństwie, leży lekceważenie życia, pociąg do alkoholu i skłonność do sporów. Praktyka trzymania board-ników jest w osadach górniczych nadmiernie rozwinięta ze wszystkiemi swemi ujemnemi stronami. Zwyczaj wyzyskiwania dzieci, zwłaszcza do pracy akordowej, znalazł szczególnie tutaj szerokie zastosowanie. Poważna część górników ma swevwłasne domy, co w razie bezrobocia szczególnie utrudnia swobodę ruchów. Reszta wynajmuje mieszkania lub znajduje pomieszczenie w domach kompanijnych, ponieważ system budowy tych domów szczególnie rozwinął się wśród kompanij węglowych ze względu na wiercenie zdała od środowisk miejskich. Warunki życia w domach kompanijnych są wcale znośne, na rodzinę przypadają zazwyczaj cztery ubikacje mieszkalne z dodatkowemi zabudowaniami do hodowania trzody lub krowy. W rejonie węgla twardego dobrobyt wśród warstwy górniczej wzrasta, natomiast w strefie węgla miękkiego warunki życia dalekie jeszcze są od normy amerykańskiej. Polacy wykazują dużo przywiązania do zawodu górniczego, a w życiu społeczno-naro-dowem widoczną ruchliwość i zmysł organizacyjny.

W przemyśle żelazno-stalo wym, zgrupowanym głównie w N. Jorku, Pensylwanji i Ohio, przeważa 12-godzinny dzień pracy z godzinną przerwą na obiad. Bez przerwy pracują tylko piece i walcownie. W razie dużych zamówień fabryki pracują w dzień i noc na dwie zmiany z przerwą na posiłek, przyczem na każdego pracownika zwykle co dwa tygodnie spada obowiązek ośmnastogodzinnej pracy. Niektóre fabryki wyrobów żelaznych pracują na 3 zmiany; dotyczy to robotników w warsztatach, natomiast personel pomocniczy obowiązuje 12-godzinny czas pracy. W czasie zastoju lub robót sezonowych fabryki redukują pracę do 6 godzin równorzędnie z płacą, aby utrzymać w komplecie wyszkolonych już robotników. Wśród społeczeństwa amerykańskiego daje się zauważyć silne potępienie 12-godzinnej pracy, obowiązującej jedynie w tej gałęzi wielkiego przemysłu i prawdopodobnie w niedalekiej przyszłości pod naciskiem opinji publicznej wymiar pracy ulegnie redukcji do normy 8-godzinnej. Warunki pracy w porównaniu z innemi gałęziami przemysłu są stosunkowo znośne i więcej higjeniczne, aczkolwiek najcięższa praca — zwłaszcza przy ogniskach — z natury rzeczy przypada obcokrajowcom. Umywalnie jednak i tusze pozwalają robotnikowi na utrzymanie względnej czystości i temperatury. Stosunek do podmajstrzych jest różny, przeważnie jednak poprawny, ponieważ robotnik polski cieszy się opinją rzetelnego i przywiązanego do swego zawodu pracownika. Pomimo powszechnej opinji, że zajęcie w przemyśle stalowym jest popłatne, płace Polaków przy wyczerpującej robocie są stosunkowo niskie, ponieważ należą oni do kategorji robotników t. zw. common laborers. W tym zwłaszcza przemyśle widoczną jest różnica między t. zw. skilled i common labor, t. j. kwalifikowaną pracą i posługami. W przemyśle stalowym unje, obejmujące zawody mechaników, stoją na wysokim poziomie wyszkolenia i ściśle badają kwalifikacje członków. Zarobki zatem robotników unijnych kilkakrotnie przewyższają płace robotników niezorganizowanych względnie niekwalifikowanych. Płaca robotników oparta jest na wynagrodzeniu od sztuki, a jeśli zastosowanie tego systemu jest niemożliwe wzgl. niekorzystne dla przedsiębiorcy lub robotnika, na wynagrodzeniu od godziny. Statystyka Departamentu Pracy nie rozróżnia zarobków według powyższych dwóch systemów, lecz według charakteru robotników zorganizowanych względnie zwykłych :

Powyższa skala zarobków wykazuje od roku 1907 małe wahania płacy do chwili wybuchu wojny, poczem następuje gwałtowna zwyżka, dochodząca do najwyższego napięcia w jesieni 1920 r. Po przesileniu ekonomicznem w r.

1921 widoczną jest stopniowa redukcja, obniżająca w r. 1923 o 25% płace, notowane w 1920 r. w obu kategorjach robotników fabrycznych, aby ze względu na ograniczenia immigracyjne ustąpić znowu tendencji zwyżkowej.

Na szczególną wzmiankę zasługują warunki pracy i płacy polskiego robotnika w rzeźniach i magazynach mięsa, zwłaszcza w Chicago, choćby ze względu na przebrzmiałą już senzacyjną publikację Upton Sinclaira!) o warunkach pracy w rzeźniach chicagowskich. Poruszona temi rewelacjami opinja publiczna wymogła znaczną poprawę w urządzeniach sanitarnych chicagowskich rzeźni, będących centralą przemysłu mięsnego na całe Stany Zjednoczone. Dzisiaj tydzień roboczy wynosi 48 godzin, a skala płacy przedstawia się następująco:

Mężczyźni :

Kobiety :

w r.    1917    18    ct.    za    godzinę

„    1920    43    „    „

„    1921    36

Porównanie zarobków robotników rolnych (farm hands) z zarobkami fabrycznemi wyjaśnia przyczynę, dlaczego w Ameryce daje się zauważyć dość powszechna migracja z farm do miast, względnie dlaczego wszelkie próby rządowe czy społeczne, aby przybyszów skierować na farmy, na długo nie będą miały widoków pomyślnych rezultatów. Różnicę zaostrza sezonowość robót rolnych i brak norm dla godzin pracy. Zaczem skala zarobków na farmie, zestawiona poniżej, staje się dla przybysza mało zachęcająca, zwłaszcza, że dotyczy ona mężczyzn, gdy zarobki kobiet są o kilkanaście procent niższe.

Z wiktem miesięcznie:

21-38 doi.

23-25 „

34-92 „

39-82 „

46-89 „

Rok 1920 wykazuje najwyższy poziom zarobków na farmie, w latach następnych ze spadkiem ceny produktów rolnych zarobki poczęły się obniżać, aby znow*u od r. 1923 z powodu braku robotników wykazywać tendencję zwyżkową. W zawodzie farmerskim niema ustalonych godzin pracy, robotnik jada, śpi i pracuje razem z farmerem. Widoczna jest natomiast duża tendencja zwyżkowa zarobków dalej ku zachodowi. Gdy w stanach wschodnich zarobek w 1920 roku wynosił przeciętnie z wiktem doi. 51'92, a bez wiktu doi. 75*54 miesięcznie, to w stanach zachodnich ku Pacyfikowi dochodził do doi. 73*21 z wiktem, a doi. 99*43 bez wiktu miesięcznie.

Do grupy pracowników rolnych należy zaliczyć rzesze mężczyzn, kobiet i dzieci, które w miesiącach letnich gromadnie przebiegają całe powiaty, pracując na roli, zbierając oraz konserwując dzikie i ogrodowe owoce. Los tych robotników jest ciężki, płatni są skromnie, niżej połowy skali wyrobników rolnych, odżywiają się nędznie, śpią po szałasach, a po ukończeniu robót powracają gromadnie do miast. Podobne życie prowadzą Polacy na wspomnianych już kampach i przy budowach ziemnych, wyrębie drzewa i wogóle w każdej gałęzi robót sezonowych poza obrębem stałego miejsca zamieszkania, z tą jednak różnicą, że zarobki ich są chwiejne, lecz lepsze w porównaniu z nie-kwalifikowaną pracą fabryczną.

w r.

27 ct. za godzinę 58 » »    »

50 ,, ,,    „

Rok

1913

1916

1918

1919

1920

Bez wiktu: 30-31 doi. 32-83 „ 48-80 „ 56-29 „ 64-95 „

1) Upton Sinclair, The Jungle, Chicago 1905.

¹

Według obliczeń Departamentu Rolnictwa w obszarze Stanów Zjednoczonych 955,883.715 akrów jest zajętych przez farmy, 40 miljonów to absolutna pustynia lub zupełne nieużytki, nie nadające się do kultury rolnej, 270 miljonów obejmują lasy i wyręby leśne, reszta, 600 milj., przeważnie na zachodzie, stanowią obszary, nadające się do hodowli bydła.

²

   Warunki zarobku i dodatkowe pozycje budżetu familji polskiej omówione zostają w następnym rozdziale.

³

   Szablon amerykańskiego mieszkania stanowią: salonik (parlor), jadalnia (dining room), sypialnie (bedrooms) i kuchnia (kitchen) z nieodłączną łazienką i automobilem, z widoczną dumą naśladowany przez zasobniejszych wychodźców.

⁴

Braki ustawodawstwa socjalnego i skutki zastraszającej statystyki nieszczęśliwych wypadków neutralizuje częściowo ustawa kongresu z r. 1920, znana jako Industrial Rehabilitation Act, mająca na celu umożliwienie zarobku o własnych siłach robotnikom — inwalidom. Robotnicy uniezdolnieni do pracy są rejestrowani przez rehabilitacyjnych agentów i egzaminowani w celu zadecydowania, jakie zajęcie czy rzemiosło jest dla nich odpowiednie do samodzielnego zarobkowania. Jeżeli aplikant godzi się na ofiarowane mu zajęcie, wówczas rozpoczyna się dla niego okres nauki danego zawodu w zakładzie przemysłowym lub specjalnej szkole zawodowej. Po ukończeniu praktyki agent rehabilitacyjny podejmuje starania o wyszukanie zajęcia i roztacza nad inwalidą opiekę do chwili zdobycia o własnych siłach znośnych warunków życia. Ustawa rehabilitacyjna okazała się w praktyce korzystną i żywotną, ponieważ w pierwszym roku istnienia tego prawa 17.089 osób znalazło warunki do samodzielnego zarobkowania.

⁵

Wahania na amerykańskim rynku pracy przed wojną światową szybko oddziaływały również na rozmiar przychodniej i powrotnej fali wychodźczej. Mała perspektywa znalezienia zajęcia skłaniała do powrotu, a przedewszystkiem zniechęcała do ryzyka sprowadzenia krewnego czy znajomego z Polski. Dlatego porównanie przed wojną okresów kryzysu ekonomicznego z ilością przybyszów zwłaszcza z Polski uwidocznia dużą wzajemną wrażliwość, ponieważ z pierwszemi oznakami zbliżającego się przesilenia malała fala przychodźców, a wzmagała się w razie powrotu do żywszej produkcji. Obecnie z powodu ograniczeń immigracyj-nych i pełnego pulsu życia ekonomicznego przyjazd do Ameryki stanowi zgodnie z treścią następnych rozdziałów dużą atrakcję nawet dla obywateli tych państw, które w emigracji zarobkowej poprzednio słaby brały udział.

⁶

Paul Fox, The Poles in America.

Powyższy przegląd różnych dziedzin pracy robotnika polskiego wykazuje wprost gwałtowne oscylacje zarobku. Tę małą uchwytność tematu utrudnia panujący w niektórych przedsiębiorstwach zwyczaj wypłaty premji dla dłużej zajętych robotników lub za wydajność pracy ponad przeciętną normę w formie gratyfikacji (bonusu) dochodzącej do 15% i więcej stałego zarobku. Na poczet zarobku należy dalej zaliczyć zależnie od inicjatywy przedsiębiorców inne ułatwienia jak mieszkanie, ulgi kredytowe, pomoc lekarska i t. p., co przywiązuje robotnika do pracy i ułatwia egzystencję. Cechą właśnie amerykańskiej polityki przemysłowej jest coraz więcej rosnąca troska o zdrowie i zadowolenie robotnika, co w końcowym rachunku znakomicie się kalkuluje, ponieważ łączy się z wyzyskaniem czasu i sił roboczych w rozmiarze mało znanym w Europie.

Wobec niezwykłej różnorodności i specjalizacji produkcji amerykańskiej, rejestrującej urzędownie 572 zawodów, z konieczności należy się ograniczyć na tym szczupłym zarysie warunków zarobkowych, jakie są udziałem wy-chodźtwa polskiego, i wypośrodkować przeciętny dochód przybysza. Należy bowiem podkreślić, że zdolność zarobku zależy nietylko od większej i mniejszej umiejętności przybyszów do adaptacji nowych metod pracy, lecz również od warunków, w danej gałęzi pracy istniejących. Porównanie skali zarobków uwidocznia, że zachodzi duża różnica w dochodzie górnika a robotnika fabrycznego, a wśród robotników fabrycznych widoczne są duże oscylacje zależnie od gałęzi produkcji. Na szarym wreszcie końcu stoją robotnicy rolni i zwykli dzienni wyrobnicy. Pomimo lepszego dostosowania się do warunków pracy w porównaniu z innymi przybyszami i dużej inteligencji roboczej Polacy mało są reprezentowani w zawodach fachowych z poważną szkodą dla dalszego dorobku. Aby zatem dojść do przeciętnej zdolności zarobkowej, należy na podstawie już cytowanej statystyki zawodowej podzielić polską warstwę robotniczą łącznie z kobietami na 3 kategorje : niekwalifikowaną, obejmującą około 70%, średnio kwalifikowana, obejmująca około 20%, i wysoko kwalifikowaną, obejmującą około 10% polskiego robotnika. Główną zatem masę wychodźtwa stanowią jeszcze zwykli robotnicy, t. zw. common laborers, których zarobek bez względu na przynależność do unji waha się w granicach 15—30 doi. tygodniowo. Dla tej kategorji najwięcej miarodajną będzie statystyka stanu N. Jork, która oblicza, że średni zarobek robotnika fabrycznego, nie należącego do związku zawodowego, w maju 1921 r. wynosił doi. 24'85 tygodniowo. Robotnicy średnio kwalifikowani zazwyczaj należą do unji i ich zarobek waha się przeciętnie w granicach 30—45 doi. tygodniowo. Szczupła wreszcie wśród polskiej warstwy arystokracja robotnicza przeciętnie pobiera płacę od 45 doi. tygodniowo w górę, dochodząc i do kilkunastu dolarów dziennie. Karjera ta jest udziałem robotników starszych, wyszkolonych i ujętych w cechowe unje. Przeciętnym zatem dochodem robotnika polskiego, biorąc w rachubę całą warstwę robotniczą od zwykłych posług, a kończąc na pracy wysoko kwalifikowanej, będzie zarobek 27 doi. tygodniowo wzgl. 120 miesięcznie. Podstawą więc egzystencji familji polskiej w Ameryce jest dochód doi. 1.440 rocznie, gdy minimum egzystencji przeciętnej familji amerykańskiej stanowi doi. 2.000 rocznie. Ta różnica dochodu tłumaczy, dlaczego przybysze zamieszkują najgorsze dzielnice, dlaczego praca kobiet i dzieci ma wśród nich tak szerokie zastosowanie, dlaczego ten najważniejszy argument wrogów immigracji o niższej stopie życiowej (Standard of life) przybyszów znajduje tak szeroki poklask.

Opinja amerykańska ocenia sytuację robotnika głównie ze stanowiska cennika unijnego, chociaż główna masa przybyszów należy do warstwy robotniczej, sklasyfikowanej jako common labor. Stan materjalny zorganizo-

wanego, wykwalifikowanego robotnika jest zadowalniający, a w porównaniu z krajami Europy wprost pomyślny. Robotnik amerykański jest świadomy swej doniosłości w pracy produktywnej, nie odczuwa przedziału klasowego i może łatwo i przy małym zasobie wiadomości przejść do kategorji drobnych przedsiębiorców, względnie na drabinie społecznej wybić się na wcale poczesne miejsce. Skala płacy robotnika kwalifikowanego zależna jest od fachu i podlega pewnym oscylacjom w miarę drożyzny i nacisku względnie ustępstw związku zawodowego. Mało natomiast pomyślna jest sytuacja robotnika niekwalifikowanego i niezorganizowanego, który oferować musi swe dłonie za cenę, zależną od popytu na rynku pracy. W głównej swej masie przybysze polscy, należąc do drugiej kategorji, t. j. common labor, zdobywają w miarę adaptacji do nowych warunków pracy i wyszkolenia w znajomości języka angielskiego lepiej płatne i poważane w hierarchji robotniczej posterunki, a ambitniejsze jednostki przechodzą w szeregi arystokracji cechowej. Narówni z Amerykaninem przybysz staje się zczasem wybredny w wyborze zajęcia, niechętnie chwyta się pracy brudnej lub niebezpiecznej, wskutek czego powstaje ustawicznie zapotrzebowanie na pracę niekwalifikowaną, co znowu otwiera świeżym aplikantom z zagranicy pierwszy stopień do nowej karjery po drugiej stronie oceanu. Po szczeblach nowej karjery przybysze polscy kroczą stosunkowo powoli, nie przynieśli bowiem znaczniejszych zasobów wiedzy i przygotowania zawodowego. Wnieśli jednak duże poczucie obowiązku, zmysł oszczędności i chęć uzupełnienia zaniedbań, spowodowanych latami niewoli.

ROZDZIAŁ V.

Niedola wychodźcy.

Droga za ocean. — Bezradność i nieśmiałość. — Przeżycia na nowej ziemi. — Różne kategorje

wyzysku. — Przyczyny niedoli.

Droga za ocean po lepszy byt, według kompetentnej opinji Józefa Okołowicza, „jeżyła się dla wielu emigrantów polskich od przeszkód i trudności, wiodła wąskiemi ścieżynami po skalistych wertepach, szła nieraz brzegiem przepaści, w którą się staczał ten i ów, komu powinęła się noga lub kogo pchnęła zbrodnicza ręka“. Niedola nie kończyła się z dobiciem do brzegów Ameryki, owszem długo była losem przybysza aż do chwili zdobycia drogą smutnych doświadczeń i wytężającej pracy podstaw do względnego dobrobytu. Gdy się przebiega myślą historję polskiego ruchu wychodźczego, widzi się ciągle tę prawie tragiczną nić niedoli i wyzysku, jaka oplata życie emigranta od chwili opuszczenia rodzinnej sadyby, przez przeciąg podróży, pobytu nawet w Ameryce i powrotu do Polski. Różna była dola uczestników pogoni za lepszym chlebem, dla jednych, liczniejszych, lepsza, dla innych, mniej licznych, gorsza, w życiu jednak prawie wszystkich były chwile jeśli nie wyzysku i oszustwa, to bodaj głębokiego rozczarowania i zawodu. Ta niedola była dość chronicznym udziałem wychodźcy, tak, że warto ją poruszyć choćby ze względu na sielankowe opisy życia polskiego osadnika w Ameryce i rozpowszechnione po wojnie w Polsce błędne opinje o łatwym dorobku i dobrobycie, jaki oczekiwał każdego przybysza. Dzisiejszy względny dobrobyt jest owocem szeregu smutnych przeżyć i wytężającej pracy, ta dzisiejsza dola jest i była tak oplatana niedolą, że jej nie można pominąć milczeniem. Nie leży w intencji niniejszego rozdziału pogoń za łatwą sensacją czy chęć troskliwego odgrzebywania niektórych już przebrzmiałych faktów. Warto jednak tej niedoli bliżej się przypatrzyć, aby wychodźtwu wskazać na dolegającą mu ranę, a Polsce, na długo jeszcze eksportującej dłonie robocze, zwrócić uwagę na kwalifikacje do walki o byt zagranicą jej wychodźcy.

W psychologji emigranta polskiego leżało uczucie nieśmiałości, bezradności, a po smutnych doświadczeniach i nieufności. W Polsce zajmował niską pozycję społeczną, więc już z uczuciem niższości kraj opuszczał. Po wtóre mało podróżował i zazwyczaj poza horyzont najbliższego miasteczka myślą nie wybiegał. Podróż do Ameryki zatem była dla niego decyzją, wymagającą dużego napięcia energji i wysiłków oraz doświadczenia, którego nie miał. Decydował się na wyjazd, gdy bieda coraz gorsza w progi zaglądała, za namową krewnych lub znajomych już osiadłych w Ameryce, lub na zachętę agenta okrętowego. Wzruszony emocjami przyszłej podróży i horosko-

Wychodźtwo polskie.

parni złotego bytu, stawał się podatnym łupem wyzysku agentów, karczmarzy, a nawet sprytniejszych rodaków przy transakcjach majątkowych i przygotowaniach do podróży. Po wtóre miał wrażenie, że wybierając się do Ameryki, dopuszcza się czynu nielegalnego i ta tajemniczość zabiegów czyniła go tern więcej bezbronnym wobec apetytów bez wyjątku wszystkich, z którymi przy realizacji swego planu po drodze zetknąć się musiał. Prace dra Caro i Oko-łowicza opisują rozmiar tej niedoli i wyzysku, którego ofiarą padał wychodźca polski na każdym etapie swej podróży do niemieckich portów. Ciągnął on do tych portów owczym pędem, gromadnie, z uczuciem bezbronności wobec rzeszy wyzyskiwaczy, którzy na te gromady przelotnych ptaków zastawiali różne sprytne sieci. Opuszczał brzegi europejskie zepchnięty na spód okrętu razem z masą podróżnych, stłoczonych na niskich a obszernych salach między-pokładu {steerage). Przechodzi powoli do historji instytucja międzypokładu za przykładem usuniętych już z praktyki galer. Międzypokład to również rodzaj pływającego więzienia, lecz opłaconego często ostatnim groszem w nadziei lepszego bytu. O zdobycie klienteli dla międzypokładu kompanje nie szczędziły żadnych wysiłków, ponieważ to było najlepsze źródło obfitych zarobków, głównie rozstrzygające o sukcesie finansowym. Nie bez racji utarło się pojęcie towaru ludzkiego, celem wypełniania spodów okrętu stłoczoną masą mężczyzn, kobiet i dzieci, śpiących na narach wzdłuż ścian i siennikach na podłodze, a nędznie karmionych z cebrów. W atmosferze wprost zabójczej, znękany chorobą morską i gorączką, przechodził swego rodzaju agonję, trwającą czasem i dwa tygodnie. Towar, wyrzucony na brzegi amerykańskie, był tak wynędzniały, że rząd amerykański widział się zmuszony kilka lat przed wojną wymóc na kompanjach pewne inwestycje sanitarne, dotyczące zwłaszcza przestrzeni powietrza, niezbędnego dla jednej osoby. Po dobiciu do brzegów amerykańskich nowa gehenna czekała przybysza. Trwogą przejmuje przybysza wspomnienie niewłaściwie zwanej „kaselgardy“, t. j. amerykańskiej stacji immigracyjnej, gdzie musiał się poddać uciążliwym badaniom i klauzuli więziennej. I tu jawili się protektorzy, którzy wyłudzali od niego pieniądze pod pozorem rzekomego czy faktycznego ułatwienia w dopuszczeniu do lądowania. Naodwrót krewny, gdy się dowiedział, że przybysz ma kłopoty z wylądowaniem, szukał u znajomego agenta pomocy, która niejednokrotnie na tern się kończyła, że po otrzymaniu opłaty agent symulował telefoniczną rozmowę z komisarzem Immigracji lub rzekomo do niego wyjeżdżał, a właściwie po wypiciu kawy w sąsiedniej kawiarni powracał i uspakajał klienta o los przybysza. Ciche dramaty, złamane egzystencje rejestruje tylko oschła statystyka o ilości przybyszów, nie dopuszczonych do lądowania. Czujne jednak oko ustawy immigracyjnej, aby bronić ziemi Washingtona od choroby, występku czy pauperyzmu, śledzi dalej przybysza i chętnie deportuje go do miejsca przynależności. Gdy uznany został za godnego do wstąpienia na ziemię wolności, dalsze jego kroki zależne były od tego, czy zmierzał do Nowego Jorku i okolicy, czy udawał się dalej koleją, wszędzie jednak był greenhornem, t. j. niedoświadczonym przybyszem, którego ograbienie stanowiło proceder wielu specjalistów. W pierwszym wypadku statek rządowy z gromadą innych przybyszów wyrzucał go na brzeg N. Jorku, gdzie często trafiał na rodaka, wyczekującego zawodowo przy lądowaniu, który przybyszowi, mającemu jeszcze pewną gotówkę, oferował swe usługi. Przybysz, wyczerpany ostatniemi przejściami i mile zdziwiony troskliwością krajana, chętnie zwierzał się z ukrytych dolarów i przyjmował zaproszenie na posiłek do jakiej oberży, skąd wychodził pobity i obrabowany do ostatniego grosza. Było to jeszcze dobre rozwiązanie dla przybysza, ponieważ nowy przyjaciel mógł być doradcą przez dalszych kilka dni i zaprzedać go do pracy na odległych

obozowiskach lub farmach południowych stanów. Gdy celem podróży przybysza była dalsza miejscowość, immigrantów dzielono na grupy i ładowano na osobne barki poszczególnych kompani] okrętowych, które przewoziły ich na dworce kolejowe i stąd rozsyłały osobnemi pociągami lub wagonami do miejsc przeznaczenia. Nie byli oni traktowani ze szczególną uprzejmością przez personel kolejowy, jak to sami autorzy amerykańscy podnoszą, i po drodze często padali ofiarą nadużyć. Typowym takim procederem było wysyłanie telegramów do krewnych z doniesieniem o przybyciu. W poczekalni podróżnej jawili się specjaliści władający kilku językami i każdemu pasażerowi proponowali wysłanie telegramu za opłatą jednego dolara. Zebrawszy kilkadziesiąt dolarów, opiekun udawał się na stację do budki telefonicznej i symulował nadawanie depesz, poczem każdego pasażera zosobna uspokajał, że krewni z pewnością na niego oczekiwać będą. Gdy dobił do celu, a na stacji nie znalazł krewnego, zabierał go dorożkarz, który po drodze żądał wygórowanej opłaty, a gdy podróżny się wzbraniał zapłacić, odjeżdżał z tobołkami, zostawiając przybysza bezradnego na ulicy. Odrębną historję mają nędzne hotele i spelunki, gdzie przybysz bez oparcia przechodził gorzkie chwile pierwszego doświadczenia w Ameryce.

Obfity zwłaszcza połów mieli handlarze żywym towarem, którzy występowali pod postącią krewnych, oczekujących na przybyłe młode dziewczęta, tern więcej, że Polki przyjeżdżały często małemi grupami bez dostatecznej opieki i bliższych krewnych w Ameryce. Rzekomy krewny, dostawszy w swe sieci ofiarę, znęcał się tak długo, aż bezbronna dziewczyna stawała się potulnem narzędziem w jego ręku i wówczas odsprzedawał ją do domu publicznego lub eksportował do Ameryki Południowej. Gdy zawodziło pokrewieństwo, pozostawało zaślubienie samotnej dziewczyny, otaczanie jej pewnym luksusem i wreszcie propozycja podróży poślubnej, skąd małżonek powracał sam w poszukiwaniu za nową ofiarą. Znikanie młodych dziewcząt przybyłych z Europy stało się tak alarmujące, że rząd amerykański wydał surowe przepisy, skierowane przeciw wszystkim występkom, mającym pozory handlu żywym towarem i zaostrzył na Ellis Island ochronę samotnych kobiet, przybyłych z Europy*). Surowe ustawodawstwo zredukowało rozwielmożniony handel, lecz zgodnie ze świeżemi rewelacjami prasy w Chicago z praktyki go dotychczas nie usunęło.

Zazwyczaj przyjazd do krewnych czy znajomych był tym końcowym wysiłkiem w szeregu niezwykłych przeżyć. Przybysz, wyczerpany wzruszeniami podróży, pragnie bodaj kilkudniowego wytchnienia wśród kolonji polskiej, która daje mu uczucie tak poszukiwanej swojskości. Wkrótce jawi się piekąca troska o wynalezienie zajęcia i tu zaczyna się dalsza niedola. Wprawdzie panuje w Ameryce filozoficzne motto demokratycznych socjologów : equality of opportunity, lecz ta równość szans w walce o byt ma dla przybysza raczej sarkastyczne znaczenie. Nie znając języka i instytucyj amerykańskich? jest przybysz w tej bezlitosnej i bez skrupułów prowadzonej walce o byt na każdym kroku przedmiotem wyzysku. Uczucie niższości i nieśmiałości łączy z przekonaniem, że mu łaskę zrobiono, dopuszczając go do Ameryki, co weń zresztą wmawiał już w Polsce agent czy karczmarz. W poszukiwaniu więc za zarobkiem, gdy najbliższe otoczenie jest mało pomocne, zgadza się na każde proponowane warunki, najpierw, że ich dobrze nie zrozumie, a po wtóre jest tak bezradny i niedoświadczony, że trudno mu się zdobyć na jakiś krytycyzm. Znali tę bezradność i nieśmiałość agent pośrednictwa pracy lub właściciel szynku, foreman we fabryce czy doświadczony rodak, którzy

1) T. zw. The White Traffic Slave Act z г. 1910.

Pierwsze kroki w służbie przemysłu drogo kosztowały każdego przybysza, zanim nabrał tyle doświadczenia, aby bodaj nie padać ofiarą zbyt powszechnych praktyk. Po uzyskaniu stałej roboty aklimatyzował się wreszcie wród kolonji polskiej i wchodził w tryb jej codziennych trosk i potrzeb. Zaoszczędził już pewną gotówkę i chciał posłać trochę grosza do rodziny, pragnął do niej list napisać, chciał zmienić zajęcie lub miał zatarg o wypłatę zarobku i inne kłopoty i troski codziennego życia, w których potrzebował porady lub pomocy. Dla zaspokojenia tych potrzeb wytworzyła się na wychodźtwie osobna klasa doradców, powszechnie zwanych agentami, ponieważ są zastępcami banków lub kompanij asekuracyjnych albo realnościo-wych, a często łączą z agencją zawód notarjusza publicznego — a przed prohibicją i szynkarza. Na to pojęcie agenta składa się zatem kombinacja różnych zajęć, które więcej doświadczony rodak łączy w swojem ręku. Zazwyczaj agent poczynał od drobnych posług, pisania listów, posyłania pieniędzy przez pocztę, a gdy się cokolwiek dorobił, otwierał skromny bank -) lub starał się o zastępstwo agencji okrętowej albo instytucji bankowej, wzgl. o godność notarjusza publicznego. Nabywał tę godność bez trudności, posiadając poza obywatelstwem amerykańskiem tylko znajomość pisania i czytania. Dla powiększenia dochodu czynności te łączył z prowadzeniem wyszynku, wyrębu mięsa lub sklepu korzennego albo biura pośrednictwa pracy. Siedzibą więc banku był zazwyczaj sklep, wyszynk, a nawet wprost kieszeń bankiera; notarjusz urzędował za szynkwasem czy ladą — z pieczęcią, symbolem swej godności, pomiędzy flaszkami. Nie obniżało to jego powagi w oczach przybyszów, którzy przywykli w kraju wysoko cenić instytucję bankową czy notarjalną, więc darzyli zaufaniem rodaka, który według ich opinji dorobił się już tak wysokiego stanowiska. W życiu wychodźcy agent był i długo pozostanie poufnym doradcą i pomocnikiem w najtajniejszych

partjami dostarczali robotników do fabryki i sowite ściągali datki wprost z płacy przybysza lub w formie osobnych opłat albo poczęstunków. Przybysz nietylko brał niższą płacę od przeciętnej, ale zazwyczaj po kilku tygodniach zostawał zwolniony, aby ponownie się opłacać wszystkim opiekunom. Często zachęcony obietnicami wysokiej zapłaty i dostatniego życia dał się . namówić do wyjazdu w odległe miejsca do robót ziemnych, wyrębu drzewa lub pracy fabrycznej, gdzie zastawał wręcz odmienne warunki i popadał w bezwzględną zależność od pracodawcy. Brak mu było gotówki na powrót, zapłatę zaś dostawał zazwyczaj na końcu po potrąceniu wygórowanych cen za nędzne pożywienie i inne artykuły, niejednokrotnie w formie pokwitowanego rachunku za pobrane towary. Czasem popadał w gorszą ostateczność, gdy się zwrócił do biur pośrednictwa pracy, które werbowały robotników do robót polnych w stanach południowych, w których obowiązuje t. zw. peonage system, t. j. przymusowy stosunek służbowy¹). Ze względu na daleką podróż robotnik otrzymał zaliczkę na koszta podróży i zobowiązywał się do jej odrobienia. Gdy zaliczki nie mógł spłacić lub wskutek niezdrowego, podzwrotnikowego klimatu zapadł na zdrowiu, dostawał się w bezwzględną przymusową zależność od pracodawcy, który dysponował nim dowolnie, często wynajmując do pracy na farmach sąsiadów lub do robót publicznych aż do chwili pełnego uiszczenia niejednokrotnie fikcyjnego już długu.

2) Przed r. 1910 ustawodawstwo amerykańskie założenia banku nie czyniło zależnem od rygorystycznego — jak obecnie — zezwolenia (licence).

troskach, kłopotach, czy nawet chorobach, ponieważ przybysz nie zna języka miejscowego, a życie wymaga stałego kontaktu z szerszym światem, leżącym poza horyzontem kolonji polskiej. Jest to również cechą niezwykle charakterystyczną, jak w życie wychodźcy wplata się postać agenta od pierwszego kroku z miasta czy wioski, przez podróż i pobyt w Ameryce do chwili powrotu w rodzinne strony. Wychodźca — to dziecko, które potrzebuje pomocy tego agenta i dopiero po kosztownych doświadczeniach emancypuje się z pod jego wpływu, względnie usługi jego ogranicza do koniecznych potrzeb. Nie można wydawać na wszystkich agentów werdyktu potępiającego, raz, że są oni potrzebni jako łącznik ze światem zewnętrznym, po wtóre są liczni i godni agenci, którzy za umiarkowaną opłatą oddają przybyszowi cenne usługi. Dla bezstronności należy się powołać na źródła amerykańskie, które dość nieprzychylnie wyrażają się o roli agentów, a w szczególności na Frances A. Kelior, która w swej książce (Notaries Public and Immigrants) cytuje szeregi nadużyć i wyraża opinję, że ci doradcy przybyszów są zdolni do każdego nadużycia, naturalnie podkreślając, że większość jest bez zarzutu, godna zaufania i użyteczna dla immigrantax). Drobniejsi agenci rekrutują się zazwyczaj z Polaków, natomiast większe agencje, zwłaszcza w miastach portowych, zakładająją Żydzi, a dla klienteli polskiej posługują się oni Polakami. Agentami są najczęściej rodacy, którzy wskutek dłuższego pobytu w Ameryce nauczyli się języka angielskiego i nabyli pewnej praktyki w załatwianiu spraw, zwłaszcza wyłaniających się z potrzeby kontaktu z Polską. Wobec kombinacji zajęć, jakie do zawodu agenta wchodzą, należy się ograniczyć do trzech głównych postaci, t. j. bankiera, adwokata i notarjusza, czynnych wśród wychodźców.

Emigrant, który obawiał się trzymać pieniądze w sienniku lub za pasem, zwracał się do bankiera, szynkarza czy właściciela sklepu z prośbą o przechowanie. Uważał, że mu rodak łaskę zrobił, że przyjął pieniądze i pokwitowanie przeoczył, a czasem na świstku papieru wystawił. Bankier rzadko miał osobny lokal, bodaj biurko dla swych czynności ; zwykle transakcje bankowe wykonywał przy szynkwasie. Przyjęcie depozytu było wprawdzie usługą dla depozytarjusza, który był w kłopotliwem położeniu, gdzie pieniądze przechować, zwłaszcza że przybył sam i często zdała od miasta pracował, lecz również intratną propozycją dla bankiera, który tymczasem operował zyskownie jego pieniędzmi i należał do uczciwych, gdy na żądanie depozyt zwrócił. Często jednak, gdy depozytów takich nazbierał większą ilość, potajemnie zwijał swe przedsiębiorstwo i przenosił się do innej miejscowości, aby pod przybranem nazwiskiem ten sam proceder rozpocząć lub inną spekulacją na kieszeni wychodźcy się zająć. W zgodzie z ustawą karną , pozostawał, gdy wskutek ryzykownych spekulacyj stracił powierzone pieniądze i ogłosił bankructwo, często fikcyjne, zdoławszy przedtem bodaj część gotówki zataić. Nie lepiej się działo przy przesyłkach pieniędzy. Jeżeli agent wzgl. tytularny bankier miał tylko zastępstwo kompanji przesyłkowej, np. American Express Company, dochód jego był stosunkowo drobny, bo ograniczał się do zysku przy obliczaniu kursu i poza ustaloną opłatą za koszta przesyłki do dodatkowej, często kilkakrotnie wyższej opłacie za „usługę“. Natomiast zawodowy bankier miał nieograniczone pole do różnych kombi-nacyj. Pieniądze przetrzymywał, choć często brał opłatę i za telegraficzną przesyłkę, w międzyczasie spekulował i jeżeli nie uciekł lub nie zbankru-

1) Frances A. Kelior jest autorką cennych prac o immigracji i inicjatorką szeregu reform administracyjnych i społecznych, które przyczyniły się do częściowego usunięcia najbardziej piekących nadużyć.

tował, to pieniądze posyłał przez większą instytucję bankową np. Knauth, Nachod and Kuehne, która zkolei przez swych korespondenótw doręczała pieniądze w Polsce. Często bankier celowo przekręcał adres, aby pieniądze wróciły, co usprawiedliwiało zwłokę w wysyłce pieniędzy, względnie zwrócone pieniądze przywłaszczał sobie, a w razie dochodzeń wykazywał pokwitowania firmy przesyłkowej, że pieniądze faktycznie wysłał. Rozmiary nadużyć były tak duże, że np. na podstawie raportu Komisji Immigracyjnej w r. 1908 bankructwa i sprzeniewierzenia bankierów tylko sądownie stwierdzone naraziły przybyszów na stratę 1,459.295 doi. Są to jednoroczne straty sądownie stwierdzone tylko u 25 bankierów, natomiast statystyka nie podaje, ile pieniędzy przepadło u setek drobniejszych bankierów i agentów bankowych, u których bezradny i niedoświadczony przybysz lokował lub przesyłał do kraju swe oszczędności. Podobne pole do nadużyć otwierało zakupno u agentów kart okrętowych i biletów kolejowych dla krewnych, których przybysz zamierzał sprowadzić z Polski, z tą różnicą, że tu utrudniała malwersacje kontrola kompanij okrętowych. Nadużycia zwłaszcza ze sprzeniewierzeniem pieniędzy i wysyłaniem w miejsce kart okrętowych bezwartościowych papierów były jednak na porządku dziennym.

Dużą plagą wychodżtwa jest pokątna adwokatura. Ci palestranci rekrutują się z wykolejonych prawników, pisarzy sądowych, wogóle tych, którzy mieli pewną styczność z procedurą sądową i służą swą poradą wychodźcy, gdy tenże ma kłopot z prawem na miejscu lub proces albo majątkową transakcję w Polsce. Są to szumnie t. zw. „adwokaci krajowi“, którzy do palestry amerykańskiej naturalnie nie należą i wobec niej często pełnią rolę naganiaczy {chaser). Niekiedy bankier dla powiększenia swej klienteli przyjmuje do swego biura pracownika, obeznanego cokolwiek z formalnościami prawnemi, aby udzielał zgłaszającym się porady prawnej. Jest to znakomite źródło dochodu, gdyż za sporządzenie prymitywnepo aktu, dotyczącego np. pełnomocnictwa sprzedaży lub wykreślenia z hipoteki, pobiera się sumy, godne zazdrości adwokatów krajowych. Często przedmiot czynności prawnej przy kursie waluty markowej wynosił kilkanaście centów, zaś opłata szła w dziesiątki dolarów. Pomijając, że dokumenty te niezawsze są zgodne z obo-wiązującem prawem i niezdatne do wywołania zamierzonych skutków prawnych, gorsza niedola przybysza ^zaczyna się, gdy ma do czyniena z człowiekiem bez skrupułów. Na tle więc stosunków z krajem ci adwokaci zdołali sfałszować różne dokumenty, sprzedawać grunta wychodźców, a nadsyłaną cenę kupna sprzeniewierzać. Nadużycia dochodziły do takich rozmiarów, że np. sądy krajowe wyższe w Małopolsce zaleciły podwładnym sądom, aby * odnośnie do pełnomocnictw amerykańskich, dotyczących zwłaszcza podniesienia funduszów lub sprzedaży nieruchomości,. przestrzegały najściślejszej ostrożności i zarządzały przez władze konsularne przesłuchanie mocodawców. Tak samo wspomniane sądy ostrzegały adwokatów i notarjuszy przed nadużyciami, popełnianemi w Ameryce przez fałszowanie i podrabianie pełnomocnictw, i zlecały badanie, czy nadsyłający pełnomocnictwo jest faktycznie upoważnionym przez mocodawcę pełnomocnikiem.

W kole zdarzeń amerykarykańskich pole do wyzysku jest nierównie szersze. Tu adwokat krajowy, który ten tytuł nosi tylko dla wychodżtwa, działa na własną rękę często wbrew obowiązującym przepisom, a gdy sprawa wymaga stawiennictwa przed sądem, zazwyczaj jest naganiaczem specjalnej ka-tegorji adwokatów amerykańskich, t. zw. shyster lawyers. Są to adwokaci, którzy najmniej mają z kodeksem do czynienia, a natomiast szukają mało wybrednego lecz obfitego zarobku, w sprawach, nie lubiących światła dziennego, jakie różnobarwne życie amerykańskie nastręcza. Gdy przybysz do-

puści się naruszenia porządku publicznego, przekroczenia przepisów miejskich, których naturalnie nie zna, zostaje aresztowany i dostaje się przed sędziego sądu policyjnego. Do audytorjum sądu należy adwokat lub jego naganiacz {runner), który zawodowo szuka wśród aresztowanych swej klienteliг). Aresztowany przypuszcza, że dopuścił się wielkiego przestępstwa, za które grozi kara więzienia lub deportacja i nierzadko utwierdza go w tej obawie tłumacz sądowy. Zjawia się adwokat lub jego pomocnik i z kruchym już aresztantem omawia sprawę obrony, która kosztuje często kilkadziesiąt dolarów, pozostałych w kieszeni wspólników, zaś aresztowany płaci prócz tego przepisaną grzywnę i wraca po tych przejściach do domu lżejszy o miesięczny zarobek. Gdy występek jest poważniejszy, sędzia odstępuje sprawę wyższemu sądowi i określa kaucję, jaką przestępca ma złożyć, aby pozostać na wolności. Tu jawi się zawodowy t. zw. bondsman, który oferuje bond czyli porękę za wysoką opłatą — przeciętnie sto i więcej dolarów. Kwota ta pozostaje w kieszeni bondsmana bez względu na dalszy wynik rozprawy sądowej. Gorsze stosunki panują w sądach pokoju małych miast i osad fabryczno-górniczych, gdzie sędziowie pokoju piastują swą godność z wyboru ² 3). Wprawdzie władza sędziego pokoju niedaleko sięga, ponieważ ważniejsze sprawy musi odesłać do sądów powiatowych, lecz ma on doniosłe atrybucje, dotyczące zwłaszcza uwięzienia i ustalenia kaucji. Można również nie przyjąć wyroku sędziego pokoju i żądać rozpatrzenia sprawy przez sąd powiatowy, lecz przybysz nie wie o tern, wzgl. nie umie sobie poradzić. Sędzia pokoju nie pobiera płacy, a dochody czerpie z opłat sądowych, co dość ujemnie wpływa na wymiar sprawiedliwości. Zdarzają się wypadki, że np. w sprawie napadu sędzia karze obie strony, na napadającego nakłada wyższą karę, a na napadniętego niższą, uzasadniając ostatnią karę tern, że gdyby napadnięty pozostał np. w domu, byłby uniknął pobicia. Rozprawy przed sędzią pokoju prowadzone są w języku angielskim, więc emigrant, mający termin przed sędzią, udaje się najpierw do tłumacza, który nadto gra rolę obrońcy lub doradcy. Ten z drobnego przewinienia robi sprawę kryminalną i przestraszony oskarżony płaci dość znaczną kwotę tłumaczowi, aby tenże pokierował sprawą na jego korzyść. Następnie tłumacz niejednokrotnie stara się, aby o tej wizycie dowiedział się i skarżący, więc i on przybywa do tłumacza z brzęczącą ofertą, aby się postarał o skazanie oskarżonego. Przebieg sprawy zależy od licytacji stron lub kończy się ugodowo skazaniem obu stron na grzywny. Dużą winę ponosi tu również skłonność ludu polskiego do procesowania się. To pieniactwo niszczy go w Polsce i do nędzy doprowadza w Ameryce, gdyż adwokat nie omieszkał wyzyskać tej skłonności dla pozyskania nowej klienteli⁴).

Ponętne również żniwo dla pokątnych doradców nastręczały dnie wypłaty, kiedy górnicy i robotnicy z płacą tygodniową względnie dwutygodniową udawali się do szynków na sobotnie libacje, kończące się zazwyczaj kłótniami i bijatykami. Każdy wyszynk miał swego policjanta, który chętnie aresztował zwykle mało trzeźwego delinkwenta, a procedura kończyła się grzywną i kosztowną obroną. W niektórych średnich miastach grzywny, nakładane na przybyszów, pokrywają prawie koszta utrzymania siły policyjnej, wzgl. poważnie zasilają budżet miejski.

Intratną okazją do zarobku dla pokątnego doradcy jest wypadek śmierci przy pracy i wogóle każde zdarzenie, nadające się do skargi o odszkodowanie. Są specjaliści w tym zawodzie, którzy zbierają dotyczące informacje i momentalnie po każdym wypądku jawią się u poszkodowanych, kontrolują fakta i na miejscu spisują umowę, że poszkodowany względnie jego familja zgadza się na rewindykowanie pretensji za opłałą 50% na rzecz adwokata ze sumy, należnej tytułem odszkodowania. Rzadko taka sprawa dostaje się pod orzecznictwo kompetencyjnej komisji czy sądu, bo doradca względnie jego adwokat nie lubi się jawić przed temi instancjami i zwykle stara się sprawę polubownie załatwić. Czasem wystarcza napisanie jednego pisma do kompanji i gdy pretensja jest widocznie bezsporna, cała praca na tern się ogranicza. Adwokat jednak dostaje tyle co i klient, może na całe życie unieszczęśliwiony, a często nawet z połowy klienta odciąga sobie koszta — nieraz fikcyjne. Zdarza się często gorsze nadużycie, że pełnomocnik strony poszkodowanej wchodzi w porozumienie z instygatorem lub zastępcą prawnym strony przeciwnej i ugadza się na mniejszą kwotę, a nadwyżkę łącznie z ugodzoną już połową chowa do kieszeni, lub apelując tendencyjnie, przeciąga sprawę, aby większe koszta spowodować. W międzyczasie poszkodowana strona cierpi nędzę i straciwszy nadzieję pomyślnego wyniku, staje się podatniejszą do zadowolenia się skromnym ułamkiem często zupełnie uzasadnionej pretensji.

Trzecią doniosłą figurą w życiu wychodźcy jest notarjusz, który tę godność może uzyskąć za parę dolarów, potrzebnych na opłacenie t. zw. licence czyli pozwolenia na wykonywanie czynności notarjalnych. Komisja Immigracyjna poddała ścisłym badaniom praktyki tych funkcjońarjuszy publicznych i wykazała, że np. w roku 1908 było w Nowym Jorku ogółem 10.262 notarjuszy, zaś w jednym okręgu tego miasta 197, z których tylko 98 zdołano odszukać. Wszyscy traktowali notarjat jako uboczne zajęcie obok głównych zawodów, a więc 31 notarjuszy było bankierami i agentami okrętowymi, 23 agentami asekuracyjnymi i realnościowymi, 7 handlarzami starą odzieżą, 5 adwokatami, 3 szynkarzami, 3 golarzami, 3 grabarzami, reszta roz-lepiaczami plakatów, pucybutami i t. p. Godność zatem notarjusza wplata się nieodłącznie w czynności bankiera i pokątnego doradcy, nadaje im pozory figury urzędowej, aby pokryć pieczęcią nadużycia własne i drugich.

I tak Komisja Immigracyjna sprawozdaje, że wielu notarjuszy, operujących wśród wychodźców, gotowych jest do każdego nadużycia, fałszowania dokumentów, stwierdzania podpisów, osób im nieznanych lub nie istniejących, sprzeniewierzenia pieniędzy. Warto wspomnieć, że nie były odosobnione przed wojną wypadki, gdy dla dodania sobie pozorów urzędu notarjusz zawieszał portret cesarza austrjackiego lub rosyjskiego, Kościuszki lub papieża albo figurę Chrystusa, stawiał obok dwie świece i odbierał bezprawnie przysięgę. Takie zapalanie świec wśród ceremonjału sali sądowej kosztowało emigranta kilka sztowanego i to zwykle bez kaucji, zostającej w kieszeni adwokata. Adwokaci obu stron dalej już pracują wspólnie, aby sprawę odkładać z terminu na termin, przyczem przed każdym terminem obie strony opłacają się aż do wyczerpania posiadanej gotówki.

i więcej dolarów. I mimo tych nadużyć, bankier, doradca czy notarjusz mieli klientelę, bo przybyszowi brak było doświadczonych i rzetelnych przyjaciół, a po wtóre agent oddawał mu szereg innych niezbędnych usług, jak pisanie i odbieranie listów⁵), przechowywanie dokumentów i wartościowych rzeczy, pośredniczenie w wyszukaniu pracy. Zanim nadużycie wyszło najaw po skomunikowaniu się z krajem, zazwyczaj sporo upłynęło czasu i, jeżeli wogóle wyszło, emigrant był dalej bezradny dla wielu względów, niżej poruszanych.

Pragnienie przybysza, aby osiąść na roli lub zamieszkać pod własnym dachem, ułatwiało sposobność do innych obfitych nadużyć. Czytając w gazecie anonse agentów, emigrant dowiadywał się, że na zachodzie kompanje oferują bardzo tanio urodzajną i zagospodarowaną ziemię na sprzedaż. Emigrant, mając trochę oszczędzonych pieniędzy, decyduje się pisać do kom-panji, która miała główne biuro najczęściej w Chicago. Rozpoczęła się korespondencja, z której emigrant dowiaduje się od kompanji, że na jej gruntach jest już dużo osiadłych Polaków, że jest kościół, szkoła, sklepy, że gleba jest czarna i zbiory trzy razy do roku, że może trzy dni w tygodniu w tartakach kompanji pracować, słowem same ponętne horoskopy. Nareszcie kompanja doradza mu przyjechać wraz z familją i sprzętami do Chicago, tu wyłudza od niego za ziemię ile może pieniędzy, pod pozorem, że na farmie ich nie potrzebuje wzgl. będzie miał dobry zarobek, spisuje z nim kontrakt i wysyła go do tej obiecanej ziemi. Gdy emigrant przybędzie na miejsce, dowiaduje się, że niema tam ani kościoła, ani szkoły i pracy, wskażą mu moczary, piaski lub kawał wyrąbanego lasu i pozostawiają go jego losowi. Gdy pomimo wszystkiego zdołał obrobić względnie wykarczować kawał ziemi i obsadzić go, to często jawił się rzekomo poprzedni właściciel i wykazywał mu, że obrobiona już rola nie jest jego własnością. Następował proces, który nierzadko kończył się zupełną ruiną przybysza. Jeżeli na zachodzie powstały mimo to zagospodarowane kolonje polskie, kosztowało to dużo czasu i mozołu i dopiero druga generacja zyski z tych trudów mogła osiągnąć, ponieważ Polakom sprzedawano często ziemię najgorszą, na którą inne narodowości iść nie chciały. Nie większą rzetelnością odznaczają się ciągle aktualne plany przesiedlania osadników polskich do Kanady, Brazylji, Meksyku czy Florydy. Te mało uczciwe plany kolonizacyjne tłumaczą poczęści skromne osadnictwo na roli polskiego wychodźtwa pomimo włościańskiego charakteru przychodniej fali.

zna-

Szersze rozmiary przybrał wyzysk przy sprzedaży działek budowlanych, t. zw. lot, ze względu na skupianie się przybyszów po miastach. Agenci kompanij realnościowych, najczęściej Żydów, którzy chowali się za szumnie brzmiące nazwy kompanji, albo więcej doświadczeni rodacy znanego już typu bankiera, doradcy, notarjusza czy właściciela wyszynku, wywozili ludzi na pustkowia, które przedtem za bezcen nabyli, i przedstawiali złote horoskopy po nabyciu lot. Zazwyczaj taki ?gent miał kilku pomocników, którzy symulowali nabycie lot, płacąc na miejscu pieniędzmi, które przed chwilą od agenta otrzymali. Widząc to, łatwowierny reflektant na lotę płacił za grunt wartości kilkanaście dolarów często kilkaset dolarów, zwłaszcza, gdy mu agent pokazał zdała dymiący komin fabryki, w której rzekomo miał znaleźć zajęcie. Dla lepszego powodzenia tyczono na pustkowiu ulice, wykopywano doły i wypełniano je betonem jako fundamenta pod rzekomo przyszłe duże fabryki. Gdy to zawodziło, agenci wyjeżdżali grupami w dalsze okolice, najczęściej do Pensylwanji, w rejony górnicze, gdzie operowali w osadach, gęsto zamieszkałych przez przybyszów. Pierwszą rzeczą było

leźć wpływowego Polaka, któremu sprzedawano jedną lotę lub więcej, nie biorąc od niego pieniędzy, lecz tłumacząc mu, że za każdą lotę, sprzedaną za jego pośrednictwem w tej miejscowości, dostanie duże komisowe, które nietylko wystarczy na kupno, ale i przysporzy mu znaczną sumę gotówki. Agenci chodzili po domach, powołując się na tego rodaka, że on już kupił, i sprawa rozsprzedaży szła łatwo. Nabywcy płacili większy zadatek, zazwyczaj czwartą część ceny kupna, lecz własności nie nabywali aż do chwili spłaty ostatniej raty i to dawało pole do tern szerszego wyzysku, ponieważ płacąc gotówką, nabywca byłby się więcej zastanawiał lub lepszą cenę kupna uzyskał. Natomiast przy tej procedurze po daniu zadatku nabywca niechętnie wycofywał się z transakcji, chyba że każdy dolar widocznie szedł już na marne. Cena kupna rozchodziła ,się po kieszeniach przedsiębiorców realno-ściowych, ich agentów i różnych pomocników, a nabywca dostawał kontrakt, który swą imitacją pergaminu, wielkiemi papierowemi pieczęciami i długiemi wstążkami pokrywał sprytne nadużycie.

Do tej dziedziny wyzysku należy sprzedaż fikcyjnych akcyj. Pod wpływem złudnej namowy agentów, powołujących się zazwyczaj na historję fortun plutokratów amerykańskich, immigrant nabywał pięknie drukowane lecz bezwartościowe certyfikaty akcyjne kompanij — i to operujących w egzotycznych dla niego krajach. Gorączka kupowania akcyj np. korporacyj, podejmujących się wydobycia złota, trwała około dziesięć lat. Gdy już kopalnie złota nie opłacały się, oszuści wpadli na nowy pomysł, zaczęli mianowicie organizować kompanje, które miały zakładać ogrody pomarańczowe we Florydzie czy Meksyku. Po upadku korporacyj pomarańczowych nastąpił okres korporacyj naftowych w w Texas. Te ponętne źródła fikcyjnych dochodów dla łatwowiernych akcjonarjuszy zgóry były przeznaczone na bankructwo po rozsprzedaży możliwie największej ilości akcyj, przyczem lwia część zebranych pieniędzy tonęła w formie komisowego w kieszeni agentów. Rozmiar nadużycia najlepiej ilustruje opinja Departamentu Poczty, że łatwowierne społeczeństwo amerykańskie rocznie traci miljard dolarów wskutek sprytnie opracowanych planów, wysyłanych ofiarom przez pocztę*). Okres powojennej gorączki akcyjnej, która wychodźtwo polskie kosztowała kilkadziesiąt miljonów dolarów, będzie omówioy w dalszej części niniejszej pracy.

Obfite zyski ciągnęli innej kategorji kombinatorzy z t. zw. International lub Novelty Mail Order Houses. Cała sztuka tej kompanji względnie domu handlowego polegała na zakupnie na licytacji lub sprowadzeniu z zagranicy tandentnych zegarków, brzytew, scyzoryków lub pierścionków i reklamowaniu tychże zapomocą prasy. Naturalnie zegarki tombakowe oferowało się jako złote, z czeskiemi kamieniami jako brylantami, za sumę kilkunastu dolarów na raty z warunkiem opłaty pierwszej raty w wysokości zazwyczaj 5 doi. Pierwsza rata była tak wysoka i dawała tak dostatni zysk, że właściciel domu handlowego dalszych rat nie urgował, wzgl. na ich spłatę nie reflektował, chyba że klient dobrowolnie mu dalsze raty nadsyłał. Siedzibą natomiast tej międzynarodowej kompanji czy domu handlowego nowości był kuferek, stojący pod łóżkiem u właściciela, mieszkającego niejednokrotnie na poddaszu. Operacja więc tego przedsiębiorstwa była tania, bo ograniczała się do kupna tandety, przygotowania druków z napisem szumnej kompanji czy domu handlowego i dość drogiej pozycji, t. j. reklamy w prasie polskiej. Tą drogą pocztową rozchodziły się dalej rozmaite książki pornograficzne, latarnie czarnoksięskie, liche artykuły lecznicze i najrozmaitszego rodzaju śmiecie za drogie pieniądze, lecz zaprawione amerykańskim bluffem. Takie np. wina często-

1) Foreign Language Information Service. Release Nr. 13, styczeń 1924.

chowskie, kalwaryjskie i innych cudownych miejsc leczyły bez wyjątku wszystkie choroby, a właściwie były lekkiemi winami kalifornijskiemi, zaprawionymi cascarą lub innemi ziołami przeczyszczającemi. Naturalnie pacjent, karmiony artykułami amerykańskiego przemysłu kulinarnego, po zażyciu lekarstwa doznawał uczucia pewnej poprawy zdrowia. Gdy ustawodawstwo federalne ograniczyło nadużywanie poczty do celów oszukańczych, szersze rozmiary przybrało domokrąstwo z rozmaitemi artykułami i dewocjonaljami, a nawet gwoździami św. krzyża, i narzucanie ich za lichwiarskie ceny zwłaszcza kobietom, z artyzmem — godnym aktorów.

Wobec powszechnej w Ameryce manji wynalazków, tej ułudzie czy polskiej fantazji ulegali również poczciwi przybysze z zapadłych łomżyńskiej czy podkarpackiej ziemi i kombinacje bez wartości rejestrowali w liberalnym urzędzie patentowym w Waszyngtonie. Wprawdzie niejeden Polak przyczynił się bezimiennie do udoskonaleń technicznych, w większości jest to sprytnie obmyślany przez specjalnych adwokatów patentowych i ich agentów przemysł, podsycający manję wynalazków, aby wyzyskać wartościowe pomysły, a za bezwartościowe wyłudzać pod różnemi pozorami sowite opłaty za modele, rysunki, podania i rejestr. Szczęśliwy posiadacz patentu łudzi się mirażem miljonowej fortuny i robi dalej kosztowne a bezowocne próby, aby ku swemu pełnemu rozczarowaniu przekonać się, że pomysł w praktyce okazuje się bezwartościowym.

Dla ilustracji, jak pomysłowość w ograbianiu z pieniędzy niedoświadczonych greenhornów jest niezrównana, można za kroniką policyjną przytaczać liczne przykłady, np. oszustwo z maszynką do robienia pieniędzy i handlem dolarów. Oba pomysły polegają na sprytnem wyzyskiwaniu chciwości przez ofererowanie maszynek do robienia pieniędzy lub nowych dolarów wzamian za stare, przyczem oferty te mimo ostrzeżeń prasy znajdują licznych a naiwnych nabywców, ponoszących straty idące w tysiące dolarów. Zasługuje na wzmiankę wprawdzie dzisiaj nieaktualny, lecz znamienny przed wojną pomysł asenterowania do wojska w N. Jorku. Wychodźców z zaboru austrjac-kiego w wieku poborowym wzywano na miejsca zborne zdała od siedziby konsulatu, gdzie jawił się sprytny oszust w mundurze lekarza wojskowego, w towarzystwie asystentów symulował pobór, a jego świta doradzała nowym rekrutom, aby bezwłocznie składali pieniądze cele uzyskania uwolnienia wzgl. odroczenia służby wojskowej. Interesującym ze względu na łączność z Państwem Polskiem jest inny pomysł. Oto w r. 1919 sprzedawano emigrantom polskim „koncesje“ na wyrąb drzewa z lasów rządowych w Polsce pod pozorem, że ludność polska marznie z powodu wczesnych mrozów, wskutek czego Rząd Polski wydał dekret, rekwirujący prywatne lasy i dozwalający na hur-towny wyrąb drzewa opałowego. Nabywcy, zaniepokojeni o los krewnych w kraju, posyłali im kwity od tych „koncesyj“, aby zczasem przekonać się, ze kwity nie przedstawiają żadnej wartości.

Niedola wychodźcy stawała się często tragedją, gdy przyszło mu zasięgnąć porady lekarskiej. Wśród eskulapów amerykańskich egzystują t. zw. medical quacks, t. j. pseudo-lekarze, wykolejeni doktorzy lub słuchacze medycyny z Europy, a zwłaszcza absolwenci t. zw. diploma mills, t. j. ko-legjów w Ameryce, wydających dyplomy za opłatą, lecz po miernem facho-wem przygotowaniu swych uczniów (mill qraduates). Nabywcy dyplomów przenoszą do się innych stanów, gdzie łatwo od izb lekarskich {Medical Board) otrzymują pozwolenie {licence) na wykonywanie praktyki lekarskiej¹). Jest

w sta-

1) Na tern tle sensacyjne były rewelacje pracy amerykańskiej wskutek wydarzeń nie Connecticut pod koniec 1923 r. Według opinji prasy jest 1.500 w stanie N. Jorku, a 25 tysięcy w Stanach Zjednoczonych tych medical quacks.

to plaga najwięcej grasująca wśród wychodźców, wśród których ci pseudo-lekarze starają się pozyskać pacjentów drogą szumnych ogłoszeń i obietnicą wyleczenia każdej przestarzałej choroby. Szarlatani występują często jako lekarze - specjaliści, posiadają własne „instytuty medyczne“, przeprowadzają „kursa leczenia“ zapomocą środków, mało wspólnego mających z medycyną. Porada w tych instytutach odbywa się zazwyczaj w ten sposób, że lekarz poleca pacjentowi rozebrać się w przedpokoju, zabiera go do swej zbytkownie urządzonej pracowni, kładzie na stole i symuluje badanie, a w międzyczasie pomocnik lekarza, tłumacz względnie sekretarz przeszukuje ubranie pacjenta i potajemnie informuje lekarza o zamożności klienta. Lekarz więc ocenia horoskopy zysku i albo poleca pacjentowi dalej się zgłaszać celem leczenia wmówionej często choroby, lub kończy konsultację za pierwszą wizytą, policzając sobie możliwie najwyższe honorarjum. Nadużycia tego rodzaju zaczęły przybierać tak alarmujące rozmiary, że władze amerykańskie podczas wojny widziały się zmuszone wdrożyć dochodzenia. Urzędnicy, przebrani za emigrantów, we dwójkę (dla zebrania dowodów) odwiedzali każdego z tych pseudo-lekarzy, przyczem jeden symulował chorobę, a drugi towarzyszył jemu w roli przyjaciela. Pomimo, że krew urzędnika, biorącego udział w tych wyprawach, była poprzednio badana przez urząd zdrowia, lekarze tego pokroju w każdym wypadku robili diagnozę, że pacjent ma tylko kilka iygodni życia. Leki, przez nich ordynowane, badane w laboratorjum chemicznem okazywały się bez leczniczej wartości. Były wypadki, że lekarze przez przewlekłe symulowane kuracje nawet celowo nabawiali pacjentów nowych, często poważnych chorób. Władze amerykańskie jednego dnia aresztowały 146 operatorów takich biur lekarskich, posyłając niektórych na długie lata do więzienia. Po aresztowaniach za inicjatywą instytucyj społecznych i prasy nadużycia uległy znacznej redukcji, jednak są dalej praktykowane, tylko z większą ostrożnością. •

Śmierć przybysza, naturalna czy na skutek licznych nieszczęśliwych wypadków, otwierała również pole do wyzysku. Gdy miał żonę ze sobą lub rzetelnych krewnych, ci zajmowali się spuścizną. Ponieważ większość polskich przybyszów stanowili mężczyźni nieżonaci względnie przybysze bez żon, spuścizna stanowiła przedmiot grabieży osób, asystujących przy likwidacji spadku. Oszczędności, gdy zmarły wzgl. zabity miał je przy sobie, przechodziły do rąk tego, kto na miejscu wypadku pierwszy się zjawił, lub stawały się własnością towarzysza, który o schowku pieniędzy był poinformowany. Gdy pieniądze były ulokowane u agenta, często przepadały na jego rzecz, bo pokwitowania nie było wzgl. brakło osób, zainteresowanych w podjęciu depozytu. Pieniądze, ulokowane w banku, o ile nie przepadły dla braku informacji po pięciu latach na rzecz skarbu, szły na pokrycie często fikcyjnych długów i okazałego pogrzebu. Emigrant, który miał tylko kilku znajomych, lecz większy rachunek w banku, doczekiwał się po śmierci książęcego pogrzebu z uroczystą mszą, samochodami i dostatnią stypą dla gości pogrzebowych. Naturalnie pogrzebowy (undertaker) był głównym wierzycielem masy spadkowej, więc otrzymywał od sądu administrację spadku i likwidował go, pokrywając swoje pretensje na pogrzeb, osobno za administrację oraz inne często fikcyjne wierzytelności, wreszcie okruchy przedkładał sądowi, który przekazywał pozostałość urzędowi konsularnemu. Więc po śmierci często jedynego żywiciela całej rodziny szedł do kraju drobny ułamek gotówki, a nieraz tylko stara bezwartościowa garderoba.

W ciężkiej służbie przemysłu amerykańskiego, nie mogąc zaaklimatyzować się w nowym świecie, względnie padając ofiarą rozmaitych nadużyć,

ulega wielu przybyszów obłąkaniu. Zwłaszcza manja prześladowcza po smutnych przeżyciach jest tym częstym losem, który przybyszowi w udziale przypada. Obłąkanie pociąga za sobą internowanie w zakładach z masą innych nieszczęśliwych, których nerwowe życie amerykańskie odrzuca w odsetku nieznanym innym krajom¹).

Najlepszym łupem jest emigrant, powracający do kraju, ponieważ posiada prawie zawsze większą gotówkę przy sobie. Gdy się obawiał gotówkę przewozić przy sobie, oddawał ją bankierowi czy agentowi, który pieniądze bezpiecznie zatrzymywał sobie, bo emigrant w kraju był prawie bezsilnym w dochodzeniu swej pretensji w Ameryce. Gdy nie chciał się dopuszczać sprzeniewierzenia, z góry wystawiał klientowi pokwitowanie na pewną ilość koron czy rubli, płatnych w Polsce. Przy tej sposobności policzał sobie lichwiarskie usługi, zyskiwał na korzystnie obliczonym kursie, czasem celowo przekręcał adres, słowem używał różnych manipulacyj, intratnych dla niego a opóźniających realizację czeku dla klienta. Celem nabycia karty okrętowej rewertent zwracał się do tego samego lub innego agenta. Agent na kartę okrętową brał zadatek, a dalej odsyłał klienta do Nowego Jorku do swego stałego wspólnika, kompanji okrętowej lub innego agenta, słowem tego, kto mu dawał największe komisowe. Emigrant, udekorowany kartką czerwoną lub niebieską, dla orjentacji spólników lub służby (runnerów), oczekujących na dworcu kolejowym, przybywał do Nowego Jorku i dostawał się często wskutek lokalnej konkurencji w ręce innej agencji. Agent w Nowym Jorku z życzliwości radził przechować u niego pieniądze i zależnie od ilości gotówki wzgl. obserwacji przybysza odjazd okrętu się opóźniał, cena nędznej oberży, żywności i biletu okrętowego była chwiejna, klient kupował nowe ubranie, kuferki i prezenty dla krewnych. Czasem został zupełnie obrabowany, a zwykle mimo uczucia pokrzywdzenia sprytnie wyzyskany.

Gdy się czyta opisy wyzysku przed wojną w Oświęcimiu, Iłłowie czy innej ówczesnej polskiej stacji granicznej i porówna się niedolę wychodźcy po drugiej stronie oceanu, okazują się tutaj te same pomysły i więcej rafinowane nadużycia ze względu na bezbronność i bezradność chłopa polskiego na obcej ziemi. A gdy się doda dalsze przeżycia w drodze powrotnej i współczesną ponętność dolarów w Polsce, to los wychodźcy polskiego przedstawi się w dość smutnych barwach. Ta niedola jest już powszechnem zjawiskiem i będzie się jeszcze przewijać w niniejszej pracy zwłaszcza przy omawianiu przesyłki pieniędzy i paczek do kraju, gorączki akcyjnej i powrotu do Polski. Upośledzenie to nie było udziałem tylko Polaków, lecz dotykało również sąsiadów, Rusinów i Litwinów, dalej Żydów i. Włochów i wogóle narodowości poważnie zaniedbanych w oświacie. Lecz Żydzi mieli za sobą potężne organizacje społeczne, znakomicie się w sferze dolara aklimatyzowali i znajomość języków słowiańskich w swych operacjach korzystnie potrafili wyzyskać. Podczas gdy na usługach Włochów stoi znakomita organizacja konsularna, Polacy byli najliczniejszą grupą parjasów bez opieki konsularnej i o słabej organizacji społecznej. Brak im rzetelnych i doświadczonych przyjaciół, więc najliczniej padają ofiarą tego tak treściwym terminem ujętego „łapichłopstwa“. Kadry tego łapichłopstwa najczęściej stanowi wykolejona półinteligencja, której za ciasno czy gorąco było w Polsce, a która po przybyciu do Ameryki nie chciała się chwytać jedynie dostępnej, uczciwej pracy w fabryce. Z tytułu łapichłopstwa nie można jednak potępiać wszystkich agentów, czynnych wśród wychodźtwa, ponieważ wielu jest rzetelnych i godnych pracowników, którzy

!) Według- ostatnich zestawień statystycznych jest np. w stanie N. Jork blisko 39 tysięcy umysłowo chorych, a w tej liczbie 17 tysięcy cudzoziemców, których w pewnym odsetku czeka wyrok deportacji.

służą swej klienteli uczciwemi i niezbędnemi poradami zwłaszcza, że w końcowym bilansie uczciwość zawsze popłaca.

Ze łapichłopstwo mogło przybrać tak szerokie rozmiary, na to złożył się szereg przyczyn. Zasadniczą przyczyną był brak oświaty, spowodowany celową polityką państw zaborczych, a spychający Polaków do rzędu najmniej oświeconych narodów wśród europejskich przybyszów do Ameryki. Brak wyszkolenia i doświadczenia klasyfikował Polaków do robót najgorszych i najniebezpieczniejszych i czynił ich podatnym łupem wszystkich oszukańczych ope-racyj na gruncie amerykańskim. Ameryka jest krajem wolności i jej ustawodawstwo wychodzi z dość wygodnego założenia, że w kraju wolnym, między wolnymi obywatelami przy dobrowolnych umowach zasadniczo niema miejsca na przymusowe położenia czy nadużycie. Nie bierze zatem pod uwagę, że kontrahent może być celowo w błąd wprowadzany. Nadto przy czynnościach dwustronnych ryzyko transakcji składa na inicjatora, a więc po największej części niedoświadczonego przybysza. Prosperowanie nadużycia ułatwia partykularyzm ustawodawstwa, a przedewszystkiem procedura karna, oparta na konstytucją zawarowanym, starym przywileju Habeas corpus, który wymaga materjalnego przeprowadzenia dowodu w formie osobistych zeznań poszkodowanego lub świadków. Dokumenty na piśmie, nawet zaprzysiężone i autoryzowane przez władze zagraniczne, nie mają dowodowego znaczenia bez osobistego jawienia się, wskutek czego wiele nadużyć uchodzi bezkarnie, bo poszkodowany np. przy odjeździe z Nowego Jorku nie może czekać kilka tygodni na rozprawę sądową, a po powrocie do kraju, tern mniej mowa być może o dochodzeniu pretensji⁶).

Widoczną była pewna obojętność władz i sądów amerykańskich przy traktowaniu wszystkich spraw, dotyczących obcokrajowców, a zwłaszcza przy transakcjach pieniężnych pod wpływem powszechnego sentymentu, niechętnego wywożeniu pieniędzy przez emigrantów. Czynniki więc urzędowe niższych instancyj kierowały się prostą polityką ekonomiczną, że jest najpraktyczniejszym rozwiązaniem, gdy pieniądze, oszczędzone przez przybyszów, pozostaną wewnątrz granic.

Od r. 1910 na polu ochrony przybysza datuje się znaczniejsza poprawa, ' kiedy pod wpływem często wzburzonej opinji publicznej i badań Komisji Immigracyjnej władze federalne i stanowe podjęły szereg śledztw i dochodzeń i zainicjowały akcję sanacyjną, w każdym zakresie coraz więcej troskliwą i skuteczną. Do sanacji w poważnym stopniu przyczynia się prasa amerykańska, która ten temat wyzyskuje wprawdzie sensacyjnie, lecz równocześnie zwraca uwagę czynników urzędowych na istniejące niedomagania²). Z całą satysfakcją należy podkreślić pracę różnych amerykańskich organizacyj społecznych, które, litując się nad niedolą przybysza, śpieszą mu z wydatną i troskliwą pomocą.

Dużo do upośledzenia przybysza polskiego przyczyniał się dalej brak własnej organizacji konsularnej. Konsulaty niemieckie, a przedewszystkiem rosyjskie, wykazywały pełną obojętność, gdy szło o ochronę interesów emigrantów polskich, austrjackie zaś zdradzały więcej zainteresowania, lecz dla braku dostatecznej obsady personelem polskim były naogół mało pomocne i wszystkie więcej troszczyły się o przekonania polityczne aniżeli o dobro

materjalne ówczesnych swoich poddanych. Wobec rozproszenia, polskie organizacje społeczne były za słabe, aby wszędzie działać poradą czy pomocą, dość energji zużywały na waśnie między sobą, zaś na terenie opieki nad przybyszem wykazywały najwięcej zainteresowania tam, gdzie jej było najwięcej potrzeba, to jèst w Nowym Jorku. Działalność Przytułku św. Józefa i obecnego Domu Emigracyjnego Polskiego Związku Narodowego duże usługi oddawała i oddaje przychodniej i powrotnej fali wychodźczej, lecz tylko u wrót do Ameryki. Plebanja często troskliwie strzegła interesów swych parafjan i pomagała w potrzebie i wyszukaniu zajęcia, nie wszędzie jednak była na miejscu, a niejednokrotnie nie interesowała się kłopotami parafjan względnie tolerowała praktyki agentów, ponieważ ci na potrzeby parafji łożyli największe datki.

Prasa była dość bezsilna, ponieważ ogłoszenia polujących na kieszeń wychodźcy decydowały prawie o jej egzystencji, po wtóre wydawcą bywał często agent, który dla reklamy własnego przedsiębiorstwa zakładał pismo, będące wyrazem tylko jego osobistych sympatyj i potrzeb zawodowych. W każdym razie prasa polska pomimo trudnego położenia dość energicznie zwalczała doszłe do jej wiadomości nadużycia, nie wszędzie jednak mogąc czy chcąc przeciwdziałać ze względu na swą genezę, materjalną zależność i znaczenie ubocznych, dominujących zazwyczaj u wydawcy wpływów. W ostatnim dziesiątku lat widoczną jest jednak duża emancypacja prasy polskiej i lepsza troska o dobro i szkolenie swych czytelników.

Nie bez wpływu była zupełna separacja od życia amerykańskiego i spekulacyjna atmosfera miejscowego otoczenia, którą agenci, znając język przybysza, nie omieszkali wyzyskać dla własnej korzyści. To właśnie jest charakterystycznem, że podejrzliwy naogół chłop polski wykazuje niekiedy zdumiewającą łatwowierność, lekkomyślność, a nawej rozrzutność. Wytłumaczenia tej pozornej sprzeczności należy szukać w nadmiernej uczuciowości polskiej, skłonnej pod wpływem chwilowego sentymentu czy zapału do czynów podziwienia godnych, lecz również mało przemyślanych i trwałych. Niepoślednią rolę gra również ambicja, materjalizm czy chciwość chłopa polskiego, który w atmosferze powszechnego dobrobytu i bogactwa łaknie szybkiego dorobku. Znali tę jego psychologję agent polski czy żydowski, więc obaj zwracali się do swych klientów w sprytnie uplanowany sposób, chętnie akcentując wspólne pochodzenie i każdą propozycję czy transakcję przeplatając miłemi dla ucha interesanta wykrzyknikami : „kumie, kumotrze, krajanie, rodaku“ i t. p. Na tern podłożu rozwijała się niedola polskiego wychodźcy raz silniej, to znowu malejąc. Niektóre jej przejawy mają już raczej historyczne znaczenie lecz w łagodniejszym stopniu pozostanie ona na długo jeszcze trwałym towarzyszem wędrowca za lepszym chlebem w wielu potrzebach codziennego życia.

ROZDZIAŁ VI.

Społeczeństwo poisko-amerykańskie.

Budowa nowego życia. — Wpływ wychodźtwa politycznego, kleru i wychodźtwa z zaboru pruskiego. — Kompozycja z trzech kategoryj członków. — Zycie społeczne. — Inteligencja. — Gwara polsko-angielska. — Ujemny wpływ przesiedlenia. — Ogólna charakterystyka.

Za morze szedł chłop polski sam, czasem ulegając namowom agenta, najczęściej wezwany z drugiej strony oceanu. W tej pogoni za dolarem zdany był na własne siły, ponieważ społeczeństwo polskie spoglądało na falę wychodźczą z początku z niechęcią lub biernością, a gdy ruch ten nabrał żywiołowego charakteru i nowa ziemia niezawsze okazała się obiecaną — z dużą troską i zrozumiałą bezradnością. Wychodźca o wyrobionem poczuciu naro-dowem miał uczucie pewnej dezercji z posterunków narodowych, natomiast masy miały często skrupuły czynu nielegalnego wobec ustawodawstwa rosyjskiego i austrjackich zarządzeń policyjnych. Droga zatem za ocean wymagała dużego napięcia energji i rozwoju nowych sił, zalet czy wad, które dotychczas w polskiej wsi drzemały. Z chwilą zerwania dotychczasowych węzłów rodzinnych i gminnych, z chwilą opuszczenia dotychczasowej organizacji społecznej, po drugiej stronie oceanu trzeba było budować nowe życie, na starych wzorach oparte, lecz do nowego otoczenia dostosowane. Przepuszczony przez wrota amerykańskie przybysz śpieszył tam, gdzie krewni mieszkali lub gdzie mógł najlepiej czy najprędzej spieniężyć swe dłonie robocze. Nie znając otoczenia miejscowego i pod wpływem jego niechęci naturalnem prawem koncentracji grupował się osobno, tworząc dość zamkniętą komórkę w organizmie miejscowym, która dla swej egzystencji musiała tworzyć własne instytucje i zwyczajowe prawa. Społeczeństwo polsko-amerykańskie składa się z tych właśnie komórek, rozproszonych po olbrzymiej przestrzeni rzeczy-pospolitej amerykańskiej, których historja, pomijając datę powstania, jest dość jednolita. Każda osada organizowała się stopniowo na podstawie potrzeb, względnie instynktu dawnego życia gminnego. To poczucie solidarności gminnej i rodzimej, opartej na wspólności języka wśród obcej mowy, cementuje przybyszów i nakłada obowiązek wzajemnej troski i pomocy w nieszczęściu. Poza względami czysto towarzyskiemi wzajemna pomoc jest pierwszym węzłem wspólnoty nowej gminy. Wyłania się pierwszy rodzaj nowych podatków, potrzeba wspólnych danin, zrazu dla chorych czy familji zmarłego członka młodej gminy, potem na budowę kościoła i szkoły, wreszcie na szereg celów oświatowej, narodowej czy towarzyskiej natury. I tu uwidocznia się energja tego przybysza, który na nowej ziemi kosztem wysokich ofiar i wysiłków zaczyna kłaść kamień węgielny pod instytucje, dające mu uczucie swojskości i zaspokojenie najżywotniejszych potrzeb. Budowniczym był chłop i robotnik, w trosce o własną adaptację organizujący głównie pod kierunkiem duchowieństwa nowy system gminno-parafjalny, na którym oparła się struktura współczesnego społeczeństwa polsko-amerykańskiego.

Otoczenie amerykańskie było obojętne, często niechętne, więc zaczynał budowę sam od podstaw, zdany na własne siły i środki materjalne w obrębie swej osady. W tej konstrukcji nowego życia współdziałają, rywalizują wzgl. zwalczają się nawzajem trzy wpływy: wychodżtwa politycznego, kleru i emigracjj z zaboru pruskiego.

Wychodźtwo polityczne, w trosce o ciągłą służbę na rzecz kraju ojczystego, wysuwało hasła polityczne i pragnęło organizacji wychodżtwa w myśl postulatów przyszłej walki o niepodległość i stałej pracy na rzecz macierzy. Program polityczny nie mógł znaleźć wśród mas wychodźczych, narodowo prawie nieuświadomionych, dużego zrozumienia, jednak hasła te, ciągle żywe i podjęte przez więcej narodowo uświadomionych epigonów wy-chodźtwa politycznego, docierały przez nich i prasę do rozproszonych osad i budziły powoli, poza węzłami wspólnoty rasowej, poczucie świadomości narodowej. Poczucie przynależności narodowej u przybysza było bardzo nikłe. Na pytanie o narodowość, polski przybysz na stacji immigracyjnej odpowiadał często, że jest katolikiem albo członkiem panującego narodu w państwach zaborczych. Niejednokrotnie o swej przynależności narodowej dowiadywał się po raz pierwszy od otoczenia w Ameryce, które traktowało go sar-kastycznem mianem „Pollack“. Wciągnięty w sferę nowej pracy przy organizacji swojskiego światka, wyrabia sobie w drodze wiecu, wspólnoty gminnej i lektury świadomość przynależności narodowej i obowiązków obywatelskich. Proces ten jest jednak powolny, ponieważ inteligencja wartościowa stanowi znikomy odsetek, a więcej uświadomiona emigracja z miast w stosunku do ogólnej masy wychodżtwa włościańskiego jest nieliczna. Inteligencja niechętnie opuszczała kraj i zwykle po konflikcie z kodeksem karnym czy społecznym. Niechęć wyjazdu do Ameryki była uzasadniona, ponieważ humanistycznie wykształcony Europejczyk bez znajomości języka angielskiego skazany był na ciężką walkę o byt; do której nie miał przygotowania i muskułów. Pola do pracy umysłowej wśród osad polskich było mało, a natomiast rozgrywała się walka zacięta o już istniejące posterunki. Do pracy w amerykańskim bussinesie droga była mało otwarta, bo Amerykanin niechętnie przyjmował inteligentnego cudzoziemca, mało zresztą przygotowanego do twardej szkoły życia amerykańskiego. Gdy więc jedynie dostępna praca w fabryce była za ciężka lub niewygodna, a oparcia wśród Amerykanów wykształcony przybysz nie znalazł, szukał łatwego zarobku w rozmaitych własnych kombinacjach lub szedł w służbę różnych kompanij spekulacyjnych, mających na celu wyzysk naiwnych rodaków. Z biegiem lat przybywał inteligentny element więcej wartościowy, a po wtóre widoczną była większa troska kraju o nawiązanie żywszego kontraktu z wychodźtwem i zasilanie go bodaj drobną ilością dziennikarzy czy nauczycieli. Na czoło zatem pracy narodowo-organizacyjnej w osadach polskich wysunęły się głównie sfery robotniczo - rzemieślnicze pochodzenia miejskiego, więcej narodowo uświadomione, które do konserwatywnego przywiązania chłopa polskiego do rodzimych zwyczajów i tradycyj potrafiły tchnąć ducha i świadomość narodową. Poczucie świadomości narodowej i z nią dość niejasno skrystalizowana idea walki o niepodległość żłobi sobie koryto wśród mas wychodźczych i znajduje wyraz w organizacji sokolej i wojsk polskich oraz w organizacjach gminnych i związkach o po-nadgminnym charakterze.

Drugim czynnikiem w organizacji nowego życia był kler polski.

Wychodźtwo polskie.

Szeregi kleru zrazu były szczupłe, lecz owiane tradycją walk o niepodległość. Niektóre postacie duchowieństwa polskiego zarysowują się bardzo wybitnie w zaraniu formacji nowego społeczeństwa. Z biegiem lat powiększają się szeregi duchowieństwa coraz liczniejszymi przybyszami z Polski, którzy dzielą los swych parafjan, oraz alumnami polskiego seminarjum w Detroit. W miarę organizacji nowego życia wyłania się na wychodźtwie namiętna walka między czynnikiem duchownym a świeckiem około zasadniczego pytania, czy wzór organizacji gminnej wzgl. parafjalnej ma mieć przeważające znaczenie, a zatem czy w rękach osób świeckich czy też duchownych ma spocząć kierownictwo nowego społeczeństwa. W interesie duchowieństwa leżał plan organizacji osad polskich w duchu raczej teokratycznym, aby w rękach kleru skupić całą wewnętrzną działalność kolonji i jej reprezentację nazewnątrz. W organizacji nowego życia duchowieństwo brało zatem wybitny udział, lecz starało się je zwężyć i wcielić w orbitę interesów kościoła. Z dużemi wyjątkami nie było ono zainteresowane w rozwijaniu ducha narodowo-oświatowego, gdyż wnosił on do organizacji parafjalnej czynnik bardziej samodzielny. Natomiast duchowieństwo z pełną troskliwością dbało o zachowanie języka, przestrzeganie zwyczajów narodowych oraz tradycyj kościelnych, ponieważ ta konserwacja zabezpieczała równocześnie jego odrębną egzystencję wśród miejscowego niemiecko-irlandzkiego kleru. Zczasem następuje złagodzenie tego stanowiska, zwłaszcza pod wpływem kleru przybyłego z Polski, gdy ze względu na rosnącą amerykanizację przybyszów okazało się pożądanem rozbudzenie silniejszego ducha narodowego. Pod parciem życia system czysto parafjalny nie dał się utrzymać i uległ dzisiejszej modyfikacji — raczej kompromisowi obu czynników: organizacji gminno-parafjalnej, opartej na podstawie ekonomicznej.

Cementem, który właśnie spaja organizację gminno-parafjalną jest własny system ekonomiczny, zaspokajający wszystkie prawie życiowe i społeczne potrzeby osad. Osady posiadają własne stowarzyszenia asekuracyjne i pożyczkowe, sklepy i kooperatywy, zawodową inteligencję i rzemieślników. Na rozwój tego systemu ekonomicznego wpłynęło wychodżtwo z Wielkopolski, które szło w arjergardzie emigracji niemieckiej i dość długo w Ameryce kooperowało w organizacji parafjalnej i społecznej tej emigracji*). Dopiero od r. 1880 pod wpływem napływu wychodźtwa z innych dzielnic datuje się silny prąd emancypacyjny z pod supremacji niemieckiej, przybierający czasem formę starć, nawet krwawych, a zwykle procesów o własność parafjalną. Wychodżtwo poznańskie wskutek współpracy z przybyszami niemieckimi nabyło dużo doświadczenia w organizacji parafjalnej i organizacji stowarzyszeń (Vereine), na wzajemnej asekuracji i kredycie opartych, którego nie omieszkało zużytkować w kiełkującej organizacji życia polskiego. Po wtóre przybysze z Wielkopolski opuszczali swą ziemię w czasie agresywnej ery „Kulturkampfu“, co zachęca po drugiej stronie oceanu do tern gorliwszego zajmowania się sprawami kościelnemi. Wychodżtwo poznańskie wnosi więc dużo zmysłu praktycznego, zaczerpniętego z wzorów niemieckich,

zame-

1) Historja ks. W. Kruszki i pamiętniki wielu parafij polskich wykazują tę wspólną polsko-niemiecką genezę parafji zazwyczaj za pieniądze polskie, a przy administracji i klerze niemieckim oraz stopniową emancypację i separację żywiołu polskiego. Do dnia dzisiejszego istnieje ta emancypacja jeszcze u Kaszubów, z których duża część poczuwa się do przynależności do narodu polskiego, część pozostaje pod wpływem niemieckim, a reszta się rykanizowała. Natomiast Mazurzy z Prus Wschodnich w liczbie kilku tysięcy żyją w izolowanych protestanckich kolonjach w Wisconsin i Minnesocie. Nie wykazują oni żywszej łączności ze społeczeństwem polsko-amerykariskiem i dotychczas posługują się językiem polskim, zniekształconym niemczyzną.

do organizacji gminno-parafjalnej i opiera ją na materjalnym interesie, dość silnie wiążącym osadę w ekonomiczną całość.

Na wewnętrzne ukształtowanie społeczeństwa polsko-amerykańskiego, pomijając narazie wpływ otoczenia amerykańskiego, złożyły się zatem trzy czynniki : narodowy, parafjalny i ekonomiczny, wspierające się nawzajem, idące równolegle lub zwalczające się dość namiętnie w okresie twórczym, a raczej fermentacji nowego życia.

Dzisiaj formy tych trzech czynników są wykończone i razem jako geneza nowego społeczeństwa mają pełne prawo obywatelstwa wśród osad. Natomiast dalsza ewolucja już skrystalizowanego społeczeństwa polsko-amerykańskiego jest dalej otwartą i wobec wpływu amerykańskiego otoczenia, powstania Państwa Polskiego i ograniczeń immigracyjnych, będzie się toczyć po linji dalszego życia, tracąc po drodze czynnik narodowy, potem parafjalny, wreszcie ekonomiczny, aby się rozpłynąć wkońcu w tyglu amerykańskim.

Narazie dla orjentacji w społeczeństwie polsko-amerykańskiem nasuwa się potrzeba poznania jego członków, zarówno przybyłych jak i w Ameryce urodzonych, a dalej przejawów życia rodzinnego i społecznego wewnątrz osady, co umożliwi ogólną charakterystykę tego społeczeństwa.

Emigrant polski przybywał do Ameryki albo z zamiarem stałego osiedlenia się, lub chwilowego zarobku, w ciągu jednak pobytu pierwotny program często ulegał zmianie. Gdy przybysz liczył się z powrotem do Polski, cała jego energja skupiona była na zaoszczędzaniu największej gotówki kosztem najżywotniejszych potrzeb. Odbija się to niekorzystnie na jego współpracy społecznej w osadzie polskiej, ponieważ licząc się z myślą powrotu wykazuje mniej zainteresowania we wspólnych wysiłkach, z których mało miał czerpać korzyści. Gdy był samotny, pędził dość egoistyczne, nędzne lub hulaszcze życie „boardnika“; gdy miał żonę przy sobie, potrzeby życia więcej go zmuszały do współpracy na rzecz parafji, szkoły, asekuracji i innych potrzeb lokalnych. Mało się interesował otoczeniem amerykańskiem i wpływom jego ulegał najczęściej pod względem zewnętrznego blichtru, aby uzyskać pozory Amerykanina. Powracał do Polski po kilku latach z zaoszczędzonym groszem, mało przeobrażony kulturą miejscową i już wygląd jego kuferków czy tłomo-ków przy odjeździe z Ameryki świadczył, że był w Ameryce gościem chwilowym. Po powrocie do Polski bez większych tragedyj zamieniał marynarkę na sukmanę, a „szusy“ (trzewiki) amerykańskie choćby na łapcie kurpiowskie, słowem łatwo równał się z dawnem otoczeniem.

Głębszej natomiast metamorfozie uległ emigrant, przybyły z zamiarem stałego osiedlenia się, lub którego nowe warunki życia skłoniły do dłuższego pobytu. Na niego silnie działał świat nowy. Ten wpływ amerykanizmu uderzał olbrzymią falą życia społecznego i gospodarczego i powoli wciskał się również szczelinami do duszy przybysza, wywołując przekształcenie dotychczasowych wyobrażeń i pojęć życia oraz pracy. U jednych proces dostosowania się do nowego otoczenia był szybszy — zależnie od wieku i inteligencji przybysza oraz od zdobytych warunków bytu, u drugich powolny i dość niechętny, zwłaszcza u osób starszych lub osiadłych na roli. Ale jak każda metamorfoza ma obok świateł i cienie, tak przeobrażenie polskiego przybysza odbywa się nietylko w dodatnim, ale i w ujemnym kierunku.

Przybysz powoli przyswaja sobie tańszą, tandetną amerykańską stopę życia {standard of life), polegającą na szablonie mieszkania, ubioru i życia, pozbywa się uczucia niższości społecznej, jakie wyniósł z kraju, a natomiast nabywa pozorów równości w życiu amerykańskiem, uczuwa pewniejszy grunt pod nogami, nabywszy dom czy sklepik, i wchodzi w wir spraw społecznych i obywatelskich. W twardej szkole przemysłu amerykańskiego staje się su-

miennym robotnikiem, nabiera tego — mało w Polsce docenianego — zamiłowania do pracy i uszanowania dla niej. Pod wpływem urządzeń amerykańskich zyskuje przez wyrobienie sobie zmysłu praktycznego wzgl. rozwój dawnej chłopskiej, prostej kalkulacji. W zetknięciu ze światem amerykańskim przybysz czuje się jednak niższym i to u rozumnych jednostek wytwarza szlachetny pęd ku górze, aby siebie lub dzieci podnieść na wyższy szczebel. Przejście do względnego dobrobytu, okupione ciężką pracą, wpływa na wyrobienie większego poczucia godności osobistej, zaufania we własne siły oraz doświadczenia społecznego. Są to sympatyczne postacie dorobkiewiczów, typowych amerykańskich selfmade-menów, którzy umiarkowanie używają swego dobrobytu, nie trwoniąc go na nierozsądny zbytek. Z drugiej strony daje się zauważyć gorączkowa chęć szybkiego wzbogacenia się, szacunek dla powodzenia materjalnego, a równocześnie nieumiejętność zapewnienia sobie prawdziwej wygody i przyjemności. Często dobrobyt i powodzenie przychodzą nagle, bez dostatecznego przygotowania czy tradycji, wskutek czego wyrabia się zarozumiałość, arogancja, zwiększa się egoizm, brak poszanowania dla dawnych tradycyj i chęć do arbitralnych sądów wśród swoich, a duży serwilizm wobec amerykańskich pracodawców czy menerów politycznych. Na podstawie obserwacji stosunków amerykańskich nabiera przybysz przekonania, że może piastować każdy urząd czy godność lub pełnić różne obywatelskie funkcje, że będąc portjerem kolejowym, może zostać ministrem tego resortu — naturalnie w Polsce.¹ Na tern tle wysuwają się na czoło wychodźtwa jednostki bez dostatecznych moralnych czy intelektualnych kwalifikacyj, wyłaniają się z powodu nieudolności kierowników upadki kor-poracyj w Ameryce, a obopólne rozczarowanie w Polsce jest cechą zetknięcia się dwóch światów. W atmosferze merkantylnej społeczeństwa amerykańskiego, gdzie pieniądz prawie o wszystkiem decyduje (money talks), zwiększył się materjalizm chłopa polskiego. Jak reszta otoczenia, przybysz polski kupuje dom, mebluje go w fortepiany, gramofony i dywany, stroi siebie i dzieci, nabywa automobil, lecz poza temi świecidełkami blichtru zewnętrznego kryje się ubóstwo duchowe, a raczej materjał surowy, zaniedbany na korzyść strony materjalnej. Z biegiem lat następuje powolne wyzbywanie się szlachetniejszych uczuć, przywiązania do ziemi ojczystej, poszanowania dla węzłów rodzinnych i tradycyj narodowych. Patrjotyzm dość umiejętnie łączy się z materjalizmem, ponieważ taka kombinacja często zaspokaja pozorne poczucie sumienia narodowego z interesem kieszeni. Są to jednak dalsze stadja powierzchownej amerykanizacji, te cienie, które dają się zauważyć wśród gorącego entuzjazmu, z jakim wychodźtwo pośpieszyło już na pomoc Polsce i w dalszej potrzebie niewątpliwie jej pragnie służyć. W końcowym rachunku korzyści są znaczne : podniesienie skali potrzeb życiowych i kulturalnych, wyrobienie na podstawie dobrowolnej współpracy poczucia obywatelskiego i rozumnego demokratyzmu, a wreszcie poszanowanie pracy i praktyczne wyszkolenie. Wprawdzie taki rewertent trudno się aklimatyzuje w Polsce wśród otoczenia, z którego wyszedł, lecz, umiejętnie pokierowany, może być doskonałym pionierem dużego postępu, zwłaszcza na wsi polskiej.

Trzecią, najliczniejszą warstwą społeczeństwa polsko-amerykańskiego jest młodsza generacja, wyrosła z dzieci, przybyłych z rodzicami lub. w Ameryce urodzonych. Wychowuje się ona pod wpływem dwóch kultur: polskiej rodzimego domu oraz osady i anglosaskiej amerykańskiego otoczenia. Dom niezawsze wychodzi zwycięsko, najpierw dlatego, że rodzice, mało kulturalni i przywiązani do starych pojęć, nie mają dostatecznego autorytetu, traktują dzieci jako źródło zarobku, mało dbają o ich wychowanie i wcześnie posyłają je do pracy. Stąd płynie mała troska o zachowanie

i przestrzeganie czystości języka polskiego, przeciwnie, często rodziców cieszy, jeśli dzieci używają wyłącznie języka angielskiego, gdyż jego znajomość ma im zapewnić lepsze powodzenie w Ameryce. Dużo nieporozumień wewnątrz rodziny przynosi ta właśnie obojętność rodziców o dziecko, które pod wpływem otoczenia amerykańskiego dla nich traci szacunek. Świat amerykański i liberalna metoda wychowania niebardzo stoją na straży tego szacunku w ogólności, a w stosunku do dzieci cudzoziemców wpaja w nie dumne pojęcie „yankesów“ w odróżnieniu od zacofanych „foreignerów“. Gdy w domu panuje żywa tradycja polska i rodzice dbają o umiejętne wykształcenie dzieci, wyrasta zawsze piękny typ amerykańskiego Polaka, któremu cenną jest sprawa polska i praca społeczna na rzecz ludności miejscowej. Szkoła parafjalna uzupełnia zwykle zaniedbania domu rodzicielskiego i wychowuje w duchu kato-licko-polskim, a proces wychowania w duchu wątłej kultury polskiej kończy się, gdy chłopak czy dziewczyna zostają wciągnięte w wir życia towarzyskiego i społecznego osady.

Natomiast świat amerykański uderza o młode dusze całą gamą tanich przyjemności i uciech, pociąga swym sportem i przyjaźnią ławy szkolnej, kap-tuje umysły swą dumą i gloryfikacją rzekomej swej wyższości nad światem europejskim. Nowa generacja nie zna Polski lub zna ją tylko z mglistych wspomnień młodości albo z opowiadania rodziców, z tego więc porównania wychodzi ziemia polska znana jako ojczyzna rodziców, lecz biedna i bez szans bussinesu. Młodzież zatem wyrabia sobie przywiązanie mniej lub więcej platoniczne do ziemi ojców, gdy życie amerykańskie swemi prawami porywa ją w pełny wir własnych interesów i walk. Wyrósł więc — szybciej w miastach, powolniej na farmach — nowy typ amerykańskiego Polaka o tradycjach polskich a przyzwyczajeniach amerykańskich, sercem czasem należący do Polski, a mózgiem zawsze do Ameryki. W tej rywalizacji między sercem a mózgiem zwycięstwo zależy nietylko od atmosfery domowej, szkolnej czy towarzyskiej, ale również od korzyści, jakie współpraca ze społeczeństwem polskiem zapewnia. I tu czynnik ekonomiczny osady polskiej, a pewna eksklu-zywność świata rdzennie amerykańskiego jest silnym cementem, który spaja atomy, grożące odpadkiem, dalej ambicje polityczne nakazują już liczyć się ze siłą wyborczą Polaków, wreszcie Państwo Polskie może stać się tą siłą dośrodkową, gdyby horoskopy nawiązania stosunków handlowych się poprawiły. Obok zatem przykazań serca będą też postulaty mózgu wzgl. prostej kalkulacji kitem, scalającym pokolenia polskie z powolnem jednak przesuwaniem się punktu ciężkości na rzecz czynnika amerykańskiego.

W społeczeństwie polsko-amerykańskiem współdziałają zatem dwa światy: polski, rodzimy, i amerykański, otoczenia — z pewną przewagą pierwszego, bez widocznych jednak tarć poza obrębem familji. Analiza życia społecznego w zorganizowanej osadzie polskiej będzie łatwiejsza, gdy się potoczy po linji wspomnianych czynników: parafjalnego, gminnego i ekonomicznego, z uwzględnieniem wpływu amerykańskiego. Zycie społeczne osady polskiej jest bowiem dość bujne i tak np. Nowy Jork ma około 250 różnych organizacyj, lecz splątanych nadmierną ilością licznych celów i zbyt płynnych wskutek szybkiego powstawania i zanikania przygodnych towarzystw. Stąd w życiu społecznem osady, zwłaszcza starszej i lepiej rozwiniętej, trudno znaleźć nić przewodnią, któraby mogła prosto przeprowadzić wśród splotu różnych celów, programów i interesów. Genetycznie rozwinął się najpierw nikły system ekonomiczny, natomiast system parafjalny stał się odrazu wyrazem skonsolidowanej już osady, wyłącznie absorbowanej troską o kościół, szkołę i organizację parafjalną. Dla pomocy duchowieństwu w pracy para-fjalnej powstają bractwa kościelne, a dla celów wzajemnej pomocy z inicjatywy proboszcza organizują się dalej kasy pośmiertne i towarzystwa bene-f i to we. Kasy pośmiertne zabezpieczają w razie śmierci członka rodzinie, po nim pozostałej, koszta pogrzebu, a zarazem służą skromną pomocą w pierwszych trudnościach finansowych, spowodowanych śmiercią głowy rodziny. Stowarzyszenia benefitowe są organizacjami ochronnemi na wypadek choroby i wypłacają swym członkom w razie zasłabnięcia tygodniowe zapomogi — t. zw. benefita. Prócz tego mają one w swym programie przygodne spo-łeczno-narodowe cele i są dość ciekawą ewolucją organizacji chłopskiej na nowej ziemi, t. j. katolicyzmu, zabarwionego patrjotyzmem. Zwykle stowarzyszenie benefitowe przybiera szumną wojskową nazwę np. „Żuawów“ chicagowskich, „Braci Polski“, „Krakusów“, „Żółtych Huzarów“ i innych odmian piechoty, kawalerji czy artylerji, pod wezwaniem jednego z bohaterów narodowych lub patronów kościelnych ]).

Stowarzyszenie samo określało krój swych mundurów i z całą okazałością jawiło się w razie uroczystych występów, a więc przy procesjach, pogrzebach, piknikach. Mundury wzorowane były czasem na armjach państw zaborczych pod wpływem wysłużonych rezerwistów, częściej tworzyły ciekawe kombinacje własnych pomysłów, które na twarzy Europejczyka czy Amerykanina mogły wywołać uśmiech sarkazmu. Wojskowe stowarzyszenia nie są oryginalnym pomysłem polskich organizacyj parafjalnych, lecz naśladują pozornie militarną organizację kościoła katolickiego w Ameryce. W światku polskim uległy modyfikacji i stały się poczciwą kombinacją u chłopa polskiego idei walki o niepodległość z chęcią uświetnienia uroczystości kościelnych i obchodów narodowych obok pomocy na wypadek choroby. Stowarzyszenia te miały i tę dodatnią stronę, że pociągały ku sobie młodzież łatwym awansem na oficera, adjutanta czy pułkownika. Z powstaniem Państwa Polskiego zwyczaj używania mundurów zanika coraz szybciej i przechodzi do historji jako wyraz pamięci o Polsce — i to dość owocny, ponieważ wielu z tych rycerzy i huzarów wstąpiło do armji Hallera i wojsk amerykańskich⁷ 8). Szczególnie na tle organizacji parafjalnej uwidocznia się zamiłowanie chłopa polskiego do różnych okazałych występów, mundurów, pałaszów, szarf, chorągwi, epoletów, kokard, ostróg czy lasek marszałkowskich, co imponuje ilością barw, lecz często kryje wewnętrzną pustkę życiową.

Dla zaspokojenia potrzeb życia towarzyskiego wzgl. przywiązania i skupiania życia i myśli parafjan przy kościele powstają z inicjatywy kleru t. zw. hale parafjalne. Są to albo osobne budynki, wystawione własnym kosztem na zasadzie udziałów poszczególnych osób lub towarzystw, często wynajęte ubikacje, a zwykle — i to wśród parafij nowszych — specjalnie w tym celu pod kościołem urządzone obszerne sale do tańca, przedstawień teatralnych, obchodów narodowych, odczytów i posiedzeń towarzystw i w tym celu wyposażone czasem w scenę, bilardy, czytelnię i bibljotekę.

Ten ustrój życia społecznego wystarcza w parafjach nowszych, mniej zasobnych, zwłaszcza farmerskich, natomiast w starszych kolonjach daje się zauważyć silna ewolucja w kierunku gminnym. Albo hale parafjalne nie odpowiadają już potrzebom kulturalnym i oświatowym osady, albo też parafjanie pragną się emancypować z pod przewodnictwa kleru, więc organizują się

wiecach ogólno-

naro-

celem wynajęcia, a przedwszystkiem budowy osobnego lokalu tak samo na zasadzie wspólnych udziałów wzgl. akcyj. W ten sposób powstają domy narodowe pod zarządem osób świeckich, które ześrodkowują życie towarzyskie i pracę kulturalno-oświatową części osady oraz są ogniskiem świeckich stowarzyszeń. Wytwarza się zatem rywalizacja między systemem para-fjalnym i gminnym, między parafją a gminą, z których pierwsza grupuje koło siebie stowarzyszenia kościelne i z inicjatywy parafji zorganizowane, druga zaś jest ogniskiem organizacyj świeckich. Tak samo jak w system parafjalny, w skład gminy wchodzi cały szereg różnorodnych towarzystw o zabarwieniu jednak więcej kulturalno-narodowem, a więc — obok organizacyj wzajemnej pomocy — towarzystwa oświatowe i gimnastyczne, kółka teatralne, towarzystwa muzyczne i śpiewu, komitety dobroczynne, organizacje zbiórkowe na cele pomocy Polsce i inne, jakie potrzeba chwili do życia powołuje. Gdy wysuwa się potrzeba wydatniejszej współpracy, ze względu na słabe siły poszczególnych towarzystw, następuje ich fuzja pod nazwą Komitetu Złączonych Towarzystw, który współnemi wysiłkami i datkami podejmuje szerszą akcję przy realizacji różnych programów lokalnych, większych uroczystościach narodowych lub wystąpieniach wobec miejscowego społeczeństwa amerykańskiego. Żywiej niż hale parafjalne, skupiają domy narodowe życie towarzyskie osady. Wrodzone Polakowi zamiłowanie do życia towarzyskiego przy wzroście dobrobytu i mało wymuszonej wesołości amerykańskiej znalazło wyraz w licznych zabawach tanecznych, przedstawieniach amatorskich, jarmarkach (faires), loterjach fantowych, maskaradach i piknikach, cieszących się stałem powodzeniem. Np. w Nowym Jorku co soboty i niedzieli odbywa się jakaś zabawa, urządzana przez wspomniane liczne organizacje na cele narodowe, dobroczynne lub zasilenia kasy inicjatorów i zwykle taka zabawa jest doskonałem źródłem dochodu. Zabawy mają charakter polsko-amerykański i są niejako kombinacją zwyczajów polskich z amerykańskiemi. Obok więc choinek i karnawałowych maskarad urządza się amerykańskie Hallozueens, Thanksgiving s — zabawy i na wszystkich jawi się obok elementu polskiego i młodzież, słabo lub zupełnie już nie władająca językiem polskim. Życie towarzyskie, owiane tradycjami polskiemi, stanowi dużą siłę atrakcyjną również dla amerykanizującego się młodszego pokolenia. Z inicjatywy domów narodowych powstają kursy wieczorne dla dorosłych i dopełniające szkoły dla dzieci, a prócz tego organizują się t. zw. komisje odczytowe, urządzające wykłady na temat zagadnień społecznych i politycznych, a nawet komitety stypendyjne, udzielające pomocy słuchaczom szkół wyższych. Domy narodowe ułatwiają pracę kółkom amatorskim, muzycznym i wokalnym, mają własne bibljoteki i są ośrodkiem dość bujnego życia społecznego osady. Z drugiej strony, jako przedsiębiorstwa na zysk obliczone, zwracają na swą intratność szczególną uwagę, więc dawniej dobrze prosperowały wskutek wyszynku trunków, a dziś starają się uzupełnić dochód często przez wynajem swych ubikacyj na zabawy innych narodowości.

Cały ten system parafjalno-gminny wyrósł na ekonomicznej kooperatywie członków i w formie dobrowolnych podatków, udziałów wzgl. akcyj. Ci sami członkowie organizują się dalej dla celów wzajemnej pomocy na wypadek choroby lub śmierci w lokalne stowarzyszenia, które wystarczają swemu celowi lub, zachowując autonomję wewnętrzną, wchodzą wskład potężnych organizacyj ponadgminnych, omawianych w następnym rozdziale. Obok tego systemu udziałowo-asekuracyjnego, cementującego organizację gminno-para-fjalną rozwija się w osadzie odrębny system ekonomiczny, który zaspokaja donioślejsze codzienne potrzeby ludności polskiej.

System ten oparty jest na warstwie właścicieli drobnych sklepów korzennych, magazynów z ubraniami lub obuwiem, masarni i wyrębów mięsa,

•

słowem sklepów z artykułami, znajdującemi codzienny zbyt wśród ludności polskiej. Warstwa ta, przypominająca drobne mieszczaństwo polskie, wegetuje w sferze handlu detajlicznego i na szerokie pole amerykańskiego bussinesu dla braku zawodowych kwalifikacyj, prawie że nie wyszła. W obrębie osady otwiera dalej swe biuro polski lekarz, dentysta, adwokat lub pokątny doradca, agent okrętowy, ' przedsiębiorca pogrzebowy czy nauczyciel tańca, różni rzemieślnicy, słowem reprezentowane są wszystkie zawody wolne, i rzemieślnicze oraz przedsiębiorstwa, które mogą znaleźć większą klientelę wśród ludności polskiej. Właściciele sklepów, drobnych zakładów przemysłowych, pracownicy zawodowi organizują się za przykładem amerykańskim w stowarzyszenia kupców i przemysłowców i w inne związki zawodowe, mające na celu ochronę swych interesów. W system ten wplatają się dalej banki, spółki pożyczkowo-budowlane, korporacje handlowe, kooperatywy, tworząc dość wykończoną całość gospodarczą, która będzie przedmiotem omówienia w końcowych rozdziałach niniejszej pracy.

Zycie narodowe polskie a polityczne amerykańskie wprowadza do osady nowy czynnik: organizacyjny. Obok przejściowych lokalnych komitetów Wydziału Narodowego i Komitetu Oorony Narodowej powstają wcześniejsze grupy socjalistów i późniejsze ludowców różnych odcieni, które rozwijają działalność oświatowo-polityczną i swą pracę starają się skoncentrować w osobnych domach ludowych, mających w odróżnieniu od domów narodowych tendencje więcej polityczne. Dla udziału w polityce amerykańskiej organizują się osobne polsko-amerykańskie kluby obywatelskie, które zależnie od sprężystości wewnętrznej, karności i ilości członków, potrafiły w wielu miastach zdobyć sobie większy wpływ na administrację miejską, a wyjątkowo i ująć rządy miejskie w swe ręce. Wreszcie czynnik amerykański znalazł wyraz w organizacji życia klubowego według wzorów miejscowych dla młodzieży i inteligencji polsko-amerykańskiej. Kluby dla młodzieży mają na celu rozwój życia i drużyn sportowych zgodnie z amerykańskiem uwielbieniem siły i zwinności fizycznej ; nadto do ich programu w mniejszym zakresie wchodzą cele towarzyskie i oświatowe. Natomiast kluby inteligencji polskiej ogniskują we własnych okazałych lokalach przedewszystkiem życie zawodowe i towarzyskie tej nowej, na wychodźtwie wyrosłej arystokracji.

Zycie zatem społeczno-organizacyjne na wychodźtwie polskiem bije dość żywem tętnem, zależnem jednak od daty założenia kolonji i stopnia jej zamożności. Pod tym względem wyższe stadja rozwoju wykazują kolonje zachodnie, niższe natomiast osady wschodnie o ludności jeszcze dość świeżej i lotnej. Pomimo dość wysoko rozwiniętego życia organizacyjnego przeszło czwarta część przybyszów polskich stoi poza obrębem tego systemu, a to z powodu zamieszkania zdała od osad polskich albo z opieszałości lub niechęci wzgl. braku oceny korzyści, jakie udział w zorganizowanem życiu osady* przynosi. Osada, wzgl. Jej życie społeczne jest znakomitą szkołą dla przybysza, który, wciągnięty w wir rozmaitych organizacyj, nabywa doświadczenia w różnych dziedzinach życia, interesujących członków nowej gminy, i wyrabia sobie poczucie nowych obowiązków obywatelskich i przynależności narodowej. Praca w stowarzyszeniach jednoczy licznych członków, uczy dyskusji w sprawach o charakterze publicznym i wysuwa naprzód ambitniejsze jednostki, wyrobione już w pracy społecznej. Celowo wprowadzone liczne godności prezydentów, prezesów, cenzorów, marszałków, wicemarszałków, chorążych, adjutantów, generałów i t. p. podnoszą u jednostek przywiązanie do nowego urzędu i są wyrazem uznania i szacunku, jakiego chętnie każdy wśród swego społeczeństwa poszukuje. Naogół o stowarzyszeniach polskich

można powiedzieć, że wytworzyły dość żywotne ogniska życia narodowego, umysłowego i towarzyskiego, pomimo dużego braku inteligencji.

Najlepszym wyrazem tej kultury społecznej są wiece, powszechnie urządzane w sprawach donioślejszej wagi, gdzie poziom dyskusji i obrad wykazuje widoczne wyrobienie obywatelskie w porównaniu z dawniejszym poziomem intelektualnym przybyszów.

Społeczeństwo polsko - amerykańskie stanowią więc osady, rozrzucone wśród labiryntu życia amerykańskiego. W rozwoju poszczególnych osad daje się zauważyć pewna różnica, jedne mają bujną już organizację wewnętrzną i duży dobrobyt, inne znajdują się w stadjum początkowem. Na tej podstawie zarysowują się dwie grupy: zachodnia z ośrodkiem w Chicago i wschodnia z ośrodkiem w Nowym Jorku. Zachodnia obejmuje stany na zachód od Pensylwanji, wschodnia stany nad Atlantykiem — z Pensylwanją włącznie. Osady zachodnie są starsze, zasobniejsze i lepiej zorganizowane. W nich osiadła wzgl. z biegiem lat do nich przeniosła się emigracja z Wielkopolski, zagospodarowała się i silne zapuściła korzenie. Ona była i jest gospodarzem osad, wzrastających wskutek napływu przybyszów z innych dzielnic, i nabrała cech doświadczonej i wyrobionej sfery obywatelskiej czy patrjarchalnej, która wskutek większego odsetku inteligencji bierze żywszy udział w życiu poli-tycznem Ameryki. Zachodnia prasa jest wyrazem tej zasobności i dobrobytu, ponieważ zwykle oparta o potężne organizacje, mające siedzibę w Chicago, jest technicznie i intelektualnie lepiej wyposażona. Natomiast osady wschodnie są mniej zasobne i gorzej zagospodarowane, o ludności więcej tułaczej wskutek zmieniających się konjunktur pracy. Grupuje się w nich głównie nowsza emigracja z b. Królestwa i Małopolski, która nie zaaklimatyzowała się jeszcze i życiem amerykańskiem mniej się interesuje. Natomiast więcej się liczy z myślą powrotu do Polski, ponieważ dość jeszcze słabe zapuściła korzenie w glebę amerykańską. Prasa uboga, musi walczyć o egzystencję i dlatego więcej może zdradza nerwowości publicystycznej.

W porównaniu jednak z innymi przybyszami — np. Niemcami czy Czechami — nie wykazują Polacy dużego dorobku społecznego i ekonomicznego — z powodu braku przedsiębiorczości i doświadczenia. Wśród licznej familji amerykańskich miljonerów Polacy nie są reprezentowani, chociaż fortuny niektórych — i to dość już licznych — dochodzą do połowy tego cenzusu. Ten awans w dobrobycie ma tę jednak ujemną stronę, że właściciel zrywa zczasem wszelkie stosunki z otoczeniem polskiem i przechodzi często pod zmienionem nazwiskiem zupełnie do świata amerykańskiego.

Mały udział w pulsującem amerykańskiem życiu bussinesowem poza polską niechęcią do miary i wagi znajduje wyjaśnienie w braku dostatecznego przygotowania i chęci zdobycia potrzebnej praktyki. Ta obawa przed śmielszemi przedsięwzięciami z powodu uczucia niedostatecnego przygotowania się do skomplikowanego nowoczesnego życia ekonomicznego długo wstrzymywała wychodżtwo, i słusznie, ponieważ egzamin z tej dziedziny w okresie korporacyj powojennych Wypadł prawie katastrofalnie. To ostatnie niepowodzenie świadczy, że brakuje jeszcze wychodźtwu dostatecznej liczby sił intelektualnych, aby ekonomiczny rozwój osad pchnąć na tory organizacji ponad-gminnej, jak w dziedzinie ubezpieczeń. Brak fachowo wyszkolonej inteligencji jest przyczyną, że liczne projekty zawodzą, a w organizacji, pomimo dużego ku temu zmysłu i wzorów lokalnych, przeważają formy dość jeszcze pierwotne o charakterze gminnym. Odsetek inteligencji o wyższym naukowym cenzusie jeszcze jest prawie znikomy, chociaż — zwłaszcza w zachodnich osadach — widpczna jest pewna poprawa i żywsza troska o lepsze wychowanie młodego pokolenia. Pojęcie inteligencji polskiej w Ameryce jest szersze niż ramy, przyjęte w Europie, wobec dość szeroko ujętej pod względem wykształcenia amerykańskiej zasady równości. Inteligencja polska obejmuje obok ludzi o wyż-szem wykształceniu również jednostki, które wykształcenie swe uzupełniały drogą dużych wysiłków poza pracą fabryczną, wogóle tych, którzy bez ma-łocennych w Ameryce dyplomów zdobyli sobie w obcowaniu z innymi pewną towarzyską ogładę i praktyczną wiedzę. W skład inteligencji miejscowej wchodzą — poza duchowieństwem — lekarze, adwokaci, dziennikarze, dentyści, nauczyciele, organiści, agenci, bogatsi kupcy, rzemieślnicy i wyszkoleni robotnicy. Jak w każdem społeczeństwie demokratycznem, inteligencja polska, aczkolwiek jeszcze szczupła co do wyższego wykształcenia, jest tym motorem, który porusza życie umysłowe, organizacyjne i narodowe wychodżtwa. Dwie warstwy dają się szczególnie wśród inteligencji zauważyć: jedna z średniem bodaj wykształceniem europejskiem, druga z wykształceniem uzupełnionem lub nabytem w Ameryce. Inteligencja, pochodząca z Polski, słabo jest reprezentowana w zawodach wolnych, chociaż przed kilkunastu laty, po miernem przygotowaniu, łatwo mogła uzyskać pozwolenie na wykonywanie czynności zawodowych. Objęła natomiast wszystkie prawie posterunki prasowe. Ze szpalt prasy wywiera ona bardzo doniosły wpływ na życie oświatowo-kulturalne wychodżtwa i kształtowanie jego programów politycznych. Pozostała część inteligencji, przybyłej z Polski, gdy jej zabrakło większej energji na dalsze studja w Ameryce, podjęła się pracy nauczycielskiej w szkołach parafjalnych lub zajęła podrzędne miejsce clerków (pisarzy) w przedsiębiorstwach amerykańskich, a częściej poszła na służbę różnych kom-panij i agencyj, mniej lub więcej uczciwych, a mających styczność z wy-chodźtwem.

Ciekawą i w większości sympatyczną jest inteligencja, wychowana w Ameryce, która Polskę zna co najwyżej z nikłych wspomnień młodości. Zależnie od atmosfery, panującej w domu rodzicielskim, i wpływów późniejszego otoczenia, widoczne są dwa typy tej inteligencji. Do pierwszego rodzaju należy inteligencja, która z domu rodziców wyniosła żywe tradycje polskie i miłość oraz szacunek rodziców. Pod wpływem atmosfery domowej oraz kulturalnych wpływów późniejszego otoczenia, parafji, szkoły względnie kółka koleżeńskiego powraca po ukończeniu wyższych szkół do dawnego środowiska i poza czynnościami zawodowemi rozpoczyna żywą akcję społeczną wśród osady. Ta część inteligencji interesuje się sprawami Polski, gorąco pragnie jej służyć, lecz n ezawsze ma potrzebne dyrektywy, jak dobre swe chęci zużytkować. Do drugiej warstwy należą jednostki, które dla braku silniejszej tradycji polskiej w domu rodzicielskim szybciej uległy merkantylnym wpływom otoczenia amerykańskiego. Ta część inteligencji poczuwa się do przynależności do grupy polskiej, o ile jej powodzenie zawodowe lub polityczne od tego zależy. Aczkolwiek wykazuje ona dużo zobojętnienia dla sprawy polskiej, a nawet wybitne tendencje separatystyczne, to jednak dość żywo współdziała — zwłaszcza na polu organizacji politycznej — w życiu osad, ponieważ jej karjera tego wymaga. Nie posiadając kwalifikacji do zajęcia w społeczeństwie arae-rykańskiem wybitniejszego stanowiska i przy jego pewnej ekskluzywności część ta inteligencji powraca do swego środowiska, które zapewnia jej wśród swego grona wyższą pozycję jeśli nie zawodową, to społeczną i towarzyską. Naogół wśród inteligencji faktycznie wykształconej mało się widzi dążności do zupełnego zerwania z grupą polską, ponieważ chroni od tego jeśli nie sentyment do tradycji polskiej, to względy dalszego powodzenia życiowego. Jest to jednak cenny nabytek dla miejscowego społeczeństwa polskiego, gdyż wnosi dużo energji, wyrobienia praktycznego i zmysłu organizacyjnego. Silniejsza w tym właśnie kierunku ewolucja daje się zauważyć w osadach zachodnich.

gdzie inteligencja polska, w Ameryce urodzona, nabrała już charakteru dość patrjarchalnego i poważnie przoduje w życiu wychodźtwa. Natomiast w osadach wschodnich postęp w tym kierunku jest dość słaby i nie zapowiada się pomyślnie, biorąc pod uwagę nikły odsetek młodzieży polskiej, kształcącej się w uniwersytetach.

Część młodszej generacji, mającej ukończone średnie wykształcenie (High School), znajduje zajęcie w przedsiębiorstwach amerykańskich w charakterze klerków lub subjektów i mniej lub więcej interesuje się życiem ko-lonji, w której wyszła. Ruchliwe jednak życie amerykańskie wyrywa ją z dotychczasowego otoczenia i rozprasza po innych miastach, gdzie ulega łatwo całkowitej amerykanizacji. W wartkiem życiu amerykańskiem przemiana ma-terji odbywa się również szybko. Atomy polskie w nowym tyglu przekształcają się trwale, tworząc nowe, do zupełnej amerykanizacji zmierzające społeczeństwo, które współcześnie jest wypadkową dwóch sił, wpływów czy kultur: rodzimej i nowego otoczenia. Trudna jest zatem analiza duszy Polaka amerykańskiego, ponieważ jest on wytworem dwóch kultur, względnie żyje w ciągłym procesie wzajemnego oddziaływania dwóch wpływów, które uderzają z różną siłą bądź wspierając się nawzajem, bądź znosząc się częściowo, nigdy prawie całkowicie, dopóki silniejszy czynnik w danych warunkach nie przeważy. Polak amerykański przypomina Ślązaka lub Kaszuba, jako połączenie dwóch kultur, rywalizujących ze sobą na skutek wypadków politycznych lub ekonomicznych. Lecz gdy kultura niemiecka jest agresywną i zarozumiała, to wpływ otoczenia amerykańskiego bardziej pociąga swą tolerancją i urządzeniami demokratycznemi i dlatego Polacy w Ameryce łatwiej ulegają wynarodowieniu, pomimo, że według opinji amerykańskiej należą do narodów najtrudniej strawnych. Podobnie jak u Ślązaków czy Kaszubów widoczną jest również wśród społeczeństwa polsko-amerykańskiego tendencja do wytworzenia osobnej gwary, dostosowanej do zmienionych warunków życia.

Widnokrąg chłopa polskiego był ciasny, więc w zetknięciu z rozwiniętym ustrojem ekonomicznem zapas jego słownika był niewystarczający. Zależnie od swych potrzeb przyswajał sobie wyrazy angielskie i polonizował je, dodając do nich końcówki polskie. A więc wsiadł do kary (car— wagon kolejowy, tramwaj) i pojechał do drajgudstoru (drygoods store — skład ubrań i artykułów łokciowych), kupił sobie owerkout (overcoat, palto), potem poszedł do groserni (grocery — skład artykułów spożywczych) i kupił dzieciom ken-dów (candies — cukierki), na kornerze (corner — róg ulicy) spotkał frenda (friend — przyjaciel) i poszli do salunu (saloon — karczma), gdzie tryto-wali się (treat — częstować) i zjedli luncz (lunch — obiedni posiłek). Pomimo już starych alarmów, głoszących niebezpieczeństwo zupełnego zeszpecenia mowy polskiej, zło nie zaszło dotąd zbyt daleko, gdyż na straży stanęła prasa polska, która umiejętnie czuwa nad czystością języka. Jest to naturalny proces, że pierwsza generacja, przyswajając sobie nowy język i jego światopogląd, stwarza sobie powolny etap do nauki angielszczyzny, która wchodzi coraz gwałtowniej pod dom rodzicielski z młodem pokoleniem i rywalizuje z mową rodziców. W każdym razie ta pewna ewolucja językowa nie spowodowała wytworzenia się osobnego dialektu, co jest udziałem innych przybyszów, doprowadziła jednak do dużego zniekształcenia języka polskiego wśród pierwszej generacji. Drugie pokolenie mówi płynnie po angielsku, a w styczności z rodzicami czy podczas zebrań osady posługuje się już mniej gwarą, będącą mieszaniną słów polskich i angielskich, lecz raczej gminnym językiem polskim, wyniesionym z domu rodzicielskiego.    ,

Natomiast gorsze następstwo przyniosło to masowe przeszczepienie na nową ziemię w sferze etyki i obyczajności. Wieś polska czy parafja

są zamkniętemi jednostkami geograficznemi, które kontrolują swych członków mniej lub więcej surowo. Opinja lokalna potępia wszelkie wykroczenia przeciw interesom grupy i zakorzenionym pojęciom uczciwości i moralności. Przez wyjazd za ocean nastąpiło zerwanie węzłów gminnych i familijnych oraz usunięcie się z pod kontroli sąsiedzkiej. Nowe otoczenie nie miało dawnych tradycyj gminnych, gdyż formowało się z różnych przybyszów, w najlepszym razie z tego samego powiatu pochodzących. Po wtóre ani osada polska ani parafja nie są w Ameryce pojęciami geograficznemi, są grupą mieszkańców na pewnej przestrzeni mniej lub więcej zamkniętą. Wśród grupy osiedlają się przybysze innych narodowości i naodwrót część Polaków mieszka zdała od osady czy parafji, do której nominalnie czy faktycznie przynależy. Brak zatem czynnika wzajemnej kontroli wzgl. tego autorytetu gminnego, któryby czuwał nad krokami swych członków. Przybysz zwykle dostawał się nagle pod demoralizujący wpływ miasta, którego poprzednio nie znał, a które jako obce mało się nim interesowało i pozostawiało mu pełną swobodę w granicach porządku publicznego wzgl. kodeksu karnego. Zabrakło zatem w osadzie zdrowej opinji publicznej, któraby kontrolowała dostatecznie swych członków i wyrokowała w razie naruszenia uznanych norm etyki i moralności. Następuje upust dla wielu instynktów, rozbicie solidarności chłopskiej familji, à więc zdrady wierności małżeńskiej, dobrowolne separacje, często konkubinaty, zwłaszcza wśród mężów, którzy żony pozostawili w Polsce, — oraz nieobyczajne prowadzenie się młodzieży, która w domu nie ma dostatecznego oparcia. Z powodu amerykanizacji młodszego pokolenia zdarzają się wypadki, że rodzicom trudno się porozumieć z dziećmi, które odnoszą się do nich z niechęcią, a nawet pogardą.

Rozluźnienie starych przykazań, odległość topograficzna i źle pojęta wolność (liberty) zachęca do różnych wybryków i przekroczeń, sprowadza rozbicie rodziny i pociąga za sobą różne spory, napaści, przestępstwa, przesuwające się dość częstem echem przez sale sądowe, nie przynosząc wcale zaszczytu polskiemu imieniu. Najgorszą historję w życiu wychodźtwa miały t. z. „saluny“, t. j. karczmy względnie traktjernie z wyszynkiem napojów alkoholowych. Jak licznemi były one, wzgl. jak wielkie miały powodzenie, wskazuje raport Komisji Immigracyjnej, że np. w roku 1908 w mieście Lackawanna, liczącem zaledwie 15.000 mieszkańców, było 128 salunów. W tych spelunkach koncentrowało się życie towarzyskie i polityczne wielu osad polskich i one były groźnym rozsadnikiem nieobyczajności, pijaństwa, rozpusty i kar-ciarstwa. Zaprowadzenie w roku 1920 ustawy prohibicyjnej, wysiłki doświadczonej i troskliwej części wychodźtwa oraz ustawiczne nawoływanie prasy sprowadziły znaczną poprawę stosunków, daleką jeszcze od stanu normalnego !).

Emancypacja młodego pokolenia odbywa się dość tragicznie. Najczęściej między rodzicami a dziećmi przychodzi do nieporozumień w kwestji zarobku, który rodzice pragną zachować dla siebie, kończących się zupełnem zerwaniem węzłów familijnych, naogół dość powszechnem w Ameryce. Swemi wymogami, poglądami i trybem życia rodzice — dość archaiczni w nowem społeczeństwie — tracą szacunek dzieci, a utratę przywiązania ułatwia wpływ otoczenia pozadomowego. Stąd wśród młodzieży daje się zauważyć dość przykre zepsucie, ponieważ np. na podstawie statystycznego zestawienia przestępstw młodzieży w stosunku do narodowości w mieście Chicago rekord na tern polu zdobyła młodzież polska. Jest to tern smutniejsze, że przecież Chicago jest stolicą duchową polskiej kultury na wychodźtwie i dlatego najbardziej miarodajnem

1) Związek Narodowy Polski w poprzedzającej obecną konstytucji między innemi celami głosił : Popierać i zalecać mierność i umiarkowanie w używaniu trunków.

będzie zacytowanie opinji miejscowego „Dziennika Związkowego“, który w jesieni 1921 roku o przyczynych upadku młodzieży polskiej w streszczeniu pisze : „Zdaje się, że wina największa leży w niskim poziomie oświaty, w braku kultury duchowej większości naszego ludu wychodźczego. Rodzice tacy nie mają wiele pojęcia o wychowaniu młodzieży, a wychowanie domowe to grunt, nie może go zastąpić żadna szkoła. A domy nasze, te typowe domy polskie, przepełnione „borderami“, gdzie pijatyka, granie w karty i kostki, wulgarna, przekleństwa — oto otoczenie domowe wielkiej liczby dzieci polskich, wśród jakiego wzrastają. Otoczenie zaś ulicy wielkiego miasta amerykańskiego nie przyczynia się bynajmniej do umoralniania młodzieży naszej, która nie wynosi z domu należytego wychowania, któreby czyniło ją odporną na złe' wpływy i pokusy otoczenia ulicy. Brak kultury duchowej, harap i kij to często jedyne argumenty, w niewłaściwym czasie i za niewłaściwe przekroczenia używane w domu. Urabianie złego pojęcia o cudzoziemcach przez Amerykanów wyrabia u młodzieży naszej zgubne, fałszywe pojęcie niższości cudzoziemskich rodziców od rodzonego american stock. Stanowczo tracimy na takiej amerykanizacji młodzieży naszej, jaką ona jest dzisiaj w miastach, w warunkach, jakie te miasta dają. Chcielibyśmy widzieć, aby amerykanizacja, nieuchronna tu, czyniła coś lepszego z naszej młodzieży. Nie możemy powiedzieć, że wszystka nasza młodzież jest taką — bynajmniej. Większość młodzieży jest zacną i szlachetną. Jednakże wielki procent marnuje się, psuje, dopuszcza się wybryków i przestępstw i tę trzebaby ratować, lecz jak? Oto wielkie przed nami pytanie“.

¹

Peonage jest instytucją prawa angielskiego, zezwalającą wierzycielowi na uwięzienie dłużnika. Instytucja ta pod wpływem wyszłych najaw nadużyć od r. 1923 ulega powoli zniesieniu.

²

   Immigration and Americanization, Philip Davis, Boston 1920.

³

²)    Każde miasteczko czy osada inkorpowana ma swego wybieralnego sędzigo pokoju. W jednych stanach, np. w Pensylwanji, są to t. z. Squires bez żadnych kwalifikacyj sędziowskich, w innych Justices of Peace, gdzie na wybór osoby zwraca się większą uwagę.

⁴

   Dla ilustracji, np. pobiły lub pokłóciły się o drobnostkę dwie sąsiadki. Na tern byłby koniec, gdyby nie doradca prawny, który jedną ze stron namawia, aby wyjęła warrant (rozkaz aresztowania) przeciw drugiej stronie. Za namową lub z przestrachu, że druga strona wyjmie na nią warrant, ta zgadza się na propozycję doradcy, który często z tą samą poradą idzie do przeciwnej strony. W ten sposób obie strony równocześnie wyjmują wzajemny warrant na aresztowanie. Ciekawe są stosunki np. w Pensylwanji, że mąż jest odpowiedzialny za sprawowanie się żony, więc : kobiety się pobiły, a mężowie zostają aresztowani i w tych wypadkach zwykle zwolnieni za kaucją lub trzymani pod aresztem. Męża wzięto wprost od pracy do aresztu, więc doradca wraz z konstablem udają się do żony z tern powiadomieniem i wskazówką, żeby przyniosła kaucję do adwokata (shyster lawyer), którgo naganiaczem jest właśnie wspomniany doradca. Kobieta, czując, że poniekąd jest winna, zapożycza się u znajomych i gotówkę przynosi do adwokata, który interwenjuje u sędziego za uwolnieniem are-

⁵

Często agent prowadził równocześnie agencję pocztową.

⁶

   Z powodu bezsilności zabiegów, tuż przed wojną parlament austrjacki nosił się z myślą asygnowania kilku miljonów koron celem powrotnego wysyłania poszkodowanych do Ameryki i pociągnięcia winnych do odpowiedzialności.

²)    Taką ostrą kampanję przeciw wyzyskowi i nadużyciom wśród immigrantów podjął pod koniec 1920 r. dziennik Evening World w N. Jorku, a zebrany przez to pismo materjał został częściowo wyzyskany w niniejszym rozdziale.

⁷

   Ta mozaika różnych stowarzyszeń często daje się zauważyć na dowych, gdzie panuje zwyczaj wywoływania na estradę prezesów nie według ich nazwiska, lecz według nazwy towarzystwa, które reprezentują, wskutek czego na wezwanie przewodniczącego różni bohaterowie Polski i święci patronowie grupują się koto przewodniczącego.

⁸

   W pewnej mierze tej idei należy przypisać rozmiar rekrutacji do armji Hallera oraz fakt, że w armji amerykańskiej stanowili Polacy prawie 6% ochotników, gdy w stosunku do liczby ludności Stanów Zjednoczonych grupa polska wynosi niespełna 3%.

mowa

Ewolucja zatem mas wychodźczych w kierunku naturalizacji do nowego otoczenia odbywa się dość boleśnie, wywołując zwłaszcza w pierwszej swej fazie wiele ujemnych skutków. Wskutek małej adaptacji pierwszych przybyszów druga generacja znajduje niedostateczne oparcie w domu rodzicielskim, rodzice zaś są bezradni i nie umieją przeciwdziałać demoralizacji wielkiego miasta, które paczy umysły młodzieży, zobojętnia do dawnego otoczenia i prowadzi na bezdroża. W tern przejściu do nowego życia jest to najbardziej ujemna strona, widoczna zwłaszcza wśród generacji drugiej, gdyż przystosowanie trzeciej generacji odbywa się już w normalniejszych warunkach. Patrjo-tycznie myśląca emigracja boleje nad tym smutnym faktem i zastanawia się nad środkami zaradczemi. Diagnoza tego niedomagania jest znana, lecz recepta dość trudna, biorąc pod uwagę poziom intelektualny wychodźtwa, jego warunki życia i pracy, oraz wpływ nowego świata, o strukturze wręcz odmiennej od europejskiej. Coraz silniej zatem wyłania się wśród „starej“ emigracji pytanie, jak ująć w swe ręce umysły młodszego pokolenia, aby, uwzględniając jego nowe potrzeby życiowe, nie stracić go dla spraw, któremi ona żyła. Od właściwego rozwiązania tego pytania zależą tory, jakiemi potoczą się dalsze losy obecnego społeczeństwa. W każdej dziedzinie życia wychodźtwa są widoczne próby rozwiązania tego coraz więcej palącego pytania, aby znaleźć wyjście dla zgodnego współżycia tych dwóch czynników, wymierającej „starej gwardji“ i liczebnie przeważającego młodego pokolenia, aby przyszli spadkobiercy nie zaprzepaścili spuścizny ojców*).

1) Do takich ciekawych prób należy propagowanie „tygodnia rodziny“ za wzorem amerykańskim również wśród społeczeństwa polskiego. Pogoń za dolarem, walka konkurencyjna, system chorobliwie szybkiej produkcji wzbogaca cywilizację, lecz nie obywa się bez dużych strat dla kultury, zwłaszcza o ile dotyczy to rodziny i wychowania młodzieży. Dzieci mało znają rodziców, spotykają się z nimi krótko rano lub wieczór i na tern kończy się ich współżycie. Spostrzegł naród amerykański, że takie gorączkowe życie, poświęcone wyłącznie spekulacji, przynosi dużą szkodę młodemu pokoleniu, i aby przeciwdziałać rozbiciu rodziny, propaguje tygodnie, poświęcone ojcu i synowi, matce i córce, dnie poświęcone matce, dzieciom i t. p , obliczone na bliższe poznanie i zacieśnienie węzłów rodzinnych.

Z tym zapasem wiadomości łatwiej przystąpić do ogólnej charakterystyki społeczeństwa polsko-amerykańskiego. Jest to konserwatywna masa włościaństwa, zniwelowana wprawdzie wśród odmiennych warunków nowego otoczenia, lecz jeszcze dość archaiczna wśród społeczeństa nawskroś nowoczesnego. Masy chłopskie w chwili żywiołowego ruchu wychodźczego stosunkowo mały brały udział w życiu kulturalnem kraju, a cały ich dorobek, jaki ze sobą przywoziły, to tradycje i zwyczaje swej klasy rolniczej, które musiały ulec dużej rewizji przy aklimatyzowaniu się w odmiennem środowisku ekono-micznem. Wśród tego środowiska przybysze tworzyli odrębne komórki, ghetta robotnicze, żyjące własnem życiem, czerpiące jednak soki z otoczenia amerykańskiego. Wskutek kulturalnej separacji od życia amerykańskiego horyzont w osadach polskich jest dość ciasny, pełen drobnostkowych ' walk, zawiści i plotek, niewiele się różniących od stosunków w małych polskich miasteczkach. Niski poziom intelektualny mieszkańców i brak krytycyzmu ułatwiają agitację, łatwowierność i powodzenie ludzi nieszczególnej wartości. Natomiast ożywia wychodźtwo piękny duch solidarności i wzajemnej pomocy, niezawsze godnie wyzyskany. Wybitną cechą wychodźtwa jest duży zmysł klanowości. Według cenzusu z 1910 r. wśród 740.327 osób drugiej generacji, urodzonej w Ameryce, było 666.535, a więc 90%, osób, pochodzących od obojga rodziców polskich, 56.435, t. j. 7'6%> od ojca Polaka, a 17.337 wzgl. 2’4%, od matki Polki. Również cenzus następny, z r. 1920, nie wykazuje pokaźniejszego wsiąkania w ziemię amerykańską, a mianowicie z liczby 1,359.503 drugiego pokolenia 1,208.425, a więc 89% osób pochodzi od obojga rodziców polskich, 115.952, t. j. 8‘5%, od ojca Polaka, a 35.126 wzgl. 2‘5°/o od matki Polki. Zwraca uwagę, że mężczyźni liczniej aniżeli kobiety zawierają małżeństwa z osobami innych narodowości, przyczem należy sprostować, że te małżeństwa często są pozornie mieszane, ponieważ obcy małżonek jest polskiego pochodzenia, lecz traktowany ze względu na przynależność do trzeciej generacji przez statystykę amerykańską jako rdzenny Amerykanin wzgl. Amerykanka, a po wtóre kobiety zamężne za obcokrajowców dzielą przynależność narodową mężów. Płodność polska również w Ameryce składa znakomity egzamin. Według Komisji Immigracyjnej kobieta polska jest najpłodniejsza. Przeciętna liczba dzieci u Polek poniżej lat 45, zamężnych od 10 do 19 lat, wynosiła 6'2 dzieci w pierwszej, a 5‘1 w drugiej generacji, bez znaczniejszej różnicy między miastem a farmą. Cecha ta występuje jaskrawiej na tle dalszej statystyki, że w tych samych warunkach rodowite Amerykanki mają 2‘7, a Amerykanki cudzoziemskiego pochodzenia 4'4 dzieci*). Pokolenie, urodzone w Ameryce, wskutek większego dobrobytu i troski o fizyczny rozwój jest rosłe, tęższe i o więcej inteligentnych fizjognomjach. Do konserwatywnej masy przybyszów młoda generacja głównie wprowadza świat amerykański, powodując ciągle płynną wymianę dwóch kultur czy światopoglądów wzgl. pokrywając stary surowiec polski coraz grubszym pokostem amerykańskim.

Wychodźtwo więc polskie w głównej swej masie — to chłopska kultura rolnicza, która, przeszczepiona dość surowo na podłoże ekonomiczne o wręcz odmiennej strukturze, uległa ciekawej ewolucji. Stare instytucje, znane w Polsce, ukazują się odruchowo nie w oryginalnych wzorach, lecz w zmodyfikowanych i przystosowanych do nowych potrzeb. Rywalizują ze sobą dwa wpływy, niwelacja amerykańskiego otoczenia i tradycja, wyniesiona z pod chłopskiej strzechy oraz znicz polskiej kultury, która z garścią wychodźtwa politycznego, duchowieństwa i inteligencji świeckiej podjęła się nowego trudu,

1) Po Polkach najwięcej płodne są Francuzki kanadyjskie o 5'8 dzieci w pierwszej, a 4'9 w drugiej generacji.

' ' i ".

0'S

Ui

wychowania przez pracę i organizację mas wychodźczych. Wypadkową tych obu wpływów i kultur jest obecne społeczeństwo polsko-amerykańskie, wśród którego te dwa przymiotniki zgodnie współdziałają. Cechą charakterystyczną nowej struktury jest kompozycja wzorów polskich i amerykańskich, jest produkt z surowca polskiego ukształtowany na sposób amerykański, któremu trudno nadać miano wyłącznie polskie lub amerykańskie. Mimo pewnej niechęci, jaką budzi w Ameryce pojęcie t. zw. łącznikowych Amerykanów, trudno szukać innej aniżeli dwuprzymiotnikowej etykiety na określenie tej wyraźnej struktury społecznej.¹) Na wschodzie widoczną jest przewaga przymiotnika polskiego, na zachodzie rośnie wpływ przymiotnika amerykańskiego, dalsza zaś ewolucja potoczy się powolnem przesuwaniem się ciężaru ze szali polonizmu na rzecz amerykanizmu.

Analiza społeczeństwa polsko-amerykańskiego pozostanie jednak trudnem zadaniem. Jest to obszerna, lecz życiem amerykańskiem silnie przytłoczona kanwa, której oczka rozwijają się na farmie i w mieście, na wschodzie i zachodzie, wśród odmiennych warunków gospodarczych, społecznych i administracyjnych, a stąd i atomy ludzkie podlegają różnej duchowej transfuzji w tych rozrzuconych osadach. Mimo ciągłej wymiany i zmiany swych atomów jest to obecnie struktura społeczna dość silnie scementowana, o dużej jeszcze wewnętrznej sile atrakcyjnej i poważnym dorobku przeszło 100 miljonów dolarów, inwestowanych na cele religijnej i społecznej natury. Z drugiej strony w obecnej fazie dziejowej społeczeństwo polsko-amerykańskie w swym głównym szkielecie jest już formacją dość zamkniętą, opartą na czterech kamieniach węgielnych: stowarzyszeniach, kościele, szkole i prasie, które decydować będą o dalszym losie tego gmachu i które dlatego zkolei omówić należy.

•    • п

t -.7:

₀^W0

. \\

y* HteKûtti£ (j

< ,

ROZDZIAŁ VII.

Stowarzyszenia i ich federacje.

Dwa prądy w rozwoju stowarzyszeń. — Pierwsze stowarzyszenia. — Walka o rząd wychodź-twa. — Związek Narodowy Polski. — Stowarzyszenia lokalne. — Organizacje federalne. — Związki czysto ideowe. — Charakterystyka życia organizacyjnego.

W dzisiejszej ewolucji stowarzyszeń na wychodźtwie należy odróżnić dwa prądy, dwa czynniki, ciągle jeszcze żywe, które wskutek vyzajemnego ścierania się doprowadzały do kompromisu idei narodowej i korzyści mate-rjalnej. Hasło ideałów narodowych szło z góry, od wychodźtwa politycznego i ich epigonów, rozchodziło się przedewszystkiem z dwóch ośrodków kulturalnych: Chicaga i N. Jorku. Natomiast masy, rozproszone po osadach, nie zrozumiały tych haseł, zajęte przedewszystkiem troską o zaspokojenie swych potrzeb religijnych i materjalnych. Z dołu szło więc żądanie organizacji ekonomicznej, i to lokalnej, niechętnej do szerszego zrzeszenia dla braku widocznych korzyści. Pierwsze zatem próby stowarzyszeń w charakterze nadgmin-nym czy nadparafjalnym skazane były na niepowodzenie wskutek braku obopólnego zrozumienia i orjentacji mas oraz jej przewódców. Z góry więc i z dołu organizowało się życie polskie, lecz o odmiennych programach — i siłą wypadkową obu czynników — z biegiem lat doprowadziło do formy współczesnej.

Wychodźtwo polityczne, wzorując się na hasłach kolegów, osiadłych we Francji, próbowało się jednoczyć, aby w trosce o dalszą służbę na rzecz kraju ojczystego skupiać rozproszone jednostki i chronić je od wynarodowienia. W tym duchu powstało w r. 1842 „Towarzystwo Polaków w Ameryce“, a w dziesięć lat później „Towarzystwo Demokratyczne Wygnańców Polskich w Ameryce“ o ideologji, zbliżonej do podobnej organizacji wygnańców politycznych w Paryżu. ‘)

1) O tych dwóch organizacjach wzmiankowana już Katolicka Encyklopedja pisze : „Garść weteranów rewolucji z 1830 r. zorganizowała w N. Jorku „Towarzystwo Polaków w Ameryce“. Odezwa datowana: N. Jork, 20 marca 1842, a zredagowana w domu ks. Ludwika Jeżykowicza 235 Division Street N. Y. C., zwracała się do wszystkich Polaków w Ameryce z apelem do łączenia się z organizacją. „Zginąć za Polską“ było hasłem organizacji, która według treści broszury, drukowanej w Paryżu, z dużym pietyzmem obchodziła rocznicą Rewolucji z 1830 r. w instytucie Stuyvesant w N. Jorku. Polacy z Bostonu, Baltimore, Utica, Filadelfji i Niagary byli na uroczystości obecni, dalej liczni wybitni Amerykanie i cudzoziemcy, jak również brały udział rozmaite towarzystwa skandynawskie, francuskie i niemieckie. W r. 1852 została założona w Stanach Zjednoczonych druga polska organizacja pod nazwą „Towarzystwo Demokratyczne Wygnańców Polskich w Ameryce“, gorąco propagująca zniesienie niewolnictwa. W r. 1854 organizacja ta liczyła przeszło 200 członków, lecz brak jest śladów

Stowarzyszenia te i im podobne próby nie wykazywały większej żywotności i rozpadły się po kilkuletniem istnieniu. Dopiero po r. 1863, wskutek zwiększenia się szeregów wychodźtwa politycznego, zorganizowała się 1866 w Chicago „Gmina Polska“, wzorowana na istniejącej od r. 1864 w Szwaj car j i „Gminie Europejskiej“. Jest to pierwsze stowarzyszenie, które poza głównym swym celem — krzewienia miłości i pracy dla ojczyzny — starało się zainteresować szersze masy coraz to liczniejszej już wtedy emigracji ludowej, pewnemi korzyściami materjalnemi, jak organizacją wzajemnego ubezpieczenia i stwarzaniem kas samopomocy.¹) Gmina jest pierwszą lokalną organizacją na wychodżtwie, która wykazuje żywotną już działalność o programie więcej dostosowanym do potrzeb wychodźtwa ludowego i dlatego można ją nazwać duchowym przodkiem Związku Narodowego Polskiego, w skład którego jako organizacji szerszej weszła i do dnia dzisiejszego, jako Gmina Polska Nr. 1, przetrwała.

w r.

Dopiero w roku 1870 dają się zauważyć pierwsze próby organizacji federalnej, mającej na celu już nie skupianie rozproszonych jednostek, lecz łączenie w jedną organiczną całość istniejących już, przeważnie parafjal-nych, mniejszych stowarzyszeń lokalnych. Ten program wysunął w tym roku założony w Nowym Jorku „Związek Narodowy“, lecz nie znalazł zrozumienia poza obrębem N. Jorku — z powodu wyłącznych swych haseł politycznych w związku z toczącą się wojną francusko-pruską. Prawie równoczesne próby „Zjednoczenia Polaków w Ameryce“, aby zespolić stowarzyszenia gminno-parafjalne w jedną organizację, również nie urzeczywistniły się, a to z przyczyny sporów wewnętrznych i niechęci duchowieństwa. Myśl ta żłobi sobie jednak koryto przy pomocy istniejącej już prasy polskiej, lecz równocześnie wyłania się namiętna dyskusja, walka i rywalizacja, czy podstawą organizacji szerszej federalnej osad polskich będzie czynnik gminny, czy też parafjalny. Powstają wzniosłe projekty, zwykle niezrealizowane z powodu sporów wewnętrznych i redukowane w rywalizacji o duszę osad polskich, które do tych górnych programów nie były dostatecznie przygotowane. W osadach przybysze polscy skupiali się, ulegając instynktowi gminności i poczuciu solidarności rasowej, celem zaspokojenia swych potrzeb religijnych i społecznych. Kościół był wyrazem gorącego przywiązania do religji, szkoła rękojmią zachowania odrębności, stowarzyszenia wzajemnej pomocy asekuracją na wypadek choroby czy śmierci. Źródłem zatem skupienia się przy kościele nie były potrzeby czy uczucia narodowe, nie dążność do zachowania narodowości, lecz potrzeby religijne i życiowe na wzór towarzystw u innych narodowości katolickich, jak Niemców lub Irlandczyków. Najpierw bowiem musiał przybysz, zdany na dochód swych rąk roboczych, troskać się o zabezpieczenie swej egzystencji wzgl. losu rodziny. Stąd pochodzą niedołężne próby organizacji wzajemnej pomocy, czynne jeszcze przed założeniem parafji, które wchodzą następnie w system parafjalny lub zachowują pełną swoją niezależność. Dalszy zatem etap w rozwoju osady po wybudowaniu kościoła zmierzał albo do absorbowania tych towarzystw w system parafjalny pod kontrolą duchowieństwa, albo do dalszego samoistnego odrębnego rozwoju w duchu organizacji gminnej.

U dołu wśród osad wyrastają więc lokalne organizacje dla celów samopomocy, jedne o charakterze gminnym, dostępniejsze hasłom narodowym, jej działalności później jak 1858 r. Polacy, przybywający w ciągu tego okresu politycznej immi-gracji, odznaczali się wysoką kulturą (persons of culture) i znajdowali łatwy dostęp do amerykańskiego towarzystwa, które spoglądało na nich jako na męczenników wolności. Ich amerykanizacja najczęściej była równoczesną z utratą wiary“ n. b. wyzwolenia Polski.

1) F. K. Iwanowski, „O życiu Polaków w Ameryce Północnej“. Warszawa 1912.

Wychodźtwo polskie.

Przy kształtowaniu szerszych organizacyj, a więc federacyj stowarzyszeń rozproszonych po osadach, z konieczności musiały się zatem wyłonić dwa prądy : gminny i parafjalny, świecki i duchowny, czy klerykalny wzgl. anty-klerykalny, gdyż obydwa prądy miały oparcie w osadach. Walkę o supremację, o rząd wychodźtwa należy sprowadzić do tego prostego założenia, czy osada ma charakter gminy czy parafji. Niema tutaj skrystalizowanych dwóch obozów, świeckiego czy duchownego, gdyż w jednym i drugim znaleźli się zwolennicy o odmiennych powołaniach, są dwie idee, z których jedna stawiała na pierwszym planie cele narodowe, a druga religijne, obie zaś zmuszone były zniżyć się do poziomu mas wychodźczych, aby zapewnić sobie żywotność. A więc w roku 1873 powstaje z inicjatywy duchowieństwa pod hasłem „Bóg i Ojczyzna“, nowa organizacja: „Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie“, mająca na celu „utrzymanie ducha religijnego i narodowego pomiędzy Polakami w Ameryce, bronienie młodzieży od wynaradawiania się i zajmowanie się zaprowadzaniem i jednoczeniem szkół polskich“ *). Program zatem „Zjednoczenia“ wysuwał na czoło interesy parafij jako komórek przyszłego wyższego federalnego ustroju. Podstawę wyższej organizacji miały więc stanowić osady, oparte na systemie parafjalnym i skupiające swą działalność pod supremacją duchowieństwa przedewszystkiem w kierunku potrzeb religijnych i konserwacji odrębności raczej rasowej niż narodowej. Idea parafjalna jest fundamentem nowej organizacji i znalazła wyraz w jej konstytucji, zastrzegającej członkostwo tylko dla osób wyznania rzymsko-katolickiego.

drugie jako stowarzyszenia parafjalne, uwzględniające głównie cele religijne.

W odmiennym, gminno-narodowym duchu pragnęła zespolić osady polskie druga organizacja federalna, „Związek Narodowy Polski“, który miał „zestrzelić myśli w jedno ognisko i w jedno ognisko duchy“, a projekt konstytucji kończył hasłem : „Jeżeli żyć — to dla Polski, a jeżeli cierpieć i umie

rać — to za Polskę“.

Myśl założenia Związku Narodowego Polskiego wyszła od członka Rządu Narodowego z r. 1863, Agatona Gillera, który, wypędzony z Małopolski, osiadł w Rapperswylu w Szwajcarji i stamtąd, śledząc stosunki amerykańskie i obawiając się rozproszenia wychodźtwa, wystąpił z obszerną odezwą o potrzebie organizacji² 3). Ze względu na szczegóły, interesujące niniejszą pracę, i ku pamięci starych lecz żywych haseł, należy bodaj w skróceniu zacytować słowa tego inicjatora Związku Narodowego Polskiego, który w r. 1879 pisze:

„Pisma polskie amerykańskie podają rozmaite liczby Polaków, zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych. Jedne utrzymują, że jest tam 300.000, inne zaś, że jest 500.000 Polaków w tym kraju.

Która z nich jest prawdziwa. — trudno wiedzieć. Gdybyśmy jednak mniejszą uznali za bliższą prawdy, to i wtedy liczba ta jest wymownem, a strasznem świadectwem nieznośnego położenia, jakie Polakom przygotowały rozbiory.

Liczna ta emigracja składa się z wychodźców politycznych 1831, 1846, 1848 i 1863 roku, pochodzących z zaboru moskiewskiego ; większą jej część stanowią wychodźcy religijni, zmuszeni do opuszczenia ziem polskich, pod panowaniem niemieckim zostających, wskutek prześladowania kościoła, wywołanego przez prawo majowe Bismarka ; główną zaś masę stanowi wychodźtwo

dobrowolne, zmuszone przez nędzę i zdzierstwa fiskalne do opuszczenia ojczystego kraju...

Wychodźtwo polskiego ludu jest następstwem nędznego położenia, do którego doprowadzony został przez rządowy system eksterminacji, na korzyść Niemców w naszych ziemiach wykonywany — a przed którego ciosami nie znalazł zasłony w starszej, zamożniejszej inteligencji braci. Jeżeli jednak główne staranie patrjotów zwrócić się powinno ku budzeniu świadomości i oświaty, oraz dobrego bytu wogóle ludności polskiej, jako skutecznemu środkowi powstrzymania prądu, który nam unosi lud do obcych krajów, — nie idzie za tern ażebyśmy zapomnieć mieli o tych, którzy się znajdują na obczyźnie. Ponieważ więc emigracja jest i stanowi siłę wielką, której zaprzeczyć nie można, powinno być więc zadaniem dobrze zrozumiałego patrjotyzmu tak nią pokierować, ażeby sprawa ojczyzny największy z niej pożytek odnieść mogła.

polskiej ?

Jakim sposobem nadać jej można kierunek pożyteczny dla sprawy

Zapomocą organizacji, odpowiadamy, bo tylko organizacja może zjednoczyć rozproszonych ; ona tylko dozwoli nimi w ten sposób pokierować, że nie zostaną zmarnowani i dla ojczyzny zostaną zachowani. Idzie tylko o to, czy organizacja jest pomiędzy Polakami w Ameryce możebną i czy ona da się pokierować na pożytek ogólnej sprawy narodu? Każdy włościanin polski, z jakiejkolwiek prowincji pochodzący, chociażby z tych, które — jak Górny Śląsk i Prusy Wschodnie — dawno już odpadły od ciała ojczyzny i nie należały do składu Rzeczypospolitej w chwili jej rozbioru, przeniesiony na grunt obcy, pomiędzy cudzoziemców, nabiera poczucia polskiego i świadomości swojego narodowego charakteru. Jest to objaw niezrozumiały dla tych, którzy włościanina widzieli w kraju, nie poczuwającego się do obowiązku narodowego i nie mającego poczucia polskości, a jednak zupełnie naturalny. Świadomość narodowa na obcym gruncie rodzi się w nim sama, przez poczucie bijącej w oczy różnicy jego mowy, jego obyczajów i pojęć od tych ludzi, którzy go otaczają. Nie ulega więc wątpliwości, że przy wytworzeniu się lub zgromadzeniu narodowej inteligencji w Ameryce, ta masa liczna pod względem narodowym zamienić się może i musi na gromadę ludności czynną, pożyteczną dla sprawy ojczyzny. Tak więc organizacja nietylko że zachować może dla narodowości masę polskiego żywiołu w Ameryce, nietylko że może go wykształcić i wyrobić na czynnik użyteczny dla sprawy polskiej na tery-torjum republiki, z której wpływem i potęgą już dzisiaj rachuje się Europa — ale może przysposobić i powrócić ojczyźnie niejednego z tych, którzy ją dobrowolnie lub przymusowo opuścili“.

W dalszym ciągu autor rzuca plan organizacji, która objąć i złączyć miała istniejące już stowarzyszenia i parafje, plan, który w praktyce znalazł pewne zastosowanie.

Myśl, rzuconą przez członka Rządu Narodowego, podejmują przeważnie towarzysze walki o niepodległość i z ich inicjatywy zawiązuje się w roku 1880 w Filadelfji organizacja Związku Narodowego Polskiego. Do Związku wstępuje kilkanaście towarzystw wyłącznie świeckich, opartych na systemie gminnym, i od tej chwili datuje się okres niezwykle namiętnych walk o rząd wychodźtwa, o gminę czy parafję. Z biegiem lat już w ogniu walki Związek ustala swój stosunek do kościoła uchwałą konstytucji, że „Związek Narodowy Polski przyjmuje każdego Polaka, zgadzającego się na obowiązującą konstytucję, a noszącego w sercu swem szczerą chęć służenia sprawie publicznej bez względu na jego przekonania polityczne, społeczne i religijne ; ponieważ jednak wiara rzymsko-katolicka jest panującą w narodzie polskim, przeto wszelkie nabożeństwa, przez Związek zamawiane, odbywać się

Okres formacji tych szerszych federacyj cechuje dalej era licznych nieporozumień, skorych zarzutów, namiętnych dyskusyj, po jakiej drodze, gminnej czy parafjalnej, ma się potoczyć dalsza organizacja wyćhodźtwa. Drogę paraf jalną propaguje Zjednoczenie, ustrój gminny wysuwa Związek. Wciągu tej walki ani Związek ani Zjednoczenie nie zdołało zrealizować swego programu federalnej, silniejszej organizacji osad, ponieważ zachowują one autonomję wewnętrzną i z centralą złączone są węzłem dość luźnym. Natomiast na tle sporów o podkładzie więcej osobistym tworzą się nowe organizacje federalne, zwykle w drodze secesji ze Związku lub Zjednoczenia. Jest to jednak ciekawa ewolucja myśli organizacyjnej na wychodźtwie, która doprowadziła do dość szczęśliwej współpracy ideałów narodowych u przewódców z potrzebami materjalnemi mas. Ta ewolucja odbywała się trwale wśród namiętnych sporów, na których pobojowisku jeszcze z początkiem bieżącego wieku znalazło się wiele pokruszonych kopij, złamanych piór, wylanego atramentu, a nawet krwi bratniej, aż do czasu, kiedy zarówno system gminny jak i parafjalny zatraciły swe ostre kontury wobec nowych, ale już politycznych — zagadnień. Spory, wstrząsające wychodźtwo, zniszczyły wiele szczytnych projektów, organizacji wyćhodźtwa nie postawiły wysoko, lecz przeciwnie rozproszkowały je na kilkanaście zrzeszeń bratniej pomocy, które zasadniczo różnią się między sobą chyba tabelkami skali asekuracyjnej. W trakcie tych sporów przewijają się liczne a bezowocne próby Lig, Federacji czy Związku Związków Polskich, mające na celu łagodzenie tego rozbicia wewnętrznego. Z drugiej strony jest niezaprzeczoną zasługą przedewszystkiem Związku Narodowego Polskiego, że w ogniu tych walk budził poczucie ideałów narodowych, strzegł wiernie tradycji i pamięci wielkich dni historji polskiej i wychowywał masy do nowych zadań pracy narodowej. Z biegiem lat zmienia się więc temat sporów, nieporozumienia o tle lokalnem, zaściankowem tracą na sile, wychodźtwo lepiej przygotowane silniej interesuje się zagadnieniem Polski i wyłaniają się nowe kwestje względnie spory, ale już dotyczące pytania, jak najlepiej sprawie polskiej służyć. Ta geneza pozwala na lepszą orjentację w sieci organizacyjnej wyćhodźtwa, które — zwłaszcza na przełomie XX wieku — poczęło się silniej grupować w różnorodne stowarzyszenia o ideowych, oświatowych, towarzyskich i zawodowych celach.

będą w kościele rzymsko-katolickim. Grupy zaś, którym konstytucja nakazuje wypełniać obowiązki religijne, są obowiązane ściśle się do niej zastosować“.

Początkowego wyłącznie ideowego poziomu Związek nie był w możności utrzymać na jego wysokości i musiał się zniżyć do potrzeb życiowych mas ludowych u dołu. Związek pierwszy — bo jeszcze w r. 1884 — łączy swój program ideowy z praktycznym celem wzajemnego ubezpieczenia stowarzyszonych na wypadek śmierci. To umiejętne i praktycznie przeprowadzone połączenie obu celów, mimo krytyki i zarzutu zaprzepaszczania ideałów narodowych, jedynie rokowało powodzenie wśród mas wychodźczych i pozwoliło Związkowi na realizowanie swego programu narodowo-wychowaw-czego i skutecznej obrony interesów lokalnych. Za przykładem Związku wkrótce idzie Zjednoczenie i zakłada w r. 1886 dla swych członków kasę pośmiertną.

Podstawą zatem organizacji wychodźczej pozostaną stowarzyszenia lokalne, parafjalne lub gminne, na których wyrosły potężniejsze federacje. Stowarzyszenia lokalne obejmowały zrazu wzajemną pomoc zarówno na wypadek śmierci jak i choroby, przyczem wysokość opłaty — t. zw. assessment — uzależniały od ilości wypadków śmierci lub zasłabnięć w swem gronie, wzgl. opierały ją na ustalonych tabelkach asekuracyjnych. Bez względu na pierwszy czy drugi system stowarzyszenia te były narażone na częste upadki, ponieważ

ryzyko było rozłożone na zbyt szczupłe grono osób. Dalsza ewolucja poszła w tym kierunku, że ubezpieczenie na wypadek śmierci przeszło do agend organizacyj wyższych, t. j. Związku Narodowego Polskiego w r. 1884, Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego w r. 1886, a w latach późniejszych i innych federacyj, które, obejmując liczniejsze zespoły, mogły wypłatę pośmiertnego oprzeć na racjonalniejszych podstawach. Natomiast ubezpieczenie na wypadek choroby pozostało agendą lokalną stowarzyszeń t. zw. benefitowych, gdyż mogą one na miejscu lepiej kontrolować swych członków w wypadkach ponętnego nieraz symulowania choroby. W każdej osadzie jest kilkanaście i więcej towarzystw benefitowych pod wezwaniem jednego z bohaterów narodowych lub patronów kościoła, które poza wza-jemnem ubezpieczeniem mają w programie różne, często mgliste, społeczne lub towarzyskie cele. Członkowie dla celów wzajemnej pomocy opodatkowują się zazwyczaj po 5 lub 10 centów tygodniowo albo po 50 ct. miesięcznie i mają prawo na wypadek choroby do zapomogi zwykle po 7 doi. tygodniowo przez pierwsze 4 do 6 tygodni, a po 3 i pół doi. na dalszy taki sam okres czasu. Niektóre stowarzyszenia benefitowe organizują się do wsparć w chorobie, inne nadto łączą zapomogi dla rodziny na wypadek śmierci członka w kwocie 50—100 doi. wprost z kasy lub po 1 doi. od wszystkich członków albo ponoszą koszta pogrzebu, nagrobka lub wieńca. Każde stowarzyszenie benefitowe ma swój statut, zarząd, radę nadzorczą, a zwłaszcza opiekuńczą komisję chorych, której obowiązkiem jest kontrola przedkładanych świadectw lekarskich i zasłabnięć.

Jest to ciekawą stroną organizacji wychodźczej, jak ubezpieczenie na wypadek śmierci ułatwia tworzenie organizacyj federalnych, a ubezpieczenie na wypadek choroby powstawanie stowarzyszeń lokalnych, z których jedne i drugie łączą do asekuracji dalszy program, pierwsze cele ogólno-narodowe i obronę interesów społeczeństwa polsko-amerykańskiego, drugie zaś cele partykularne i potrzeby lokalne osady. Na zasadzie benefitowej w miarę rozwoju coraz silniejszego życia kulturalno - oświatowego wyrastają w osadzie towarzystwa kulturalne, oświatowe, muzyczne, śpiewacze, gimnastyczne i t. p., w których mimo nowej etykiety społecznej zazwyczaj benefit jest głównym kitem łączącym członków.

Wreszcie z delegatów stowarzyszeń benefitowych lub samodzielnie tworzą się komitety, związki, koła, rady, słowem nowe towarzystwa dla trwałych lub chwilowych przeważnie społeczno-narodowych celów, co łącznie komplikuje silnie sieć organizacyjną osady. Towarzystwa zwłaszcza benefitowe, pobierają zazwyczaj od swych członków drobne dodatkowe wkładki, zwykle 10 ct. miesięcznie na swe cele główne lub uboczne i z funduszów tych współdziałają w celach ogólno - narodowych, w składkach na potrzeby lokalne, pokrywają koszta udziału w obchodach narodowych, wiecach, pogrzebach, podróży delegatów i t. p. Liczba członków jest zazwyczaj dość nikła, najczęściej znana tylko skarbnikowi, lokalu odrębnego towarzystwa zwykle nie posiadają, lecz zbierają się u prezesa lub w domu narodowym albo hali parafjalnej. W razie rozwiązania towarzystwa majątek przelewają zgodnie ze statutem na cele bratnie lub ogólno-narodowe. Zycie zatem tych towarzystw jest dość krótkie, są to często jednodniówki, których egzystencja jest wtedy trwalsza, gdy mają oparcie na asekuracji lub wchodzą w skład wyższej organizacji, zachowując autonomję wewnętrzną. Nadają one jednak osadzie znamię ciekawego życia organizacyjnego, ponieważ zasadniczo powodzenie każdej akcji zależy od opinji i współudziału towarzystw. Wykazują one dużo solidarności wewnętrznej, każdą donioślejszą sprawę publiczną dyskutują na swych posiedzeniach i decydują o rozmiarze swego finansowego

wzgl. osobistego udziału. Oznaką tej solidarności nazewnątrz jest sztandar, oraz liczne kokardy i szarfy, w których członkowie mają szczególne zamiłowanie. Wyrazem więc życia organizacyjnego osady są właśnie te różnorodne stowarzyszenia, „sosajdy“ (od society), które na podstawie uchwał, powziętych wewnątrz towarzystwa, współdziałają w dalszej pracy zbiorowej przez swych delegatów. Ujemną stroną lokalnych stowarzyszeń jest ich duże rozdrobnienie, najwięcej z powodu wakansów dla nowych dygnitarzy, co powoduje brak wewnętrznej spoistości i trudność sprawnej pracy organizacyjnej. Stąd współudział Polaka czynnego w życiu społecznem wymaga dużo poświęcenia, aby prawie każdy wieczór spędzać na posiedzeniu innego towarzystwa.

Stowarzyszenia lokalne są temi właśnie cegiełkami, z których budują się instytucje organizacyj federalnych w sposób jednak dość skomplikowany. Na podstawie uchwały członków, podjętej często na skutek agitacji, towarzystwo lokalne wstępuje do organizacji nadgminnej jako jego grupa, osada czy kolonją, zachowując jednak swoją autonomję wewnętrzną. Towarzystwo więc np. Żółtych Huzarów, św Jadwigi, czy Gwardji im Poniatowskiego, Lutnia czy Organizacja Kobiet, Młodzieży i t. p. uchwala przystąpienie do wyższej organizacji, lecz pierwotne swe cele nadal zachowuje. Zaczem towarzystwo odbywa odtąd podwójne posiedzenia: zgodnie ze swym pierwotnym programem i jako grupa podporządkowana Związkowi, Zjednoczeniu czy innej federacji stowarzyszeń. Następuje zatem pewna dwoistość celów i pracy, ponieważ statut, zarząd, fundusze dawnego stowarzyszenia pozostają niezmienione, co najwyżej zmodyfikowane stosownie do konstytucji wyższej organizacji, a natomiast wchodzi równocześnie w zastosowanie nowy statut względnie konstytucja oraz zbiórka pieniędzy na rzecz zwierzchniej organizacji. Stowarzyszenie zbiera zatem fundusze na swe cele pierwotne i ubezpieczenie swych członków na wypadek śmierci oraz na cele narodowo-społeczne zwierzchniej organizacji. Techniczna więc strona organizacji polega na tem, że tylko przez wpis do grupy lokalnej można być członkiem wyższej organizacji. Na to autonomiczne ukształtowanie się systemu organizacyjnego wychodżtwa wpływał przykład organizacyj amerykańskich wzgl. ustrój federalny Stanów Zjednoczonych o tendencjach dużego samorządu lokalnego. Organizacje zatem federalne są zrzeszeniami stowarzyszeń, są ich związkami, które na zasadzie ubezpieczenia na wypadek śmierci potrafiły scementować lokalne stowarzyszenia dla programów szerszej pracy społeczno-narodowej, programów mniej lub więcej szczęśliwie zrealizowanych. Inicjatywa tej pracy szła prawie zawsze od nich, ponieważ są materjalnie dostatnio uposażone i mają na czele ludzi zwykle o szerszych horyzontach i powszechnem zaufaniu.

Organizacja związków federalnych jest prawie jednolita, więc praktyczniejszem będzie omówienie najpierw strony technicznej ich administracji. Organizacja wzorowana była na stowarzyszeniach amerykańskich z uwzględnieniem pewnych zmian, wprowadzonych przez emigrację niemiecką. Zmysł organizacyjny amerykański udoskonalił formę stowarzyszeń i nadał jej więcej spoistości i wykończenia. Wzory te zużytkowało wychodźtwo polskie do własnych celów organizacyjnych, zabarwiając je tradycjami polskiemi. Każda organizacja ma swój statut względnie konstytucję, która szczegółowo określa prawa i obowiązki członków i grup, procedurę sejrhową, skład i atrybucje sejmu, komisyj i zarządu. Poczynając od stowarzyszeń lokalnych, należy zaznaczyć, że stowarzyszenie po wstąpieniu do wyższej organizacji otrzymuje swój numer porządkowy jako grupa Związku Narodowego Polskiego, osada Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego, czy kolonja

Unji¹). Pewną ilość grup, osad czy kolonij z określonej części kraju czy z jednego większego os edla tworzy t. zw. gminę, wzgl. obszerniejszą jednostkę terytorjalną, wyposażoną w skromną administrację lokalną i upoważnioną do wyboru delegatów na sejm. W jednych zrzeszeniach na tern się kończy terytorjalna organizacja, u innych, jak np. w Związku Narodowym Polskim kilka gmin tworzy okrąg z jednego lub kilku stanów, na czele którego stoi komisarz lub dyrektor, wybierany przez sejm. Komisarz i prezesi gmin mają określone funkcje społeczno-organizacyjne, podczas gdy grupy zajmują się głównie sprawami asekuracyjnemi.

Najwyższą instancją organizacji są sejmy, złożone z delegatów poszczególnych towarzystw, przyczem jeden delegat może reprezentować kilka towarzystw względnie ich głosy. Konstytucja określa minimum grupy lokalnej i ilu delegatów — zależnie od ilości członków —- może ona wysłać na sejm, Sejmy odbywają się zwykle co dwa lata w różnych miejscowościach. Sejm na czas swego urzędowania obiera przewodniczącego, komisje dla poszczególnych działów swej pracy i urzędników sejmowych⁴ 5). Wśród normalnych, komisyj : weryfikacyjnej, regulaminowej, kontrolnej i innych, zależnie od rozmiaru organizacji, szczególne znaczenie posiada dość powszechnie przyjęta komisja rezolucyj, która wyraża opinję sejmu często w sprawach politycznych a zwykle o dotychczasowej działalności organizacji i zawiera dyrektywę dla zarządu na przyszłość. Poza komisjami na czas swej kadencji niekiedy sejm wyłania komisje do specjalnych zadań ze zleceniem złożenia sprawozdania ze swej czynności na następnym sejmie. Głownem zadaniem sejmu jest wysłuchanie sprawozdania ustępującego zarządu, załatwienie spraw kasowych, uchwała podatków, obiór nowego zarządu i oznaczenie miejsca sejmu następnego. Sprawy polityczne najwięcej ożywiają działalność sejmu, gdy przedmiotem dyskusji jest stosunek do kraju ojczystego lub praca narodowo-spo-łeczna na miejscu.

Zasadniczą część dyskusji stanowią sprawy kasowe, które decydują o obowiązkach członków, podstawach finansowych organizacji i jej pracy społeczno-narodowej. W pewnej minjaturze są sejmy reprodukcją dawnego parlamentaryzmu polskiego swemi sejmikami gminnemi, instytucją posłów i posiedzeniami sejmowemi, na których omawia się sprawy polityczne i skarbowe. Obrady toczą się przy ścisłem przestrzeganiu formalizmu parlamentarnego, raczej pewnego rytuału, co nadaje zgromadzeniu uroczysty charakter. Sejmy grają doniosłą rolę w życiu wychodźtwa i są dowodem jego dużego wyrobienia społecznego i parlamentarnego. Wybrany przez sejm zarząd ma wykonać jego uchwały, a głównie zająć się ściąganiem podatków, wypłatą pośmiertnego i wykonaniem zarządzeń sejmu w dziedzinie pracy społeczno-narodowej. Zarząd składa się z dwóch organów: z centralnego zarządu z prezesem i z rady nadzorczej z cenzorem na czele. Obowiązkiem zarządu jest normalna administracja organizacji zarówno w centrali jak i w okręgach. W skład zarządu głównego wchodzi prezes, jego zastępcy, sekretarz generalny i finansowy, skarbnik, dyrektorzy, kapelani, „trustesi“⁶) wzgl. rewizorzy kasy. Część zarządu jest płatną ; pensje ustala sejm.

Strona techniczna asekuracji pośmiertnej jest dość jednolita we wszystkich organizacjach. Ubezpieczenie jest oparte na tabelce, ustalonej według prawdopodobieństwa życia i śmierci na wzór zakładów asekuracyjnych. Przyczyną dość licznych niedomagań wewnątrz organizacji była wychodząca już z użycia forma asekuracji, polegająca na tern, że organizacja ustalała pewną kwotę, płatną w razie śmierci członka, i zależnie od ilości wypadków śmierci rozkładała ten ciężar w równych częściach na członków. Wysokość pośmiertnego i opłaty asekuracyjnej była równa bez względu na wiek członków z tern zastrzeżeniem, że nowi członkowie nie mogli jednak przekraczać lat 40 przy wpisie do organizacji. Opłata zatem asekuracyjna członka (assessment) była w każdym roku zmienna, co w razie większej ilości wypadków śmierci z powodu wysokich ciężarów pociągało niewypłacalność lub rozpadnięcie się organizacji. Ponieważ w intencji każdej organizacji leży zapewnienie swym członkom jak najkorzystniejszych warunków asekuracyjnych, dlatego opłaty w porównaniu z zawodowemi instytucjami asekuracyjnemi są stosunkowo dość niskie, lecz w konstytucji przewidziana jest dodatkowa opłata na wypadek, gdyby regularne opłaty na pokrycie pośmiertnego nie wystarczały. Natomiast obecnie obowiązujące w większości organizacyj tabelki asekuracyjne są lepiej zróżniczkowane zależnie od wieku członka i wysokości pośmiertnego. Zgodnie z amerykańskiem ustawodawstwem o stowarzyszeniach bratniej pomocy (fraternal) wyłącznem zadaniem polskich organizacyj jest ubezpieczenie na wypadek śmierci (nie dożycie) zapomocą rat asekuracyjnych, płatnych do chwili zgonu. Z biegiem lat zakres czynności niektórych organizacyj rozszerzył się na terminową spłatę tych rat, ubezpieczenie żon członków, kobiet i dzieci. Przy organizacjach powstają więc osobne ligi lub wydziały kobiet o równych prawach i obowiązkach, a nadto oddziały dla małoletnich o odrębnej tabel e asekuracyjnej aż do dojścia do wieku, uprawniającego do normalnego wstąpienia do organizacji. Ubezpieczać więc mogą się na podstawie korzystnej opinji lekarskiej wszyscy bez różnicy płci, ze skromnemi warunkami co do wieku i pewnemi zastrzeżeniami co do religji, ponieważ jedne konstytucje nie poruszają sprawy wyznania, inne wymagaą chrześcijańskiego lub rzymsko-katolickiego wyznania. Wskutek pół czy ćwierćwiekowego już istnienia organi-

Do zadania rady nadzorczej wzgl. cenzora należy ogólna kontrola całej administracji i reprezentacja nazewnątrz organizacji. W łonie zarządu — zależnie od rozmiaru organizacji — są dalej czynne różne wydziały, mianowane przez sejm do osobnych zadań, jak pomocy naukowej, wsparć i t. p. Wreszcie zarząd wyłania ze siebie fachowe komitety, np. gospodarcze, finansowe, organizacyjne, oświatowe i t. p. Dla strzeżenia spraw zawodowych, z ubezpieczeniem związanych, organizacje posiadają syndyków, lekarzy i innych płatnych funkcjonarjuszy, a przedewszystkiem swój stały organ prasowy, obowiązkowo abonowany przez członków, w którym omawia się sprawy organizacji. Zarząd jest reprezentacją większości w łonie organizacji i przed każdym sejmem, zwłaszcza Związku Narodowego Polskiego i Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Ka-tclickiego toczy się ożywiona dyskusja, dotycząca wyboru nowego zarządu. Urzędy w zarządzie przedstawiają bowiem pewną wartość materjalną, są cenioną godnością w społeczeństwie polsko-amerykańskiem, a nadto wzmacniają stanowisko wobec politycznych stronnictw amerykańskich i często otwierają drogę do karjery politycznej. Pomimo, że sejmowi przysługuje prawo wyboru zarządu, daje się czasem zauważyć wśród organizacji działanie t. zw. maszyny na wzór amerykańskich stronnictw politycznych, polegające na tern, że partja, będąca u steru, umie zręczną polityką, agitacją i prasą utrzymać się nadal przy władzy.

zacje federalne rozwinęły się w mniej lub więcej potężne instytucje, często o dużym aparacie administracyjnym i znacznych zasobach finansowych.

Na czoło organizacyj federalnych od swego zarania wysunął się i odtąd ten prymat dzierży i dzierżyć będzie Związek Narodowy Polski. Swe cele Związek ostatnią konstytucją z r. 1913 określa słowy: „Gdy wbrew bohaterskiemu poświęceniu i krwawym walkom Naród Polski utracił niepodległość, a zrządzeniem Opatrzności na troistą skazany niewolę przez najeźdźców przemocą z praw do życia i rozwoju wywłaszczony został, najsrożej ukrzywdzona część Jego, dobrowolne przenosząc wygnanie miast ciężkiej niewoli w Ojczyźnie, za wskazaniem Kościuszki i Pułaskiego podążyła do wolnej ziemi Waszyngtona i osiadłszy tu znalazła gościnność i równouprawnienie.

Dzielna ta garstka pielgrzymów, nie tracąc z oczu obowiązków względem nowo przybranego kra'ju i Narodu swego, założyła Związek Narodowy Polski w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki w celach: doskonalszego zespolenia Ludu Polskiego na wychodźtwie, zapewnienia mu należytego rozwoju pod względem normalnym, umysłowym, ekonomicznym i społecznym; uchronienia języka ojczystego, oraz kultury i obyczajów narodowych od zaniku i skuteczniejszego działania wszelkiemi godziwemi środkami na korzyść przywrócenia niepodległości ziem polskich w Europie.

Dzisiaj przeto, pragnąć utrwalić podstawy tego Związku, my, Lud Związkowy i Delegaci Sejmu XX-go, dnia 18-go września R. P. 1913 zgromadzeni w Detroit, Mich., jako wierni Stróże ideałów, które ci założyciele nam w świętej spuściźnie przekazali, doświadczeniem lat trzydziestu i trzech wsparci, niniejszą Ustawę zasadniczą zatwierdzamy i ogłaszamy, jako najwyższe prawo porówno wszystkich członków w Związku Narodowym Polskim skupionych obowiązujące“.

Brzmienie końcowego ustępu i zwłaszcza wzmianka o ludzie związkowym oraz podział w Związku władzy na prawodawczą (sejm), sądowniczo-nad-zorczą (rada nadzorcza jako trybunał sądowy, apelacyjny i nadzorczy z cenzorem na czele) i wykonawczą (zarząd centralny), jest wzorowaniem się na konstytucji Stanów Zjednoczonych i pełną szacunku tendencją wielu wybitnych działaczy Związku, aby w braku niepodległości Państwa Polskiego stworzyć sobie na obczyźnie pewne atrybucje Rządu Narodowego. Z tego więc stanowiska oceniać należy wystąpienia Związku w obronie godności i praw narodu polskiego !). Nie sprzeniewierzył się Związek swym wzniosłym hasłom i dla jego wielostronnej pracy należy mu złożyć wyrazy pełnej czci i szacunku. W każdej sprawie polskiej, proteście czy manifestach ogólno-narodowej, w akcjach oświatowych czy kulturalnych, Związek zwykle dawał inicjatywę i pomoc finansową. Jego zasługą w głównej mierze jest uświadomienie narodowe mas wychodźtwa zapomocą planowej troski o obchody i odczyty narodowe, wykłady popularne, urządzanie bibijotek i czytelń. Subwencjonował polskie szkolnictwo w Ameryce, młodzieży udzielał zapomóg i kosztem pół miljona dolarów założył w Cambrigde dla pielęgnowania ducha polskiego Kolegjum Związkowe, fundował własnym kosztem kilkudziesięciu tysięcy dolarów pomniki Kościuszki w Waszyngtonie i w Chicago. Celem roztoczenia opieki nad emigrantami i reemigrantami wybudował w Nowym Jorku „Dom Emigracyjny“, który duże zasługi składa koło ochrony przybysza przed wyzyskiem. Z jego inicjatywy i pod jego skrzydłami powstały związki Sokołów, Polek, Wojsk Polskich, Śpiewaków i Młodzieży, które zczasem oddzieliły się, aby samodzielnie pracować. W dużej mierze przyczynił się do zbudowania

1) W czasie wojny, kiedy wychodźtwo miało pewne atrybucje rządowe (wojsko, podatki), nabrały te aspiracje bardziej wyraźnego charakteru.

w poszczególnych osiedlach całego szeregu domów narodowych, które stały się ogniskami nowego życia społeczno-narodowego. Związek posiada własny okazały gmach w Chicago, gdzie mieszczą się biura zarządu, obszerna własna bibljoteka, mniejsze muzeum oraz zakłady drukarskie dla wydawnictw związkowych, tygodnika „Zgody“ i „Dziennika ‘Związkowego“. W łonie Związku działają różne wydziały i komisje dla poszczególnych dziedzin szerokiej pracy społeczno-narodowej jak: wsparć, emigracji, rolnictwa i kolonizacji, handlu i przemysłu, szkolnictwa, bibljoteki i muzeum. Zaszczytną zwłaszcza i niezapomnianą pozostanie jego praca w akcji politycznej i ratunkowej na rzecz kraju ojczystego w czasie wojny i w okresie powojennym. Niechaj o tej wielostronnej pracy świadczą wymowne cyfry sprawozdania z ostatnich lat, według którego na cele społeczno-narodowe Związek od swego założenia wydał:

. . doi. 47.05275 19.000-00 191.10970 197.528-58 5.033-61 1.000-00

13.125- 00 8.500-00 3.675.00

13.070-97 410-00 725-75 864.360-71 84.624-05 27.072-68 6.000-00 39.416-00

2.125- 00 191.550-83 408.716-84

60.820-15 15.481-31 112.481-26 91.360-84

Pomnik Kościuszki w Waszyngtonie .    .

Pomnik Kościuszki w Chicago ....

Wsparcia...........

Komisja i Dom Emigracyjny w Nowym Jorku

Zapomogi emigrantom.........

Plebiscyt śląski............

. doi. 2,404.241-03

Razem na cele dobroczynne, oświatowe i narodowe wydał Związek Narodowy Polski

Kwotę 2,404.241.03 doi. należy uzupełnić dalszemi ofiarami w ostatniej dobie na dzieci syberyjskie i inne aktualne cele, tak, że praca społeczno-narodowa Związku Narodowego Polskiego znalazła wyraz w imponującej cyfrze: przeszło 2x/₂ miljonów dolarów.

Kwota ta nie jest bynajmniej zyskiem z wzajemnej asekuracji, lecz na nią złożyły się głównie centowe opłaty na te odrębne cele braci związkowej, która temi groszowemi ofiarami przy stosunkowo szczupłej liczbie członków potrafiła dokonać tak wielkiego dzieła dla dobra miejscowego społeczeństwa i kraju ojczystego.

Związek Narodowy Polski liczy obecnie 165.000 członków, w tem około 40.000 kobiet i 20.000 młodzieży, skupionych w 1.700 grupach,

łącznie z Kanadą. Członkowie jego ubezpieczeni są na sumę około 75 mi-ljonów dok, przytem tytułem pośmiertnego Związek wypłacił już około 12 miljonów dok Majątek Związku w gotówce i papierach wartościowych wynosi blisko 6 miljonów, a w ruchomościach i nieruchomościach prawie 500 tysięcy dok

Mógł Związek podjąć się tak zaszczytnych czynów, ponieważ zawsze pozostają żywemi hasła jego założycieli, panuje duch prawdziwie polskiej wzajemnej tolerancji i wyrozumiałości oraz duże i dumne przywiązanie do swej instytucji między bracią związkową. Związek obecnie zreorganizował swój system ubezpieczeniowy na sposób nowoczesny, podniósł maksymalną kwotę ubezpieczenia do 2.000 dok i przyjął system terminowej asekuracji. Dzisiejszą troską Związku jest pozyskanie pod swój sztandar młodzieży polsko-amerykańskiej dla zapewnienia organizacji — wobec ograniczeń immi-gracyjnych — normalnego wzrostu. Początek w tym kierunku już uczyniono, gdyż w ostatniej dobie powstało kilkadziesiąt grup młodzieży obojga płci, w których tworzą się różne kluby sportowe i towarzyskie. Ten wysiłek jest zapowiedzią dalszego pomyślnego dla Związku rozwoju, lecz równocześnie etapem nowej ewolucji, o której niżej będzie mowa. Chwilowo Związek zamierzał rozciągnąć swą działalność na Państwo Polskie, dokąd powróciło wielu członków i tworzy wyrobione już kadry przyszłej ekspozytury. Narazie otwarcie filji zostało odroczone, ponieważ stan waluty markowej nie pozwolił na rozpoczęcie przedsiębiorstwa asekuracyjnego i wyłoniła się potrzeba osobnej uchwały Sejmu Rzeczypospolitej.

Drugą poważną i zasłużoną organizacją jest Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, którego cele organizacyjne zostały już na wstępie omówione. Podobnie jak Związek, Zjednoczenie bierze żywy udział w ogólnej pracy narodowo-społecznej przez zakładanie wśród osad kołek oświatowych, czytelń, urządzanie przedstawień na cele kościelne i oświatowe. Energicznie staje Zjednoczenie w obronie dobrego imienia przybyszów polskich, lecz do najcenniejszych jego zasług należy troskliwa ochrona szkolnictwa polskiego przed amerykanizującemi dążeniami miejscowego episkopatu. Istniejący wewnątrz organizacji Wydział Pomocy Naukowej udziela pomocy materjalnej młodzieży ubogich rodziców, kształcącej się w średnich i wyższych zakładach, a Wydział Wsparcia w kalectwie i w starości niesie pomoc zubożałym członkom. Są to osobne wydziały, których fundusze zasilają członkowie osobnemi składkami po 1 ct. miesięcznie. Podobnie jak w Związku, integralną część organizacji stanowi „Młode Zjednoczenie“, t. j. oddział małoletnich, do którego należeć mogą dzieci członków Zjednoczenia w wieku od 1 do 18 lat, poczem automatycznie przechodzą do organizacji dla dorosłych. Celem tego oddziału poza troską o trwałość organizacji jest rozwijanie ducha narodowego i religijnego wśród młodzieży polsko-amerykańskiej. Zjednoczenie liczy obecnie blisko 100 tysięcy członków oraz 950 osad. Członkowie ubezpieczeni są na sumę blisko 60 miljonów, tytułem pośmiertnego wypłacono dotychczas przeszło 8 miljonów, na wsparcia w kalectwie wydano 97.400, na pomoc naukową przeszło 100 tys., na cele narodowe w Polsce 250 tys., na sierocińce i inne cele dobroczynne około 50 tys. doi. — Zjednoczenie posiada własny gmach w Chicago, w którym mieszczą się biura zarządu, stała i ruchoma bibljoteka, drukarnia i redakcja organów Zjednoczenia, t. j. „Tygodnika Zjednoczenia“ i „Dziennika Zjednoczenia“.

Drogą secesji ze Związku i Zjednoczenia zwykle powstały dalsze organizacje federalne, które w ustroju swym, celach i programach niewiele się różnią od macierzystych organizacyj. Wśród nich wyróżnia się Związek Polek, organizacja wyłącznie kobieca, istniejąca już 25 lat, o współczesnej

liczbie 25 tys. członków. Związek posiada własny dom w Chicago, w którym mieszczą się biura zarządu, sale do zebrań i redakcja tygodnika „Głos Polek“. Przez swój Wydział Oświaty udziela Związek pomocy mniej zasobnym dziewczętom, kształczącym się na wyższych zakładach naukowych, oraz daje subwencje grupom na popularne wykłady wewnątrz organizacji. W zasadzie zakres działania taki sam jak Związku wzgl. Zjednoczenia, w porównaniu z liczbą członków i zasobami organizacji ujawnia większą ruchliwość, a zwłaszcza podczas wojny imponującą ofiarność. Trzeba złożyć hołd kobiecie polskiej na wychodźtwie, że wykazuje ona dużo energji, ruchliwości i tężyzny w życiu domowem i organizacyjnem, że pozbywszy się na nowej ziemi wielu krępujących ją konwencjonalnych węzłów, nabrała odwagi i siły w wielu troskach i zadaniach życia codziennego i społecznego.

Na szczególną wzmiankę zasługują U n j e w Buffallo, Wilkesbarze i Pittsburgh wśród których, zwłaszcza wśród dwóch ostatnich, przeważają górnicy. Mimo swej etykiety unijnej nie mają one charakteru zawodowego na wzór unij amerykańskich, lecz są stowarzyszeniami wzajemnego ubezpieczenia na wypadek śmierci, aczkolwiek odgrywają pewną rolę wśród amerykańskiej unji górniczej ze względu na ilość reprezentowanych członków. Unje są dość silnie zagospodarowane, mają swe domy unijne i własne organy prasowe.

Odrębną organizacją, aczkolwiek opartą na zasadach wzajemnej pomocy na wypadek śmierci, jest Macierz Polska, założona w roku 1897 wyłącznie dla młodzieży w wieku lat 12 i wyżej. Zasadniczym jej programem jest skupienie młodzieży dla celów oświatowej i towarzyskiej natury pod kierownictwem duchowieństwa, celem ochrony przed ujemnemi wpływami szybkiej amerykanizacji.

Poniższa tabelka wyszczególnia rozwój federalnych organizacyj bratniej pomocy z wyjątkiem Związku i Zjednoczenia — na podstawie zestawienia Polskiego Biura Statystycznego :

ORGANIZACJA

MIEJSCOWOŚĆ

Rok założenia

Członków

Grup

Ubezpieczenia na

ogólną sumą w doi

Dotychczas wypłacono tytułem pośmiertnego w doi.

Związek Polek w Ameryce ...    ...

Macierz Polska .

Unja Polska w Ameryce Unja Polska w Ameryce Unja św. Józefa .    .

Stowarzyszenie Polaków Związek Polaków w Ameryce .......

Polsko-Narodowa Spójnia Polskie Stowarz. Kasy Pośmiertnej św. Jana К ant ego .    .    .    .

Stowarzyszenie Polskie Rzymsko-Katolickie Delewarskie Pol. Stow.

Kasy Pośmiertnej . Zjednoczenie Pol. Naród. Zjednoczenie Pol. Rzymsko-Katolickie .    .    .

Chicago III. Chicago III. Buffalo N. Y. Wilkes Barre, Pa. Pittsburg, Pa. Milwaukee, Wis.

Cleveland, O. Scranton, Pa.

Filadelfja, Pa.

Detroit, Mich.

Wilmington, Del. Brooklyn N. Y.

Bay City, Mich.

* ►—i    ‘ t—L H-t t—l

00 00 00 00 co 00

ко ко ко KO 40 KO

кл O O O 00

25.000 ;

8.000 j

18 936 j    136 j 12,693.734

12.000 I    120    9,000.000

5.850    52    1,900.000

10.772    179    6,352.500

СО T—I

lO CN i—i

14,000.000

3,000.000

1,500.000

600.000

2,936.467

1,500.000

174/00

1,301.645

1895    7.015 86 4,138,000 365.395

1908 11.000 121 8,000.000 187.292

1899    25.434    100    4,451 350    234.820

1894    8.165

83    4,426.600    886.831

1908    6.668 14    961.8201 69.156

1903    9.000 131 3,600.000 ! 295.000

1893    3.120    34    1,416.000    221.000

Do typu organizacji bratniej pomocy należą Kasy Chorych, wzorowane na ówczesnych instytucjach w Małopolsce. Różnią się one od federalnych organizacyj tem, że celem ich jest łączna pomoc na wypadek choroby, śmierci i kalectwa, zaś od towarzystw benefitowych tem, że są organizacjami federalnemi, obejmującemi więcej grup. Kasy Chorych są czynne w przemysłowej grupie wschodniej, ilość ich jest stosunkowo skromna, a najlepiej rozwija się Kasa Chorych w Nowym Jorku, która liczy członków 3.700, grup przemysłowych 68, górniczych 39, razem 107 i dotychczas wypłaciła 328.091*61 doi. tytułem zasiłków głównie w chorobie.

Poza organizacjami bratniej pomocy, łączącemi cele ideowe z ubezpieczeniem członków i ich rodzin na wypadek śmierci lub choroby, wychodźtwo zdobyło się wcześnie na organizacje czysto ideowe, mające na celu podniesienie świadomości patrjotycznej, zachowanie narodowej odrębności i utrzymywanie duchowej łączności z Polską. Są to organizacje o charakterze wybitnie politycznym dość przelotne i o nich będzie mowa w rozdziale, omawiającym życie narodowe. Obecnie należy omówić organizacje o celach ideowych i kulturalno - oświatowych, wytworzonych na tle potrzeb lokalnych wychodźtwa. Do tych federalnych organizacyj należą : Związek Sokołów, Wojsk Polskich, Młodzieży i świeżo założone Stowarzyszenie Weteranów Armji Polskiej. Sokół polski w Ameryce jest przeszczepieniem idei sokolej z ziemi polskiej, a początek jego datuje się dość wcześnie, ponieważ pierwsze gniazdo powstało w r. 1887 w Chicago i przetrwało do dnia dzisiejszego pod nazwą Macierzy Sokolstwa Polskiego w Ameryce.

Wślad za pierwszem gniazdem powstają dalsze w Chicago i okolicy, a w r. 1894, w stuletnią rocznicę powstania kościuszkowskiego nastąpiło połączenie dotychczasowych gniazd w Związek Sokołów, mający na celu według brzmienia statutu : „łączenie polskich gimnastycznych towarzystw sokolich w Stanach Zjednoczonych w celu skuteczniejszego pielęgnowania i szerzenia gimnastyki“. Pod opiekuńczemi skrzydłami Związku Narodowego Polskiego, a następnie samodzielnie, sokolstwo rozwinęło się potężnie, dochodząc tuż przed wojną do liczby 21.000 członków, ugrupowanych w siedmiuset gniazdach, podzielonych na kilkanaście okręgów. Zloty okręgowe, w których brało udział i po 1.000 ćwiczących członków, nie należały do rzadkości, a maszerujące z karabinami na ćwiczenia wojskowe kolumny wzbudzały uznanie Amerykanów. W czasie wojny z inicjatywy sokolstwa powstała szkoła podoficerów w wojennym obozie angielskim w Camp Borden w Kanadzie, a następnie szkoła podchorążych w Cambridge. Gdy rząd amerykański zezwolił na formowanie oddziałów ochotniczych, najwięcej ochotników dały kadry sokole, a pierwsza dywizja późniejszej armji Hallera składała się przeważnie z sokołów z Ameryki. Sokolstwo dostarczyło do armji polskiej i amerykańskiej 6.200 ochotników, przeprowadziło kursy pielęgniarskie wśród swych sokolic, zebrało przeszło 100.000 doi. i brało wybitny udział w pracy ratunkowej na rzecz kraju ojczystego. Idea sokola wychowała poważny zastęp gorliwych pracowników pośród młodzieży, urodzonej na ziemi amerykańskiej, ochroniła ją od zapomnienia mowy ojczystej, a nawet przywróciła mowę polską wśród

wielu starszych druhów, którzy wskutek pobytu wśród obcych swój język zaniedbali. Związek Sokołów liczy obecnie 12.000 członków w 285 gniazdach

i posiada dość liczne, często okazałe, własne sokolnie. Dzisiaj sokolstwo jest dość zdziesiątkowane, ponieważ z chwilą powstania Państwa Polskiego straciło podstawową ideę, lecz bynajmniej nie wykazuje w swej idei tak dużego marazmu, jaki daje się zauważyć w Polsce. Przeciwnie Sokół Polski w Ameryce kieruje swoje wysiłki na bardzo wdzięczne pole rozwoju wśród młodzieży polskiej idei skautowej i pragnie odegrać w życiu wychodźtwa taką

samą rolę jak Stowarzyszenie Męskiej Młodzieży Chrześcijańskiej w Ameryce wśród społeczeństwa amerykańskiego, naturalnie zmodyfikowaną do potrzeb religijnych wychodźtwa.¹)

Związek Wojsk Polskich był organizacją niższego’ typu, mało skonsolidowaną, lecz rozległą, ponieważ w latach, poprzedzających wybuch wojny światowej, dochodził do tysiąca stowarzyszeń. Związek wzorował się na organizacji pułków wojskowych kościoła katolickiego w Ameryce, lecz, jak jego wzór, nigdy nie przedstawiał donioślejszej wartości rycerskiej czy wojskowej. Były to omówione już w poprzednim rozdziale stowarzyszenia przeważnie parafjalne, które używały mundurów wojskowych głównie do podniesienia uroczystości kościelnych. Są one raczej wyrazem, jak idea walki o niepodległość zakorzeniła się głęboko w sercach wychodźtwa, które ideę tę połączyło z głęboką religijnością. Stowarzyszenia miały często swoje karabiny, a nawet stare armaty, swą hierarchję wojskową dość rozgałęzioną i na tern tle przechodzi powoli do historji poczciwa przecież postać „generała Tabaki“, będąca symbolem różnych wysokich godności wojskowych na wy-chodźtwie. Była to jednak idea dość żywotna, która wychowała kadry przyszłej armji Hallera i dostarczyła dużego kontyngentu ochotników do armji amerykańskiej. Stowarzyszenia wojskowe znajdują się obecnie w pełnym zaniku, lecz może się znajdzie pióro historyka, który na ten ciekawy zespół uczuć patrjotycznych i religijnych chłopa polskiego po drugiej stronie oceanu rzuci więcej światła. Natomiast wybitnie wojskowy charakter posiada odosobniona organizacja Gwardji Kościuszki w Milwaukee, wchodząca w skład milicji stanowej w Wisconsin. Założona w r. 1874, posiada własną zbrojownię, odbywa regularne ćwiczenia i zdobyła sobie zaszczytną tradycję w bojach amerykańskich. Do ideowych zrzeszeń należy Związek Młodzieży Polskiej w Ameryce, założony w r. 1894, z obecną siedzibą w Springfield, Mass., mający na celu, według słów swego programu, „działanie dla dobra sprawy polskiej celem przyczynienia się do wydobycia Ojczyzny z jarzma niewoli, szerzenie oświaty, łączenie się młodzieży polskiej na całym obszarze świata.“ Dalej Związek zamierzał „budzić ducha narodowego i poczucie polskości w zamerykanizowanej naszej młodzieży, zakładać czytelnie, bibljoteki i szkółki wieczorne, wydawać pisma i książki polskie, urządzać obchody narodowe“ i łączył z tym programem wojskowe ćwiczenia i taktykę.⁷ 8) Naogół Związek nie zdołał ani w części zrealizować swych szczytnych haseł i wykazuje mało żywotności wśród swych do tysiąca dochodzących członków, — może z powodu dość wadliwie ujętego statutu, że do organizacji należą dalej już dobrze posiwiali członkowie, wskutek czego Związek tracił z biegiem lat swój młodzieńczy charakter. Do rzędu organizacyj ideowych mimo swej zawodowej etykiety należy Towarzystwo Techników i Handlowców Polskich w N. Jorku, jedyne lokalne stowarzyszenie w Ameryce, skupiające celowo inteligencję polską. Założone pod koniec r. 1918 z chwilą powstania Państwa Polskiego, objęło swym programem wymianę myśli i zdobyczy kulturalnych między obu Rzeczamipospolitemi. Liczy obecnie około setki członków łącznie z młodzieżą akademicką, dało inicjatywę do licznych aktualnych memorjałów i manifestacyj publicznych i w swem oknie do Europy stało się ośrodkiem kulturalnym, przez który przesuwa się poważny zastęp prelegentów polskich i amerykańskich.

Najnowszą organizacją ideową, jest S t o war z y s z e n i e Weteranów

Ill

Armji Polskiej w Ameryce, założone w r. 1921 z siedzibą w Cleveland, mające na celu kultywowanie ducha żołnierskiego, pomocy koleżeńskiej głównie dla swych inwalidów i tradycji wspólnie przeżytych trudów. Stowarzyszenie skupia większą połowę weteranów w liczbie blisko 15.000, zorganizowanych w placówkach, rozsianych po większych osadach polskich; redaguje własny miesięcznik „Weteran“ i wykazuje ruchliwą działalność w kierunku zapewnienia weteranom-inwalidom pracy czy utrzymania. Starania jego zmierzają do budowy dla kolegów klubów wzgl. przytułków w Ameryce i w Polsce i doczekały się już częściowego zrealizowania przez nabycie okazałego majątku Kuligi w Polsce, gdzie pokaźna liczba inwalidów znalazła oparcie i pracę. Natomiast program osadnictwa na ziemiach kresowych i oparcia go na kooperatywnej gospodarce nie przyniósł spodziewanych wyników. Aczkolwiek młode, Stowarzyszenie potrafiło troskliwą opieką o los kolegów i umiejętną apolityczną taktyką zdobyć sobie już duże uznanie wśród wychodźtwa i jego życzliwą pomoc dla swego programu. Pokrewną Stowarzyszeniu organizacjąr jest Związek Polsko-Amerykańskich Weteranów Wojny Światowej, wchodzący w skład Amerykańskiego Legjonu Weteranów. Odrębną formą organizacyj ideowych są związki i towarzystwa śpiewacze i muzyczne, celem pielęgnowania śpiewu i muzyki narodowej. Jako duża atrakcja dla młodzieży, związki neutralizują postępy amerykanizacji i grają wśród wychodźtwa doniosłą rolę w konserwacji tradycyj rodzimych. Szczególnie kultem swego śpiewu i muzyki wychodźtwo wyróżnia się od otoczenia amerykańskiego, naogół zwracającego mało uwagi na tę stronę życia kulturalnego i zadowalającego się śpiewem czy muzyką maszynową. Towarzystwa śpiewacze i muzyczne występują na obchodach narodowych, zjazdach czy sejmach wychodźczych oraz na obchodach amerykańskich i cieszą się szczególnem przywiązaniem wychodźtwa, ponieważ do tradycyjnego już programu wszelkich większych zebrań, wieców czy obchodów wchodzi współudział śpiewu i muzyki polskiej.

Federalną organizacją chórów jest założony w r. 1888 Związek Śpiewaków Polskich w Ameryce z siedzibą w Cleveland, obecnie obejmujący 153 stowarzyszonych chórów z liczbą blisko 3 tysięcy członków obojga płci. W poszczególnych osiedlach towarzystwa śpiewacze pod nazwą Kół Śpiewackich, Harmonij, Lutni, Lir i t. p. potrafiły dojść do znacznego rozkwitu, liczą po kilkaset członków i posiadają okazałe lokale wzgl. kluby, a nawet własne domy. W zrzeszeniach śpiewaczych przeważają chóry męskie i są lepiej zorganizowane od chórów żeńskich. Wśród tych ostatnich najliczniejsze zespoły są w parafjach pod nazwą Chórów Parafjalnych św. С e c y 1 j i. W porównaniu z chórami słabiej przedstawiają się towarzystwa muzyczne, gdy bowiem pierwsze troskliwie krzewią pieśń polską, drugie więcej ulegają wpływom amerykańskiej i międzynarodowej muzyki, choćby ze względu na popłatne zastosowanie jej do tańca, cieszącego się w Ameryce powszechnem powodzeniem.

Sieć organizacyjna wychodźtwa jest zbyt bujna, aby ją można w jednym rozdziale wyczerpać. Dla lepszego ujęcia tego tematu okazuje się praktycz-niejszem omówienie dalszych organizacyj przy traktowaniu dziedzin życia wychodźtwa, na podłożu których wyrosły, a więc tak poważnego Zjednoczenia Kapłanów Polskich w Ameryce przy organizacji kościelnej, stowarzyszeń oświatowych w dziale szkolnictwa i oświaty, zrzeszeń pólitycznych przy omawianiu życia narodowego, a związków zawodowych i handlowych przy organizacji ekonomicznej.

Życie więc wychodźtwa bije dość silnem lecz rozproszonem tętnem, ponieważ liczba stowarzyszeń i organizacyj polskich w Ameryce niewątpliwie

przekracza dziesiątkę tysięcy. To pozornie bujne tętno przyniosły lokalne potrzeby osady, gorliwa praca jednostek oraz agitacja prasowa i wiecowa, a rozproszyły zawiści osobiste, egoistyczne interesy i lokalny separatyzm. Niektóre cyfry, w porównaniu z ogólną liczbą przybyszów polskich, pozornie są imponujące, ponieważ silnie rozwinął się t. zw. interlocking membership, polegający na tern, że Polacy czynniejsi w życiu organizacyjnem zapisują się do dwóch lub więcej organizacyj asekuracyjnych i kilku lub kilkunastu stowarzyszeń lokalnych dla zapewnienia sobie większej asekuracjix) lub ze względu na lokalne potrzeby społecznej pracy albo trzeźwo pojętego bussinesu. Mało uspołeczniony przybysz niezawsze odczuwał potrzebę organizowania się w stowarzyszenia polskie, lecz zadowalał się przyjęciem zewnętrznych znamion kultury otoczenia. Według opinji starszej emigracji stosunek ten obecnie pogarsza się i dlatego opinję Carnegie Corporation,²) że 80°/o Polaków, a 50°/o Polek jest zorganizowanych w stowarzyszenia, należy przyjmować z pewnem zastrzeżeniem. Tak samo dość problematyczną jest opinja, że około I¹)2 miljona Polaków należy do organizacyj bratniej pomocy różnych odcieni — chyba, że uwzględni się wspomniany już interlocking membership. Zasługa tych różnorodnych organizacyj, polega głównie na tem, że są dość owocną szkołą pracy społecznej, obowiązków obywatelskich i instytucyj amerykańskich. Są one faktycznie bratnią pomocą w potrzebach i troskach codziennego życia, pomagają w nieszczęściu, doradzają w kłopotach i wychowują do nowych zadań na nowej ziemi. Dla braku dostatecznej liczby inteligencji nie wyszły one w osadach jeszcze poza ramy pewnego rodzaju samopomocy gminnej, lecz wobec wzrastającego odsetku inteligencji, wychowanej w Ameryce za wzorem amerykańskim, pójdą po drodze coraz obszerniejszej wzajemnej pomocy ekonomicznej. Organizacje wyższego typu, obejmując szersze horyzonty, stoją na straży godności narodowej i interesów swego społeczeństwa oraz kierują przy pomocy swej sieci organizacyjnej i prasy jego ruchem oświatowo-kulturalnym. Zasługi zwłaszcza Związku Narodowego pozostaną zaszczytną kartą w dziejach narodu polskiego. Ujemną stroną zarówno organizacyj gminnych jak i parafjalnych i federalnych jest ich rozproszenie i to właśnie w tych dziedzinach, gdzie współpraca mogłaby przynieść najlepsze wyniki. Są pewne próby, lecz mało żywotne, aby temu rozproszeniu przeciwdziałać, i w tym celu u góry powstała po wojnie Rada Organizacyj Polskich, a u dołu w większych osiedlach organizują się niekiedy Gminy, mające na celu skupienie wszystkich stowarzyszeń lokalnych bez względu na ich sympatje i pogram wewnętrzny.

Dalej są jednak widoczne egoizmy lokalne, tendencje do zamykania się w światku miejscowym przedewszystkiem w swej „Polsce w zmniejszeniu“ wskutek braku dostatecznie wyrobionego pojęcia społeczności wychodźczej. Głównie na tle organizacyjnego życia wyłania się słaba strona przejściowego społeczeństwa polsko-amerykańskiego, że brak mu cementu, któryby silniej i trwalej łączył różne przęsła. Nie spełnia w dostatecznym stopniu tego zadania również kościół, szkoła ni prasa i w warunkach życia na wychodźtwie pomyślnie nie może go spełniać. Wskutek tego rośnie partykularyzm lokalny, rozpraszający wychodźtwo na odrębne komórki, nikłym systemem krwionośnym połączone ze sobą. Dzisiejszy brak wyrobionego pojęcia społeczności wychodźczej, któreby żywiej i szerzej łączyło wewnątrz osady i wychodziło poza jej ramy, będzie się dawał z biegiem lat coraz silniej odczuwać.

Spełniła się obawa Agatona Gillera, który wspomnianą odezwą chciał przeciwdziałać rozproszeniu, jakie groziło wychodźtwu polskiemu w Ameryce.

!) Najwyższa asekuracja wynosi tylko 2.000 doi.

2) Instytut do badania przejawów życia społecznego w Ameryce.

Rozprysło się bowiem życie polskie i u góry i u dołu. Na górze istnieje kilkanaście federalnych organizacyj bratniej pomocy bez widocznej racji stanu, które cele ideowe mniej lub więcej włączają do swego programu, kilka organizacyj czysto ideowych i zawodowych, na dole zaś wśród osad dziesiątki, a wśród większych nawet setki — drobnych towarzystw — ugrupowanych koło parafji lub domu narodowego. Nastąpiło rozpryśnięcie życia, powodujące brak jednolitej organizacji u szczytu, a gorsze rozproszenie u podstaw. Rozproszenie sprowadziły poza decentralizacją osad również waśnie wewnętrzne, a raczej ambicje jednostek wzgl. narodowa wada, że dusza polska ma stosunkowo mało właściwości ziarnek piasku, które razem tworzą granit, a rozproszone wiatr ponosi.

#w0

q KOLA ^ w KRAKOWIE О

^

ROZDZIAŁ VIII.

¹

Pojęcie Amerykanów łącznikowych (hyphenated) jest związane z grupami narodo-wemi i pochodzi od słowa hyphen — gramatycznie łącznik, kreska, dla określemia pierwotnego pochodzenia nowych obywateli amerykańskich, a więc francusko-amerykańskich, włosko-amery-kańskich, polsko-amerykańskich i t. p.

²

   Karol Wachtel. Dzieje Zjednoczenia Polskiego Rzymsko - Katolickiego w Ameryce, Chicago 1913 r.

³

   Stanisław Osada: Historja Związku Narodowego Polskiego. Chicago 1905.

⁴

   O niej później mowa.

⁵

   Np. konstytucja Związku Polskiego Narodowego ustala, że grupa do samoistnej egzystencji potrzebuje 25 członków, a na każdych tysiąc członków, ugrupowanych w gminą związkową, przypada trzech delegatów na sejm. Sejm wybiera np. marszałków, pilnujących porządku na sali obrad. Nie są oni więc przewodniczącymi sejmu, jak w Polsce, lecz funkcje ich zbliżone są do woźnych zgodnie z angielskiem pojęciem urzędu marshal = stróż porządku.

⁶

-«    3) Trustes pochodzi od angielskiego słowa trustee = kurator lub opiekun i stąd obowiąz

kiem tych urzędników jest opieka nad stanem kasy.

⁷

   Stowarzyszenie Męskiej Młodzieży Chrześcijańskiej (Young Men Christian Association), znane bliżej w Polsce pod nazwą cioci Imci.

⁸

   Według historji ks. W. Kruszki.

Organizacja kościoła.

Pierwsze wysiłki. — Tolerancja wyznaniowa w Ameryce. — Ustrój parafij polskich. — Administracja finansowa i pastoralna. — Sprawa majątków kościelnych. — Położenie proboszczów. — Charakterystyka duchowieństwa. — Kler zakonny. — Upośledzenie w wyższej hierarchji. — Kościoły niezależne. — Polsko-narodowy zreformowany kościół. — Propaganda religijna.

Historja kościoła polskiego w Ameryce jest synonimem osadnictwa ; gdzie wzniosły się wieże kościelne, tam już życie polskie głębszego nabrało nurtu, tam zrealizowały się żywotne pragnienia przybyszów. Jeżeli ks. W. Kruszka w swej cennej „Historji polskiej w Ameryce“ przeważnie mówi o sprawach kościelnych, to faktycznie historja polska w Ameryce splotła się nieodłącznie z jej kościołem i razem przeżywać będą dalsze losy historji. Kościoły polskie równorzędnie rosły z falą przybyszów, a więc statystyka z r. 1870 notuje 17 parafij, w 1880 roku 75, w 1890 roku 170, w 1900 roku 390, w 1910 roku 512, w 1920 roku 760, a obecnie blisko 800 parafij katolickich. Przyczyną tego potężnego rozkwitu organizacji parafjalnej w ciągu pół wieku jest głęboka religijność ludu polskiego, a poczęści brak żywszego ruchu umysłowego w tych środowiskach w Polsce, z których emigranci wyszli. Widnokrąg umysłowy chłopa polskiego skupiał się koło parafji, która obok gminy była organizacją znaną i szanowaną, a której brak odrazu dawał mu się odczuwać na wychodżtwie. W obcym kościele kazania i śpiewów nie rozumiał, wyspowiadać s’ę nie mógł, czuł atmosferę zimną i niechętną, która nie mogła zaspokoić najskromniejszych jego potrzeb re.igijnych. Gdy więc osada nabrała cech trwałości, pierwszym jej większym wysiłkiem była troska o założenie własnej parafji. Początki w budowie własnego kościoła były trudne i obowiązki duchowieństwa ciężkie.

Ameryka do obecnej chwili zachowuje z biegiem czasu zanikający charakter kraju misyjnego. Dotyczyło to zwłaszcza parafij farmerskich, które dość długo zachowały cechę stacyj misyjnych, zaczem obowiązki kleru polegały na objeżdżaniu skromnych kościołów, rozrzuconych na wielkiej przestrzeni. W miastach organizacja szła szybciej, osady bowiem silnie się skupiały i wzrastały z każdą falą przybyszów. Gdy osada zdecydowała się na utworzenie parafji, wybierała komitet, który zwracał się do biskupa z prośbą o erygowanie nowej parafji i wyznaczenie polskiego duchownego. Prawa misyjne nakazywały zakładać placówki kościelne, więc o pozwolenie biskupa było stosunkowo dość łatwo. Często inicjatywa założenia parafji wychodziła od duchownego, przybyłego w misji lub wprost z Polski, który po naradzie z osadą układał projekt przyszłej parafji i zwracał się do biskupa o ewentu-aine przyjęcie go do diecezji i o zatwierdzenie planu. Po otrzymaniu pozwolenia pierwsze nabożeństwa odbywały się zwykle w wynajętych lub do tego celu wybudowanych prowizorycznych halach, o ile nie było w sąsiedztwie życzliwego kościoła katolickiego innej narodowości. Powoli proboszcz zbierał pieniądze drogą nadzwyczajnych składek i normalnych opłat, aby zakupić grunt pod budowę kościoła, szkoły i plebanji. Po złożeniu pewnej gotówki proboszcz zwracał się do biskupa i przedkładał mu szkic budżetu przyszłej parafji. Biskup zatwierdzał plan finansowy i budowlany oraz udzielał nowej parafji poręki finansowej, która otwierała kredyt w banku. Zależnie od poręki biskupa i zamożności osady pierwsze budynki były skromne, zwykle drewniane lub odrazu okazałe i murowane, a w stosunku do swego bezpośredniego otoczenia może za wielkie i kosztowne. W zaraniu ruchu wychodźczego kleru polskiego. było mało, obowiązki jego o charakterze misyjnym ciężkie i mało zachęcające przy widocznej niechęci miejscowej hierarchji koście!nej. Starsza generacja irlandzko-niemiecka, która budowała katolicką hierarchję kościelną w Ameryce, niechętnie spoglądała na powstawanie nowszych ustrojów kościelnych, w jej opinji zbyt narodowych. Widoczne' są ustawiczne próby narzucania parafjom polskim kleru irlandzko-niemieckiego, władającego licho językiem polskim, próby bezowocne, doprowadzające do częstych starć i zaburzeń parafjalnych¹). Dłuższa była współpraca kleru niemieckiego, ponieważ przybysze z Wielkopolski stanowili pierwsze kadry masowej emigracji i z konieczności dla braku kleru polskiego i pod wpływem zaostrzonych uczuć religijnych na tle walki kulturalnej w zaborze pruskim dość długo szukali oparcia w niemieckiej katolickiej organizacji parafjalnej. Po r. 1880 następuję widoczna emancypacja z pod wpływu kleru irlandzko-niemieckiego, a duchowieństwo polskie, liczniej przybywające z Polski, cieszy się większą tolerancją miejscowej hierarchji wskutek niepowodzenia licznych prób niepolskiej administracji parafjalnej. Parafje polskie poczynają się ze wzrostem powszechnego dobrobytu szybko mnożyć i przybierają nazwy miejsc cudownych w Polsce lub patronów kościoła, od których osada otrzymuje zwykle swe osobne miano, np. Częstochowa, Jadwigowo, Stanisławowo, Kantowo i t. p. Niektóre z tych nazw przeszły do nomenklatury amerykańskiej, a zwykle posługiwanie się mianem, zaczerpniętem od patrona kościoła na określenie osady, dotyczy większych osiedli polskich, np. w Chicago, Detroit, Buffalo — dla ułatwienia orjentacji wśród kilku lub kilkunastu osad, rozproszonych na przestrzeni wielkiego miasta.

Rozwój kościoła polskiego ułatwia obok postanowień kościelnych o krajach misyjnych pełna tolerancja wyznaniowa w Stanach Zjednoczonych. Konstytucja Stanów Zjednoczonych określa stosunek państwa do religji słowy : „Kongres nie będzie uchwalał praw, odnoszących się do zakładania religji lub zabraniających wolności religijnej“. Rezultatem tej wolności religijnej w Ameryce jest z jednej strony zimny indyferentyzm, a z drugiej dość wyraźne uprzedzenie religijne. Większa połowa ludności należy do poszczególnych kościołów z własnej woli i wyboru. Wolność wyznania jest doskonałym probierzem gorliwości religijnej, ponieważ członkiem kościoła jest tylko ten, kto chce spełniać praktyki religijne i ponosić ciężary, związane z utrzymaniem swego kościoła. Wskutek pełnej tolerancji wyznaniowej egzystencja wszystkich kościołów wobec konstytucji jest równa, co pobudza do energji i troski o pozyskanie wyznawców.

Chociaż konstytucja nie ustanawia religji państwowej, naród amerykański oficjalnie hołduje chrześcijaństwu. Wobec niezależności od państwa każda kongregacja kościelna posiada nieograniczone prawo wewnętrznej autonomji. Stąd w Ameryce panuje duża rozmaitość kościołów i wyznań, ale i silne zainteresowanie sprawami religijnemi. Wszystkich wyznań religijnych w Stanach Zjednoczonych jest około dwustu, lecz różnice między niemi są często zbyt nikłe, aby je grupować osobno. Luteranie dzielą się np. na ośmnaście odrębnych kongregacyj, baptyści należą do czternastu różnych organizacyj, metodyści do 15-tu, a prezbiterjanie do 10-ciu osobnych ugrupowań. Ogólna liczba zarejestrowanych wyznawców wszystkich wyznań w Ameryce wynosi prawie 50 miljonow osób. Siedm następujących wyznań posiada powyżej miljona członków: katolicy 24*/₂ milj., baptyści 8 milj., metodyści 8 milj., luteranie 2J/₂ milj., prezbiterjanie blisko 2*/₂ milj., uczniowie Chrystusa lx/₂ milj., kościół episkopalny przeszło miljon. Następnie idą wyznania i sekty chrześcijańskiego i niechrześcijańskiego wyznania, mniej lub więcej zorganizowane, czasem obejmujące tylko jedną kongregację o drobnej ilości członków. Większość tych wyznań i sekt religijnych zawdzięcza swe powstanie i rozwój immigrantom, którzy w Ameryce mogli swobodnie wyznawać swą religiję i czcić Boga według nakazów sumienia. Tylko kilka i to mniejszych wyznań religijnych jest czysto amerykańskiego pochodzenia. Kościół katolicki wskutek swej centralizacji i dyscypliny wykazuje niezwykle szybki rozwój i na podstawie ostatniej statystyki wśród 24x/₂ milj. wyznawców liczy 3 kardynałów, 15-tu arcybiskupów, 94 biskupów, 15.589 księży, 10.608 kościołów, 311 szkół dla chłopców, 700 szkół dla dziewcząt, 5.892 parafij ze szkołą i 1,701.213 młodzieży.

W porównaniu ze zasobnemi kościołami protestanckiemi kościół katolicki nie dorównuje im majątkiem i liczbą członków. Wyżej cytowaną statystykę należy sprostować w tym kierunku, że kościół katolicki zalicza do członków również dzieci ochrzczone w jego przybytkach, gdy kościoły protestanckie wliczają tylko osoby dorosłe. Rejestrując zatem tylko osoby dorosłe, kościół katolicki może liczyć obecnie przeszło 18 milj., a sekty protestanckiego kościoła około 25 milj. wyznawców¹). Biorąc pod uwagę ilość księży i pastorów oraz budynków kościelnych, różnica między temi kościołami jest tem więcej widoczna na korzyść ugrupowań protestanckich, ponieważ katolicy łącznie w klerem zakonnym mają ogółem 22.500 osób stanu duchownego i 17.500 budynków kościelnych, a protestanci 170.000 duchownych i 113.000 budynków kościelnych. Wobec dużego rozproszenia ugrupowań protestanckich, ciągłych prądów, sporów, secesyj i rosnącej stąd słabości, kościół katolicki posiada wskutek swej właśnie karności dużą siłę atrakcyjną i horoskopy coraz pomyślniejszego rozwoju. Zwłaszcza po wojnie kościół katolicki, wspomagany przez potężną instytucję: The Knights of Columbus poczyna odgrywać coraz więcej doniosłą role w Rzymie narówni ze wzrostem wpływów politycznych Ameryki w Europie.

Wracając do organizacji parafij w Ameryce, należy podkreślić, że nie są one pojęciem geograficznem i nieprędko nabędą charakteru terytorjal-nego mimo dużych w tym kierunku wysiłków episkopatu amerykańskiego. W kraju, który niedawno stracił charakter wybitnie misyjny i znajduje się w okresie przejściowym, gdzie katolicy ledwo dosięgają 25 "/o ludności, nie może się wytworzyć pojęcie parafji terytorjalnej, zwłaszcza w kościele katolickim, którego główną masę wyznawców stanowią przybysze z Europy, grupujący się według swych potrzeb narodowych i religijnych. Parafje po-

1) Według statystyki

z r.

1919 było 17,835.553 dorosłych katolików.

zostaną zatem grupami katolików dane] narodowości, zamieszkałej na mniej lub więcej rozrzuconej przestrzeni obok innej narodowości katolickiej, posiadającej swe własne budynki kościelne. W katolickiej organizacji kościelnej w Ameryce niema parafij ściśle rozgraniczonych ani probostw kanonicznie erygowanych, mało jest również kościołów konsekrowanych (ecclesiae con-secratae). Kościoły są przeważnie pobłogosławione {ecclesiae benediciae), a ich proboszczowie czy wikarzy nie mają stanowiska właściwego tym godnościom kościelnym, lecz charakter raczej prowizoryczny t. zw. rektorów i asystentów.

Polskie parafje w Ameryce zatem są organizacjami religijnemi o charakterze narodowym, są kongregacjami pewnej ilości osób katolickiego wyznania i narodowości polskiej, która własnym kosztem utrzymuje kościół i duchowieństwo, a przez osobę proboszcza wchodzi dopiero w skład organizacji diecezjalnej. Dlatego mimo zasadniczej powszechności kościoła katolickiego historycznie rozwinął się również kościół polski podobnie jak irlandzki czy niemiecki i ma wszelkie prawa do tego tytułu, ponieważ powstał wyłącznie drogą ciężkich ofiar ludu polskiego.

Ten odrębny historyczny rozwój nie pozostał bez wpływu na odmienne ukształtowanie się stosunków parafij polskich wewnątrz ich diecezyj. Organizatorem parafji i jej budowniczym był ksiądz, który przy pomocy komitetu parafjalnego lub po porozumieniu się z parafjanami sam układał budżet, otrzymywał porękę biskupa, kierował budową, a następnie prowadzi administracje finansową i pastoralną. Pierwszym zwyczajnym etapem w budowie nowej parafji było wynajęcie na nabożeństwo przez księdza lub parafjan hali, a zczasem stawał skromny budynek z kościołem na piętrze a plebanją i szkołą w parterze, a dopiero zależnie od rozmiaru parafji i energji proboszcza rosną okazałe gmachy dla kościoła, szkoły, plebanji oraz mieszkania dla sióstr. Rozwój ten nie wszędzie jest równomierny. Są parafje, gdzie z inicjatywy przedsiębiorczego proboszcza powstają sierocińce dla dziatwy, przytuliska dla starców, schroniska dla kobiet pracujących, a nawet polskie szpitale, utrzymywane ze składek dobroczynnych. Są również parafje, gdzie prócz bractw różańcowych niema żadnej troski o dobrobyt parafjan, gdzie młodzież zakłada z inicjatywy proboszcza kluby sportowe na wzór amerykańskich i szybko się wynaradawia. W głównej mierze rozwój parafji zależy od inicjatywy proboszcza, który zależnie od swych kwalifikacyj duchowych i zawodowych faktycznie sprawuje doniosły rząd dusz, skupiając w swym ręku całą władzę gminno-parafjalną, proboszcza, wójta i nauczyciela.

Rozmiar parafij polskich z powodu rozproszenia waha się w dużych granicach. Są parafje małe od kilkuset do tysiąca dusz, średnie od 2—4 tysięcy, większe od 5—8 tysięcy są wreszcie parafje, dochodzące i do 20 tysięcy dusz. Trudny jest do ustalenia procent parafjan wśród ogólnej liczby wychodźtwa. Część Polaków z powodu miejsca zamieszkania należy do parafij obcych, a w skali przynależności parafjalnej górują farmy nad miastami, zaś wśród tych ostatnich grupa zachodnia nad więcej radykalną grupą wschodnią. Przeciętnie w miastach i ośrodkach przemysłowo-górniczych 75% należy do parafij z takiemi jednak osoylacjami, że np. górnicy w Pensylwanji ze swej ogólnej liczby dostarczają 90°/₀, a ludność miejska w N. Jorku mniej niż 50% parafjan. Na farmach około 95% należy do parafji. Część urodzonej w Ameryce generacji, kończącej zwłaszcza szkołę publiczną, przechodzi do innych parafij. Przynależność do parafji niezawsze jest dowodem tylko uczuć religijnych, ponieważ od tego warunku zależy możność posyłania dzieci do polskiej szkoły parafjalnej. Opłaty parafjalne są wysokie i dzielą się na nadzwyczajne i zwyczajne. Nadzwyczajne opłaty są uchwalane przez parafjan przy zakładaniu parafji i w razie późniejszych większych inwestycyj i reparacyj budynków

kościelnych. Zwyczajne dochody płyną z regularnego podatku parafjan, t. zw. myta w sumie 6 doi. rocznie, płatnego na Wielkanoc, z osobnych opłat od 12 do 24 doi. rocznie za miejsca w ławkach, z opłat przy wejściu do kościoła, zwykle 5 ct. na ranną mszę a 10 ct. na uroczyste nabożeństwo, a rocznie ze stałych kolekt w kościele, zwyczajowo szczególnie ofiarnych w czasie świąt Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy. Poważnem źródłem dochodu są osobne zapisy na rzecz kościoła, a nadto częste przedstawienia, zabawy, pikniki, jarmarki, urządzane staraniem proboszcza na potrzeby kościelne.

Budżet zorganizowanej większej parafji wynosi zwykle kilkanaście tysięcy dolarów, które trzeba zebrać drogą tych dobrowolnych datków. Zabudowania kościelne,    wystawione zwykle na kredyt    gwarantowany    przez    biskupa, są

obciążone    długami hipotecznemi, których    amortyzacja z    opłat    kościelnych

przeciąga    się dziesiątki lat. Administracja    finansowa jest    zatem    dużą troską

proboszcza i wymaga od niego wiele    przedsiębiorczości, praktyczności

i znajomości psychologji swych parafjan, aby pokryć koszty utrzymania kościoła i szkoły, personelu kościelnego i szkolnego, opłaty procentów i amortyzacji długów. Do pomocy proboszczowi — zwykle z jego inicjatywy — organizują się różne bractwa i stowarzyszenia, które zajmują się zbiórką pieniędzy, pomagają w nabożeństwie i podrzędnych czynnościach administracyjnych. Są więc bractwa czysto religijne, zwykle złożone z kobiet, pomocne w dekoracji kościoła, w opiece o bieliznę kościelną lub czynne w organizacji chórów parafjalnych. Stowarzyszenia benefitowe, mają na celu różne usługi na rzecz kościoła i nabożeństw, a więc pełnią funkcje ministrantów i kolektorów pieniędzy *) i t. p. Również administracja pastoralna duchowieństwa polskiego w Ameryce jest w ścisłem tego słowa znaczeniu trudniejsza. W porównaniu z ogólną statystyką kościoła katolickiego w Ameryce obowiązki kleru polskiego są większe, ponieważ przeciętnie jeden ksiądz przypada na przeszło 2.000 parafjan, gdy ogólną normą w kościele jest ilość 1.600 parafjan. Proboszcz musi się troszczyć o utrzymanie, wzgl. konserwację parafji, aby parafjanie pod wpływem kościoła protestanckiego nie zobojętnieli względnie pod wpływem amerykanizacji nie opuszczali szeregów parafji. W tym celu do nowych jego zadań należy organizacja bractw i stowarzyszeń, a przedewszystkiem troska o szkołę, która wyłącznie zdana jest na jfego barki i ma mu zapewnić ciągłość parafji. Każde bractwo czy stowarzyszenie parafjalne obowiązane jest kilkakrotnie przystępować do spowiedzi, więc praca konfesjonalna jest obszerną, tern bardziej, że wśród parafjan daje się nadto zauważyć duża dobrowolna gorliwość religijna. Znajduje ona uzasadnienie poczęści w chęci najszerszego wykorzystania kościoła wzamian za płacone podatki religijne. W Polsce, gdzie kościół utrzymywany jest w dużej mierze przez państwo, chłop nie znał osobnej instytucji stałych podatków parafjalnych, więc na wychodźtwie, płacąc wysokie ofiary na kościół, pragnie wyzyskać usługi kościelne w najszerszym rozmiarze. Dalej musi proboszcz być doradcą w wielu troskach i kłopotach życia codziennego, pomagać w wynalezieniu zajęcia, ułatwiać stosunki z Polską, organizować stowarzyszenia wewnątrz parafji, słowem podejmować wiele czynności, mało znanych duchowieństwu w Po see.

Natomiast sytuacja materjalna duchowieństwa, zwłaszcza proboszczów, jest pomyślna. Przeciętna płaca miesięczna, wyznaczona przez biskupa, zależnie od diecezji i zasobności parafji, wynosi dla proboszczów i wikarych 50—200 dolarów, pokrywanych z dochodów parafjalnych, przyczem płace wikarych ulegają redukcji w razie wspólnego stołu, mieszkania, opału i światła.

datki.

1) Są to tak zwani marszałkowie, którzy u wstępu do kościoła lub po domach zbierają

Znakomitem źródłem dochodów są jura stolae ; są one znacznie wyższe niż w Polsce i stanowią wyłączny dochód proboszcza. Duchowieństwo — zwłaszcza w starszych parafjach — sytuowane jest dostatnio, często może za okazale, aby nie wywołać pewnych sarkazmów, gdy zbyt wielki ciężar spada na barki parafjan.

Najwięcej bolesną dla wychodźtwa jest sprawa majątków kościelnych. Parafja jest owocem wspólnych wysiłków i ofiar duchowieństwa i parafjan, a zabudowania kościelne nie są własnością ofiarodawców, lecz biskupa — pod formą dość skomplikowanej instytucji, zwanej komitetem wzgl. radą parafjalną. Stosownie do postanowień generalnych synodów, odbytych w Baltimore w latach 1852, 1866, 1883—4, a zatwierdzonych przez papieża, własnością parafjalną administruje komitet wzgl. rada, w skład której wchodzi proboszcz jako przewodniczący, kilku radnych oraz dwóch trustesów (trustee — opiekun), wybranych z pośród radnych na skarbnika względnie sekretarza, przyczem ważniejsze decyzje podlegają aprobacie biskupa. W sprawie własności parafjalnej art. 203 tych synodów brzmi: „Dokumenta własności parafjalnej, kupionej lub darowanej na rzecz kościoła lub parafji w tej diecezji (clevelandzkiej), muszą być zapisane na imię biskupa, jakby stanowiły jego własność osobistą“. Postanowienia te, wydane dla diecezji clevelandzkiej, nie mają powszechnego zastosowania w innych diecezjach, gdzie własność jest zapisana na komitet, w skład którego wchodzi biskup, wikary generalny, proboszcz i dwóch trustesów, wybranych z pośród parafjan. Tak samo praktyka dotycząca dysponowania majątkami kościelnemi jest chwiejna. Np. w stanie New York każda parafja jest rejestrowaną korporacją, a jej majątkiem rozporządza wspomniany komitet za aprobatą najwyższego sądu stanowego (iSupreme Court), opartą na ochronnem ustawodawstwie dla małoletnich. Bez względu na niejednolitość ustawodawstwa w poszczególnych diecezjach i stanach amerykańskich, faktycznie biskup jest właścicielem majątku parafjalnego jako reprezentant korporacji kościelnej ze stanowiska prawa amerykańskiego, które nie uznaje fikcyjnej osoby prawnej, dalej z tytułu swej godności duchownej, a wreszcie z racji poręki finansowej, udzielonej parafji, biskup zwykle zachowuje w swych rękach tytuł własności, t. zw. deed na dany grunt i położone na nim zabudowania. Stwierdza to również praktyka, że w razie niepokojów wewnątrz parafji może biskup od sądu uzyskać z tytułu własności t. zw. injunction i przy pomocy policji wprowadzić swego kandydata na probostwo. Po wtóre dają się zauważyć tendencje legislacyjne, np. w Pensylwanji !), uprawniające każde stowarzyszenie religijne do rządzenia się swemi statutami w granicach ustawodawstwa stanowego, co w przyszłości pozwoli biskupom rozciągnąć pełną i nieograniczoną władzę nad własnością parafjalną. Natomiast nie jest uzasadnionem twierdzenie, by biskup mógł dysponować majątkiem parafjal-nym jako swoją prywatną własnością, a wzmianka w art. 203 synodu o własności osobistej biskupa jest dość mylnie interpretowaną z powodu braku w ustawodawstwie amerykańskiem skrystalizowanego pojęcia osoby prawnej. Przeciwnie: ani z tytułu swej godności duchownej, ani z tytułu zapisu nie może biskup bez porozumienia z komitetem przedsięwziąć kroków uszczuplających majątek parafjalny. Naodwrót proboszcz za zgodą trustesów, lecz bez wiedzy i aprobaty biskupa, również nie może rozporządzać majątkiem paräfjalnym. Jest to zatem system wzajemnej kontroli między parafjanami a biskupem, z przewagą po stronie tego ostatniego, z latami niewątpliwie coraz szerszą. Osią tej kontroli jest proboszcz, będący wskutek tego

1) T. zn. Flynn Law.

w niezwykle trudnem położeniu i dlatego stosunek jego do parafjan i biskupa wymaga szczególnego omówienia.

Zarówno budowa parafji jak i jej utrzymanie zależy od parafjan, wskutek czego stanowisko duchownego wymaga dużo taktu i przezorności, aby stosunki z parafjanami utrzymać na najlepszej stopie. Parafjanie, z tytułu ponoszonych wydatków i wpływu protestanckiego kościoła, roszczą sobie prawo do zarządu i ścisłej kontroli administracji finansowej. Instytucja komitetu para-fjalnego ułatwia te aspiracje, wskutek czego wyłania się aż nadto sposobności do chronicznych zaburzeń, zdarzających się zwłaszcza w okresie kształtowania organizacji parafjalnej. Z jednej strony parafjanie niezawsze dostatecznie są przygotowani do administracji, a z drugiej duchowieństwo czasem lekkomyślną administracją dawało powody do uzasadnionych zarzutów. Powstawały stąd nieznane w Polsce kolizje, zwłaszcza w czasie najgorętszej walki o rząd wychodźtwa, gdy chodziło o zasadnicze pytanie, czy system gminny, czy też parafjalny ma być formą ustroju wychodźtwa. Walka ta z grona przewódców i łamów prasy przerzuciła się między osady, a materjału zapalnego było aż nadto, biorąc pod uwagę sprawę majątków kościelnych. Rozsiewane tendencyjnie opinje, że majątki kościelne są prywatną własnością biskupów, a z drugiej strony czasem lekkomyślna niemi administracja duchowieństwa i jego aspiracje do despotycznych rządów w parafji wzburzały umysły mało orjentujących się mas, przychodziło do częstych procesów sądowych między klerem i parafjanami, a nawet do krwawych zaburzeń — do tej specjalnej gorączki, jaką parafje polskie na przełomie XX w. przechodziły. Na podłożu tej gorączki i anormalnego stosunku parafij polskich do wyższego duchowieństwa otwiera się zapoczątkowanie parafij niezależnych i organizacja kościoła narodowego. Dzisiaj ostygły te walki, zakończone raczej zwycięstwem duchowieństwa, które prawie niepodzielnie zachowało administrację w swych rękach, ponieważ w nietórych parafjach komitet nie istnieje, a w innych zwykle małą odgrywa rolę. Ewolucja zatem własności majątków parafjalnych zmierza silnym krokiem w kierunku wyłącznej własności diecezjalnej, zwłaszcza wobec tendencji amerykańskiego episkopatu do tworzenia parafij mieszanych wzgl. terytorjalnych. Ferment na parafjach polskich daje się jeszcze zauważyć na podłożu nietyle majątków kościelnych, ile starych ambicyj młodszego kleru, który drogą pozyskania sympatji parafjan pragnie dojść prędzej do samodzielnego stanowiska. Sympatja parafjan, a zwłaszcza parafjanek, ma tu szczególne znaczenie, więc o zaletach księdza zawsze decyduje wśród osady sumienne spełnianie obowiązków kapłańskich. Często się zdarza, że godni księża, ale bez dostatecznej praktyki życiowej, nie cieszą się sympatją parafjan, a natomiast księża bez większej wartości moralnej, lecz znawcy natury ludzkiej, zdobywają sobie łatwo powszechną popularność. Powstają na tern tle nieporozumienia, podział na obozy, skargi do biskupa i żądania nowego proboszcza, co wszystko razem obniża powagę polskiego duchowieństwa. Tak samo niechęć duchowieństwa do wszelkich organizacyj stojących poza obrębem parafij zaognia niepotrzebnie wzajemny stosunek i budzi niechęć, często kolportowaną aż do biskupa. Przy pewnej wyrozumiałości, ocenie ducha czasu i trosce o powodzenie parafjan duchowieństwo ma i może zachować rząd nietylko dusz, ale i umysłów. Parafjanie polscy w Ameryce — to lud głęboko religijny, który szuka w księdzu swego naturalnego przewodnika i doradcy. Dola wychodźtwa polskiego jest twarda, więc dużo pola do nauki i racjonalnej organizacji leży odłogiem, wiele pozostało dziedzin pracy korzystnej dla kleru i parafjan, bo za lepszem uposażeniem materjalnem parafjan idzie ogólny dobrobyt całej parafji. Niektóre parafje, pozostające pod troskliwą i rozumną komendą duchowieństwa, są znakomicie zorganizowane, inne,

gdzie współpracy brak, biją słabem tętnem organizaćyjnem. Stosunek zatem proboszcza do parafjan jest refleksem przebrzmiałych już walk o system gminny czy parafjalny, jest kwestją rozumnej współpracy czynnika kościelnego z elementem świeckim, współpracy naogół trudnej, biorąc pod uwagę nieporozumienia o charakterze politycznym i lokalne ambicje jednostek, dążących do wyłącznego przodownictwa.

Z drugiej strony proboszcz jest właściwie jedyną nicią, która wplata parafję w organizację diecezjalną.

W Polsce nad miejscowym proboszczem jest instancja wyższa, szanowany przez lud biskup, w Ameryce biskup jest obcy, nieznany i mało zrozumiały, bez nimbu tej wielkości, którym w Polsce episkopat zwykł się otaczać i który jego powagę w oczach ludności podnosi. Proboszcz zatem jest jedyną powagą, do jakiej wychodźtwo przywykło w Polsce i do której odnosi się na obczyźnie z zaufaniem. Zaufanie to wzmacnia stanowisko proboszcza — naogół dość przykre — wobec miejscowej hierarchji kościelnej. Biskupami są przeważnie Irlandczycy i Niemcy, czasem Włosi, którzy nie znają naturalnie charakteru i języka polskich parafjan, nie mogą bezpośrednio wglądać w administrację parafjalną i pod każdym względem zależni są od życzliwej współpracy proboszczów. Uszczupla to ich władzę i stąd płyną naturalne dążenia do centralizacji i usuwania dotychczasowej autonomji parafjalnej. Biskupi raczej tolerują duchowieństwo polskie i, wyzyskując często lekkomyślne skargi, zanoszone przez parafjan, starają się obniżyć powagę i potrzeby duchowieństwa polskiego. Zwłaszcza w okresie niepokojów wewnętrznych w pa-rafjach polskich biskupi wskutek nieznajomości stosunków dużo się przyczynili do zaognienia nieporozumień, kończących się często odszczepieństwem, mianowicie wskutek narzucania parafjanom niesympatycznych proboszczów.

Tendencje centralistyczne, rzekomo oparte na jedności kościoła katolickiego, silniej jednak występują na zachodzie aniżeli na wschodzie; zwłaszcza z katedry arcybiskupiej w Chicago, najczęściej obsadzonej przez kler niemieckiego pochodzenia, padają coraz twardsze hasła: „Jeden Bóg, jeden pasterz i jedna owczarnia“. Aspiracje te pod pewnym względem utrudniały postanowienia kościelne o kraju misyjnym, przychylne dla swobodnego zakładania parafij. Z drugiej strony władza biskupów, nie krępowana przez kapituły, w polityce unifikacyjnej znajdowała jedyne tamy w przywiązaniu parafjan do swych duchownych i w obawie odszczepieństwa. Dlatego stanowisko kleru polskiego wobec biskupów w razie zgodnego współżycia z parafjanami było i pozostanie dość silne, pomimo, że według postanowień synodu baltimor-skiego tylko co dziesiąty proboszcz jest nieusuwalnym. Obecna jednak ewolucja wskutek stopniowego kasowania charakteru misyjnego kościoła katolickiego w Ameryce utrudnia położenie kleru polskiego, przyczynia się do wzmocnienia władzy biskupów i ułatwia tendencje centralistyczne. Daje się to zauważyć przy zakładaniu parafij narodowych, przyczem liczni biskupi robią poważne trudności, a obecnie często zaprzestają udzielać pozwoleń, chyba że sprawa oprze się o Rzym i Watykan pozwolenia udzieli. Natomiast coraz widoczniej rosną tendencje biskupów do zakładania parafij mieszanych, złożonych z różnych narodowości — i naturalnie z angielskim językiem wewnętrznym. Są to próby narazie mało owocne i wywołują uzasadnioną reakcję wśród duchowieństwa polskiego, które zależnie od aspiracyj centralistycznych niektórych biskupów wstrzymuje się od spłaty hipotecznych długów, aby wypłacone parafje nie dostały się do rąk Irlandczyków lub zupełnie zamerykanizowanych Polaków z tytułu ich nowego „mieszanego“ charakteru. Sytuacja zatem duchowieństwa polskiego jest dość trudna, prawie między młotem i kowadłem, między sympatją parafjan a zadowoleniem biskupa, co coraz trudniej pogodzić, zwłaszcza wobec rażącego upośledzenia duchowieństwa polskiego w wyższej hierarchji kościelnej.

Duchowieństwo polskie zajmuje wśród wychodźtwa bardzo doniosłe i wpływowe stanowisko. Jest to najpoważniejsza grupa inteligencji, oparta o karną organizację kościoła katolickiego i własną federację, świadoma celów i swej doniosłości w życiu religijnem i narodowem wychodźtwa. Kościół polski łącznie ze swem szkolnictwem początkowem jest najpoważniejszą ostoją polskości, jest najważniejszem ogniwem, wiążącem z narodowością ojców. Obecnie kościół polski wykazuje poważny dorobek w sumie około 1.100 księży, 800 parafij, 530 szkół parafjalnych o wartości majątkowej przeszło 70 milj. dolarów. W tych warunkach duchowieństwo polskie trzyma w swych rękach doniosły atut, dotyczący dalszych losów wychodźtwa i od jego zespołu zależeć będzie w znacznym stopniu dalsza „historja polska“ w Ameryce. •

Wśród duchowieństwa polskiego w Ameryce dają się wyraźnie zauważyć dwie grupy: do pierwszej należą księża, którzy studja kapłańskie ukończyli w Polsce, do drugiej wychowankowie seminarjów amerykańskich. Pierwszą kategorję stanowią księża, których zapędziły za ocean prześladowania rządu pruskiego lub rosyjskiego, chęć dalszej pracy na rzecz parafjan, masowo emigrujących, a niejednokrotnie i niezgoda z prawem kanonicznem. Oni pierwsi organizowali parafje polskie i razem z parafjanami przeżywali ich dolę i niedolę. Wychowani w tradycjach narodowych, dobrze znają lud polski i są zwykle prawdziwymi jego doradcami i opiekunami na wychodźtwie.

Ich zasługą jest ożywiona praca narodowa i społeczna wśród parafij, niejednokrotnie nacechowana polskim temperamentem, skorym do sporów i zazdrosnym o wpływy. Jest to generacja starsza i zamożna, która już Polskę mało zna, względnie wyrabia sobie o niej często fałszywe pojęcia. Drugą grupę stanowią wychowankowie seminarjów amerykańskich. Pod względem nauki stoją oni niżej od księży krajowych, a natomiast górują nad nimi lepszą znajomością stosunków amerykańskich. Zbliżeni do typu anglosaskiego, są zrównoważeni i flegmatyczni, bez temperamentu starszej generacji. Mniej interesują się nieznaną im Polską, a gwałtowne spory czy dyskusje partyjne swych starszych kolegów oceniają spokojnie i zimno. Wśród młodszej generacji daje się zauważyć duża różnica między wychowankami seminarjum polskiego w Detroit a alumnami seminarjów amerykańskich.

Seminarjum polskie w Detroit²) jest jedną z pięknych kart historji polskiej na wychodźtwie, a zasługą całego życia wielkiego patrjoty i kapłana ks. Józefa Dąbrowskiego, powstańca z r. 1863. Seminarjum zostało założone w r. 1887 i przechodziło rozmaite ciężkie koleje, gdyż nie szczędzono mu ostrych krytyk własnego społeczeństwa, bojkotu ze strony amerykańskiej hierarchji kościelnej i niechęci duchowieństwa polskiego. Zakład składa się z dwóch części : z kolegjum, obejmującego 5 klas, oraz z seminarjum duchownego o 2-letnim kursie filozofji i trzyletnim teologji, jest więc raczej instytucją świecko-duchowną. Po ukończeniu kolegjum i filozoficznego kursu wychowankowie albo wstępują do seminarjum teologicznego albo przenoszą się na dalsze, wyższe studja do zakładów amerykańskich, powiększając szeregi inteligencji polskiej, wykształconej w zawodach wolnych. Seminarjum duchowne stoi na poziomie, zbliżonym do poziomu seminarjów teologicznych w Polsce, w porównaniu jednak z niemi niedomaga co do ilości

wyszkolonych pedagogów, doboru podręczników i zasobności środków mate-rjalnych. Seminarjum utrzymuje się z opłat uczniów, zamieszkałych w konwikcie zakładu, i z subwencji diecezji w Detroit oraz społeczeństwa polsko-amerykańskiego, naogół zbyt nieregularnych, aby potrzeby zakładu można oprzeć na stałym budżecie. Język wykładowy w kolegjum jest polski i angielski, w seminarjum zaś przeważnie łaciński. Wychowankowie często uzupełniają niedostateczną znajomość języka polskiego dopiero w zakładzie. W porównaniu z podobnemi instytucjami amerykańskiemi, zakład pod względem technicznym i pedagogicznym stoi na wysokim poziomie i dostarcza społeczeństwu polsko-amerykańskiemu nowych zacnych i wyszkolonych kadrów inteligencji, ożywionych duchem patrjotyzmu polskiego. Wychowankowie zakładu tworzą złączone przyjaźnią ławy szkolnej Stowarzyszenie Alumnów, które gorliwie zabiega o dobro i pomoc dla swej uczelni. Pomimo kosztów, połączonych z utrzymaniem w konwikcie, zakład cieszy się dużem poparciem wychodźtwa i liczy przeciętnie 400 uczniów, z czego około 250 w kolegjum, a 150 w seminarjum. Nie uniknął zakład losów polskich majątków kościelnych; jest zapisany na komitet z biskupem na czele, zaczem i jego przyszłość jest poważną troską wychodźtwa. Zasługi jego są bardzo doniosłe, albowiem z murów jego wychodzą nowe zastępy kleru polskiego, które lepiej znają charakter i potrzeby ludu polskiego i wnoszą do parafij uczucie swojskości, tak potrzebne chłopu polskiemu, a obce przeważnie wychowankom seminarjów amerykańskich.

Księża, wykształceni w seminarjach amerykańskich, mało są przysposobieni do pracy kapłańskiej wśród ludu polskiego, nie znają dobrze jego języka i uczuć religijnych. Nieznana Polska jest dla nich krajem zacofania i biedy, więc naturalnie ich nie pociąga, a natomiast chętnie dają się używać w rękach episkopatu do wszelkich akcyj, mających na celu amerykanizację parafij polskich. Zwyczajem amerykańskim stosunkowo mniej czasu poświęcają nauce i kapłaństwu, a natomiast dość żywo zajmują się organizacją wśród młodzieży zawodów sportowych. Po ukończeniu seminarjum często otrzymują posady w obcych parafjach, gdzie tracą dalej znajomość języka polskiego, a po objęciu parafij polskich chętnie i prawie wyłącznie posługują się angielszczyzną, o ile nie dochodzą zczasem do przekonania, że posiadanie języka polskiego zapewnia im lepsze prebendy, aniżeli w hierarchji irlandzko-niemieckiej mogliby się doczekać. Są to nowi i z biegiem lat coraz liczniejsi spadkobiercy rządów w parafjach polskich, zwłaszcza wobec rosnących trudności, stawianych przez episkopat amerykański przesiedlaniu się księży z Polski i wykonywaniu czynności kapłańskich w Ameryce. Według praktyki, dzisiaj obowiązującej, duchowny, przybywający z Polski, musi się wykazać zezwoleniem swej kurji biskupiej, a do wykonywania powinności kapłańskich w Ameryce potrzebuje osobnego upoważnienia terytorjalnie właściwego biskupa. Episkopat amerykański niechętnie udziela zezwoleń i ogranicza je do niezbędnych wymogów kanonicznych, zazwyczaj mszy, trudniej spowiedzi i kazania. Również wśród miejscowego kleru polskiego daje się czasem zauważyć niechęć do przyjeżdżających duchownych, aspirujących do posad kościelnych, a to z obawy pewnej, na podstawie doświadczenia uzasadnionej konkurencji wewnątrz parafij³).

Osobnej zatem zmianki wymaga nowa kategorja duchownych, podróżująca z Polski do Ameryki i naodwrót bez określonych celów, która nie

przynosi zaszczytu polskiemu stanowi duchownemu. Usuwa się ona z pod kontroli władz przełożonych, wobec trudności, stawianych przez episkopat amerykański, zaniedbuje obowiązki kapłańskie i części prasy na wychodźtwie daje powód do sarkastycznego miana clericus vagabundus.

na-

Polskie duchowieństwo zakonne reprezentowane jest głównie przez trzy kongregacje : OO. zmartwychwstańców, franciszkanów i kapucynów, które posiadają własne prowincje w Ameryce, parafje, nowicjaty i seminarja. Wśród innych polskich zakonów nielicznych reprezentantów posiadają jezuici, redemptoryści, lazaryści, salezjanie i marjanie, którzy przynależą do prowincji krakowskiej wzgl. wileńskiej i pełnią w Ameryce czynności misyjne. Ogólna liczba polskiego duchowieństwa zakonnego w Ameryce, łącznie z nowicjuszami, nie przekracza dwóch setek. Duchowieństwo zakonne położyło równie doniosłe zasługi około rozwoju kościoła polskiego w Ameryce. Zwłaszcza zakon zmartwychwstańców od zarania wychodźtwa pracował żmudnie w duchu swych wzniosłych tradycyj, zdobył sobie wśród wychodźtwa szczególną powagę i jest w Rzymie wybitnym rzecznikiem interesów kościoła polskiego w Ameryce. Kler zakonny, posiadając w Ameryce własne parafje i potężne środki materjalne, wywiera z ambony czy szpalt swej prasy doniosły wpływ na stosunki wychodźcze. Głównie z tego powodu długo dawał się zauważyć silny antagonizm między klerem świeckim a zakonnym, który obecnie uległ pełnemu złagodzeniu. Poza duchowieństwem zakonnem są czjmne na wychodźtwie liczne zgromadzenia sióstr zakonnych, które stanowią główne kadry nauczycielskie w szkołach parafjalnyeh i dlatego o nich będzie mowa w rozdziale, dotyczącym szkolnictwa. Wzmiankować jeszcze leży dość liczny współudział Polaków w różnych organizacjach katolickich, jak Knights of Columbus, Catholic Order of Foresters i inne, gdzie posiadają własne oddziały z polską konstytucją i rytuałem.

ne-

na-

Dają się słyszeć głosy, że porównanie kleru polskiego w Ameryce z duchowieństwem w Polsce wypada na niekorzyść pierwszego, głosy, celowo gujące istotne zasługi duchowieństwa polskiego w Ameryce. Nie ulega żadnej wątpliwości, że największą ostoją narodowości i wiary ludu polskiego w Ameryce była i jest parafja i szkoła pod światłem kierownictwem duchowieństwa polskiego. Masy mało oświeconego wychodźtwa mają oparcie i będą go szukały w kościele, zbudowanym tylu ciężkiemi ofiarami i będącym dla nich często synonimem narodowości. W tych warunkach duchowieństwo zatrzyma również w osadach społeczne przodownictwo dzieląc je powoli z inteligencją, ponieważ na jego barki w Ameryce spadły cięższe i odpowiedzial-niejsze zadania, aniżeli ma przed sobą duchowieństwo w Polsce. Wprawdzie wpływ materjalnego otoczenia nie pominął części duchowieństwa, plebanje i ich urządzenia rażą niekiedy swym przepychem, pożycie na plebanji może tu i owdzie dawać materjał do przesadnych artykułów prasowych czy powieści, lecz większość duchowieństwa stoi na wcale wysokim poziomie kultury i powagi, a obecny dobrobyt zdobyła sobie własną przedsiębiorczością i ciężką, długą pracą. Życie proboszcza nie jest tak usłane różami, jak na pierwszy rzut oka mogłoby się zdawać; obowiązki jego zwykle są ciężkie i prawie kumulacją zadań księdza, wójta i nauczyciela, a przytem należy brać pod uwagę trudność godzenia sprzecznych interesów parafjan z tendencjami episkopatu amerykańskiego. Dlatego pochopne zarzuty, czy nieugruntowane opinje, leży traktować ostrożnie i z rezerwą, a przynajmniej nie generalizować ich, zwłaszcza w obecnej chwili, kiedy duchowieństwo staje wobec coraz cięższej walki o swe najżywotniejsze prawa.

Z pośród założonych z inicjatywy duchowieństwa organizacyj federalnych, najpoważniejszą organizacją jest Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Kato-poprzednim rozdziale. Zjednoczenie, zakreślając polu religijnem, narodowem i społecznem, jest równocześnie głównym rzecznikiem interesów kościoła polskiego w Ameryce i jego równouprawnienia w hierarchji kościelnej. Natomiast samo duchowieństwo nie wykazywało długo należytej spójni i jednolitego planu pracy społecznej, a raczej zdradzało skłonność do wygodnego zamykania się w obrębie parafji. Były wprawdzie próby kongresów i sejmów katolickich o szeroko zakrojonych programach i prawie na programach zakończonych. Powyższe zjazdy duchownych miały na celu obronę kościoła polskiego przed uciskiem z góry hierarchji kościelnej i secesji u dołu do niezależnych organizacyj kościelnych i). Ogólne zrzeszenie duchowieństwa polskiego nastąpiło dopiero w r. 1912, kiedy z inicjatywy ks. biskupa P. Rhodego powstało Zjednoczenie Kapłanów Polskich w Ameryce. Cel Zjednoczenia Kapłanów Polskich konstytucja określa słowy:

lickie, o którem była mowa w sobie program pracy na

„1. Powołanie do życia reprezentacji duchowieństwa polskiego w Ameryce,

2.    Zaciśnienie węzłów braterstwa między kapłanami polskimi i zjednoczenia ich dla tem skuteczniejszej pracy na chwałę Bożą i dla dobra ziomków,

skości“.

3.    Wspólnemi siłami stawianie oporu nieprzyjaciołom św. wiary i pol

Zjednoczenie pod honorową prezesurą ks. biskupa Rhodego skupia około 350 członków, zorganizowanych w osobne grupy diecezjalne. Organem Zjednoczenia jest miesięcznik o doborowej treści, „Przegląd Kościelny“. Zjednoczenie wśród jedenastu setek duchowieństwa polskiego w Ameryce obejmuje stosunkowo małą, lecz najpoważniejszą część kleru i praca jego pod światłem kierownictwem nacechowana jest wysokim duchem godności zawodowej, patrjotyzmu i myśli społecznej.

Przedmiotem powszechnego i na wychodźtwie tak wyjątkowego szacunku jest jedyny polski reprezentant wyższej hierarchji kościelnej, ks. Paweł Rhode, od r. 1908 sufragan archidiecezji w Chicago, a następnie biskup diecezji Green Bay w stanie Wisconsin. Ks. biskup Rhode jest pierwszym biskupem amerykańskim pochodzenia polskiego. Oprócz niego w ciągu pół wieku Polacy byli reprentowani w licznej wyższej hierarchji tylko przez trzech wikarjuszy generalnych, z których ostatnim był ks. Kozłowski, wyświęcony w r. 1914 w charakterze biskupa in partibus i sufragana w diecezji Milwaukee, zmarły w rok po konsekracji. Na tem polu ujawnia się jaskrawo upośledzenie duchowieństwa i celowe lekceważenie potrzeb religijnych wychodźtwa polskiego wśród wyższej hierarchji kościelnej. Według statystyki kościelnej Polacy w Ameryce zajmują pod względem liczebnym trzecie miejsce po Irlandczykach i Włochach, a na blisko 800 parafij polskich Niemcy posiadają 456, Włosi 282, Francuzi 175, Słowacy 154, Litwini 99. W ogólnej liczbie 24 miljonów katolików w Ameryce Polacy stanowią jedną ósmą miejscowego kościoła katolickiego. W tym stosunku Polacy na 15 arcybiskupów i 94 biskupów powinni posiadać 12 biskupów i 2 arcybiskupów, a mają 1 biskupa w skromnej diecezji, uzyskanego po wielkich, półwiekowych wysiłkach, podczas, gdy Niemcy mają 14 biskupów i 3 arcybiskupów swego pochodzenia.

W Ameryce niema kanoników i kapituł katedralnych, a natomiast są konsultorzy i z nich złożona rada diecezjalna (diocesan counsil). Konsultorzy, mają tylko głos doradczy i biskup musi niekiedy zasięgnąć rady konsultorów, lecz do ich opinji stosować się nie potrzebuje. Konsultorom i nieusuwalnym

1) Obecnie z powodu nowych tendency]' centralistycznych i upośledzenia duchowieństwa polskiego w wyższej hierarchji znowu wśród kleru kiełkuje myśl zwołania 4-tego zrzędu kongresu.

proboszczom przysługuje prawo wyboru po 3 kandydatów na biskupów i przedłożenia dotyczących wniosków kurji papieskiej, która wybiera jednego z kandydatów lub mianuje kogo innego z pominięciem przedłożonej listy. Celowe pomijanie duchowieństwa polskiego przy godnościach konsultorów i stabilizacji na parafjach powoduje, że kler polski nie ma żadnego wpływu na obsadę katedr biskupich. Tak samo przy nadawaniu odznaczeń papieskich widoczne jest na każdym kroku upośledzenie kleru poskiego, a czasem wyraźne i drażniące ogół polski forytowanie duchownych, gorliwych w.swych zapędach amerykanizacyjnych.

Wśród wychodźtwa daje się zauważyć poważne rozgoryczenie wobec tego traktowania jako drugiej klasy obywateli kościoła katolickiego, jak np. wobec faktu, że archidiecezja chicagowska, mająca blisko 400.000 ludności polskiej i 48 kościołów, nie ma swego reprezentanta w wyższej hierarchji.

Horoskopy jednak częściowego bodaj równouprawnienia kleru polskiego w wyższej hierarchji były i są niebardzo pomyślne, biorąc zwłaszcza pod uwagę potężny dzisiaj wzrost wpływów episkopatu amerykańskiego w kurji papieskiej. Wobec materjalnego wyniszczenia Europy wybitniejsza pomoc dla Watykanu płynie ze źródeł amerykańskich, a po wtóre episkopat amerykański stanowi tak obecnie pożądany kontakt z Waszyngtonem. Z drugiej strony episkopat wysuwał na pierwszy plan popularną sprawę amerykanizacji, czem zdobywa w opinji amerykańskiego społeczeństwa moralne poparcie i nie spotyka się z zarzutem nietolerancji. Stąd chętnie używanym, aczkolwiek przesadnym argumentem episkopatu jest akcentowanie, że kościół katolicki w Ameryce, złożony głównie z emigrantów, posiada w łonie społeczeństwa amerykańskiego charakter dość obcego ciała, którego nie należy podtrzymywać przez mianowanie wyższych dygnitarzy z pośród grona duchownych cudzoziemskiego pochodzenia. Argument ten dotyczy głównie wychodźtwa polskiego, pozorny wymóg amerykanizacji stawia ponad interes kościoła, pomijając milczeniem, że zasadniczym postulatem jest znajomość ducha i języka polskich parafjan, więc do tego kościelnego zadania nie brak kandydatów również wśród generacji, urodzonej i wychowanej w Ameryce.

Niezaspakajanie tych zasadniczych potrzeb wychodźtwa polskiego i nowe centralistyczne dążności episkopatu amerykańskiego pociągną za sobą dalszy ferment wśród parafij polskich, kończący się zwykle zupełnem oderwaniem się od kościoła katolickiego. Coraz silniej występuje zatem żądanie równou-prawienia a nie tworzenia osobnej hierarchji kościelnej, równouprawnienia skromnego, aby w diecezjach, liczących po paręset tysięcy Polaków, mianować bodaj sufraganów pochodzenia polskiego, a w diecezjach o mniejszej liczbie ludności polskiej osobnych wybieralnych doradców do spraw polskich. Leży to przedewszystkiem w interesie kościoła katolickiego w Ameryce, aby bliżej poznać potrzeby i uczucia religijne jednej z największych grup, aby rozumnie łagodzić zatargi, jakie wśród parafij dość chronicznie dają się zauważyć.

Pełna tolerancja religijna i liczne sekciarstwo w Ameryce oraz budowanie kościoła przez lud polski prawie we własnym zarządzie i niechęć do biskupów miejscowych rozszczepiło przybyszów polskich na nowe wyzna-n i a, które podzielić można na dwie grupy : na własny kościół niezależny i przejście do wyznań protestanckich. Polski kościół niezależny jest wynikiem anormalnych stosunków, jakie dają się zauważyć w historji rozwoju parafij polskich na wychodźtwie. Chłop polski budował je własnym kosztem i domagał się prawa kontroli, a duchowieństwo znalazło się w przykrej sytuacji między aspiracjami swych parafjan a obcym i niechętnym episkopatem. Gdy proboszcz solidaryzował się z parafją, łatwo było o kolizję z biskupem, gdy naodwrót miał poparcie biskupa, znalazł się wikary, czy sąsiedni proboszcz, który demagogją pozbywał się konkurenta i parafję odrywał od kościoła katolickiego. Często proboszczowie swą lekkomyślną gospodarką i de-spotycznem traktowaniem dawali powód do tego fermentu, który chronicznie zapanował wśród parafij polskich. Ferment ten datuje się prawie od zarania parafij polskich, kiedy w roku 1873 powstała pierwsza niezależna parafja i od tej chwili ciągle widoczne są próby dalszej emancypacji z pod supremacji episkopatu amerykańskiego lub zaspokojenia ambicyj osobistych czy materjalnych poszczególnych duchownych. Prawdziwa burza zerwała się i przeszła ponad osadami polskiemi pod koniec XIX w. wśród walki o rząd wy-chodźtwa, kiedy namiętnie poruszona została kwestja majątków kościelnych. Wówczas powstał dość silny rozłam religijny, utworzyły się liczniejsze parafje niezależne, a przedewszystkiem zorganizował się nowy kościół, który nazwał się narodowym.

Parafje niezależne nie powstały wskutek nieporozumień na tle zasadniczych dogmatów kościoła katolickiego, ponieważ reformatorzy ku temu ani zdolności ani przygotowanego gruntu nie posiadali. Przy swej głębokiej religijności lud polski nie mógł zrozumieć zagadnień dogmatycznych i jego uczucia religijne opierają się głównie na przywiązaniu do form zewnętrznych. Dlatego kościoły niezależne zachowują dawne obrzędy i ceremonje religijne, zaś innowacje ich dotyczą głównie majątków kościelnych i stosunku do hie-rarchji wyższej w Ameryce. Własność parafjalna na wzór kongregacyj amerykańskich należy do zrzeszenia parafjalnego i jest inkorporowana na t. zw. zarząd parafjalny, złożony z kilku trustesów. Trustesi zbierają pieniądze i z tych funduszów pokrywają koszta administracji oraz płace duchownych. Celibat nie jest przestrzegany i często stanowi zachętę do zerwania z kościołem. Duchowieństwo jest wybierane zasadniczo przez parafjan, lecz najczęściej są to proboszczowie, którzy parafję założyli bez aprobaty biskupa lub wskutek zatargu oderwali się zczasem od organizacji diecezjalnej. Zatem parafje niezależne nie uznają wyższej hierarchji kościelnej w Ameryce i prymatu papieża, aczkolwiek widoczne są tendencje uznania głowy kościoła, gdyby dało się pominąć łącznikową hierarchję amerykańską. W miejsce odrzuconej hierarchji katolickiej są próby przybierania godności biskupiej przez księży niezależnych, naogół mało żywotne i zamykające atrybucje biskupa zazwyczaj w obrębie jego parafji. Parafje niezależne powstały zatem wskutek niechęci do miejscowej mało orjentującej się hierarchji kościelnej, a wywołały je ambicje osobiste i materjalne duchowieństwa przy dążności wychodźtwa do rządzenia parafją. Trwałość tych parafij polega na przywiązaniu parafjan do księdza i stąd w razie jego zgonu lub zmiany przekonań następuje secesja lub powrót na łono kościoła katolickiego albo przejście do innego kościoła. Obecnie na wychodźtwie istnieje około 20.000 ludności polskiej, ugrupowanej w 21 parafjach niezależnych, żadnym lub luźnym węzłem połączonych ze sobą.

Lepszą organizację wykazuje polski kościół narodowy, założony u schyłku XIX w. przez ks. Hodura, który ze względu na próby rozszerzenia swej działalności na Polskę wymaga szczególniejszej uwagi. Według intencji organizatorów kościół nazywa się ; „polsko-narodowy, katolicki kościół w Ameryce“, inkorporowany jednak został ze względu na opozycję duchowieństwa katolickiego jako „polsko-narodowy, zreformowany kościół“. Organizację kościoła narodowego określa konstytucja, której cztery pierwsze najważniejsze artykuły opiewają:

„1. Z istoty swej dążności i postanowienia drugiego synodu, odbytego w Scranton, Pa. w r. 1909, wolny kościół polski w Ameryce ma mieć nazwę: polski narodowy katolicki kościół w Ameryce.

2.    Celem tego kościoła jest podniesienie duchowe, moralne i społeczne, uświęcenie i zbawienie polskiego ludu w Amerycę, przez naukę i te środki, które ustanowił Boski Założyciel Jezus Chrystus, albo które wynikają z charakteru i Jego posłannictwa, a dążeń i potrzeb polskiego społeczeństwa.

3.    Własność i kontrola kościelnych majątków pozostaje w rękach poszczególnych parafij, tworzących p. n. k. kościół.

4.    Kościół narodowy jest zrzeszeniem wolnych chrześcijan katolików, zjednoczonych wspólnemi zasadami religijnemi, znajdującemi się w Piśmie świętem, a wyjaśnionemi przez pierwsze cztery powszechne sobory chrześcijaństwa i ogólne zebrania kleru i świeckich delegatów p. n. k. kościoła“.

Kościół narodowy powstał na tern samem podłożu, co kościoły niezależne, lecz wykazuje więcej spójni wewnętrznej i lepiej skrystalizowany program pracy. Na pierwszy plan wysuwa on postulaty narodowe, przeciwstawiając kościołowi katolickiemu nowe hasło: Ojczyzna i Bóg. Do liturgji kościół narodowy wprowadził język polski, a nadto wykazuje pewne próby reformacji na polu dogmatycznem.⁴) Własność parafjalna należy do poszczególnych parafij, duchowieństwo jest wybierane przez parafjan i zatwierdzone przez zwierzchniego biskupa. Najwyższą instancją prawodawczą kościoła jest synod, złożony z duchownych i świeckich, zaś władzę wykonawczą sprawuje zwierzchni biskup, który ma do pomocy wielką radę, złożoną z 6-ciu księży i 6-ciu świeckich osób. Obecną hierarchję wyższą tworzą trzej biskupi : ks. Hodur, wyświęcony w r. 1907 przez jansenistów, oraz dwaj biskupi-elekci, wybrani przez parafjan. Celibat księży nie jest oficjalnie zniesiony, małżeństwo księży jest tolerowane, lecz wymaga aprobaty parafjan i zwierzchniego biskupa. Duchowieństwo składa się z księży rzymsko-katolickich, suspendo-wanych lub dobrowolnych secesjonistów, oraz z wychowanków osobnego se-minarjum. Dla przygotowania młodzieży do zawodu duchownego istnieje w Scranton seminarjum o dwuletnim kursie. W ogólnych zarysach kościół narodowy wzoruje się i opiera na staro-katolickiej organizacji w Niemczech i Holandji.

Kościół narodowy liczy obecnie blisko 50 parafij z około 40.000 parafjan, głównie skupionych na wschodzie z centralą i katedrą w Scranton. Posiada osobną organizację federalną bratniej pomocy pod nazwą „Polsko-Narodowej Spójni“ i tygodnik „Straż“.

Kościół narodowy zawdzięcza swój rozwój głównie fermentowi, jaki przeszedł przez osady polskie, i dzisiaj nie wykazuje dalszego żywszego rozwoju, lecz raczej utrzymuje się starą siłą bezwładności. Jest jednak groźnym konkurentem polskiego kościoła katolickiego w Ameryce, korzystającym z każdego niezadowolenia, jakie się w osadach polskich objawia — względnie może objawić — ze względu na centralistyczne próby episkopatu amerykańskiego. Czynnik narodowy, żywo i szczerze przez duchowieństwo narodowe propagowany, pewna prostota i ubóstwo mogą więc być silną zachętą dla części wychodźtwa do zaspokojenia swych potrzeb religijnych w kościele narodowym.

Tego ruchu religijnego nie można nazwać próbą reformacji kościoła polskiego, gdyż nie ma on dostatecznych, intelektualnych i moralnych sił. Energja kościoła narodowego wyładowuje się głównie w atakowaniu kościoła katolickiego, zaś wśród duchowieństwa daje się zauważyć brak jednostek o wyższym poziomie, potrzebnym do reformy. Duchowieństwo kościoła narodowego jest uboższe, więcej zniżyło się do poziomu chłopa polskiego, a nadto

dla braku odpowiednich kandydatów do stanu duchownego poziom intelektualny kościoła narodowego uległ pewnemu obniżeniu. Kościół narodowy jest organizacją o dużym demokratyzmie z daleko idącem dostosowaniem się do współczesnych stosunków gospodarczo-kościelnych w Ameryce. Pozostanie on ciekawą próbą stworzenia na obczyźnie kościoła chłopskiego dla mas wychodźczych pod wpływem otoczenia aspirujących do rządów w parafji i obsady probostw.

Próby przeszczepienia kościoła narodowego do Polski nie rokują widoków dużego powodzenia. Przedewszystkiem brak w Polsce tych przesłanek historycznych, na jakich wyrósł kościół narodowy w Ameryce. Po wtóre reformatorzy nie mają tej siły intelektualnej i organizacyjnej, aby pociągnąć masy, niechętne wszelkim innowacjom religijnym. Minął okres reformacyj religjjnych, a jak mało podatnym dla nich terenem była i jest Polska, wskazuje przykład ostatniej doby, kiedy współczesne dążenia kleru czeskiego zerwania z Rzymem nie znalazły w Polsce wyraźnego echa. Natomiast kościół narodowy, wysuwając popularne narodowe lub demagogiczne hasła, może odegrać pewną rolę na tle zaosztrzających się walk politycznych jako czynnik fermentu wśród parafij lub odruch reakcji w razie nadmiernej ingerencji duchowieństwa do spraw politycznych. W każdym razie poza pewną dozą namiętności kościół narodowy nie wniesie i wnieść nie może czynnika twórczego do sfer kulturalnych w Polsce, a natomiast może podsycać tylko ferment, dający się zauważyć wśród sfer wiejskich w niektórych parafjach. Obecnie kościół narodowy jest więc w okresie próbnych wysiłków organizacyjnych w Polsce, naogół mało żywotnych, aby uzyskać oficjalne uznanie Rządu Polskiego. Napotyka na naturalną opozycję episkopatu polskiego, dla którego szczególnie etykieta kościoła narodowego jest niepożądaną. Ponieważ budowa Państwa Polskiego nie wyszła jeszcze poza ramy rusztowania, nowa forma namiętności równie ostrych i idących po tej samej linji jak polityczna nie może być pożądaną dla młodej państwowości. Swą obecnością kościół narodowy może się przyczynić najwyżej do wewnętrznej reformacji kościoła katolickiego w Polsce.

Konserwatyzm religijny ludu polskiego do form i obrzędów mu znanych ujawnia się w małej liczbie Polaków, którzy przeszli do szeregów kościoła protestanckiego — i to zwykle pod wpływem silnej propagandy lub na skutek niezadowolenia ze stosunków, panujących w parafjach katolickich. Wśród licznych wyznań i sekt w Ameryce Polacy stanowią znikomy odsetek i jedynie baptyści potrafili pozyskać sobie pokaźniejszą liczbę wyznawców polskich, około 6.000, zgrupowanych w 21 skromnych parafjach. Majątek kościelny jest własnością parafji, która obiera kaznodzieję i zwalnia go według swego uznania. Kaznodzieje otrzymują stałe płace, a wszelkie posługi religijne spełniają członkowie zboru bez osobnego wynagrodzenia. Wśród duchowieństwa i wyznawców dają się zauważyć widoczne oznaki patrjotyzmu polskiego, naogół jednak, należąc do organizacji ogólno-amery-kańskiej, kościoły baptystów są szybkiemi etapami do pełnej amerykanizacji.

Propaganda religijna jednak wśród społeczeństwa polskiego trwa dalej, zwłaszcza w parafjach, gdzie opieka duchowieństwa dużo pozostawia do życzenia, i będzie się rozwijać wobec obecnych tendencyj episkopatu amerykańskiego. Poza już istniejącemi organizacjami kościelnemi zjawiać się będą nowi prorocy z nową wiedzą teologiczną wątpliwej wartości. Lud polski jest bardzo religijny, ale przywiązany raczej do form zewnętrznych i osoby duchownego i z nim razem zmienia swe wyznanie lub powraca do Wyznania, poprzednio porzuconego. Wobec dużej tolerancji, z jaką ogół polski odnosi się do każdej osoby, noszącej księży kołnierzyk, a znającej jego język, naturę

Wychodźtwo polskie.

i potrzeby, pola podatnego do dalszego różniczkowania wyznaniowego znajdzie się dość, zwłaszcza, że wśród każdego duchowieństwa istnieje pewien odsetek ludzi bez głębszych zasad, przejętych materjalizmem i pragnących dostatniego życia. W amerykańskiej atmosferze merkantylnej uległ i kościół pewnym wpływem materjalnym, więc rywalizacja o klientelę, która dała Ameryce 200 wyznań i sekt, oraz tworzy dalsze wewnętrzne secesje, trwać będzie dalej i wśród społeczeństwa polskiego. Hasło „z polskim ludem polski ksiądz“ ma na wychodżtwie szczególne znaczenie, zwłaszcza, że polski ksiądz jest dla mas prawie wyłączną powagą.

Z drugiej strony pomimo pomyślnego położenia materjalnego dola księdza polskiego niezawsze należy do różowych, więc materjału do niezadowolenia, tak zresztą znanego duszy polskiej, na wychodżtwie pozostanie wiele. Stosunki zatem kościelne wśród wychodżtwa polskiego nie rokują zaniku dotychczasowego dość chronicznego fermentu, o ile nie będzie dominować wewnątrz parafij troskliwa opieka i kierunek, a nazewnątrz, o ile uzasadnione postulaty kleru polskiego do odpowiedniego zastępstwa w hie-rarchji kościelnej w skromnym bodaj stopniu uwzględnione nie zostaną.

ROZDZIAŁ IX.

Szkolnictwo i wychowanie.

Kościół i szkoła. — Charakter wyznaniowy. — Szkolnictwo publiczne. — Szkoły parafjalne. — Personel naczycielski. — Szkoły uzupełniające. — Uczelnie polskie średniego typu. — Frekwencja w amerykańskich wyższych zakładach naukowych. —Zaniedbanie w wychowaniu.

Równorzędnie z kościołem osadnik polski budował i szkołę. Gdy kościół służył do zaspokojenia potrzeb religijnych, szkoła stała na straży narodowości i wiary jego dziatwy. Równorzędnie więc zbierano ofiary na kościół i szkołę i często, gdy fundusze były szczupłe, najpierw organizowano szkołę, jako fundament przyszłej parafji. W osadach polskich kościół i szkoła splotły się prawie nierozerwalnie jako dwie instytucje, będące rękojmią dalszej egzystencji. Zrozumieli to już pierwsi pionierzy wychodźtwa zarobkowego, więc równocześnie z kościołem budowali i szkołę, nietyle w poczuciu odrębności narodowej, bo go było mało, ile pod wpływem samozachowawczych dążności rasowych i religijnych. Szkoła dawała rodzicom gwarancję, że dzieci nie zobojętnieją dla ich tradycyj i zwyczajów, a kościołowi zapewniła dalszy rozwój przez konserwację młodszej generacji. Słusznie nazywa ks. Kruszka szkołę fundamentem kościoła. Bez tego fundamentu egzystencja kościoła polskiego byłaby wątpliwa, a jego duchowieństwo straciłoby rację bytu. Tak samo jak kościół, szkoła powstała drogą ofiarności wychodźtwa polskiego, drogą dobrowolnego opodatkowania się, więc z konieczności musiała długo niedomagać.

Zazwyczaj kościół i szkoła są położone obok siebie, przyczem ubikację szkolne są często przestronniejsze, ponieważ proboszcz nowo zakładanej parafji liczy zwykle na rozrost osady. W parafjach zamożnych zabudowania szkolne wyglądają okazale i są wyposażone w potrzebne przybory i urządzenia, nie ustępujące szkołom publicznym. W parafjach uboższych zwykle kościół, szkoła i plebanja mieszczą się w jednym gmachu, lub na lokal szkolny używa się sal pod kościołem albo hal parafjalnych, pod względem higjeny niezawsze nadających się do użytku szkolnego. Niektóre parafje są za małe i ubogie, aby utrzymywać zorganizowaną szkołę, i w nich zazwyczaj proboszcz pełni dorywczo w niedzielę lub podczas wakacyj funkcje nauczyciela języka polskiego i religji.

Wobec pełnej tolerancji amerykańskiej na polu nauczania, budowa szkolnictwa polskiego poza brakiem funduszów nie natrafiała na żadne trudności, owszem znajdowała zachętę w postanowieniach wspomnianych już kongresów katolickich w Baltimore, aby zakładać szkoły wyznaniowe wobec charakteru bezwyznaniowego szkół publicznych. Odnośne uchwały kongresu, dotyczące szkoły, opiewają :

„226. Katolicka szkoła powinna być założona w każdej parafji lub misji w tutejszej diecezji, jak można najwcześniej. To jest sprawa, która nie podlega krytyce, ale obciąża sumienie proboszcza i parafjan, którzy są odpowiedzialni przed Bogiem, jeżeliby zaniedbali swój obowiązek względem nieśmiertelnych dusz dzieci, oddanych pod ich opiekę.

227. Szkoła parafjalna jest pod zarządem i kierunkiem proboszcza, który jedynie tylko może naznaczać lub oddalać nauczycieli i przeprowadzać urządzenia, jakie będzie uważał za potrzebne“.

Troskę więc przybysza polskiego o zachowanie narodowości i wiary wzmocniły lokalne interesy katolicyzmu i szkolnictwu polskiemu nadały wybitne znamię wychowania wyznaniowego względnie parafjalnego. Było to jednak dość szczęśliwe połączenie dwóch czynników, tak splecionych w duszy polskiej, wiary i tradycji czy patrjotyzmu, aby na wychodżtwie stworzyć silne fundamenty pod budowę nowego życia. To połączenie nie obyło się bez poważnej straty, bo szkolnictwo polskie, wciągnięte w system parafjalny, musi dzielić los majątków kościelnych, których przyszłość z każdym rokiem będzie coraz problematyczniejsza. U samego więc zarania weszła szkoła w stosunek zawisłości od parafji, a raczej proboszczów, na których barki spadła troska o utrzymanie szkoły i o jej rozwój.

Zasadniczem niedomaganiem szkoły parafjalnej jest brak funduszów. Na budowę i konserwację budynku szkolnego oraz bieżące wydatki wszelkiego rodzaju, a zwłaszcza płacę personelu nauczycielskiego, jedynym dochodem są skromne opłaty szkolne od dziatwy. Przeciętnie opłata szkolna od dziecka wynosi 60 ct. miesięcznie, przyczem rodzice, posyłający więcej niż dwoje dzieci do szkoły, opłacają tylko za pierwszą parę. Utrzymanie szkoły ciąży na barkach parafjan podwójnie, ponieważ społeczeństwo polsko - amerykańskie opłaca nadto podatki na szkoły stanowe. Od stanu, któremu pracę wychowawczą ułatwia, i koszta przeciętnie 120 doi. rocznie od dziecka redukuje, nie otrzymuje szkoła parafjalna żadnej subwencji ani pomocy na zabezpieczenie bytu. W ten sposób kościół katolicki w Ameryce, utrzymując liczne własne zakłady wychowawcze, zaoszczędza amerykańskim władzom szkolnym kilkadziesiąt mi-ljonów dolarów, przyczem znaczny udział w tych kosztach ponosi społeczeństwo polsko-amerykańskie. W tych warunkach trzeba niedobór budżetu szkolnego pokrywać z dochodów parafjalnych, nie wszędzie z powodu obciążenia hipotecznego dostatecznych. Opłaty szkolne mają nadto ten ujemny skutek, że rodzice — podobnie jak w Polsce — dość niechętnie odnoszą się do szkoły, jako instytucji i kosztownej i utrudniającej wyzyskanie dzieci do pracy. Utrudnia to dyscyplinę wewnątrz szkoły, a przedewszystkiem egzekutywę wobec rodziców, aby dzieci regularnie do szkoły posyłali.

Tak samo materjał dziecięcy wymaga dużo pracy i cierpliwości, aby urobić go do wymagań szkoły. Warunki życia wychodźtwa polskiego są na-ogół ciężkie, ojciec, a często i matka, muszą śpieszyć do pracy, więc opieka i wychowanie dużo pozostawiają do życzenia, zwłaszcza w domach, przepełnionych boardnikami. Wobec koncentracji miast amerykańskich dzieci — zwłaszcza w uboższych dzielnicach — bawia się, a właściwie żyją na ulicy. Zajęcie w szkole jest zatem ciężkie, bo szkoła otrzymuje materjał surowy i bez dostatecznego przygotowania domowego. Mimo tych niezawsze pomyślnych warunków, niektóre szkoły parafjalne stoją na wysokim poziomie urządzeń szkolnych i doboru nauczycielskiego, zaczem spotykają się z wyraźnem uznaniem władz amerykańskich.

Szkolnictwo parafjalne wzoruje się na publicznem i podlega przepisom oraz nadzorowi władz publicznych. Dlatego ze względów praktycznych należy omówić szkolnictwo publiczne, które wychowuje przeszło połowę młodzieży polskiej. Wychowanie publiczne w Ameryce cieszy się zupełną decentralizacją i wolnością na polu nauczania. Każdy rząd stanowy posiada własne ustawodawstwo szkolne i wydział administracyjny do spraw szkolnych. Decentralizację na polu wychowania ilustruje brak w rządzie federalnym osobnego departamentu dla spraw szkolnych. Czynne jest tylko t. zw. Biuro Oświaty {Bureau of Education) przy Departamencie Spraw Wewnętrznych, które w swym planie działania łączy troskę o jednolitość polityki i literatury szkolnej oraz zbieranie materjałów statystycznych, dotyczących stanu i postępu wychowania publicznego. Federalne biuro oświaty posiada zatem charakter raczej doradczy aniżeli administracyjny. Finansowanie publicznego wychowania leży w wyłącznym zakresie poszczególnych stanów wzgl. ich powiatowych okręgów szkolnych, które koszta utrzymania lokalnych szkół pokrywają z podatków gminnych. Konstytucje stanowe wydają postanowienia dotyczące programu i administracji szkolnej. Najwyższa stanowa administracyjna władza szkolna, pomijając partykularyzm stanowy, nosi zwykle tytuł Board of Education, zaś powiatowe okręgi szkolne mają swój zarząd lokalny pod nazwą Country Board of Education, a wreszcie większe miasta swe odrębne Wydziały Szkolne. Władze szkolne stanowe i miejskie są płatne i zwykle mianowane przez gubernatora wzgl. burmistrza lub radę miejską, a powiatowe pochodzą częściej z wyboru obywatelskiego i piastowane są bezpłatnie. Oprócz tej instancji obywatelsko - administracyjnej ludność w danym okręgu wybiera wzgl. burmistrz mianuje naczelnego kierownika szkół, którego czynności zbliżone są do zakresu działania inspektorów szkolnych w Polsce. Każda szkoła publiczna jest zwykle dostatnio wyposażona i często posiada w swym budynku praktyczne kuchnie dla dziatwy, pływalnie, duże sale gimnastyczne, ogrody i warsztaty, słowem urządzenia i ułatwienia dydaktyczne, mało jeszcze dostępne w Polsce. W szkolnictwie amerykańskiem panuje system koedukacji, niejednokrotnie dość silnie krytykowany.

Szkoły publiczne dzielą się na elementarne, średnie i wyższe. Szkoły elementarne {Elementary lub Public Grammar Schools) obejmują zasadniczo ośm stopni i dzielą się na dwie wewnętrzne grupy: pierwszą, obejmującą cztery początkowe klasy — t. zw. primary grades — do której uczęszczają chłopcy .i dziewczęta między siódmym a dziesiątym rokiem życia, i drugą, o czterech wyższych klasach — t. zw. grammar grades — dla młodzieży do czternastego roku życia.

Nadto panuje dość powszechny zwyczaj wysyłania dzieci na dwa lata przed wstąpieniem do szkoły publicznej do osobnych ochronek, gdzie system freblowski ma prawie wyłączne zastosowanie.

W szkołach elementarnych nauka rozpoczyna się w pierwszych dniach września i trwa do połowy czerwca. Dzień szkolny obejmuje 6 godzin, od 9 do 4 po południu z godzinną przerwą na obiad; soboty i niedziele są od obowiązków wolne. W porównaniu z programem szkolnym w Polsce dni, poświęconych wyłącznie nauce, jest w roku mniej o kilkanaście tygodni tak, że okres nauki waha się między 25—30 tygodniami rocznie. Plan nauki w pierwszych czterech klasach obejmuje sylabizowauie, czytanie, pisanie, rachunki i początki geografji i historji Stanów Zjednoczonych. W czterech wyższych klasach przedmiotami nauki są praktyczne wiadomości z zakresu przyrody, fizjologji, matematyk/, historji i geografji, rysunków, stenografji, robót ręcznych, mechanicznych i pisania na maszynie. Szczególny nacisk kładzie się na zaznajomienie uczniów z konstytucją Stanów Zjednoczonych i historją ojczystą, a przedewszystkiem z obowiązkami obywatelskiemi. Egzaminowanie uczniów odbywa się z końcem każdego półrocza.

Ustawy, dotyczące obowiązku szkolnego, różnią się znacznie co do zakresu i skuteczności. W jednych stanach dzieci muszą uczęszczać do szkoły publicznej do 12-go roku życia, w innych do 13, 14, 15 i 16, a nawet — jak w stanie Idaho — do 18 roku życia. Zasadniczo jednak przymus szkolny polega na obowiązku ukończenia wyżej wzmiankowanej szkoły elementarnej {Public Grammar School). Na wyposażenie i progr'am nauki szkół elementarnych zwraca się szczególną uwagę, gdyż szkoły te mają dać dostateczne przygotowanie do obowiązków życiowych i obywatelskich. Według statystyki amerykańskiej uczęszcza do szkół elementarnych blisko 90% młodzieży szkolnej. Troska więc władz szkolnych i społeczeństwa amerykańskiego szczególnie jest skierowana na ten typ szkoły. Na jego temat odbywają się nieustanne konferencje i zjazdy i faktycznie system i program szkoły elementarnej pod względem technicznym stoi bardzo wysoko. Szczególną uwagę zwraca się na praktyczne wychowanie duchowe i fizyczne oraz przywiązanie dziecka do nauczyciela i szkoły. W szkole ma zastosowanie pedagogja indywidualna w tern znaczeniu, że nauczyciel, kierując się ogólnemi zasadami pedagogji, próbuje poznać umysłowość każdego dziecka, aby odpowiednio zainteresować je nauką, trafić do jego ambicji i szlachetniejszego poczucia dumy. Przewodnią myślą szkoły jest budzenie w uczniach tężyzny życiowej, niezależności i ambicji opierania się na własnych siłach. Niejako trzy kanony stawia sobie szkoła jako swe zadanie: aby dziecko było zdrowe, zadowolone, a przedewszystkiem, aby stało się obywatelsko wyszkolonym i produktywnym członkiem społeczeństwa. Natomiast jej niedomaganiem jest brak fachowego personelu, który z powodu niskich płac (1.000—2.200 doi. rocznie) ucieka do innych zawodów. Stąd główny ciężar wychowania spada na personel żeński, zaczem i skala wydajności w poszczególnych szkołach i stanach jest dość niejednolita.

Obowiązek szkolny w różnych stanach ustaje przeciętnie z ukończeniem 14 lat i co najmniej 6 klasy szkoły elementarnej publicznej lub parafjalnej. Dopiero po wypełnieniu tych warunków może dziecko udać się do pracy, co dla rodziców polskich ma tak doniosłe a szkodliwe znaczenie. Aby dziecko po 14 roku mogło pracować, musi otrzymać od władz szkolnych na podstawie badania lekarskiego certyfikat pracy {Working Certificate), a nadto jest obowiązane przez dalsze dwa lata uczęszczać do szkoły uzupełniającej {Continuation School) przeciętnie od 4 do 8 godzin tygodniowo. Jeżeli dziecko certifikatu pracy nie otrzymało, rodzice obowiązani są posyłać je nadal do szkoły aż do chwili ukończenia wykształcenia elementarnego. Władze szkolne, zależne od stanu, przestrzegają dość surowo tych przepisów, a rodziców, nie stosujących się do odnośnych postanowień, pociągają do odpowiedzialności sądowej, przyczem na sali sądowej wśród winowajców — obok Włochów i murzynów — najczęściej jawią się i Polacy.

Do kategorji szkolnictwa średniego należą wyższe szkoły {High School) i kolegja {Colleges) z odmianą szkół zawodowych. Brak jednolitości szkolnictwa amerykańskiego ujawnia się szczególnie na polu wykształcenia średniego. Z powodu odmiennego ustawodawstwa w różnych stanach i wolności nauczania daje się naogół w stosunkach szkolnych zauważyć duża cha-otyczność, utrudniająca orjentację, zwłaszcza w systemie szkół średnich. Typową szkołą średnia jest t. zw. szkoła wyższa {High School) o czterech klasach, mająca na celu uzupełnienie wykształcenia tej części młodzieży, która nie może poświęcić więcej czasu na studja wyższe. Młodzież w wieku od 14 do 18 lat, uczęszczająca do szkoły wyższej, poza mniej troskliwą nauką otrzymuje staranne wykszłatcenie fizyczne, spędza czas na zebraniach szkolnych, koleżeńskich debatach, przedstawieniach i tańcach i po jej ukończeniu rozpoczyna karjerę życiową — w porównaniu z maturzystą w Polsce z niższem wykształceniem, lecz z lepszem zdrowiem, przygotowaniem obywatelskiem i znajomością sportów.

Według statystyki rządowej z r. 1921 stan szkolnictwa amerykańskiego w cyfrach przedstawia się następująco: Z liczby 19 i pół miljona dzieci szkolnych w całym kraju, tylko 1,626.310 dzieci uczęszcza do prywatnych szkół elementarnych, a z tej liczby 1,429.859 do katolickich szkół parafjalnych. Szkół średnich {High Schools) jest w całym kraju 11.674, a liczba uczniów i uczennic wynosi ogółem 1,450.000. Federalne Biuro Szkolne oblicza, że z każdych 100 dzieci, które uczęszczają do szkoły elementarnej, 25 przechodzi do szkoły średniej, a z tych ostatnich zaledwie 10 uczniów, a więc co dziesiąte, kończy szkołę średnią.

Z liczby 563 uniwersytetów i kolegjów, będących na liście federalnego Biura Szkolnego, 95 stanowi instytucje publiczne, a 468 pozostaje pod kontrolą prywatną. Z tych wyższych zakładów naukowych 327 pozostaje pod kontrolą instytucyj wyznaniowych i religijnych, 140 przeznaczonych jest tylko dla mężczyzn, 83 dla kobiet, a 340 dla mężczyzn i kobiet. Do zakładów tych uczęszcza 152.307 studentów i 84.861 studentek. We wszystkich szkołach amerykańskich pracuje 706.152 sił nauczycielskich, z czego mężczyzn, a 537.123 kobiet. Blisko pięć szóstych sił nauczycielskich w elementarnych szkołach publicznych stanowią kobiety. Kobiety przeważają również w szkołach średnich. Uniwersytety i kolegja mają 5.293 instruktorek-kobiet, a 19.447 mężczyzn.

Zupełna decentralizacja szkolnictwa ma ten skutek, że cechą charakterystyczną systemu szkolnego jest poważny brak jednolitości w metodach nauczania i warunkach przyjęcia. Wolność nauczania sprawia, że szkoły prywatne bujnie się krzewią, rywalizując dość skutecznie z publicznemi, zwłaszcza na polu szkolnictwa średniego. Należą tu różne akademje i kolegja, zakładane przez pedagogów dla zamożniejszej młodzieży, która żyje w konwikcie

Po ukończeniu szkoły średniej wstęp jest otwarty do kolegjum {College), którego celem jest ogólne wykształcenie w zakresie literatury, historji, filozofji i nauk przyrodniczych {Arts and Sciences). Każdy stan posiada jedno lub więcej kolegjów, umieszczonych zdała od zgiełku miejskiego, z konwiktami dla studentów i nauczycieli, budynkami klubowemi i sportowemi. Są to uczelnie przeważnie koedukacyjne, o własnych statutach, w których młodzież do 22 r. życia nabywa wykształcenia, mało jednak zbliżonego do poziomu uniwersytetów europejskich. Niektóre kolegja posiadają oprócz czterech zwykłych lat kolegjalnych także osobne kursy fachowe (graduate school), jak wydziały medycyny, prasy, inżynierji, górnictwa, zwykle dwuletnie, stanowiące przejście do uniwersytetów. Jedne uniwersytety uzależniają przyjęcie od ukończenia kursu fachowego, inne zadowalają się wykształceniem średniem. Uniwersytetów w europejskiem tego słowa znaczeniu jest niewiele. Są wprawdzie szkoły zawodowe o nazwie uniwersytetu, które nadużywają tego tytułu i nawet nie dają zakresu wykształcenia kolegjalnego. Według dość ustalonej opinji, instytucja szkolna może sobie rościć prawo do tytułu uniwersytetu, jeżeli posiada dwa kursy, przygotowawczy {undergraduate) i fachowy {post-graduate) lub tylko fachowy, na który przyjmuje tylko abiturjen-tów z dyplomem kolegjalnym ukończonego kursu fachowego {graduate school). Studja uniwersyteckie trwają zwykle 3—5 lat. Stopnie naukowe są liczne, a kandydaci otrzymują swe dyplomy zwykle między 25 a 27 rokiem życia.

169.029

i w uniformie, pod dyscypliną, zbliżoną do wojskowej. Celem ich jest szkolenie uczniów do przyszłej karnej służby obywatelskiej. Na polu szkolnictwa współzawodniczy znana prywatna ofiarność amerykańska, a wreszcie wyznania, sekty i narodowości, swym systemem szkolnym wytwarzając wspomnianą już chaotyczność wśród kilkunastu tysięcy szkół średnich, kolegjów i uniwersytetów. Publiczna szkoła elementarna jest bezpłatna, tak samo i średnia, o ile po wybudowaniu ze względu na brak funduszów nie wyłoni się potrzeba czasowego ściągania opłat szkolnych. Wykształcenie kolegjalne i uniwersyteckie jest płatne; opłaty są naogół dość przystępne, zwłaszcza że powołane są do życia różne organizacje, które ułatwiają młodzieży znalezienie zajęcia i ukończenie wyższych studjów. Prawie połowa studentów w kolegjach utrzymuje się zupełnie lub częściowo z pracy własnej i pokrywa z zarobionych funduszów wydatki szkolne.

Tendencją szkolnictwa amerykańskiego jest pełna demokratyzacja nauki, zmierzająca do tego, aby studja uprzystępnić najszerszemu ogółowi. Wykształcenie przeciętnego Amerykanina polega na ukończeniu szkoły elementarnej, rzadziej wyższej, a dopiero po uzyskaniu zajęcia następuje uzupełnienie wiadomości zawodowych przez naukę wieczorną, będącą w Ameryce w powszechnem zastosowaniu. Różnorodne kursy wieczorne pozwalają ambitnej a nie mającej środków młodzieży na ukończenie kolegjum czy uniwersytetu i zdobycie sobie podstaw do lepszej karjery życiowej.

Według opinji pedagogów, znających szkolnictwo europejskie i amerykańskie, młodzież amerykańska wykazuje jednak opóźnienie w wykształceniu {retardation) przeciętnie o dwa lata w porównaniu z młodzieżą europejską, a natomiast przewyższa ją pod względem praktyczności, inicjatywy i wyrobienia sportowego.

Według wzoru szkół publicznych można szkoły parafjalne podzielić na dwa typy: na szkoły cztero- i ośmioklasowe. Czteroklasowa szkoła jest pierwszą próbą zorganizowania szkoły w parafjach ubogich lub nielicznych, zwłaszcza farmerskich. Po ukończeniu czteroklasowej szkoły dziecko, celem dokończenia przymusowego wykształcenia, udaje się na dalszą naukę do wyższej szkoły parafjalnej polskiej lub do szkoły publicznej. Szkoły ośmioklasowe są w parafjach zamożnych, o liczbie dzieci, przekraczającej co najmniej dwie setki. Wśród prawie 550 polskich szkół parafjalnych około 400 należy do ośmioklasowego typu, reszta tworzy 4-kIasowe szkoły, aby ze wzrostem dziatwy i dochodów zczasem przekształcać się w wymagany komplet.

Szkoła parafjalna, aby mogła korzystać z prawa publiczności wzgl. czyniła zadość wymaganiom przymusu szkolnego, musi uwzględniać przedmioty, programem szkół publicznych objęte. Swym programem nauki szkoły parafjalne dorównują więc szkołom publicznym, nie dopisują jednak pod względem pełnego wykonania programu, ponieważ stoją temu na przeszkodzie większe wymogi szkoły parafjalnej, małe przygotowanie domowe i częsta niedbałość rodziców o ciągłość nauki. Wskutek coraz więcej rygorystycznych, stanowych

Szkolnictwo polskie, oparte na ofiarności prywatnej, potoczyło się naturalnie mimo wolności na polu nauczania wąskiem korytem i ograniczyło się głównie do elementarnego wychowania z kilku zakładami wykształcenia średniego. Wedle zestawienia Polskiego Biura Statystycznego w r. 1921 na 762 katolickich parafij było 511, a na 46 parafij niezależnych i kościoła narodowego około 20 szkół — niewątpliwie liczba zorganizowanych szkół para-fjalnych wzrosła w międzyczasie do 550. Parafje baptystów nie posiadają zorganizowanych szkół, lecz tylko niedzielne kursy uzupełniające naukę religji i języka polskiego dla dzieci parafjan, z reguły uczęszczających do szkoły publicznej.

ustaw i rozporządeń szkolnych, zwłaszcza od czasu wojny, dotyczących faktycznego programu w szkołach parafjalnych, nauka odbywa się w języku angielskim, a zaledwie jedną godzinę dziennie poświęca się zwykle nauce przedmiotów polskich. Np. według sekcji 620 ustawy szkolnej stanu N. Jork następujące przedmioty muszą być wykładane w języku i z podręczników angielskich: sylabizowanie, czytanie, pisanie, arytmetyka, język angielski, ge-ografja, historja Stanów Zjednoczonych, nauka społeczna i higjena. Aby więc uczynić zadość rygorom ustawy szkolnej, obowiązuje — jak w szkołach publicznych — normalny program od godz. 9 do 4 pop. a przedmioty polskie są uwzględnione po pół godziny przed 9 i po 4 pop. W porównaniu zatem ze szkołą publiczną czas nauki w szkołach parafjalnych przedłuża się o jedną godzinę i wynosi przeciętnie 7 godzin, t. j. od 8¹/₂ rano do 4^2 pop. z jednogodzinną przerwą na obiad. Ponieważ przed rozpoczęciem nauki dzieci udają się zwykle o godz. 8 do kościoła na mszę, pobyt w szkole przeciąga się prawie do 8 godzin bo od 8 rano do 5 pop., tak, że dziatwa spędza w szkole zazwyczaj okres dnia, w ciągu którego większość rodziców zajęta jest przy pozadomowej pracy.

na-

Szkoła parafjalna posiada więc obszerniejsze zadanie społeczne, a tak samo pedagogiczne, ponieważ poza przedmiotami, obowiązującemi w szkole publicznej, do jej programu wchodzą przedmioty polskie, a więc dość powszechnie — a przynajmniej teoretycznie — nauka religji, gramatyki i historji polskiej, a od 5 klasy i literatury polskiej. W jednych szkołach i w tym skromnym zakresie zwraca się na naukę przedmiotów polskich troskliwą uwagę, w innych nauka ogranicza się często do czytania biblji lub katechizmu albo przestarzałych powiastek w języku, zeszpeconym zwykle naleciałościami gwary polsko-amerykańskiej. Zeszpecenie języka idzie niekiedy tak daleko, że dzieci podczas czytania słowa polskie wymawiają fonetyką angielską. Podobnie jak w szkolnictwie amerykańskiem i w szkołach parafjalnych daje się zauważyć brak jednolitości, zwłaszcza na polu troski o język polski. Szkoła parafjalna ma wyłącznie charakter wyznaniowy, wchodzi do budżetu parafji i tylko członkowie parafji do niej mogą posyłać swe dzieci. Zależy zatem w zupełności od zapatrywania proboszcza, w jakim duchu prowadzić szkołę, w jakim rozmiarze dopuścić naukę języka polskiego i jaki mieć skład personelu uczycielskiego. Stąd w jednych szkołach mimo angielskiego języka wykładowego atmosfera jest polska, w innych wszechwładnie panuje angielszczyzna.

Dalszem niedomaganiem szkół parafjalnych jest ich dość powszechne przepełnienie, powodujące, że przeciętnie na jedną siłę nauczycielską wypada blisko 70 dzieci, wskutek czego nauka odbywa się często dwukrotnie, rano i popołudniu. Gdy się weźmie pod uwagę, że rozmiar i wyposażenie szkół parafjalnych oraz ich higjena nie mogą stać na wysokości szkół rządowych, warunki pracy i nauki są naogół ciężkie i wymagają dużo poświęcenia ze strony personelu nauczycielskiego. Podręczniki szkolne dla przedmiotów w języku angielskim są identyczne z amerykańskiemi, a dla przedmiotów polskich służą dość przestarzałe wydawnictwa, drukowane przeważnie w Chicago lub nielicznie sprowadzane z Polski. Jedną z największych trudności szkolnictwa polskiego jest dobór fachowych sił nauczycielskich. Płace nauczycielskie są w Ameryce naogół niskie, zaczem w szkołach parafjalnych, na skromnym podatku opartych, tern mniej mogą być do pracy nauczycielskiej zachęcające. W tych warunkach świecki stan nauczycielski składał się z organistów lub przygodnej inteligencji, która chwilowo szukała zajęcia w pracy nauczycielskiej i porzucała je w razie znalezienia popłatniejszego zawodu. Z konieczności zatem ciężar wychowania parafjalnego przeszedł prawie w monopol sióstr zakonnych, zwłaszcza od chwili, kiedy wskutek szybkiego wzrostu parafij i szkół wywiązało się odrazu silne zapotrzebowanie nauczycielstwa polskiego. Od r. 1872 datuje się organizowanie w Ameryce zgromadzeń sióstr zakonnych, zakładanych przez księży na miejscu lub sprowadzanych z Polski dla celów wychowania i kształcenia dziatwy polskiego wychodźtwa. Wspomniane kongregacje są polskiego lub niemieckiego pochodzenia, a najliczniejszego grona nauczycielskiego dostarczały felicjanki i nazaretanki. Z biegiem lat wytworzyły sią zgromadzenia sióstr felicjanek, nazaretanek, notredamek, franciszkanek, informatek, benedyktynek, dominikanek, zmartwychwstanek i józefinek, które dostarczają głównego kontyngentu do polskiego stanu nauczycielskiego, wynoszącego w r. 1921 3.568 osób.

Kongregacje zakonne mają zwykle swe osobne zakłady, przytułki oraz instytuty wychowawcze, w których przygotowują dziewczęta do zawodu nauczycielskiego. Siostry zakonne w zawodzie nauczycielskim spotykają liczne zarzuty pod względem wykształcenia pedagogicznego i dydaktyki szkolnej. W okresie organizacji, względnie pod wpływem dużego zapotrzebowania, siostry dobierano z bardzo surowego materjału ze sfery włościańskiej i bez dostatecznego przygotowania wysyłano na posterunki szkolne, wskutek czego nauczycielki nie mogły stanąć na wyżynie swego powołania. Pod wpływem wymagań stanowego ustawodawstwa szkolnego, własnej inicjatywy oraz częstej krytyki, stopień wykształcenia i fachowego przygotowania podniósł się znacznie, a nawet wśród felicjanek wysoko, ale wystąpiło nowe niedomaganie, brak dostatecznego przygotowania w języku polskim. Jest to generacja urodzona i wychowana w Ameryce, która ma stosunkowo słabe poczucie języka polskiego wskutek czego dość chętnie posługuje się angielszczyzną, a w razie potrzeby gwarą polsko-amerykańską, stając się bezwiednem narzędziem amerykanizacji. Po wtóre praktyki religijne, którym się poświęca zwykle za dużo czasu szkolnego, nie przynoszą większych pedagogicznych korzyści, a raczej przedwcześnie mechanizują umysł dziecięcy. Płaca sióstr zakonnych wynosi przeciętnie 25 doi. miesięcznie, nie wliczając dwóch miesięcy wakacyj, za które płacy nie pobierają. Mieszkają zwykle w osobnym budynku we wspólnym konwikcie i obok mozolnych zajęć w szkole muszą wykonywać często surowe reguły swego zakonu oraz troszczyć się o potrzeby kościoła.

Drugą grupę nauczycielstwa polskiego, zwłaszcza w małych parafjach, stanowią organiści, o małych kwalifikacjach pedagogicznych. Organiści rekrutują się przeważnie z pośród rzemieślników i naturalnie nie posiadają specjalnego przygotowania do stanu nauczycielskiego. Aby temu niedomaganiu zapobiec, kongres polsko-katolicki w Buffalo uchwalił założenie osobnej szkoły celem specjalnego kształcenia organistów-nauczycieli, jednak do wykonania tego projektu nie przyszło. Resztę — i to szczupłą — kontyngentu nauczycielskiego stanowi drobna polska inteligencja, raczej przygodnie udzielająca nauki, oraz nowy już zastęp uczniów, a zwłaszcza uczennic, które ukończyły szkołę średnią (High School) lub t. zw. szkołę normalną (Normal School), przygotowującą fachowo do zawodu nauczycielskiego dla szkół elementarnych. Płaca nauczyciela względnie nauczycielki świeckiej waha się w granicach 60—100 dolarów miesięcznie. W każdym razie ogólne fachowe wyszkolenie polskiego nauczycielstwa widocznie polepsza się i zanika dawny dyletantyzm wobec dość rygorystycznych wymogów powszechnego ustawodawstwa szkolnego, a zwłaszcza przepisu, zastrzegającego, że w szkole para-fjalnej bodaj jedna siła musi posiadać wymagane dla publicznych szkół kwalifikacje nauczycielskie.

Ilość dzieci w organizowanej szkole zależnie od rozmiaru osady waha się dość gwałtownie : od kilkudziesięciu do paru tysięcy, jak np. w Chicago, gdzie istnieje kilka szkół parafjalnych o frekwencji, dochodzącej do 3 tysięcy

dzieci. Przystąpienie do pierwszej komunji św. zwykle oznacza ukończenie szkoły parafjalnej, poczem dzieciak o dobrym postępie może przejść do średniej szkoły publicznej bezpośrednio lub po złożeniu egzaminu przed komisją kwalifikacyjną, wyznaczoną przez zarząd szkolny {Board of Education). Praktyka w tym kierunku jest dość chwiejna; jedne szkoły publiczne, zależnie od reputacji szkoły parafjalnej wzgl. uznania władz szkolnych, nie wymagają osobnego egzaminu, inne egzaminują absolwentów i często posyłają ich do ósmej klasy publicznej szkoły elementarnej. Ewolucja zmierza jednak w kierunku zupełnego równouprawnienia szkół parafjalnych z publicznemi z równorzędną tendencją rozciągnięcia nad szkołami parafjalnemi identycznego nadzoru publicznego.    **

Kontrola szkół parafjalnych jest podwójna: władz kościelnych i rządowych. Pierwszą władzą jest proboszcz, od którego zależy obsada szkoły personelem nauczycielskim i jej ogólny kierunek. Natomiast do kontroli wychowania parafjalnego w diecezji wyznacza biskup osobną komisję szkolną, złożoną z duchownych, której czynności ograniczają się zwykle do udziału przy końcu roku w popisach szkolnych. Silniejszą kontrolę wykonuje miejscowy zarząd szkolny powiatowy wzgl. miejski, który pilnuje wykonania przepisów, dotyczących przymusu i programu wychowania w duchu najszerszego uwzględnienia języka angielskiego i wymogów szkoły publicznej według stanowych ustaw szkolnych. Urzędnicy zarządu szkolnego jawią się często podczas godzin szkolnych i kontrolują kwalifikacje nauczycieli, higjenę, frekwencję uczniów oraz sposób wykonywania programu szkolnego. Kontrola jest różna w poszczególnych okręgach szkolnych, więcej rygorystyczna po miastach, mniej na farmach, w każdym razie widoczna jest tendencja, aby nadzór szkolny zaostrzać z każdym rokiem.

Biorąc za podstawę, dla oceny szkolnictwa na wychodźtwie, statystykę amerykańską, według któręj w stosunku do ogólnej liczby ludności jest 18 % dzieci w obowiązkowym wieku szkolnym, należy przyjąć, że w 3-miljonowem społeczeństwie polsko-amerykańskiem jest około 540 tysięcy dziatwy polskiej. Według obliczenia Polskiego Biura Statystycznego z r. 1921 uczęszczało do szkół parafjalnych katolickich 219.711 dzieci, a do szkół w parafjach niezależnych i kościoła narodowego 3.000 dzieci, co łącznie stanowi 222.711 dziatwy polskiej. Zastęp ten ze względu na omówione już w poprzednich rozdziałach trudności statystyczne prawdopobnie jest za szczupły, więc bez dużej przesady można go powiększyć do 260 tysięcy. I ta przezorność nie zmieni faktu, że większa połowa dziatwy polskiej, bo blisko 300 tysięcy, uczęszcza do elementarnej szkoły publicznej. W stosunku do ogólnej liczby wychodźtwa różny jest procent dziatwy, uczęszczającej do szkoły parafjalnej. Procent ten znaczniejszy jest w większych osiedlach na zachodzie; np. w Chicago wynosi około 70°/o z liczbą 36.976 dzieci, w Milwaukee 60°/o z liczbą 10.925 dzieci, Detroit 65% z liczbą 13.578 dzieci, skromniejszy natomiast w osadach wschodnich np. w N. Jorku około 25% z liczbą 2.142 dzieci, w Fi-ladelfji około 40°/o z liczbą 6.575 dzieci. Natomiast w mniejszych osadach zagłębia węglowego i w okręgach rolniczych blisko 100°/o dzieci polskich uczęszcza do szkoły parafjalnej, o ile ta jest na miejscu. Produktem szkoły parafjalnej jest nowy typ Polaka, władającego biegle językiem angielskim, a mniej lub więcej poprawnie językiem polskim. Znamionuje go skąpe, pla-toniczne przywiązanie do ziemi ojców, z jednoczesną pełną lojalnością do przybranej ojczyzny. Patrząc pod kątem amerykańskim, pod wpływem wszczepionego zachwytu dla ustroju i urządzeń amerykańskich, jako niedoścignionej dla Europy perfekcji, typ ten zapatruje się bez głębszej znajomości i krytycznie, na ziemię, która dla jego rodziców nie była zbyt szczęśliwą.

Sąd o szkolnictwie parafjalnem jest dość krańcowy : z jednej strony przesadne pochwały, z drugiej zaprzeczanie wszelkich zasług. Nie ulega kwestji, że szkoła parafjalna jest więcej dostosowana do potrzeb dziatwy polskiej aniżeli szkoła amerykańska. Pod względem systemu i urządzeń szkoła parafjalna, oparta* na ofiarności, nie dorównuje zasobnej szkole publicznej, jednak wychowanie jej, oparte na nieprzesadnej trosce o religję i w duchu tradycji polskiej, daje dziatwie więcej równowagi i uczucia, którego szkole publicznej brak.

W ewolucji stosunków na wychodźtwie tylko parafje były w mocy, pod hasłem przywiązania do wiary ojców, szkoły zakładać i utrzymać je w częściowym bodaj duchu tradycji i kultury polskiej. Pomimo niezadowolenia pozostanie faktem, że szkolnictwo początkowe nadal będzie prawie wyłącznym monopolem duchowieństwa. Jest to już zamknięta karta historji i na jej wyrok najwięksi krytycy nie mogą już znaleźć recepty. Niema bowiem instytucji świeckiej, na wychodźtwie dość zasobnej, aby pokryć Amerykę siecią szkół początkowych o charakterze publicznym, zwłaszcza, że minął już sposobny ku temu okres historji w szkolnictwie amerykańskiem. Pomimo braków szkoły parafjalne oddają wielkie usługi i wychodźtwu i Ameryce, aby skasowanie ich nie odbyło się bez wielu ujemnych skutków dla egzystencji społeczeństwa polsko-amerykańskiego. Pozwalają bowiem dziecku polskiemu zachować pewne właściwości narodowe i nie zobojętniają go do rodziców, a często i do sprawy narodowej. Z drugiej strony, krzewiąc lojalność i przywiązanie do nowej ojczyzny, szkoły parafjalne są niejako pomostem, po którym dziecku łatwiej prześć do życia amerykańskiego. Aktualną może tylko być reforma szkół parafjalnych i na ten temat toczy się żywa dyskusja. Wśród sprzecznych zdań zdobywa wzięcie umiarkowana opinja, że szkoła jest własnością ogółu, którą więcej powinni interesować się rodzice, aby z jej murów wychodził pożyteczny typ Polaka-Amerykanina, władający równie biegle i językiem urzędowym i językiem * macierzystym. Zbyt nikłą jest współpraca osady z duchowieństwem około zagadnienia lepszego wychowania. Są czasem szkoły parafjalne z imienia raczej polskie, wychowujące parafjan, a nie dziatwę polską, i nie liczące się z faktem, że zobojętnienie narodowe zwykle sprowadza indyferentyzm religijny. Oznaki jednak silnego krytycyzmu i niezadowolenia, jakie dają się czasami zauważyć, może usunąć większe zainteresowanie się rodziców szkołą wzgl. powołanie przez duchowieństwo lokalnego czynnika obywatelskiego w formie komisyj czy komitetów szkolnych do wspólnych narad nad wychowaniem młodego pokolenia zwłaszcza wobec zepsucia, jakie wśród młodzieży tak często zauważyć się daje.

W parafjach, które nie posiadają własnej szkoły, dziatwa uczęszcza do uczelni publicznych, a wyjątkowo do zakładów katolickich, amerykańskich lub obconarodowych. Braki w katechizacji i mowie ojczystej uzupełniają szkółki niedzielne lub wakacyjne, prowadzone przez kler polski w niektórych parafjach dla dziatwy parafjalnej.

Ponieważ szkoła publiczna zbyt szybko przekształca i wynaradawia dziatwę, w ostatnim dziesiątku lat powstają również świeckie szkoły polskie, t. zw. uzupełniające, aby neutralizować zbyt szybki proces zobojętnienia. Szkoły uzupełniające dzielą dziatwę na kilka klas wzgl. sekcyj, które po południu, w soboty lub w godzinach wieczornych kształcą dzieci w czytaniu, pisaniu i gramatyce, a następnie w historji, geografji i literaturze polskiej. Wygłaszane są często pogadanki o Polsce w celu wyrobienia u dzieci szerszego pojęcia i szacunku dla kraju ojczystego. Personel nauczycielski jest dość przygodny, zwykle bezpłatny i czynny z pobudek ideowych. Liczba szkół uzupełniających nie przekracza 10, jedne z nich mają po kilkaset dzieci i stoją na dość wysokim poziomie, jak np. szkoła Rady Oświatowej w N. Jorku, inne dla braku funduszów i zainteresowania się wychodźtwa oraz niechęci duchowieństwa szczupłą posiadają frekwencję i niedostateczny program nauki. Szkoły uzupełniające są próbami pewnej reakcji przeciw monopolowi duchowieństwa na polu wychowania, podjętemi w osadach, gdzie system szkoły para-fjalnej niedomaga lub nieporozumienia polityczne są silniejsze. Organizowane w grupie wschodniej, posiadają dorywcze i lokalne znaczenie, lecz miały horoskopy rozwinięcia się w skromny bodaj system, gdy dawały się zauważyć silne — acz chwilowe — tendencje do kasowania wzgl. ograniczania wpływu wychowawczego szkół parafjalnych. W okresie powojennym przechodziła bowiem szkoła parafjalna kilka zamachów na jej egzystencję. Wzmożony po wojnie brak tolerancji nie ominął również i Ameryki i okazuje się czasem silniejszy ponad konstytucyjną równość, wolność i braterstwo. Kraj najliberalniejszej konstytucji ogarnia nieznany dotąd szowinizm, zmierzający do nakrycia tygla hermetyczną pokrywą, aby w nim przybysze jak najprędzej przetopili się na modłę amerykańską. Ograniczenia immigracyjne i chęć zniesienia szkół parafjalnych mają na celu przyśpieszenie tego procesu, który szerzej poruszony zostanie w rozdziale o amerykanizacji. W legislatywach stanów Wisconsin i Massachusets rozpatrywano wnioski o skasowanie szkół parafjalnych, względnie o wprowadzenie języka angielskiego jako wyłącznie obowiązującego z dodatkowem nauczaniem religji oraz języka i historji polskiej, włoskiej, francuskiej i t. d. jako przedmiotów nadobowiązkowych. Wnioski te przeszły z pewną modyfikacją w obydwóch stanach, ograniczając przedmioty obcojęzycznie do jednej godziny dziennie. Natomiast w stanach Oregon i Nebraska przeszły do konstytucji stanowej poprawki, uchwalające zniesienie szkół prywatnych. Ostatnie ustawy zostały jednak uznane decyzją Najwyższego Trybunału Stanów Zjednoczonych z czerwca 1923 r. za niekonstytucyjne na podstawie doniosłej dla przyszłości szkół parafjalnych opinji, że „wszelkie uchwały, rozporządzenia i polecenia, zabraniające lub ograniczające nauczania obcych języków w szkołach wyznaniowych, prywatnych i i. są przeciwne konstytucji Stanów Zjednoczonych, która gwarantuje wszystkim mieszkańcom kraju swobodę wyznania, zachowania i nauczania swego języka oraz wolność słowa“. Chmury, otaczające przyszłość polskiej szkoły parafjalnej rozwiały się, a zatem i jej reforma staje się wśród wychodźtwa coraz więcej aktualną.

W porównaniu z ilością szkół parafjalnych średnie szkolnictwo polskie rozwinęło się słabo, aczkolwiek pełna wolność nauczania w Ameryce szczególnie w dziedzinie szkolnictwa średniego najszersze znalazła zastosowanie. Na ten zastój wpływał brak środków pieniężnych, małe zainteresowanie się wychodźtwa sprawą wyższego wykształcenia oraz brak fachowych pedagogów.

Z jedynym wyjątkiem Kolegjum Związku Narodowego Polskiego średnie szkolnictwo potoczyło się siłą ciężkości po linji szkół parafjalnych, a więc w duchu wyznaniowym i pod kierunkiem duchowieństwa. Zakładów naukowych o poziomie wykształcenia średniego pod kierunkiem duchowieństwa katolickiego jest ośm, ugrupowanych poniżej według daty założenia:

1.    Akademja Najśw. Rodziny z Nazaretu w Chicago, pod opieką SS. nazaretanek, założona w 4887 r. dla dziewcząt — przeciętna frekwencja 300 uczennic.

2.    Kolegjum św. Stanisława Kostki w Chicago pod patronatem O O. zmartwywstańców, założone w 1890 r. dla chłopców — przeciętna frekwencja 320 uczniów.

3.    Kolegjum św. Bonawentury w Pułaski Wis., pod patronatem OO. franciszkanów, założone w 1901 r. dla chłopców — przeciętna frekwencja 100 uczniów.

4.    Wyższa szkoła św. Trójcy w Chicago, założona w 1910 r. — przeciętna frekwencja 75 uczniów.

5.    Kolegjum św. Jana Kantego w Erie Pa., pod patronatem ks. misjonarzy św. Wincentego a Paulo, założone w 1912 r. dla chłopców — przeciętna frekwencja 130 uczniów.

6. Instytut ks. Bosko w Ramsey N. Y. pod patronatem Kongregacji

szkoła zawodowo-rzemieślnicza dla

Salezjańskiej, założony w 1915 r. chłopców, przeciętna frekwencja 100 uczniów.

7. Akademja Najśw. P. Marji w Lodi N. Y. pod opieką SS. felicjanek, założona w 1915 r. dla dziewcząt, przeciętna frekwencja 100 uczennic.

8. Akademja Zmartwychwstania Pańskiego w Norwood Park III. pod opieką SS. zmartwychwstanek, założona w 1916 r. dla dziewcząt, przeciętna frekwencja 60 uczennic. Nadto przy zakładach żeńskich zgromadzeń zakonnych istnieje kilka seminarjów dla kształcenia sióstr do zawodu nauczycielskiego.

Poziom tych szkół średnich, kolegjów czy akademij, stoi przeciętnie

na wysokości niższego gimnazjum, a program szkolny wzoruje się na ustroju innych kolegjów katolickich w Ameryce z tą różnicą, że polski język wy

kładowy znajduje częściowe uwzględnienie. Uczelnie przyjmują zwykle uczniów z ukończoną 4 lub 5 klasą szkoły parafjalnej albo publicznej, lecz kurs nauk przedłużąją do lat sześciu lub siedmiu, dzieląc go na dwie części : t. zw. kurs akademicki, odpowiadający publicznej szkole średniej (High School), i kurs filozoficzny, odpowiadający w skromnym rozmiarze programowi kole-gjalnemu przy uniwersytetach. Polskie szkoły średnie uwzględniają więcej wykształcenie klasyczne i mniej czasu aniżeli szkoły publiczne poświęcają kulturze fizycznej. Przeważnie dla celów praktycznych język wykładowy i podręczniki są angielskie, a tylko polskie przedmioty: religja, historja i literatura są wykładane w języku macierzystym. Personel nauczycielski składa się głównie z duchownych, skromniej z nauczycieli amerykańskich i polskich. Uczniowie wzgl. uczennice żyją w konwikcie, który kosztuje 250—400 doi. rocznie, a wyjątkowo za opłatą 10—60 doi. dopuszczane są dzieci, żyjące poza zakładem. Z pośród tych uczelni najwyżej pod względem wykształcenia i przygotowania młodzieży stoi Kolegjum św. Stanisława Kostki, utrzymywane i prowadzone przez OO. zmartwychwstańców. Kurs naukowy trwa 4 lata i ma na celu przygotowanie młodzieży do seminarjów duchownych względnie uniwersytetów katolickich. Przy kolegjum istnieje osobny dwuletni kurs przygotowawczy, na który przyjmuje się uczniów po ukończeniu piątej klasy szkoły parafjalnej wzgl. publicznej, celem przygotowania młodzieży do nauki kolegjalnej.

Wśród młodszych zakładów najwyżej pod względem pedagogicznym stoi Kolegjum św. Jana Kantego w Erie Pa., prowadzone przez OO. misjonarzy z Krakowa. Ze względu na swój charakter instytucji świecko-duchownej należy wspomnieć ponownie o kolegjum-seminarjum w Detroit, o którem była mowa w poprzednim rozdziale. Kolegjum kształci około 250 uczniów i ma prawo udzielania stopni naukowych, które otwierają wstęp do wyższych uczelni. Stoi na wyższem poziomie od Kolegjum św. Stanisława Kostki i łącznie z Kolegjum Związku Narodowego Polskiego tworzy trzy najpoważniejsze uczelnie średnie społeczeństwa polskiego na wychodżtwie, których system nauczania jest dość jednolity, więc poniżej wspólnie omówiony zostanie.

Założenie К о 1 е g j u m Z. N. P. nastąpiło pod wpływem pewnej reakcji przeciw monopolowi duchowieństwa na polu wychowania oraz z powodu troski o zasilenie szczupłych szeregów inteligencji polsko-amerykańskiej. Powstałej w łonie Związku „Komisji Oświaty i Szkolnictwa“ sejm VI w Wilkes Barre zakreślił cel założenia wyższego zakładu naukowego i opodatkował swych członków osobnym centowym datkiem na przyszłą instytucję. Z drobnych centowych datków i składek dobrowolnych myśl założenia kolegjum została zrealizowana w r. 1912, kiedy kosztem kilkuset tysięcy dolarów Związek Narodowy Polski zakupił osobny gmach i zabudowania gospodarcze w Cambridge Springs, w Pensylwanji. Kolegjum składa się z trzech części : szkoły przygotowawczej, szkoły wyższej i instytutu rzemieślniczego. Szkoła przygotowawcza z dwuletnim kursem dla uczniów, którzy ukończyli sześć lub siedm klas szkoły elementarnej, parafjalnej lub publicznej, ma na celu przygotowanie kandydatów do szkoły wyższej. Właściwe kolegjum posiada czteroletni kurs nauki i dzieli się na trzy wydziały: akademicki, handlowy i techniczny, które otwierają abiturjentom drogę do fachowych uniwersyteckich studjów. Instytut rzemieślniczy ma na celu przygotowanie młodzieży do pracy zawodowej. Wyposażony w urządzenia techniczne i warsztaty, kształci uczniów na maszynistów, stolarzy i innych fachowo wyszkolonych rzemieślników. Frekwencja wynosi w kolegjum około 200, a w instytucie rzemieślniczym przeszło 150 uczniów, żyjących we wspólnym konwikcie. Amerykański system wychowania panuje dość wyłącznie w kolegjum i poza obszernym programem w języku angielskim nieliczne przedmioty, jak historję, geografję i literaturę Polski, wykłada się po polsku. Kolegjum Związkowe znajduje się obecnie pod kierunkiem znanego powieściopisarza Wacława Gąsiorowskiego, posiada doborowy skład personelu nauczycielskiego i troskliwszy kierunek polonizacyjny. Uczelnia ta jest może najzaszczytniejszą kartą pracy społecznej braci związkowej, która w trosce o rozumnych spadkobierców swych trudów i majątków ufundowała je ofiarnym centowym groszem.

Wzmiankowane trzy polskie wyższe zakłady naukowe, t. j. Kolegjum-seminarjum w Detroit, Kolegjum św. Stanisława w Chicago i Kolegjum Związku Narodowego Polskiego w Cambridge, zbliżone są do siebie systemem nauczania, wzorowanym na przykładzie amerykańskim. W dwóch kolegjach kierownictwo spoczywa w rękach duchownych i większy nacisk kładzie się na stronę wyznania, zaś w Kolegjum Związku Narodowego Polskiego zarząd jest świecki i zwraca baczniejszą uwagę na obywatelskie przygotowanie młodzieży. System natomiast nauczania jest prawie jednolity i odznacza się dużą swobodą. W ramach programu szkolnego pozostawia się profesorom ocenę w wyborze systemu pedagogicznego. Brak jest urzędowej pedanterji, a zato więcej żywego słowa i zbliżenia między profesorem a uczniem. W tych warunkach młodzież wykazuje większe zamiłowanie do pracy, duże przywiązanie do pedagogów, oraz koleżeńskość między sobą. Każdy zakład wyposażony jest dostatnio w bibljotekę, laboratorja, urządzenia sportowe, pływalnie, salę zebrań, scenę teatralną i inne urządzenia techniczne, znane instytutom amerykańskim, a nadto we własną farmę, produkującą mleczywo, drób i jarzyny. Zycie w konwikcie podzielone jest na naukę szkolną, przeciętnie 5 do 6 godzin dziennie, i przygotowanie do niej we wspólnej sali pod nadzorem prefekta. Reszta czasu przeznaczona jest na rekreacje pod formą różnych sportów czy wycieczek. Pożywienie jest obfite i zdrowe, aczkolwiek niebardzo wybredne, widoczną jest czystość i troska o formy dobrego wychowania. Młodzież wykazuje przywiązanie do tradycyj ojczystych, tworzy liczne kółka naukowe i sportowe, zajmuje się chętnie literaturą polską, urządza odczyty i amatorskie przedstawienia, posiada zwykle własny chór i orkiestrę. Przyjaźń, zawarta na ławach szkolnych, jest w Ameryce szczególnie ceniona i kultywowana, więc abiturjenci po ukończeniu kolegjum tworzą osobne stowarzyszenia dla utrzymania węzłów koleżeńskich, a również według powszechnie przyjętego zwyczaju amerykańskiego — dla organizowania pomocy na rzecz dawnej uczelni. W porównaniu z młodzieżą w Polsce wiek uczniów jest znacznie wyższy i przygotowanie naogół słabsze pod względem wykształcenia ogólnego. Ucho świeżo przybyłego Polaka może niemile razi górująca atmosfera języka angielskiego, a natomiast skromne używanie języka polskiego, niejednokrotnie gwarą zeszpeconego.

¹

Wyrazem tej ciągłej myśli, aby parafje polskie obsadzać klerem irlandzkim, była krótka dość próba wysyłania kleryków irlandzkich na studja do seminarjów duchownych w Małopolsce.

²

Właściwie seminarjum mieści się w pobliżu Detroit, w małej pięknej miejscowości, zwanej Orchard Lake, w okazałych gmachach b. akademji wojskowej, zakupionej przez ks. Buhaczkowskiego.

³

Dotyczy to zwłaszcza księży włoskich, którzy wskutek nadmiaru kleru we Włoszech przybywali masowo do Ameryki i, nie mogąc poświęcić się swemu zawodowi, oddawali się pracy rzemieślniczej, wobec czego obecnie do przesiedlenia się potrzebne jest zezwolenie obu biskupów, a nawet Kongregacji Propagandy.

⁴

Do tych prób należy np. projektowane zaprowadzenie nowego sakramentu, słuchania słowa Bożego.

Gdy się weźmie za podstawę obliczenie federalnego Biura Oświaty, że 25 % uczniów szkół elementarnych przechodzi do średnich zakładów szkolnych, to przyjmując liberalnie za średnie zakłady wszystkie szkoły polskie o poziomie, przekraczającym zakres szkoły parafjalnej, łącznie mają one 2.500 uczniów, czyli niewiele mniej jak 1% ² ostępu 260 tysięcy dziatwy w szkołach parafjalnych. Jest to smutna statystyka, ilustrująca, że wśród wychodźtwa dążenie do oświaty i zapewnienia dziatwie lepszej przyszłości jest jeszcze dość nikłe. Wskazują na to próby zakładania nowych kolegjów, bezowocne wskutek braku poparcia wychodźtwa. Wobec przymusu szkolnego frekwencja szkół parafjalnych jest wysoka, gdzie przymus ustaje, tam odsetek młodzieży jest znikomy, niema troski o dalsze kształcenie dziatwy i to w wieku, na rozmaite wpływy najwięcej podatnym.

Nielepiej przedstawia się sytuacja w szkołach publicznych. Zamieszkanie zdała od szkoły parafjalnej, troska rodziców o lepsze wykształcenie dzieci, przymus parafjalny, ograniczający podwoje szkoły dla dzieci parafjan wzgl. niechęć do tych szkół ze względu na ich wybitnie wyznaniowy charakter, wreszcie nieporozumienia na tle politycznem powodują, że większa część rodziców posyła swe dzieci do szkoły publicznej. Niemałą rolę gra również małe uświadomienie narodowe niektórych rodziców. Przybysz polski sprowadza często swoje upośledzenie nie do braku nauki, lecz wyłącznie do nieznajomości języka angielskiego, więc posyła swe dzieci do szkoły angielskiej, aby prędzej nabyły znajomości wymowy miejscowej. Szkoła amerykańska jest jednak dla ducha polskiego zbyt obca i nowa, więc powoduje szybką rozbieżność między domem a szkołą, między rodzicami a dzieckiem. Pod wpływem tych ujemnych spostrzeżeń, w niektórych miastach grupy zachodniej dają się zauważyć dłuższe, lecz mało owocne zabiegi rodziców polskich, aby w szkołach publicznych o większej ilości dzieci polskich rady miejskie zezwalały na naukę języka i historji polskiej. Zabiegi te spotkały się z chwilowem powodzeniem w Milwaukee, a obecnie będą prawdopodobnie zrealizowane w Hamtramck, przedmieściu Detroit, gdzie rządy miejskie przeszły pod kontrolę ludności polskiej. W porównaniu ze szkołą amerykańską, szkoła para-fjalna pozostanie — acz niezawsze — doskonalszą i lepiej przystosowaną do potrzeb dziecka polskiego uczelnią, która tworzy — zwłaszcza dla drugiej generacji — łagodny pomost do przejścia do świata amerykańskiego. Natomiast szkoła amerykańska zbyt gwałtownie porywa duszę dziecka i ukształca ją na swój sposób. Na tern tle często widoczną jest troska inteligentnych rodziców, aby przeciwdziałać starannem wychowaniem domowem zobojętnieniu dziecka do dawnego otoczenia. Jeżeli wykształcenie dziecka kończy się na szkole elementarnej, na dalszy jego rozwój ma wpływ atmosfera domu rodzinnego oraz osady, o ile pozostaje w dawnem środowisku, w przeciwnym razie życie amerykańskie porywa je zwykle swym szybkim nurtem do swego morza.

Z powodu decentralizacji szkolnictwa w Ameryce mało jest uchwytna liczba młodzieży polskiej w wyższych amerykańskich zakładach

naukowych. Zatem wobec braku statystyki, uwzględniającej narodowości, najwięcej miarodajnem pozostanie sprawozdanie Komisji Im migracyjnej, która w latach 1908—1910 poddała badaniu 2 miljony dzieci emigrantów. Wynik badań Komisji, dotyczący dziatwy polskiej w 17 miastach, wykazał, że z pośród niej 5’8°/₀ uczęszczało do ochronek, 72‘6°/₀ do niższej szkoły elementarnej, 20°/₀ do wyższej szkoły elementarnej, a tylko 1 *6°/₀ do szkoły średniej. Sprawozdanie stwierdza smutny fakt, że do zakładów średnich ponad elementarną szkołę parafjalną wzgl. publiczną uczęszcza zaledwie półtora procent młodzieży polskiej. Pod względem odsetku w wyższych zakładach publicznych Polacy są wyprzedzeni przez inne narodowości z wyjątkiem południowych Włochów, Portugalczyków, Litwinów i Rusinów. Tak samo Komisja sprawozdaje odnośnie do opóźnienia w nauce, że przyjmując siódmy rok życia za normalny dla pierwszej klasy, Polacy zajmują mało zaszczytne, drugie miejsce po Włochach, wykazując 48T°/₀ młodzieży o wieku ponad ogólną normę wyższym. Wychodząc ze skali amerykańskiej, że 25°/₀ uczniów szkół elementarnych przechodzi do szkoły średniej, odsetek młodzieży polskiej, uczęszczającej do szkoły średniej, prawdopodobnie wynosi już 3°/o—4°/₀ w grupie zachodniej, a dalej według powyższej opinji Komisji 1¹/г°/о w grupie wschodniej. Łącząc te wyniki z 1 °/₀ młodzieży w polskich wyższych zakładach na podstawie ilości dzieci w szkołach parafjalnych, można śmiało wyrazić przypuszczenie, że z zastępu 540 tysięcy dziatwy polskiej niespełna 2°/₀, a więc około 10 tysięcy uczęszcza do polskiej i amerykańskiej szkoły średniej. Lecz i tu daje się zauważyć brak systemu i planowości w wykształceniu, ponieważ rodzice lub dzieci prędko zniechęcają się do wyższej nauki i aspiracje te kończą się często na jednej lub dwóch klasach szkoły średniej. Gdy w grupie zachodniej widoczną jest wśród rodzin polskich tendencja, aby bodaj jednemu dziecku, gdy środki materjalne na to pozwalają, dać wyższe wykształcenie, to w grupie wschodniej są jeszcze osady, w których zaledwie 2°/oo młodzieży uczęszcza do szkoły średniej.

Tak samo nie może się wychodźtwo poszczycić lepszemi rezultatami na polu wykształcenia kolegjalnego i uniwersyteckiego. I tu większy postęp daje się zauważyć w grupie zachodniej, gdzie Polacy stanowią około 2°/₀ młodzieży w niektórych zakładach o poziomie uniwersyteckim, co ze względu na skupianie się ludności polskiej po miastach jest jeszcze znikomym odsetkiem. Według Kurjera Polskiego w Milwaukee w miejscowych zakładach o charakterze kolegjalnym i uniwersyteckim w r. 1923 ukończyło studja 1.242 uczniów, a wśród nich 22 Polaków. Wedle cenzusu z r. 1920 liczy Milwaukee 323.979 mieszkańców, w czem 70.238 grupy polskiej, zaczem na 10 tysięcy ludności polskiej przypada niewiele więcej jak 3 uczniów, gdy na 10 tysięcy pozostałej ludności w Milwaukee przypada 48 uczniów.

W grupie wschodniej zaniedbanie jest jeszcze większe, ponieważ np. we wszystkich uniwersytetach i kolegjach Bostonu i okolicy, tych Aten amerykańskich, na przeszło 20.000 studentów, liczba Polaków nie przekracza 50, a zatem 2¹ /₂ °/oo- Stosunkowo większy odsetek Polaków uczęszcza do katolickich kolegjów i uniwersytetów, utrzymywanych głównie przez jezuitów. Ze względu na większą grupę młodzieży polskiej, uniwersytet Notre Dame w Indianie wprowadził wykłady języka, literatury i historji polskiej. Ze świeckich uniwersytetów podobną katedrę w formie lektorskiej . University Extension posiada jedynie uniwersytet Columbia w N. Jorku. Żaden kraj tak nie demokratyzuje i nie ułatwia nauki jak Ameryka, a zatem zaniedbanie wyższego wykształcenia wśród wychodźtwa, cieszącego się dość dużym dobrobytem, nie może znaleźć dostatecznego usprawiedliwienia. Dlatego w życiu republiki amerykańskiej wychodźtwo polskie stoi tak nisko i różne próby

10

Wychodźtwo polskie.

szerszej akcji na polu społecznem czy ekonomicznem rozbijają się o brak spoistości i fachowego przygotowania. Odczuwają tę niezdrową sytuację niektóre organizacje, jak Związek Narodowy Polski, Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, Związek Polek, które mają wydziały oświaty i udzielają młodzieży stypendjów na dalsze kształcenie się, lecz praca ta na zbyt skromną skalę może być podjętą i skuteczną.

Interesujące są te okruchy młodzieży polskiej, która kończy wyższe wykształcenie w Ameryce. Zachowuje ona indywidualność polską — przy słabej czasem wymowie polskiej — i nabywa dużo inicjatywy i praktyczności życia codziennego. W czasie studjów łączy się samorzutnie w kółka, komitety i kluby, celem wzajemnego kształcenia się w różnych dziedzinach wiedzy, a zwłaszcza w historji i literaturze polskiej, urządzania na ten temat dyskusyj i odczytów, rozwijania sportów i życia towarzyskiego. Kółka studenckie są dosyć liczne w ośrodkach życia naukowego, silniejsze na zachodzie, żywotniejsze na wschodzie. Są to ogniska ducha polskiego, cieszące się zwykle poparciem prasy i godnie reprezentujące narodowość polską względnie jej inteligencję wśród rozlicznych bractw studenckich na wyższych amerykańskich uczelniach akademickich. Niektóre kółka wydają własne miesięczniki, np. kółko studentów w zakładzie Orchard Lake, które wydaje „Wrzos“ oraz Stowarzyszenie Filaretów w Pittsburghu, redagujące miesięcznik „Filaret“. Ostatnie kółko jest najliczniejszem w Ameryce stowarzyszeniem kształcącej się młodzieży polskiej. Liczy kilkuset członków głównie z pośród młodzieży średnich zakładów naukowych, rozsypanej po uczelniach polskich i amerykańskich. Oparte na tradycjach mickiewiczowskich, kultywuje między swymi członkami wzajemną koleżeńskość, wymianę myśli, utworów poetyckich, dyskusij naukowych za-pomocą wspomnianego miesięcznika.

Część młodzieży więcej zamerykanizowanej tworzy dość anemiczne organizacje z tytułu swego polskiego pochodzenia, mało skrystalizowane na rzecz tradycyj polskich czy ducha rdzennie amerykańskiego. Reszta młodzieży, naogół nieliczna, nie poczuwa się do żadnej solidarności i, niechętna swemu polskiemu pochodzeniu, chroni się pod skrzydła obcych, zasobniejszych organizacyj.

Produktem wyższych zakładów naukowych — polskich czy amerykańskich — jest nowa inteligencja polsko-amerykańska, która poczyna zajmować zwłaszcza na zachodzie coraz więcej przodujące stanowisko w życiu wychodźtwa polskiego. Jest ona amalgamatem dość równorzędnych dwóch uczuć: starej krwi i nowej skóry. Skala tych uczuć jest różna, zawsze jednak widoczne jest przywiązanie do tradycyj polskich i chęć służenia sprawie polskiej jeśli nie w ogólno-narodowem to w lokalnem znaczeniu. Pragnienie tej służby jest żywe, lecz często brak mu porady, w jakim kierunku ją skrystalizować, aczkolwiek dużo dziedzin pracy oświatowej czy organizacyjnej, troski o obronę godności narodowej i zdrowej opinji publicznej leży odłogiem. Inteligencja polsko-amerykańska Polski prawie że nie zna, pod wpływem przekonania o doskonałości amerykańskiej często fałszywie ją osądza i o niej nie może sobie wyrobić zdrowego poglądu, jeżeli prasa polska w Ameryce najczęściej zajmuje się analizą tarć politycznych w Polsce. Są to nowi przodownicy, których masy nie nauczyły się jeszcze słuchać, ale już umieją szanować dla ich stanowisk i powagi, a podziwiać dla ich majątków i wpływu u Amerykanów. Jedni, ożywieni duchem patrjotyzmu narodowego czy lokalnego, strzegą poczucia odrębnej przynależności narodowej, inni, narazie nieliczni, domagają się gruntownej amerykanizacji jako długu wdzięczności wobec przybranej ojczyzny. Rzadko jednak nowa inteligencja faktycznie wykształcona zrywa z otoczeniem polskiem ; jedni są zainteresowani w dal-

szej pracy pod wpływem żywych uczuć solidarności narodowej czy rasowej, innych skłaniają do współpracy wymagania karjery osobistej czy ambicje polityczne. Wytwarza się zwolna w osadach polskich nowa warstwa t. zw. zawodowców (professionals), która stanowi poważny czynnik w życiu społecznem i politycznem osady i poczyna się organizować w osobne stowarzyszenia względnie kluby, będące zwykle wyrazem zaspokojenia dwojakich potrzeb : zawodowej i towarzyskiej na miejscu, a uczuciowej na rzecz Polski.

Z falą reemigracji, powracającą do Polski, młodzież szkolna kończy swe wykształcenie w zakładach polskich wśród warunków odmiennych od amerykańskich. Widoczną jest jednak tendencja, aby tej młodzieży ułatwić dalszą naukę, o ile dotyczy ona wykształcenia początkowego i średniego, a natomiast przy przyjęciu na uniwersytety polskie wymaga się osobnych egzaminów uzupełniających z historji, geografji i literatury polskiej, o ile kandydaci nie są absolwentami kolegjów polskich w Ameryce, których dyplomy otwierają wstęp do uniwersytetów stanowych. Absolwenci zatem kolegjów polskich w Ameryce, którzy ukończyli objętą programem naukę historji, geografji i literatury polskiej, są równorzędnie traktowani z maturzystami szkół średnich w Polsce. Ze względu na wybitną niejednolitość szkolnictwa amerykańskiego, dyplomy oraz ich zakres uprawnień muszą być legalizowane wzgl. weryfikowane przez polskie placówki konsularne w razie zamierzonego dalszego kształcenia się w Polsce. Narazie dają się zauważyć zbyt odosobnione wypadki wysyłania młodzieży na dalsze wyższe studja do Polski, co przy sile kupna waluty dolarowej po drugiej stronie oceanu nie okazuje się w kosztach kształcenia większym wydatkiem.

Liczniej natomiast przybywa młodzież szkolna z Polski na studja do Ameryki, lecz ta musi być przygotowana równocześnie na twardą pracę częściej fizyczną niż umysłową, aby sobie zdobyć egzystencję, a z nią środki do dalszego kształcenia się. Mimo dużej sympatji, z jaką wychodźtwo i jego prasa odnosi się do myśli wzajemnej wymiany młodzieży, tak korzystnej dla bliższego poznania obu krajów, narazie myśl ta nie przybrała większych realnych kształtów. Pewną pomoc w tym kierunku wykazują instytucje amerykańskie, zwłaszcza obydwa Związki chrześcijańskiej młodzieży męskiej i żeńskiej (Yoyng Men (Women) Christian Association), pomoc naogół szczupłą, aby młodzieży zabezpieczyć warunki utrzymania, niezbędne do racjonalnych studjów. Grupa młodzieży, przybyłej z Polski na studja wyższe do Ameryki, skupia się głównie w N. Jorku i dosięgła narazie liczby 20 studentów i studentek. Energicznie boryka się z trudnościami, żywo interesuje się zdobyczami wiedzy amerykańskiej, duży bierze udział w życiu społecznem wychodźtwa, więc ten szczupły narazie zastęp młodzieży po powrocie będzie stanowił cenny materjał na usługach kraju ojczystego. W ostatniej dobie żywiej tą sprawą zainteresował się Związek Narodowy Polski, wyłaniają się projekty energiczniejszych jednostek, rozpoczęła się zbiórka funduszów i prawdopodobnie przyjdzie do lepszego zrealizowania często poruszanej i projektami dość wykończonej pięknej myśli wymiany młodzieży.

Wychowanie młodego polskiego pokolenia w Ameryce toczy się po-dwójnem łożyskiem, prawie równorzędnem: po linji szkół parafjalnych i publicznych. W jednem i drugiem łożysku wychowanie na początku wzbiera szeroko pod rygorem przymusu szkolnego, poza ramami tego przymusu wysycha szybko, wprost katastrofalnie dla pomyślnej przyszłości wychodźtwa. Również słabo przedstawia się wychowanie pozaszkolne. Ruch harcerski poza nielicznemi próbami nie wyszedł z okresu dorywczych wysiłków, naogół mało się rozwija i jego organizowanie wśród młodzieży polskiej nie rokuje pomyślnych widoków, ze względu na konkurencję skautingu amerykań-

skiego, który zazdrośnie strzeże swego monopolu i niechętnie odnosi się do wszelkich prób organizacji skautowej poza jego obrębem. Skauting amerykański, mając do swej dyspozycji znakomite urządzenia i własne polanki oraz organizując liczne popisy publiczne, łatwo skupia młodzież koło siebie i góruje nad innemi formacjami, którym brak środków materjalnych nie pozwala na prowadzenie organizacji na szeroką skalę. Jedyną polską organizacją, poczynającą wykazywać żywszą troskę o wychowanie pozaszkolne młodzieży, jest Sokół, który zorganizował w niektórych gniazdach ćwiczenia dla dziatwy. Ideologja Sokoła, która straciła na blasku wskutek powstania Państwa Polskiego, poczyna się zwracać w kierunku ruchu harcerskiego i, mając do tego celu własne budynki, prawdopodobnie pójdzie po nowej drodze duchowego i fizycznego wychowania młodego pokolenia.

Rozdział o szkolnictwie i wychowaniu nie należy do zbyt pochlebnych kart w historji wychodźtwa. Ziemie polskie eksportowały tylko dłonie robocze a mało mózgu, więc utrzymuje się wśród wychodźtwa przekonanie, że tylko dłonie mogą zarobić dolary. Wprawdzie Ameryka wysoko ceni pracę fizyczną, lecz do umiejętnego wyzyskania i tej ргаюу potrzeba przygotowania fachowego i obywatelskiego. Pomimo że dla wielu wychodźców droga za ocean wiodła po ciernistych ścieżkach, że za brak nauki i doświadczenia wielu padało ofiarą wyzysku, utrzymuje się nadal widoczna apatja w kierunku zdobycia bodaj dla dzieci, za wzorem amerykańskiego robotnika, lepszej pozycji społecznej. Ten spadek niewoli i brak troski o szybką jego sanację przynosi liczne niedomagania w trybach społeczeństwa polsko-amerykańskiego, a Ameryce dostarcza nieszczególnego świadectwa o kwalifikacjach umysłu polskiego.

SIŁ'

Л ⁴¹

ROZDZIAŁ X.

Oświata i prasa.

Wpływ oświatowy otoczenia amerykańskiego. — Oświata ze źródeł polskich. — Bibljoteki. — Teatr. — Dorobek literacki. — Wydawnictwa w języku angielskim. — Początek prasy. — Stan współczesny. — Personel dzinnikarski. — Prasa amerykańska. — Położenie finansowe. — Strona techniczna. — Wiadomości z Polski. — Reklama. — Jednostronność. — Niedomagania

i zalety.

Społeczeństwo polsko-amerykańskie jest amalgamatem dwóch kultur: polskiej, głównie chłopskiej, zmodyfikowanej według potrzeb nowego otoczenia, i górującej w Ameryce kultury anglosaskiej. Jak szkolnictwo potoczyło się drogami obu kultur, tak również i oświata nowego społeczeństwa płynie z dwóch źródeł i ognisk : amerykańskiego i polskiego. Poziom oświaty przybyszów polskich był nadzwyczaj niski i rejestrujący ich pod względem umiejętności pisania i czytania na szary koniec statystyki amerykańskiej. Masy, ulegając naturalnemu prawu koncentracji jednakowych ziarnek piasku, skupiały się w osady pod wpływem niechęci obcego otoczenia, a dla zaspokojenia swych potrzeb religijnych i rasowo-towarzyskich. Wychodźtwo nie przyniosło ze sobą wyższych uczuć narodowych, składając się w swej głównej masie z ludności rolniczej, do której rozbudzenie życia politycznego i narodowego na ziemiach polskich na przełomie XX w. stosunkowo późno dochodziło. Zetknięcie się z wyższą kulturą akcentowało przybyszowi jego odrębność, lecz od poczucia odrębności do wyrobienia świadomości narodowej wśród mas trzeba było długiej pracy oświatowej, która mimo dużego braku inteligencji żłobiła sobie liczne powolne ścieżyny do duszy wychodźtwa, aby znaleźć wkońcu płomienny wyraz patrjotyzmu w dobie ostatniej wojny. Praca oświatowa wśród wychodźtwa, pomijając niski jego stopień intelektualny, miała nadto u jednych tę ujemną stronę, że przybysz, poczuwszy się niższym od otoczenia, tę niższość przypisywał swemu pochodzeniu i stąd rodziło się pragnienie pozbycia się niekorzystnej odrębności drogą zewnętrznej asymilacji, u drugich natomiast tę dodatnią stronę, że z tego samego uczucia płynęła skłonność do nauki, aby swe braki w wykształceniu usunąć.

Jest niespożytą zasługą wielu instytucyj i jednostek, które bez względu na trudności i faktycznie po ciernistej drodze niosły kaganiec oświaty między rozproszone osady z tym rezultatem, że mimo wielu jeszcze niedomagać poziom kulturalny wychodźtwa polskiego stoi stanowczo wyżej od środowiska w Polsce, z którego ono wyszło.

Dla przejrzystszego ujęcia tematu należy najpierw omówić wpływ oświatowy otoczenia amerykańskiego, a następnie przejść do

czynników kulturalnych wyłącznie polskich, a więc: propagandy oświatowej, teatru, literatury, a wreszcie najważniejszego motoru, t. j. prasy.

Mimo ekonomicznego podłoża wychodżtwa Ameryka traktuje przybyszów jako przyszłych obywateli i tu leży zasadnicza różnica między amery-kańskiem a europejskiem pojęciem emigracji. Przybyszów więc pragnie Ameryka wychować we własnym duchu obywatelskim i w tym celu organizuje głównie dla nich wieczorne szkoły nauki języka angielskiego, historji i ustroju kraju, oraz wykłady z dziedziny zawodów praktycznych. Szkoły wieczorne są naturalnie dobrowolne i dzielą się zwykle na trzy kategorje : elementarne, średnie i rzemieślnicze. Pierwsze mają na celu elementarne przygotowanie przybyszów do nowych obowiązków obywatelskich, a więc naukę języka angielskiego, zaznajomienie z instytucjami i ustrojem nowego kraju craz z warunkami pracy i zarobku. Szkoły średnie, dla uczniów z ukończoną szkołą elementarną, przygotowują kandydatów do zawodów praktycznych, a więc pracy biurowej, handlowej, wzgl. udzielają początkowego wykształcenia do wyższych studjów w zakresie prawa, dentystyki, aptekarstwa i innych dziedzin. Wreszcie szkoły rzemieślnicze, zastrzeżone dla osób już zawodowo pracujących, mają na celu uzupełnienie wykształcenia w różnych gałęziach pracy mechanicznej. Mimo pewnej różnicy w nazwach i programie szkolnym wszystkie prawie wschodnie stany pokryte są taką siecią szkół dla praktycznego przygotowania przybyszów do nowego otoczenia.

Szkoły wieczorne — zwłaszcza elementarne — cieszą się dużą frekwencją również wśród przybyszów polskich i oddają im bezpłatnie cenne przygotowanie i porady w pierwszych ruchach na nowej ziemi. Naturalnie naczelną intencją szkół wieczornych jest asymilacja przybyszów z otoczeniem. Z drugiej strony jako czynnik oświatowy odgrywają one doniosłą rolę wśród starszych przybyszów, pozbawionych na drugiej półkuli innego źródła systematycznej i praktycznej nauki. Odmianą szkół wieczornych są kursy obywatelskie, mające na celu przygotowanie kandydatów do otrzymania obywatelstwa amerykańskiego, więc ze względu na ich specjalny charakter będzie o nich mowa w rozdziale o amerykanizacji.

Demokratyzacja wreszcie nauki amerykańskiej nie pozostała bez wpływu na wychodźtwo polskie, które korzysta w rozmiarze jednak dość szczupłym z tych wszystkich ułatwień, jakie dzięki hasłom „kształcić wszystkich“ czy „zbliżenia uniwersytetu“ do ludu ostatnie dwie dekady przyniosły. Dzięki tym hasłom uiwersytety amerykańskie podjęły się nowego zadania, t. zw. University extension, aby, zniżając swe katedry do poziomu wykształcenia przeciętnego Amerykanina, a więc przeszło 80°/₀ ludności amerykańskiej, uprzystępnić naukę dla najszerszych kół społeczeństwa — i to w ten sposób, aby mogła się okazać najbardziej owocną w życiu codziennem. W tym celu organizują uniwersytety; wzgl. stanowe wydziały edukacyjne, kursy powszechne dokształcające lub korespondencyjne w zakresie praktycznej wiedzy dla dorosłych i młodzieży, mające na celu zastosowanie w rolnictwie, fabryce, przedsiębiorstwie czy w gospodarstwie domowem ostatnich zdobyczy naukowych. Dążność do demokratyzacji nauki idzie z godną Ameryki wyrozumiałością tak dalece, że urządza się czasem kursy w języku dostępniejszym dla pewnej grupy ludności, jak to miało miejsce w r. 1921, gdy Kolegjum Rolnictwa stanu Mas-sachusets urządziło osobny kurs uprawy cebuli i mleczarstwa dla farmerów polskich w dolinie rzeki Connecticut przyczem rozesłało pomiędzy nich oko!o 1.500 dotyczących tego tematu broszurek w języku angielskim i polskim. Propagandę oświatową uczelni i czynników rządowych uzupełnia akcja pracodawców, wysiłki unij robotniczych, tygodnie narodowe oświaty — słowem

zorganizowana praca całego społeczeństwa, które szanuje naukę i pragnie ją najszerszym warstwom uprzystępnić.

Poważnym czynnikiem oświaty są amerykańskie bibljoteki publiczne, utrzymujące dla czytelników obcokrajowych w ich języku osobne działy książek. Każde większe miasto stara się o posiadanie własnej bibljoteki i zgromadzenie książek, dostępnych dla wszystkich swych mieszkańców. Są więc w bibljotekach publicznych działy polskie, naogół słabo wyposażone z powodu małego zainteresowania i nieśmiałości przybyszów polskich. Niektóre bibljoteki w celach oświatowych podejmują zabiegi, aby z książką trafić między przybyszów i zachęcić ich do korzystania z tego środka nauki, mającego naturalnie na celu zdrowe tendencje amerykanizacyjne. W wychowaniu przybysza grają rolę również teatry ruchome, cieszące się w Ameryce szczegól-nem powodzeniem. W porównaniu z Polską kinoteatry amerykańskie mają większą wartość edukacyjną, ponieważ poza obowiązującym w niektórych stanach programem z historji naturalnej, krajoznawstwa, historji powszechnej, sama fabuła podlega cenzurze osobnych komisyj o dość surowych wymaganiach etyki i moralności.

Świat amerykański rozszerza zatem widnokrąg chłopa polskiego, wzbogaca jego umysł, uczy praktyczności i szacunku pracy, lecz ta zdobycz nie obywa się bez przykrych często strat wskutek demoralizującego wpływu obcego wielkiego miasta, w którem znalazł się zbyt gwałtownie, aby szybki proces adaptacji nie zwichnął wielu uznanych i szanowanych w Polsce norm życia codziennego.

Przechodząc do oświaty ze źródeł polskich, należy powtórzyć, , że propaganda oświatowa wśród osad polskich zapoczątkowana została jeszcze przez wychodźtwo polityczne, a podjęta przez jego epigonów, żłobiła sobie stałe acz powolne łożysko, aby wychowywać masy w poczuciu świadomość! narodowej. Na szerszą skalę pierwszy podjął to hasło Związek Narodowy Polski, jako jeden z walnych punktów swego programu i swej osobnej Komisji Szkolnictwa i Oświaty. W tym celu Związek własnym kosztem wysyłał do osad prelegentów, stwarzając rodzaj uniwersytetu wędrownego, a po zwinięciu tej instytucji organizował w Chicago popularne wykłady historji i literatury polskiej, a innym gminom zalecał utrzymywanie w swych osadach podobnych odczytów naukowych. Aby rozszerzyć ruch oświatowy i zamiłowanie do książek, organizował Związek ruchome bibljoteki i wspomagał subwencjami zakładanie skromnych bibljótek wśród osad. Szczególną troską otaczał Związek święcenie obchodów narodowych i przygotował osobny poradnik dla organizatorów tych uroczystości po osadach. Już w dziesięć lat po swem założeniu Związek asygnuje 1.000 doi. na urządzenie w Waszyngtonie bibljoteki i muzeum z daru jednego ze swych organizatorów, dra H. Kałusowskiego, a następnie przystępuje do urządzenia we własnym domu w Chicago bibljoteki i muzeum, reprezentujących obecnie poważną wartość historyczną. Troskliwie ułatwia Związek studja niezamożnej młodzieży, udzielając jej stypendjów po 500, 1.000 i 2.000 doi., przyczem liczba stypendystów dawno już przekroczyła setkę, dając społeczeństwu polsko-amerykańskiemu dzielnych szermierzy sprawy narodowej. Do najpiękniejszych kart tej pracy oświatowej Związku należy założenie kolegjum w Cambridge Springs, o którem była mowa w poprzednim rozdziale. Jest cenną zasługą Związku ta troska o wychowanie mas polskich w poczuciu przynależności narodowej, przez Związek przede-wszystkiem zapoczątkowana i szeroko ujęta, a następnie wspomagana przez inne organizacje.

Każda prawie organizacja federalna ma swój wydział oświaty lub pomocy naukowej, mniej albo więcej prosperujący, lub bodaj samą etykietę oświa-

tową, aczkolwiek poza ramy etykiety często praca dalej nie sięga. Ruch oświatowy rozszerzał swoje kręgi, więc wyłoniła się potrzeba osobnych organizacyj, wyłącznie poświęconych celom oświatowym. Do tych należy uniwersytet ludowy w Chicago, założony w r. 1908, z dość już rozgałęzioną siecią oddziałów po osadach polskich. Centrala stanowi obecnie poważną placówkę oświatową o kilkunastu prelegentach i kilkuset słuchaczach i poza niedzielnemi odczytami popu-larnemi urządza systematyczne wykłady tygodniowe z zakresu nauk społecznych i zawodowych. Jest dziełem grupy osób, zasłużonych na polu pracy oświatowej, które, nie zrażając się trudnościami każdej szerszej akcji na wy-chodźtwie, potrafiły przetrwać początkowe trudności i postawić tę placówkę oświatową na stosunkowo wysokim poziomie. Natomiast oddziały są mało żywotne, mimo zasilania ich materjałem odczytowym przez centralę, głównie z powodu braku prelegentów. Partyjną cechę posiadają szkoły robotnicze, organizowane przez Związek Socjalistów Polskich dla pracy społecznej. Fachowe natomiast cele posiadają szkoły, zakładane przez techniczne siły polskie, t. zw. „szkoły techników“ dla warstw robotniczych dla uzupełnienia wykształcenia zawodowego. Poza tą akcją o ponadgminnym charakterze w osadach rozwija się praca oświatowa z inicjatywy kleru i jednostek świeckich. Organizują się kółka samokształcenia, kursy dla analfabetów, towarzystwa edukacyjne, rady oświatowe, komitety odczytowe i t. p., mające na celu propagowanie oświaty wśród mas wychodźczych. Wysuwają się na czoło jednostki, ożywione silnym duchem pracy narodowej i oświatowej, które znaj-, dują zawsze kółko chętnych słuchaczy. Każda osada, lepiej zorganizowana, ma swą bibljotękę w domu narodowym lub w hali parafjalnej, mniej lub więcej wyposażoną i prosperującą. Należy podkreślić, że pociąg do nauki jest duży, że przybysz, widząc swoje upośledzenie wobec wyższej kultury, dość chętnie garnie się do nauki i pragnie uzupełnić swoje braki. Odczyty czy pogadanki odbywają się najczęściej w niedzielę po południu w domach narodowych względnie w halach parafjalnych, zwykle za skromną opłatą na koszta podróży prelegenta, czasem wynajem sali względnie przeźroczy do odczytu. Niedomagają zwykle z powodu braku chętnych prelegentów względnie spoczywają na barkach tych samych ludzi, przeważnie członków prasy polskiej, i odbywają się dość sporadycznie, najczęściej w porze zimowej.

Czynnikiem oświaty jest dalej teatr, a raczej przedstawienia amatorskie, urządzane przez przygodnych amatorów, towarzystwa dramatyczne, a wyjątkowo i przez zawodowe trupy. Przedstawienia amatorskie urządzane są przez różne towarzystwa na cele publiczne, parafjalne, względnie zasilenie własnej kasy, najczęściej pomyślne, ponieważ po przedstawieniu zwykle następuje zabawa taneczna. Cieszą się powodzeniem sztuki ludowe i patrjotyczne, dalej farsy i komedyjki, przyczem wymagania publiczności nie są zbyt wybredne, ponieważ szuka ona na scenie za wzorem amerykańskim głównie wesołości (funn). Przedstawienia amatorskie należą do najpopularniejszych rozrywek, więc każde ze stowarzyszeń, grupujących zwłaszcza młodzież, uważa za swój obowiązek urządzenie bodaj jednego w roku przedstawienia, niedomagającego zwykle pod względem doboru sztuki i jej wykonania. W większych osiedlach scena amatorska skupia poważniejsze siły i, mając poparcie organizacyj, stara się z pewnem powodzeniem o więcęj doborowy, a czasem i zbyt śmiały, repertuar teatralny. Obok przedstawień amatorskich urządzają swe popisy towarzystwa śpiewackie i muzyczne, które cieszą się równem powodzeniem i razem tworzą ten właśnie splot węzłów, pociągających do środowiska polskiego szybko ulegająca wpływom amerykanizacji młodzież, która z zapałem, aczkolwiek często z trudnością, uczy się ról i pieśni w języku polskim.

Teatr polski na wychodźtwie we właściwem tego słowa znaczeniu nie istnieje, aczkolwiek już długo dają się zauważyć usiłowania, obecnie coraz mniej owocne, aby scena polska była w Ameryce reprezentowaną. W okresie przedwojennym scena słabo była zasilana przez siły fachowe z Polski, obecni zaś przybysze rekrutują się zwykle z pośród aktorów sceny wodewilowej. Typem sceny wychodźczej są zespoły sił amatorskich z zawodowymi aktorami, „ przybyłymi z Polski, które z rożnem powodzeniem usiłują stworzyć stałe teatry polskie. Wysiłki te nie przyniosły pożądanych rezultatów i kończyły się zwykle upadkiem sceny aż do chwili połączenia jej z ruchomemi obrazkami, które zabezpieczają byt ekonomiczny teatru. Obecnie scena polska w Ameryce obejmuje w poszczególnych osiedlach zawodowe przedstawienia, dawane przez trupy lokalne lub wędrowne w domach narodowych lub wynajętych halach, a w kilku zaledwie osadach — jak Chicago, Detroit, Milwaukee — są stałe teatry o własnych lokalach, które sztuki polskie łącznie z obrazkami ruchomemi wystawiają dwu- lub trzykrotnie w tygodniu. Na program artystyczny składają się jednoaktówki, kuplety i monologi, a rzadko poważniejsze sceniczne utwory. Naogół scena polska zniżyła się do poziomu konsumenta, który w teatrze szuka przedewszystkiem taniej rozrywki i niewybrednej wesołości. Tego rodzaju teatry wodewilowe cieszą się znośnem powodzeniem, liczba ich dochodzi obecnie do 10, lecz chyli się ku upadkowi. Na wychodźtwie brak więc stałych teatrów polskich, wyłącznie poświęconych scenie narodowej, są natomiast na wschodzie sporadyczne przedstawienia, urządzane przez siły zawodowe i amatorskie, a na zachodzie raczej wodewile ze współudziałem przeważnie sił zawodowych i obrazków świetlnych.

Dalszem źródłem oświaty jest książka polska. Ruch wydawniczy początkowo wyłącznie był oparty na przedrukach książek, wydawanych w Polsce. Dzieła autorów polskich z Królestwa nie były chronione dla braku traktatu między Ameryką a Rosją, dotyczącego ochrony praw autorskich (copyright). Własność autorska z Wielkopolski i Małopolski była strzeżona, lecz z tych uprawnień żaden autor nie robił użytku. W ten sposób proceder przedruku produkcji krajowej był ułatwiony, więc wszystko, co zdaniem wydawcy mogło mieć powodzenie, bywało i jest reprodukowane. Dotyczyło to rzeczy o małej wartości literackiej obok lepszych powieści, przyczem ten sam wydawca puszczał w obieg książki ultrareligijne, sensacyjne i antyreli-gijne. Naturalnie szczególnem powodzeniem cieszyły się książki sensacyjne, więc niekiedy dla nadania wydawnictwu tajemniczego charakteru opatrywano książkę w obwolutę, kilku pieczęciami zamkniętą. Równocześnie doczekało się przedruku wiele pożytecznych wydawnictw, jak poezje Mickiewicza, powieści Sienkiewicza, a nawet dzieło o tak poważnym charakterze, jak kilku-tomowa Historja powszechna Korzona. Przedruk odbywał się zwykle w ten sposób, że najpierw daną książkę, dzieło czy poezje, umieszczano feljetonami w gazecie, wydawanej przez odnośnego przedsiębiorcę, a następnie reprodukowano utwór w całości zwykle na lichym papierze. Mimo to cena książki była dość wygórowana, ponieważ rozpowszechnianie jej odbywało się zwykle za pośrednictwem agentów, którzy za trud swój pobierali wysokie prowizje. Obecnie sprzedaż książek odbywa się przeważnie w drodze zakupu w księgarni lub przesyłki pocztowej na skutek licznie rozsyłanych lub załączanych do czasopism cenników. Tak samo w miarę rozwoju szkół parafjalnych ożywiał się ruch wydawniczy książek szkolnych, przyczem obok przedruku wydawnictw z Polski ukazują się książki, specjalnie do potrzeb lokalnych dostosowane. Siedzibą tego ruchu było i jest Chicago. Wydawnictwa szkolne, aczkolwiek już przestarzałe, wyróżniają się jednak pod względem zewnętrznym i doboru technicznego materjału od wyżej wspomnianych przedruków.

Ceny nadto są niższe, ponieważ rozpowszechnianie odbywa się wprost przez zakłady szkolne tudzież za pośrednictwem zakonnic, zajmujących się nauką. Książka polska — może niewybredna — cieszy się stosunkowo znośnem powodzeniem. W N. Jorku od kilkunastu lat istnieje osobna księgarnia polska w charakterze spółki akcyjnej wybitniejszych księgarń w Polsce, która dostarcza wydawnictw drobniejszym księgarniom, wzgl. sklepom z przybo-rami szkolnemi, kalendarzami, książkami w innych większych osiedlach. Prze-dewszystkiem zasobniejsze dzienniki, zwłaszcza w Chicago i Toledo, łączą z pracą dziennikarską osobne przedsiębiorstwa dla wydawnictw książkowych. Przedsiębiorstwa wydawnicze (book - publishing concerns) grają doniosłą rolę w życiu kulturalnem wychodźtwa. Z pod ich prasy obok wydawnictw perjodycznych wychodzi pokaźna liczba książek, broszur czy kalendarzy, nie-zawsze doborowych, ale cieszących się dużą poczytnością mas wychodźczych. Pod wzglądem rzutkości i rozmiaru publikacyj największe powodzenie zdobyło sobie przedsiębiorstwo wydawnicze Paryskiego w Toledo, które co do ilości, mniej natomiast — doboru materjału, dorównuje niewątpliwie identycznym przedsiębiorstwom w Polsce, zwłaszcza w chwili obecnej katastrofy książki polskiej w kraju. Z powodu siły kupna waluty dolarowej daje się jednak zauważyć pewne zmniejszenie polskiego ruchu wydawniczego wzgl. przedruku w Ameryce, liczniej natomiast napływa książka z Polski, a z nią przybywa dużo bezwartościowego, przestarzałego już śmiecia, niewiadomo, czy z woli księgarń w Polsce, czy na życzenie często przygodnych handlarzy książką polską, kalkulujących na najlepszy zysk.

W dziedzinie prac oryginalnych dorobek jest skromny, aczkolwiek wczesny, ponieważ cd zarania prawie wychodźtwa poczyna się ukazywać pewna ilość poezyj, utworów scenicznych, powieści i rozpraw naukowych, która w całości nie może jednak rościć sobie pretensji do miana literatury, jest natomiast dowodem dużej żywotności kultury polskiej. Nie można literatury wychodźczej traktować miarą krajową, ponieważ za pióro chwytało wielu, którzy mogli aspirować do tytułu autorów tylko na wychodźtwie wobec małej wybredności czytelników. Ujrzało światło dzienne wiele utworów mniej lub więcej wartościowych, czasem r retensjonalnych. Ze względu na charakter niniejszej pracy należy się przedewszystkiem ograniczyć do prac, dotyczących wychodźtwa i sprawy polskiej. Na szczególną wzmiankę zasługuje książka ks. Wacława Kruszki „Historja polska w Ameryce“, cenne źródło do orjen-tacji w labiryncie stosunków polsko-amerykańskich i w niej początki literatury polskiej na wychodźtwie znalazły skrzętnego kronikarza. Do cennych prac historycznych należą dwa dzieła prof. Siemiradzkiego, a mianowicie: „Dzieje polityczne Polski w zarysie“ i „Dzieje porozbiorowe“, w których także historja wychodźtwa polskiego w Ameryce została w zarysie uwzględniona. Do rzędu pożytecznych publikacyj należy zaliczyć księgi pamiątkowe lub historje, jakie większe organizacje lub parafje z okazji jubileuszów i innych uroczystości wydają. Należy tu przedewszystkiem okazała księga, wydana przez Związek Narodowy Polski z okazji odsłonięcia w r. 1910 pomników Kościuszki i Pułaskiego oraz zwołanego wówczas kongresu polskiego do Waszyngtonu, a dalej wartościowe prace St. Osady, „Historja Związku Narodowego Polskiego“ i K. Wachtla, „Historja Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego“, a wreszcie wydania jubileuszowe prasy i księgi pamiątkowe parafij. Literatura piękna miała wcześnie swoich reprezentantów, a wśród nich poczesne miejsce zajmował Szczęsny Zahajkiewicz, autor licznych opowiadań, poezyj i sztuk teatralnych, a obecnie wybitniejsze miejsce na polu poezji zajął ks. dr. Wróblewski, autor kilku tomików utworów poetyckich. Obfitą jest również literatura religijna. Na szczególną uwagę

nadto zasługuje dość pokaźna liczba utworów scenicznych mniej lub więcej wartościowych, z powodzeniem granych na licznych scenkach domów narodowych i hal parafjalnych.

Osobno wspomnieć należy o wydawnictwach w języku angielskim, podjętych celem zaznajomienia świata amerykańskiego ze sprawami Polski. Z pośród dość nielicznych wydawnictw oryginalnych na pierwszy plan wysuwa się praca dra Lewińskiego p. t. The Political History of Poland, jedna z najlepszych historyj Polski, jaka dotąd w języku angielskim się ukazała. Chronologicznie dalej jawi się praca prof. Znanieckiego, który wespół z prof. Thomasem wydał 5-tomową obszerną książkę p. t. The polish Peasant in Europe and America, traktującą o wychodźtwie polskiem na podstawie listów chłopa polskiego. Jest to jedna z najcenniejszych i najpoważniejszych prac, jaka dotychczas o psychologji, tradycjach i przeżyciach chłopa polskiego* w charakterze wychodźcy się ukazała. Jako źródło dla świata amerykańskiego o wychodźtwie polskiem, zasługuje na szczególną wzmiankę książka ps. Foxa p. t. The Poles in America. „Pan Tadeusz“ Mickiewicza oraz „Treny“ Kochanowskiego ukazały się w tłumaczeniu, dokonanem podniosłą prozą poetycką przez prof. Noysa w Kalifornji. Wkońcu należy nadmienić, że wydawcy amerykańscy żywiej po wojnie zainteresowali się literaturą polską, a więc niektóre utwory Przybyszewskiego, Reymonta, Nałkowskiej, Ossen-dowskiego doczekały się w Ameryce tłumaczenia angielskiego. Naogół jednak literatura i teatr polski reprezentowane są w Ameryce w skromnym nader rozmiarze, aczkolwiek po wojnie daje się zauważyć wśród sfer amerykańskich większe zainteresowanie duchem, sprawą i piśmiennictwem narodu polskiego.

Warunki, wśród jakich znaleźli się polscy przybysze — oraz ich rozproszenie po licznych osadach wywołało potrzebę wzajemnej łączności, pragnienie informacyj z Polski oraz zaznajomienia się z warunkami i życiem nowego kraju. Te dolegające potrzeby wychodźtwa polskiego zachęcały do zakładania czasopism, znajdujących zawsze chętnych czytelników, a rozwój gazeciarstwa ułatwiały stosunki lokalne. Ameryka jest krajem, gdzie gazeta cieszy się pełną swobodą i służy czytelnikom praktycznemi informacjami z każdej dziedziny codziennego życia tak dalece, że trudno sobie wyobrazić Amerykanina w życiu domowem i zawodowem bez tego nieodłącznego towarzysza, brodków na założenie gazety nie było potrzeba zbyt wielkich i kandydatów do pracy dziennikarskiej — mniej lub więcej kwalifikowanych — znalazło się bodaj tylu, aby zapoczątkować dziennikarstwo polskie. Pierwszą próbą perjodycz ego pisma polskiego było „Echo z Polski“, które ukazało się w Nowym Jorku w r. 1863 jako organ emigracji politycznej, poświęcony głównie sprawie powstania¹). „Echo z Polski“ przetrwało do roku 1868, a po jego upadku dopiero w r. 1870 poczyna wychodzić nowe pismo: „Orzeł Polski“ — i od niego poczyna się systematyczny polski ruch dziennikarski. Nowe pismo nie ma na celu tendencyj politycznych poprzednio wychodzącego „Echa“, lecz pragnie przystosować się do potrzeb czytelników z ludu i swą egzystencję oprzeć na zasadach przedsiębiorstwa. „Echo“ zniża się zatem do poziomu emigracji zarobkowej i staje się prototypem obecnego charakteru prasy polskiej w Ameryce. Pierwsze zatem pisma polskie stały na bardzo niskim poziomie, lecz miały tę zasługę, że rozbudziły czytelnictwo wśród szerokich, mało oświeconych mas ludowych, które przedtem gazety polskiej nie znały. Prasa polska wychowana sobie niejako czytelników, którzy często dopiero po przyjeździe do Ameryki uczyli się drukowanego słowa i nakreślenia bodaj swego podpisu. Gdy się wychodźca przyzwyczaił do swej tygodniowej gazetki, później nie

mógł się już obejść bez perjodycznego słowa drukowanego i zkolei przyzwyczajał się do pisma codziennego.

Z biegiem lat w większych środowiskach osadnictwa polskiego powstają tygodniki, a od r. 1887 widoczne są próby założenia pisma codziennego, rozpoczęte „Kurjerem Chicagowskim“, który przetrwał zaledwie 3 miesiące. Codzienną prasę polską zapoczątkował dopiero „Kurjer Polski“, obecny Nestor dziennikarstwa polskiego w Ameryce, założony w r. 1888 w Milwaukee i od tej chwili datuje się coraz silniejszy rozwój prasy w miarę zwiększającej się fali przybyszów z Polski. Wyłania się konkurencja i walka, zwłaszcza w okresie tarć między gminnym a parafjalnym systemem osad polskich, i w ogniu tych walk i w miarę wzrastających potrzeb gazety stają się coraz liczniejsze i lepiej redagowane. Gazeta ma coraz pewniejszą egzystencję biera charakteru przedsiębiorstwa, dość łatwo pozyskującego zakładowy kapitał. Wobec pełnej tolerancji amerykańskiej i małych kosztów zakładowych powstają często pisma o kruchych podstawach, prawdziwe efemerydy o krótkim żywocie, lecz równocześnie i gazety o dłuższym bycie, co roku prawie zwiększając ilość perjodycznych wydawnictw polskich. Poniższa tabelka ilustruje na podstawie źródła amerykańskiego rozwój czasopism polskich, od r. 1885 począwszy : !)

R. 1885 - 4

1886 - 6

Powyższe zestawienie chronologiczne nie jest w pełni ścisłe i stoi w widocznej sprzeczności z wynikiem pracy Polskiego Biura Statystycznego, które w roku 1921 rejestrowało 90 wydawnictw polskich w tern 20 pism codziennych, 58 tygodników i 12 miesięczników.

Najświeższej daty zestawienia czasopism polskich na wychodźtwie dokonał „Kurjer Polski“ w wydaniu jubileuszowem z czerwca 1923 r. i ten spis zgodnie ze źródłem zamieszcza się poniżej :

Rodzaj

nowe

i Па-

R. 1894 — 22

R. 1903 - 45

R. 1912 — 56

Nazwa

Kierunek

Adres

Nakład

CONNECTICUT.

Przewodnik Katolicki, tygodnik, klerykalny, Burrit & Alden sts., New Britain

DELAWARE.

•< N O «§ »O

sm-sq

И Ł

*;§•

i s i

g-5 1 r§ÿjr Ł* -

a> toO N O

o? ^3

Uf

§SŁ

o Ł

ÜP--

iii

HI

g -a,

ILLINOIS.

Cepy — Nowy Świat, tygodnik, humoryst., 1501 W. Division st., Chicago, Drukarz Polski, miesięcznik rzemieślniczy, 959 Milwaukee ave., Chicago Dziennik Ludowy, socjalistyczny, 959 Milwaukee ave., Chicago Robotnik Polski, tygodnik, socjalistyczny, 959 Milwaukee ave., Chicago Dziennik Chicagowski, demokrat., 1457 W. Division st., Chicago . Telegraf, tygodnik, republikański, 1501 W. Division st. Chicago Dziennik Zjednoczenia, kleryk., 1331 Augusta st., Chicago Tygodnik Zjednoczenia, organiz., 1331 Augusta st., Chicago

29.320

23.915

25.742

24.736

23.560

61.248

1) Robert E. Park: The Immigrant Press and its Control, N. York 1922.

Adres

ILLINOIS.

Dziennik Związkowy, republikański, 1406 W. Division st. Chicago,

Zgoda, tygodnik, organ. 1406 W. Division st, Chicago, .    ...    .

Figlarz Ilustrowany, mieś. humorystyczny, 1449 W. Division st., Chicago

Kometa, miesięcznik humoryst., 1449 W. Division St., Chicago

Głos Polek, tygodnik, organizacji, 1309 N. Ashland ave., Chicago .

Palatyniec, miesięcznik, handlowy, 1521 Haddon ave., Chicago

Polonja, tygodnik, niezawisły, 8723 Commercial ave., Chicago

Przegląd Kościelny, miesięcznik, profesjonalny, 1456 Milwaukee ave., Chicago

Rozwój, miesięcznik, handlowy, 1579 Milwaukee ave., Chicago

Technika Popularna, miesięcznik, techniczny, 2127 W. North ave., Chicago .

Gość Niedzielny, tygodnik, organ., Sierociniec św. Jadwigi, Niles .

Kalendarz Św. Michała, rocznik .    .    .    ,.....

Nazwa

Rodzaj

Kierunek

Nakład

38.972

137.337

INDIANA.

Głos Ludu, tygodnik, niezawisły, 1706 Broadway, Gary, ..... Goniec Polski, półtygodnik, niezawisły, 303 S. Chapin st., South Bend, .

MARYLAND.

Jedność-Polonja, tygodnik, organizacji, 414 S. Bond st., Baltimore

Postęp, miesięcznik, niezawisły, 1708 Baltimore st., Baltimore ....

MASSACHUSETS.

Piast, tygodnik ludowy, 18 Springfield ave., Chicopee ..... Kurjer Codzienay, niezawisły, 262 Washington st., Boston .... Wolny Przegląd Tygodniowy, niezawisły, 87 Parker st., Indian Orchard

MICHIGAN.

Sztandar Polski, tygodnik niezawisły, 1018 Madison ave., Bay City Dziennik Ludowy, socjalistyczny, 5120 Chene st., Detroit .... Dziennik Polski, niezawisły, 1540 E. Canfield. Detroit ..... Głos Robotniczy, dziennik, komunistyczny, 5937 Michigan ave., Detroit . Ognisko Domowe, tygodnik klerykalny, 4726 St. Aubin st., Detroit Rekord Codzienny, niezawisły, 1573 Forest ave., Detroit .... Polonja Rekord, tygodnik niezawisły 1574 Forest ave., Detroit Echo Tygodniowe, tygodnik niezawisły, 704 Bridge st. Grand Rapids

MINNESOTA.

Nowiny Minnesockie, tygodnik, niezawisły, 909 Commerce bldg., St. Paul,

MISSOURI.

Przewodnik Polski, tygodnik niezawisły, 1308 Case ave., St. Louis .

NEBRASKA.

Gwiazda Zachodu, tygodnik niezawisły, 4632 S. 27th st., Omaha

NEW JERSEY.

Kronika, tygodnik, niezawisły. 11 Broome st., Newark, .

Głos Narodu, tygodnik, niezawisły 26 Newark ave., Jersey City Źródło Prawdy, miesięcznik religijny, 13 Marion pl., Jersey City Nowiny Trentońskie, tygodnik, niezawisły, 41 Oak st., Trenton

NEW YORK.

Nowiny, tygodnik niezawisły, 475 Broadway, Bayonne .....

Czas, tygodnik niezawisły, 143 Grand st., Brooklyn ......

Dziennik dla Wszystkich, republik., 928 Broadwąy, Buffalo ....

Telegram, dziennik, niezawisły, 935 Broadway, Buffalo, .....

Unista, tygodnik robotniczy, 935 Broadway, Buffalo ......

Interes, tygodnik handlowy, 424 E. 9th st., New York, .    .

Ilustrowany Kurjer New-Yorski, tygodnik, niezawisły, 515 E. llth st. . Kupiec Polski, miesięcznik, handlowy, 33 W. 3nd st., New York Kurjer Narodowy, dziennik, klerykalny, 140 Cedar st., New York .

Nowy Świat, dziennik, socjalistyczny, 24 Union Square, New York Nowy Świat, tygodnik, socjalistyczny, 24 Union Square, New York Telegram Codzienny, dziennik, niezawisły, 90 E. 10th E. st., New York Telegram Codzienny, tygodnik, niezawisły, 90 E. 10th st., New York

5.200

13.000

15.600

14.868

15.350

20.707

12.300

21.974

VI \D r-t CS CN О Г— CO

od oś

Nazwa

Rodzaj

Kierunek

Adres

Nakład

NEW YORK.

Poland, miesięcznik, handlowy, 953 — 3rd ave., New York ....

Przemysłowa Demokracja, tygodnik techniczny, 31 Union Square, New York Przyjaciel Narodu, tygodnik, niezawisły, 47 — 3rd st., Passaic,

Gazeta Tygodniowa, tygodnik, niezawisły, 219 Broadway, Schenectady, .

Monitor, tygodnik, niezawisły, 908 Park ave., Syracuse .    .    .    .

Polonja, tygodnik, niezawisły, 329 Apple st., Syracuse, ....

Rekord Tygodniowy, tygodnik, niezawisły, 521 Court st., Utica Słowo Polskie, tygodnik, niezawisły, 512 State st., Utica,

OHIO.

Gwiazda Zjednoczenia, tygodnik, niezawisły, 7009 Broadway, Cleveland Jutrzenka, tygodnik, niezawisły 7009 Broadway, Cleveland

Narodowiec, tygodnik, niezawisły, Cleveland......

Miesięcznik Katolicki, religijny, Cleveland ......

Ojczyzna, tygodnik, niezawisły, 68 Broadway, Cleveland, .

Polonja w Ameryce, tygodnik, republik., 7007 Broadway, Cleveland Weteran, miesięcznik „Hallerczyków“, 7146 Broadwąy, Cleveland Wiadomości Codzienne, niezawisły, 1007 Fairfield ave., Cleveland .

Ameryka, Echo, dziennik, niezawisły, 1130 Nebraska ave., Toledo .

Ameryka-Echo, tygodnik niezawisły 1130 Nebraska ave., Toledo Kurjer Katolicki, tygodnik, klerykalny, 1140 Nebraska ave., Toledo

PENSYLWANJA.

Skarb Rodzinny, miesięcznik religijny, St. John’s College, Erie Trybuna Polska, tygodnik, niezawisły, 432 E. 13th st., Erie Wola Ludu, tygodnik, niezawisły, Swanks Annex bldg., Johnstown .

Jednota, tygodnik, niezawisły, Post О. Box D. Midletown Gwiazda, tygodnik, niezawisły, 3020 Richmond st., Philadelphia Jedność, tygodnik, niezawisły, 3131 Richmond st., Philadelphia Przyjaciel Ludu, tygodnik, niezawisły 2724 E. Alleghany ave, Phila Patrjotą, tygodnik, niezawisły, 2660 Richmond st,, Philadelphia Słowo Żywota, miesięcznik religijny, 209—9th ave, Pittsburg Sokół Polski, tygodnik, niezawisły, 1203 Carson st., Pittsburg Pittsburczanin, dziennik, niezawisły, 2637 Penn, ave., Pittsburg Wielkopolanin, tygodnik, klerykalny, 2813 Penn, ave., Pittsburg Wolność, tygodnik, niezawisły, 160 E. Main st., Plymouth, ...

Gazeta Readingska, tygodnik, niezawisły, 628 Laurell st., Reading .

Kurjer Niedzielny, tygodnik, niezawisły, 227 Linden st., Scranton .

Republika-Górnik, tygodnik, robotniczy, 332 Lackavanna ave., Scranton Straż, tygodnik, narodowy, P. O. B. 478, Scranton Pa., .

Tygodnik Górniczy, tygodnik, niezawisły, 219 W. Centre st, Shenandoi Górnik, pół-tygodnik, niezawisły, 81 N. Main st., Wilkes-Barre Praca, tygodnik, niezawisły, 175 Penna ave , Wilkes-Barre Republika, tygodnik, niezawisły, 7E. North st., Wilkes-Barre .

WISCONSIN.

Kurjer Polski, dziennik, niezawisły, 435 Broadway, Milwaukee Kurjer Polski, tygodnik, niezawisły, 435 Broadway, Milwaukee Głos, miesięcznik Federacji P. A., 427 Mitchell st., Milwaukee Nowiny Polskie, dziennik, klerykalny, 618 Mitchell st., Milwaukee .

Stowarzyszeniec, miesięcznik organizacji, 452 Mitchell st., Milwaukee Miesięcznik Franciszkański, organizacji, Pułaski .    %    ...

Gwiazda Poranna, tygodnik, niezawisły, 204 N. Second st., Stevens Point Rolnik, tygodnik, niezawisły, 204 N. Second st., Stevens Point

Powyższa tabela wykazuje 107 czasopism polskich, a w tem 19 dzienników, 2 pół-tygodniki, 67 tygodników, 18 miesięczników oraz 1 rocznik. Porównanie ostatniego zestawienia z poprzedniemi źródłami wykazuje dość znaczną rozbieżność, którą należy położyć na karb usterek statystycznych, ponieważ mimo wymowy cyfr, podczas i tuż po wojnie prasa polska dosięgła swego zenitu, a obecnie zdradza widoczną tendencję zniżki pism i cyrkulacji.

22.150

8.900

40.000

102.250

9850

ia

9.600

17.000

21 303

34.398

51,233

10.450

Prasa polska organizowała się z inicjatywy większych zrzeszeń i jednostek prywatnych w formie przedsiębiorstwa jednoosobowego, spółki lub korporacji akcyjnej. Większe organizacje — zwłaszcza federalne — wcześnie zorjentowały się, że dla powodzenia pracy ideowej i asekuracyjnej suwa się potrzeba własnego organu jako środka ułatwiającego lepsze wzajemne zbliżenie swych członków, rozproszonych po osadach. Pierwszy na tę drogę wstępuje Związek Narodowy Polski, rozpoczynając w rok po swem założeniu, a więc w 1881 r., wydawnictwo dla swych członków bezpłatnego tygodnika „Zgoda“, który przetrwał do chwili obecnej. Zczasem tygodnik okazał się niewystarczającym organem, więc od roku 1908 przystąpił Związek do wydawania pisma codziennego p. t. „Dziennik Związkowy“. Za przykładem Związku poszły inne organizacje i obecnie każde zrzeszenie o większej liczbie członków i znaczniejszych zasobach finansowych ma swój oficjalny organ, zazwyczaj tygodnik, oraz subwencjonowany dziennik, mniej lub więcej służący celom administracyjnym danej organizacji. Każdy członek organizacji obowiązany jest prenumerować organ tygodniowy wzgl. w opłacie członkowskiej pewna kwota odliczona jest na koszta przedpłaty odnośnego pisma. Gazety tej kategorji są niejako oficjalnemi organami większych zrzeszeń i przynoszą swym członkom poza wiadomościami natury dziennikarskiej również informacje zwykle w formie sprawozdań i komunikatów, dotyczące administracyjnej strony organizacji. Byt tych pism jest więcej trwały z powodu oparcia przedsiębiorstwa na przymusowej przedpłacie członków i na kapitale organizacji. Redaktorzy odnośnych organów są czasem wybierani przez sejmy organizacji, a w czasie kadencji podlegają głównemu zarządowi i stosownie do jego dyrektywy nadają gazecie kierunek administracyjny i polityczny. Często organizacja, nie mając dostatecznych ś odków na wydawanie organu we własnym zarządzie, stara się przez udzielenie subwencji wzgl. kupno akcyj uzyskać wpływ na jedno z istniejących już pism celem pozyskania sobie życzliwego poparcia i komunikowania swych spraw. Z drugiej strony w interesie każdego pisma leży oparcie własnej egzystencji, na-ogół dość chwiejnej, o większą organizację celem zapewnienia sobie większej cyrkulacji wzgl. pomocy finansowej. Ponieważ większych organizacyj o charakterze ekonomicznym lub politycznym jest stosunkowo mało, zatem wśród pism polskich przeważa typ przedsiębiorstwa prywatnego, obliczonego na zysk. Przedsiębiorcą jest jednostka, spółka zwykła lub korporacja. Wydawca nie posiada często żadnych kwalifikacyj intelektualnych do prowadzenia pisma i traktuje gazetę za wzorem amerykańskim wyłącznie jako środek do powiększenia swego bussinesu lub najkorzystniejszego spieniężenia działu inseratowego. W wielu wypadkach początek swój zawdzięczała gazeta polska inicjatywie różnych bankierów i agentów, którzy widzieli w gazecie doskonały sposób reklamy swego przedsiębiorstwa — np. kart okrętowych. Wydawca spieniężał dobrze dział inseratowy, a na stronę fachową zwracał mało uwagi, względnie redakcję pisma powierzał przygodnemu kandydatowi do pracy publicystycznej, który często ortografji poczynał się uczyć przy sposobności nowego zajęcia. Gazeta redagowana była czasem w wyszynku, więc los zwłaszcza pierwszych pionierów dziennikarstwa polskiego w Ameryce był nader ciężki. Niekiedy pismo zakładały względnie redagowały ambitne jednostki, używając platformy prasowej do ułatwienia sobie karjery życiowej lub porachunku z wrogami osobistymi. W tych warunkach poziom umysłowy i kulturalny pism polskich przed wojną był mimo rosnącej poprawy naogół niski, przyczem posługiwano się językiem niegramatycznym, a dość chętnie wulgarnym. Dziennikarstwo polskie z początku musiało się zniżyć do poziomu konsumentów i używać języka, dostępnego dla mas wychodźczych.

na-

Język zatem zniżał się do gwary, zepsutej przymieszką angielską, lecz dostępnej masie czytelników, a informacje miały charakter sensacyjny, polemik i napaści osobistych. Próby dziennikarzy, przybyłych z Polski, aby poziom pism podnieść na wyżynę krajową, pozostawały mało owocne, przeciwnie, najskuteczniejszym okazał się eksperyment, aby zniżyć się do poziomu bodaj najniższego i dopiero stopniowo wychowywać czytelnika.

W ten sposób starano się uprzystępnić gazetę chłopu polskiemu, ucząc go niejako nieznanego mu dotychczas słowa drukowanego ; aby go zaś do tego zachęcić, urozmaicano gazetę literaturą sensacyjną, która do dnia dzisiejszego zajmuje w pismach wybitne miejsce. W miarę wyszkolenia karmiono czytelników poważniejszą literaturą w pismach perjodycznych, broszurach i książkach, stwarzając w ten sposób często wcale intratne przedsiębiorstwa, połączone z redakcją czasopism. Są to wydawnictwa wyłącznie na zysk obliczone, więc na ich półkach znaleźć można obok żywotów świętych i książeczek do nabożeństwa również broszurki o magji czarnoksięskiej, sensacyjne romanse i pamflety, skierowane przeciw kościołowi. Zasługą jednak tych przedsiębiorstw dziennikarsko-wydawniczych pozostanie, że rozbudziły chęć do czytania i zwracają zczasem baczniejszą troskę na to, aby zwolna dostarczać swym odbiorcom coraz lepszei strawy duchowej. Z biegiem więc lat, kiedy rosły wymagania czytelników, kiedy zaostrzyła się konkurencja o sym-patje i liczbę czytelników, na kwalifikacje redaktorów poczęto zwracać większą uwagę i czerpać wzory z prasy amerykańskiej.

Prasa amerykańska wybitnie różni się od europejskiej, bo kiedy ostatnia pragnie swych czytelników kształcić i wychowywać, amerykańska ich tylko informuje. Europejska prasa pragnie zachować pozory różnych programów ideowych, amerykańska zaś daleką jest od wszelkiej bodaj partyjnej ideowości, biegnie za pulsującem życiem i reprodukuje je wprost surowe na swych szpaltach. Gdy prasa europejska operuje głównie artykułami, które dają czytelnikowi gotowe wnioski, osnute na zdarzeniach, to amerykańska jest zwykłą reporterką, która wysnuwanie wniosków pozostawia czytelnikowi. Dlatego prasa amerykańska wyłącznie specjalizuje się w szybkiej redakcji kroniki i telegramów, a zaniedbuje opracowania własnych redakcyjnych artykułów, a raczej posługuje się ich surogatem w formie korespondencyj, pisanych stylem telegraficznym przez korespondentów zamiejscowych. Pisma zatem amerykańskie są to bussinesy, handlowo prowadzone, stąd spekulujące na popularność sensację rozszerzenie zbytu — i łatwo zmienne w poglądach. Imponującą jest natomiast szybkość i technika prasy amerykańskiej. Niektóre dzienniki mają kilkanaście wydań dziennie przez nieustanną zmianę pierwszej stronnicy, podającej co godzinę najświeższe wiadomości telegraficzne. Prasa codzienna amerykańska jest dość płytka, bo zniżyła się do poziomu konsumentów, którzy mało mają czasu, chęci i przygotowania do komentowania zdarzeń, a natomiast szukają w prasie lekko strawnej informacji, a przede-wszystkiem sprawozdań w dziale giełdowym i inseratowym, dotyczących ich zawodu. Natomiast dostarczanie czytelnikom dobrej strawy duchowej, literatury, komentarzy fachowych, zawodowych wiadomości należy do zadania różnorodnych tygodników i miesięcznych t. zw. magazynów oraz do niedzielnych wydań dzienników, które zdumiewają swą objętoością i taniością, a również i rzeczową treścią. Przeciętny numer niedzielnego wydania któregokolwiek z większych dzienników amerykańskich waży około funta, a ponieważ zawiera kosztowne ilustracje na drogim papierze, rotograwjury, druki kolorowe i t. p., kosztuje egzemplarz około 15 et., a pomimo tego większość tych numerów sprzedawana jest po 5 i 6 ct. Tak samo niektóre tygodniki dochodzą do 100 i więcej stronic dużego formatu i mimo ceny 5 lub 10 ct. przynoszą znaczne dochody, płynące przedewszystkiem z inseratów. Ogłoszenia — to najlepsze źródło dochodu prasy w Ameryce, która na reklamę prasową wydaje około miljarda dolarów rocznie. Byt materjalny prasy amerykańskiej opiera się zatem na intratnych ogłoszeniach, co pozwala na poważne — pozornie — straty przy sprzedaży gazet i przedpłacie. W ten sposób prasa amerykańska uzależniła silnie dział redakcyjny od inseratowego, wskutek czego każda redakcja musi się zwykle liczyć z firmami, płacącemi za reklamę pokaźne kwoty. Widoczną jest wśród poważniejszej prasy amerykańskiej duża troska, aby nie dopuszczać do nadużywania szpalt prasowych na niekorzyść dobrej wiary czytelników, więc niektóre pisma wykluczają ogłoszenia i reklamy firm, nasuwających co do uczciwości pewne wątpliwości. Inne pisma nie dopuszczają reklamy artykułów o wątpliwych zaletach, ogłoszeń matrymonjalnych, a zwłaszcza reklamy instytutów medycznych i lekarzy, nie należących do Stowarzyszenia Lekarskiego.

Za wzorem amerykańskim egzystencja prasy polskiej oparta jest przedewszystkiem na dochodach z ogłoszeń, a zatem prosperowanie pisma zależy głównie od rozmiarów działu inseratowego, zaś nakład jest często warunkiem powodzenia u przedsiębiorców, używających reklamy prasowej. Konsekwencją tego jest, że pismo niekiedy więcej zainteresowane jest wymaganiami działu inseratowego aniżeli potrzebami czytelników, korzyścią jednostki nad dobrem ogółu.

Występują wskutek tego na porządek dzienny rażące sprzeczności między działem inseratowym a czysto dziennikarskim. Z powodu bowiem powszechnego użycia reklamy i interesowania się nią czytelników korzystają często z ogłoszeń rozmaite jednostki i konsorcja, reflektujące na łatwy, a często oszukańczy dostęp do kieszeni wychodźcy. Atraktywne i kosztowne ogłoszenia pomieszczają nietylko agenci i inni pośrednicy polscy, usiłujący tą drogą zdobyć klientelę, lecz również różni reflektanci na łatwy zarobek, począwszy od adwokatów, poszukujących wynalazców, a skończywszy na specjalistach od chorób „sekretnych“, obiecujących wyleczenie wszystkich dolegliwości pod gwarancją w oznaczonym terminie. Ta kategorja firm i osób, ogłaszających się w pismach, liczy przedewszystkiem na pozyskanie bezkrytycznych mas wychodźczych, a praktyki jej omówione zostały w rozdziale o niedoli wychodźcy. W trosce o dobro czytelników, część prasy — zwłaszcza zasobnej — jest dość konsekwentna w tern znaczeniu, że za zwalczaniem nadużyć idzie odmowa użycia szpalt dziennikarskich na wątpliwą reklamę. Powoduje ta wstrzemięźliwość pewne straty dla samego przedsiębiorstwa, lecz zapewnia większy autorytet moralny wśród mas wychodźczych, który dają uczciwe metody i godność w pojmowaniu obowiązków prasowych. Inne pisma, zwłaszcza tygodniki, na zysk wyłącznie obliczone, a nawet dzienniki o pewnych ideowych tendencjach, są mało wybredne, a do liberalnego przyjmowania wszystkich płatnych ogłoszeń zmusza chęć zysku lub twarda walka o byt. Z merkantylnym charakterem pisma łączy się anormalny stosunek wydawcy do redaktora. W nielicznych tylko wypadkach redaktor jest wydawcą lub administratorem pisma. Zazwyczaj wydawcą jest organizacja, przedsiębiorca, spółka majętniejszych wychodźców lub dyrektorjat akcjonarjuszy, nie mający nic wspólnego z dziennikarstwem. Jeżeli wydawcą jest organizacja, to i w tym wypadku o losach wydawnictwa, a zwłaszcza o kierunku redakcyjnym, decydują czynniki niefachowe. Wydawca poleca redaktorowi zamieszczanie pewnych artykułów a unikanie innych wiadomości, nie toleruje sprzeciwu, a stojąc na poziomie przeciętnego wychodźcy, nie posiada fachowych kwalifikacyj i stałej orjentacji, wskutek czego pismo nie ma jednolitego kierunku.

Decydującym czynnikiem w wydawnictwie nie jest redaktor, lecz t. zw. zarządca czyli administrator, który kładzie największy nacisk na reklamę i od działu inseratowego poniekąd uzależnia dział redakcyjny. Ten stosunek wydawcy do redaktora sprawia, że ostatni jest zwykłym funkcjonarjuszem w wydawnictwie, sprzedającym poprostu znajomość języka i swoje zdolności.

W amerykańskiej atmosferze bussinesu każdy dochód jest rzetelny, więc dążeniem części prasy jest spieniężać najkorzystniej drukowane słowo nie-tyiko w dziale inseratowym, lecz również w kampanjach wyborczych. Wydawca jest dorobkiewiczem, któremu gazeta poza zwiększeniem klienteli służy często do zdobycia wpływów politycznych. Wskutek tego pisma, zwykle tygodniki, zmieniają zabarwienie polityczne zarówno w sprawach polskich jak amerykańskich. Wystarczy, aby wydawca zażądał zmiany orjentacji ze względu na potrzeby swego przedsiębiorstwa lub z powodu otrzymanej subwencji, a pismo z radykalnego staje się klerykalnem lub naodwrót. Tak samo interes wydawcy może wymagać popierania amerykańskiej partji rebublikańskiej, a po jakimś czasie — rywalizującej z nią partji demokratycznej. Ilekroć zbliża się jakaś kampanja wyborcza, a więc wybory miejskie, stanowe lub federalne, pismo dość często staje otworem dla tej partji politycznej, która więcej płaci, a ponieważ w mniejszych osiedlach zwykle wychodzi tylko jedna gazeta, więc dla zadośćuczynienia potrzebom obu partyj powstaje przed wyborami drugie pismo. Mnożą się więc przed wyborami często te efemerydy, które wkrótce umierają zasłużoną śmiercią. Ten brak konsekwencji i jednolitości frontu dotyczy przedewszystkiem tygodników, wydawanych po mniejszych osadach. Natomiast wśród poważniejszych dzienników widoczna jest większa równowaga w kierunku wydawnictwa lub przynajmniej pozory jednolitego frontu. Tu też skład redakcji zmienia się z nowym kierunkiem, względnie w towarzystwach akcyjnych lub w organach większych organizacyj ze zmianą głównego zarządu.

W wartkim nurcie życia amerykańskiego jawi się nikła trwałość prasy polskiej. Pisma polskie, zwłaszcza tygodniki, zjawiają się i giną jak jednodniówki — z powodu małych kosztów, związanych z zapoczątkowaniem wydawnictwa, ruchu ludności, a następnie wadliwej administracji. Co roku daje się zauważyć kilka prób nowych gazet, a równoczesny upadek innych, spowodowany poza względami natury administracyjnej również lotnością przybyszów i rozmiarami fali emigracyjnej. Z powodu ruchu emigracyjnego zmienia się klientela pisma, pociągając za sobą nowe grupowanie się prasy. Ta niestałość egzystencji silniej daje się zauważyć na wschodzie, między ludnością wybitnie robotniczą, a mniej na zachodzie, między ludnością trwalej osiadłą.

Pod względem technicznym prasa polska wzoruje się przeważnie na amerykańskiej. Tygodniki mało różnią się od dzienników zewnętrznym wyglądem, silniej natomiast doborem materjału, dość liberalnie czerpanego z dzienników. Zwykle są skondensowanem tylko mało wybrednem wydaniem ważniejszych bieżących wiadomości z tygodnia dla korzystającego ze spoczynku niedzielnego wychodźcy. Pisma posługują się wielkiemi arkuszami, przeważnie obejmują 4 do 6 stronic druku, a na pierwszej stronicy uderzają w oczy wielkie, często czerwone, pociągające tytuły, będące streszczeniem najważniejszych zdarzeń danego numeru. Po tytułach na pierwszej stronicy idą telegramy, tchnące sensacją, a dotyczące zdarzeń wszechświatowych, informacyj z Polski oraz wypadków w Ameryce, często uzupełniane rycinami omawianych zdarzeń lub osób albo satyrycznem ujęciem ważniejszego aktualnego problemu. Druga stronica przeznaczona jest zwykle na artykuły redakcyjne, omawiające najważniejsze zagadnienia bieżące. Artykuły wychodzą z pod pióra naczelnego redaktora, są wykładnikiem przekonań redakcji i dają czytelnikowi gotowe wnioski, ze zdarzeń wysnute. Tym układem różni się prasa polska od reporterskiej amerykańskiej, lecz ma natomiast szeroką sposobność do polemik, więcej na podłożu osobistem aniżeli ideowem opartych. Niektóre artykuły redakcyjne mają charakter dość skondensowanych kronik. Omawiają one ważniejsze zdarzenia z różnych dziedzin, najczęściej z życia wychodźtwa, grupując je razem bez większego wyboru i komentując uwagami ze swego stanowiska politycznego. Obok artykułów redakcyjnych znajdują się zwykle luźne uwagi i spostrzeżenia redakcyjne, omawiające zwięźle a często satyrycznie pewne zdarzenia i nasuwające się stąd wnioski. Obok artykułów redakcyjnych czasem osobna rubryka przeznaczona jest na cytacje opinij innych dzienników, co otwiera duże pole do poleniki z zapatrywaniami odmiennemi.

Egzystencja prasy opiera się głównie na ogłoszeniach, w mniejszej mierze na kolportażu i przedpłacie, a czasem na osobnych subwencjach. Pojedynczy numer kosztuje rzadko 2 ct., przeważnie 3 ct., wyjątkowo 5 ct. Przedpłata tygodników wynosi zwykle 2 dok, a dzienników 5—8 dok rocznie, co nie pokrywa kosztów druku, lecz w każdym razie ma donioślejsze znaczenie dla budżetu aniżeli w prasie amerykańskiej. Sprzedaż uliczna dzienników ma w Ameryce dominujące znaczenie, więc za przykładem amerykańskim kroczy i prasa polska, posiadająca w niektórych miastach wzgl. dzielnicach na składach gazetowych — t. zw. standach — widoczne równouprawnienie z prasą amerykańską. Po przeczytaniu — zwłaszcza w chwili wyjazdu lub powrotu z pracy — dziennik spotyka ten sam los, co gazetę amerykańską: szybko się przeżywa narówni z pierwszą i zaśmieca wagony, ulice

Dalej idzie kronika, wypełniona wiadomościami z życia miejscowego, a więc bieżące wiadomości amerykańskie oraz zdarzenia w osadach polskich, uzyskane drogą własnej reporterki lub lokalnych korespondencyj. Dział kronikarski jest niejako odzwierciedleniem familijności osady. Obejmuje ważniejsze zdarzenia towarzyskie, uroczystości rodzinne, posiedzenia towarzystw, wypadki policyjno-sądowe, słowem historję dnia ghetta. żyjącego własnem, dość zamkniętem życiem. Dużem powodzeniem cieszą się monologi humorystyczne, satyry i dowcipy, często wyposażone w ryciny, wogóle środki, budzące mało wybredną wesołość. Dalsze miejsce zajmują zwykle dwa przedruki powieści, jeden z poważniejszej literatury polskiej, drugi natomiast powieści sensacyjnej, więcej schlebiający gustom czytelników. Poza powieściami rzadko daje się zauważyć przedruk poważniejszej pracy, traktującej zagadnienia społeczne lub historyczne. Wobec braku środków finansowych i małej ochrony prac autorskich z małemi wyjątkami, powieści są swobodnie reprodukowane względnie tłumaczone z literatury polskiej lub z romansów angielskich. Wreszcie poczesne miejsce zajmują ogłoszenia, które mają prawo obywatelstwa na wszystkich stronicach. Objętość czasopisma wynosi zasadniczo 4—6 stronic, lecz zależnie od powodzenia, ilości prenumeratorów, a zwłaszcza dostatku ogłoszeń, rozmiar wzrasta do 8, 10, 12 i 16 stronic. Za wzorem amerykańskim niektóre dzienniki redagują obszerne wydania niedzielne, o rozmiarze około 16 stronic druku, obficie wyposażone działem ilustrowanym i humorystycznym, reprodukowanym z prasy amerykańskiej, co przyczynia się do poważnego zwiększenia nakładu. Pod względem techniki drukarskiej stoi prasa polska wysoko. Jej zakłady drukarskie dostatnio są wyposażone w prasy rotacyjne i półrotacyjne, monotypy, linotypy, zecernie i t. p. Większe czasopisma posiadają własne budynki, a kapitał zakładowy niektórych dochodzi do ćwierć miljona dolarów. Wynikiem tego jest dobry druk, doskonały papier, wyraźne, czasem kolorowe ilustracje — zwłaszcza wśród wydawnictw grupy zachodniej.

i parki. Aby egzystencję oprzeć na trwałych podstawach, potrzebuje dziennik rozsprzedaży około 10.000 numerów, zaś tygodnik około 5.000. Nakład jednak niektórych tygodników polskich przekracza mało znaną w Polsce liczbę stu tysięcy, a u niektórych dzienników sięga pokaźniej cyfry 30 tysięcy egzemplarzy i wyżej.

Na podstawie zestawień Polskiego Biura Statystycznego w r. 1921 kon-sumcja perjodyćznego drukowanego słowa wśród wychodźtwa wynosiła około 400 tys. egzemplarzy dzienników, 800 tys. tygodników, 140 tys. miesięczników, w łącznym nakładzie 1,340.000 egzemplarzy. Powyższa statystyka nie może rościć sobie pretensji do ścisłości, ponieważ oparta jest na sprawozdaniach wydawców, dość ambitnych o powodzenie swych pism, a w każdym razie jest mniejszą od nakładów, jakie zwykły podawać wydawnictwa w półrocznych zeznaniach, składanych Departamentowi Poczt w Waszyngtonie. — Przypuszczalnie cyfra oscylować będzie około miljona egzemplarzy. W porównaniu jednak z ilością ludności w Polsce i nakładami jej prasy powyższa cyfra czytelników jest godna szczególnej uwagi, tern więcej, że wychodźtwo korzysta również z prasy amerykańskiej i prasy nadchodzącej z Polski. Pomijając młodzież polsko-amerykańską, która więcej żyje prasą amerykańską aniżeli polską, każdy przybysz, poduczywszy się języka angielskiego, równie chętnie korzysta z prasy amerykańskiej, ponieważ jest przystępna pod względem poziomu kulturalnego, a pociąga taniością i szybkością informacyj. Natomiast inteligentniejsze i żywiej Polską interesujące się warstwy wychodźcze nabywają w księgarniach lub wprost w Polsce prenumerują pisma krajowe. Popyt na pisma krajowe jest znacznie większy aniżeli przed wojną, zwłaszcza po rozpoczęciu rokowań pokojowych powstał na nie formalny głód z powodu braku wiadomości z kraju ojczystego. Obecnie pisma krajowe cieszą się mniejszą poczytnością, przyczem poza pismami ludowemi nie daje się zauważyć wśród mas wychodźczych jakaś szczególna sympatja do pewnej kategorji pism krajowych. Pisma krajowe mało mają na celu zaspokojenie potrzeb intelektualnych czy politycznych, są natomiast źródłami informacyj i dlatego cieszą się wśród osad szczególnem powodzeniem pisma tych części Polski, z których najwięcej przybyszów w danej osadzie przebywa. Prasa zatem na wychodźtwie posiada liczną konkurencję, umiejętnie musi walczyć o byt, lecz walka przeradza się w mało lojalne formy.

Personel redakcyjny składa się zwykle w dziennikach z naczelnego redaktora i kilku współredaktorów, w tygodnikach zwykle redaktor wypełnia wszystkie funkcje pomocnicze do korekty włącznie. Położenie dziennikarza polskiego w Ameryce jest trudne i ciężkie. Przedewszystkiem anormalny stosunek do wydawcy spycha dziennikarza do rzędu wyrobnika, który często swego pióra musi używać do pracy, niezgodnej z jego zapatrywaniami czy przekonaniami, aby nie stracić swego skromnego bytu. Praca zawodowa wśród mało higjenicznych warunków i wskutek nocnego zajęcia jest wyczerpująca i trwa w wielu wydawnictwach do 12 godzin dziennie. Płaca naczelnych redaktorów wyjątkowo dochodzi do 300 doi. miesięcznie, a wynagrodzenie pomocniczego personelu zwykle waha się w ramach od 80 do 200 doi.

Dziennikarstwo polskie w Ameryce — to posterunek, obsadzony przeważnie przez inteligencję, przybyłą z Polski, której w braku chęci do pracy fizycznej pozostawała jedyna alternatywa oddania swych usług dorobkiewiczowi w gazecie, agencji kart okrętowych lub w kantorze wymiany. Z drugiej strony wartość moralna przybywającej inteligencji często była dość problematyczną. W tych warunkach przy wymaganiach często niepiśmiennego wydawcy, a małych kwalifikacjach moralnych i zawodowych nowych dziennikarzy, poziom prasy nie mógł być wysoki, temperament, osobiste urazy i dra-

styczna walka o czytelnika znajdowały szerokie ujście, powodując, że wśród mas wyrobiło się niebardzo pochlebne pojęcie o zawodzie dziennikarskim. Stosunki wydawnicze zaczęły się poprawiać po roku 1905, kiedy z zaboru rosyjskiego przybyli wychodźcy polityczni, wnoszący do prasy dziennikarskiej więcej walorów zawodowych i moralnych. Z tą chwilą datuje się wzrost powagi stanu dziennikarskiego i poczucie wspólności zawodowej. Powstają — acz mało owocne — próby stowarzyszenia zawodowego, jak organizowane w r. 1911 Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy Polskich w Ameryce, które nie przetrwało ani roku istnienia, a obecnie czynny jest Klub Prasowy w Chicago, również mało żywotny i o dość wątpliwej egzystencji. Z chwilą wojny pomimo rozbicia politycznego poziom prasy polskiej podniósł się wysoko i utrzymuje się nadal pomimo widocznego uszczuplenia szeregów dziennikarskich z powodu wyjazdu do Polski lub przejścia do innych zawodów. Wśród ciała dziennikarskiego daje się zauważyć duża rozmaitość: są pracownicy o wykształceniu akademickiem, są adepci pióra o dość wątpliwej wiedzy dziennikarskiej. W każdym razie wymagania są coraz większe, gdyż przy zwiększaniu się wybredności czytelników od kwalifikacji i sprytu dziennikarza zależy powodzenie pisma. Po wtóre praktyka rozwinęła wiele zdolności i talentów, więc dziennikarstwo polskie ma w swych szeregach spory zasób piór oryginalnych, wykształconych i o dużem zacięciu publicystycznem, zwłaszcza sarkastyczno-polemicznem. Obok dziennikarzy wyszkolił się w Ameryce poważny zastęp fachowych zecerów polskich, którzy, należąc do unji zawodowej, są naogół lepiej zorganizowani i sytuowani w porównaniu z pracownikami pióra.

W porównaniu z prasą amerykańską czy polską w kraju pismo na wy-chodźtwie ma obszerniejsze i więcej złożone zadanie. Pisma o wyższym poziomie służą swym czytelnikom wiadomościami, które poza informacjami o zdarzeniach wszechświatowych względnie komunikatami oficjalnemi organizacyj można zestawić w cztery główne grupy: wiadomości z Polski, z życia na wychodźtwie, ze świata amerykańskiego oraz dział inseratowy. Wiadomości z Polski największe budzą zaiteresowanie i są obszernie omawiane. Zainteresowanie szczególnie wzrosło podczas wojny i odtąd sprawa i losy Państwa Polskiego są największą atrakcją, pociągającą czytelnika do polskiej gazety. Wiadomości są czerpane przeważnie z prasy, nadchodzącej z Polski, a więc są dość spóźnionym refleksem wypadków krajowych. Założone po wojnie z funduszów rządowych Informacyjne Biuro Prasowe nie mogło ze względu na koszta i niedomagania telegraficznej komunikacji perjodycznie obsługiwać prasy polskiej i jego działalność do chwili zlikwidowania ograniczała się głównie na informowaniu świata amerykańskiego o ważniejszych przejawach życia społecznego i kulturalnego w Polsce. Drugiem, lecz szyb-kiem źródłem informacji są ajencje telegraficzne zjednoczonej prasy amerykańskiej (Associated Press), która mało wykazuje jeszcze zainteresowania w sprawach polskich i dotychczas nie ma swego oficjalnego biura w Warszawie. Z tego powodu, a przedewszystkiem ze względu na poważne koszta, pisma polskie nie należą do amerykańskiego zjednoczenia prasowego, lecz ograniczają się do swobodnego przedruku z pism amerykańskich, zwłaszcza, że autorstwo wiadomości (copyright of news) nie jest prawnie dostatecznie zastrzeżone. Własnych reprezentantów w Polsce poza przygodnymi korespon-dêntami o mało wybrednych artykułach prasa polska w Ameryce nie posiada. Zorganizowaniu stałej agencji telegraficznej w Ameryce stała na przeszkodzie wysokość kosztów kablowej komunikacji, a przedewszystkiem brak wśród prasy zawodowej współpracy. Pod tym względem wyżej stoi np. prasa żydowska, która ma stałych, szybko obsługujących korespondentów w Polsce,

więc jej wiadomości są czasem źródłem informacyj prasy polskiej. Stosunki te ulegną niezawodnie w najbliższej przyszłości stanowczej poprawie z powodu nawiązania bezpośredniego radjotelegraficznego kontaktu między Ameryką a Polską.

Najliczniejsze wiadomości, artykuły i dyskusje, dotyczące Polski, są charakteru politycznego i stanowią niejako refleks walk partyjnych w kraju. Zależnie od zapatrywań politycznych można prasę polską podzielić na trzy grupy, o dość równej sile, t. j. : prawicową, centrową wzgl. niezawisłą i lewicową, odpowiadające mniej więcej ukształtowaniu politycznemu w Polsce. Centrową grupę stanowią pisma o mało skrystalizowanym charakterze politycznym, utrzymane raczej w duchu amerykańskim, a więc ograniczające się do pracy informacyjnej bez zdecydowanego komentowania zdarzeń. Natomiast pisma lewicowe i prawicowe są refleksem walk partyjnych w Polsce, często przewyższając swym temperamentem ton dyskusyjny w pismach krajowych. Inne wiadomości z Polski noszą charakter reporterski, a raczej kroniki sensacyjnej, są naogół dość niewybredne i mało obrazujące postęp życia społecznego i ekonomicznego w Polsce. Wychodźtwo niezawsze wynosi z tych informacyj korzystną opinję o Polsce, ponieważ w prasie lewicowej dają się zauważyć czasem przesadne wieści o grożącej wojnie i niepewnem położeniu politycznem, zaś w prasie prawicowej zbyt wierne informacje o wszelkich nie-domaganiach w Polsce pod względem społecznym, administracyjnym czy bezpieczeństwa publicznego.

Drugą grupę wiadomości stanowią informacje z życia wychodźtwa polskiego. Rozproszenie życia polskiego w Ameryce najlepiej ilustruje ten dział pracy dziennikarskiej, ponieważ wiadomości ograniczają się prawie wyłącznie do sąsiedzkich spraw lokalnych, notowanych zwykle w rubryce „Z osad polskich“. Są to informacje zebrane na podstawie własnej reporterki lub kore-spondencyj przygodnych, rzadko płatnych korespondentów, a zaczerpnięte z życia społecznego, familijnego i towarzyskiego, a często i z kroniki sądowej danej osady. Korespondencje czy kroniki z życia osad są niekiedy wyrazem fermentu i tarcia wewnątrz osady i niejednokrotnie przybierają charakter osobistych ataków lub polemik. Ta rubryka pozwala na pewną orjentację w życiu osady względnie kilku osad, wśród których dane pismo ma największe powodzenie, lecz na tern kończy się praca informacyjna. Inne objawy życia polskiego o charakterze ogólnym, prócz sejmów i zjazdów, opiewanych często w formie panegiryków, pomija się dość dużem milczeniem wzgl. zamyka się je w ramach lokalnego zaścianku. Trudno zatem wyrobić sobie z pism polskich pojęcie o całokształcie życia polskiego na wychodźtwie. Mało wiedzą osady na wschodzie o pracy i postępie osad na zachodzie lub odwrotnie i również trudno prasie w Polsce systematycznie śledzić rozwój wypadków i myśli polskiej na wychodźtwie.

W grupie wiadomości, dotyczących życia amerykańskiego, można obserwować, w jakim stopniu czytelnicy zaaklimatyzowali się na ziemi amerykańskiej. Prasa polska interpretuje Amerykę masom przybyszów, poucza ich o stosunkach i instytucjach publicznych na nowej ziemi oraz wychowuje ich w przystosowaniu się do odmiennych warunków życia. Zależnie jednak od pobytu czytelników w Ameryce jedne pisma więcej, inne mniej interesują się życiem amerykańskiem. Pod tym zwłaszcza względem widoczną jest różnica między prasą grupy zachodniej i jej ludnością już więcej osadniczą, a grupy wschodniej o elemencie polskim, nowszym, robotniczym i ruchliwszym. Obydwie grupy polskie odnoszą się z pełną lojalnością do republiki amerykańskiej, lecz grupa zachodnia żywiej interesuje się życiem, polityką i ustawodawstwem Ameryki, ponieważ w życiu jej bierze czynniejszy udział i wychowuje już w swym obrębie drugie pokolenie, zrodzone w Ameryce. W tych warunkach prasa zachodnia więcej zbliżona jest do amerykańskiej, ma więcej wyrobione stanowisko, sympatje i interesy w zagadnieniach polityki lokalnej i żywy bierze udział w kampanjach wyborczych. Po wtóre jest więcej przystosowana do potrzeb pokolenia polskiego, urodzonego w Ameryce. W niektórych pismach ukazują się zatem społeczno-polityczne artykuły lub sprawozdania z turniejów sportowych w języku angielskim. Również wpływają na poczytność pism polskich wród młodego pokolenia osobne działy humorystyczne oraz rubryki dla kobiet i dzieci. Aczkolwiek cele owych wysiłków są czasem egoistyczne i obliczone wyłącznie na zdobycie klienteli, to jednak przynoszą pewne rezultaty, zwiększając zainteresowanie prasą polską wśród młodzieży. Wpływ prasy polskiej na umysły młodzieży jest duży, a jego zasługą są, poza słowem drukowanem, również osobiste wysiłki niektórych redaktorów, organizujących kluby sportowe i skupiających w nich młodzież. Dzięki tym wspólnym wysiłkom młodzież interesuje się prasą polską, traktuje ją narówni z amerykańską, a więc czyta dział, który ją interesuje, następnie porzuca szybko pismo — w przeciwieństwie do starszego pokolenia, które czyta gazetę z dokładnością i pewnym pietyzmem.

Tak

Natomiast prasa na wschodzie nie ma jeszcze tak doniosłego problemu z amerykanizującą się młodzieżą, mniej się interesuje sprawami polityki lokalnej, dość pobieżnie omawia ogólne zagadnienia amerykańskie, a więcej interesuje się Polską. Wspólną cechą prasy polskiej w informacjach z życia amerykańskiego jest za wzorem prasy amerykańskiej dość przesadna pogoń za sensacją, zbytnie może schlebianie smakowi czytelników strawą o dość wątpliwej moralnej wartości, a brak natomiast obszerniejszego poglądowego informowania o stosunkach amerykańskich. Z otoczenia amerykańskiego dostają się do wiadomości czytelników raczej anegdoty policyjne lub sądowe, niewybredne zdarzenia, a natomiast właściwą Amerykę interpretują przybyszowi raczej instytucje amerykańskie, np. Bureau of Foreign Language Informationг) w drodze komunikatów, wysyłanych do prasy obcojęzycznej.

samo dział inseratowy pozwala na pewną orjentację, czy osady, dla których pismo głównie jest redagowane, słabe względnie silniejsze korzenie zapuściły w ziemię amerykańską, czy przyswoiły sobie już amerykańskie warunki życia i do jakiego stopnia rozwoju ekonomicznego doszły. Jedne więc pisma, przeznaczone zwłaszcza dla świeżych przybyszów, ograniczają się do reklamy skromnych przedsiębiorstw polskich lub większych żydowskich, pisma starsze, dla klienteli już osiadłej, patronują również przedsiębiorstwom amerykańskim. W interesie każdego pisma leży pozyskanie sobie reklamy amerykańskiej, lecz zazwyczaj tylko starsze pisma mają już ustaloną opinję wśród amerykańskich przedsiębiorców i cieszą się ich zużytkowaniem dla celów reklamy. Amerykańskie przedsiębiorstwa ogłoszeniowe używają do reklamy prasy obcojęzycznej naogół dość niechętnie i dopiero po wykazaniu, że ogłoszenia mogą się przyczynić do większego zbytu danego artykułu. W tym celu niektóre starsze dzienniki rozsyłają do amerykańskich przedsiębiorstw ogłoszeniowych osobne prospekty, dotyczące ilości polskich przedsiębiorstw i siły kupna rynku wewnątrz osady.

Reklama amerykańska w prasie jest dwojakiej kategorji: powszechna i lokalna. Pierwsza dotyczy artykułów masowej produkcji, a więc pożywienia, artykułów tytoniowych, leczniczych, toaletowych i t. p., jednakowo reklamowanych w całej Ameryce, druga zaś obejmuje przedsiębiorstwa lokalne. Amerykańskie przedsiębiorstwa ogłoszeniowe zwykle zużytkowują prasę obco-

!) Będzie o niem mowa w następnych rozdziałach.

języczną do reklamy powszechnej, mniej natomiast do reklamy lokalnej ze względu na stosunkowo słabą siłę kupna klienteli polskiej. Poza reklamą handlowo-przemysłową ze strony amerykańskich przedsiębiorstw najliczniejsze są ogłoszenia, dotyczące poszukiwania robotników, i rozmiar tych ogłoszeń jest znakomitym barometrem stosunków na rynku pracy.    y

Głównego kontygentu inseratowego dostarczają prasie polscy t. zw. bussinesiści wzgl. profesjonaliści. Należą tu ogłoszenia różnych agencyj bankowych, kart okrętowych, realnościowych, restauratorów, sklepikarzy i rzemieślników, słowem wszystkich przedsiębiorstw polskich, obliczonych głównie na rodzimą klientelę. Osobną kategorję stanowią ogłoszenia reprezentantów wolnych zawodów, a więc lekarzy, adwokatów, dentystów, niejednokrotnie w formie wskazówek prawnych, poradnika zdrowia i t. p. W porównaniu jednak z prasową reklamą amerykańską prasa polska mało jest wyzyskana w celu ogłoszeń. Nikła naogół jest ocena wśród polskiego światka kupiecko-zawodowego doniosłości reklamy, pomimo, że koszta jej nie są wysokie. Reklama normalna o rozmiarze jednego cala długości a trzech szerokości wynosi od 25 ct. w górę. Zależnie natomiast od rozmiaru wiersza względnie jego objętości (agatu) koszta reklamy wynoszą normalnie od kilkunastu ct. do jednego dok, przyczem bierze się pod uwagę treść ogłoszenia i charakter firmy patronowanej.

Ogłoszenia są podstawą egzystencji pisma i gazeta wtedy dopiero prosperuje, gdy połowę tekstu może zapełnić ogłoszeniami. Tylko zasobniejsze pisme polskie dochodzą do tej miary, a wyjątkowo i do 70%» naogół dalekie są od układu pism amerykańskich, które często przeznaczają 80% tekstu na ogłoszenia, a resztę na wiadomości bieżące. Nadto prasa amerykańska ma na usługi potężne agencje, które pośredniczą między prasą a ogłoszeniową klientelą. Natomiast pisma polskie na własną rękę muszą zabiegać o pozyskanie reklamy u agencyj amerykańskich wzgl. przedsiębiorstw polskich. Projekty stworzenia wspólnej agencji ogłoszeniowej dla pism polskich w Ameryce spotykały się z niepowodzeniem. Dopiero zadania tego podjęła się, lecz dla całej obcojęzycznej prasy w Ameryce, agencja pod firmą The American .4sso-ciation of Foreign Language Newspapers, która objęła według własnej dość przesadnej oceny około 20 miljonów czytelników przy 7 miljonach nakładu pism²). Z powodu wypadków wojennych agencja uległa częściowej likwidacji i przeszła na własność organizacji The Inter-Racial Council, o której ze względu na jej amerykanizacyjny program będzie wzmianka w rozdziale o amerykanizacji. Obecnie na polu kooperatywy inseratowej dają się zauważyć nowe projekty organizacyjne, niewiadomo, czy twórcze, podobnie jak przy nawiązaniu stałego kontaktu prasowego z Polską.

Ilość około 110 czasopism polskich o miljonowym nakładzie jest świadectwem dużej konsumcji słowa drukowanego wśród wychodżtwa. Jednak konsumcja jest dość jednostronna, uderza bowiem mała specjalizacja wzgl. widoczny brak pism, poświęconych pewnym sprawom społecznym lub zawodowym. Są wprawdzie pisma jak Rolnik lub Górnik, które nie różnią się treścią od innych pism, a nazwę o pewnym charakterze zawodowym przybrały ze względu na swe środowisko rolnicze względnie górnicze. Widoczne są pewne próby stworzenia pism fachowych, zwłaszcza w dziedzinie handlu i przemysłu, próby mniej lub więcej żywotne, ponieważ poziom zawodowy i ekonomiczny wychodżtwa polskiego nie dorósł jeszcze do tych wymagań, wzgl. fachową literaturę zastępują liczne wydawnictwa amerykańskie. Najwięcej

prób podjęto na polu handlowo-przemysłowem, a wśród nich jedynie prosperują wydawnictwa W Chicago. W innych osadach, a zwłaszcza w N. Jorku, liczne próby w tym kierunku spotkały się z niepowodzeniem. Natomiast suro-gatem tej prasy są ulotne pisemka, redagowane perjodycznie dla polskich organizacyj kupieckich, a dotyczące lokalnego handlu i kredytu. Znośną trwałością cieszą się perjodyczne publikacje religijne. Powodzenie również mają pisma satyryczno-humorystyczne o mało wybrednej treści, obecnie skupione w Chicago. Skąpe są wydawnictwa polskie w języku angielskim, ponieważ w obecnej dobie można zanotować tygodnik Polish Weekly Review i miesięczniki Chicago Society News oraz Poland, znakomicie redagowany organ Polsko-amerykańskiej Izby dla Handlu i Przemysłu, a z pośród zwiniętych miesięcznik Free Poland, który oddał poważne usługi sprawie polskiej w czasie wojny i w okresie powojennym.

Prasa polska potoczyła się zatem dość jednolitem łożyskiem, dostoso-wanem do potrzeb wychodźtwa, jako jego doradczyni i wychowawczyni, i z tego stanowiska wymaga pewnej charakterystyki ogólnej, jak to poważne zadanie spełnia. To zaszczytne posłannictwo często dość poważnie chroma. Prasa polska, wzorując się na amerykańskiej, zmierza głównie do zabezpieczenia sobie bytu materjalnego, przejmuje więc system i metody zawodowe wydawnictw amerykańskich i od nich kopjuje układ techniczny i sposób redagowania, modyfikując je do lokalnych wymogów danej kolonji polskiej. To wzorowanie daje się zauważyć w starszych zwłaszcza osadach, powodując u części prasy, że gazeta jest redagowana w języku polskim, lecz technicznie i rzeczowo utrzymana jest w duchu raczej amerykańskim aniżeli polsko-amerykańskim, lub wchodzi w fazę częściowego zamieszczania wiadomości i artykułów w języku angielskim³). Przedewszystkiem zaś wzgląd na dobrze płatne inseraty powoduje, że pismo niezawsze jest w możności bronić interesów swych czytelników z obawy kolizji z ogłaszającemi firmami, wzgl. im pismo jest uczciwsze, tern trudniejsza jego walka o byt. Niekiedy względy materjalne wydawców, aby nie tracić przez wyjazd czytelników czy wyborców, powodują, że tendencje separatystyczne wobec kraju ojczystego zbyt skoro są propagowane. Wreszcie twarda walka o byt powoduje, że konkurenta o czytelnika zwłaszcza w tej samej osadzie zwalcza się nielojalnemi, a często drastycznemi sposobami.

Drugą przyczyną, dlaczego prasa polska na wychodźtwie niezawsze może spełniać swe doniosłe posłannictwo wychowawcze, jest brak organizacji zawodowej, pełna zależność od wydawców oraz duża niejednolitość ciała dziennikarskiego. Są dziennikarze o wysokich kwalifikacjach zawodowych, są pracownicy o więcej niż miernej wartości. Dużo daje się zauważyć fanatyzmu politycznego i to niezawsze o pokładzie czysto ideowym, czasem bowiem za dyskusją partyjną kryją się interesa materjalne lub ambicje osobiste. Natomiast namiętne polemiki, zabarwione podkładem osobistym, i pochopne zarzuty obniżają powagę dziennikarską i spraw dyskutowanych, podniecają wprawdzie zainteresowanie, lecz równocześnie budzą nieufność i zniechęcenie do pracy społecznej.

Z tern łączy się może najważniejsza przyczyna trudnego posłannictwa lub egoistycznych pobudek prasy polskiej, t. j. brak krytycyzmu wśród mas wychodźczych* Wychodźtwo ma duże zaufanie do słowa drukowanego, a równocześnie czytelnicy mało mają wyrobionego sądu własnego, wskutek czego łatwo padają ofiarą ogłoszeń względnie szybko powodują się opinjami,

kolportowanemi w prasie. Prasa zatem ma wielką łatwość urabiania opinji zgodnie ze swemi programami, a niekiedy z egoistycznemi potrzebami wy- , dawców — i to opinji doniosłej, bo dotyczącej stosunku do kraju ojczystego lub politycznych czy społecznych zagadnień amerykańskich.

To są niedomagania, które ustępują wobec wielkich zasług na dość szare miejsce. Prasa polska na wychodźtwie jest dzisiaj poważnym ideowym wychowawcą ludu polskiego, przez niego słuchanym, jest tą doniosłą nicią, która wiąże rozproszone życie w pewną całość, która przynosi wiadomości z innych osad, a przedewszystkiem ze „starego kraju“. Gazeta polska skupia dokoła siebie życie polskie najbliższych osad, rozmiar tego życia i jego kierunek reprodukuje na swych łamach, propaguje drobny handel i przemysł polski i jest zwykle pionierem żywszego postępu w wewnętrznej organizacji osady. Redakcje, zwłaszcza dzienników, są to najsilniejsze ogniska życia narodowego, stąd idzie każda prawie inicjatywa drukiem czy czynem. Wśród mało oświeconych mas redakcja musi służyć poradą prawną, gospodarczą, lekarską, słowem pomocą w wielu troskach życia codziennego. Wymagania właśnie zawodowe i potrzeba stałego kontaktu z masą wychodźczą powodują, że najczynniejszym elementem na polu pracy społeczno-narodowej są polscy dziennikarze. Są to pracownicy o pobudkach ideowych lub czysto merkantylnych, lecz wielu z nich położyło doniosłe zasługi około tych zdobyczy, jakiemi wychodźtwo dzisiaj może się poszczycić. Zadania prasy polskiej są tern więcej skomplikowane, że musi ona stać na straży czystości języka, a nadto nie szczędzić wysiłków, by chronić wychodźtwo od skarło-wacenia i wynarodowienia. Nie można zatem prasy polskiej na wychodźtwie i jej pracowników mierzyć miarą europejską, biorąc nadto pod uwagę, że prasa ta powstała za pieniądze mas robotniczych i jej potrzebom i kulturalnym wymaganiom ma przedewszystkiem służyć.

A przecież porównanie jej z prasą w Polsce nie wypada stanowczo na niekorzyść pierwszej : pod względem technicznym stoi prawie na jej wyżynie, aczkolwiek niedomaga pod względem zawodowym. Lecz ustawiczny postęp daje się i tu z każdym rokiem zauważyć, stwierdzając niejako, że poziom kulturalny czytelników trwale się podnosi.

Trudno taką samą opinję wyrazić o prasie krajowej, która do swej sio-strzycy za morzem czasem z sarkazmem się odnosi. Polowanie na sensację, przesadny erotyzm, niezgoda między duchem artykułu redakcyjnego a treścią inseratu i w prasie krajowej coraz więcej się szerzy. Prasę na wychodźtwie stworzył chłop polski, więc ona jest odzwierciedleniem jego potrzeb i poziomu kulturalnego. W Polsce natomiast głównym konsumentem jest inteligencja i więcej oświecona warstwa robotnicza i jej wymagania są probierzem powodzenia perjodycznego pisma. Poza nieznajomością świata amerykańskiego ta różnica jest przyczyną, dlaczego tak mało wymiany duchowej jest między dziennikarstwem polskiem po obu stronach oceanu. Prasa wychodźcza reprodukuje zwykle oblicze polityczne Polski, a prasa krajowa pomija milczeniem lub niefortunnie omawia sprawy społeczeństwa polsko-amerykańskiego. Wymiana ogranicza się do mało cennych — zwykle politycznych — korespodencyj do prasy w Ameryce, a dobrodusznych do prasy — zwłaszcza ludowej — w Polsce. Zapewne dalszą przyczyną braku treściwej wymiany jest zależność dziennikarstwa po obu stronach oceanu od różnych grup społecznych, organizacyj czy osób, zaczem prasa polska wytwarza nikłą opinję publiczną, mało tchnie ideologją państwową, a raczej schodzi do narzędzia opinij i interesów swych mocodawców. A jednak prasa na wychodźtwie wymaga troskliwszej uwagi, ponieważ pierwsza podjęła się na większą skalę wychowania mas ludowych, a więc zadania, przed którem Polska obecnie stanęła.

ROZDZIAŁ XI.

¹

Ks. W. Kruszka „Historja Polska w Ameryce“.

²

Robert E Park, The Immigrant Press and its Control. Agencja z tego powodu zasługuje na szczególniejszą uwagę, że jej organizatorem był Ludwik Hämmerling, senator Rzeczpospolitej.

³

Z tego właśnie względu charakterystyczna jest dewiza niektórych gazet, że są American in spirit, Polish in language.

Życie narodowe.

Ruch oświatowo-narodowy. — Obchody narodowe i wiece.—Ważniejsze manifestacje narodowe. — Komitet Obrony Narodowej. — Polska Rada Narodowa. — Rozbrojenie w chwili wybuchu wojny. — Wydział Narodowy. — Ofiarność na sprawę narodową. — Propaganda partyjna z Polski. — Trzy zjazdy, będące wyrazem współczesnych prądów. — Szachownica praktyczna. — Okres pesymizmu i apatji.

Wychodźtwo zarobkowe w głównej masie stanowiły warstwy chłopskie, które przywoziły ze sobą małe poczucie świadomości narodowej, ponieważ do nich renesans uczuć narodowych dopiero na przełomie XX wieku, zaczął słabo docierać. Rzesze ludu polskiego opuszczały kraj rodzinny wyłącznie zniewolone niedostatkiem i chęcią zdobycia lepszej egzystencji. W tych warunkach idealizm rozbitków politycznych, pragnących stałej i wiernej służby dla sprawy narodowej, nie mógł znaleźć zrozumienia wśród szerokich mas, nieprzygotowanych do tej myśli, a zajętych troskami nowego życia. Tak samo odsetek inteligencji, mieszczaństwa wzgl. rzemieślników wśród fali przybyszów był stosunkowo skromny, aby odrazu ująć życie osad w pewną zorganizowaną formę i pokierować niem po linji postulatów sprawy narodowej. Na czoło życia społecznego wysunęło się duchowieństwo, które w ramach organizacji parafjalnej mniej lub silniej propagowało poza rasową również świadomość narodową. Poza duchowieństwem na kult życia narodowego wpływała garść inteligencji świeckiej oraz szczupłe szeregi drobnego mieszczaństwa, które, łatwiej się aklimatyzując wśród nowych warunków, szybciej doszły do majątku i znaczenia. Z drugiej strony zetknięcie się polskiego ludu rolniczego z obcemi narodowościami uświadomiło go o jego odrębności od otoczenia. Inna mowa, urządzenia społeczne i gospodarcze, gorączka pracy i towarzysze z obcych krajów, a wreszcie sarkazm, .lekceważący narodowość przybysza, akcentowały istnienie różnicy. Od uświadomienia odrębności rasowej do wyrobienia poczucia narodowego wiodła atoli mozolna i długa droga, która zdobyła sobie jednak szeroki dostęp do serc wychodźtwa, aby w czasie wojny zajaśnieć tak silnym płomieniem. Na ten płomień złożyło się kilkadziesiąt lat pracy i wysiłków, a tego trudu pierwszy i na szerszą skalę podjął się Związek Narodowy Polski. Z jego głównie inicjatywy szedł między osady ruch oświato wo-narodowy, znajdując współpracę lub rywalizując na tern polu z działalnością duchowieństwa polskiego, które w oczkach własnej sieci parafjalnej około rozbudzenia poczucia świadomości narodowej równie doniosłe położyło zasługi. Okres ten cechuje walka o wpływy, o rzą^ wychodźtwa około zasadniczego pytania, czy w ustroju osady polskiej ma przeważać gminny, czy parafjalny system.

Reprezentantem systemu gminnego był Związek, zaś parafjalnego Zjednoczenie, oba skupiające członków głównie pod hasłem zapewnienia materjal-nych korzyści. Rywalizacja nie miała początkowo charakteru walki stronnictwa klerykalnego z antyklerykalnem, gdyż w zaraniu Związku współdziałało dość licznie duchowieństwo, dopiero zczasem, pod wpływem secesji duchowieństwa, wyraźniej krystalizuje się różnica między Związkiem, który przybiera charakter bojownika liberalizmu świeckiego, a obozem, skupionym pod egidą duchowieństwa. Walka ta miała charakter zaściankowy, wewnętrzny, płynący z kiełkujących warunków nowego życia. Równocześnie w ogniu tych walk budziło się powolne poczucie ideałów ogólno-narodowych. Spory te jednak nie mają charakteru rywalizacji dwóch stronnictw o zbyt rozbieżnych biegunach, są to raczej nieporozumienia dwóch partyj klerykalnych, z których jedna stała na stanowisku ultraklerykalnem, druga zaś wysuwała na czoło życia społecznego silniej sprawę narodową. Jeżeli można mówić w owym okresie o stronnictwach rodzimych na wychodźtwie, to są niemi dwa wyżej wspomniane ugrupowania, z których jedno jako dewizę życia ideowego głosi : „Bóg i Ojczyzna“ a drugie: „Ojczyzna i Bóg“. Za przykładem Związku również inne organizacje podjęły pracę narodowo-oświatową i wspólnym wysiłkiem, chociaż wśród sporów i waśni, poczucie świadomości narodowej znajdowało coraz żywsze zrozumienie wśród osad polskich. Wyrazem tej świadomości i troski o dobro sprawy narodowej są konstytucje organizacyj, które bez wyjątku do programu swej działalności wciągają pracę dla dobra kraju i narodu polskiego. Najszczytniejszym wyrazem tej troski jest konstytucja Związku Narodowego Polskiego, wzmiankowana w rozdziale o stowarzyszeniach.

Organizacje bratniej pomocy, które są zrzeszeniami dla celów wzajemnej asekuracji, poza celami natury ekonomicznej kultywują troskę o dobro sprawy narodowej. W tym celu konstytucje organizacyj nakazują urządzanie wieców, obchodów narodowych zwłaszcza ku uczczeniu konstytucji 3 maja, rocznic kościuszkowskich i powstań zbrojnych. Wiece i obchody narodowe są szkołą nowego obywatelstwa. Inicjatywa wychodzi od organizacyj gminnych lub pa-rafjalnych i w drodze komunikatów w prasie, zapowiedzi z ambony lub drukowanych ulotek dostaje się do wiadomości ogółu. Często celem urządzenia obchodu towarzystwa łączą się razem w t. zw. komitet złączonych towarzystw, który ustala program obchodu. Do programu zwykle wchodzi nabożeństwo i pochód po ulicach, a następnie wiec w domu narodowym lub w hali parafjalnej; podczas zebrania odbywają się popisy towarzystw śpiewaczych i muzycznych oraz deklamacje najczęściej dzieci szkolnych.. Między temi występami, na temat obchodzonej rocznicy przemawiają mówcy z miejscowego komitetu lub zaproszeni goście — zwykle z pośród dziennikarzy.

Przemawianie na wiecach nie wymaga dużego retorycznego przygotowania, raczej silnych płuc i prostego ujęcia tematu, urozmaiconego za wzorem amerykańskim pewnym patosem i humorem. Mowy są o dużym akcencie patrjotyzmu i znajdują chętnych słuchaczy, zwłaszcza o ile zawita nowy mówca, a szczególnie gość z Polski. W czasie wiecu odbywa się równocześnie zbiórka pieniężna na cele lokalne lub ogólno-narodowe. Pochody po ulicach mają cechę więcej manifertacji zewnętrznej i wyróżniały się dawniej dużą barwnością i może przesadną okazałością. W pochodzie przewijały się fantastyczne stroje różnych rycerzy, husarzy czy ułanów, liczne chorągwie, muzyki, kokardy i szarfy członków towarzystw, ich prezesów, marszałków, słowem zewnętrzne barwne dekoracje, do których chłop polski z dużem zamiłowaniem się odnosi. Obchody narodowe, .tradycyjnie przestrzegane, mają tę zaletę, że zapoznają uczestników z historją polską, że, będąc rodzajem szkoły ludowej, uczą o przynależności i losach narodu polskiego.

Wyrazem uczuć patrjotycznych o szczególnej dla wychodźtwa doniosłości są manifestacje narodowe z okazji rocznic kościuszkowskich. Cześć dla bohaterów wolności obu republik, Kościuszki i Pułaskiego, jest symbolem przywiązania do kraju ojczystego i wyrazem lojalności dla ziemi adoptowanej. Obok zgromadzeń z okazji uroczystości narodowych w osadzie odbywają się zależnie od tempa życia narodowego i społecznego liczne wiece, zwoływane w celach organizacyjnych, kościelnych, politycznych, oświatowych, słowem w różnorodnych celach, jakie w ustroju gminno-parafjalnym życie lub prywatna inicjatywa wysuwa. Wiece tocźą się według zwyczajowego rytuału : otwiera je komitet organizacyjny, który powołuje prezesów lub delegatów towarzystw na estradę oraz proponuje wybór przewodniczącego, jego zastępcy i sekretarza protokołowego, poczem przewodniczący kieruje dyskusją według reguł parlamentaryzmu wiecowego. Uchwały zapadają większością głosów, często wśród licznych sporów, przyczem zwłaszcza w akcjach finansowych doniosłe znaczenie posiadają głosy prezesów wzgl. delegatów towarzystw, ponieważ od ich stanowiska zależy pomoc pieniężna organizacyj, które reprezentują. Powodzenie więc każdej większej społecznej inicjatywy zależy od uchwał tych drobnych organizacyj, które omawiają dany projekt na swych posiedzeniach i zależnie od wewnętrznej decyzji upełnomocniają swych delegatów lub decyzję uzależniają od sprawozdania delegatów z posiedzenia komitetu, który z danym projektem wystąpił. Praca organizacyjna wewnątrz towarzystw jest więc drugą szkołą wychowania społeczno-narodowego. Udział w naradach, dyskusjach i głosowaniach nad odezwami głównych zarządów i przygodnych komitetów zaprawia do życia obywatelskiego i szkoli nowych przewódców z pośród warstwy rzemieślniczej. Wreszcie prasa, przynosząca wieści ze „starego kraju“, budzi obok troski o los najbliższych również poczucie przynależności do większej rodziny.

W tych warunkach rozwijało się życie narodowe, lecz proces był dość powolny, ponieważ masy, zdane głównie na własne siły, nie mogły wytworzyć szybko — pomimo wzrostu dobrobytu — ognisk wyższego życia umysłowego, towarzyskiego i narodowego. Szczupły zastęp inteligencji nie mógł wobec rozproszenia zastąpić grupy tak doniosłej w Polsce i wpływ jej przy najlepszych chęciach był naogół słaby. — Po wtóre stosunek uczuciowy i kulturalny z macierzą był więcej niż nikły, gdyż społeczeństwo polskie w kraju, zajęte obrony swych najżywotniejszych praw na własnej ziemi, nie miało już mocy silniej objąć myślą masę ludu polskiego po drugiej stronie oceanu. Mimo tych niekorzystnych warunków rośnie zwolna poczucie świadomości narodowej, a zwłaszcza ideologja walk powstańczych zapuszcza silne korzenie wśród mas wychodźczych. Nowe jednak życie na wychodźtwie wobec nikłych stosunków z Polską budowało się samorzutnie i samorządnie. Na tern tle wystąpiła dążność do stworzenia bodaj surogatu własnego samorządu zrazu w formie organizacyj federalnych, a następnie organów wyłącznie politycznych. Wśród organizacyj federalnych najwięcej widocznem jest to pragnienie wśród członków Związku Narodowego Polskiego i jego późniejsza konstytucja z r. 1913 nosi już skrystalizowany charakter organizacji, aspirującej do godności rządu narodowego. Aspiracje te początkowo ograniczały się na objęciu podstawowych interesów narodowych i materjalnych własnych członków z powodu braku skonsolidowania i uświadomienia mas, widocznego w powstaniu u góry licznych rywalizujących ze sobą organizacyj federalnych. U dołu pragnienia te nie mogły znaleźć warunków szybkiej realizacji z powodu rozproszenia, zachęcającego każdą osadę do tworzenia osobnego dość egoistycznego zaścianku, osobnej „Polski w zmniejszeniu“.

Życie narodowe zatem do końca XIX w. płynęło wąskiem korytem, gdyż treść jego wyczerpywała głównie walka wewnętrzna około ustroju nowego społeczeństwa, aczkolwiek w ogniu tej walki pogłębiały się uczucia patrjotyczne. Na powierzchni życie narodowe bije jeszcze slabem tętnem i ogranicza się do sporadycznej pomocy materjalnej na rzecz zaborów polskich, dotkniętych katastrofą ekonomiczną. Z pośród wystąpień o charakterze ogólno-narodowym należy podkreślić dość szczęśliwe propagowanie na apel pułkownika Z. Miłkowskiego idei Skarbu Narodowego, protest przeciw ratyfikacji traktatu między Ameryką a Rosją, dotyczącego wydawania politycznych przestępców, — udział w wystawie kościuszkowskiej we Lwowie w* r. 1894, wydanie memorjału w sprawie konferencji pokojowej, w r. 1899 zwołanej do Hagi. Do końca więc XIX wieku praca narodowo-oświatowa żłobiła sobie powolne ścieżyny do dusz szerszych mas wychodżtwa i, jakkolwiek mało jest zewnętrznych manifestacyj ducha narodowego, to jednak przygotowuje się teren do roli, jaką wychodźtwo na szali kwestji polskiej w Europie niedawno odegrało. — Początek XX wieku znaczy się przyjazdem do Ameryki pułkownika Z. Miłkowskiego i licznemi manifestacjami i wiecami, urządzanemi na cześć otoczonego powszechnym szacunkiem gościa.

W rok później wychodźtwo polskie w Ameryce zabiera silny głos w sprawie męczeństwa dzieci wrzesińskich i śle poważne jda.tki pieniężne na pomoc dla ofiar pruskiego wychowawcy. W r. 1904 odbyła się w Chicago uroczystość odsłonięcia pomnika Kościuszki, będąca już wspaniałą ludową manifestacją uczuć narodowych, w której brało udział przeszło 100 tysięcy osób. Wojna rosyjsko-japońska pozwala na nowe manifestowanie sympatyj narodowych: pomoc na rzecz polskich jeńców i rozbitków armji rosyjskiej, a następnie na rzecz ofiar zaburzeń rewolucyjnych w Polsce. Wypadki na ziemiach polskich poczynają coraz żywiej interesować wychodźtwo, ideologja stronnictw polskich w kraju znajduje szersze echo wśród wychodżtwa, słowem daje się już zauważyć, że wychodźtwo przechodzi od sporów i kwestyj o charakterze lokalnym raczej do zagadnień i programów ogólno-narodowych.

Po r. 1905 napływa większa i gorętsza grupa wygnańców politycznych, . żywszy poczyna być kontakt z Polską i liczniejsze wzajemne odwiedziny wybitniejszych jednostek. Wyrazem dużej już konsolidacji wychodżtwa był zwołany przez Związek Narodowy Polski z okazji odsłonięcia pomników Kościuszki i Pułaskiego w r. 1910 do Waszyngtonu pierwszy narodowy kongres polski, który według intencji organizatorów miał na celu urządzenie zjazdu reprezentantów wszystkich dzielnic polskich i wychodżtwa, aby ustalić program polityczno-narodowy, obowiązujący wszystkich Polaków. Wprawdzie z powodu secesyj wewnętrznych i stosunkowo szczupłego udziału delegatów z Polski kongres nre dopiął w pełni swych szczytnych zamiarów — był jednak potężnym wyrazem uczuć patrjotyzmu polskiego i lojalności wobec przybranej rzeczypospolitej, a jego trzydniowe obrady stały się imponującą manifestacją ducha polskiego w trosce o prawa całego narodu i potrzeby jego wychodżtwa.

W tym samym roku odbyły się we wszystkich większych osadach obchody grunwaldzkie, będące echem wspaniałych uroczystości krakowskich.

Jest to zwięzłe kronikarskie zestawienie najważniejszych manifestacyj narodowych, które przychodzą do skutku głównie za staraniem Związku Narodowego Polskiego. Są to jednak manifestacje sporadyczne, urządzane przez większe organizacje na własną rękę lub w szczęśliwszych wypadkach zjedno-czonemi siłami ważniejszych zrzeszeń. W tych warunkach coraz silniej dawała się odczuwać potrzeba wyższej organizacji stałej, skupiającej dotychczasowe rozproszone wysiłki na polu pracy polityczno-narodowej. Coraz więcej rosło poczucie świadomości narodowej wśród mas wychodźczych, coraz więcej jałowiały spory o charakterze miejscowego zaścianku.

Występują więc pierwsze próby szerszej organizacji politycznej w formie lig, zjednoczeń, związków jedności i t. p., naogół mało żywotne, a dopiero rok 1912 jest na polu organizacji politycznej doniosłą datą, kiedy Zarząd Związku Sokołów wystąpił z faktycznie wieszczą odezwą, którą należy zacytować w całości :

„Stoimy w przededniu wielkich dni, u progu przełomu, który Europa przejść musi w swych dziejach, w zaraniu nowych grupować się narodów. Zarzewie, długo tłumione państwową formą rządów, żywym zapłonęło płomieniem, pożoga wojny na Bałkanie, miesiąc prędzej, miesiąc później, objąć musi środkową Europę, to fakt oczywisty, każdy go zrozumie, wyczuwa. A ziemia nasza, nieszczęsna Polski kraina, sercem tego środka zapasów stać się musi, na jej to łanach usypią kurhany tysiącom, co legną za nowe życie narodów...

Krew polska potrójnym popłynie strumieniem; brat w brata pierś godzić będzie zmuszony ... przemoc Kainów z nas czynić będzie ... Dusza się wzdryga przed zbrodnią bratobójstwa, lecz ono kresem niedoli naszej. W rzędzie nowych narodów na karcie Europy i Polska znaleźć się musi !...

Idzie chwila, wielka chwila wyzwolenia, ziszczenia stopięćdziesięcioletnich pragnień polskiej duszy... Idzie krwawy rewanż za wiek hańby, poniżenia, za krew ojców i dziadów, za męki braci, za hańbę sióstr, idzie, zbliża się lotem strzały, może już jutro pożoga wojny kraj nasz obejmie...

I tak rozumując i czując, nie dla prowodyrstwa, nie dla chęci przewodzenia, ale z obowiązku „przedniej straży“, my, Sokolstwo, dziś apel dajemy do całego społeczeństwa na emigracji i wici ślemy. Wici zapowiednie, bo zbliża się godzina czynu, akcji planowej, rozumnej, aby wyzyskać chwilę, gdy ci, co nas ciemiężą, walkę między sobą toczyć będą. To chwila dziejowa, ją spotkać musimy przygotowani, by zdobyć prawo do bytu samoistnego mocą własną i siłą stanąć w rzędzie wolnych narodów.

Obowiązkiem naszym narodowym jest dziś rozpocząć akcję gromadzenia grosza na ołtarzu wyzwolenia. Wyłonić musimy z ogółu jedno zbiorowe ciało przedstawicielstwa polskiej emigracji, ponad partjami i obozami, aby akcję czynu ujęło w swoje ręce, powołało wszystkich, kto czuje się Polakiem, do ofiarności i służby Ojczyźnie.

Komitet Obrony Narodowej — wielkie słowo ! a nie wahamy się go rzucić w dusze Polaków, bo nadszedł czas, gdzie nie wolno narodowi polskiemu iść rozbieżnemi drogami, ale musi on podjąć planową pracę, by wypadki nie zastały go nieprzygotowanym“.

Apel został wysłuchany i na wiec narodowy, zwołany do Pittsburga, zjechali się delegaci sokolstwa oraz wszystkich istniejących na wychodźtwie ugrupowań i organizacyj. Zjazd cechował niezwykły entuzjam i przy podniosłym nastroju przeszła następująca rezolucja:

„Wiec przedstawicieli wszystkich polskich organizacyj i towarzystw w Stanach Zjednoczonych, zwołany przez Sokołów Polskich w Pittsburgu, w dniu 16 grudnia 1912 roku, uchwala co następuje:

1)    Oddaleni o tysiące mil od ojczyzny, nie mogąc brać czynnego udziału w polityce narodowej, poddajemy się pod bezwzględną dyrektywę Zjednoczonych Niepodległościowych Partyj w Polsce, reprezentowanych przez swych delegatów na zjeździe w Zakopanem jesienią 1912 roku i tworzących obecnie Skarb Wojskowy.

2)    Stosownie do orjentacji politycznej, dokonanej już w kraju przez powyższe partje, przyrzekamy wszelkiemi środkami poprzeć ruch powstańczy

Narodowej.

przeciwko Rosji, największemu wrogowi Polski, przedstawicielowi ucisku, wynaradawiania, barbarzyństwa i ciemnoty, odwiecznemu żandarmowi absolutyzmu w Europie.

3) Dla niesienia tej pomocy postanawiamy utworzyć Komitet Obrony

4) Niech żyje Polska zbrojna! Niech żyje wolność! Niech żyje niepodległa Rzeczpospolita Polska“.

W ten sposób powstała pierwsza w historji wychodźtwa wspólna organizacja polityczna pod nazwą Komitetu Obrony Narodowej. Har-monja nie trwała długo. Nastąpiło rozbicie, doniosłe w skutkach, ponieważ odtąd do obecnej chwili poczyna krystalizować się dość wyraźnie myśl polityczna wychodźtwa. Z Komitetu Obrony Narodowej wystąpiły wkrótce stowarzyszenia klerykalne, niechętnie jego rzekomo radykalnemu kierunkowi, a w niespełna rok później Związek Narodowy Polski i inne organizacje, zaś wśród sokolstwa już w zaraniu wojny nastąpiło rozdwojenie. Następuje jednak okres wyjazdu reprezentantów wychodźtwa do Polski po „orjentacje polityczne“ i przyjazd do Ameryki z temi daninami delegatów z Polski. Zanikają powoli spory stronnictw rodzimych, o ile walkę Związku Narodowego ze Zjednoczeniem Polskiem, względnie świeckiego liberalizmu z klerykalizmem, uznać można za walkę stronnictw. Zmienia się więc charakter walk o wpływy na wychodźtwie, słabnie spór o ustrój nowego społeczeństwa, a wysuwa się natomiast zagadnienie, jak najlepiej służyć sprawie polskiej w kraju i na wychodźtwie. Komitet Obrony Narodowej, który oparł się o Komisję Tymczasową Stronnictw Niepodległościowych, po wybuchu wojny stanął na stanowisku ideowem Naczelnego Komitetu Narodowego. Organizacje wybitnie klerykalne z Zjednoczeniem na czele utworzyły nowe zrzeszenie polityczne : Polską Radę Narodową o ideologji Rady Narodowej w Wielko- i Małopolsce. Związek i pokrewne organizacje bratniej pomocy długo pozostawały niezdefcydowane w wyborze kierunku politycznego i dopiero pod wpływem wypadków wojennych przechyliły się na stronę Rady wzgl. Wydziału Narodowego.

Orjentacja polityczna na wychodźtwie potoczyła się zatem drogami stronnictw w Polsce, a zwłaszcza w Małopolsce. Krystalizują się na wychodźtwie dwie idee polityczne, a więc Komitet Obrony Narodowej jako prototyp obecnej lewicy o zabarwieniu liberalnem oraz Rada Narodowa, zczasem Centralny Komitet Ratunkowy, a wreszcie Wydział Narodowy — jako reprezentacja dzisiejszej prawicy o zabarwieniu zachowawczo-klerykalnem. W umiar-kowanem centrum znalazły się organizacje bratniej pomocy zwłaszcza Związek i jego satelici, więcej zainteresowane w powodzeniu swej akcji asekuracyjnej i ze względu na fluktuacje partyjne wśród swych członków dość niezdecydowane w wyborze orjentacji politycznej. Natomiast centrum ze względu na swe zadania ekonomicznej natury szczególną uwagę zwraca na organizację i pracę społeczną wśród społeczeństwa polsko-amerykańskiego i w tym kierunku zbliża się do programu prawicy. Na podłożu właśnie ekonomiczno-społecznej współpracy centrum widocznie i stale przechyla się na stronę prawicy. I tu daje się już zauważyć społeczna różnica między ówczesną lewicą a prawicą. Lewica, reprezentowana przez Komitet Obrony Narodowej, wysuwa hasło pracy ogólno-narodowej i, pod wpływem haseł niepodległościowych przygotowując się do przyszłej roli politycznej, mało zwraca uwagi na zagadnienia lokalne, uważając pobyt w Ameryce za przejścowy. Przeciwnie organizacje klerykalne, które najpierw z Komitetu Obrony Narodowej wystąpiły, a następnie i wybitniejsze organizacje świeckie, jak Związek Narodowy Polski, więcej są zainteresowane w lokalnej organizacji wychodźtwa

Poczynają się tedy rysować nowe programy polityczne i poglądy społeczne, przyczem na czoło życia narodowego wysuwają się już organizacje o charakterze wyłącznie politycznym. Bledną dość widocznie dawne spory zaściankowe, a w ich miejsce wyłaniają się ogólno-narodowe programy polityczne. Z tą chwilą lokalny prymat Związku Narodowego Polskiego w pracy oświatowo-narodowej poczyna gasnąć, ponieważ Związek i inne organizacje bratniej pomocy stają przed dwoma nowęmi platformami politycznemi. Następuje widoczna chwiejność, organizacje federalne zrazu należą do Komitetu Obrony Narodowej, potem występują z niego, wiodą żywot samodzielny, podczas wojny wszystkie grupują się około Wydziału Narodowego, aby znowu wycofać się i z tej platformy politycznej. Tworzy się więc centrum, złożone głównie z organizacyj federalnych, które ze względu na powodzenie swych programów ekonomicznych wzgl. na mocy uchwał swych członków oscylują między hasłami politycznemi. Do centrum zaliczyć należy również pokolenie w Ameryce urodzone, które, nie znając Polski i jej problemów, z dużą flegmą spogląda na hasła ojców. Wliczając do tej grupy mniej uświadomione masy wychodźtwa, przyjąć należy, że życie narodowe o skrystalizowanych projektach politycznych dopiero na wychodźtwie poczynało przybierać wyraźniejsze oblicze, kiedy je wojna zaskoczyła. Wojna roznieciła drzemiący u spodu płomień patrjotyzmu i skrystalizowała jego programy, płomień buchnął silnym, olśniewającym ogniem, zgasł jednak szybko i życie powróciło do starych problemów organizacyjnych, do tych samych zagadnień, „co począć“, a przedewszystkiem do tego samego przedwojennego i już gotowego rozbicia.

w połączeniu interesów ogólno-narodowych z miejscowemi zagadnieniami wychodźtwa. Dlatego Rada Narodowa, organizacja konkurencyjna Komitetu Obrony Narodowej, silnie wysuwa naprzód obok hasła Skarbu Narodowego potrzeby lokalne wychodźtwa, a będąc prototypem Wydziału Narodowego, nadaje tej części społeczeństwa polsko-amerykańskiego wytyczne linje działalności na przyszłość.

Pierwsza więc organizacja polityczna, która potrafiła skupić całe wy-chodźtwo polskie swym programem pracy wyłącznie ogólno-narodowej, nie zaspakajała aspiracyj lokalnej organizacji czy autonomji. Komitet Obrony Narodowej spotkał się poczęści na tern polu z tern samem doświadczeniem, jak wychodźtwo polityczne przeszło pół wieku temu. Rozłam więc, jaki w Komitecie Obrony Narodowej wkrótce nastąpił, poza charakterem wyłącznie politycznym miał zatem swe podłoże również w konflikcie na tle zagadnień lokalnych.

Wybuch wojny nastał w chwili zupełnego rozbicia politycznego na wychodźtwie. Wskutek secesji Komitet Obrony Narodowej zmalał do skromnej liczby lokalnych komitetów, a konkurencyjna Rada Narodowa wiodła żywot suchotniczy. Wśród organizacyj federalnych rozbicie posunęło się tak dalece, że każda prawie organizacja miała swój odrębny fundusz czy skarb narodowy. Wojna była jednak płomieniem, który galwanizował rozbudzone już poczucie świadomości narodowej. Organizacje i towarzystwa stały się ośrodkami agitacji narodowej, tworzyły się osobne komitety lokalne dla celów pomocy Polsce, rosły podatki z mienia na rzecz sprawy narodowej. Zasługi wychodźtwa dla sprawy narodowej są tak obszerne, tchną taką wiarą, hojnością i troską o ziemią ojczystą, że trudno się kusić o ich dokładną bezstronną rejestrację, zwłaszcza dlatego, że już powoli przechodzą do historji wojennej, a życie pyta, co jest dziś i co będzie w przyszłości. Po wtóre, ze względu na żywe jeszcze z tego okresu drażliwości polityczne najpraktyczniejszem będzie zwięzłe kro-

nikarskie ujęcie tego tematu, pozostawiające dzieje wysiłków wychodźtwa dla sprawy narodowej spokojnej ocenie bezstronnego historyka.

Komitet Obrony Narodowej, uważając się za ekspozyturę Naczelnego Komitetu Narodowego, uprawiał energiczną propagandę na rzecz legjonów polskich, zakładał w Ameryce kursy wojskowe i wysyłał do legjonów dzielniejsze jednostki początkowo partjami, a następnie — wskutek angielskiej blokady — pojedynczo. Pod sztandarem Komitetu Obrony Narodowej w czasie wojny z organizacyj polskich na wychodźtwie pozostał Związek Socjalistów Polskich, Związek Młodzieży Polskiej i część sokolstwa oraz dość znaczny odłam prasy polskiej i blisko setka komitetów-lokalnych. Obok pomocy rekrutacyjnej Komitet Obrony Narodowej rozwinął żywą akcję zbiórkową na rzecz legjonów i ofiar wojny, wysyłając na ręce Naczelnego Komitetu Narodowego blisko 200 tysięcy dolarów. W miarę przechylania się Stanów Zjednoczonych na stronę aljantów sytuacja Komitetu Obrony Narodowej stawała się coraz trudniejsza, a wreszcie z chwilą przystąpienia Ameryki do wojny akcja polityczna Komitetu Obrony Narodowej uległa poważnej redukcji, a jego wysiłki przeniosły się na pole pracy społeczno-oświatowej. Wskutek rozwoju historycznych wypadków ideologja polityczna Komitetu Obrony Narodowej stała się niepopularna, wśród mas nie znalazła szerszego przyjęcia, zaczem i jego wysiłki ograniczyły się do paruset ochotników w legjonach i kilkuset tysięcy dolarów, zebranych na cele pomocy w Polsce.

W obozie przeciwnym z inicjatywy Rady Narodowej z początkiem października 1914 r. zorganizował się Polski Centralny Komitet Ratunkowy, który zjednoczył akcję społeczno-dobroczynną na rzecz Polski, dotychczas rozproszoną pod formą różnych skarbów wzgl. funduszów narodowych większych organizacyj bratniej pomocy. Z początkiem 1915 r. Polski Centralny Komitet Ratunkowy przystąpił do wspólnej akcji zbierania funduszów na pomoc dla ofiar wojny z Generalnym Komitetem Ratunkowym w Szwajcarji i przesłał na ręce tego ostatniego w ciągu lat trzech blisko pół miljona dolarów. Jako część składowa Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego, w r. 1917 powstał Wydział Narodowy Polski, przekształcony później, a zwłaszcza po reorganizacji na sejmie r. 1918 w Detroit, w organizację polityczną dla sprawy niepodległości Polski w łączności i pod dyrektywą Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu.

Pod hasłem pomocy Polsce i akcji politycznej po stronie aljantów Wydział skupił koło siebie dominującą większość wychodźtwa. Wszystkie federalne organizacje weszły w skład Wydziału, zapewniając mu poważne zasoby materjalne, a przedewszystkiem gotową organizację w postaci rozwiniętej silnie sieci swych oddziałów lokalnych, które przekształciły się w komitety obywatelskie, stojące na usługach Wydziału. Łatwo powstał potężny aparat, który przeprowadził propagandę i rekrutację 20.605 ochotników do armji polskiej we Francji oraz rozpoczął zbiórkę 10-miljonowego funduszu, uchwalonego na sejmie w Detroit. Większą połowę zebranych funduszów przesłał Wydział na akcię ratunkową w Polsce, a resztę na potrzeby Komitetu paryskiego. Komitet w Paryżu swój potężny wpływ po stronie aljantów otrzymał więc od Wydziału, który swym oficjalnym akcesem uznał Komitet za wyraz swego światopoglądu i udzielił mu dwóch decydujących środków, t. j. zbrojnych i materjalnych. W miarę powodzenia sprawy aljantów rośnie potęga Wydziału, który wobec rządu amerykańskiego występuje jako reprezentacja polityczna zarówno Komitetu paryskiego jak i interesów narodu polskiego. W tym charakterze uzyskuje Wydział od Amerykańskiego Czerwonego Krzyża pomoc dla armji Hallera i rodzin żołnierzy, a po zawieszeniu broni organizuje w porozumieniu z Hooverem i Departamentem Stanu pomoc

ratunkową dla Polski. Po otwarciu komunikacji z Gdańskiem z początkiem 1919 r. wysyła kosztem 2 miljonów dolarów pierwszy transport żywności. W kilka miesięcy później Wydział przesyła około 10.000 paczek z żywnością i odzieżą, zgromadzoną przez sekcję Polek, oraz duże zapasy odzieży i koców, uzyskane od Amerykańskiego Czerwonego Krzyża. W tym roku kosztem 100 tysięcy dolarów Wydział zakłada i urządza szpital w Warszawie dla rannych żołnierzy polskich. Słał zatem Wydział do Polski hojną pomoc, która ułatwiła zrujnowanej ludności przetrwanie pierwszych trudnych chwil budowy Państwa Polskiego. W tym celu przeprowadzał z rządem i instytucjami ame-rykańskiemi szereg⁻ rokowań natury finansowo-politycznej, które ułatwiły Państwu Polskiemu uzyskanie kredytu w kwocie 160 miljonów doi. Na przełomie 1919 roku stanął Wydział u szczytu swej potęgi, a jego sejm w Buffalo, odbyty w listopadzie tego roku, jest wyrazem wiekopomnej pracy, zamykającej wszechstronną troskę o dobro sprawy narodowej kwotą 5,269.309‘84 dolarów, zebranych drogą dobrowolnego podatku narodowego w czasie od 12 października 1914 do 30 listopada 1919 roku.

Niema w Ameryce grupy wychodźczej, któraby mogła poszczycić się ta-kiemi ofiarami krwi i mienia na rzecz kraju ojczystego, jak wychodźtwo polskie. A jeżeli wychodźtwo zdobyło się w czasie wojny na tak wysoką skalę ofiarności, jest w tern bezsprzeczna zasługa J. I. Paderewskiego, który zdołał porwać masy, natchnąć je wiarą, hojnością, a przedewszystkiem karnością. Genjalny mówca, porywający siłą argumentacji i artyzmem słowa każde grono słuchaczy amęrykańskich czy polskich, niestrudzoną pracą i własnym majątkiem Paderewski zainteresował sprawą polską sfery amerykańskie i natchnął masy wychodźcze do czynów ofiarnych. Jeżeli z ziemi amerykańskiej padły pierwsze wyraźne i dobitne słowa o zjednoczonej ziemi polskiej z ust prezydenta Wilsona, to w głównej mierze jest to zasługą J. I. Paderewskiego, który sprawę polską, zniesławioną wrogą propagandą, postawił we właściwem świetle dziennem. Pod takiem przewodnictwem Wydział Narodowy skupił około swej organizacji politycznej przeważającą większość wychodźtwa polskiego, a jego pracę ułatwiły dalsze wypadki historyczne, a zwłaszcza przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny europejskiej po stronie aljan-tów. Obydwie organizacje polityczne, a więc Wydział Narodowy i Komitet Obrony Narodowej, acz według odmiennych programów, równie gorliwie służyły w czasie wojny sprawie narodowej. Walka jednak między temi organizacjami toczyła się namiętnie, zbyt często może przechodząc z platformy politycznej na temat ataków osobistych, pozostawiając w sercach dużo goryczy, zniechęcenia i powodując poniechanie często najlepszych zamiarów.

Kronikarskie tylko omówienie najważniejszych zasług pozwala na stwierdzenie, że wychodźtwo w walkach i zabiegach o odzyskanie niepodległości zdobyło sobie doniosłą i zaszczytną kartę. Znalazła się wprawdzie drobna część parafij, która nie brała udziału w pracy ratunkowej i pozostała głuchą na odezwy i apele tak porywające J. I. Paderewskiego, lecz były to parafje obsadzone przez wychowanków seminarjów amerykańskich. Imponującą jest również dalsza ofiarność wychodźtwa po powstaniu Państwa Polskiego na cele akcji ratunkowej. Wychodźtwo stało się ofiarnym samarytaninem, który na odezwy różnych jałmużników niósł pomoc w każdym kierunku, gdzie pomoc była naglącą. Zewsząd przychodziły apele i wysłańcy z prośbą o ratunek czy poparcie. Rok 1920 i chwila największego napięcia walki z bolszewikami jest na wychodźtwie hasłem do ofiarnej pomocy, która płynie na rzecz kraju i sprawy ojczystej różnemi strumieniemi. Trudno wyliczać dziesiątki różnych celów i potrzeb, na które wychodźtwo polskie posłało hojny grosz. Szczególną życzliwością wychodźtwa cieszyła się pomoc dla armji polskiej, ofiarność na rzecz Czerwonego i Białego , Krzyża, pomoc dla wojska, ofiar i dzieci sy-birskich, plebiscyt na Górnym Śląsku, słowem akcja ratunkowa na rzecz różnych naglących potrzeb wewnątrz kraju i zagranicą. Wzruszającą była ofiarność mas, chłopa i robotnika polskiego, płynąca ze szczerych pobudek umiłowania kraju i sprawy ojczystej. Liczne były przykłady wielkiej wiary i zaufania do sprawy polskiej, tern cenniejsze, że płynęły od warstw, które zwykle dopiero po drugiej stronie oceanu nauczyły się kochać i szanować sprawę ojczystą. Ofiarność wychodźtwa w r. 1920 przekracza miljon dolarów, z czego kilkaset tysięcy dolarów wpłynęło do kasy Wydziału, reszta przesłana była do konsulatów lub podjęta bezpośrednio przez delegatów kolektujących in-stytucyj. Ofiarność ta jest tern więcej imponująca, że równocześnie przeprowadzona była kampanja polskiej pożyczki państwowej, którą wychodźtwo nabyło za blisko 18 miljonów, oraz że zaczęło się przesilenie ekonomiczne, które w roku następnym pozbawiło pracy kilka miljonów robotników. Rok następny przyniósł redukcję ofiarności do kilkuset tysięcy dolarów, dalsze zaś dwa lata przyniosły szereg rozczarowań, a z niemi zobojętnienie, ba nawet niechęć do ofiarności, tak, że potrzeby naglące i istotnie zasługujące na poparcie zna-chodzą już przyjęcie zimne, a niekiedy sarkazm.

Brakło jaskrawych celów — jak wojna czy plebiscyt śląski — i w miarę jak Polska zdobywała podwaliny swej równowagi politycznej i ekonomicznej, traciła równocześnie dla wychodźtwa swój urok męczeński czy mistyczny charakter. Przyszedł okres zobojętnienia i rozczarowania w stosunku do Państwa Polskiego, pochopne wytykanie jego braków i rzekomej niechęci do pracy, a z tern dość egoistyczne motto „Pomagaj sam sobie, a Bóg ci dopomoże“, (Help yourself and God will help you). Przyczyny tego stanu psychicznego omówione zostaną w następnym rozdziale, tutaj zaś należy zbadać, jakiemi torami w dobie powojennej rozwija się na wychodźtwie życie i myś 1 spo-łeczno-narodowa.

Doba powojenna zastaje Komitet Obrony Narodowej w dużym rozstroju z powodu secesji Związku Socjalistów Polskich i wynikłych na tern tle niepo

rozumień. Secesja Związku Socjalistów, wyjazd do Polski części wybitniejszych pracowników, a wreszcie zamieranie ideologji z powodu powstania niepodległej Rzeczypospolitej osłabia działalność Komitetu. Z chwilą powstania niepodległego Państwa Polskiego Komitet Obrony Narodowej staje na stanowisku państwowości polskiej, z widoczną niekonsekwencją jednak zwalczając rząd J. I. Paderewskiego. Wobec przybyłego przedstawicielstwa Rządu Polskiego zajmuje silnie akcentowane, przychylne stanowisko i, zwalczając akcję Wydziału Narodowego, rzuca hasło, aby ofiary przesyłać do Polski przez placówki konsularne, wywołując w ten sposób złudzenie w przeciwnym obozie, że placówki obsadzone zastały sympatykami Komitetu. Obok pracy oświatowo-kulturalnej i akcji pomocy na rzecz Polski, Komitet Obrony Narodowej na podwórku wychodźczem gwałtownie zwalcza Wydział Narodowy, a oględniej kościół i kler katolicki. Obecnie z Komitetu Obrony Narodowej pozostała raczej firma historyczna, dość niezdecydowana, za jakim kierunkiem politycznym w Polsce się opowiedzieć. Natomiast na podłożu ideologji Komitetu wyrosły nowe ludowe ugrupowania polityczne, a zwłaszcza „Wyzwolenie“, tworząc lewicę wychodźtwa naogół mało skonsolidowaną.

Podobnym, lecz powolniejszym rozstrojem znaczy się doba powojenna i dla Wydziału Narodowego, który w roku 1919 mógł się widzieć u-szczytu swych zrealizowanych pragnień i wpływów. Była to chwila, kiedy autonomiczne dążności wychodźtwa przybierają swój najżywszy wyraz, ponieważ Wydział Narodowy ma niejako swój skarb, armję i oficjalne uznanie rządu amerykańskiego, a w Polsce pełną przychylność rządu Paderewskiego. Śle

więc Wydział ofiarną pomoc do Polski, lecz pomoc i bezinteresowność nie-zawsze spotykają się z gorącem uznaniem, bo namiętności polityczne obniżają szlachetne intencje służby dla kraju ojczystego i faktyczne zasługi. Brak należytej oceny zasług, słaba orjentacja reprezentantów Wydziału w ewolucji społecznej młodej Polski powoduje zrozumiałą ich gorycz, wyniesioną czasem z pobytu w Polsce. Z upadkiem gabinetu Paderewskiego kształtowanie się stosunków politycznych młodej Rzeczypospolitej nie po linji ideologji Wydziału spycha tę instytucję z wysokiego piedestału do rzędu stronnictwa czy partji. Wydział Narodowy jako faktyczna w czasie wojny reprezentacja wy-chodźtwa nie potrafił utrzymać się na wysokim poziomie, aby służyć idei a nie ludziom, aby myślą i sercem objąć całą Polskę, lecz powoli zniża swój lot do ideologji mało różnej od swego przedwojennego partyjnego prototypu, t. j. Rady Narodowej.

Chwilą zwrotną w historji Wydziału jest trzeci zkolei Sejm w Pittsburgu, odbyty w lutym 1921 roku. Sprawozdanie finansowe za czas od 1 grudnia 1919 do 31 grudnia 1920 roku wykazuje jeszcze imponującą kwotę 670.424'02 doi., zebranych tytułem ofiar, podnosząc sukces finansowy Wydziału do sumy 5,939.733’89 doi. Na sejmie tym przechodzi uchwała, aby zbierać dalsze fundusze na cele dobroczynne, a również na popieranie partyj narodowych w Polsce, wskutek czego Wydział zajął wyraźnie już stanowisko stronnicze wobec ugrupowań politycznych w Polsce. Rzuciwszy hasło walki partyjnej, Wydział przeszedł równocześnie do wyraźnej opozycji wobec Rządu Polskiego, surowej krytyki jego wysiłków i niedomagań w Polsce, obniżając powagę Rzeczypospolitej wśród mas, które łożyły na jej powstanie tak ofiarne daniny. Od tej chwili datuje się wyraźny upadek Wydziału, następuje secesja organizacyj i zanik ofiarności, ponieważ rok 1921 wnosi do kasy Wydziału 277.315'47, rok 1922 23.838'26, a rok 1923 zapewne nie przekroczył sumy 5 tysięcy doi. Wydział zniżał się powoli do rzędu grupy opozycyjnej, swą opozycją coraz więcej rządom lewicowym w Polsce niechętnej, kontynuując w ten sposób, mało chyba przewidywany, swą wspaniałą dawniej działalność, która dla sprawy polskiej wniosła bezpośrednio lub pośrednio ofiarną pomoc, dochodzącą do 10 miljonów dolarów.

Doba powojenna zatem przyniosła wychodźtwu rozczarowanie z działalności politycznej własnych organizacyj i otwarła teren dla agitacji partyjnej, importowanej z Polski. Przed poruszeniem jednak tego tematu i współczesnej myśli narodowej należy omówić warunki, wśród jakich wychodźtwo znalazło się w dobie powojennej. Wojna była wielką chwilą ofiarnych i aktywnych wysiłków na rzecz sprawy narodowej, zagadnienia więc lokalnej natury poszły na plan szary. W miarę jednak, jak życie społeczne wracało do normalnego nurtu, w powojennej dobie poczęły powracać stare i nowe zadania oraz potrzeby społeczeństwa polsko-amerykańskiego. Powojenna doba przyniosła masowy powrót do Polski, wzmożenie się prądów amerykanizacyjnych i ograniczenia immigracyjne. Zanim jeszcze otwartą została normalna komunikacja z Gdańskiem, rozpoczął się żywiołowy powrót do Polski każdą prawie drogą morską i lądową, przynosząc dla wielu przykre przeżycia przed dotarciem do upragnionego celu. Wracały masy, których powrót przerwała wojna, wyruszali do Polski wygnańcy polityczni, słowem żywioł najgorętszy, wzywany przez stosunki rodzinne, zachęcany przez wartość waluty dolarowej, ożywiony chęcią służenia młodej Rzeczypospolitej. Rozmiar fali powrotnej wyniósł przeszły 100 tysięcy osób, powodując poważne szczerby w parafjach, organizacjach wzgl. w każdej dziedzinie życia społecznego na wychodźtwie.

Prądy amerykanizacyjne wzmogły się zarówno wśród społeczeństwa amerykańskiego jak i wewnątrz wychodźtwa. Społeczeństwo amery-

kańskie, któremu właściwie wojna otworzyła oczy na skomplikowane zagadnienie przybyszów, jeszcze podczas wojny i bezpośrednio po jej zwycięskiem zakończeniu przystąpiło do forsownej amerynikazacji, o której obszerniej będzie mowa w nąstępnej części tej pracy. Wewnątrz wychodźtwa daje się zauważyć coraz wyraźniejsza dążność do silniejszego niż dotąd utrwalenia się na miejscu, do znaturalizowania się z otoczeniem i zaciągania obowiązków obywatelskich wobec przybranej ziemi. Zatamowanie dopływu świeżej immi-gracji osłabia tętno życia narodowego, kurczy społeczeństwo polsko-amerykańskie nakształt jeziora, któremu zamknięto dopływ regularnych strumieni. Społeczeństwo polsko-amerykańskie stanęło przed doniosłemi dla swej egzystencji zagadnieniami, lecz stanęło przed niemi wyczerpane i dość zo-bojętniałe. Po wielkim wysiłku przyszedł о к r e s w y c z e rp an i a, po wielkich hasłach i czynach przyszła chwila zniechęcenia, ociężałości i pewnej pustki duchowej. Zarówno wobec kraju ojczystego jak i potrzeb lokalnych wychodź-two weszło w okres przejściowy, nacechowany pewną martwotą w dziedzinie _ programów ideowych i pracy społecznej.

Prasa prawicowa, skupiona około Wydziału, wykazuje dużą jednolitość i konsolidację kierunku. Znajduje główne swe oparcie w grupie zachodniej wśród wychodźtwa starszego i zagospodarowanego, które już mało liczy się z myślą powrotu do Polski. Wobec rządów lewicowych w Państwie Polskiem prasa wydziałowa zajmuje stanowisko nieprzychylne, opozycyjne, często przeradzające się w przesadną krytykę, szerzącą wśród mas pesymizm o los młodej Reczypospolitej. Z objęciem rządów przez gabinet W. Witosa w połowie 1923 r. jawi się dość gwałtowna zmiana frontu, będąca wytchnieniem po zbyt długiej opozycji, aby przejść do wyczekującego stanowiska wobec rządów fachowych. W zagadnieniach natury lokalnej prasa ta zmierza do racjonalnej amerykanizacji na podłożu rodzimej kultury, stojąc równocześnie na straży godności i interesów klasowych kościoła i kleru polsko-katolickiego.

Prasa centrowa jest mało skrystalizowana, zajmując obok pewnej obojętności wobec zagadnień politycznych w Polsce stanowisko dość objek-tywne, raczej informacyjne. Wśród stosunkowo skromnej lecz poczytnej części prasy centrowej daje się zauważyć rzeczowa i inteligentna obrona powagi

Zycie narodowe i organizacyjne osłabło. Przedwojenne obchody narodowe wychodzą z praktyki, nowych jeszcze zwyczaj nie uświęcił. Wiece, zwoływane z okazji rocznic narodowych, przybycia gości z Polski, w celu organizacji lokalnej, swą często nikłą frekwencją świadczą o zobojętnieniu i osłabieniu zmysłu organizacyjnego. Organizacje bratniej pomocy dość widocznie zasklepiają się w wyłącznej trosce o powodzenie swych przedsiębiorstw asekuracyjnych. Z pośród apolitycznych organizacyj ideowych żywszą pracę i troskę o jutro wykazuje Związek Sokołów Polskich i Stowarzyszenie Weteranów Armji Polskiej, walczące energicznie i umiejętnie z apatją dnia powojennego. Prasa uderza na alarm, podtrzymuje ducha narodowego i szuka nowych dróg życia i myśli na przyszłość. W tym okresie przejściowym prasa jest prawie wyłącznym motorem i obliczem życia polskiego. Wprawdzie gorący temperament pracowników pióra wyładowuje się w namiętnych sporach partyjnych, będących refleksem nieporozumień politycznych w Polsce, lecz ta temperatura pozwala lepiej śledzić życie narodowe i podzielić prasę polską na wychodźtwie na trzy mniej więcej równe części : prawicową, centrową i lewicową. Z obawy pomyłki co do etykiety partyjnej i pewnej chwiejności w programach politycznych i społecznych należy się wstrzymać od imiennego klasyfikowania prasy, a ograniczyć się do zwięzłej charakterystyki tych 3-ch grup.

i wysiłków Państwa Polskiego oraz troska o utrzymanie na wychodźtwie w poszanowaniu kultury i języka ojczystego. Większość jednak tej prasy zainteresowana jest w powodzeniu materjalnem wydawnictwa i stąd w przekonaniach swych politycznych i amerykanizacyjnych wykazuje naogół dużą chwiejność. Powyższa etykieta prasy centrowej nie pokrywa się wyraźnie z pojęciem centrum, jakie na wychodźtwie powstało głównie wskutek secesji z Wydziału organizacyj bratniej pomocy, ponieważ organy prasowe tych or-ganizacyj — zależnie od składu zarządu głównego — hołdują jednemu z trzech kierunków z pewną przewagą na rzecz grupy prawicowej.

Prasa lewicowa, powstała na podłożu K. O. N., jest skonsolidowana, o ile chodzi o wspólny front przeciw grupie prawicowej, natomiast we własnym obozie zdradza pewne dysonanse — niekiedy dość żywe. Wobec zmiennych rządów w Polsce zajmuje stanowisko, zbliżone do prasy prawicowej, a więc pochlebne, krytyczne lub wyczekujące z większą jednak dozą pierwiastków ideologji państwowej. Stosunkowo najmniej wykazuje prasa lewicowa zainteresowania w zagadnieniach lokalnych, słabiej akcentuje potrzebę naturalizacji, a większą natomiast zwraca uwagę na organizację wewnętrzną i podniesienie poziomu oświatowego. Niektóre pisma przesadnie zwalczają kościół i kler katolicki. Prasa lewicowa znajduje główne swe oparcie w grupie wschodniej wśród wychodźtwa młodszego, wśród warstw robotniczych i górniczych, wykazujących żywsze tendencje radykalne.

O ile życie narodowe na wychodźtwie ocenia się na podstawie temperatury sporów partyjnych, odnosi się wrażenie, że bije ono silnem tętnem. Jest to do pewnego stopnia złudzenie. Wprawdzie wychodźtwo podczas wojny i współczesnych przeżyć Rzeczypospolitej więcej konsumuje i łaknie słowa drukowanego, lecz dość hermetycznie zamknęło uszy na odezwy i programy, ukazujące się na łamach prasy.

Powrót do normalnego życia przyniósł wychodźtwu * liczne zawody, rozczarowanie i zmienioną sytuację społeczną. Nastał okres przejściowy widocznej apatji, a równocześnie próby szukania nowych dróg i programów, aby się dostosować do zmienionych warunków społecznych i politycznych. Zmienione warunki na miejscu i powstanie Państwa Polskiego wysunęły z jednej strony większą troskę o spójnię i konsolidację wewnętrzną, z drugiej zaś strony z chwilą odzyskania niepodległości wpływy kraju ojczystego stały się swo-bodnemi, silnemi, a w dziedzinie politycznej dominującemi.

Niezadowolenie wychodźtwa z działalności politycznej własnych organizacyj stworzyło teren — a potrzeba pieniędzy zachęciła stronnictwa krajowe do propagandy partyjnej po drugiej stronie oceanu. Wprawdzie kontakt partyj i wyjazd emisarjuszy politycznych dawał się silniej zauważyć tuż przed wybuchem wojny, to jednak z pełną jaskrawością i gotowym programem partyjnym ojczysty wpływ polityczny wystąpił dopiero w dobie współczesnej. Pod tym wpływem Wydział przechylił się zdecydowanie na skrzydło prawe, a Komitet Obrony Narodowej rozszczepił się w różnobarwne skrzydło lewe. Wskutek tych przesunięć i przeżytej z chwilą powstania Rzeczypospolitej ideologji oba stronnictwa polityczne na wychodźtwie pochyliły się wyraźnie ku upadkowi, otwierając pole do współczesnego, poniżej omówionego ugrupowania. Na tle kontaktu politycznego widoczny jest żywy ruch delegatów, zbiórka pieniędzy wzgl. zasilanie funduszami kas partyjnych, słowem ożywiona dyplomacja emisarjuszy, udających się na tę lub tamtą stronę oceanu. Dyplomacja ta — zależnie od celów, metod i programów — jest mniej lub więcej jawna, naogół żywa, w pewnych chwilach wprost ruchliwa.

Na współczesną zatem formację myśli narodowej na wychodźtwie obok decydującego momentu powstania Państwa Polskiego wpływają zmiany na

gruncie amerykańskim i wpływy kraju ojczystego. Życie narodowe, które podczas wojny doszło do największego napięcia patrjotyzmu, pod wpływem tych czynników i naturalnego po wielkim wysiłku osłabienia, skurczyło się i wróciło do starych, przedwojennych, poważnie jednak zmodyfikowanych wzorów. I tu właśnie wiosna 1923 r., moment trzech zjazdów w Chicago, Cleveland i Buffalo, jest punktem zwrotnym w krystalizowaniu się na wy-chodźtwie myśli społeczno-politycznej w dobie powojennej. Wydział zastąpił Radę Narodową, wróciło niezdecydowane centrum, ujęte już w Radę Organi-zacyj Polskich, pod patronatem wreszcie Komitetu Obrony Narodowej zarysowały się wyraźne ugrupowania lewicowe. Powrócił zatem podział wy-chodźtwa na prawicę, centrum i lewicę, nabrał silniejszych niż przed wojną barw i zkolei temi prądami w dzisiejszej dobie zająć się należy. Ze względu na chronologję zjazdów, przejrzystość tematu i program społeczno-polityczny nasuwa się potrzeba omówienia najpierw centrum jako zespołu wybitnie społecznego, dalej organizacji prawicowej o charakterze społeczno-politycznym, a wreszcie organizacji lewicowej o charakterze wybitnie politycznym.

Organizacje asekuracyjne i ideowe, które oscylowały między Komitetem Obrony Narodowej i Wydziałem Narodowym, znalazły się zagrożone w swej pracy gospodarczej i ideowej wskutek wzmożonej amerykanizacji, chwilowej żywiołowej reemigracji i obecnych ograniczeń immigracyjnych. Ze względu na wspólnotę celów, zwyczaj należenia do kilku organizacyj (interlocking membership), wyrobioną formę oraz troskę o przyszłość, organizacje te stanowiły podatny materjał do konsolidacji. Dlatego inicjatywa prezesów dwóch największych organizacyj: Związku Narodowego Polskiego i Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego, aby odbyć zebranie prezesów organizacyj polskich, spotkała się z pełnym prawie sukcesem na zjeździe w Chicago z początkiem kwietnia 1923 roku. W zjeździe wzięło bezpośredni udział ośm najpoważniejszych organizacyj, a mniejsze organizacje zapowiedziały dość licznie swą współpracę, zaczem projekt spotkał się z widoczną chęcią zgody i jedności. Program pracy ilustruje poniższa rezolucja zjazdu prezesów organizacyj polskich:

„My, prezesi organizacyj polskich, zebrani na pierwszym zjeździe, zwołanym przez senjorów naszych, w osobach p. Kazimierza Żychlińskiego i p. Andrzeja Kaźmierczaka, reprezentujących blisko 400.000 zorganizowanego ludu polskiego na wychodźtwie, — mając na względzie nietylko rozwój i dobro naszych organizacyj, ale również i przyszłość całego wychodźtwa, po szczegółowem, wszechstronnem i wyczerpującem omówieniu kilku najżywotniejszych dziś spraw, masy wychodźcze Polaków w Ameryce obchodzących, uchwalamy i jednomyślnie postanawiamy: Uznać zjazd prezesów polskich organizacyj w Stanach Zjednoczonych Ameryki (The Council of Polish Organizations of the U. S. A.) z zamiarem dołączenia do jej składu prezesów wszystkich polskich organizacyj, prawnie zorganizowanych w celach religijnych, naukowych, społecznych i gospodarczych, które się na wykonanie programu naszego zgodzą.

Polecić tymże organizacjom, a względnie ich sejmom i zjazdom, postarać się o formalne uznanie powołanej przez nas do życia Rady Organizacyj Polskich w St. Zjed. Am., jako ogólnej swej reprezentacji oraz wyposażenia tejże w środki materjalne do stałej pracy około wspólnego dobra organizacyj naszych i całego wychodźtwa polskiego w Ameryce.

Na wstępie, aby skonsolidować więcej nasze usiłowania, zebrani postanawiają w pracy swej unikać walk partyjnych w organizacjach, oraz starć wewnętrznych w prasie swojej, a w myśl zasady, że „w jedności jest siła“,

dążyć do skoordynowania prac swoich i budowania solidarności społecznej i gospodarczej żywiołów polskich na wychodźtwie.

Na przedłożone zjazdowi agendy spraw, dziś dla wychodźtwa polskiego w organizacjach naszych skupionego, najżywotniejszych, jako pierwszej próby wspólnej i solidarnej pracy Rady Organizacyj Polskich w Stanach Zjednoczonych Ameryki, uchwalamy i polecamy:

1.    W sprawie języka polskiego i szkół naszych polskich podjąć usilną akcję wobec władz naukowych i politycznych, jako też hierarchji kościoła rzym. katolickiego z żądaniem uznania wolności i prawa naszego do pielęgnowania i nauczania języka polskiego w szkołach polskich bez szkody dla ogólnego wykształcenia dziatwy naszej w języku krajowym, to jest angielskim, oraz podnieść stanowczy protest i wypowiedzieć wszelkiemi godziwemi sposobami walkę przeciw zakusom różnych szowinistów i fanatyków, mających na celu ograniczenie tej wolności i praw, jakie nam, wychodźtwu polskiemu i innym współobywatelom naszym różnego pochodzenia narodowościowego gwarantuje konstytucja Stanów Zjednoczonych. Uznajemy język amerykański za urzędowy, wykładowy w szkołach naszych i wspólny w naszych ogólnych krajowych i codziennych stosunkach z wielkim ogółem obywatelstwa amerykańskiego, nie możemy jednak dopuścić, aby język polski usuwano przemocą lub podstępem ze szkół naszych dla celów ubocznych i z dobrem mas wychodźtwa polskiego nic wspólnego nie mających. Dlatego gorąco wzywamy polski kler, aby stał silnie na stanowisku obrony wolnego nauczania języka polskiego w szkołach polskich i posługiwania się nim w kościołach w celu zachowania na zawsze między nami tego języka i w celu nauczania zasad wiary w tymże języku.

2.    W sprawie uprawnienia kleru polskiego w hierarchji kościoła rzym. katolickiego w Ameryce, podjąć roztropną akcję wobec kurji, . jak niemniej wejść w stosunki z Rządem Rzeczypospolitej Polskiej dla uzyskania jego poparcia celem zdobycia należnej opieki biskupów pojgkiego pochodzenia dla wychodźtwa polskiego w Ameryce, którego znaczna liczba dotąd jeszcze pozostaje obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej; odczuwając głęboko krzywdy ludu polskiego, ponoszone z braku reprezentacji polskiej w hierarchji kościelnej, któraby lepiej rozumiała potrzeby tego ludu, jak również bolejąc nad systematycznem pomijaniem kleru polskiego przez obsadzanie wyższych stanowisk kościelnych nawet w diecezjach najliczniej przez Polaków zamieszkałych, postanawiamy także odnieść się do najwyższych władz kościoła z żądaniem zadośćuczynienia potrzebom naszego ludu, tak obywateli amerykańskich pochodzenia polskiego, jak i obywateli polskich na wychodźtwie przebywających.

3.    W sprawie skierowania młodzieży polskiej na wychodźtwie do organizacyj polskich, postanawiamy podjąć wspólną akcję, celem dostarczenia tejże młodzieży czynników nauki, rozrywki i opieki społecznej pod kierunkiem naszych polskich specjalistów i instruktorów — których sami winniśmy sobie wykształcić, jako też dostarczenia jej klubów sportowych, gimnastycznych i atletycznych, jakie dają młodzieży tego rodzaju organizacje innonarodowe, w celu zachowania tej młodzieży tak dla dobra polskiego, jak i dla obywatelstwa amerykańskiego.

Rozumiejąc dobrze, że przyszłość organizacyj polskich zależy od udziału w nich młodzieży polsko-amerykańskiej, postanawiamy podjąć jak najszerszą akcję werbowania tejże w szeregi organizacyj polsko-amerykańskich i uświadamiania jej, że poznanie języka polskiego i ideałów polskich leży w jej własnym, dobrze zrozumiałym interesie i że pierwsze jej miejsce jest w organizacjach naszych. Wzywamy zatem duchowieństwo polskie, aby miało — przedewszystkiem w swej pieczy organizacje polskie i nie dopuszczało do

werbowania pod ich egidą młodzieży naszej do innych, często nam nieprzychylnych zrzeszeń.

Wreszcie w sprawach takich, jakie od czasu do czasu wyłaniać się mogą, jako sprawy dotyczące i obchodzące ogół wychodźtwa polskiego w Ameryce, Rada Organizacyj Polskich w Stanach Zjednoczonych w Ameryce ma działać tak, jak wspólne dobro nasze tego wymagać będzie, a w tym celu upoważniamy tymczasowe prezydjum Rady Organizacyj Polskich w Stanach Zjednoczonych Amer, w osobach prezesa K. Zychlińskiego i sekretarza A. Kaźmierczaka do zwoływania potrzebnych zjazdów i do wykonywania wszystkiego, coby zamierzenia nasze i sprawność organizacji do skutku doprowadzić mogło.

Dano w Chicago, 111., dnia 5-go kwietnia, 1923 roku. Związek Narodowy Polski w Stanach Zjednoczonych, Kazimierz Zychliński, prezes Zarządu Centralnego Związku Narodowego Polskiego. Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie w Ameryce, Andrzej Kaźmierczak, prezydent. Związek Polek w Ameryce, Emilja Napieralska, prezeska. Unja Polska w Ameryce z siedzibą w Wilkes-Barre, Pa., Jakób Dembiec, prezes. Stowarzyszenie Polaków w Ameryce z Milwaukee, Wis., Jan Domagalski, prezes. Związek Polaków w stanie Ohio, Franciszek Dreli, prezes. Stowarzyszenie Polskie Rzymsko-Katolickie w Detroit, Mich., Adam Przybylski, prezes. Związek Sokołów Polskich w Ameryce, Roman Stanisław Abczyński, prezes“.

Jest to program, ograniczony wyłącznie do potrzeb lokalnej natury, a więc miejscowych organizacyj względn:e społeczeństwa polsko-amerykańskiego, które pragnie się skupiać i zachować młodzież, aby egzystencję swą na gruncie amerykańskim utrwalić, według słów rezolucji „tak dla dobra polskiego jak i obywatelstwa amerykańskiego“. Przewodnią myślą tego programu jest utrwalenie się na miejscu, zajęcie się na swej glebie sprawami wyłącznie społecznej natury i troska o jutro zdana na własne siły. Niejako społeczeństwo polsko-amerykańskie zamyka się samo w sobie, pragnie obrony swej spuścizny rodzimej własnemi środkami i wysiłkami. Zasób jednak własnych zdobyczy kulturalnych na wychodźtwie jest zbyt nikły, aby program ten bez łączności kulturalno-oświatowej z krajem ojczystym mógł na dłuższą metę się utrzymać.

Mimo upływu prawie już roku od pierwszych uchwał Rada Organizacyj Polskich na polu swej organizacji i pracy społecznej żywotniejszym czynem działalności swej dotychczas nie podkreśliła. Rada ma charakter apolityczny, o ile chodzi o sympatje polityczne, to przechylają się one dość wybitnie na stronę Wydziału ze względu na dość jednolity program społeczny i dłuższą działalność pod egidą Wydziału.

Zdecydowane przejście Wydziału na sejmie w Pittsburgu na platformę polityczną i niezadowolenie z wewnętrznej administracji obniżyło wpływy Wydziału, zwłaszcza, że w jego łonie wystąpiły życzenia zamknięcia akcji politycznej wzgl. zmiany nazwy i skierowania wysiłków na potrzeby lokalnej natury. Wydział zachował nazwę, lecz program pracy, zlecony mu przez sejm w Pittsburgu, kontynuował z widocznym brakiem energji i powodzenia w zbiórce ofiar aż do chwili zwołania czwartego zrzędu sejmu, odbytego w Cleveland w połowie kwietnia 1923 r. W porównaniu z poprzedniemi

zjazdami frekwencja delegatów na sejmie w

Cleveland była dość słaba*) i na zjeżdzie zarysowały się wśród delegatów dwa kierunki polityczne. Piewszy kierunek zmierzał do wyeliminowania spraw politycznych polskich

1) Detroit około 800 delegatów, Buffalo 900, Pittsburg 700, w Cleveland około 250

delegatów.

z programu pracy Wydziału, wychodząc z założenia, że wychodźtwo spełniło wobec Polski swe najważniejsze zadanie, a obecnie powinno się zająć i ograniczyć do troski o powodzenie lokalne, a z Polską utrzymywać co najwyżej węzły kulturalno-oświatowe. Zwolennicy drugiego kierunku żądali podtrzymania charakteru politycznego Wydziału, argumentując, że dzięki wysiłkom Polaków w Ameryce Polska powstała, lecz swem ukształtowaniem politycznem zawiodła pokładane nadzieje, zaczem należy zmierzać do zmiany i zwalczać miejscową propagandę lewicy. Na podstawie sprawozdań prasowych x) program pracy Wydziału po gorących debatach ustalony został w następującej osnowie, proponowej przez komisję platformy i konstytucji, a na plenum sejmu częściowo zmodyfikowanej :

„1) Komisja stwierdza potrzebę centralnej organizacji na wychodźtwie. W celu utrzymania takiej organizacji wzywa się wszystkie organizacje polskie, by centralę taką poparły moralnie i materjalnie. Jednym z głównych celów takiej centrali będzie zajęcie się wychowaniem i wykształceniem młodzieży polskiej w duchu i wierze polskiej. Stypendjów udziela się tylko studentom Polakom-Amerykanom w formie zwrotnej pożyczki. Odmawia się natomiast udzielenia stypendjów biednym Polakom studentom, zamieszkałym w Polsce lub chcącym przyjechać na studja do Ameryki. Wydział zachowuje nadal swą nazwę niezmienioną.

2)    Wydział winien bronić interesów polskich w Ameryce. Bardzo piekącą i naglącą sprawą jest równouprawnienie kleru polskiego w Ameryce. Komisja poleca sprawę biskupów polskich przedstawić delegatowi apostolskiemu w Waszyngtonie, który jest bardzo życzliwie usposobiony dla Polaków. Wskutek braku odpowiedniego przedstawicielstwa duchowieństwa polskiego w hierarchji wśród Polaków amerykańskich szerzy się schizma i radykalizm.

3)    Polacy winni bronić swych praw w tym kraju na zasadzie konstytucji Stanów Zjednoczonych.

4)    Wydział winien zająć się sprawą amerykanizacji Polaków, którzy zamierzają osiedlić się na stałe w Ameryce. W amerykanizacji tej jednak nie należy przesadzać, t. j. nie należy wyzbywać się języka i wiary. Nie należy zmuszać do przyjmowania obywatelstwa amerykańskiego tych, którzy tu nie mają zamiaru zostać.

5)    Wydział w miarę potrzeby winien się zająć akcją zapomóg i pomocy materjalnej potrzebującym w Polsce.

6)    W stosunku do wewnętrznego życia politycznego Polski Wydział Narodowy jest apolitycznym i nie może być ekspozyturą żadnej partji, będzie jednak uważał za swój obowiązek w razie grożącego narodowi i jego jedności niebezpieczeństwa dać czynne poparcie tym czynnikom w kraju ojczystym, które stoją na straży narodowych interesów i uporządkowania rządów demokratycznych.

7)    Wydział winien stworzyć osobne fundusze na cele swej programowej akcji, rozpisać zbiórkę składek i zbiórkę taką ponawiać w razie potrzeby“.

Program pracy Wydziału jest zatem kompromisem obu prądów i obejmuje sprawy dwojakiej: społecznej i politycznej natury. Społeczna platforma jest prawie identyczna z programem Rady Organizacyj Polskich, zaś platforma polityczna, objęta art. 6, pozostawia zbyt szerokie pole do giętkiej interpretacji, aby utrzymać apolityczną etykietę Wydziału. Kurs jednak polityczny Wydziału Narodowego uległ poważnemu osłabieniu pod wpłymem opozycji,

!) Głównie „Dziennika Chicagowskiego“, ponieważ protokół urzędowy zazwyczaj ukazuje się w kilka miesięcy po zjeździe.

niechętnej mieszaniu się w wewnętrzną politykę Polski, a zwłaszcza pod wpływem dość silnego sentymentu antypaństwowego, jaki na sejmie w Cleveland się ujawnił. Wyrazem surowej krytyki Rządu Polskiego jest osnowa rezolucji, przez sejm uchwalonej, o następującem brzmieniu :

„Komisja rezolucyj staje przed wysokim sejmem z owocem sumiennych i gruntownych prac swoich. Prace te ujęła komisja w kilku krótkich ale nad wyraz poważnych rezolucjach, o których sądzi, iż pójdą w kilkumiljonową izeszę naszego ludu, jako najwspanialszy wyraz pracy sejmowej i program zbożnego działania na niwie narodowej. •

1) Sejm nie odstępuje w niczem od chwalebnej tradycji trzech sejmów poprzednich, zwraca swe oczy i serce do tego, który nietylko z najświętszego swego urzędu jest ojcem i wodzem wszystkich wierzących, ale i nierozerwalnym węzłem dziejowym złączonym jest z losami i wolnością naszej Macierzy. Nim jest nasz ukochany Ojciec Święty Pius XI. Czwarty sejm imieniem czteromiljonowej rzeszy wychodżtwa wyraża Mu najgłębszy hołd i niezłomne ślubowanie posłuszeństwa i wiary do zgonu.

2.    Sejm, spełniwszy obowiązek wiary, spełnia i obowiązek wdzięczności dla tej ziemi, która mu stała się drugą matką karmicielką i bronią. Czwarty sejm zwraca się do Białego Domu w Waszyngtonie, a widząc nim osobę najdostojniejszego prezydenta Pana Warren G. Hardinga, kłoni się przed nim i wyraża z głębi serca lojalność, miłość, dla gwiaździstego sztandaru.

3.    Czwarty sejm w poczuciu nigdy i niczem nierozerwalnej łączności wychodżtwa z Macierzą zwraca się jak do zorzy promiennej do Polski jednej, wolnej, złączonej i kłoni się przed Nią wołaniem: Tyś Matka nasza.

4.    Sejm wyraża niezłomną wiarę w potrzebę językp polskiego, jako podstawę wychowania. Przeto czwarty sejm ufa, iż całe wychodźtwo niezłomnie stać będzie w obronie języka polskiego w szkołach parafjalnych.

5.    Reemigrant polski, na którym Polska powinna budować gmach swego dobrobytu i podstawę swej tężyzny, dziś niestety spotyka się z krzyczącą niesprawiedliwością ze strony rządu, który, jego mienia żądny, po nałożeniu nań pięciomiljonowego podatku opuszcza go. Sejm wyraża ubolewanie i w granicach możliwości żądanie, aby reemigracja nasza w Polsce znalazła nie macochę, ale matkę.

6.    Opatrzność miłująca nas zesłała na ziemię Waszyngtona męża, który nietylko rozumem poznał i objął nasze potrzeby duchowe, ale i szerokiem sercem je ukochał. Mężem tym jest Jego Ekscelencja Delegat Apostolski Arcybiskup Fumaso di Biondi. Wysoki sejm, kłoniąc się w synowskiem uczuciu przed Nim, wyraża Mu nietylko hołd, ale niezłomną wiarę, i zapewnia, że stać będzie w obronie najżywotniejszych interesów kościoła.

7.    Młodzież nasza — nasz jedyny skarb — naszej przyszłości narodowej jedyna ostoja — dziś w oczach całego wychodżtwa stacza śmiertelny bój o skarb ducha i byt. Otoczona młodzież tymi, którzy jej w formie godziwych, słusznych i koniecznych rozrywek podają jad żmijowy, masami już od nas się odwraca, nie wrogo, lecz obojętnie patrząc na to, co dla nas najświętsze — na Polskę. Czwarty sejm wyraża przekonanie, że wychodźtwo nie spełni swego zadania, jeśli tej młodzieży ratować nie będzie.

Sejm wyraża przekonanie, iż młodzieży prócz nauki dać trzeba opiekę społeczną i rozrywkę pod kierunkiem naszego sokolstwa w klubach sporto-wych, gimnastycznych i atletycznych na modę tych, które im dają organizacje innonarodowe.

8.    Platforma tak wspaniała, uchwalona i tak wszechstronnie przez obecny sejm zrozumiana, zawiera jedno zdanie, które bodaj czy nie najbardziej piekącą jest sprawą dni dzisiejszych. Zdanie to mówi o potrzebie subwencjono-

wania narodowych i katolickich pism zarazem. Czwarty sejm wyraża przekonanie, iż Wydział Narodowy przystąpi natychmiast do zaradzenia potrzebom pism naszych.

Sejm wychodźtwa wyrażą nigdy niewygasłą wdzięczność Amerykańskiemu Czerwonemu Krzyżowi za pomoc, udzieloną tak hojnie naszej Ojczyźnie.

9. Sejm, witając z radością nowo powstałą Radę Organizacyj Polskich w Stanach Zjednoczonych Ameryki, wyraża przekonanie, iż wspaniała ta organizacja w uczuciu bratniej miłości iść będzie zawsze dla dobra wychodźtwa z nami, a my z nią, pamiętając o tern, że cele nasze ideowe są i być powinny jedne“.

Wydział jest obecnie organizacją, opartą głównie na parafjach i duchowieństwie rzymsko-katolickiem, złożoną przeważnie z zasobnej starszej obywatelskiej generacji, której sentyment do Państwa Polskiego poważnie zmalał, a nawet przerodził się u niektórych członków na tle różnic politycznych w widoczną niechęć. Podnosiły się na sejmie nieliczne głosy zerwania z Polską, przeważało jednak poczucie łączności narodowej i wzgląd na masy, związane uczuciowo z krajem ojczystym. Nastrój sfer wydziałowych na sejmie w Cleveland był niechętny z powodu współczesnej politycznej sytuacji w Polsce, z erą rządów prawicowych uległ silnej zmianie, lecz tendencje separatystyczne u części członków po staremu pozostają dość żywe. Ze względu na swą historyczną genezę, współpracę podczas wojny, opinję prasy i akcentowane sympatje Wydział kroczy po linji ideowej — narodowej demokracji, a obecnie podziela światopogląd Związku Chrześcijańskiej Jedności Narodowej w sejmie polskim. Wydział w swej dalszej ewolucji przesuwa się wolnemi etapami z platformy politycznej na teren pracy organizacyjnej wśród społeczeństwa polsko - amerykańskiego, a jego program działania w tym kierunku najlepiej ilustruje pierwsza odezwa zarządu po sejmie w Cleveland :

„Rodacy!

Czwarty sejm wychodźtwa w Cleveland włożył na nas wielki obowiązek dalszej pracy organizacyjnej nad zespoleniem sił polsko-amerykańskich dla wspólnego dobra. Nie bawiąc się w frazesy, Rada Zarządzająca Wydziału postanowiła niezwłocznie przystąpić do wykonania następującego, przez sejm zakreślonego programu:

1.    Obrona mowy ojczystej.

Ponieważ w wielu stanach kraju tutejszego wydzierają nam gwałtem język polski, Wydział rozpoczyna natychmiastową akcję przez zbieranie danych, informowanie rodaków o stanie rzeczy i dawanie im pomocy i rad, jak należy temu przeciwdziałać. Pierwsze kroki w tym kierunku poczyni Wvdział w Stanach New York i Illinois, skąd nadchodzą zażalenia.

2.    Biuro zażaleń w Wydziale dla Obrony Narodowych Interesów

Polaków.

Rodakom naszym w Stanach Zjednoczonych dzieje się w wielu wypadkach krzywda ze strony sfer szowinistycznych. Tam nie można doprosić się o parafję polską, owdzie o księdza, władającego językiem polskim, gdzie indziej zniesławiają imię polskie. Celem poznania tych i tym podobnych spraw we właściwem świetle, oraz celem zaradzenia złemu, Wydział ustanawia biuro zażaleń, do którego rodacy pokrzywdzeni mogą nadsyłać swoje zażalenia.

W zakres działania tego biura wchodzi obrona dobrego imienia polskiego, zwalczanie propagandy szkodliwej, reagowanie na ataki prasy, wrogo do wychodźtwa polskiego usposobionej.

3. Kwestja młodzieży polsko - amerykańskiej.

Młodzież nasza, upośledzana i poniżana przez młodzież innej narodowości, pozbawiona sposobności wyższego kształcenia się, nie pojmuje swego zadania

w zupełności, kryje się ze swemi sympatjami dla Polski, ginie w morzu obcych nałogów. Ażeby młodzież ta nasza zrozumiała i odczuła, że cały ogół wychodżtwa pragnie pośpieszyć jej z pomocą moralną i materjalną, Wydział przystępuje do utworzenia Komisji Edukacyjnej, która obmyśli i znajdzie środki na zaspokojenie niezbędnych jej potrzeb i pogłębienie obywatelskiego poczucia odpowiedzialności i godności.

4. Sprawa uprawnienia kleru polskiego w Stanach Zjednoczonych.

Znana wszystkim sprawa uprawnienia księży polskich w Ameryce wymaga ogromnych i wspólnych wysiłków. Praca pionierska naszego duchowieństwa nie była dotąd należycie ocenianą i nagradzaną. W obowiązkach duchowieństwo polskie jest równorzędne, ale w prawach drugorzędne. Musimy zmierzać do tego, aby prawa immigracji naszej do ugruntowanych z trudem podstaw wiary w naszych własnych parafjach były uszanowane, a równorzęd-ność w prawach była uzyskana. A ponieważ inaczej nie da się dojść do tego celu, jak tylko przez systematyczną, ciągłą, opartą na prawach pracę, Wydział niezwłocznie przystępuje do zbierania podpisów wszystkich rodaków pod oświadczenie, wyrażające powszechne nasze żądanie, i wzywa wszystkich Polaków, którzy wierzą w słuszność sprawy, by w tej akcji z Wydziałem się solidaryzowali. Nadto specjalna komisja z łona Wydziału rozpoczyna stosowną akcję w wyższych sfarach kościelnych. Oto część programu sejmu w Cleveland, do wykonania którego przystępujemy natychmiast.

Zwracamy się do całego wychodżtwa polskiego z gorącą prośbą o współdziałanie i wzywamy wszystkie miarodajne i dobrze myślące czynniki do organizowania komitetów Wydziału w każdej miejscowości i subkomitetów w każdej parafji polskiej. Wkońcu wyrażamy niezłomną nadzieję, że każdy Polak i każda Polka, wszystkie organizacje, wszystkie zespoły i koła pracy narodowej chętnie złozą w Wydziale dobrowolną, hojną ofiarę na tak doniosłe cele.

W ofiarności i jedności nasza siła!

W dążeniu tern łączymy się z całą immigracją polsko-amerykańską, ślubując, że wytrwamy w obronie zajętego posterunku, jako Amerykanie i jako Polacy.

Przed nami wszystkimi rozległe pole pracy. Łączmy się!

W imię Boże naprzód!“

Program zatem społeczny Wydziału jest prawie identyczny z programem Rady Organizacyj Polskich, a więc wybitnej samowystarczalności, lecz w duchu tego programu Wydział nie rozwinął energiczniejszej akcji, dostrzegalnej dla każdego obserwatora. Natomiast pod względem politycznym, o ile nie nastąpi fuzja z Radą lub rozwiązanie, Wydział obejmie rolę, jaką grała Rada Narodowa, a właściwie Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, jako wyłącznie miejscowa prawica wobec liberalniejszych wzgl. radykalniejszych prądów wśród wychodżtwa.

Po secesji Związku Socjalistów Polskich działalność Komitetu Obrony Narodowej osłabła, otwierając jednak teren do formacji ekspozytur stronnictw ludowych, co zczasem rozprysło lewicę na kilka ugrupowań, tworzących dość luźne ciało. Wśród lewicy najstarszą grupą jest Związek Socjalistów Polskich, mający za sobą już trzydziestolecie ideowej pracy.

Socjaliści polscy w Ameryce należą w mniejszości do Amerykańskiej Socjalistycznej Partji, w przeważającej większości jednak tworzą wspomniany Związek¹), który mimo robotniczego charakteru przybyszów polskich

na ich nastroje polityczno-społeczne nie wywiera większego wpływu. W każdym razie wpływ Związku na wychodźtwo jest donioślejszy, aniżeli Amerykańskiej Partji Socjalistycznej, która wśród 45-miljonowej rzeszy pracowników liczy zwolenników niewiele więcej aniżeli jeden promille i w dobie powojennej ujawnia dużą dekadencję. Związek wyznaje ideologję Polskiej Partji Socjalistycznej, przed wojną pozostawał z nią w nieoficjalnym kontakcie, przyjmował jej delegatów, zaś na gruncie amerykańskim szedł samodzielnie. Podczas wojny Związek wszedł w skład Komitetu Obrony Narodowej, po powstaniu niepodległej Rzeczypospolitej zerwał z Komitetem i nawiązał ścisły kontakt z Polską Partją Socjalistyczną, podporządkowując się jej wskazaniom co do zagadnień życia politycznego w Polsce, uzyskując naodwrót od partji charakter wyłącznego przedstawiciela ruchu socjalistycznego na wychodźtwie.

Z Komitetu Obrony Narodowej większość szeregów przeszła do nowych ugrupowań ludowych, zwłaszcza „Wyzwolenia“, pozostała zaś garść ortodoksów przedwojennej ideologji, acz wroga orjentacji prawicowej, niezdecydowana jest w wyborze jednego z lewicowych kierunków. Wśród ugrupowań ludowych największem powodzeniem cieszy się „Wyzwolenie“, zorganizowane w r. 1921, wysuwając się w ciągu dwóch lat energiczną wzgl. radykalną akcją dość wybitnie na czoło lewicy wychodźczej. Wyzwolenie liczy kilkadziesiąt kół, których pierwszy zjazd odbył się w listopadzie 1921 roku w N. Jorku, a drugi zrzędu w maju 1923 r. w Buffalo już pod hasłem wspólnego frontu lewicy, o czem poniżej będzie mowa. Próba założenia ekspozytury „Piasta“ nie znalazła szczególnego powodzenia i spotkała się z gwałtowną opozycją obozu prawicowego, który więcej obawiał się zachowawczego programu pia-stowców aniżeli „Wyzwolenia“, głoszącego walkę z kościołem. Grupa ta poza założeniem kilku kół i zjazdem w roku 1921 w Detroit późniejszej żywszej akcji mimo pomyślniejszej konjunktury nie ujawniła. Ludowa grupa Stapiń-skiego ma nielicznych i rozproszonych zwolenników, nie wykazała próby osobnej organizacji i za przykładem krajowym wchodzi do zorganizowanej już grupy „Wyzwolenia“.

Lewica na wychodźtwie nie ujawnia dużego skonsolidowania, widoczne są dość żywe wewnątrz dysonanse, a łączność wyłania się zaledwie we wspólnym froncie bojowym przeciw prawicy wychodźczej. Próbą ściślejszej konsolidacji był odbyty z inicjatywy „Wyzwolenia“ zjazd przedstawicieli lewicy w Buffalo z początkiem maja 1923 roku. Zjazd miał charakter wymiany wspólnej myśli politycznej i programu oświatowego, osobnej jednak organizacji nie wyłonił. Cele zjazdu ujęte zostały rezolucją polityczną w na-stępującem brzmieniu :

„Straszliwy mord, dokonany przez sfanatyzowanego reakcjonistę, na osobie pierwszego prawnie obranego prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Ga-brjelu Narutowiczu, wstrząsnął głęboko społeczeństwem polskiem, ale nie dokonał otrzeźwienia tych, którzy za mord ten są moralnie odpowiedzialni. Ucichły wprawdzie hałaśliwe ataki na głowę państwa, uznała reakcja pozornie prawo zgromadzenia narodowego do wyznaczania najwyższego przedstawiciela państwa, ale trwa w dalszym cięgu podziemna walka przeciw demokratycznym formom rządów — na których Państwo Polskie się opiera. Osłabia się celowo powagę sejmu, szerzy się nieufność do Państwa Polskiego. W kościołach urządza się nabożeństwa demonstracyjne za mordercę prezydenta, grób jego zdobi się kwieciem i wieńcami. Obłąkańczą odezwę mordercy rozpowszechnia się, usiłując nadać jej powagę księgi świętej narodu. Czyni się to w Polsce i na wychodźtwie. Niedawno na zjeździe t. zw. Wydziału Narodowego, będącego organizacją kleru i reakcji wychodźczej, rozdawano odezwę Niewiadomskiego u wrót kościoła zaraz po nabożeństwie uroczystem i modłach o rozumne pojęcie potrzeb Polski. W Polsce i na wychodźtwie organizuje się reakcja, by ująć rządy nad młodem państwem i zbudować je na przywilejach klasowych i kastowych, z krzywdą miljonowych mas, pracujących na roli i w przemyśle. Lud pracy, skupiony dookoła partyj lewicowych, prowadzi nieubłaganą walkę z zakusami reakcji. W sejmie i poza sejmem, w miastach i na wsiach walka ta prowadzi się przez lewicę bez przerwy, łamie się siłę reakcji, wyzwala się krok za krokiem młode nieskażone służalstwem niewoli siły narodu, buduje się potęgę ludowładztwa. W walce tej lewica wy-chodźtwa wiele już okazała mocy. Podtrzymała walkę Piłsudskiego w okresie wojny, wsparła wysiłki lewicy w pierwszych latach bytu Państwa Polskiego. I teraz — kiedy obszarnicy, kler, paskarze miejscy i rolni, idąc nieraz ręka w rękę z przedstawicielami mniejszości narodowych w Polsce — przygotowują nowe ataki na prawa zwierzchnicze — wychodźtwo musi znowu spełnić swój obowiązek. Wzywamy świadomych wychodźców polskich w Stanach Zjednoczonych, by energicznie zwalczali anarchję, próby zaszczepienia myśli reakcyjnej wychodźcom polskim w Ameryce. Niechaj z kraju Jeffersona i Lincolna płyną do Polski czynne poparcia dla walki, mającej Polskę utrwalić jako państwo, oparte na wolności obywatelskiej, równości społecznej i sprawiedliwości narodowej.

Niech żyje lud pracujący Polski !

Niech żyje Polska ludowa, demokratyczna, szczęśliwa szczęściem wszystkich obywateli!“

Program oświaty tego zjazdu znalazł wyraz w następującej rezolucji : „My, reprezentanci organizacyj lewicowych na wychodźtwie, uważając za najskuteczniejszą broń przeciw wstecznictwu i ciemnocie uświadomienie obywatelskie, apelujemy i nawołujemy żywioły postępowe do krzewienia i popierania oświaty. Wspólne winny być nasze wysiłki i nawołujemy, by wszędzie budowano placówki oświatowe. Na oświacie powszechnej oprzeć trzeba rozumną działalność obywatelską.

Organizacja oświaty, mająca na celu działalność wśród wychodźtwa, jak również niesienie pomocy nauce w Polsce, musi być fundamentem wszelkich poczynań postępowych na wychodźtwie“.

Program zatem lewicy jest mało skrystalizowany, wybitnie i bojowo polityczny i poza pracą oświatową o charakterze organizacyjno - partyjnym mało się wyraża w pozytywnym programie na polu działalności społecznej wśród wychodźtwa. Wielką uwagę skupia na przejawy życia politycznego w Polsce, zwalcza rządy prawicowe z przesadną namiętnością, przepowiadającą ruinę i zgubę kraju ojczystego, co na nastrój mas wychodźczych nie oddziaływa korzystnie. Ze względu na swój program działalności religijno-społecznej na lewem skrzydle stoi kościoł narodowy, w luźnym jednak związku pozostaje z ugrupowaniami lewicowemi, a swój główny wysiłek kieruje na zwalczanie kościoła katolickiego. Na lewem skrzydle energja więcej jest krytyczna aniżeli twórcza, energja elementów młodszych i gorętszych, które na gruncie amerykańskim silnie się jeszcze nie ustatkowały i nie zagospodarowały. Niema jednak głosów o zerwaniu z Polską, a natomiast większy kult Państwa Polskiego, niejednokrotnie przyćmiony zbyt wysoką gorączką partyjną. Na podwórku wychodźczem lewica zwalcza obóz prawicowy i mniej wyraźnie organizację parafjalną, a tylko w radykalniejszym odłamie atakuje przesadnie kościół i kler katolicki.

Cofając się o piętnaście lat wstecz, nasuwa się pewna paralela, niedość ścisła, jednak dla politycznej ewolucji wychodźtwa charakterystyczna. Walka o duszę, o rząd wychodźtwa między Związkiem Narodowym Polskim, bojownikiem liberalniejszych idei, a Zjednoczeniem Polskiem Rzymsko-Katolickiem,

zwolennikiem zasad teokratycznych, była rywalizacją dwóch lokalnych nawet, klerykalnych partyj, czy system gminny wzgl. parafjalny ma być właściwą komórką organizacji wychodźczej. Namiętne spory pozostały nierozstrzygnięte, a obecnie do pewnego stopnia rolę Związku przejęły ugrupowania lewicowe, podczas gdy stary weteran tej walki, zasobny i zagospodarowany, ustąpił z pola partyjnych sporów,. a jego lokalne sympatje przechyliły się obecnie na stronę zachowawczo-klerykalnej prawicy. Liberalny zatem kierunek myśli narodowej na wychodźtwie przypadł w spadku ugrupowaniom lewicowym, zajmującym głównie krytyczne stanowisko wobec prawicy, liczebnie silniejszej i materjalnie zasobniejszej, bo opartej o parafje i sympatje główniejszych organizacyj. W sferze zagadnień lokalnych sympatje wychodźtwa stanowczo przechylają się na stronę prawicy, ponieważ parafje i organizacje były i będą główną ostoją jeśli nie pełnej polskości, to bodaj odrębności plemiennej i ekonomicznych interesów. Z drugiej strony krytyczne stanowisko lewicy powoduje, że w ogniu sporów kult polskości na wychodźtwie jest dość wiernie strzeżony, wzgl. nikłe naogół aspiracje zerwania z Polską onieśmielane są prawie zgodnemi głosami prasy obu kierunków.

W tej szachownicy społeczno - politycznej separowaną grupę wśród większych osiedli robotniczych stanowią komuniści polscy. Genezą polskiej partji komunistycznej jest przynależność do syndykalistycznej organizacji Industrial Workers of the World, poruszonej w rozdziale IV, w której istnieje skromna sekcja polska. Poziom partji jest niski, a szeregi jej obejmują gorzej sytuowane sfery robotnicze głównie w rejonie przemysłu włókienniczego. Aktywność grupy była w przełomowym momencie r. 1920 szczególnie żywa i wroga wszelkiej pomocy na rzecz Państwa Polskiego. W następnych latach z poprawą stosunków ekonomicznych w Ameryce, wobec deportacji przez rząd amerykański cudzoziemców, czynnych w skrajnej propagandzie, i wszechświatowego osłabienia prądów komunistycznych, grupa polska narówni z dekadencją amerykańskiego komunizmu zmalała do garści zwolenników, skupionych około dziennika „Głos Robotniczy“, zwalczającego szczególnie miejscową polską partję socjalistyczną.

Trudno ustalić statystykę zwolenników poszczególnych grup politycznych na wychodźtwie. Jedyny miernik, jakim jest prasa, niezawsze pokrywa się z sympatjami czytelników ze względu na przynależność do asekuracyjnej organizacji, zainteresowanie całą Polską i wybór pisma technicznie najlepiej wyposażonego. Nie będzie zbytnio odbiegać od faktycznego stanu przypuszczenie, że na wychodźtwie polityczna prawica i lewica liczy po 5% zdecydowanych zwolenników. Masa natomiast wychodźtwa mało jest zainteresowana programami politycznemi, a przynależność do każdej organizacji ocenia według swych potrzeb lokalnych, myślą zaś obejmuje Polskę raczej jako kraj rodzinny aniżeli Rzeczpospolitą. Sympatje zaś wychodźtwa, ujętego w ramy organizacji parafjalnej, zdecydowanie się przechylają na rzecz prawicy wychodźczej. Stara więc walka o reprezentację czy duszę wychodźtwa toczy się dalej na podłożu politycznem między prawicą a lewicą, zaś na podłożu spo-łecznem widoczna jest pewna formalna rywalizacja między prawicą a centrum w przeciwstawieniu do nikłej konkurencji lewicy. Jednak ponadgminne organizacje poczynają tracić duszę wychodźtwa wskutek przesadnej walki partyjnej, z której u mało krytycznych mas kraj i ideały rodzime wychodzą odarte z uroku. Jeżeli komendy narodowe na wychodźtwie stwierdzają stopniowy zanik swych wpływów, to przyczyny należy szukać w ich własnym braku poczucia wzajemnej tolerancji, zwłaszcza na wychodźtwie niezbędnej. W każdej pracy społecznej szuka się jakiejś „koncepcji politycznej“. Spotkanie towarzyskie, odwiedziny redakcji są dla jałmużnika na cel najwznioślejszy niebez-

13

Wychodźtwo polskie.

piecznym eksperymentem, bo rodzą u drugiej partji czy redakcji przypuszczenie politycznych machinacyj. Pochopne zarzuty, gwałtowne oskarżenia, tragiczne przepowiednie podrywają wiarę, która w czasie niewoli była prostą i jasną ewangelją mas wychodźczych. Wychodźtwo, to masa, przybyła do Ameryki z pod strzechy chłopskiej, która dopiero po drugiej stronie oceanu zwykle uczyła się czuć i myśleć po polsku. Zakładając na obcej glebie podwaliny pod nowe gospodarstwo, wniosło wychodźtwo do niego słaby znicz życia narodowego, oparty na wierze i tradycji rodzimej. Pod wpływem ciernistych czasem wysiłków znicz ten tlał, nabierał siły, a wreszcie podczas wojny buchnął jasnym płomieniem poświęcenia i ofiarności, aby wyładować nagromadzoną energję i wrócić do psychozy spokojnego sumienia, a nawet do utraty wiary i zniechęcenia. Dość gwałtownie zwęża się myśl na wychodźtwie, coraz słabszem tętnem sięga w głąb mas wychodźczych, dość nieoględnie rwą się węzły braterstwa plemiennego. Uczucie pesymizmu i apatji cechuje obecnie życie narodowe na wychodźtwie. Zachodzi obawa, aby ten okres przejściowy nie przeszedł w stan chroniczny, aby życie narodowe nie straciło swego pa-trjotycznego sentymentu. Dawne uczucie ofiarności zaczyna powoli zasypywać proch zapomnienia, rodzi się indyferentyzm, rośnie wyłączna troska o chleb codzienny. Walczy z tern prasa dość nieumiejętnie dawkami politycznemi, reagują energiczniejsze jednostki, lekarstwo jednak na te znieczulające się nerwy wyjść musi również od społeczeństwa w Polsce. Mimo trosk wewnętrznych, musi społeczeństwo polskie więcej zainteresować się wychodźtwem, poznać je i zrozumieć. Przez lata bytowania wśród warunków i poglądów innego otoczenia, z biegiem czasu zmieniają się ludzie, zmieniło się i wychodźtwo. Pozostała stara tęsknota i miłość ojczyzny na podkładzie nostalgji, przybyła duma z odzyskanej wolności, lecz uległy zmianie poglądy i życie dawnych wychodźców z pod trzech zaborów. Na nowo trzeba się poznawać, szukać łączności, badać wspólne troski, nadzieje, ambicje, i głosić prawdę o sobie.

VÄ

1Г Г '

ROZDZIAŁ XII.

¹

Secesja Związku z Amerykańskiej Partji Socjalistycznej nastąpiła podczas wojny na tle nieporozumień w sprawie popierania akcji legionowej Piłsudskiego.

Stosunek do Rzeczypospolitej.

Stosunek do kraju ojczystego przed wojną. — Wzmocnienie łączności wskutek wojny. — Przyjazd przedstawicielstwa Państwa Polskiego, — Krótkotrwałe dysonanse. — Dalsza ofiarność. — Rozczarowanie i jego przyczyny. — Zarzewie walk partyjnych przerzucone z Polski. — Cztery prądy widoczne w stosunku do Rzeczypospolitej. — Łączność kulturalna. — Kwestja obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia, — Horoskopy na przyszłość.

Do najwięcej aktualnych zagadnień należy pytanie, jak się na podłożu życia narodowego ukształtuje stosunek wychodźtwa do kraju macierzystego wobec zmienionych warunków politycznych. Historja ruchu narodowego, przeżycia niedalekiej przeszłości oraz pięciolecie Państwa Polskiego pozwoli na dedukcję pewnych horoskopów na przyszłość. Jest to zagadnienie, które wymaga szczególnie samarytańskiego ujęcia wobec nagromadzonej goryczy, zawodów i gorączki, która mało jeszcze wykazuje ukojenia. Nie leży w intencji niniejszej pracy wyrokowanie o doniosłości podjętych czynów, zasług czy błędów, ponieważ będzie to zadaniem ostrożnego historyka, kiedy podniesione fale życia politycznego wrócą do normalniejszego poziomu. Natomiast zadaniem niniejszego rozdziału jest kronikarskie raczej omówienie zagadnienia, jak się kształtuje ku Rzeczypospolitej na podstawie pięcioletnich doświadczeń stosunek uczuciowy tej potężnej gałęzi polskiej, oderwanej od pnia macierzystego.

Przed wojną stosunek do kraju ojczystego polegał na utrzymywaniu łączności duchowej, a raczej familijnej, było to przywiązanie do ziemi ojczystej i troska o powodzenie rodzin, pozostałych w kraju, a mniej poczucie wspólnej sprawy narodowej. Wyrazem tej łączności była prasa, kontakt orga-nizacyj na wychodźtwie z organizacjami w Polsce oraz stosunki wychodźców z rodzinami pozostałemi w kraju. Prasa polska w Ameryce mimo swych nie-domagań stanowiła jedyne źródło informacyj dla prasy w Polsce o życiu wychodźtwa. Warunki jednak wymiany były dość uciążliwe, wielka liczba i rozmiar pism polsko-amerykańskich, duży partykularyzm lokalny, odrębne stosunki i nieznajomość świata amerykańskiego powodowały, że wymiana myśli i obopólne zainteresowanie były stosunkowo słabe. Dopiero otwarcie w Chicago kilka lat przed wojną z ramienia Związku Narodowego Polskiego biura prasowó-informacyjnego, pozostającego w kontakcie z placówkami prasowemi Polskiej Rady Narodowej w Paryżu, Londynie, Rzymie i Rapperswylu, przyczyniło się do lepszego i żywszego nawiązania stosunków. Tak samo kontakt między organizacjami politycznemi i społecznemi był zbyt dorywczy, aby stosunek do Polski oprzeć na trwalszych podstawach. Wymiana korespondencji

między wychodźcami a rodzinami czy kółkiem znajomych z natury rzeczy obracała się głównie w ramach trosk życia codziennego. Łączność zatem duchowa wychodźtwa z krajem ojczystym była stosunkowo słaba, powoli i tuż przed wojną poczęła tkać silniejsze węzły. Dopiero przeżycia wojny, troska o los najbliższych, skąpe wiadomości z ziem polskich i napięcie energji około walnego celu odzyskania niepodległości, wątłą dotychczas nić uczuciową skuwało coraz silniejszemi ogniwami.

Z dumą spoglądało wychodźtwo, jak z oparów wojennych po zawieszeniu broni wyłaniało się Państwo Polskie, ponieważ do tego zmartwychwstania przyczyniło się hojną ofiarą krwi i mienia. Z wzruszeniem nadsłuchiwano wieści z kraju, a były one skąpe i urywkowe z powodu warunków komunikacji, powracających powoli do normalnej wymiany. Tern więcej budzące się do życia Państwo Polskie otoczone było aureolą męczeństwa, walki i idealizmu. W tern tkwi źródło licznych późniejszych złudzeń i zawodów, jakie wychodźtwo narówni ze społeczeństwem polskiem w kraju przeżywało. Na tle ideologji, zaostrzonej wskutek naturalnej nostalgji za krajem ojczystym, rodziło się przekonanie, że Polska po zrzuceniu jarzma niewoli szybko zagoi rany, zadane wojną, że wkroczy na drogę dobrobytu i dostatku, ładu i porządku, zbliżonego do Stanów Zjednoczonych. Rzeczywistość odbiegała zwolna od oczekiwań, od wyśnionych marzeń przy dotknięciu z twardemi warunkami życia codziennego i politycznego. Niewola krępowała swobodny rozwój sił narodowych i kulturalnych, wojna wstrząsnęła podstawami życia społecznego, więc z małym zapasem znajomości stosunków i sił, drzemiących na ziemiach polskich, zarówno społeczeństwo w kraju jak i wychodźtwo stawało przed tak doniosłym problemem państwowości polskiej. Wiadomości, nadchodzące z Polski, o ruinach, zgliszczach, o głodzie i zniszczeniu znajdowały wrażliwe serca i hojne dłonie i wychodźtwo dalej śpieszyło młodemu państwu ze szczodremi darami, których wartość sięga miljonów dolarów. Oznaki patrjotyzmu, wiary i troski o zdobywającą niepodległość ziemię ojczystą były wzruszające właśnie dlatego, że dawały się najszczerzej odczuć wśród mas. Pomoc, składana Polsce, była szczerą i serdeczną ofiarą, płynęła ze szlachetnych pobudek i gorącego patrjotyzmu.

Przyjazd pierwszego oficjalnego reprezentanta Rządu Polskiego, konsula generalnego Konstantego Buszczyńskiego, był przyjęty przez całe wychodźtwo z oznakami dużego entuzjazmu, jako widoczny symbol niepodległej Rzeczypospolitej. Na cześć pierwszego urzędowego gościa odbywały się nieustanne wiece i przyjęcia, przyczem płynął hojnie ofiarny grosz na pomoc Polsce. Do tego gorącego przyjęcia konsula Buszczyńskiego poza oficjalnym charakterem przyczyniły się jego wysokie zalety ducha i charakteru, znajomość stosunków wychodźtwa polskiego i powszechny szacunek, jaki zdobył sobie wkrótce niestrudzoną pracą i wysokim patrjotyzmem o pewnym podkładzie pięknego romantyzmu polskiego.¹) W lipcu 1919 roku rozpoczął urzędowanie Konsulat Generalny w Nowym Jorku jako pierwsza placówka Państwa Polskiego w Ameryce. W porównaniu z innemi państwami, które mają kilkuwiekową tradycję i rutynę konsularną za sobą, pierwszy polski urząd konsularny stanął przed nader trudnem zadaniem. Skomplikowane zagadnienia, wywołane wojną i pięcioletniem przerwaniem stosunków z krajem, utrudniona komunikacja z Polską, okres organizacji wewnętrznej kraju i troska o powodzenie wojenne nazewnątrz, a wreszcie początkowa mało realna ocena problemów amerykańskich przez czynniki krajowe, powodowały, że pierwszy

urząd konsularny, zdany na własną prawie inicjatywę, stanął przed zadaniem, w sferze pracy realnej trudnem do rozwiązania.

Przybyły przedstawiciel Najjaśniejszej Rzeczypospolitej miał być równocześnie fachowym i życzliwym doradcą w troskach i opiekunem w potrzebie trzymiljonowej masy wychodźczej. Kiedy po krótkim okresie powitań i przyjęć nastąpiło oficjalne otwarcie konsulatu, wyszły najaw tysiące życzeń, trosk i dolegliwości wychodźtwa, na które należało śpiesznie szukać recepty. Recepty tej konsulat niezawsze mógł zaraz znaleźć, często Z przyczyn od siebie niezależnych, stąd powstawało rozczarowanie i niezadowolenie. Liczne rzesze wychodźtwa oczekiwały wiadomości z kraju, pragnęły przesłać pieniądze rodzinom, zamierzały w najkrótszymi czasie powracać do Polski. Rozpoczął się zwłaszcza gorączkowy okres powrotu do Polski wśród uciążliwych warunków. Tysiące reflektantów na paszport oczekiwało przed gmachem urzędu, tamując prawie zupełnie ruch uliczny. Nie pomagały żadne porady i wyjaśnienia, że powracać nie można, bo brak komunikacji okrętowej z Polską naraża podróżnych na niepowetowane straty. Wbrew wysiłkom urzędu rozpoczął się okres reemigracji dzikiej, bezplanowej, która reemigrantom przyniosła tylko smutną niedolę w obozach koncentracyjnych krajów przechodnich z powodu chaosu powojennej doby. Powstawało stąd nazewnątrz złudzenie, że konsulat nie stanął na wysokości zadania, masy, pragnące powracać, nie oceniały trudności, jakie trzeba było przezwyciężać, aby nawiązać więcej znośną komunikację morską z Polską. Z biegiem kilku miesięcy zator spraw i gorączka powrotu ujęta została w normalny tok, a w miarę lepszego kontaktu z Polską podnosiła się administracyjna wydajność służby konsularnej, szerzej omówiona w dalszych rozdziałach.

W listopadzie 1919 r. rozpoczęło urzędowanie Poselstwo Polskie w Waszyngtonie z posłem ks. Kazimierzem Lubomirskim na czele, a w roku następnym za pierwszą placówką konsularną w Nowym Jorku powstają nowe urzędy i wkrótce organizuje się sieć konsularna, obejmująca obecnie sześć urzędów.

Otwarcie reprezentacji dyplomatycznej i konsularnej w Ameryce nadało odmienny charakter dotychczasowemu stosunkowi do Polski. Z natury rzeczy młoda służba konsularna musiała wejść w żywy kontakt z wychodźtwem, aby zapoznać się z jego troskami i postulatami, aby oddziaływać na wyrobienie zdrowej opinji o stosunkach w Państwie Polskiem, aby wyrabiać poczucie obywatelstwa polskiego wzgl. aby przekuć przywiązanie do ziemi ojczystej na szacunek do Państwa Polskiego. W tym celu reprezentanci urzędów na zaproszenie chętnie biorą udział w wiecach patrjotycznych, w uroczystościach narodowych, oraz współdziałają w pracy komitetów na cele ogólno-narodowe. Emigracja to potężne źródło ducha polskiego, energji ludzkiej i zasobów finansowych, na które Państwo Polskie musi spoglądać z pełną nadzieją przy realizacji swych postulatów gospodarczych. Emigracja tych nadziei nie zawiodła i okazała się w dalszym ciągu równie wrażliwą i ofiarną. Nietylko wymagania narodowe, ale i postulaty chwili nakazywały organizacji konsularnej wejść w żywy kontakt z wychodźtwem.

Współpraca z wychodźtwem nie obyła się jednak bez pewnych dysonansów na tle rozbicia politycznego wychodźtwa. Stojąc na stanowisku pełnej bezstronności, służba konsularna nie ma prawa wyróżniać organizacyj wzgl. manifestować swych sympatyj politycznych. Zatem nie wolno reprezentantowi rządu odrzucać zaproszeń lub pomijać środowisk polskich, które manifestują swą lojalność państwową. Obowiązek urzędów wykonywania zleceń, posłuchu i szacunku dla tego rządu, który dzierży ster władzy, dalej przybywanie politycznych delegacyj z Polski stwarza dla urzędów sytuację trudną,

niezawsze należycie ocenioną. Położenie komplikowała przynależność i to wpływowej części wychodźtwa do obywatelstwa amerykańskiego, której ze stanowiska prawa międzynarodowego należy pozostawić ustalenie stosunku do Polski jej wyłącznej inicjatywie. W tych warunkach położenie reprezentantów rządu polskiego wymaga dużej skali dyplomacji, aby pozyskać sobie zaufanie wychodźtwa wzgl. nie dawać powodu do skorego na obczyźnie krytycyzmu.

Przybycie przedstawicielstwa Państwa Polskiego nastąpiło w chwili, kiedy Wydział z dużą słusznością mógł reprezentować opinję wychodźtwa, kiedy miał przywileje reprezentacji politycznej, uznanej prowizorycznie przez rząd amerykański, kiedy niejako własny skarb i wojsko uzasadniało roszczenia do suwerenności wzgl. pewnych atrybucyj rządowych. Przyjazd urzędowych reprezentantów Rzeczypospolitej siłą rzeczy musiał odebrać Wydziałowi pewną część atrybucyj, pozbawić go wielu przywilejów reprezentacyjnych, a zatem i osłabić jego powagę. Na tern tle dawał się zauważyć mimo pozornej serdeczności pewien nurtujący wewnątrz żal i niechęć do przedstawicielstwa Rzeczypospolitej. Na tern również tle wyłoniła się kwestja obsady placówek konsularnych, względnie życzenia, aby za wzorem amerykańskim posterunki urzędowe objęli reprezentanci zwycięskiej orjentacji politycznej. Podobne jednak rozwiązanie nasuwało cały szereg poważnych wątpliwości, czy wówczas urzędy byłyby w możności sprawnie i karnie wykonywać zarządzenia władz krajowych i uchronić się od zarzutu stronniczości.

Z drugiej strony Komitet Obrony Narodowej, stanąwszy odrazu na stanowisku państwowości polskiej, gorąco popiera konsulaty i gło^i hasło wysyłania przez nie ofiar do Polski. Zbieranie, wzgl. przesyłanie ofiar przez konsulaty spotyka się z widoczną niechęcią Wydziału, w. kołach którego rodzi się zarzut, że placówki konsularne obsadzane są sympatykami Komitetu, że urzędnicy Rzeczypospolitej przystępują do organizowania już zorganizowanego wychodźtwa, że autonomja wychodźtwa jest rzekomo zagrożona przez ingerencję przedstawicieli rządowych. Placówki konsularne znalazły się w trudnej sytuacji między niechęcią Wydziału a sympatją Komitetu i mimo ostrożnego postępowania nie ustrzegły się ze strony prawicy, a później lewicy, od pochopnego zarzutu partyjności, nie liczącego się z położeniem czy zadaniem urzędów konsularnych.

Opieka społeczna nad wychodźtwem jest zawodowem zadaniem urzędów, propagowanie troski i ofiarności na cele ogólno-narodowe czy społeczne jest zadaniem obywatelskiem, od którego urzędy uchylić się nie mogą, aby nie spotkać się ze słusznym zarzutem inercji czy obojętności. Współpraca z wychodźtwem należy do codziennego zakresu działalności placówek konsularnych, nieporozumienie może się natomiast wyłonić w pytania, czy praca ta obejmować ma szersze kręgi, czy też zmierzać do wygodnego zamykania się w bramach konsulatu wzgl. skupienia energji w administracyjnym kierunku. Jeżeli konsulat pojmuje szerzej swe społeczne i obywatelskie zadanie, spotyka się z niechęcią jednej części wychodźtwa, gdy natomiast stara się ograniczyć do pracy wewnątrz biura, spotykają go zarzuty drugiej części wychodźtwa. Przekształcić się w chłodną biurokrację placówki konsularne ani chcą ani mogą, ponieważ wymagania wychodźtwa, pragnącego usłyszeć czy poradzić się reprezentanta Rzeczypospolitej, na to nie pozwalają, a z drugiej strony w interesie różnorodnych zadań i obowiązków, jakie na barkach urzędów konsularnych spoczywają, leży żywy i nieustanny kontakt z wychodźtwem.

Brak spokojnej oceny zadań urzędów powodował, że placówki konsularne musiały się liczyć z każdem zdaniem w korespondencji urzędowej, z każdem słowem, wyrzeczonem publicznie, z każdym gościem, wchodzącym

w bramy konsulatu, które bez wyjątku stać muszą dla wszystkich otworem. Ta pochopność do politycznego zabarwiania placówek rządowych czy ich współpracowników stwarza atmosferę administracyjnej obawy, hamuje inicjatywę i spycha urzędnika do roli manekina, stojącego pod groźbą wyroku partyjnego. W miarę jednak wyrabiania się poczucia państwowości rosła również na wychodźtwie ocena zadań służby zagranicznej i gruntowało się przekonanie, że urzędnik państwa polskiego na wzór administracji innych państw musi sobie wyrobić poczucie karnej i wiernej służby na rzecz całej Rzeczypospolitej. Wśród administracji Państwa Polskiego najpierw nauczyć się tego obowiązku musieli urzędnicy służby dyplomatyczno-konsularnej, z zagranicznej perspektywy oceniając potrzeby państwowe.

Reprezentacja urzędowa nie przybyła więc na drugą stronę oceanu po honory czy zaszczyty, przeciwnie odrazu zasiadła do warsztatu ciężkiej pracy, aby godnie służyć potrzebom wychodźtwa i swego Państwa. Niezawsze mogła dopomóc we wszystkich dolegliwościach wychodźtwa, zadowolić wszystkie potrzeby i pragnienia, bo każdy bezstronny badacz stosunków na wychodźtwie przyzna, że należy to do rzędu nieziszczalnych zadań. W trudnych warunkach garść urzędników młodej Rzeczypospolitej, przybyłych z Polski, podjęła się mozolnej pracy i spełniła ją według swych najlepszych chęci i sił, ożywiona przytem tą przewodnią myślą, że według ich pracy, umiejętności i postępków urabiać sobie będzie wychodźtwo opinję o młodem Państwie Polskiem i jego administracji.

Wskutek powstania Państwa Polskiego ideologja życia narodowego na wychodźtwie uległa zasadniczej ewolucji. Główną podstawą życia narodowego była idea niepodległości Polski. Tą myślą żyło wychodźtwo, tej idei jego przewódcy służyli i głosili ją masom. Pod wpływem tej idei organizowało się sokolstwo, młodzież czy wreszcie Związek Wojsk Polskich. Ideologja powstańcza i niepodległościowa głęboko zakorzeniła się w sercach wychodźtwa, a jej wyrazem w czasie wojny był zaciąg do legjonów Piłsudskiego, formacja armji Hallera i wysoki procent polskiego ochotnika w armji amerykańskiej. Do organizacji pozytywnej łączył się czynnik negatywny, że wychodźtwo potępiało rządy zaborcze, akcentowało polską odrębność i podnosiło protest przeciw niewoli. Patrjotyzm wychodźtwa w czasie wojny doszedł do najwyższego napięcia, do szczerego i imponującego hasła „Wszystko dla Polski“, wybitnie przyczynił się do zrealizowania gorących pragnień, lecz z chwilą tej realizacji znikła równocześnie najważniejsza podnieta życia narodowego. W miejsce służby na rzecz sprawy polskiej, której główną treścią była niepodległość, wyłoniła się służba dla Państwa Polskiego i w tej nowej ideologji trzeba się dopiero wychowywać. Gdy wychodźtwo z Polską łączyła więź plemienna, mowa, kultura, tradycja historyczna, to z chwilą powstania Państwa Polskiego do tych węzłów przybyły prawa i obowiązki obywatelstwa polskiego wzgl. prawa regulujące stosunki międzynarodowe. Wychodźtwo złożyło imponujący dowód przywiązania i umiłowania kraju ojczystego. Spełniło się życzenie Agatona Gillera z 1879 r., aby wychodźtwo przygotować i zużytkować dla służby narodowej. Wyłania się obecnie pytanie, jak odbywa się proces przekucia miłości do Polski na przywiązanie do Państwa Polskiego. Proces ten w latach 1919 i 1920 na podkładzie uczuciowym odbywał się prawidłowo, z radością można było spoglądać, jak przeżycia i potrzeby młodej Rzeczypospolitej znajdują ofiarną pomoc na wychodźtwie, jak ono razem z macierzą przeżywa wspólne radości i trwogi. Wychodźtwo objęło rolę samarytanina, a jak ta ofiarność była powszechna, wykazuje poza imponującym sprawozdaniem Wydziału Narodowego zestawienie Konsulatu Generalnego

w Nowym Jorku za rok 1920, który w tym roku tytułem ofiar dobrowolnie nadesłanych przesłał do Polski przeszło 350.000 dolarów.

Dowodem wysokiego patrjotyzmu i przywiązania do młode] Rzeczypospolitej była rozsprzedaż 6% pożyczki dolarowej wśród wychodżtwa. Emisja tej pożyczki przez Państwo Polskie w r. 1920 nastąpiła wśród horoskopów niebardzo pomyślnych wobec najazdu bolszewickiego w Polsce, a poczynającego się bezrobocia w Ameryce. Po wtóre pożyczka rozpisaną została stosunkowo dość późno, wskutek czego nie zużytkowano dostatecznie entuzjazmu wychodżtwa, ponieważ kampanja pożyczkowa w jesieni 1919 r. byłaby niewątpliwie przyniosła trzykrotnie większy rezultat. Mimo pewnej niechęci do emisyjnego kontraktu i braku zabezpieczenia giełdowego, pożyczka przyniosła stosunkowo pomyślny wynik 18,472.800 doi. Wprawdzie cyfra ta jest daleką od projektowanej w wysokości 50 miljonów, jednak w porównaniu z identycznemi próbami na rynku amerykańskim nie można pożyczce polskiej odmówić powodzenia. Próby pożyczki czeskiej i rusińskiej nie powiodły się, natomiast pożyczka włoska przyniosła tylko 11 miljonów, pomimo zasobniejszego i liczniejszego wychodżtwa włoskiego. Pożyczka zatem polska była wyrazem patrjotyzmu, a raczej apelem do patrjotyzmu wychodżtwa. Wychodżtwo nie traktowało jej jako źródła dochodu, lecz raczej jako jednorazową ofiarę dla Państwa Polskiego, a tę opinję potwierdza ilość kuponów, przedstawianych do wypłaty. Na podstawie zestawienia National City Bank w N. Jorku, wypłacającego kupony, poważna liczba posiadaczy obligacyj pożyczkowych nie zgłasza się po zaległe odsetki, traktując pożyczkę jako ofiarę.

W zaraniu więc Państwa Polskiego wychodżtwo ze spotęgowanym zapałem śpieszy na pomoc ziemi ojczystej i składa wzruszające dowody szczerego i niekalkulującego patrjotyzmu. Jest to tern więcej uwagi godnem, że ten sentyment porusza masy, które na obczyźnie poznały raczej abstrakcyjnie Polskę i nauczyły się ją na podłożu nostalgji kochać. W urzędzie, na wiecu czy w parafji dawały się zauważyć głosy i czyny silnej wiary, ofiarności i przywiązania do kraju ojczystego, imponujące w swej prostocie i szczerości. Patrjotyzm mas, szczery i bez kombinacyj, został jednak wyzyskany na cele egoistyczne jednostek i przedsiębiorstw, a wraz z licznemi zawodami, jakie żywszy kontakt z Polską przyniósł, gasł tak szybko, że z niego dzisiaj pozostały zaledwie okruchy. Po wielkim niejako wysiłku przyszedł okres osłabienia, po wielkich czynach zjawiły się objawy niechęci i obojętności. Na gwałtowny spadek tej skali złożyło się szereg przyczyn, którym zkolei przyjrzeć się należy.

Wychodżtwo pośpieszyło Macierzy z ofiarną i imponującą pomocą, słusznie więc wśród więcej zasłużonego wydziałowego odłamu wychodżtwa oczekiwano, że za te zasługi zjedna sobie jeśli nie silny wpływ, to przynajmniej posłuch, że się spotka z widomem uznaniem czy z hołdem. Z właściwem naturze ludzkiej pragnieniem spodziewano się, że Polska z pełną wdzięcznością oceni zapał, zasługi i trudy, lecz wzamian za to w gorączce partyjnej padły słowa niekiedy przykre, które budziły słuszne uczucie goryczy w kołach Wydziału. Wypadki polityczne w Polsce nie potoczyły się spodziewanym torem i ten zawód stawia Wydział wobec Rządu Polskiego w przykrym nieprzewidzianym konflikcie, który mimo enuncjacyj i wynurzeń sączy niechęć i rozgoryczenie czy rozczarowanie z odrodzonej Polski. W miarę zanikania wpływów zaostrza się konflikt, więc opozycja do Rządu Polskiego nie ogranicza się tylko do spokojnej krytyki jego poczynań, lecz stawia wskutek nieumiejętnego łączenia dwóch pojęć całe Państwo Polskie w nader nieko-rzystnem świetle we wszystkich dziedzinach życia państwowego i społecznego.

Dla mas, które słały ofiarny grosz i pokochały Polskę nie spokojnym mózgiem, lecz wrażliwem uczuciem, że pochopne i przesadne wieści o niedomaganiach Państwa Polskiego, oparte na sporach partyjnych, sączyły w serca rozgoryczenie i rozczarowanie z odrodzonej Rzeczypospolitej.

roku 1923 około 3.000 dolarów

Ofiarność i praca zbiórkowa na rzecz potrzeb Polski nie obyła się bez zabarwienia politycznego, które w głównej mierze zgasiło zapał. Ruiny i zgliszcza, głód i wojna w odrodzonej Rzeczypospolitej znajdowały silne współczucie wśród mas wychodźczych, które szczodrze składały ofiary przy każdej sposobności, a więc wiecu, zabawy, wesela i t. p. na liczne apele prasy czy delegatów z Polski. Wywiązałą się jednak duża drażliwość i ambicja polityczna na punkcie zbierania ofiar. Inicjatywa do zbierania składek wychodziła z pośród licznych organizacyj społecznych i politycznych na wy-chodźtwie lub z ramienia delegatów, przybyłych z Polski. Konflikt ten na tle kolekty ofiar zaostrzał się zwłaszcza w miarę przybywania delegatów z Polski w celach wyłącznie partyjnych tak dalece, że wszystkie najszlachetniejsze nawet poczynania, dalekie od polityki jednej części wychodźtwa, spotykały się z atakami drugiej strony, posługującemi się tem samem hasłem: „Zamknij chłopie kieszeń, bo twe pieniądze idą na cele partyjne“. Takie hasło najwięcej przemawiało do przekonania mas w tem znaczeniu, że widocznie obie strony mają rację, kiedy chłop faktycznie zamknął kieszeń, a jak szybko, wskazują zestawienia rachunkowe wszystkich organizacyj na wychodźtwie. Dobrym barometrem tego zwrotu jest Konsulat Generalny w Nowym Jorku, który, wykonując zlecenia ofiarodawców, w roku 1920 przesłał przeszło 350.000, w r. 1921 — 50.000, w r. 1922 5.000, do Polski tytułem ofiar. Obok tego popularnego a tak zdradliwego hasła na zanik ofiarności, będącej wyrazem sentymentu patrjotycznego, złożyły się dalsze przyczyny, a więc niejednolitość w organizacji zbiórkowej i powolne nadsyłanie pokwitowań z odbioru ofiar, wreszcie przesilenie ekonomiczne w Ameryce, a korporacyjne wśród wychodźtwa.

na

Kolekta ofiar przerodziła się w rodzaj przedsiębiorstwa. Z Polski

płynęła cała fala delegatów — często o problematycznej wartości na polu pracy społecznej. Poczęli przyjeżdżać zwykle bez wiedzy organów rządowych liczni delegaci, upoważnieni przez swych społecznych mocodawców do podejmowania zbiórki lub o dość wątpliwych pełnomocnictwach, którzy w miarę swych zdolności i systemów organizowali kolektę. Równocześnie pocztą nadchodziły petycje różnorodnych instytucyj i jednostek ze wszystkich ziem Rzeczypospolitej, utrzymane często w tonie przesadnym, np. prośby o ułatwienie nabycia majątku ziemskiego za cenę kilkunastu tysięcy dolarów, naturalnie za zwrotem pożyczki. Obok próśb o pomoc na szlachetne i pilne do zaspokojenia potrzeby w kraju nadchodziły żądania, zdradzające jeśli nie próby wyłudzenia, to w każdym razie jakieś chorobliwe apetyty i zupełną nieorjen-tację w miejscowych warunkach. Ofiarność wychodźtwa przyniosła ten niepożądany skutek, że wytworzyła w Polsce przesadną opinję o mnogości i łatwości pozyskania dolarów. To przekonanie zachęcało różnych argonautów do wypraw za ocean, kończących się naogół dość szybkiem rozczarowaniem. Przesada ta oddziaływała zniechęcająco na kieszeń ofiarodawców, zwłaszcza, że się wytworzyła różnorodność celów i wzajemna konkurencja, zabarwiona polityką. Zanik ofiarności sprowadzała nieumiejętność delegatów, mało obez-znanych z lokalnemi warunkami, więc odzew „Zamknij chłopie kieszeń“ znalazł aż nadto podatny grunt do posłuchu. Wobec lekkomyślnych wieści, że ofiary idą na cele partyjne, podniosły się głosy powątpiewania, czy pieniądze doszły i należycie użyte zostały, bo Polska je przyjmowała, a niezawsze składała podziękę. Ofiary te doszły i według życzeń użyte zostały, a chociaż serca

w Polsce wezbrane były wdzięcznością, to brakło niekiedy czasu na pisanie pokwitowań i wysyłanie dziękczynnych listów, gdy wojna wrzała na granicach, a troska o chleb codzienny dręczyła' wewnątrz kraju.

Ofiarność na rzecz Polski obniżyła się wreszcie wskutek kryzysu ekonomicznego w Ameryce, jaki nastąpił z powodu przejścia przemysłu od produkcji wojennej do pokojowej i odbił się niekorzystnie przedewszyst-kiem na skali zarobków napływowej wartstwy robotniczej, a więc immigran-tów. Poczęści kryzys amerykański pociągnął za sobą bankructwo korporacyj polskich, powodując klęskę finansową, która kosztowała wychodźtwo około 30 miljonów dolarów. Po rozpoczęciu rokowań pokojowych formalna febra akcyjna ogarnęła wychodźtwo. Pod starem hasłem „Wszystko dla Polski“ zawiązały się towarzystwa akcyjne dla podniesienia handlu, przemysłu i odbudowy kraju. Będzie o ich organizacji obszerniej mowa w końcowych rozdziałach niniejszej pracy, w łączności natomiast z obecnym tematem należy podkreślić, że budowa spółek akcyjnych oparta była głównie na patrjotyzmie wychodźtwa i że zawód i straty, jakie upadek tych poczynań przyniósł, silnie przyczynił się do obniżenia wśród wychodźtwa uroku i godności sprawy polskiej czy Państwa Polskiego. Były cele czyste i usiłowania godne, częściej planowe nadużycie, a najczęściej rażący brak kwalifikacji u organizatorów danej korporacji. Cechą najwięcej charakterystyczną tej kampanji akcyjnej był apel do patrjotyzmu wychodźtwa. Podstawowym argumentem różnych agentów i pośredników, zarabiających kilkadziesiąt procent na sprzedaży akcyj, było odwoływanie się do uczuć patrjotycznych wychodźtwa. Zdumiewającym wprost był spryt, z jakim do propagandy akcyjnej wyzyskiwano obchody narodowe, nie orjentujące się wybitniejsze jednostki, bezpłatne przedstawienia ruchomych obrazków o Polsce, zwykłą korespodencję administracyjną konsulatu w Ameryce czy ministerstwa, leśnictwa i innego urzędu w Polsce, aby sprzedaży akcyj nadać charakter pomocy Polsce wzgl. zdobyć pozory aprobaty Rządu Polskiego. Przy kampanji akcyjnej różni pośrednicy i agenci rzucali lekkomyślnie dla celów osobistego zysku najwięcej fantastyczne horoskopy zysku, jaki ze stosunków z Polską miał płynąć, a przede-\yszystkiem podkreślali, że nabycie akcji jest obowiązkiem patrjotycznym każdego Polaka. Rozchodziły się wśród wychodźtwa liczne, artystycznie wykonane akcje, które często już zgóry poza dobrą litograficzną robotą nie kryły żadnej wartości. Na te akcje szedł często ostatni ciężko zapracowany grosz, tak, że konsulat, likwidując spadek po zmarłych na obczyźnie obywatelach polskich, otrzymał niejednokrotnie tytułem spuścizny wyłącznie bezwartościowe obligacje. Upadek zatem korporacyj, budowanych głównie pod hasłem pomocy Polsce, pomijając straty materjalne, obniżył w oczach mas urok Państwa Polskiego. Niepowodzenie łatwo było przerzucić na drugą stronę oceanu, na Polskę, na Rząd Polski, dość lekkomyślnie zwalczany. Nie ulega kwestji, że były również zamiary uczciwe, że do upadku korporacyj przyczynił się współczesny kryzys ekonomiczny w Ameryce i spadek marki polskiej, górowała jednak rażąca nieumieję‘ność organizatorów, będąca wyrazem słabego przygotowania społeczeństwa polsko-amerykańskiego do szerszej kooperatywy ekonomicznej, a często celowy wyzysk i nadużycie wśród wielu rzekomych nowych pionierów handlu polskiego.

Na osłabienie powagi Państwa Polskiego wpłynęły losy marki polskiej. Jak dolar jest traktowany jako symbol potęgi i równowagi ekonomicznej Ameryki, tak marka polska stała się wyrazem niedomagań Państwa Polskiego niejako równorzędnie ze stratami materjalnemi. Z powodu spadku waluty polskiej traciły korporacje akcyjne, nadawcy pieniędzy dla krewnych w Polsce i właściciele kont oszczędnościowych w bankach krajowych. Korporacje akcyjne, operujące w Polsce, wskutek zamiany dolarów na walutę polską ze spadkiem marki polskiej traciły kapitał zakładowy i popadały w rujmujące kłopoty finansowe. Poważne straty ponieśli nadawcy pieniędzy do Polski, a ponieważ wskutek spowodowanego wojną przerwania komunikacji nagromadziły się liczne zobowiązania, zwłaszcza familijne, przeto na przesyłce dolarów do Polski poszkodowane zostało prawie całe wychodź-two. Szkody te do pewnego stopnia można nazwać fikcyjnemi, biorąc pod uwagę, że przeciętna siła kupna dolara w Polsce była niekiedy czterokrotnie wyższa aniżeli w Ameryce i dopiero obecnie daje się zauważyć większa tendencja do wyrównania. Strata jednak ze spadkiem waluty polskiej była widoczną i drażniącą, zwłaszcza, że realizacja przekazów postępowała zbyt powolnie. Banki amerykańskie nie zdobyły się na szybkie nawiązanie bezpośredniego kontaktu z Polską, lecz powróciły do dróg, utartych przed wojną, więc pośrednictwa niemieckiego wzgl. austrjackiego, wskutek czego przesyłka szła przez ręce kilku pośredników z tym zasadniczym ujemnym skutkiem, że waluta dolarowa pozostawała w rękach obcych, a często i wrogich czynników. Pomijając narazie liczne nadużycia, jakie na tle przesyłek pieniężnych powstały, należy przedewszystkiem podkreślić fakt, że w razie niedoręczenia — często celowego — pieniędzy w Polsce zwrot następował w walucie markowej po kursie dnia. Gdy więc przekaz po różnych losach wrócił do nadawcy, reprezentował już dla niego zaledwie kilka procent wartości poprzedniej. Ustawodawstwo bowiem amerykańskie traktuje przesyłkę pieniędzy jako dobrowolną umowę, której ryzyko ponosi inicjator, a więc w danym wypadku nadawca pieniędzy. Po drugiej stronie oceanu banki polskie nie odrazu stanęły na wysokości zadania, zaś sieć pocztowa nie była należycie zorganizowana, rozgałęziona i przygotowana do obrotu czekowego, zwłaszcza, że początkowe wysiłki wskutek najazdu bolszewickiego na wschodnich ziemiach zostały zniweczone. Powolna więc realizacja, straty na kursie i brak pokwitowań zniechęcały wychodźtwo i obniżały zaufanie do administracji krajowej. Sytuację ratowały konsularne biura przekazowe, które starały się sprawnie i szybko wywiązać się ze swego zadania, a nadto w razie niedoręczenia przekazu zwracały nadawcy pełną kwotę w walucie dolarowej.

Przykrym zwłaszcza stał się los właścicieli kont oszczędnościowych w instytucjach bankowych w Polsce. Lokata oszczędności dolarowych w Polsce u jednych deponentów płynęła z patrjotycznej chęci przyjścia z pomocą Rządowi Polskiemu przez złożenie oszczędności do jego dyspozycji w Pocztowej Kasie Oszczędności lub w Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej, u drugich wybitniejszą rolę grała chęć spekulacji na zwyżkę marki polskiej, zwłaszcza, że często pod tym względem w kołach wychodżtwa dawał się zauważyć duży optymizm. Lokata ta nie przybrała stosunkowo dużych rozmiarów, naraziła jednak wszystkich właścicieli kont oszczędnościowych w Ameryce na równoległe ze spadkiem marki stopnienie zwykle ciężko zarobionego kapitału. Również przykre były doświadczenia z wysyłką paczek, ponieważ wskutek niedbalstwa agencyj i firm przewozowych oraz niedomagań poczty polskiej ginęły liczne ładunki, a nadawcy nie mogli dochodzić swych pretensyj mimo ubezpieczenia ze względu na kolektywną asekurację i uciążliwe formalności, z udowodnieniem straty złączone. Powyższe zagadnienia natury ekonomicznej będą szerzej omówione w końcowych rozdziałach, a obecnie podnieść należy, że te zawody, które na tle stosunków z Polską stały się udziałem licznych wychodźców, budziły naturalne powoływanie się na stosunki amerykańskie, a rozczarowanie z młodego Państwa, zwłaszcza, że masy nie-zawsze umieją spoglądać z wyrozumiałością na te rozliczne trudności, przed jakiemi budowa Rzeczypospolitej stanęła.

Do smutnych zjawisk współczesnych należy powrót do Ameryki dużej rzeszy wychodźców, która po przybyciu do Polski zawiodła się w swych przesadnych nadziejach i rozgoryczona powróciła na ziemię Waszyngtona. Jedni uważali swój pobyt w Ameryce za przejściowy, powrócili do swych rodzin i zagona ojczystego, inni podążyli ze swemi oszczędnościami, ulokowanemi w banku lub korporacji ; jedni wrócili z pobudek czysto patrjotycznych, aby swój dorobek umysłowy i materjalny oddać na usługi Państwa Polskiego, inni chcieli zużytkować siłę kupna dolara w Polsce. Różne cele i nadzieje powodowały tą falą powrotną, którą czekało dość często rozczarowanie. Wskutek wojny ziemie polskie uległy zbyt gwałtownej ewolucji społecznej, aby dla przybyszów, zmodelowanych wskutek pobytu wśród obcego otoczenia, nie wzbudzić uczucia obcości. Powrót do Polski jest rodzajem nowej emigracji, która wymaga równie dużej dozy wysiłków, aby się na nowo wśród starego otoczenia zaaklimatyzować. Przychodziło to dość trudno, ponieważ skala potrzeb życiowych w dobrobycie amerykańskim poważnie się rozszerzyła, aby w Polsce nie wywołać uczucia zawodu, gdy i dalsze nadzieje, z powrotem związane, poczynały zawodzić. Waluty dolarowej niezawsze udało się korzystnie wyzyskać, przeciwnie posiadanie tej waluty zachęcało do sprytniejszego oszustwa czy wyzysku, zwłaszcza że Państwo Polskie, zajęte naglącemi zagadnieniami wewnętrznej i zewnętrznej natury, nie było w możności otoczyć reemigracji odrazu troskliwą opieką. Po bliższem zetknięciu się ze stosunkami w Polsce okazywało się, że doświadczenie czy praktyka amerykańska dość przykro zawodzi. Dorobienie się majątku w Ameryce nie zapewniało w Polsce spodziewanego szacunku czy znaczenia towarzyskiego, ustawodawstwo, dotyczące gospodarki rolnej i czynności handlowo-przemysłowych, krępowało ruchy tern więcej, że nie było znane w Ameryce. Ustawa o ochronie lokatorów czyniła tak łatwą i ponętną inwestycję dolarów w realności bussinesem o dość wątpliwej wartości. Wymiar podatku na rzecz Państwa Polskiego rodził oburzenie i protesty z powodu rzekomej niewdzięczności. Przesada amerykańska {bluff), kończąca się dość szybkiem fiaskiem w Polsce, zarozumiałość z waluty amerykańskiej, równoczesne lekceważenie urządzeń w kraju, a czasem i duża swawola, niezawsze mogły usposabiać przychylnie społeczeństwo polskie do przybyszów. Rozczarowanie z wyśnionej na uczuciu i nostalgji Polski rosło, a z niem i chęć powrotu do Ameryki. Aby to zrealizować, trzeba było ze stratą sprzedać nabyte realności lub przedsiębiorstwa handlowe, co znowu powiększało rozgoryczenie. Powróciła zatem do Ameryki rzesza ‘rozgoryczonych zawodem, doznanym w Polsce, która słuszne czy niesłuszne żale na społeczeństwo i rząd polski rozsiała po Ameryce. Z mniej lub więcej widoczną satysfakcją podchwyciła te gorzkie żale prasa, a do tego łączył się akompanjament licznych listów, znajdujących gościnne miejsce na łamach prasy, w których zawiedzeni w nadziejach reemigranci smutne, a często naiwne snuli Polsce horoskopy.

Zagadnienie reemigracji omówione zostanie obszerniej w dalszych rozdziałach, tutaj zaś poruszyć należy jeszcze rolę, jaką gra wymiana korespondencji między krajem a wychodźtwem. Otóż listy z Polski niosą również rozgoryczenie, narzekania często przesadzone, aby wzbudzić litość, płatną w dolarach. Tysiące worków poczty listowej, czynnych rocznie między Polską a wychodźtwem, są wymianą myśli i przeżyć, która doniośle wpływa na nastrój sfer wychodźtwa. Zadowolenie z nowych powojennych warunków życia, faktyczne lub symulowane niezadowolenie jest echem, które wrażliwie odbija się po drugiej stronie oceanu. Skargi więc powrotnej fali i mniej lub więcej zgodna z faktycznym stanem korespondencja z Polski stworzyły pesymistyczną atmosferę, może za jaskrawo odzwierciedloną w prasie. Mało nato-

miast ceniony jest i słuchany głos zarówno Polaków pozostałych w Polsce jak i Amerykanów w niej goszczących, którzy, trzeźwo oceniając, wśród jakich warunków Rzeczpospolita powstała, wyrażają uznanie i podziw dla pracy, ładu i porządku rosnącego w kraju i przepowiadają narodowi polskiemu świetną przyszłość. Chętnie porównuje się Polskę z Rzecząpospolitą Amerykańską lecz zapomina się o zgliszczach i ruinach, na których budowało się Państwo Polskie, a nie wspomina się o tych samych ciężkich warunkach i trudnościach, które Ameryka po uzyskaniu niepodległości przechodziła, aby dojść do obecnego potężnego rozkwitu. To rozczarowanie i rozgoryczenie, jakie wionęło po osadach polskich w Ameryce, jest charakterystycznym rysem narodu polskiego, który, skory do wielkich poświęceń i bohaterskich wysiłków, pełen wspaniałego acz słomianego entuzjazmu, jest równocześnie narodem zbyt wrażliwym, mało wytrwałym i łatwo podatnym do krewkiego sądu i zniechęcenia. Wychodźtwo polskie, które chlubi się potężnemi zasługami dla sprawy polskiej, nie wyrobiło sobie w pełni poczucia zwycięzców, którzy do zdobycia tej wolności szczodrze się przyczynili, lecz — co ważniejsze — do utrzymania tej zdobyczy dalszą pracą i troską mimo chwilowego rozczarowania przyczynić się potrafią. Patrjotyzm wychodźtwa okazał się kwiatem, na uczuciowem podłożu nagle wybujałem, aby z łatwą zmianą sentymentu równie szybko zwiędnąć.

Z tym zapasem wiadomości łatwiej będzie przystąpić do omówienia drażliwej sprawy, jaką jest zarzewie walk partyjnych w Polsce, przerzucane w szeregi wychodźcze. Masy wychodźcze są gałęzią oderwaną od pnia macierzystego, która mimo wspólności soków nie przeszła cyrkulacji różnych prądów i rozkwitu nowych owoców, jakich widownią jest pień macierzysty. Wychodźtwo może ogarniać myślą i sercem cały pień macierzysty, a nie jego poszczególne gałęzie, bo ku temu nie miało i nie ma dostatecznego przygotowania. Nie przeszło bowiem z Polską równorzędnie jej ewolucji społecznej, a żyjąc wśród obcego społeczeństwa i zajęte troską o liczne potrzeby lokalne, nie może śledzić i należycie oceniać haseł i programów politycznych w kraju. Wychodźtwo nie wyrobiło sobie poczucia ideologji państwowej, a podłożem troski o kraj rodzinny jest tylko sentyment do ziemi, tradycji i wiary ojczystej. Programy polityczne, dotyczące budowy Państwa Polskiego, są dla mało orjentujących się mas naogół niedostępne, sprowadzają zamieszanie pojęć, sączą gorycz i budzą wzajemną nieufność. Zagadnienie rządów „klerykalno-prawicowych“ czy „socjalistyczno-ludowych“ jest dla mas mało uchwytne, a już trudno wymagać, aby masy orjentowały się w odcieniach stronnictw ludowych, a przecież i na tern tle przychodziło do czynnych nieporozumień wiecowych o podłożu raczej osobistem, a nie ideowem.

Właściwe zło nie leży w uczciwem propagowaniu ideowych programów, lecz wśród wychodźtwa przybiera ono negatywną formę, zwalczania wszel-kiemi środkami partji przeciwnej. Masy słuchają pochopnych oskarżeń o nadużywaniu ofiar, trwonieniu dobra publicznego, usiłowaniach zdrady i t. p. czarne obrazy, które wskutek podróży przez ocean nabierają tern jaskrawszych konturów. Opinje kursujące wśród wychodźtwa o gospodarce w Polsce, o programach stronnictw, czy zamiarach wybitniejszych jednostek, zdumiewają czasem swą przesadą, naiwnością i brakiem trzeźwej oceny wypadków krajowych. Pokarm zatem partyjny pozostawia wśród łatwowiernych mas osad żalu, rozczarowania i nadwątlenia uczuciowej łączności, a pokarm ten obficie przywożą różni emisarjusze z Polski. Emisarjusze główną uwagę skupiają na zbiórkę pieniędzy, a mniej na cele ideowe czy ciągłe zainteresowanie wychodźtwa potrzebami społecznemi Polski. Pozostawiało to wrażenie ugorowej gospodarki, aby zdobyć jednorazowy plon, a przyszłość pozostawić ugorem.

Podobnie jak w Tarnowie czy Pułtusku, dość niebacznie padają te same argumenty i oskarżenia z mowy wiecowej w Baltimore czy Cleveland *). Cała Polska z tych pochopnych oskarżeń wiecowych czy prasowych wychodzi odarta z godności, bo chłop polski słucha, rozważa i dochodzi do przekonania, że chyba w Polsce niema już uczciwych ludzi, a ułatwiają mu tę opinję niekiedy egoistyczne interesy lokalne, aby zapomniał o Polsce, ponieważ w razie wyjazdu do kraju straci się w nim czytelnika, głos wyborcy, czy członka parafji lub organizacji. Wychodźtwo tęskni za żywem słowem o Polsce, pragnie z ust poważnego gościa dowiedzieć się o postępie, pracy czy kulturalnych zdobyczach swej ziemi i łatwo mu z odległej perspektywy objąć myślą i sercem troski i losy całego kraju. Lecz goście troskliwie muszą ważyć słowa i analizować duchowy pokarm, a również po powrocie do Polski unikać powierzchownych sądów i opinij z pobytu w Ameryce, dość lekko kolportowanych, bo słusznie czy niesłusznie rodzi to gorycz, dość często wylaną, że wychodźtwo jest „chamstwem“, którego dolar wyłącznie się ceni.

Kłopotliwą zwłaszcza na tern tle jest sprawa podsycania namiętności partyjnych czy elekcyjnych agitacyj dolarami z Ameryki. Jedne organizacje z pewną początkową nieszczerością zużywają zebrane fundusze na cele partyjne, inne natomiast na ten cel otwarcie zbierają pieniądze. Gorączka partyjna na wychodźtwie, będąca refleksem krajowym, nie ma podatnego organizmu, choćby szczerze i z otwartą przyłbicą była prowadzona. Wychodźtwo stoi przed zagadnieniem, jak bronić się przed coraz więcej agresywną falą amerykanizacji, jak nadrobić zaniedbanie na polu oświaty, więc zbyt licznie przeszczepiane hasła polityczne kwitną słabo i to kosztem dość skąpej a cennej energji. Organizowanie wychodźtwa na krajowych platformach politycznych dla przysporzenia sobie członków czy zapewnienia funduszów jest eksperymentem, który wymaga troskliwej uwagi, aby, zyskując centy dla partji, nie tracić dolarów dla kraju. Praktyka partyjna wśród ewent. reflek-tantów na powrót do Polski jest przedwczesna, ponieważ tylko gospodarz w kraju najlepiej ocenia na miejscu dzisiejsze braki i środki, potrzebne do naprawy Rzeczypospolitej. Grosz, idący na cele partyjne, jest zbytkiem, na który naród polski jeszcze sobie pozwolić nie może, ponieważ wiele pracy kulturalnej i oświatowej leży odłogiem i czeka, aby z pożytkiem dla sprawy polskiej te grosze zużytkować.

Pod niekorzystnemi auspicjami urabiał się dotychczasowy stosunek do Państwa Polskiego. Przejście z poezji sprawy polskiej do prozy Państwa Polskiego wywołało psychologję zniechęcenia. Ten objaw rodzi poważną troskę wśród garści wychodźtwa, dbałej o dobro tej sprawy, a z nią pytanie, co dalej począć i jaką nową ideologję wysunąć na czoło życia narodowego, aby nie zapanował bezduszny indyferentyzm. Głownem przykazaniem życia narodowego na wychodźtwie była wiara w odzyskanie niepodległości i walka o tę wolność. Ta wiara i przypływ dużej fali nowych przybyszów ułatwiały wy-chodźtwu formację nowego społeczeństwa polsko-amerykańskiego, które broniło się od zupełnego zamerykanizowania, podobnie jak po drugiej stronie oceanu społeczeństwo polskie walczyło przed zagładą i pracowało nad budową nowego jutra. Cel ideowy odzyskania niepodległości był ten sam, lecz środki odmienne. Gdy w Polsce walka i praca dla przyszłości odbywały się raczej pod ziemią i miały charakter narodowej defensywy przed agresywnością zaborców, to na wychodźtwie wysiłki te były jawne i mogły tuż przed wojną i podczas niej nabrać cech ofensywy, zdążającej do wywalczenia niepod-

1) Były chwile w Ameryce, kiedy odzywały się żartobliwe głosy, że liczba posłów wystarcza na urządzenie konwentyklu sejmowego, wszystkie partje reprezentującego.

ległości. Wojna sprowadziła radykalne zmiany. Ideologja niepodległościowa wychodźtwa i jego wysiłek ofensywny doszedł do największego napięcia podczas wojny i z chwila zrealizowania marzeń począł zwolna gasnąć, otwierając równocześnie oczy na potrzeby lokalne, które wskutek głównego wysiłku zeszły na plan szary. Polska z defensywy życia narodowego przeszła do ofensywy życia państwowego, stając przed rozwiązaniem wielu zagadnień społecznych, które narody zachodnio-europejskie dawno już u siebie rozwiązały. Niewola zniszczyła wiele dziedzin życia społecznego, ekonomicznego i kulturalnego, które trzeba na ruinach i zgliszczach przeszło sześcioletniej wojny od fundamentów budować. Społeczeństwo polskie, które z podziemia i zawieruchy wojny wyszło na światło dzienne dość nadwątlone, które od wysiłków negatywnych przeszło do pozytywnej pracy twórczej, musi skupiać energję ducha i muskułów do wykonania wielkiej pracy, bo pracy, obliczonej na lat dziesiątki, około budowy nowej Rzeczypospolitej. Daleko zatem w Rzeczypospolitej od doskonałości i właśnie dlatego wychodźtwo musi spoglądać z wyrozumiałością na wysiłki społeczeństwa polskiego, które, wyczerpane niewolą, zniszczone wojną, musi stać w pogotowiu bojowem, a równocześnie nadrabiać celowe zaniedbania i ciosy, zadane przez rządy zaborcze i podążać miarowo za postępem narodów zachodnio-europejskich. W tych warunkach przykry jest sarkastyczny ton części prasy, która, dumna z dobrobytu amerykańskiego, ochronionego od operacyj wojennych, przesadnie uwypukla braki i niedomagania młodej Rzeczypospolitej.

Stosunek do Rzeczpospolitej wobec chwiejnych poglądów, zmiennych interesów i tempa życia amerykańskiego nie przybiera zdecydowanego oblicza, lecz mniej lub więcej wyraźne kontury. W ciągu pięciolecia, otwartego dla tego aktualnego zagadnienia, cztery prądy dość chwiejne nurtują wychodźtwo, dwa pierwsze: amerykanizacji i separacji, dwa drugie: kontaktu politycznego, wzgl. łączności kulturalno-oświatowej. Pierwsza grupa prądów silniej przyjmuje się w części zachodniej wśród generacji starszej i zagospodarowanej, druga zaś w części wschodniej, wśród nowszych i mniej zamerykanizowanych przybyszów.

Wojna zmieniła położenie społeczeństwa polsko-amerykańskiego, które na fali życia utrzymywały dwa czynniki: ideologja niepodległościowa i przypływ świeżych przybyszów. Pierwszy doszedł do największego napięcia podczas wojny i wskutek powstania Rzeczypospolitej stracił pierwotną siłę, drugi również podczas wojny się przesilił i wskutek ograniczeń immigracyjnych i tendencyj amerykanizacyjnych doniośle zmalał. Ameryka swą swobodą myśli i czynu zdobyła sobie sympatje wychodźtwa, więc jego drobna część zwłaszcza wśród generacji starszej głosi program zupełnej amerykanizacji jako długu wdzięczności wobec przybranej ojczyzny. Pesymistycznie spogląda ona na wszelkie próby dłuższego utrzymania wychodźtwa polskiego na fali życia jako odrębnego gatunku plemiennego i dlatego pragnie szybkiego i zupełnego procesu asymilacji. Te alarmy, naogół już dość stare, acz dzisiaj więcej żywe i aktualne, omówione zostaną szerzej w osobnym rozdziale.

Wobec agresywnych tendencyj amerykanizacyjnych druga część wychodźtwa pragnie bronić się przed wynarodowieniem, pragnie utrzymania odrębnej autonomji kulturalnej. Stąd wyłania się troską o utrzymanie szkolnictwa parafjalnego, o równouprawnienie w hierarchji kościelnej, o dalszy rozwój organizacyj bratniej pomocy, o duszę pokolenia, urodzonego w Ameryce. Te słuszne troski część wychodźtwa wysuwa na pierwszy i wyłączny plan, argumentując przytem, że nadszedł czas, aby pomyśleć o sobie, aby wysiłki skupić ku poprawie własnego losu i wywalczenia różnych korzyści czy zaszczytów. Polskę natomiast, która ma swój byt państwowy, a przytem zdaniem

tej części wychodźtwa zawiodła pokładane w niej nadzieje i w obecnych zagadnieniach niewiele pomóc może, należy pozostawić własnemu losowi. W programie tym uderza pewna niekonsekwencja, ponieważ trudno przypuszczać, aby wychodźtwo mogło odegrać rolę Francuzów kanadyjskich, bo do tego procentowo wobec otoczenia jest zbyt szczupłe i posiada mało źródeł i walorów kulturalnych. Program taki obliczony jest na zbyt krótką metę i może służyć do zaspokojenia dzisiejszych ambicyj na tle krótkotrwałej konserwacji religijnej i odrębności rasowej raczej niż narodowej — ludu polskiego. Nasuwa się nawet pytanie, czy dla osiągnięcia lokalnych korzyści nie lepiej odrazu zamerykanizować się, co rozwieje złudzenia po tej i tamtej stronie oceanu. Jeżeli Polska zawiodła nadzieje i pod wpływem tego sentymentu wysuwa się program zerwania z Polską, a odrębności w Ameryce, to stwarza się nienaturalny separatyzm, który wśród mas wychodźczych, uczuciowo dość silnie jeszcze związanych z Polską, nie znajduje dostatecznego zrozumienia i sam nie ma widoku dłuższego żywota.

Kulturalna autonomja społeczeństwa polsko-amerykańskiego dla swej egzystencji musi czerpać soki z dwóch źródeł ; zerwanie z jednem z nich zmienia również charakter tego społeczeństwa na jednoprzymiotnikowy. Społeczeństwo polsko-amerykańskie łączy z narodem polskim więź plemienna, wiara, mowa, tradycja historyczna i kulturalna, zerwanie więc tego węzła puszcza łódź wychodźtwa swobodnie na fale morza amerykańskiego i w tych warunkach jaśniej i szczerzej jest snuć hasła o amerykanizacji, aniżeli kulturalnej autonomji. Autonomja kulturalna możliwą jest na podłożu kontaktu kulturalno-oświatowego z Polską, co nie może naruszać lojalności wobec przybranej ojczyzny. Ameryka, która imponuje dotychczas głównie cywilizacją, asymiluje przez zespoły przybyszów zdobycze kulturalne innych narodów i w swym tyglu przetwarza je powoli na swą oryginalną kulturę. Nie zerwanie więc z Polską ani naruszanie jej powagi, gdyż to podkopuje również kamień węgielny . społeczeństwa polsko-amerykańskiego, lecz tylko żywa łączność kulturalno-oświatowa z macierzą może ułatwić zrealizowanie projektów, jakie sobie stawiają autorzy rodzimego samorządu na wychodźtwie czy hasła „Wychodźtwo dla wychodźtwa“.

Mimo chwilowej apatji i zniechęcenia masy dość widocznie pragną zachować łączność z Polską i pragnienie to przejawia się w łączności politycznej i kulturalno-oświatowej. Łączność polityczna mimo pozornej bujności i temperatury jest raczej platoniczną, mało skrystalizowaną miłością nie programów politycznych, lecz ich symbolów. Nie znając Polski, sympatja i opinje wychodźtwa skupiają się około osób, jako symbolów odległej ojczyzny. Takim symbolem Polski dla bezpartyjnego obozu jest prezydent Rzeczpospolitej, Wojciechowski, dla lewicowego odłamu wychodźtwa Piłsudski, a dla prawicowego Paderewski i Haller. Na uczuciach i symbolach opiera się zatem łączność z krajem ojczystym i w tym podkładzie uczuciowym leży przyczyna dużej chwiejności i prawie sezonowości wychodźczego patrjotyzmu. Na tym uczuciowym podkładzie stronnictwa propagują swój program ideowy, redagują prasę, zasilają fundusze partyjne i wymieniają emisarjuszy.

Zainteresowanie sprawami polityki wewnętrznej szczególniej silne było w czasie kadencji pierwszego sejmu Rzeczypospolitej. Od chwili elekcji drugiego sejmu daje się zauważyć na wychodźtwie mniej lub więcej szczery zwrot w kierunku apolitycznego stanowiska wychodźtwa wobec starć partyjnych w Polsce. Ewolucja myśli polskiej na wychodźtwie dość widocznie zmierza ku pozostawieniu zagadnień polityki wewnętrznej trosce obecnych gospodarzy w Polsce.

Na osobną wzmiankę zasługuje projekt reprezentacji wychodźtwa w sejmie Rzeczypospolitej. Dość żywo poruszana była myśl, aby wy-chodźtwo otrzymało kilka mandatów z wyboru do sejmu, względnie, aby w Polsce zorganizowany został osobny sekretarjat dla spraw wychodźtwa, z jego reprezentantów złożony. Zczasem te projekty porzucone zostały dość śpiesznie, tak, że gdy wyłoniły się identyczne projekty włoskie, a nawet nie spotkały się ze sprzeciwem rządu amerykańskiego, podobna myśl znalazła już nieprzychylną opinję wśród tej prasy na wychodźtwie, która ją pierwotnie popierała, i dlatego dla braku aktualności nad tym projektem zatrzymywać się niema potrzeby.

Czwarte i współcześnie coraz żywsze, to hasło, aby z macierzą utrzymywać łączność kulturalno-oświatową. W ciągu pierwszego powojennego pięciolecia wymiana kulturalna nie przybrała szerszych kręgów. Poza wysiłkami organizacyj krajowych, aby na swe cele oświatowe drogą delegacji lub osobnych próśb uzyskać pomoc materjalną od wychodźtwa, węzeł ten jest jeszcze słaby i nacechowany widocznym brakiem wzajemnego poznania się i zrozumienia. Polska nie zna właściwego oblicza wychodźtwa, to ostatnie mało wczuwa się w ewolucję społeczną kraju ojczystego. Wymiana myśli między prasą wychodźczą a krajową obraca się głównie w sferze programów partyjnych, mało zaś uwzględnia się zagadnienia natury społecznej, kulturalnej i ekonomicznej obu społeczeństw. Z prasy wychodźczej Polska mało może się orjentować o przejawach życia kulturalno-społecznego na wychodźtwie, a naodwrót w prasie krajowej wychodźtwo widzi małe zainteresowanie się zagadnieniami, związanemi z jego istotą i potrzebami. Pomimo, że 5 mi-ljonów, a więc piąta część narodu polskiego rozproszyła się po świecie, publicystyka na temat wychodźtwa jest nad wyraz skromna i wymaga śpie-sznego uzupełnienia, aby się lepiej poznać i zrozumieć. Na poczet dotychczasowej wymiany można zaliczyć większy import prasy i książek krajowych oraz cenną pozycję garści młodzieży, studjującej w Ameryce. Niefortunnie natomiast wypadła podjęta jako źródło dochodu próba odczytów naukowych przez specjalnych przybyszów z Polski, nikła jest łączność pedagogiczna między polskiemi uczelniami, trochę lepiej przedstawia się wymiana kulturalna między amerykańskim a polskim światem naukowym. Łączność kulturalno-oświatową między krajem ojczystym a wychodźtwem wskutek wyczerpania ofiarności raczej poczynała zanikać aniżeli się rozwijać i dopiero w ostatniej dobie daje się zauważyć energiczniejsza działalność, aby te wątłe nici wzmocnić i oprzeć na dokładniejszej znajomości terenu.

Na wychodźtwie cele kulturalno-oświatowe coraz wyraźniej poczynają wchodzić do programu prawie wszystkich większych organizacyj politycznych, ideowych i ubezpieczeniowych, organizują się osobne Stowarzyszenia Kultury Polskiej, Polsko-Amerykańskie Towarzystwa Edukacyjne, komisje sty-pendyjne, mnożą odezwy i projekty, słowem widoczną jest liczna myśl i troska, mało jednak skrystalizowana i ujęta w wykończoną formę. Jako pomyślny początek należy zanotować wycieczkę do Polski dziennikarzy polskich z Ameryki w lecie 1923 r. Po drugiej stronie oceanu pragnienie łączności kulturalno-oświatowej z wychodźtwem staje się żywsze, organizuje się „Towarzystwo Kolonjalne“, szeroki program stawia przed sobą „Towarzystwo im. Adama Mickiewicza“, podejmuje piękną pracę, „Skarb pracy oświatowo-kulturalnej“ i powstały przy nim „Fundusz oświatowy Wychodźtwa“, rozpoczyna się publikacja tygodnika „Wychodźca“, wyłaniają się referaty kultury wychodźczej. Są to pierwsze kroki, narazie rozstrzelone i dość niepewne, w miarę jednak doświadczenia może po obu stronach oceanu myśli według starego hasła Związku Narodowego Polskiego zestrzelą się w jedno ognisko.

14

Wychodźtwo polskie.

Zbyt wiele węzłów familijnych i uczuciowych wiąże masy wychodźcze ze „starym krajem“, aby misja dziejowa wychodźtwa z chwilą powstania niepodległej Rzeczypospolitej miała zamykać już swą ostatnią historyczną kartę. Rozwiewają dość nagromadzony pesymizm i budują słowa Jana Smulskiego, honorowego prezesa Wydziału Narodowego, wypowiedziane na sejmie w Cleveland w kwietniu 1923 r. „Wszak największą chlubą Stanów Zjednoczonych jest to właśnie, że śpieszą wszystkim obcym zupełnie narodom z pomocą, gdy chodzi o ratowanie życia, o oświatę i należyte wychowanie młodych pokoleń. Jest to rzeczą humanitarnych uczuć kultury wszechludzkiego ducha, a nie polityki. Tern więcej przeto my, jakkolwiek obywatele amerykańscy, a raczej z tej właśnie racji, mamy prawo i święty obowiązek śpieszyć z taką pomocą narodowi, z którego krwi krwią i kości kością jesteśmy“. Słowa te powinny się przekuć w trwały i żywy czyn.

Kiedy Polska podnosiła się z chaosu wojny wszechświatowej, wychodź-two pośpieszyło ze szczodrym groszem, aby bodaj najgorsze rany życia ma-terjalnego zabliźnić. Gdy z biegiem nielicznych lat sytuacja ekonomiczna Rzeczypospolitej zbliżyła się do poziomu znośniejszej wegetacji, po gorączce wojennej wyszła najaw katastrofa kultury polskiej.

Polska stoi przed trudnym problemem oświaty mas ludowych, powołanych do szerokich praw obywatelskich, a mało wychowanych w duchu tak cenionych w Ameryce civics. Mimo ochoczego w Polsce pędu ku wiedzy i oświacie, trudno mówić o postępie kultury polskiej, gdy stare instytucje naukowe upadają dla braku funduszów, gdy uniwersytety i instytuty naukowe cierpią na elementarny brak środków doświadczalnych, gdy kształcąca się młodzież walczy z krańcowym niedostatkiem, a zwłaszcza z brakiem dachu nad głową. Przed równie poważnym problemem oświatowym stoi i społeczeństwo polsko-amerykańskie. Masy wychodźcze nie mogły przywieźć sporo walorów kultury polskiej i życie na wychodźtwie mimo zewnętrznych pozorów dobrobytu wieje dużą pustką duchową. A przecież kultura polska wydała ludzi, z których dumne jest wychodźtwo za hołdy, składane im również przez Amerykę. Nadeszła chwila, kiedy naród polski musi śpiesznie podążać za szczęśliwszemi w dziejach narodami i w ich gronie zająć należne mu miejsce nietylko polityczne, ale i kulturalne. Dlatego troska o wychowanie dziatwy polskiej musi być współczesną ewangelją po obu stronach oceanu, bo ta dziatwa w Polsce to przyszli gospodarze nowej Rzeczypospolitej, a na wychodźtwie to spadkobiercy dorobku bodaj dwóch pokoleń.

Do pięknych, acz jeszcze dość odosobnionych na tern tle wysiłków należy pomoc, jaką wychodźcy z pewnej wioski lub miejscowości ślą na rzecz miejscowej szkoły czy bursy. Powodzeniem cieszy się myśl, aby ułatwić młodzieży studja wolne od troski o elementarne wprost życiowe potrzeby, aby pomóc jej w budowie domów akademickich i internatów. Planuje się pomoc dla uniwersytetów i instytucyj naukowych, porusza się projekt budowy osobnych zakładów wiedzy i doświadczeń naukowych. Coraz lepiej dojrzewa myśl wymiany młodzieży szkolnej, tak nieodzownej do lepszego wzajemnego poznawania się i usunięcia dość niebacznie nagromadzonych nieufności. Na-odwrót młodzież polska z Ameryki za przykładem innych narodowości powinna liczniej uzupełniać swą wiedzę w uczelniach krajowych, aby zapoznać się z tradycją ojców i rozszerzyć horyzont umysłowy. Jeżeli Amerykanie łamią trudności języka polskiego, a paręset studentów z Jugosławji, Bułgarji i innych państw kształci się na uniwersytetach polskich, wynosząc szacunek dla ich dorobku kulturalnego, tern więcej młodzież polska z Ameryki korzystać może z licznych ułatwień, wliczając w nie i wartość dolarowej waluty w Polsce. Wymiana młodzieży to jedno ogniwo wymiany kulturalno-oświatowej, za którem powinny iść dalsze węzły, a więc wymiana personelu nauczycielskiego, zwłaszcza sióstr zakonnych, prasa, książki, filmy, wiece i odczyty, tworząc splot ogniw, chroniących od wulgarnego wynarodowienia. Bez pomocy kulturalnej Polski wychodźtwo nie będzie mogło spełnić swego programu utrzymania się na fali życia amerykańskiego, bez pomocy materjalnej wy-chodźtwa wiele ognisk kultury i nauki w Polsce zgaśnie z poważną obopólną szkodą. Bez pomocy kulturalnej Polski nastąpi wulgarne wynarodowienie się mas wychodźczych, które, przyjmując pozory cywilizacji amerykańskiej, nie wniosą do nich tych walorów, jakie w obecnej chwili przy kulturalnej łączności z Polską wnieść mogą i potrafią. Jeżeli przedwczesny może wyrok rozpłynięcia się wychodźtwa w morzu amerykańskim jest nieodwołalny, to zerwanie z Polską nie może się odbywać z goryczą w ustach, lecz w poczuciu łączności kulturalnej i wspólnych ideałów obu republik.

Dotychczas był omówiony uczuciowo-narodowy stosunek wychodźtwa do kraju ojczystego. Stosunek ten wymaga częściowej rewizji ze stanowiska prawno-politycznego wobec powstania niepodległej Rzeczypospolitej. Sprawa polska przestała być prywatną ideologją różnych komitetów czy partyj i jako taka przedewszystkiem poza granicami Rzeczypospolitej przeistoczyła się w sprawę Państwa Polskiego. I na wychodźtwie musi nastąpić przejście od sprawy polskiej do sprawy Państwa Polskiego, od miłości kraju ojczystego do obywatelskiego czy synowskiego poszanowania Państwa Polskiego. W stosunku do kraju ojczystego w miejsce sprawy polskiej weszło Państwo Polskie, którego jedynym i wyłącznym reprezentantem jest rząd polski, bez względu na jego skład osobowy. Każdy rząd polski u wszyskich, którzy poczuwają się do łączności z narodem polskim, musi znaleźć uznanie i poszanowanie, bo tego wymaga dobro kraju ojczystego, równowaga na wychodźtwie i powaga imienia Polski. Jak demokraci żywią poszanowanie dla władzy republikańskiej, jak Francuzowi na wychodźtwie daleką jest wszelka myśl naruszania powagi czy obalenia nowego rządu, tak poszanowanie rządu polskiego musi być bezwzględną regułą wszystkich Polaków. Reguła ta zwłaszcza na wychodźtwie musi być świętem przykazaniem, aby do licznej a wrogiej Państwu Polskiemu propagandy nie łączyć własnego akompanjamentu pochopnych, zapalczywych i przesadnych zarzutów o niedomaganiach Państwa i nieudolności rządu polskiego. Poszanowanie dla władzy nie wyklucza rzeczowej krytyki poczynań tej władzy, krytyka dla poszukiwania prawdy i wytycznych dróg życia państwowego jest nieodzowną, lecz nie może ona naruszać powagi i godności Państwa Polskiego, burzyć jego twórczej pracy, słowem wychodzić poza ramy dobra państwowości polskiej.

Wychodźtwo jest dość wykończonem społeczeństwem, złożonem z dwóch elementów, z obywateli polskich i amerykańskich, które nie może budować podstaw swego życia społecznego na zaprzeczeniu państwowości polskiej i amerykańskiej. Nie może więc reprezentować interesów Państwa Polskiego wobec rządu amerykańskiego, ani mieć swych ekspozytur politycznych przy rządzie lub sejmie polskim. I tu wyłania się nowa i dość drażliwa kwestja stosunku obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia do Państwa Polskiego, zwłaszcza, że to obywatelstwo amerykańskie jaskrawo czasem wobec przedstawicielstwa rządu polskiego akcentowane bywało. Polska, która jest nowym kontrahentem w familji państw, szczególnie musi przestrzegać postanowień prawa i zwyczajów międzynarodowych i dlatego ustalenie tego stosunku musi zostawić własnej inicjatywie odnośnej grupy wychodźtwa. Polska, wymagając lojalności od wszystkich swych obywateli, nie może pod etykietą obywatelstwa amerykańskiego liczyć na popieranie swych interesów państwowych. Z uczuciem wdzięczności przyjmie pomoc, gdyż jej przy budowie swego życia państwowego potrzebuje, lecz dla ułatwienia tej pomocy ani chce ani może organizować wychodżtwo *). Naod-wrót dość trudno pogodzić się z myślą, aby obywatele amerykańscy popierali wysiłki stronnictw politycznych w Polsce, zwłaszcza, że te grosze można z lepszym pożytkiem na obopólne cele oświatowe zużytkować. Za przykładem innych zespołów narodowościowych w Ameryce czy całego społeczeństwa amerykańskiego jedynym właściwym programem jest pomoc humanitarna i łączność kulturalno-oświatowa. Pierwiastek, narodowy jest tak silny w duszy polskiej, że zawsze w niej się znajduje w ramach amerykańskich prerogatyw obywatelskich dość miejsca na troskę o pierwszą ojczyznę, na konserwację polskości i na ochronę godności Państwa Polskiego, — zwłaszcza, że trudno przypuszczać, aby między obu republikami wyłoniły się sprzeczne interesa. Przeciwnie — dotychczasowe doświadczenia wróżą, że tern więcej dalsze współżycie potoczy się po linji nawiązywania coraz serdeczniejszych węzłów. Polska jest nowym członkiem we współczesnem gronie państw i musi wziąć na swe barki potrzebę zaznajamiania starszych partnerów ze swą przeszłością historyczną, wartością kulturalną i uczciwością familijną. I to zadanie wobec Ameryki przypada w udziale obywatelstwu amerykańskiemu pochodzenia polskiego, które, aby mu sprostać, musi utrzymywać z kulturą polską troskliwą łączność, wspomagać jej wysiłki i czerpać z niej hojną dłonią dla celów swego kultu narodowego w łonie życia amerykańskiego. Przysięga obywatelstwa amerykańskiego nie zabrania w ramach lojalności obywatelskiej wspomagać pierwszej ojczyzny i troszczyć się o utrzymanie dziedzictwa narodowego i kulturalnego, przeniesionego na drugą stronę oceanu.

Usilnie propagowana wśród wychodźtwa naturalizacja wywołuje pewne uczucie rozczarowania wśród społeczeństwa polskiego w kraju, ponieważ naturalizacja przestała być zerwaniem węzłów z państwowością rządów zaborczych, lecz stała się w obecnej chwili dezercją z szeregów obywatelstwa polskiego. Trudno płynąć przeciw powszechnemu w Ameryce prądowi i z na-turalizacją należy się pogodzić jako faktem nieodwołalnym i racjonalnym, o ile płynie z uczciwych pobudek. Wychodźca, który ma zamiar pozostać w Ameryce, powinien starać się o papiery obywatelskie i brać pełny udział w życiu politycznem i społecznem narodu, wśród którego osiadł ; gdy natomiast liczy się z powrotem do Polski, powinien obywatelstwo polskie otaczać tym samym szacunkiem, jakim społeczeństwo amerykańskie otacza swą flagę narodową. Agitacja naturalizacyjna prasy na wychodźtwie jest uzasadniona, o ile dotyczy dobra ziemi amerykańskiej i reflektantów polskich na stały na niej pobyt; jest natomiast pochopna, gdy zachęca rzekomemi korzyściami bez wyjątku wszystkich przybyszów polskich, a już przesadza, gdy używa starego patrjotycznego argumentu sprawy polskiej.

Agitacja naturalizacyjna nie powinna więc wysuwać hasła pomocy Polsce, gdyż jest nielojalną wobec przybranej ojczyzny i wprowadza zamieszanie pojęć na tle przestarzałej podwójnej lojalności państwowej {dual loyalty). Obywatelstwo amerykańskie ze stanowiska prawa międzynarodowego jest zerwaniem z państwowością polską i musi pociągać pełną lojalność wobec nowej państwowości. Trudno więc w całości pogodzić się z argumentem niektórych organów prasowych na wychodźtwie, które, powołując się na przykłady Irlandczyków, Włochów, czy Niemców, niekiedy wyrażają dość pochopną opinję, że zmiana obywatelstwa połączona jest z korzyścią dla Państwa Polskiego, Polski wzgl. sprawy polskiej. Wśród sfer amerykańskich argumentacja ta budzi podejrzenie pewnej zamaskowanej nielojalności wobec adoptowanego państwa,

1) Były w tym kierunku dość wyraźne usiłowania jednego z państw europejskich.

Stanowisko obywateli polskich zgodnie z wymogami państwowości polskiej i postulatami prawa międzynarodowego będzie omówione w dalszych rozdziałach. Narazie trzeba się ograniczyć do krótkiej uwagi, że jak w każdej społeczności państwowej, obywatelowi polskiemu przysługuje prawo wymagania od władz Rzeczypospolitej troskliwej opieki społecznej i ochrony interesów, a obowiązuje go poszanowanie swej przynależności państwowej, posłuch dla swego rządu i troska o godność narodową.

czego wyrazem są mnogie obecnie pytania sędziów amerykańskich, jak kandydat na obywatela zachowa się w razie wojny z pierwszą ojczyzną. Mogą natomiast z pewną słusznością zwolennicy naturalizacji powoływać się na dobro sprawy polskiej, o ile wyłącznie chodzi o lokalną korzyść, t. j. o obronę dorobku narodowo-kulturalnego społeczeństwa polsko-amerykańskiego.

Naturalizacja jednak nie może być prostą bezduszną formalnością, kończącą się odrzuceniem papierów obywatelskich w razie wyjazdu do Polski lub wulgarnem wynarodowieniem. Przejście pod sztandar gwiaździsty musi być następstwem jasnych pobudek i wymogów życiowych, bez przybrania angielskiego nazwiska i wyrzeczenia się tradycji i kultury przodków. Za przykładem innych narodowości i naród polski musi wnieść do życia amerykańskiego pełne walory swej kultury, która dopiero teraz swobodniej rozwinąć się może. Pod etykietą lojalnego obywatelstwa amerykańskiego pragnie i naród polski zatrzymać w Ameryce serca polskie, wrażliwe na losy i potrzeby pierwszej ojczyzny w duchu tego humanitaryzmu, jakim społeczeństwo amerykańskie się szczyci. Pragnienie to nie może płynąć z chęci zysków ma-terjalnych czy uwielbienia waluty dolarowej ; rośnie ono z potrzeb młodej Rzeczypospolitej, a przedewszystkiem z uczucia koniecznej łączności kulturalnej między pniem narodu, a jego gałęziami po całym świecie rozrzuconemu

Wychodźtwo jest zatem kompozycją, złożoną z obywateli polskich i amerykańskich, jest społeczeństwem, które ma swój kościół, organizację, szkołę i prasę i łączy wysiłki obu kategoryj obywateli około obrony, i rozwoju swego dorobku narodowo-kulturalnego. Równocześnie wychodźtwo jest tak różnobarwną kompozycją, refleksem polskiego indywidualizmu, splotem czułych nerwów, w których jedne biegną wśród ciała amerykańskiego, inne żyją treścią wyłącznie polską, że z sieci węzłów uczuciowych i narodowych, politycznych i kulturalnych, państwowych i międzynarodowych trudno wśród tego systemu w stosunku do Państwa Polskiego, znaleźć prawdziwy drogowskaz.

Wychodźtwo nowej Polski nie zna, więc jego sympatje opierają się na uczuciu, a nie na znajomości kraju rodzinnego. Przeciętny wychodźtwa odnosi się z platoniczną miłością do Polski, której nie zna i nie rozumie, wyobraźnią żyje, a nie rzeczywistością. Stąd płynie łatwa gorycz reemigranta w Polsce i rozczarowanie w Ameryce z powodu „straty na Polskę“. Ta sezonowość uczuć i nastrojów nie pozwala na stawianie horoskopów, w jakim kierunku ewolucja myśli narodowej na wychodźtwie toczyć się będzie. O ile można sądzić z nastrojów i głosów całej prawie prasy, wysiłki pójdą po drodze powszechnej oświaty i łączności kulturalnej z macierzą, gdy nie stanie im na przeszkodzie prywatna lub partyjna ideologja. Wówczas stosunek do Państwa Polskiego uległby poważnemu uproszczeniu, sprowadzony zostałby na prostą i otwartą drogę bez potrzeby błąkania się po fantastycznych ścieżynach, co zazwyczaj przynosi zmęczenie i rozczarowanie. Zrozumienie realnej Polski, jej zalet i błędów, usunie egzaltowane nastroje, a wprowadzi męskie pojmowanie nowych zadań, na racjonalnym patrjotyzmie oparte. Po obu stronach oceanu góruje jeszcze uczucie patrjotyzmu wyhodowane w niewoli, rojące na skrzydłach wyobraźni górne i sentymentalne plany, a w dotknięciu z twardemi warunkami życia dość nikłe i kruche. Nadeszła pora, aby to stare uczucie, kładąc podwaliny pod budowę Rzeczpospolitej, coraz więcej spajać z kamieniem i żelazem. Te nowe pierwiastki dadzą cement trwalszy i odporniejszy na chwilowe nastroje — zgodnie z cenną angielską receptą: Right or wrong but it's my country.

ROZDZIAŁ XIII.

W społeczeństwie amerykańskiem.

Swoboda organizacji wewnętrznej. — Współżycie z innemi narodami słowiańskiemi. — Trwałość ghetta. — Stosunek do państwa. — Karjera jednostek. — Udział w życiu politycznem. — Partje amerykańskie. — Naturalizacja. — Zdobycze polityczne. — Polityka polsko-amerykańska. — Opinja amerykańska o wychodźtwie polskiem.

Rzeka emigracyjna wyrzuca na brzegi amerykańskie miazgę wszystkich narodów europejskich, które na ziemi amerykańskiej siłą koncentracji łączą się w grupy narodowe. Zmysł koncentracji silniej ujawnia się u narodów, które urządzeniami społecznemi, poziomem kultury, językiem i religją jaskrawiej różnią się od swego nowego otoczenia. Szybciej zatem w tyglu amerykańskim rozpuszcza się ludność Europy północno-zachodniej, powolniej natomiast pozostałe narody europejskie. Grupowanie się według tradycyj, przywiezionych ze sobą, ułatwia w Ameryce ustrój życia zawodowego, rodzinnego i towarzyskiego. Zycie społeczne w Ameryce w gorączkowej walce o byt i powodzenie czy zdrową opinję publiczną rozprysło mieszkańców na kółka i grupy, związane interesem zawodowym, powodzeniem lokalnem lub względami solidarności społecznej. Wobec potęgi aparatu ekonomicznego i doniosłości opinji publicznej Amerykanin jak i przybysz czuje się mało znaczącą cząstką potężnej maszyny, a dopiero ujęty w karby organizacji nabiera oparcia i pola do wydatniejszej pracy zawodowej, społecznej czy politycznej. Na tern tle powstają potężne organizacje bratniej pomocy o zabarwieniu masońskiem, liczące kilkanaście miljonów członków, instytucje ogólno-kulturalne, organizacje religijne*), kluby polityczne, organizacje zawodowe, rozszczepiające się na tak specjalne sfery działalności jak np. związki właścicieli realności jednej ulicy miasta.

Tolerancja przekonań góruje jednak w pracy zawodowej i w polityce» słowem w bussinesie. W sferze natomiast, wychodzącej poza ramy bussinesu» . widoczną jest u Amerykanina pewna ekskluzywność i chęć urządzenia życia rodzinnego, towarzyskiego i religijnego według swych pojęć, smaku i wygody. Za wzorem angielskim ognisko domowe (home) Amerykanina jest osobnym, zamkniętym światem, a względnie kółkiem, żyjącem własnem, dość odrębnem i od sąsiadów separowanem życiem. Osią takiego kółka jest zazwyczaj kościół dla potrzeb religijnych, a klub dla wymogów życia towarzyskiego czy sportowego. Ameryka jest potężną siecią tych grup, związanych wspólnemi pojęciami życia religijnego, rodzinnego i towarzyskiego.

1) Z pośród organizacyj religijnych interesującem dla Polski jest katolickie zrzeszenie Rycerzy Kolumba (Knights of Columbus).

Ludność napływowa korzysta zatem z tej swobody, aby również swój home według własnych upodobań urządzić. Przybysze więc wobec obojętności nowego otoczenia zaletami jednakowych ziarnek piasku organizują się szybko według własnych potrzeb religijnych i towarzyskich, wprowadzając do amerykańskiej szachownicy swe kółka narodowe. Po wtóre w atmosferze amerykańskiej samodzielności i przedsiębiorczości, wśród hasła Help yourself przybysz musiał szukać oparcia w środowisku o identycznych tradycjach i potrzebach gospodarczych, religijnych i towarzyskich. Pod podmuchem życia amerykańskiego piasek, wyrzucany przez rzekę emigracyjną, z konieczności musiał się grupować według specyficznych części składowych, tworząc zczasem odrębne ławice, silnie scementowane węzłami krwi, religji i kultury. Wicher życia roznosił ziarna, mieszał je i asymilował, zależnie od ich czynników składowych szybciej lub wolniej z głównym pokładem, lecz rzeka emigracyjna wyrzuca nowe warstwy, które podążają do swych rodzimych ławic, uzupełniając nadwątlone pokłady. Tworzenie się narodowych grup w Ameryce było zbyt naturalnym procesem, aby tej formacji mogły przeciwdziałać dość wczesne rządowe i społeczne projekty mieszanego pod względem narodowym rozmieszczenia (distribution) przybyszów. Wśród rusztowania anglosaskiego rozmieściły się liczne grupy narodowe, reprezentujące w ameryce prawie całą familję ludów o czterdziestu kilku językach względnie dialektach. Z dość nikłym wyjątkiem narodów Europy północno-zachodniej ta europejska familja przybyszów dostarcza Ameryce głównego kontygentu robotnika i wśród miejscowej armji robotniczej stanowi większość, dochodzącą do 60% • Robotniczy charakter przybyszów tern więcej ich spaja w organizacje dla celów wzajemnej pomocy wobec braku w Ameryce nowoczesnego ochronnego ustawodawstwa robotniczego.

W tern amerykańskiem laboratorjum różnych narodowości przodująca kultura anglosaska modeluje przybyszów i wciąga jednostki lub grupy w pełny wir życia amerykańskiego. Niema w Ameryce zbyt wybitnych rasowych niechęci lub uprzedzeń religijnych do przybywających członków rasy białej, o ile przybysze wykazują szczerą chęć przestrzegania ustalonych norm uczciwości zawodowej i moralności społecznej. Zależnie od stopnia inteligencji przybyła jednostka dość chętnie witana jest w kołach rdzennych Amerykanów, lecz musi się zastosować do wymogów i rygorów nowego środowiska, a więc wstąpić do parafji lub wpisać się do klubu oraz przestrzegać obowiązujących postulatów uczciwości. Tak samo grupa przybyszów — w mieście czy na farmie — musi poddać się przyjętym formom organizacji, aby brać udział w życiu politycznem i ekonomicznem swej osady, a więc dopiero jako zorganizowana parafja czy klub polityczny wchodzi grupa narodowa jako nowy uczestnik do spraw administracji lokalnej. Wszystkie prawie przyczyny religijnej, społecznej i towarzyskiej natury złożyły się na formację osobnych grup narodowych w Ameryce.

Tej sile koncentracji ulegali również polscy przybysze i to w wysokim stopniu, ponieważ główną masę wychodźtwa stanowiły najbardziej konserwatywne warstwy włościańskie. Zmysł konserwacji, potrzeba oparcia się na obcej ziemi o instytucje znane oraz walka o byt skupia chwilowo sąsiedzkie nawet narody europejskie dość zgodnie we wspólne organizacje. Te organizacje wykazują wobec nowych przybyszów dużą siłę atrakcyjną, zależnie od stopnia rozwoju i zdobycia wpływów społecznych na ziemi amerykańskiej. Z tego powodu przybysze z Poznańskiego dość licznie skupiali się w organizacjach niemieckich i należeli do parafij, administrowanych przez kler niemiecki. W miarę przybywania rodaków z Królestwa i Małopolski następuje rozłam i separacja głównie na tle ustroju parafjalnego, a za nią idzie budowa w ł a-

snej organizacji, wzorowanej na parafji i gminie polskiej, a zmodyfikowanej do potrzeb lokalnych zgodnie z doświadczeniem starszych przybyszów. Podobną siłę atrakcyjną wykazują następnie organizacje polskie wobec najbliższych sąsiadów ze wschodu i południa, a więc Rusinów i Słowaków, Litwinów i Białorusinów. Przybysze tych narodów dość licznie wpisują się do silniejszych i już zagospodarowanych parafij i stowarzyszeń polskich i — rzecz charakterystyczna — pod wpływem otoczenia polskiego często się polonizują. W organizacjach polskich stosunkowo nieliczni w danej miejscowości przybysze innych słowiańskich narodowości szukają zaspokojenia zmysłu towarzyskiego i pomocy w troskach życia codziennego, a więc i w potrzebie porady prawnej, ubezpieczenia na wypadek choroby lub śmierci, w razie nieporozumienia z pracodawcą i t. p. Wskutek majoryzacji elementu polskiego i pod wpływem rozbudzania się poczucia odrębnej narodowości w miarę przybywania liczniejszych rodaków, przybysze organizują się w poszczególnych miejscowościach we własne grupy narodowe, przyczem do czasu wojny stosunki sąsiedzkie czy parafjalne między temi zespołami były naogół dość przyjazne, aczkolwiek ze strony polskiej nacechowane pewną dumą i wyniosłością. Kółka organizacyjne, w drobnych zwłaszcza osadach, mają więc pewną siłę atrakcyjną dla przybyszów innych narodowości, chodzących luzem, pod wpływem jednak wypadków wojennych niechęci wzajemne silnie zaostrzyły się i sym-patje ukształtowały według refleksów europejskich.

W każdej więc miejscowości, gdzie zgromadziła się większa ilość przybyszów, organizowały się kółka i grupy według narodowości i sympatyj europejskich. Grupy narodowe w Ameryce są równie misterną szachownicą kółek i organizacyj, na jakie rozpada się społeczeństwo amerykańskie. Rozrzucone po całej Ameryce, tworzą sieć swych kółek, a rozmiar i siła tej sieci zależną jest od ilości przybyszów i ich zmysłu oraz potrzeby organizacyjnej. Organizacje narodowe żyją swem życiem odrębnem, w atmosferze pełnej swobody i tolerancji, urządzają sobie własny home i z innemi grupami utrzymują kontakt zależnie od warunków sąsiedzkich, rasowego temperamentu i sympatyj, wyniesionych z Europy.

Narówni z każdym przybyszem emigrant polski szukał oparcia w grupie, odpowiadającej jego potrzebom społecznym, tradycji i swobodzie porozumienia się. Zależnie od rozmiaru osady łączył się najpierw z krewnymi, potem z przybyszami tej samej wioski, powiatu czy dzielnicy, a gdy w danej miejscowości rodaków zabrakło, zależnie od pochodzenia szukał oparcia w organizacji niemieckiej lub w pokrewnej religją organizacji narodów słowiańskich. Wojna zmieniła sympatje i potrzeby, a do dnia dzisiejszego Polacy w braku organizacji swojskiej na miejscu najchętniej wpisują się na członków organizacyj słowackich.

Podobnie jak inne zrzeszenia narodowe, jest społeczeństwo polsko-amerykańskie siecią osad i organizacyj, dość silnie zróżniczkowaną wskutek rozdrobnienia na półtora tysiąca osiedli i ośm setek parafij, a wśród nich kilkanaście tysięcy kółek organizacyjnych. Kanwą organizacji są paraf je, dokoła których skupiają się stowarzyszenia parafjalne oraz domy narodowe względnie ludowe, sale klubowe lub zawodowe, ogniskujące stowarzyszenia o charak-^ terze wyłącznie świeckim. W potężnym gmachu amerykańskim, liczącym 110 miljonów ludności, główna masa społeczeństwa polsko-amerykańskiego, dochodząca do 90%> — mając głównie ręce robocze na zbycie — osiadała na przestrzeni między Wielkiemi Jeziorami a Atlantykiem wśród stanów najsilniej zaludnionych i uprzemysłowionych. Pomimo skupienia się na przestrzeni, obejmującej szóstą część powierzchni Stanów Zjednoczonych, ze względu, że na tej przestrzeni zamieszkuje prawie połowa ludności amerykańskiej, polskie

osady stanowią zaledwie oazy, wprawdzie dość skomasowane, lecz z morza amerykańskiego wychylające się poza szczytami wspaniałych kościołów naogół dość skromnie. Ludność polska stosownie do swego dochodu grupuje się tam, gdzie najtaniej, a więc pa krańcach miasta, wzgl. poza obrębem głównego amerykańskiego nurtu życia. W stosunku do ludności Stanów Zjednoczonych, Polacy reprezentują dość poważny odsetek, dochodzący do 3°/₀, zajmując w gronie przybyszów czwarte miejsce po grupie anglosaskiej, niemieckiej i włoskiej. W stosunku do ludności w poszczególnych stanach Polacy wyka

zują skupienie większe ponad 3% w dziesięciu stanach: N. Jork 4*1 °/o, New Jersey 4'9°/o> Massachusets 3"6°/₀, Connecticut 3’4°/₀, Delaware 3T°/₀, Pensylwanja 4*6°/₀, Ohio 3*2°/₀, Michigan 5*7°/₀, Illinois 5*4°/₀, Wiscon

sin 5*5°/0²). Z tym odsetkiem jednak nie idzie w parze dorobek majątkowy, kulturalny i polityczny. Przy badaniu udziału Polaków w życiu amerykań-skiem należy mieć na względzie, że wobec rozproszenia i decentralizacji Sta-: nów Zjednoczonych wzajemne współżycie, opinja i współpraca urabia się w różnych warunkach życiowych i administracyjnych. W jednych miastach i powiatach potrafili Polacy wyrobić sobie w opinji, administracji miejskiej lub powiatowej dość poważne prawa obywatelskie, uznanie i szacunek otoczenia, a w innych miejscowościach wskutek klanowości i miernego przygotowania, niedostatecznej organizacji, są mało brani w rachubę wzgl. lekceważeni.

Do zetknięcia się ze światem amerykańskim wychodżtwo polskie przynosiło mały zasób wiadomości i widnokręgu, więc w poczuciu swej bezsilności skupiało się silnie we własne grupy, dość jeszcze archaiczne wśród typowo nowoczesnego społeczeństwa amerykańskiego. Pierwsze wraże-n i e polskiego przybysza przy wstąpieniu na ziemię amerykańską było przygnębiające wskutek uczucia dużego osamotnienia, nieznajomości języka i bezradności wobec obcego otoczenia. Gorączkowe życie społeczeństwa amerykańskiego, pośpiech, wszędzie widziany, i potęga materjalna, uderzająca w oczy, rodziła w przybyszu brak odwagi w stawianiu pierwszych kroków i konieczność szukania pomocy. W miarę poznawania stosunków i języka, uczucie bezsilności powoli znikało, ustępując miejsca zawziętości w walce o byt lub dawnej apatji. Jednostki zawzięte i energiczne powoli wybijały się na drabinie społecznej, ogół koncentrował się dla celów wzajemnego ratunku i pomocy. Orjentacja jednak w nowych warunkach postępuje powoli, długo daje się zauważyć chaos pojęć i trudność adaptacji, kończąca się czasem wykolejeniem — zwłaszcza w sferach inteligencji. Tani blichtr amerykańskiego życia miejskiego i mylna interpretacja rozległych swobód obniża zasady etyczne, wyznawane w kraju, wyrabia pragnienie bogactwa bez względu na środki, zupełne naśladownictwo otoczenia i chęć życia względnie łatwego i taniego użycia. W zetknięciu więc ze światem amerykańskim przybysz polski często traci dodatnie cechy polskie, a przyswaja sobie w pogoni za pozorami dżentelmana gorszą stronę nowego życia. W miarę jednak pobytu i tężyzny duchowej nabiera szacunku do pracy, uczy się samodzielności, praktyczności i poczucia godności osobistej, poznaje faktyczne zalety życia amerykańskiego. Do nowego życia wnosi duży zasób prostoty, uczciwości, obowiązkowej pracy i lojalności. Z przyjętych zobowiązań zwykle uczciwie się wywiązuje, umowy lekkomyślnie nie zrywa, niejednokrotnie wartości swej nie docenia, krzywdę woli ścierpieć, aniżeli swych praw dochodzić.

Aby niniejszy temat ująć w jasne ramy, należy go podzielić na kilka zagadnień, a więc najpierw omówić stosunek Polaków do Ameryki jako państwa, a następnie do społeczeństwa amerykańskiego na tle kontaktu towarzyskiego, zawodowego i politycznego, a wreszcie opinję amerykańską o przybyszach polskich. Stanowisko wychodźtwa polskiego wobec Ameryki nacechowane jest Wysokiem poczuciem lojalności i szacunku. Amerykańskie instytucje społeczne, badające nastroje immigracyjne, zgodnie podkreślają lojalność przybyszów polskich wobec państwa amerykańskiego. Symbolem przywiązania i lojalności do ziemi amerykańskiej są wspomniane już uroczystości narodowe na cześć wspólnych bohaterów, Kościuszki i Pułaskiego, oraz flaga gwiaździsta, przed którą polski przybysz narówni z rodowitym Amerykaninem z szacunkiem chyli głowę. Swą tolerancją religijną i językową, rozmiarem swobód obywatelskich i łatwością zarobku i dorobku Ameryka pozyskała sobie ogół wychodźtwa polskiego. Stanowisko lojalności wobec amerykańskiej ziemi, to w wynurzeniach prasowych i partyjnych może jedyny punkt zgody, przeradzający się w sferach bardziej zamerykanizowanych również w hasło America above all’*). Przywiązanie do sztandaru amerykańskiego szczególnie żywo wykazała wojna, ponieważ polski współudział w krwi i mieniu wyniósł około 120 tysięcy ochotników i rekrutów w armji amerykańskiej i 67 miljonów dolarów w nabytych na cele wojenne bondach wolnościowych (Liberty bonds).

W doniosłym stopniu na ten wysoki zaciąg do wojska i gorliwe nabywanie bondów wpłynęło wiekopomne wystąpienie prezydenta Wilsona w sprawie bezspornego tytułu Polski do niepodległości. Jak wobec kraju ojczystego z licznych grup narodowych w Ameryce jedynie wychodźtwo polskie może się poszczycić tak hojną daniną, jak przeszło 20-tysięczną armją Hallera i 12 miljonową ofiarą, tak samo wobec ziemi amerykańskiej jedynie ludność polska w stosunku do swej ilości i zasobów zdobyła się na tak wysoki stopień poświęcenia, że stanowiąc niespełna 3°/o ludności amerykańskiej, dostarczyła armji amerykańskiej prawie 6% rekruta'-). Ostatnia wojna jest raczej dalszym ciągiem poświęcenia i przywiązania do ideałów amerykańskich, ponieważ od zarania amerykańskiej niepodległości przez szereg naogół szczupłych potrzeb wojennych Polacy chętnie i w stosunku do swej ilości licznie garnęli się pod sztandar gwiaździsty. Współcześnie, wnioskując po nastrojach wiecowych, powodzeniu akcji naturalizacyjnej i wynurzeniach prasowych, lojalność wychodźtwa polskiego wobec Ameryki nabrała silniejszego akcentu pod wpływem głównie prądów amerykanizacyjnych, nurtujących wewnątrz wychodźtwa. Zjazdy i większe wiece odbywają się pod hasłem podwójnej lojalności dla flagi i hymnu polskiego i amerykańskiego. Nie jest to wyrazem tylko kurtuazji dla gości z amerykańskiego urzędu lub społecznego świata, czy zwyczajowego honorowania flagi, lecz również wypływem faktycznego szacunku i przywiązania dla państwa, pod którego opieką przybysze się znaleźli. Przyjmowanie obywatelstwa amerykańskiego odbywa się obecnie w przyśpieszonem tempie, przyczem akt ten, połączony z przysięgą, ma z tego powodu dla Polaka charakter szczególnie uroczysty i łączy się z pojęciem bezwzględnej lojalności.

Z drugiej strony powstanie Państwa Polskiego obudziło wśród wychodźtwa silniejsze poczucie godności narodowej. Z lojalnością wobec Ameryki

1)    W każdym razie hasło to w Ameryce nie jest tak szumne, hałaśliwe i natrętne, jak niemieckie Deutschland, Deutschland über Alles.

2)    Z dumą, przez autora nieskontrolowaną, chlubi się wychodźtwo, że wśród pierwszego sta tysięcy ochotników było 4CK*/o Polaków, że pierwszy Polak zginął na froncie francuskim i pierwszy Polak wziął Niemca do niewoli.

łączy się już dość dumne przyznawanie się do pochodzenia polskiego, kiedy do czasu wojny dawała się zauważyć u jednostek więcej zamerykanizowanych pewna niechęć do ujawniania swego pochodzenia. Na przywiązanie do nowej ziemi wpływa lekkomyślne obniżanie na tle sporów partyjnych powagi Państwa Polskiego, wywołujące w szeregach wychodźtwa lekceważenie ojczyzny i naturalny odruch, aby na miejscu się zagospodarować i natura-lizować. Na wzmożenie się tego sentymentu oddziaływa coraz większa obecnie troska władz i społeczeństwa amerykańskiego, aby przybysza skuteczniej chronić przed rozwielmożnionym wyzyskiem i oszustwem, pozyskać do trwałej pracy i osiedlenia, słowem przywiązać do nowej ziemi.

Natomiast w pełnem życiu i bogactwie narodowem społeczeństwa amerykańskiego Polacy mimo swego 3% odsetku biorą stosunkowo skromny udział. Wskutek nikłego przygotowania, grupowania się we własne osady i zaspakajania prawie wszystkich potrzeb w obrębie swej grupy, w wir życia amerykańskiego wchodzą powoli i z naturalną nieufnością. Poza warsztatem świat amerykański długo pozostaje chaosem, w którym przybysz obraca się z dość mierną orjentacją. Amerykanie otoczeni są szacunkiem jako wyższe istoty, które dają zarobek i wydają polecenia obcą długo mową, więc wobec nich jawi się duża służbistość, niekiedy przeradzająca się w serwilizm. Warsztat jest motorem, który pierwszy i dość wyłącznie wciąga przybysza w krąg świata amerykańskiego. Właściwą szkołą jest pobyt we własnem ghetto. Karjera po drugiej stronie oceanu każdego bez wyjątku przybysza polskiego prowadzi przez rodzimą grupę, która jest oparciem i ułatwieniem do śmielszych dalszych kroków na gruncie amerykańskim. Tylko jednostki energiczniejsze i lepiej uzbrojone do walki życiowej opuszczają, w miarę nabytego doświadczenia, swe poprzednie środowisko, przenosząc zawodową i towarzyską sferę działalności częściowo lub całkowicie poza obręb osady. Masa żyje gromadnie i poza warsztatem kinem, czy parkiem zabawowym mało styka się ze światem amerykańskim. Stąd widnokrąg przybysza zamieszkałego w osadzie niezawsze nabiera szerszych kręgów i podobnie jak w Polsce poza obręb swego najbliższego otoczenia nie wychodzi. Z kilkunastoletnim pobytem w Ameryce, z własnością domu czy farmy niezawsze łączy się znajomość języka angielskiego czy posiadanie papierów obywatelskich. W tych warunkach łączność ze światem amerykańskim głównie utrzymują przewódcy, t. zw. leaderzy {leaders), zainteresowani dość wyłącznie w korzyściach, płynących z polityki. Ze względu, na to że łączność ta obraca się zwykle w zagadnieniach polityki lokalnej, warstwa tych leaderów nosi dość powszechną w Ameryce nazwę politykierów. Mając wyłącznie prawie korzyści osobiste na celu, przewódcy korzystają z małej krytyczności mas, aby swe usługi oferować amerykańskim partjom lub własnym wybitniejszym rodakom. Jest to warstwa, która dorobiła się dużego majątku i znaczenia wśród masy robotniczej, nie przechodzi do społeczeństwa amerykańskiego, ponieważ nie spotyka się tam ze szczególną sympatją, a natomiast wśród własnej grupy odgrywa pochlebiającą rolę polityczną czy towarzyską, słowem nowej rodzimej arystokracji. Wyrósłszy na podłożu biernej masy robotniczej, nowa ta warstwa dorobkiewiczów, agentów, czy b. szynkarzy, niekiedy z widoczną niechęcią odnosi się do Polski, która im nic prócz biedy nie dała, a wśród nowego światka zazdrośnie strzeże swych praw. Poza warstwą typu politykierów do szeregu przewódców wysuwają się wysoko wartościowe jednostki, które, dorobiwszy się majątku czy znaczenia, z dużą korzyścią dla swej sui generis klienteli występują wobec świata amerykańskiego. Wreszcie druga generacja jest tym pomostem, przez który wychodżtwo coraz więcej przyśpieszonem tempem posuwa się w wir życia amerykańskiego. Wobec rozbicia życia amerykańskiego na kółka i organizacje, w jego tryby wchodzi druga generacja stosunkowo dość powoli, a raczej tworzy sobie etap pośredni. Stosownie więc do nowych potrzeb lokalnych i według wzorów, zaczerpniętych z otoczenia, organizuje się we własne kluby zawodowe, polityczne, towarzyskie czy sportowe, które za przykładem amerykańskim jeszcze żyją dość odrębnem życiem, a ze społeczeństwem amerykańskiem stykają się z okazji wspólnych uroczystości narodowych {national), przyjęć wybitnych gości, zawodów sportowych lub kam-panij wyborczych.

Kontakt towarzyski wychodźtwa polskiego ze sferami amerykań-skiemi jest skromny, najpierw dlatego że życie domowo - towarzyskie jest albo zbyt ekskluzywne albo z powodu rozluźnienia węzłów familijnych mało kultywowane, a po wtóre przybysze polscy względnie ich generacja mało jeszcze sobie zdobyła tradycji, dobrobytu i powodzenia. Tak samo amerykańskie życie klubowo-towarzyskie cechuje pewna ekskluzywność oraz for-malistyka różnych cenzusów, niejednokrotnie zabarwiona uprzedzeniem do nieprotestanckiego wyznania. Wyjątek stanowią jednostki, które pracą zawodową, wykształceniem czy majątkiem zdobyły sobie szczególne uznanie i przyjęcie w sferach amerykańskich. W porównaniu z innemi grupami naro-dowemi odsetek Polaków, którzy spotkali się z takiem widocznem powodzeniem w świecie amerykańskim, jest nad wyraz szczupły.

Inteligencja polska, zarówno przybyła z kraju jak i w Ameryce urodzona, w amerykańskiej hierarchji społecznej mało jeszcze zajęła wybitniejsze miejsce ponad przeciętną miarę. Najpierw w porównaniu z 3-miljonową rzeszą polską jest inteligencji i młodzieży, kandydującej do tej etykiety, ilościowo zatrważająco mało, a po wtóre jakościowo nie zdradza ona poza uzyskaniem dyplomu dostatecznej energji, aby w życiu zawodowem dalszą pracą i studjąmi zdobyć sobie w szeregach amerykańskich pocześniejsze miejsce. Zastęp polskiej inteligencji o uniwersyteckiem wykształceniu można liczyć na kilka setek osób, praktykujących głównie w obrębie osad w zawodzie adwokackim, lekarskim i technicznym. Z tych zawodów jedynie kilka jednostek, zwłaszcza na amerykańskiem polu technicznem i chemicznem, potrafiło się wybić ponad zwykłą krawiecką miarę. W każdym razie dorobek wychodźtwa na polu wiedzy naukowej jest dopiero w zaczątku, rokującym na przyszłość lepsze horoskopy, a za nim pójdzie dobra pozycja towarzyska i zawodowa w sferach amerykańskich.

Większym sukcesem w Ameryce mogą się Polacy poszczycić na polu muzyki i śpiewu. Nie jest to jednak artyzm, wyhodowany na miejscu, lecz wyszkolony w Polsce wzgl. Europie. Imię Paderewskiego, Modrzejewskiej, Sembrich - Kochańskiej i Reszków przysporzyło imieniu polskiemu chyba najwięcej blasku. W innych dziedzinach amerykańskiego życia artystycznego, — naogół mało jeszcze wyrobionego — polscy adepci sceny, pendzla czy dłóta są słabo reprezentowani, przyczem ze względu na powodzenie daje się zauważyć w ostatniej dobie dość chętne przyjmowanie etykiety rosyjskiej. W życiu sportowem Polacy biorą dość wybitny udział, zwłaszcza generacja, urodzona w Ameryce, a zatem więcej wychowana w atmosferze ćwiczeń fizycznych. W wielu drużynach sportowych są Polacy dość licznie reprezentowani,* dokładną jednak orjentację utrudnia zwyczaj przybierania — zwłaszcza w życiu sportowem — nazwisk angielskich w miejsce polskich, mało fonetycznych. Uznanie, zdobyte w życiu sportowem Ameryki, jest niejednokrotnie kluczem szacunku otoczenia i dużego powodzenia w życiu zawodowem.

W sferach bussinesu cieszą się Polacy naogół opinją ludzi uczciwych, godnych zaufania i honorujących swe zobowiązania. Naturalnie Polacy biorą udział w licznych śmiałych przedsięwzięciach, angażujących miljony dolarów,

najczęściej jako najniższe siły robocze, ale w drobnych transakcjach życia codziennego i zawodowego zdobyli sobie szanowaną w Ameryce cechę uczciwości i punktualności w wykonywaniu zobowiązań. Zwłaszcza wśród farmerów i kupców polskich widoczną jest troska względnie silne poczucie honoru, aby z zobowiązań, gwarantowanych zwykłem przyrzeczeniem lub podpisem, wywiązać się punktualnie i w całości. Jest to w amerykańskiej atmosferze szybkiej decyzji i prostej rękojmi zaletą dużej doniosłości i z tego zwłaszcza powodu pomyślną, że kontrahenci pochodzą głównie z warstw ludowych, które dopiero w Ameryce poczęły się kształcić w zasadach bussinesu. Jest w Ameryce kilkanaście tysięcy drobnych kupców i przemysłowców, ograniczających swoje pole działalności głównie na osady polskie. Są to interesy drobne, oparte o klientelę polską i ograniczające się do handlu detajlicznego. Mało jest jeszcze polskich przedsiębiorstw kupieckich i przemysłowych, obliczonych na szerszą klientelę, i stąd wartkie amerykańskie życie merkantylne skąpo wciąga Polaków w pełny wir handlowych transakcyj i styczności z Amerykanami.

Stosunek robotnika polskiego do pracodawcy jest naogół lojalny, o ile robotnik ma zapewnione bodaj skromne i znośne warunki pracy i zarobku. Na tem tle dochodzi czasem do poważniejszych starć w kopalniach Indiany i West Wirginji, w rzeźniach chicagowskich i w przemyśle włókienniczym Nowej Anglji. W porównaniu jednak z innemi grupami narodowemi Polacy w walce z pracodawcami wykazują mniej temperamentu, niechętnie godzą się na strejki, zdecydowawszy się jednak, są w walce uparci i konsekwentni. Powtórzyć należy, że robotnik w większych przedsiębiorstwach zazwyczaj z pracodawcą się nie styka, lecz podlega wyłącznie prawie dozorcom, t. zw. foremenom, poza rdzennymi Amerykanami zwykle Niemcom lub Irlandczykom. Stosunki te nie wszędzie układają się pomyślnie, dość licznie cechuje je niechęć, niekiedy tendencyjna, i stąd opinje o kwalifikacjach roboczych, naogół pochlebne, wykazują czasem dość nieuzasadnione oscylacje. Więksi pracodawcy na podstawie sprawozdań foremenów wyrabiają sobie opinję o Polakach dość chwiejną, a natomiast mniejsi przedsiębiorcy cenią Polaków lepiej, ponieważ więcej się do nich zbliżają.

Najwięcej w pełny wir życia amerykańskiego — podobnie jak innych przybyszów — wciąga Polaków polityka lokalna. Pod względem politycznym ludność Stanów Zjednoczonych rozpada się zasadniczo na dwa obozy: republikański i demokratyczny. Programy tych dwóch partyj, t. zw. platformy, nie są silnie skrystalizowane, nie sięgają do podstaw bytu państwowego i społecznego, lecz są raczej bieżącemi zagadnieniami ogólnego dobrobytu, zaczem i ich powodzenie zależy od zadowolenia wrażliwej na skalę życia ludności. Obok tych dwóch dominujących i już historycznych partyj wysunęły się w ostatnich dziesiątkach lat na arenę polityczną dwa nowe stronnictwa, o programie słabej naogół klasowości, a mianowicie : farmerów i robotników. Na straży interesów agrarnych stanęła partja ludowa (Populist Party), która z biegiem lat przyjęła więcej uchwytną dla Ameryki nazwę partji farmersko-robotniczej (Farmer Labor Party). Jest to zapewne przejściowy mezaljans, łączący interesy ludności francuskiej i robotniczej, który w obecnej dobie może się poszczycić dość poważnemi sukcesami w kilku zachodnich stanach rolniczych głównie na tle niezadowolenia, nurtującego wśród farmerów z powodu niepomyślnych, wywołanych nadprodukcją, stosunków agrarnych. Natomiast partja socjalistyczna (Socialist Party), licząca przed wojną około 100 tysięcy członków, z powodu stanowiska, przeciwnego udziałowi Ameryki w wojnie, straciła popularność i większą połowę członków, a obecnie znowu wykazuje większą aktywność. Więcej radykalny odłam partji socjalistycznej przyjął lepiej uchwytną w Ameryce etykietę partji robotniczej (Labor Party) i swym programem zbliża się ku partji komunistycznej. Reszta robotników o wybitnym programie walki klasowej grupuje się w syndykalistycznej organizacji Industrial Workers of the World i innych, mało spoistych związkach. Naogół partje klasowo-robotnicze w ostatnich latach ze wzrostem dobrobytu wykazują widoczny upadek, dla swego klasowego programu w sferach robotniczych niespodziewanie nikłe znajdują powodzenie, tak, że próby organizacji na wzór angielskiej Labour Party prawie zupełnie zawiodły.³)

Obok tych partyj o dość chwiejnym programie powstają w Ameryce efemeryczne stronnictwa, które mają na celu przeprowadzenie pewnego dezyderatu politycznej, społecznej lub gospodarczej natury, obejmują członków z różnych ugrupowań politycznych i rozwiązują się po pomyślnem przeprowadzeniu swego hasła. Są to w amerykańskiej polityce chwilowe federacje ponad normalną szachownicę, które niejednokrotnie dość silnie komplikują właściwe oblicze prądów i myśli społeczno-politycznej. W impulsywnym i wartkim prądzie życia amerykańskiego zmieniają się hasła, ponieważ ludność jest nader wrażliwa na powodzenie materjalne. Dlatego niema w Ameryce stałych dążeń i silnych linij demarkacyjnych między programami politycznemi. Platformy są raczej wyrazem bieżących interesów ekonomicznych, a powodzenie zarówno administracji republikańskiej jak i demokratycznej zależy głównie od dość chwiejnego zadowolenia wyborców.

Stąd zagadnienia polityki celnej i immigracji mają w kampanjach wyborczych szczególnie doniosłą rolę. Na tej platformie łatwiej przeprowadzić pewną — naogół mało uchwytną — linję demarkacyjną między dwoma dominują-cemi stronnictwami. Republikanie stoją na straży interesów wielkiego przemysłu i są zwolennikami już nie ochronnej, lecz izolacyjnej taryfy celnej, aby ochraniać produkcję amerykańską przed tańszą europejską robocizną. W polityce wewnętrznej dążą do zatarcia odrębności narodowych i niechętnie się odnoszą do otwartych wrót immigracyjnych. Republikanie opierają się więcej na elementach rdzennie amerykańskich i propagują politykę wewnętrznej i zewnętrznej izolacji (splendid isolation). Demokraci są zwolennikami wolnego handlu, popierają interesy wielkich kupców, a w polityce wewnętrznej zdradzają żywsze sympatje wobec aspiracyj przybyszów do kultywowania swych tradycyj narodowych. Opierają się silniej na elementach napływowych i w dziedzinie politycznej propagują hasła tolerancji i współpracy międzynarodowej. Nad interesami jednak partji góruje opinja publiczna, która jest doskonałą klapą bezpieczeństwa na niedomagania polityki, przeradzającej się powoli w osobny, naogół mało poważny zawód.

Polityką zajmuje się zawodowo grupa ludzi t. zw. politykierów, zabiegających agitacją, obietnicami, ponętnemi hasłami i pieniędzmi o pozyskanie wyborców dla swego programu wzgl. ludzi, na usługach których stoją. Chwilowe hasła zdobywają sympatje, zczasem zawodzą, a w ich miejsce jawią się nowe, które wyborcy chwytają z tym samym zapałem. Krytyka niedoma-gań partji rządzącej, propaganda i reklama odgrywa doniosłą rolę, idzie w różnobarwnych kierunkach i celach, lecz dla powodzenia wyborczego jest nieodzowną. Natomiast imponuje duch karności społecznej. Z chwilą wyboru

ustaje walka, a zwycięski kandydat spotyka się z gratulacją i uznaniem przeciwnika i jego partji. Prawo głosu posiadają obywatele amerykańscy — zarówno mężczyźni jak i kobiety — którzy ukończyli 21 rok życia i zastosowali się do wymagań, dotyczących długości zamieszkania w swym okręgu.⁴) Liczba wyborców wynosi około 70 miljonów osób, wybory są liczne i częste, ponieważ kadencja trwa zwykle od 2—4 lat, a pod orzeczenie obywateli wchodzi skład administracji miejskiej, powiatowej, stanowej i państwowej. Z dojściem przeciwnej partji do władzy następuje zmiana polityki i obsady ważniejszych posterunków administracyjnych. Ważniejsze zatem urzędy publiczne są wybieralne, otwierają pole do intratnych posad i obsady niższych wakansów, a stąd rośnie zainteresowanie polityką i mnogość chwilowych haseł. Ciągłość administracji nie jest jednak narażona na gwałtowne zmiany, ponieważ część aparatu administracyjnego, wymagająca fachowego przygotowania, jest bez względu na zmianę stronnictwa rządzącego stabilizowana jako t. zw. civil service, a nadto rośnie tendencja, aby ramy tej trwałej części służby publicznej rozszerzać. — Na wzór jednak życia amerykańskiego i polityka uległa mechanizacji. Organizacje polityczne posiadają doskonale funkcjonujące aparaty — maszyny polityczne — które obejmują swą siecią wszystkie tryby życia politycznego, od najniższych jednostek administracyjnych począwszy. Maszyną kieruje grupa ludzi, wspomnianych już politykierów, zawodowo poświęcających się polityce, którzy zajmują się organizacją i przeprowadzają kampanję wyborczą.

Gorączka amerykańskiego życia politycznego w swój wir coraz silniej wciąga również Polaków. Na ten coraz czynniejszy udział wpływa walka partyj, z których każda stara się dla siebie pozyskać przybyszów. Przybysz, aby mógł brać udział w życiu politycznem kraju, musi się starać o uzyskanie amerykańskiego obywatelstwa. Naturalizacja cudzoziemców obszerniej omówiona będzie w dalszych rozdziałach, obecnie zaś nadmienić należy, że pierwszym krokiem na drodze do zdobycia obywatelstwa amerykańskiego jest wyjawienie woli (Declaration of Intention), a po upływie pięciu lat od złożenia deklaracji uzyskanie od sądu po złożeniu egzaminu obywatelskiego orzeczenia o nadaniu obywatelstwa. Na podstawie cenzusu w r. 1920 w Stanach Zjednoczonych mężczyzn cudzoziemców powyżej 21 roku życia było 6,928.452, z czego 3,314.910, a więc 47’8% naturalizowanych, a kobiet 5,570.268, z których 2,893.787 czyli 52°/o otrzymało obywatelstwo amerykańskie. Poniższa tabelka wykazuje liczbę obcokrajowców obojga płci według przynależności państwowej oraz cyfrę i procentowy stosunek naturalizowanych :

Ilość naturalizowanych :

Proc. naturalizowanych:

44-2 °/0 70-5 „

42-0 „

73*5 „

30-0 „

29*0 „

24-8 „

26*0 „

68-2 „

158.335

127.539

58.873

1,213.451

106.183

419.713

38.816

33.233

238.032

Ilość cudzoziemców powyżej 21 r. życia:

Czechosłowacja

Danja

Finlandja

Niemcy

Węgry

Włochy

Jugosławja

Litwa

Norwegja

335.330

180.798 140.015

1,648.884

353.798 1,408.933

155.956

127.642

348.885

Polska

Rosja

Szwecja

Ilość cudzoziemców powyżej 21 r. życia :

1,048.050

1,211.337

605.549

Ilość natura-lizowanych :

302.635

509.561

423.692

Proc. natura-lizowanych:

28*8 % 42-0 „

69-9 „

Na podstawie powyższego zestawienia Polacy należą do narodów stosunkowo najmniej jeszcze aklimatyzowanych na ziemi amerykańskiej, ze swym odsetkiem 28'8°/o zaledwie przekraczając połowę naturalizacyjnej normy (50 (!/₀ ) dla cudzoziemców w r. 1920. Należy bowiem wziąć pod uwagę, że do kwoty polskiej wchodzą inne narodowości z ziem polskich, a zwłaszcza Żydzi, chętnie się naturalizujący. Odsetek Żydów w kwocie polskiej jest jednak stosunkowo skromny, ze względu na ich przywiązanie do przedwojennej przynależności państwowej. Dlatego liczba cudzoziemców i odsetek obywateli naturalizowanych np. z Rosji przedstawia się tak nieproporcjonalnie wysoko.

Powyższa tabelka porównawcza jest równocześnie ilustracją zasiedzenia na ziemi amerykańskiej. Starsza fala przybyszów z północno-zachodniej Europy już się zupełnie zaaklimatyzowała, względnie łatwo się na miejscu zagospodarowuje i szybciej wobec wyrobionych już tradycyj wciąga w tempo życia obywatelskiego. Narody, należące do rodziny późniejszych przybyszów, ze względu na świeżą datę przybycia nie przeszły jeszcze pełnego procesu natu-ralizacyjnego, a po wtóre silniej na nie oddziaływała pomyślna sytuacja na amerykańskim rynku pracy, aniżeli chęć osadnictwa, będąca pobudką przybyszów starszych. Tak pozornie wysoka różnica między sąsiadami z Europy, Niemcami a Polakami, spowodowana jest głównie datą przybycia, albowiem emigracja niemiecka już poczynała się kończyć, kiedy wychodźtwo polskie dopiero powoli rozwijać się zaczęło.

Nie ulega kwestji, że włościańskie wychodźtwo polskie słabszem tempem wchodzi w zagadnienie życia obywatelskiego, ponieważ przybywało wskutek stosunków politycznych mało jeszcze przygotowane do zadań obywatelskich. W sprawie przyjęcia obywatelstwa wychodźtwo zachowało się dość biernie i zwykle pod naporem partji lub potrzeb życiowych robiło starania o naturalizację. Rywalizacja stronnictw o władzę, wpływy i korzyści wciągały przybyszów w sferę polityki, zachęcały do naturalizacji i przynosiły widoczne zyski w postaci robót lub niższych posad miejskich. Do naturalizacji zmuszał zamiar założenia jakiegoś przedsiębiorstwa lub uzyskania posady, które administracja lokalna zastrzega dla obywateli. W ciągu jednak ostatnich czterech lat ruch naturalizacyjny wśród wychodźtwa polskiego pod wpływem prądów amerykanizacyjnych i zarządzeń administracyjnych poważnie się wzmógł i nawet dość widocznie nabrał masowego charakteru. Na podstawie sprawozdań z poszczególnych miast i stanów można wyrazić przypuszczenie, że Polacy w obecnej dobie wśród wszystkich cudzoziemców najliczniej przyjmują obywatelstwo amerykańskie. Przyczyny tego radykalnego zwrotu omówione zostały w rozdziale XII, a w skromnej mierze poruszone zostaną w następnym rozdziale o amerykanizacji.

¹

Konsul Konstanty Buszczyński zmarł w r. 1921.

²

Są to cyfry, oparte na przypuszczeniach, ponieważ brak dotyczącej części cenzusu amerykańskiego z r. 1920 nie dozwolił ściślejszych obliczeń.

³

Z partjami klasowo-robotniczemi mało ma stycznych już omówiona Amerykańska Federacja Pracy, która nie wysuwa swej platformy politycznej, lecz w czasie wyborów prowadzi rokowania z rywalizującemi stronnictwami, celem zapewnienia swym członkom największych korzyści. W federacji nie obowiązuje solidarność głosowania, a sympatje jej członków rozstrzelone są między wszystkie prawie ugrupowania polityczne. Mimo tej abstynencji politycznej federacja wywiera nader doniosły wpływ na tok życia ustawodawczego i społecznego.

⁴

Kobiety uzyskały prawo głosowania w r. 1921 na podstawie poprawki do konstytucji federalnej. Wymogi, dotyczące zamieszkania, wahają się w różnych stanach i zależnie od rodzaju wyborów od dziesięciu dni do dwóch lat.

Wliczając do grupy wyborców polskich generację urodzoną w Ameryce, lecz należącą do organizacji parafjalnej oraz masowość naturalizacji w ostatnich latach, liczba głosów polskich niewątpliwie dochodzi do 700 tysięcy, a więc do l°/o ogółu wyborców amerykańskich, co wobec skupionego grupowania się po miastach reprezentuje już pewną siłę. Ruch naturalizacyjny spotyka się z sympatją i zachętą prawie bez wyjątku wszystkich grup wychodźtwa polskiego, które powszechnie i z całą słusznością akcentują, że przybysze polscy, na stałe w Ameryce osiedli, powinni żywiej współpracować z otoczeniem i silniej się interesować lokalnem życiem obywatel-skiem. Grają tutaj również doniosłą rolę interesy egoistyczne jednostek czy zespołów, które dla celów karjery osobistej propagują ruch naturalizacyjny w sposób często przesadny.

Współudział Polaków w życiu politycznem na wzór amerykański ujęty jest w formę organizacji. Powszechną formą organizacji są t. zw. kluby, federacje lub komitety obywatelskie albo polityczne, skupiające obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia. Do tych organizacyj należy elita finansowa wychodżtwa, a więc inteligencja zawodowa, kupcy, przemysłowcy, rzemieślnicy i wykwalifikowani robotnicy. Obok reprezentacji wy-chodźtwa w sferach amerykańskich, wzajemnej pomocy i innych ubocznych, głównie towarzyskich zadań, kluby mają przedewszyskiem na celu współudział w kampanjach wyborczych. W merkantylnej atmosferze amerykańskiej liczy się ze szacunkiem tylko pokaźna liczba względnie siła i dlatego wysiłek klubów skierowany jest przedewszystkiem na skupienie najpokaźniejszej liczby wyborców. Niektóre kluby liczą po kilkaset lub kilka tysięcy członków, wykazują dość sprężystą organizację, posiadają własne domy klubowe i rozwinięte życie polityczne, inne natomiast raczej wegetują, licząc kilkudziesięciu członków i sporo rozsadzających ambicyj, a wszystkie ożywiają się z chwilą zbliżania się wyborów. Jak na każdem polu tak i tu wyższy stopień rozwiniętego życia politycznego wykazuje grupa zachodnia w porównaniu z grupą wschodnią. W mniejszych osadach farmerskich i fabrycznych, w których brak polskich organizacyj politycznych, na kierunek głosów wyborczych decydujący wpływ w obrębie swej parafji wywiera zwykle duchowieństwo i o jego sympatje zabiegają lokalne partje. Na głosy wyborcze robotników polskich, zwłaszcza w grupie wschodniej, dość silnie wpływa również nacisk foremenów względnie starszyzny fabrycznej.

Mimo żywego interesowania się Polaków polityką, widoczna jest duża chwiejność przekonań, naginających się chętnie do chwilowych korzyści. Na chwiejność przekonań wpływa charakter polityki amerykańskiej, ruchliwy i dostosowany do zmiennych potrzeb bieżącego życia, dalej mało jeszcze wyrobiona orjentacja przybyszów, a wreszcie sympatje względnie niechęci ze stanowiska administracji państwowej wobec kraju ojczystego i). Sympatje Polaków przechylają się silnie na stronę demokratów. Wpływa na to więcej wyrozumiałe stanowisko demokratów wobec odrębności kulturalnych i narodowych przybyszów, większe przy nich forytowanie wielkiego handlu, zatem mniejsze bezpośrednie zainteresowanie w starciach wielkiego kapitału przemysłowego z warstwą robotniczą, a wreszcie przychylne stanowisko admini-nistracji demokratycznej w czasie wojny wobec polskich aspiracyj narodowych. Reszta głosów polskich rozstrzelona jest między pozostałe grupy polityczne, a więc republikańską, robotniczą i farmerską — z poważną prze-wągą na rzecz partji republikańskiej.

Wobec różnej konstelacji politycznej w poszczególnych stanach wzgl. miastach trudno ustalić cyfrowo stosunek wyborców polskich do poszczególnych partyj, według jednak dużego prawdopodobieństwa około 60 % wyborców polskich popiera partję demokratyczną, 35% partję republikańską, nieznaczna reszta zaś rozprasza się między grupy socjalistyczną i komunistyczną²).

1)    W doniosłym stopniu do poważnej klęski demokratycznej administracji prezydenta Wilsona w r. 1920 przyczyniło się niezadowolenie Irlandczyków, Niemców i Włochów z jego polityki europejskiej.

²)    Do partji farmerskiej Polacy prawie nie należą, ponieważ siedzibą tej politycznej grupy są stany, położone pozo obrębem polskiego osadnictwa na roli.

Powodzenie party] wśród polskich wyborców zależy w dużym stopniu od agitacji i zmysłu organizacyjnego. Stwierdza to obserwacja prasy polskiej, która poza częścią zgrupowaną w Chicago, posiada mało skrystalizowane amerykańskie sympatje polityczne. Do pewnego stopnia orjentację utrudnia dość powszechny w Ameryce zwyczaj przetargów politycznych. Organizacje polityczne przybyszów, a więc i polskie, są albo o zdeklarowanej, demokratycznej lub republikańskiej etykiecie, albo skupiają zarówno demokratów jak i republikanów i zachowują politykę wolnej ręki, a dopiero przy zbliżających się wyborach starają się drogą pertraktacyj uzyskać dla swych członków pewne korzyści, względnie wakanse w administracji lokalnej. Na tle tych kombinacyj partyjnych wytworzyła się w Ameryce instytucja t. zw. bossów politycznych, t. j. przewódców, którzy stoją na czele klubów, kierują organizacją partyjną, reprezentują jej interesy nazewnątrz wzgl. zużytkowują wpływy klubowe dla interesów partyjnych i karjery politycznej lub zawodowej członków.

Te wzory — lecz w gorszej formie— wpływają na kształtowanie się organi-zacyj polskich, dowodzonych przez liczną grupę politykierów wzgl. bossów. Wskutek tego polska szachownica polityczna posiada zbyt wiele kółek raczej personalnych aniżeli ideowych, co w dużym stopniu przyczynia się do rozproszenia siły wyborczej, chwiejności głosów i nikłych sukcesów. Podobnie jak odsetek obywateli w porównaniu z liczbą wychodźtwa jest jeszcze dość szczupły, tak samo w porównaniu z liczbą wyborców Polacy dochodzą do stosunkowo skromnych jeszcze sukcesów na polu reprezentacji w ciałach ustawodawczych i administracyjnych. Widoczny i pomyślniejszy w tym kierunku zwrot datuje się dopiero odniedawna, od niespełna dziesiątka lat. Na to upośledzenie wpływa przedewszystkiem wzmiankowany już brak większego zastępu inteligencji, cieszącej się uznaniem i poważaniem nietylko swoich, ale i sąsiadów. Po wtóre faktyczna inteligencja mało wykazuje społecznej energji, nie zdradzając większych aspiracyj do dalszej karjery życiowej, co poczęści usprawiedliwia życie polityczne, wymagające silnych nerwów, płuc i zasobów pieniężnych. Mało zachęcający poziom życia politycnego nie wywiera więc dużo atrakcji na rzetelnych kandydatów i wskutek tego na czoło wysuwają się jednostki o dość miernej wartości i niezawsze przynoszące zaszczyt swym wyborcom. Na niepowodzenie polityczne wpływa dalej niski poziom intelektualny wyborców, częsty niekiedy fikcyjny zawód z obranych kandydatów, mała ocena doniosłości wyborów i brak solidarności względnie karności obywatelskiej.

W okręgach, zamieszkałych przeważnie przez Polaków, czasem wychodzą zwycięsko obcy kandydaci, wskutek rozbicia głosów polskich między dwóch lub trzech własnych kandydatów, niejednokrotnie rozmyślnie w tym celu wysuniętych przez inne grupy polityczne. Słabość głosów polskich spowodowana jest dalej widoczną chwiejnością przekonań głównie z powodu zbyt licznych osobistych ambicyj. Za lada podmuchem głosy te przerzucają się z jednej strony na ■ drugą, przypuszczalnie silniejszą, wskutek tego jako niepewne i przejściowe często tracą poważanie po obu stronach. Ta chwiejność przekonań daje się zauważyć szczególnie w mniejszych osadach, gdzie na czas wyborów jawi się — już sporadycznie — efemeryczna prasa, aby łamy swe najpomyślniej spieniężyć na rzecz więcej hojnego stronnictwa. Praktyka ta nie jest wyłączną cechą wyborców polskich, przetargi bowiem polityczne o korzyści wyborcze są powszechnem w Ameryce zjawiskiem. W miarę jednak wyrobienia politycznego rośnie coraz widoczniej wśród wyborców polskich stałość przekonań i przywiązanie do raz obranego sztandaru, tak, że minął bezpowrotnie okres, kiedy głosy polskie nabywało się w „salunach“ co przynosiło ich właścicielom mało pochlebną opinję.

Celem polityki amerykańsko-polskiej jest praca obywatelska i dążność zapewnienia sobie narówni z innemi grupami politycznemi czy na-rodowemi wpływów w ciałach ustawodawczych i administracyjnych. Za wpływami politycznemi idzie cały szereg korzyści w obsadzie nominacyjnych posad, reprezentacja w komisjach i biurach miejskich czy powiatowych, proporcjonalny współudział w robotach miejskich i t. p. Polityce polsko-amerykańskiej trudno nadać miano narodowej, nie ma ona i mieć nie może pełnych aspiracyj do tego charakteru. Stoi ona na straży własnych potrzeb, interesów i korzyści w tym samym stopniu, jak organizacje amerykańskie, a narodową jest chyba z tego tytułu, że interesom partyj amerykańskich przeciwstawia potrzeby i pragnienia grupy polskiej, zaznaczając w ten sposób pewną własną odrębność narodową. Daleką natomiast jest polityka polsko-amerykańska od tego, aby interesom narodu amerykańskiego przeciwstawiać interesy narodu polskiego, gdyż w innych warunkach politycznych i społecznych kształciła się myśl polityczna społeczeństwa polsko-amerykańskiego. Myśl ta szła zawsze i bezwzględnie po linji lojalności wobec amerykańskiej republiki i ją przybysz polski, a zwłaszcza nowy jej obywatel, nauczył się. szanować za tolerancję i swobodę organizacji. Ze stanowiska zatem lojalności państwowej obywatele amerykańscy polskiego pochodzenia stoją i stać muszą przy sztandarze gwiaździstym. Na to stanowisko nie może wpływać powstanie Państwa Polskiego, które tak samo wymaga lojalności od swych obywateli zarówno w kraju jak i poza jego granicami.

Inaczej przedstawia się sprawa sympatyj „cudzoziemskich“ w Ameryce. Stany Zjednoczone jak i inne republiki kontynentu amerykańskiego są dziećmi Europy, płynie w nich krew wszystkich narodów Europy i z macierzą łączyć je będą węzły krwi, które nieprędko się porwą. Mało owocne są więc wysiłki, aby izolować te sympatje, bez wątpienia pozostaną one długo, nie wychodząc jednak poza ramy państwowej lojalności. Mylne są zatem hasła czy ambicje swojskich statystów, że zwiększony zastęp obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia wyjdzie na korzyść Państwa Polskiego, że polityka polsko-amerykańska może szukać natchnienia poza granicami republiki amerykańskiej. Polityka polsko-amerykańska jest polityką amerykańską, wybrani urzędnicy czy posłowie do legislatur są obywatelami, stojącymi wyłącznie na straży interesów Ameryki, a dopiero później potrzeb swych wyborców, zaś pochodzenie polskie jest raczej jednym z atutów do pozyskania sympatyj wyborców. Cele natomiast polityki polsko-amerykańskiej, naogół wątłe i rozstrzelone, idą po naturalnej linji, aby wychodźtwo polskie odegrało swą właściwą historyczną misję, aby zacieśnić i utrwalić węzły wiernej i mocnej przyjaźni między Ameryką a Polską. Tern więcej Polska, pozostawiwszy poza swemi granicami piąta część narodu polskiego, musi wszędzie w granicach lojalności państwowej szukać przyjaciół i na rodzimem podłożu kultywować przyjaźń. Jak w życiu człowieka otwarta i bezinteresowna przyjaźń jest cenną podporą, tak i w familji narodów przy współczesnej wymianie myśli, opinji i kultury, przyjaźń jest walorem, o który każde państwo skwapliwie zabiegać musi.

W sferze zatem obopólnej wymiany myśli i zdobyczy kulturalnych może się rozwijać łączność wychodźtwa z krajem ojczystym, w dziedzinie natomiast polityki państwowej musi decydować przynależność państwowa, która, acz nacechowana sympatją, jednak w razie zresztą wątpliwej kolizji interesów państwowych musi stanąć przy swym sztandarze. Z tego więc stanowiska należy oceniać współudział Polaków w amerykańskiem życiu politycznem. Jest to polityka społeczeństwa polsko-amerykańskiego, które podobnie jak partje rdzennie amerykańskie czy inne grupy narodowe na swem podwórku i w horyzoncie tego podwórka pragnie zdobyć sobie należne miejsce w ciałach

ustawodawczych czy administracyjnych. Zdobycze są narazie skromne, z każdym jednak rokiem wysiłki przynoszą pomyślniejszy sukces, zwłaszcza w dziedzinie administracji lokalnej.

W okręgach farmerskich zainteresowanie polityką jest stosunkowo słabsze — wskutek rozproszenia na wielkiej przestrzeni i niezawsze dostatecznej znajomości języka angielskiego. Kluby polityczne są słabo rozwinięte i zorganizowane. Siedzibą organizacji jest miasto powiatowe i na gruncie miejskim widoczną jest dość żywa współpraca wyborcza farmerów z polskimi kupcami i robotnikami, osiadłymi w mieście. W ten sposób w administracji miejskiej i powiatowej niektóre godności, jak majorów miasta, sędziów pokoju, szeryfów, naogół dość sporadycznie przypadają w udziale Polakom. W kilku zaledwie powiatach i kilkunastu miasteczkach fabrycznych {towns), głównie w stanach Pensylwanji, Illinois, Michigan, Wisconsin, Polacy zdobyli silniejszą kontrolę na skład administracji miejskiej i powiatowej. Większym sukcesem mogą Polacy poszczycić się w miastach amerykańskich, w których osiedlili się w dużej i skupionej gromadzie. Organizacja wyborców jest więcej sprężysta i karna, a grupowanie się we własnych dzielnicach (polish sections) ułatwia wybór własnych kandydatów w okręgach wyborczych, t. zw. wardach lub dystryktach. W miarę uświadomienia polityczngo zdobywają Polacy coraz liczniejszą reprezentację w radach miejskich i powiatowych, a zatem stosownie do reprezentacyjnego klucza rośnie udział w godnościach administracyjnych. W miastach jak Chicago, Milwaukee, Buffalo, Detroit, Cleveland, posiadają Polacy po kilku radnych miejskich i powiatowych oraz garść wybitnych godności sędziowskich i administracyjnych jako prawie już zwyczajowy stan posiadania. W dwóch natomiast większych miastach w Nanticoke, Pa. i w Ham-tramck, Mich. administracja miasta pozostaje pod wyłączną prawie kontrolą Polaków, którzy stanowią większość rady miejskiej i piastują najpoważniejsze urzędy. W innych miastach reprezentacja Polaków w administracji lokalnej w porównaniu z liczbą grupy polskiej jest stosunkowo skromna dla braku zainteresowania wśród starszej zwłaszcza generacji, słabej naturalizacji i niedostatecznej organizacji.

Małą również reprezentacją mogą Polacy poszczycić się w legislaturach stanowych i w kongresie Stanów Zjednoczonych. W ciałach ustawodawczych stanów Illinois i Wisconsin prawie stale od dłuższego czasu w izbie niższej lub wyższej znaduje się reprezentant grupy polskiej. W innych stanach mimo sporego odsetku wychodźtwa polskiego jeszcze dość sporadycznie zostaje Polak powołany do godności posła (assemblymana) lub senatora stanowego. W kongresie Stanów Zjednoczonych po raz pierwszy zasiadł Polak w r. 1918, wybrany w okręgu miasta Milwaukee, a w dwa lata później przybył drugi poseł (Congressman) jako reprezentant z Chicago. W senacie Stanów Zjed-dnoczonych dotychczas Polak nie zasiadał i wobec systemu reprezentacji przez sejmy stanowe mała jest nadzieja, aby kiedyś mógł dojść do tej godności. Akcja polityczna Polaków jest lokalną w tern znaczeniu, że ogranicza się do najbliższego otoczenia, a więc miasta i powiatu. Brak jest organizacyj, obejmujących już stany, a tern mniej całą Amerykę. Próby organizacyjne szerszych lig politycznych zawiodły, zwłaszcza, że spotykają się z widoczną niechęcią Amerykanów, nieufnie spoglądających na tego rodzaju asocjacje.

Zdobycze zatem na polu politycznem w porównaniu z innemi grupami narodowemi są jeszcze nikłe, lecz z biegiem lat niewątpliwie będą wzrastały. Tak samo współudział Polaków w administracji federalnej, stanowej czy powiatowej, jest równie skromny. Wśród potężnej maszyny administracyjnej {civil service) na wybitniejszych stanowiskach urzędowych spotyka się znikomą liczbę Polaków, silniej natomiast są oni reprezentowani na najniższych

szczeblach hierarchji urzędniczej. Orjentację utrudnia zwyczaj zmiany nazwisk słowiańskich na łatwiej brzmiące angielskie oraz pewna niechęć akcentowania obcego pochodzenia, dość powszechna w służbie państwowej względnie publicznej. Zainteresowanie Polaków w życiu społecznem Ameryki jest małe, zdradzające dużą nieśmiałość i niedocenę korzyści. Szczególną sympatją cieszy się Amerykański Czerwony Krzyż ze względu na zasługi wobec Polski. Natomiast w innych organizacjach o charakterze społecznym, a w szczególności w zrzeszeniach katolickich współpraca Polaków czynna i materjalna jest stosunkowo dość nikła. W organizacjach zawodowych, współdzielczych, farmerskich i t. p. współudział nie idzie w parze z liczbą i na tern tle rodzi się czasem zarzut, że są mało towarzyscy lub że korzystają ze zdobyczy tych organizacyj, a do ich powodzenia nie przyczyniają się pracą ni groszem.

widzą natomiast masę, grupującą się osobno w sekcjach

Wartki jednak prąd życia amerykańskiego coraz silniej wciąga względnie wciągać będzie Polaków w orbitę swych różnorodnych dziedzin w miarę ich przygotowania i adaptacji do nowych warunków. Narazie wychodźtwo polskie w życiu amerykańskiem odgrywa skromną rolę, biorąc pod uwagę jego liczebność oraz zdolności i pracowitość narodu polskiego. Wskutek kla-nowości, małego przygotowania i udziału w pełnem życiu amerykańskiem, wychodźtwo nie cieszy się taką sympatją i uznaniem Amerykanów jak przybysze z północno - zachodniej Europy. Rdzenni Amerykanie odnoszą się do przybyszów bez uprzedzeń i z widoczną bezstronnością, oceniając ich na podstawie dość skąpych doświadczeń z własnej znajomości i styczności. Obserwują Polaków w ich dzielnicach, przy pracy, w sądzie, w administracji, w szkole czy przytułkach i na podstawie tych spostrzeżeń| urabiają sobie opinję, naogół dość dodatnią, a niekiedy przykrą, na mylnych często przesłankach opartą. Amerykanie mało znają Polaków, mało stykają się z nimi towarzysko,

często biednych i zaniedbanych. W niektórych miastach polskie dzielnice należą do najgorszej urządzonych, niejednokrotnie z winy zarządu miasta, i stąd opinja o ich mieszkańcach niezawsze wypada pochlebnie. Robotnik polski nie odznacza się widoczną starannością o ubiór i wygląd zewnętrzny i tym brakiem troski budzi w Amerykaninie często powierzchowny sąd o małych wymogach dachu, życia, ubioru i aspiracyj. W sądzie, policji i innych działach administracji delinkwent polski jawi S'ę nieśmiały, ze słabą znajomością języka angielskiego, zdany na łaskę tłumacza, a rozprawy często wykazują przesadne pojmowanie wolności (liberty), pieniactwo, rozbicie życia familijnego, wykolejenie młodzieży. Nadzór szkolny niejednokrotnie stwierdza małe zainteresowanie się szkolą, mierne postępy w naukach, a zwłaszcza chęć rodziców, aby z pominięciem przepisów szkolnych dzieci posyłać do pracy.

Natomiast widoczną dumą odznaczają się Polacy w stosunku do amerykańskich zakładów dobroczynnych i w porównaniu z przybyszami innych narodów w stosunkowo małym odsetku szukają pomocy w dobroczynności publicznej względnie stają się ciężarem publicznym (public charge), przed czem Ameryka przy selekcji- przybyszów tak troskliwie stara się bronić. Powszechny zwyczaj ubezpieczania się, sierocińce i przytułki, dość jeszcze nieliczne w ramach polskiej organizacji parafjalnej, oraz pewna ambicja i wybitna wzajemna pomoc na przyjaźni oparta wstrzymuje Polaków nad brzegami zupełnego pauperyzmu. Naogół zetknięcie świata amerykańskiego z przybyszami polskimi daje temu pierwszemu sposobność do uchwycenia ujemnych niekiedy spostrzeżeń. Statystyka ajnerykańska wskutek swej niezwykłej partykularności nie nadaje się do dedukcji ścisłych wniosków, gdyż spostrzeżenia jednej instytucji czy funkcjonarjusza nie mogą być zawsze miarodajne dla drugiej nstytucji, miasta czy powiatu. W bogatym materjale statystycznym z różnych

zresztą okresów i miejscowości, dotyczącym wychowania, warunków życia domowego, przestępstwa, udziału w życiu społecznem i politycznem wśród wychodźczych narodowości, Polacy zajmują mniej więcej miejsce środkowe dość jaskrawo ustępując krajom północno - zachodniej Europy łącznie z Czechosłowacją, Finlandją, a wyprzedzając dość wyraźnie, acz niezawsze, Włochów oraz narody ściśle wschodniej i południowo - wschodniej Europy.

W rodzinie więc przybyszów europejskich nie jest to pomyślna pozycja towarzyska, widoczne bowiem są dość liczne, niewolą spowodowane niedomagania, które Polaków spychają do rzędu mniej pożądanych przybyszów. Nie łudząc się frazeologją towarzyską czy polityczną, należy podkreślić, że Amerykanie mało znają Polaków i na podstawie często dość powierzchownych obserwacyj nie darzą ich wyraźną i silniejszą sympatją. Do statystyki, ilustrującej mały jeszcze szczebel adaptacji wychodźtwa w życiu amerykańskiem, łączy się często dość tendencyjna kampanja, aby przybyszów polskich dyskredytować jako naród niesforny i niekarny (turbulent or unrulable people). Na wodewilowej scenie amerykańskiej, naogół mało wybrednej, dają się zauważyć dość już sporadycznie płaskie dowcipy, pozujące na sarkazm, wyszydzające Polaka jako chętnego do kieliszka i sprzeczki. Prasa amerykańska jest ostrożniejsza w swych sądach i raczej z przychylnością aniżeli z widoczną niechęcią odnosi się do przybyszów polskich. Na tle zwłaszcza niechęci politycznych jawią się jednak artykuły, nastrojone tendencyjną nieprzychyl-nością. Dzielą Polacy żywe w Ameryce uprzedzenie do ludności słowiańskiej jako łącznie z Włochami głównego zastępu roboczych najemników. Naogół opinja o nich jest chwiejna, obok pochlebnych sądów jawi się i surowa krytyka. Z biegiem lat opinja ulega jednak widocznej i trwałej poprawie, dalekiej jeszcze od spokojnej i bezstronnej oceny.

Zwłaszcza amerykańscy uczeni, specjalnie poświęcający się zagadnieniu immigracji, z niechęcią zbyt jaskrawą i aspirującą do miana ścisłej nauki odnoszą się do Polaków, Włochów i Rosjan, a raczej Żydów, stanowiących główny kontygent importowanej armji robotniczej. Starają się wykazać, że narody te reprezentują nadzwyczaj niską rasową wartość w stosunku do istniejących amerykańskich miar. Swe dogmaty opierają głównie na próbach inteligencji, przeprowadzonych w armji amerykańskiej w czasie wojny {Intelligence tests). Sztab generalny armji amerykańskiej przeprowadził badanie około 94.000 żołnierzy, między którymi było kilkanaście tysięcy cudzoziemców. Za punkt normalnego inteligentnego rozwoju przyjęto 20 rok, jako poziom umysłowy, do jakiego może dojść bardzo inteligentny człowiek, a stosownie do tego założenia ustalono początek 16 roku, jako przeciętny normalny poziom dla inteligencji białej amerykańskiej rasy. Badania względnie egzaminy polegały na rozwiązywaniu różnych praktycznych zadań, a odpowiedzi zależnie od trafności klasyfikowane były większą lub mniejszą ilością punktów. Ilość punktów decydowała o inteligencji żołnierza, a ogólna suma punktów u egzaminowanych o inteligencji rasy. Wyniki tych badań, zebrane i uzupełnione przez prof, uniwersytetu Princeton Carla C. Brighama, dają następującą skalę :

Anglicy przeciętny poziom 14*87, Szkoci 14'34 lat, Holenderzy 14’32, Niemcy 13*82, Amerykanie biali 13*77, Duńczycy 13'76, Kanadyjczycy 13‘66, Szwedzi 13*30, Norwegowie 12’96, Belgowie 12*79, Irlandczycy 12*32, Austrjacy 12*27, Turcy 12*02, Grecy 11*90, Rosjanie 11*34, Włosi 11*01, Polacy 10*74, murzyni ze Stanów Zjednoczonych 10*41.

Polacy znaleźli się na końcu szeregu, górując inteligencją jedynie nad murzynami. Pomijając trafność badań inteligencji, podaną w wątpliwość przez część amerykańskich sfer naukowych, i dość widoczną tendencję, aby w ten sposób zaostrzyć kwestję pożądanej i niepożądanej immigracji, należy podkreślić, że przy złej czy dobrej woli materjału do użytkowania przeciw przybyszom polskim znajdzie się taki zasób, aby w oczach rodowitych Amerykanów urabiać nieprzychylną opinję, zwłaszcza w obecnej chwili rozbudzonych uczuć narodowych. Dla złej woli jest w Ameryce aż nadto szerokie pole, podsycane antypatjami europejskiemi i pogonią za sensacją ułatwione. Dlatego organizacje polskie zwracają większą uwagę, aby energiczniej bronić godności narodowej przed pochopnemi często zarzutami. Prasa polska z widoczną gorliwością stoi na straży dobrego imienia polskiego, niezawsze jednak sięga głębiej, zbyt optymistycznie zasłaniając się jakby rodzajem tarczy imionami Kopernika, Kościuszki i innych ozdób narodu polskiego.

Oceniając sytuację bez sentymentów na rzecz ambicji narodowej, wy-chodźtwo polskie, jedno z najliczniejszych w Ameryce, ze statystyki porównawczej wychodzi aż nadto jeszcze skromnie pod względem materjalnym i intelektualnym. W atmosferze merkantylnej, oceniającej wartość człowieka raczej probierzem dobrobytu i zapasu gotówki, Polacy rozporządzają głównie jeszcze dłoniami roboczemi i drobnemi sklepikami względnie przedsiębiorstwami. W bussinesie amerykańskim dopiero powoli poczynają wkraczać na wyższe szczeble handlu, przemysłu i kredytu, przyczem ostatnia próba z korporacjami ujawniła widoczny jeszcze brak przygotowania i zmysłu twórczej przdsiębiorczości. Intelektualny udział Polaków w nauce i studjach przedstawia się równie skromnie, a dla przyszłego śpiesznego postępu nawet problematycznie. Na wyższych uczelniach amerykańskich ilość Polaków jest katastrofalnie mała w porównaniu z liczebnością wychodźtwa i troską o wykształcenie innych grup narodowych, np. Niemców czy Żydów, którzy kilkanaście razy przewyższają odsetek, dotyczący Polaków. Pomimo ułatwienia studjów w amerykańskich uczelpiach, pęd do nauki szkolnej jest stosunkowo jeszcze nikły i za mało popierany nawet wśród zamożniejszych warstw wychodźtwa, które, pracą muskułów dorobiwszy się dobrobytu, nie oceniają jeszcze dostatecznie korzyści nauki. Na opinję wpływa w znacznym stopniu brak książek o Polsce względnie narodzie polskim w bibljotekach publicznych Ameryki. Wiele prac jest tendencyjnie zabarwionych przez Niemców i Rosjan na niekorzyść narodu polskiego, więc zachodzi potrzeba dużego wysiłku, aby dostarczyć środków i wiarogodnych informacyj o Polsce. Dużo na polu tłumaczeń mogłaby zdziałać inteligencja polsko-amerykańska, która niezawsze chce względnie może brać żywy udział w życiu społecznem wychodźtwa, lecz żywi przywiązanie do Polski i troskliwą jest o dobro imienia polskiego.

Spuścizna niewoli powoduje, że opinja o przybyszach polskich niezawsze kształtuje się pomyślnie, że polski egzamin zagraniczny niezawsze wypada dodatnio. Więc wyłania się potrzeba skupienia wysiłków i konieczność wyrozumiałej zgody wewnętrznej, aby tendencyjnej czy powierzchownej ocenie przeciwstawić nie słowa, lecz czyny, nie przeszłość, lecz teraźniejszość, czynną i troskliwą o dobro i postęp narodu polskiego. Wychodźtwo w życiu ame-rykańskiem nie zajmuje miejsca należnego z tytułu liczebności, przyrodzonych zdolności, uczciwości i pracowitości. Jest jeszcze dość jednolitą masą, której systemem krwionośny mało wchłonął doświadczenia i nauki życia amerykańskiego. Na to upośledzenie złożyły się liczne przyczyny historycznej i społecznej natury, które powoli należy neutralizować i usuwać. Mimo licznych pochlebnych o narodzie polskim opinij, nie można usypiać czujności, zamykać oczu na masowe niedomagania, a cieszyć się sukcesami jednostek. Po obu więc stronach oceanu nadeszła chwila napięcia mózgu i muskułów, aby nadrobić klęskę niewoli i miarowo kroczyć za postępem zachodnio-europejskich narodów.

ROZDZIAŁ XIV.

Amerykanizacja.

Formacja narodu amerykańskiego. — Pierwsze próby amerykanizacji. — Wpływ wojny. — Problem amerykanizacji. — Forsowna i umiarkowana amerykanizacja. Sześć kategoryj amerykanizacji: administracyjna, szkolna, fabryczna, społeczna, gospodarcza i kościelna. — Indywidualna i zbiorowa amerykanizacja wychodźtwa. — Amerykanizacja w organizacjach, kościele, szkole i prasie. — Nadzieje i obawy na przyszłość.

Proces kształtowania narodu amerykańskiego jest ciągle w toku i do konsolidacji narodowej na wzór europejski droga jeszcze daleka. Innemi drogami proces ten kroczy na gruncie amerykańskim. Narody europejskie od bytu plemiennego względnie rodowego przechodziły w ramy coraz więcej wykończonej organizacji państwowej, reprezentującej i realizującej aspiracje narodu, osiadłego od wieków na pewnej przestrzeni ziemi. Natomiast Stany Zjednoczone rozpoczęły swą egzystencję raczej od formacji organizacji państwowej i w jej ramach począł się proces tworzenia nowego narodu. Element tubylczy w tym procesie nie odegrał żadnej roli i pod naporem cywilizacji europejskiej szybko wymiera. Twórczym i wyłącznym czynnikiem w formacji nowego narodu stała się kolonizacja europejska, wśród której najważniejszą rolę odegrał i odgrywa element anglosaski. Przybysze anglosascy zjawili się najliczniej i jako element najwięcej ruchliwy i przedsiębiorczy narzucili dość despotycznie swój język, obyczaje, pojęcia religijne i socjalne innym przybyszom,! ciągle lądującym na brzegach Ameryki. W ramach więc organizacji kolon alnej, a następnie państwowej, element anglosaski górował i modelował na swój sposób innych osadników. Organizacja samorządna wzgl. państwowa stała się wykończonem rusztowaniem, wśród którego rozpoczął się i trwa dalej proces formacji nowego narodu, zasilany głównie kulturą anglosaską. Pod wpływem ideologji kolonjalnej i wypadków historycznych, kultura nie miała dostatecznej siły, aby bezwzględnie absorbować zdobycze kulturalne wcześniejszych lub współczesnyh osadników, zwłaszcza hiszpańskich, francuskich i niemieckich. Pod wpływem wzajemnego oddziaływania kultura anglosaska uległa pewnej modyfikacji, wytwarzając nowy zasób pojęć społecznych, objętych mianem amerykanizmu. Na pojęcie amerykanizmu złożył się szereg kanonów społecznych, głoszących zasady wolności, równości i tolerancji, wszechświatowego humanitaryzmu, poszanowania pracy, uczciwości zawodowej, godności osobistej, kultu życia familijnego, karności społecznej czy poszanowania władzy i porządku. Kanony te ujęte są w literę prawa konstytucji amerykańskiej lub żyją tradycją, gorliwie pielęgnowaną i przekazywaną następnym pokoleniom.

Ramy więc organizacji kolonjalnej — wzgl. państwowej z angielskim językiem urzędowym — wykształciły się wcześnie, drogą zaś ewolucji historycznej wyrobiło się pojęcie amerykanizmu, tworząc niejako dwa etapy do unifikacji narodowej wszystkich przybyszów. Pod amerykańską flagą państwową i pod skrzydła pociągającego amerykanizmu chronili się liczni przybysze, szukając poprawy bytu materjalnego lub uciekając przed uciskiem politycznym albo religijnym. Siła atrakcyjna Ameryki była tak wielka, że w ciągu wieku (1820—1920) zwabiła na ziemię Waszyngtona blisko 33 miljonów ludzi. Fale te uderzały głównie od Atlantyku, przez który europejska rzeka emigracyjna niosła swe wody, najpierw zaczerpnięte najbliżej z krajów północno zachodnich, rozszerzając później swój dział wodny na resztę Europy. W tej przeszło już wiekowej historji stałej europejskiej rzeki emigracyjnej zmieniał się skład i charakter płynącej fali. W trzech pierwszych kwartałach tego emigracyjnego wieku (1820—1920), a więc mniej więcej do r. 1890, wychodźtwo europejskie miało charakter przesiedleńczy wzgl. osadniczy. Przybysze głównie z północno-zachodniej Europy, objęci nazwą rasy nordyjskiej (nordic), przesiedlali się na stałe, wskutek pokrewieństwa kultury akiimatyzowali się łatwo i zatracali dość szybko poczucie odrębności narodowej, słowem amerykanizowali się. Z chwilą zajęcia lepszej ziemi pod kulturę rolną i potężnego rozwoju przemysłu amerykańskiego zmienia się charakter i cel nowych przybyszów. Ameryka zatraca dość wybitnie swój dawny charakter osadniczy, a natomiast potrzebuje rąk do pracy zarówno na roli jak i w przemyśle. Ze zmianą gospodarczą zmienia się również charakter immigracji. Nowi przybysze z reszty Europy porwani zostali w nurt wychodźczy mniej nadzieją przesiedlenia i osadnictwa, ile chęcią korzystnego spieniężenia swych rąk roboczych. Dlatego nowa fala immigracji zatraca powoli swój charakter osadniczy, nabiera znamion wychodźtwa robotniczego, sezonowego, którego głównym motywem wyjazdu jest chęć dorobku i ewent. powrotu do dawnego kraju.

Ze względu na różnice kultury nowi przybysze mniej wykazują zdolności do pełnej adaptacji po drugiej stronie oceanu, a po wtóre zastają już warunki niepomyślne dla osadnictwa na ziemi. Naturalną zatem siłą wypadkową nowi przybysze grupują się w miastach i osadach fabrycznych, gdzie o pracę najłatwiej, a tą siłą koncentracji tworzą narodowe ghetta, żyjące własnem, od-rębnem życiem. Dzielnice te poczęły rosnąć i rozszerzać się z tak silnem tempem, że wzbudziło to zaniepokojenie w sferach amerykańskich, a z niem chęć i wysiłki asymilacji obcych przybyszów. Energiczny zwrot opinji publicznej w tym kierunku objawił się około r. 1905 w czasie wojny rosyjsko-japońskiej. W tym roku emigracja europejska przekroczyła nagle miljon, a w dwa lata później doszła do 1,300.000 osób. Z łona kongresu powstała w r. 1907 wspomniana już Komisja Immigracyjna, która problem immigracji poddała długoletnim i wyczerpującym studjom. Wnioski Komisji nieprędko doczekały się formy prawa, lecz na podstawie wyników jej badań z inicjatywy społeczeństwa i sfer rządowych rozpoczęła się kampanja amerykanizacyjna pod hasłem „Ameryka przedewszystkiem“ (America first Campaign). Na szpaltach prasy amerykańskiej pdczęły się pojawiać artykuły o grupach emigrantów, tworzących niejako państwo w państwie, wzgl. niezależne rzekomo mniejszości narodowe. Wspomniane w rozdziale X Biuro Edukacyjne podjęło się nowego zadania, rozsyłając cyrkularze do rad szkolnych, instytucyj społecznych, klubów patrjotycznych i t. p. z wyjaśnieniem o konieczności asymilacji, a zarazem i niebezpieczeństwa, gdyby ogromnej masie przybyszów pozwolono się skonsolidować wśród społeczeństwa amerykańskiego. Na organizację parafjalną przybyszów spoglądano nieufnie, zmuszając tern samem proboszczów i pastorów tych parafij do patrjotycznych demonstracyj na rzecz Stanów Zjednoczo-

nych. Główną jednak uwagę skierowano na reformę w duchu amerykańskim szkół parafjalnych. Rząd federalny wraz z rządami stanowemi w duchu tych prądów stopniowo przeprowadzał zasadniczą reformę programu szkolnego, aby młode pokolenie wychowywało się w szkole na lojalne i wyłącznie amerykańskie obywatelstwo. Czas i plan nauki szkolnej szkół parafjalnych zrównano prawie powszechnie ze szkołą publiczną. Nauka języka macierzystego przeszła zatem do przedmiotów nadobowiązkowych, a więc została dozwoloną przed godz. 9 względnie po godz. 4 popol. oraz w dniach wolnych od obowiązkowej nauki szkolnej.

Kampanja amerykanizacyjna do chwili wybuchu wojny światowej to słabła, to znowu nabierała większej siły, naogół nie była zbyt agresywna i w sukcesach szczęśliwa z powodu początkowej nieumiejętności i nieznajomości terenu. Dopiero bezpośrednio przed wybuchem wojny światowej przyśpieszona asymilacja przybyszów w duchu zwyczajów, obyczajów i konstytucji narodowej uznana została przez rząd federalny za konieczność państwową. Wybuch wojny skierował energję rządu i społeczeństwa amerykańskiego na zagadnienia innej natury, a równocześnie ściągnął baczną uwagę na stanowisko przybyszów, których sympatje i antypatje europejskie jaskrawiej się skrystalizowały i zamanifestowały. Przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny zaostrzyło kwe-stję obcych przybyszów i nasunęło liczne wątpliwości, dotyczące wewnętrznego bezpieczeństwa kraju. Energiczne wysiłki rządu i społeczeństwa skierowane zostały na bliższe zapoznanie się z życiem i sympatjami przybyszów oraz rozciągnięcie nieznanej dotąd surowej kontroli nad cudzoziemcami. Potrzeby wojenne wymagały, aby pozyskać sobie sympatje cudzoziemców dla rekrutacji względnie poboru wojskowego, pożyczek wewnętrznych, słowem dla celów pomyślnego przeprowadzenia wojny, a z drugiej strony uchronić się od czynów wzgl. progagandy szkodliwej dla głównego zadania. Wojna dopiero zainteresowała silniej rząd i społeczeństwo rdzennie amerykańskie kwestją obcych przybyszów i wytworzyła szereg oficjalnych i społecznych instytucyj, które miały na celu wzajemne zbliżenie się, propagowanie celów wojennych i nadzór nad nielojalnością wobec flagi gwiaździstej. Akcja ta nie miała tendencji asy-milacyjnej, lecz była raczej rodzajem defensywy wewnętrznej, która w końcowym rachunku ułatwiła lepszą styczność, orjentację i zapoznanie się z ludnością obcojęzyczną, budzącą swem odrębnem życiem wskutek różnic językowych często przesadną nieufność w sferach amerykańskich.

roz-

Amerykanizację w obecnie utartem pojęciu zrodziła wojna wzgl. obawa o spokój wewnętrzny. Z jednej strony obawa często przesadna spowodowała liczne represje skierowane przeciw cudzoziemcom, które w oczach dotkniętych dyskredytowały pojęcie amerykanizacji, niewłaściwie użytej jako etykiety na czysto wojenne zarządzenia prewencyjne. Szczególnie Polakom z zaboru austrjackiego i niemieckiego, nie posiadającym obywatelstwa amerykańskiego, zarządzenia te przykro dały się odczuć, gdyż początkowo dość sumarycznie byli rejestrowani jako Niemcy i Austrjacy i dopiero na skutek interwencji głównie Wydziału Narodowego z większą wyrozumiałością poczęto się odnosić do przybyszów polskich. Z drugiej strony nastąpiło zbliżenie, które wiało wiele na nieznajomości opartych obaw, pozwoliło sferom amerykańskim lepiej wczuć się w życie, dolę i nadzieje przybyszów i ułatwiło względnie na umiejętniejsze tory skierowało pracę amerykanizacyjną. Wojna zatem zrodziła obawę, zaostrzyła sprawę cudzoziemców, wytworzyła ciągle żywą kwestję „cudzoziemskiego niebezpieczeństwa“ i ułatwiła wszechstronniejsze zbadanie tego zagadnienia. Doświadczenia, zebrane w czasie wojny, a zwłaszcza fakt, że 24°/o żołnierzy amerykańskich nie władało dostatecznie językiem angielskim, że tylko połowa pochodziła od rodziców z obu stron Amerykanów, że

sympatje europejskie przybyszów niezawsze szły po linji interesów amerykańskich, wysunęły znowu na czoło zagadnień społecznych z większą jeszcze siłą kwestję asymilacji przybyszów. Tej energji szczególnego zabarwienia nadawała obawa przed bolszewizmem, który znalazł liczną grupę zwolenników również wśród przybyszów i przesadną swą propagandę, wyzyskującą amerykańskie różnice majątkowe, uderzał dość groźnie w podstawy ładu społecznego. Powojenna masowa reemigracja, nasuwająca obawę o brak robotnika, a następnie silne bezrobocie zaostrzały sytuację i zalecały rzekomo jedyną na niedomagania receptę, a mianowicie: izolację i asymilację.

Idea amerykanizacji ma zatem za sobą niespełna dwa dziesiątki lat, lecz właściwie z pełną siłą i energją wystąpiła dopiero po wojnie, rówńocześnie z powszechnem wzmożeniem się prądów narodowych. Wojna była tym cementem, który silniej zwarł szeregi i przyśpieszał proces kształtowania narodu amerykańskiego. Stare hasło „Ameryka dla Amerykanów“ nabrało nowego, może egoistycznego blasku, wzmogło poczucie własnej indywidualności i wspólnoty interesów oraz pragnienie wewnętrznej zwartości. Ameryka pragnie jednolitego aljażu i dlatego coraz hermetyczniej zamyka pokrywę nad tyglem, aby do niego mniej składników — zwłaszcza trudno topliwych — się dostawało, a równocześnie podsyca coraz silniej pod nim ogień, aby proces asymilacyjny przyśpieszyć.

Problem asymilacji jest dla Ameryki kwestją szczególnej doniosłości, ponieważ kraj ten stał się niejako refleksem narodów i ras całego świata. W tyglu amerykańskim znalazły się wszystkie prawie kruszce rasy ludzkiej. Naród amerykański jest niejako syntetycznym produktem, zawierającym charakterystyczne cechy różnych grup narodowych. Dominuje jednak rasa biała, która dość bezwzględnym ostracyzmem separuje się od innych ras, reprezentujących na ziemi amerykańskiej wprawdzie 15% ludności, lecz siłą faktu zepchniętych do rzędu helotów. Rasa biała jest władcą Ameryki, lecz na to panowanie złożył się dość równomierny procent wszystkich narodów europejskich, tworząc z Ameryki niejako minjaturę Europy. Każdy naród europejski posiada w Ameryce swój odsetek od 5% x) począwszy, a dochodzący np. do 20% u Skandynawów, do 25% u Żydów, ponad 30% u Irlandczyków. W tej fotografji europejskiej mniej datą a raczej liczbą i umiejętnością przodujące miejsce zajął element anglosaski. Stąd w cywilizacji amerykańskiej widoczne jest silne pomieszanie składników anglosaskich z importowa-nemi walorami innych narodów, lecz najżywotniejsza kultura anglosaska trwale dominuje i stała się niejako synonimem kultury amerykańskiej. I tu wyłania się zasadnicza kwestja, czy dominująca kultura anglosaska ma absorbować i asymilować w Ameryce kultury innych przybyszów. Nowi przybysze stają wobec zagadnienia, czy mają przyjąć normy życia i myśli narodu, który wprawdzie panował nad tą ziemią przed półtora wiekiem, ale z którym obecnie Amerykę wiążą stosunki niewiele serdeczniejsze aniżeli z innemi narodami. Opinja jest podzielona między rdzennych Amerykanów, którzy sądzą, że kultura anglosaska jest najlepszą rękojmią ochrony amerykańskich ideałów, tra-dycyj i instytucyj, a potomków młodszej immigracji, wyrażających przekonanie, że można lojalnie i patrjotycznie służyć Ameryce bez mechanicznego przyjmowania w całej osnowie anglosaskiego kodeksu społecznego.

Na tern tle w ruchu asymilacyjnym wyłoniły się dwa prądy: jeden radykalny, a drugi umiarkowanej amerykanizacji. Zwolennicy radykalnej amerykanizacji pragną szybko i na modłę anglosaską przefasonować wszystkich przybyszów. Zdaniem ich trzon anglosaski jest najlepszą gwar n-

1) Z jedynym wyjątkiem Rosjan.

cją asymilacji przybyszów. Hasłem radykalnej amerykanizacji jest: „Jedna flaga, jeden język, jedna szkoła“. Ze stanowiska wymogów państwowych nie można odmówić tej dewizie pewnej słuszności, lecz w praktyce zmierza ona do usunięcia wszelkiej innej flagi, myśli i języka, bez względu nawet na obywatelstwo. Ten prąd traktuje wszystkich przybyszów jako przyszłych obywateli i zgóry narzuca im kodeks anglosaski. Odmawia im szacunku i korzystania ze znaków, przypominających dotychczasową ich przynależność państwową, pragnie wyrugować ich język ze szkoły, prasy, sklepów i zgromadzeń, znalezienie zajęcia czyni zależnem od podjęcia przedwstępnych kroków do uzyskania obywatelstwa amerykańskiego. Zwolennicy tego prądu faworyzują więc ograniczenia immigracyjne i przepisy ustawodawcze, wzbraniające cudzoziemcom posiadania ziemi lub wykonywania przemysłu, czynią prawa obywatelskie zależne od biegłości w języku angielskim, pragną utrudnić cudzoziemcom znalezienie zajęcia i poddać ich rygorom rejestracji oraz stłumić używanie obcych języków w przejawach życia religijnego i publicznego. Potomkowie starszej generacji — głównie anglosaskiej — głoszą, że kierunek nawy państwowej, życia społecznego i przemysłowego powinien spoczywać w rękach rdzennych Amerykanów, t. zw. native-stock. Dość jaskrawo uwydatnia się różnicę między native a foreign stock, t. j. między trzonem ludności amerykańskiej a elementem napływowym łącznie nawet z pierwszą generacją, w Ameryce urodzoną.

Różnica ta uzyskała dość charakterystyczną etykietę w formie procentowego klasyfikowania ludności amerykańskiej, przyczem rdzenni Amerykanie stanowią 100% ekstrakt, gdy przybysze względnie ich potomkowie powoli i stopniowo przechodzą ten proces chemiczny, prowadzący do pełnej jakości. Stąd wśród członków tej grupy rodzi się szczególnie niechęć przeciw nowszej immigracji, która silniej różni się od starego trzonu ludności amerykańskiej i mniej ma kwalifikacyj, aby szybko ciałem i duszą nabrać 100-procentowej jakości. Ten autokratyzm, niebaczny na drogi amerykańskiej historji i ewolucji społecznej, rodzi uczucia wzajemnej niechęci i nieufności w życiu zawodowem, społecznem i towarzyskiem, dalekie od zamierzonego celu. Radykalna amerykanizacja wywołuje naturalną reakcję, ponieważ daleką jest od haseł pociągającego amerykanizmu, który sam w sobie posiada dostateczną siłę atrakcyjną, aby zdobyć sobie serca i umysły reflektantów na stały pobyt i obywatelstwo nowego kraju. Żaden ruch asymilacyjny nie może się spotkać z pełną sym-patją, jeżeli nosić będzie znamiona łaski dla ludzi, którym los uścielił kołyskę w mniej wygodnem miejscu. Nie zjedna on sobie sympatji, gdy rzekomo upośledzony greenhorn spotyka się z pewną pogardą dla swego pochodzenia, gdy mu się zaleca radykalne wyzbycie się dawnej tradycji, starych myśli i uświęconych wierzeń, niezawsze dając wzamian nową wartość duchową. W ciężkiej służbie przemysłu amerykańskiego masy przybyszów spełniają najcięższe i najniebezpieczniejsze posługi, nie mają więc dostatecznego zasobu energji, aby od pierwszego wejrzenia zakochać się w nowym kraju. Aby miłość była trwała, musi ona przejść spokojny proces amerykanizacji, nacechowany wyrozumiałością, tolerancją oraz odczuciem potrzeb i pragnień przybyszów. Tymczasem radykalna amerykanizacja ma niejako charakter laboratorjum, w któ-rem niechętnego czy nieprzygotowanego emigranta przepuścić się ma przez proces chemicznego czyszczenia z europejskich naleciałości i przefasonować z duszą i ciałem na model amerykański.

Amerykanizacja umiarkowana jest owiana duchem tolerancji i demokracji, jest wyrazem amerykanizmu, który automatycznie pociąga i zdobywa serca. Nie wymaga ona, aby przybysz wyrzekał się swego języka, lecz owszem zachęca, aby go nadal pielęgnował. Wykazuje, że od przybyszów,

posiadających kilkunastowiekową kulturę za sobą, można się wiele nauczyć, lecz należy się do nich zbliżyć i poznać ich walory. Zwolennicy umiarkowanej amerykanizacji pragną przybyszom służyć interpretacją Ameryki w duchu prawdziwego amerykanizmu. Zwracają szczególną uwagę na naukę języka angielskiego, jako klucza do poznania Ameryki i wzajemnego porozumiewania się, lecz nie podzielają opinji, iż ideały amerykańskie można tylko w języku angielskim poznać i szanować. Kształcą przybyszów w historji i urządzeniach społecznych Ameryki, wychowują ich w duchu obowiązków i przywilejów obywatelskich, pouczają ich o panującej stopie życiowej, udzielają wiele praktycznych wskazówek i porad w troskach życia codziennego i starają się o lepsze i pełniejsze zbliżenie ich do rdzennych Amerykanów.¹) Zdaniem umiarkowanej grupy amerykanizacja powinna znaczyć więcej ponad możność rozmowy po angielsku i powiewania amerykańską flagą, czem radykalna amerykanizacja wyłącznie częstuje wzamian za pracę i nowe wartości kultury zagranicznej. Amerykanizacja umiarkowana pragnie asymilować przybyszów hasłami koleżeństwa, humanitaryzmu i demokracji, pragnie nie zewnętrznej asymilacji, lecz wspólnoty myśli i ducha. Wykazuje ona, że przybysze traktowani są jako istoty ludzkie drugiego rzędu w stosunku do Amerykanów, a więc wcześniejszych przybyszów, że w ich oczach późniejszy emigrant nie posiada żadnych darów ani zewnętrznych ani wewnętrznych i dopiero amerykanizacja ma z niego urobić doskonałego człowieka. Zwalcza ona forsowanie obywatelstwa, wykazując słusznie, że przymusowi neofici obywatelscy nie mogą być dobrymi obywatelami, że obywatelstwo jest drogocenną rzeczą, o którą powinien przybysz ubiegać się dobrowolnie, a nie pod ewentualną groźbą utraty zajęcia czy karnych zarządzeń administracyjnych. Ta umiarkowana partja ame-rykanizacyjna położyła doniosłe zasługi dla wychodźtwa i idei amerykanizmu. Z jednej strony powstrzymywała i osłabiła liczne tendencje asymilacyjne, swą drastycznością niewiele różniące się od germanizacji czy rusyfikacji, a z drugiej strony wykazała społeczeństwu amerykańskiemu, że emigrant jest pożytkiem dla tego kraju, że jemu Ameryka zawdzięcza swój wzrost i swoją wielkość, więc należy go traktować narówni z tubylcami.

Problem asymilacji rasy białej w Ameryce pozornie przedstawia poważne trudności. Sfery, propagujące amerykanizację, akcentują, że liczba cudzoziemców w Ameryce na podstawie cenzusu z r. 1920 wynosi 13,497.886, że z tej liczby 1,488.948 czyli ll°/o nie włada językiem angielskim, że na wschód od rzeki Missisipi jest kilkanaście tysięcy osad i sekcyj, zamieszkanych prawie wyłącznie przez przybyszów, że w niektórych miastach cudzoziemcy stanowią przeważąjącą większość mieszkańców, ze obniżają stopę życiową i naruszają miejscowe zasady społeczne, że posiadają 400 narodowych orga-nizacyj z 42.000 filij i kilkunastu miljonami członków, że wśród kolonij znajduje zajęcie kilkadziesiąt tysięcy kupców i kilkanaście tysięcy bankierów prywatnych, agentów pośrednictwa pracy, biur kart okrętowych, że kilkanaście miljonów czyta obcojęzyczną prasę, że frekwencja dzieci przybyszów w szkole publicznej jest stosunkowo nikła, słowem, że przybysze ci żyją według własnego kodeksu, separowanego od prądu amerykańskiego. Spostrzeżenia te pozornie przedstawiają się groźnie, bliższa ich analiza wykazuje, że Ameryka zdobywa lojalność i szybko absorbuje duchowo przybyszów. Wysoki odsetek cudzoziemców, zwłaszcza Polaków, służył w wojsku amerykańskiem, tak samo licznie i chętnie nabywało wychodźtwo polskie wewnętrzne po-

życzki wojenne, t. zw. liberty bonds. Liczba cudzoziemców, nie władających językiem angielskim, w ciągu dekady zmniejszyła się o połowę, spadając z 2,953.011 w r. 1910 na 1,488.948 w r. 1920, przyczem stosunkowo duży odsetek tych angielskich analfabetów znajduje się w stanach południowych, a względnie mały w stanach północnych, przez wychodźtwo europejskie forytowanych. Skupianie się przybyszów podlega naturalnemu prawu koncentracji, któremu z równą siłą ulegają Amerykanie poza granicami gwiaździstej flagi. Każda adoptacja jest trudna i, aby ją sobie ułatwić, wszyscy przybysze do Ameryki, od najstarszych począwszy, skupiali się dla celów wzajemnej pomocy. Z tego głównie powodu powstają organizacje narodowe, które obok kultu tradycyj ojczystych z równym zapałem przysposabiają swych członków do nowej roli w Ameryce. Tę samą rolę wykonuje prasa rodzima, która jest niezbędnym czynnikiem postępu, kultury i poznania Ameryki, oraz drogowskazem i tłumaczem w labiryncie nowego świata. Powierzchowna bodaj obserwacja działalności zarówno organizacyj jak i prasy szybko utwierdzą w przekonaniu, że szczególną ich troską jest manifestowanie swych uczuć lojalności wobec Ameryki.

Zarzut, że przybysze nie wznoszą się szybko na poziom amerykańskiej stopy życiowej, spotykał w historji Stanów Zjednoczonych naogół wszystkich przychodźców. Odruchowo każdy obcy przybysz jest intruzem niechętnie witanym, który musi łamać uprzedzenia i przyswajać sobie wszystko, od języka począwszy, na strawie skończywszy. Nadto porwany w tryby najcięższej i najgorzej płatnej pracy, nie ma on ani środków ani energji czy doświadczenia, aby szybko się wspinać po szczeblach amerykańskiej stopy życiowej. Ameryka dla niego długo pozostaje zagadką, więc swojsko się czuje w ro-dzinnem otoczeniu, które zaspakaja jego potrzeby religijne i życiowe. Zarzut separatyzmu mało znajduje uzasadnienia, bo separatyzm w kraju równych dla wszystkich szans (opportunitys) jedynie na szkodę przybyszów wychodzi. Nie biorą oni pełnego udziału w życiu amerykańskiem nie dla braku chęci, lecz z powodu szczupłego przygotowania. Ponoszą zato duży haracz w formie gorszej płacy, ciężkiej i niebezpiecznej roboty, lekceważącego traktowania i częstego wyzysku. Przybysz zamerykanizowany przechodzi już do arystokracji robotniczej, wybrednej w wyborze zajęcia i płacy. Separuje się przybysz, bo często spotyka się z lekceważeniem, niechęcią, bo sam czuje, że nie dorósł jeszcze do swego otoczenia. Przyniósł on światek myśli, pojęć, tradycyj i zwyczajów często bardzo wartościowych, które musi naginać i modelować. Ta metamorfoza bez względu na stopień kultury u jednych silniej-szem, u drugich słabszem tempem postępuje, a przecież szybki proces nie-zawsze jest korzystny, gdyż na miejsce wartości duchowych wnosi czasem pustkę i blichtr zewnętrzny.

Przybysz więc ze swoim świeżym bagażem pojęć, przewiezionych przez morze, śpieszy tam, gdzie gleba jest mu najbliższą. Pragnie również dzieci zachować dla siebie i nie można mu odmówić w tern pełnej słuszności. Każda roślina, przesadzona na obcą glebę, musi przejść wraz z owocami ochronny proces przygotowania się względnie naturalizacji wśród nowych warunków bytu. Słusznie więc rodzice, bojaźliwi o serca swych dzieci, posyłają je do szkoły parafjalnej, odpowiadającej ich pojęciom społeczno-religij-nym. Szkoła ta jest ochronnym pomostem do przejścia w pełny świat amerykański, nie łamie węzłów rodzinnych i nie gasi szacunku dla rodziców. Statystyka policyjna wykazuje najwięcej wykolejenia wśród pierwszej generacji urodzonej w Ameryce w pewnej mierze i z tego powodu, że radykalna amerykanizacja zbyt raptowną przepaść żłobi między rodzicami a dziećmi, wskutek czego tracą one naturalną ostoję w domu rodzicielskim. Z punktu

jednak postulatów asymilacji również szkoła parafjalna nie może stanowić zbyt groźnego bastjonu, ponieważ obowiązuie w niej program szkół publicznych, rygorystycznie przestrzegany, a po wtóre większa połowa np. dziatwy polskiej, a więc dość konserwatywnych rodziców, uczęszcza do szkół publicznych. Asymilacja rasy białej w Ameryce nie ma według europejskich pojęć cech wynaradawiania, gdyż trudno traktować grupy wychodźcze jako mniejszości narodowe. Nie mają one warunku terytorjalności, gdyż są rozrzucone wśród trzonu amerykańskiego, a przedewszystkiem nie mają skrystalizowanego poczucia interesów narodowych, któreby się chciały i mogły przeciwstawić interesom społeczeństwa amerykańskiego. Wreszcie wychodźców skłoniła do wyjazdu do Ameryki troska o chleb codzienny, a nie aspiracje narodowej czy kolonjalnej polityki.

Naturalnie, grupy narodowe robią wrażenie obcego ciała w systemie krwionośnym Ameryki, jednak w miarę pobytu i doświadczenia asymilują się szybko z głównym organizmem. Nie ulega kwestji, że przesycenie systemu licznemi i różnemi ciałami może proces naturclizacji zwichnąć i wyplenić intelektualną i fizyczną siłę głównego organizmu. Tego obawia się Ameryka i aby tej trochę przesadnej chorobie przeciwdziałać, ordynuje dwie dość radykalne recepty : zneutralizowanie już istniejących obcych części i ograniczenie dalszego filtrowania. Ze stanowiska wymogów państwowych wzgl. narodowych tej trosce o konserwację jednolitego i karnego organizmu społecznego nie można odmówić słuszności. Wykonanie jednak tego programu jest dość drastyczne i chaotyczne, wskutek czego natrafia na ostrą krytykę również sfer rdzennie amerykańskich. Jak każda nowa idea, która spotkała się z dość powszechną aprobatą opinji publicznej, znajduje u impulsywnego społeczeństswa amerykańskiego gorące przyjęcie i natychmiastową aktywność, lecz przeradza się wobec decentralizacji państwowej i społecznej w pewną bezplanowość. Wysunęły się setki różnych projektów i wniosków ustawodawczych, dość od życia oderwanych, do apelu zgłosiły się poza aparatem państwowym tysiące organizacyj społecznych, przy warsztacie stanęły dziesiątki tysięcy jednostek, mało naogół przygotowanych do tej poważnej pracy. Amerykanizacja przybrała charakter pewnego rodzaju kampanji, zbliżonej do sportu i to — jak zwykle w Ameryce — dość intratnego, ponieważ zawodowi politycy zdobywają głosy, a adwokaci i liczni w tej dziedzinie eksperci wcale ładne dochody. W ruchu amerykanizacyjnym daje się zauważyć brak jednolitej myśli, celowej współpracy, a przedewszystkiem skrystalizowanego ujęcia samego zagadnienia.

Stąd dość trudno sklasyfikować pojęcie amerykanizacji, gdyż jedni jej zwolennicy wysuwają ną plan pierwszy postulat nauki języka angielskiego, względnie przyjęcie obywatelstwa, inni propagują hasła wyżej wspomnianego amerykanizmu ; jedni pragną przyjęcia amerykańskiej stopy życia i myśli, a drudzy zalecają pielęgnowanie również rodzimych tradycyj i zwyczajów, otwartą wreszcie pozostaje kwestja, czy amerykanizacja ma iść po linji kodeksu kultury anglosaskiej, względnie czy należy pozostawić w ramach państwowości swobodę współpracy wszystkich kultur. W ujęciu zatem celów amerykanizacji widoczną jest dość duża rozbieżność poglądów, natomiast w wykonaniu praktycznem cechuje w raz obranym kierunku pewna systema-. tyczność, a ułatwia ją duża mechanizacja życia amerykańskiego. Potrzebę amerykanizacji uznała opinja publiczna za konieczną, a z przyjęciem tego kanonu znalazły się liczne szeregi pracowników i organizacyj, z których każda według swej recepty zajęła się pracą amerykanizacyjną, pokrywając kraj gęstą i dość skomplikowaną siecią pracujących kółek. Z powodu tej rozbieżności poglądów i wysiłków, a przy decentralizacji państwowej i społecznej akcja asymilacyjna rozszczepiła się w licznych kierunkach tak, że dla łatwiejszego objęcia tematu należy ją ująć w sześć kategoryj, a mianowicie : amerykanizacji administracyjnej, szkolnej, fabrycznej, społecznej, gospodarczej i kościelnej.

Amerykanizacja administracyjna jest polityką władz ustawodawczych i wykonawczych, aby cudzoziemcom zabraniać wykonywania praktyk, mogących utrudnić asymilację, wzgl. drogą zarządzeń dla nich niekorzystnych skłaniać ich do przyjmowania obywatelstwa. Cudzoziemcy w niektórych stanach nie mogą posiadać własności, piastować urzędów, nabywać pewnych praw, oddawać się niektórym kategorjom przemysłu, podlegają wyższym ciężarom podatkowym, nie posiadają tych samych co obywatele swobód sprowadzania rodzin, zagranicą zamieszkałych. Pewne normy prawne w praktyce nie znajdują zastosowania, inne natomiast, wprowadzone w życie, utrudniają położenie cudzoziemca i zachęcają do przyjęcia obywatelstwa. Zwłaszcza po wojnie ilość wniosków w ciałach ustawodawczych, dotyczących statutu cudziemców, niezwykle się wzmogła, a z nich na szczgólną uwagę zasługuje projekt rejestracji oraz specjalnego opodatkowania i kształcenia przybyszów, o czem obszerniej będzie mowa w dalszym ciągu pracy.

Poza tą negatywną stroną amerykanizacji administracyjnej jest pozytywna działalność czynników ustawodawczych i wykonawczych zarówno federalnych jak i stanowych. Agendy amerykanizacyjne w administracji splecione są z zagadnieniami naturalizacyjnemi i wychowawczemi, tworząc splot spraw, dotyczących cudzoziemców. W tym dość skomplikowanym aparacie sprawy, dotyczące przybycia, naturalizacji i rozmieszczenia elementu napływowego, należą do kompetencji organów federalnych, a w szczególności do kongresu, który uchwala bille immigracyjne, deportacyjne, naturalizacyjne i amerykanizacyjne, ustalając zasadnicze normy dla ogólnego statutu cudzoziemców, a tern samem ramy naogół dość chwiejne dla ustawodawstwa i administracji organów stanowych. Władze federalne w ramach konstytucji sprzyjają legislacji stanowej w sprawach amerykanizacji i zwracają szczególną troskę na jednolitą współpracę rządów stanowych z władzami federalnemi. Wśród władz federalnych ustawodawczem zagadnieniem spraw dotyczących przybyszów zajmują się dwie komisje kongresu, a stroną administracyjną głównie Ministerstwo Pracy (.Departement of Labor). Wzmiankowane komisje kongresu noszą nazwę Komitetu Immigracji i Naturalizacji (Committee of Immigration and Naturalization) i Komitetu Wychowania (Committee of Education) i każda z nich rozpada się na kilka podkomisyj, poświęcających się poszczególnym dziedzinom, związanym z głównem zadaniem. Wyłącznie zagadnieniem amerykanizacij zajmuje się w łonie Komisji Immigracyjnej podkomisja amerykanizacyjna, która studjuje postępy tego ruchu, komunikuje swe spostrzeżenia władzom administracyjnym i występuje na plenum swej komisji z ewent. dezyderatami lub wnioskami ustawodawczemi.

W administracji federalnej agendy amerykanizacyjne należą do zakresu działania Biura Naturalizacyjnego (Bureau of Naturalization), wchodzącego w skład Ministerstwa Pracy. Biuro to pozostaje w kontakcie z Urzędem Immi-gracyjnym (.Bureau of Immigration), wchodzącym w skład tego samego Ministerstwa, oraz z Biurem Wychowania {Bureau of Education) przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych {Departement of Interior). W zakresie amerykanizacji Biuro Naturalizacyjne zajmuje się głównie akcją, aby cudzoziemców przysposobić do przyjęcia obywatelstwa amerykańskiego. W tym celu udziela władzom administracyjnym, zwłaszcza szkolnym, zakładom przemysłowym, instytucjom i organizacjom, zainteresowanym w pracy amerykanizacyjnej, wskazówek, dotyczących kierunku wyszkolenia przybyszów w języku angielskim,

16

Wychodźtwo polskie.

obowiązków obywatelskich (Civics) i praktycznej wiedzy życiowej i zawodowej, słowem Biuro Naturalizacyjne pełni rolę doradcy, aby wysiłki stanów w kierunku przysposobienia przybyszów do nowych zadań ułatwić i uzgodnić. Poza więc zasadniczem ustawodawstwem, dotyczącem statutu cudzoziemców i objęcia roli doradcy, władze federalne mało ferują zarządzeń amerykanizacyjnych, pozostawiając tę sferę działalności w zakresie administracji stanowej.

Troska zatem o asymilację przybyszów spada głównie na barki administracji stanowej i zależnie od mniej i wiecej lokalnej doniosłej kwestji cudzoziemców oraz zapatrywań władz stanowych akcja amerykanizacyjna w silniej-szem albo słabszem tempie jest prowadzona lub wogóle w rachubę nie brana. W stanach północno-wschodnich, w których wychodźtwo polskie przeważnie osiadło przy departamencie oświaty, pracy lub przemysłu, zazwyczaj istnieje Biuro Amerykanizacji, na czele którego stoi dyrektor (Director of Americanization). Do zadania tego biura należy układanie programów szkolnych dla dzieci i dorosłych immigrantów, wydawanie w tym kierunku wskazówek dla personelu nauczycielskiego szkół stanowych, urządzanie kursów dla nauczycieli i pracowników społecznych, współpraca z istniejącemi w większych miastach miejskiemi urzędami amerykanizacji i naturalizacji (Municipal Bureau of Americanization and Naturalization), a wreszcie zawodowe kierownictwo i pomoc na rzecz czynników niższej administracji, organizacyj i jednostek, zainteresowanych i poświęcających się pracy amerykanizacyjnej. W tym celu Biuro Amerykanizacji dzieli się zwykle na wydziały, specjalizujące się w odnośnych kierunkach pracy, a więc wydział powszechnych wykładów uniwersyteckich (Division of University Extension), wydział szkolenia dorosłych (Division of adult Education) i wydział wychowania publicznego (Division of public Education). Główna zatem troska stanowych biur amerykanizacji skierowana jest na pole powszechnego wychowania, a zatem łączy się z drugą kategorją asymilacji t. j. amerykanizacją szkolną.

Szkoła publiczna, uzupełniająca i wieczorna jest podstawowym środkiem, aby zarówno młode jak i dorosłe pokolenie wychować w duchu tradycji i pojęć społeczeństwa amerykańskiego. Dla celów wychowania i szkolenia zarówno dzieci immigrantów jak i dorosłych istnieje osobny personel nauczycieli i dyrektorów oświaty dla immigrantów, którzy kończą specjalne kursy i urządzają zjazdy oraz konferencje pedagogiczne, aby zwłaszcza nauce języka angielskiego nadać najbardziej atraktywną formę. Młode pokolenie szybko modeluje się w szkole publicznej, której główny wysiłek szczególnie w miastach o większej ilości ludności napływowej i obcojęzycznej zwrócony jest w kierunku śpiesznego wyprodukowania z różnych składników jednolitego typu. Zadanie to ze stanowiska pedagogicznego w zupełności się udaje, ponieważ produktem szkoły jest młode pokolenie, bez względu na wpływ domu rodzicielskiego, skrojone dość równo na modłę amerykańską. Poza szkołą publiczną, będącą głównym motorem amerykanizacji, istnieją wyższe zakłady naukowe o programie szkolenia młodzieży cudzoziemskiej. Do tego rodzaju zakładów należy np. Międzynarodowe Kolegjum (International College) w Springfield, posiadające grupy studentów prawie wszystkich narodowości, m. i. i polską, wcale rzutką i dobrze zorganizowaną.

Nauka uzupełniająca dla starszej młodzieży oraz pozaszkolna jest dalszem i doniosłem ogniwem. Należą tu kursy uzupełniające dla młodzieży, która nie uczyniła zadość wymaganiom obowiązku szkolnego, szkoły wieczorne dla dorosłych emigrantów, a wreszcie powszechne kursy uniwersytetskie. O tej pracy oświatowej, mającej również cele amerykanizacyjne na oku, była już mowa w rozdziale X, a niniejszy temat należy uzupełnić jeszcze kilku charakterystycznemi rysami. Np. w N. Jorku przy departamencie oświaty jest czynny wydział kształcenia immigrantów {Branch of Immigrant Education), który kontroluje nowych przybyszów i zachęca ich do korzystania z elementarnych szkół wieczornych. Zgodnie z intelektualnym poziomem immi-grantów elementarne szkoły wieczorne dzielą się na 3 kursy: analfabetów, umiejących czytać i pisać w języku rodzimym i władających słabo językiem angielskim. Miarą wysiłków amerykanizacyjnych jest np. szczególna troska, skierowana na matki jako doniosły czynnik w wychowaniu dzieci i postępie kultury domowej. Urządza się więc specjalne wykłady dla matek w porze dla nich dogodnej, zachęcając je do wychowania dzieci w duchu amerykańskich norm społecznych przez zwracanie uwagi na potrzeby kulturalne Amerykanina i jego wysoką stopę życiową. Do amerykanizacji wychowawczej należą częściowo szkoły dla robotników w zakładach przemysłowych, które zkolei omówić należy w dziale amerykanizacji fabrycznej.

Pod wpływem wymagań wojennych zwrócono szczególną uwagę na stosunek mas robotniczych — w większości cudzoziemskich — do kraju i pracodawców. Obawiano się, czy masy te nie nadużyją lojalności, a z biegiem ostatnich wypadków przyłączyła się obawa masowej reemigracji i troska, czy element robotniczy nie stanie się podatnym terenem agitacji bolszewickiej. Gorliwie zatem zainteresowano się nastrojem mas robotniczych, ich sytuacją materjalną i stosunkiem do pracodawcy i skierowano głównie wysiłki, aby ten stosunek oprzeć na zasadach większego zbliżenia się, uważając niejako lojalność wobec pracodawcy za lojalność wobec kraju. Ruch ten, podjęty z amerykańskim impulsem, chociaż z mniejszą znajomością rzeczy, przyczynił się w dużym stopniu do poprawy stosunków fabrycznych. Żywiej wglądnięto w położenie robotnika, poznano jego potrzeby i pragnienia, a z tą znajomością przyszło lepsze traktowanie w fabryce, większa troska o jego dobrobyt, bezpieczeństwo, wygodę i zadowolenie, co w końcowym bilansie przynosi większą wydajność pracy. Z tym praktycznym humanitaryzmem zwykle idzie w parze systematyczna praca amerykanizacyjna. Główny wysiłek skierowany zostaje na urządzanie wychowawczych kursów i pracę społeczną. Kursy kształcą cudzoziemców jako przyszłych obywateli w języku angielskim, w znajomości kraju i zadań obywatelskich. Praca społeczna obejmuje sferę życia domowego robotnika, a więc porady i wskazówki w troskach życia codziennego, pomoc lekarską, naukę gospodarstwa domowego i t. p. W niektórych zakładach przemysłowych praca społeczna przybiera charakter dość ścisłej kontroli życia prywatnego, nakłada szereg rygorów i osobnemi przywilejami zachęca do przyjęcia obywatelstwa, a nawet udzielenie zajęcia czyni zależnem od uzyskania bodaj pierwszych papierów obywatelskich. Wysiłki amerykanizacyjne przemysłowców mają nadto praktyczny podkład celem lepszego przywiązania robotnika do fabryki i znajdują z jednej strony dość chętne poparcie w unjach robotniczych, które do przyjęcia w poczet członków zwykle wymagają obywatelstwa, a przynajmniej posiadania pierwszych papierów obywatelskich, z drugiej zaś strony spotykają się z uznaniem opinji publicznej. Ze względu na dominujące znaczenie opinji publicznej amerykanizacja przemysłowa ma w Ameryce dla ciężkiego przemysłu pewne znamiona czynnika propagandy, ułatwiające argumentację za sprowadzeniem taniego robotnika, którego fabryka

również przetwarza na nowy produkt.

Amerykanizacja społeczna zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest odruchem karnego i systematycznego społeczeństwa, które, uznawszy potrzebę amerykanizacji, przeprowadza ją energicznie i własnemi środkami. Społeczeństwo amerykańskie nie ogląda się na pomoc rządową, posiada wybitny zmysł samodzielności i organizacji, a zwykle z własnej inicjatywy wyłania programy i wprowadza je w życie, korzystając względnie wymagając

to

16*

pomocy rządowej w ramach niezbędnych do utrzymania koniecznej spójni. Wartkie życie amerykańskie kontroluje potrzeby chwili i zależnie od ich rozmiaru i doniosłości stwarza organizacje, aby zaspakajać bieżące postulaty natury społecznej. Są to wielostronne wysiłki organizacyj amerykańskich, aby nowy, surowy materjał przetopić na miejscowy aljaż. Wśród tych organizacyj jedne prawie wyłącznie poświęcają się pracy amerykanizacyjnej, inne natomiast to zadanie włączają do swego programu obok innych celów społecznych, dobroczynnych czy religijnych. Do organizacyj, mających wybitny względnie wyłączny charakter amerykanizacyjny, należą liczne zrzeszenia o różnej jednak sferze działalności terytorjalnej. Zgodnie bowiem z odmiennym charakterem immigracji w poszczególnych stanach, a więc immigracji europejskiej głównie w stanach północno-wschodnich, azjatyckiej w północno-zachodnich, a meksykańskiej w południowych, wysiłki amerykanizacyjne mają inny materjał i metody pracy.

Tej-decentralizacji pracy sprzyja nadto decentralizacja administracyjna i społeczna, tak, że do organizacyj amerykanizacyjnych o charakterze krajowym można zaliczyć — i to z pewną rezerwą — Amerykański Narodowy Komitet Amerykanizacyjny {American National Americanization Committee), Amerykańską Ligę Naturalizazacyjną {American Naturalization League) i Między-stanową Radę dla wykształcenia immigrantów {Interstate Council of Immigrant Education). Poza Komitetem o czysto amerykanizacyjnych tendencjach, Ligą, mającą obok naturalizacji również interesy stronnictw politycznych na celu, i Radą o charakterze głównie wychowawczym, inne zrzeszenia amerykanizacyjne mają lokalną sferę pracy w granicach miasta, stanu lub kilku stanów i tworzą dość skomplikowaną mozaikę wskutek dużej ilości organizacyj, ich fuzji oraz dość szybkiego, zależnie od zapału i wysiłków, podejmowania i zwijania pracy amerykanizacyjnej. W interesującej ze względu na wychodź-two polskie grupie północno-wschodniej do organizacyj o szerszym zakresie działania i kierunku wybitnie amerykanizacyjnym należą : North American Civil League, Foreign Language Information Service, Interracial Council i League of Foreign Born Citizens. Oprócz tych organizacyj, rozciągających swą pracę na kilka lub kilkanaście stanów, istnieje szereg drobniejszych stowarzyszeń i kółek, które siecią swych wysiłków pokrywają najbliższą okolicę. Zależnie od głównego programu organizacje te mają na celu torowanie lepszego współżycia z przybyszami, wykazywanie ich doniosłości i zasług w życiu ekonomicznem Ameryki, zadania wychowawcze, interpretowanie Ameryki przybyszom a przybyszów Ameryce, porady i wskazówki życiowe, prawne i społeczne, słowem troskę, aby przychodźcom ułatwić aklimatyzację i przejście do życia amerykańskiego. Obok organizacji o programie wyłącznie amerykanizacyjnym zadanie asymilacji przybyszów podjęły potężne instytucje dla celów społecznych, zawodowych i religijnych.

Samodzielne życie amerykańskie wytworzyło setki organizacyj do leczenia różnych ran społecznych, propagowania pewnych użytecznych celów i zadań lub obrony interesów zawodowych czy ideałów socjalnych albo re-ligijnych. Z pośród tych organizacyj poświęcają sporo uwagi — pracy dla ideałów amerykańskich względnie amerykanizacji : Young Men Christian Association, Young Women Christian Association, Knights of Columbus, American Legion Boy Scauts of America, Sons of the Revolution, National Catholic Welfare Council, National Guard Assiociation i dziesiątki innych. Żywą również akcję na polu amerykanizacji rozwijają organizacje masońskie, pokrewne europejskim raczej rytuałem aniżeli treścią. Zycie organizacyjne w Ameryce jest niezwykle wysoko rozwinięte i tak skomplikowane, że trudno je w ramach niniejszej pracy śledzić i kierunek poszczególnych organizacyj

charakteryzować, chociaż wzory i doświadczenia tej pracy niewątpliwie przy budowie młodej Rzeczypospolitej Polskiej z dużym pożytkiem mogłyby znaleźć zastosowanie. Organizacje amerykańskie ujmują społeczeństwo w silne karby i karne szeregi i pokrywają swą uwagą, pieczą i troską niejako każdy teren życia. Krzewią zasady chrześcijańskie, pracują na polu wychowawczem, strzegą ideałów amerykańskich, zwalczają radykalizm, zapewniają członkom opiekę materjalną, fizyczną i moralną, wydają tysiące książek, broszur i pam-fletów, jednoczą miljony członków i rozporządzają funduszami o dziesiątkach miljonów dolarów. W łączności z tym programem płyną pokaźne fundusze na budowę bibljotek, czytelni, domów klubowych również w trosce o szkolenie i asymilację przybyszów.

Społeczeństwo amerykańskie posiada więc swój aparat, ujęty w ramy silnych organizacyj, które w swych różnorodnych celach łączą również pracę amerykanizacyjną i przeprowadzają ją z różnym zapałem, doświadczeniem i nakładem kosztów. Program zatem pracy amerykanizacyjnej podjęty został szeroko przez społeczeństwo amerykańskie, które dla różnych celów społecznych, w tern i dla amerykanizacji, stworzyło osobny typ pracownika społecznego (social worker). Ten rodzaj służby społecznej ma za zadanie pracę wśród warstw upośledzonych, ubogich czy obcych, apostołując przestrzeganie zasad uczciwości, służąc poradą i pomocą w kłopotach życia codziennego i ułatwiając dźwignięcie się na wyższe szczeble życia społecznego. Amerykanie nie uznają jałmużnictwa, prowadzącego do utraty godności ludzkiej, są natomiast szczodrzy na punkcie różnych instytucyj użyteczności publicznej, które pomagają w niepowodzeniach życiowych i ułatwiają oparcie się na własnych siłach. Ponieważ do rzędu warstw upośledzonych i mało zasobnych należą w dużej mierze przybysze, nie władający językiem angielskim i w pierwszej linji wystawieni na fluktuacje amerykańskiego rynku pracy, więc social worker jest niejako zawodowym funkcjonarjuszem amerykanizacji i kontrolorem nastrojów, życia, moralności i stopnia adaptacji poszczególnych grup narodowych. Social worker wykonuje zlecenia instytucyj i osób zainteresowanych w pracy społecznej wzgl. amerykanizacyjnej i składa swym mocodawcom sprawozdanie z dokonywanych spostrzeżeń. Ponieważ praca ta wymaga znajomości języka przybyszów, więc dość licznie w tym zawodzie — bezinteresownie, ale częściej za wynagrodzeniem — pracują przybysze, którzy dostatecznie opanowali język angielski, lub ich dzieci, które nie zapomniały ojczystego języka. Wśród social workers przeważający odsetek stanowią kobiety i ich wysiłki spotykają się z większym sukcesem, ponieważ teren pracy rozciąga się głównie na dom, matkę i dzieci, a więc wychowanie i gospodarstwo domowe.

Ponieważ współżycie jest najlepszą drogą filtrowania wpływów, przeto z inicjatywy tych organizacyj powstają t. zw. Settlement's Houses i Community Cirkles, które mają na celu zbliżenie elementu napływowego z tubylczym. Pierwsze są rodzajem klubów dla przybyszów, pozostają pod kierunkiem social workers i drogą odczytów, zabaw, wycieczek, lektury czy przedstawień zapoznają przybyszów z nowym krajem i jego urządzeniami oraz wciągają ich w towarzyski i społeczny kontakt z Amerykanami względnie towarzyszami tej samej doli. Settlement’s Houses mają już długą historję i cieszą się dużem powodzeniem, gdy natomiast Community Cirkles, również swego rodzaju kluby, były jednym ze środków ostrożności wojennej, powstały pod hasłem wzajemnego zbliżenia się (come together) i obecnie dość szybko zanikają. Program amerykanizacyjny — celowy czy bezwiedny — mają niektóre amerykańskie organizacje bratniej pomocy, klubowe, sportowe i inne, które swą zasobnością i życiem towarzyskiem pociągają zwłaszcza

młodzież. Potężnym również środkiem amerykanizacji jest skauting, rozporządzający funduszami i wyposażony w liczne i dostatnie urządzenia dla fizycznego i obywatelskiego wychowania młodzieży.

Powyższy, z konieczności dość pobieżny, zarys amerykanizacji społecznej ilustruje stopień zainteresowania się społeczeństwa amerykańskiego w wysiłkach asymilacyjnych. Społeczeństwo samo jest niejako głównym motorem tego ruchu, przeprowadza go własnemi środkami i energją, opierając się o pomoc czynników rządowych jedynie wtedy, gdy w grę wchodzi jednolita dyrektywa i pomoc legislacyjna. Praca jest systematyczna, o ile chodzi o wykonanie, lecz rozstrzelona w różnych kierunkach jako następstwo akcji społecznej i dlatego na osobne podkreślenie zasługuje amerykanizacja gospodarcza, mająca na celu wciągnięcie przybyszów w pełny amerykański system ekonomiczny. Jedną z przyczyn niechęci Amerykanów do przybyszów jest fakt skupiania się tych ostatnich we własne osady, które zaspakajają wszystkie prawie ich potrzeby gospodarcze, tworząc niejako osobny rynek w systemie amerykańskim. Osady mają swych kupców, przemysłowców, reprezentantów wolnych zawodów, bankierów i t. p., którzy starają się zadowolić smak i potrzeby swej klienteli, niejednokrotnie różne od potrzeb otoczenia amerykańskiego. Zadaniem zatem amerykanizacji gospodarczej jest wplecenie tego systemu w organiczną całość amerykańską. W tym celu robione są wysiłki, aby kupców amerykańskich silniej zainteresować rynkiem zbytu wśród przybyszów i naodwrót, aby wciągać kupców i przemysłowców obconarodowych do amerykańskich organizacyj zawodowych i kredytowych, aby banki amerykańskie zainteresować oszczędnościami przybyszów, słowem, aby bussines amerykański wykazywał większą energję i zdobył ten obcy rynek wewnętrzny, zanim przystąpi do ekspansji zagranicznej.

Szczególnie banki rozwinęły żywszą działalność w kierunku pozyskania i administrowania oszczędnościami przybyszów. W innych dziedzinach rezultaty są dość nikłe, ponieważ ten rzekomo odrębny rynek jest takim samym, tylko uboższym, konsumentem dóbr amerykańskich, jak rynek pełny. Produkcja dla zaspokojenia indywidualnych potrzeb przybyszów jest — wobec ich rozproszenia i widocznej chęci szybkiej powierzchownej asymilacji z otoczeniem — nader skromna i znikoma wobec amerykańskiej produkcji masowej. Po wtóre mało na gruncie amerykańskim sprawdza się opinja, przy omawianiu zagadnień wychodźczych dość optymistycznie wyrażana, że emigracja pociąga za wychodźcami ekspansję ekonomiczną swego kraju, a przyczyny tego zawodu znajdą odpowiedź w końcowej części niniejszej pracy.

Wśród tych ogniw pracy amerykanizacyjnej odrębną a doniosłą kartę zajmuje amerykanizacja kościelna, a w szczególności kościoła katolickiego, w związku z jego historycznym rozwojem w Ameryce. Wobec tolerancji religijnej liczne kościoły względnie sekty mają swobodę w wyborze swej działalności społecznej i zależnie od jej kierunku popierają amerykanizację lub stoją na straży tradycyj rodzimych. Ze względu na swój charakter powszechności, a głównie z powodu opanowania wyższej hierarchji przez duchowieństwo irlandzkie, kościół katolicki stał się potężną dźwignią amerykanizacji, wyzyskującą dla tego celu autorytet kościelny, zawodową karność i fundusze, głównie przez objekt asymilacji zebrane. Jest rzeczą charakterystyczną, że zwłaszcza Irlandczycy są tak gorliwymi propagatorami asymilacji, a to ze względu na ich przeszłość historyczną i .wysiłki, w Ameryce widoczne, aby swój martwy język ożywić. Szczególnego zabarwienia nabiera również fakt, że Irlandczycy należą w Ameryce do narodów, najsilniej do rodzimych tradycyj przywiązanych, zwłaszcza, że amerykanizacja nie kończy się u nich utratą ojczystego języka. W kościele katolickim narówni ze słabszym odsetkiem Niemców są oni zwolennikami forsownej amerykanizacji, hamowanej jednak naturalną reakcją parafij innych narodowości oraz obawą utraty członków na rzecz innych wyznań.

Należy podkreślić, że i wśród wyższego kleru amerykańskiego znajdują się jednostki, które nie popierają forsownej amerykanizacji, owszem, zachęcają do pielęgnowania tradycji i kultury rodzimej jako warunku szczerej wiary i uczciwości plemiennej. Dominuje jednak prąd amerykanizacyjny, który zmierza do powolnego wprowadzania nabożeństwa w obu językach jako przejścia do parafij terytorjalnych. Zakładanie parafij terytorjalnych dla wszystkich katolików bez względu na ich pochodzenie jest tym zasadniczym celem, do którego kościół katolicki w Ameryce, pozbywając się charakteru misyjnego, dąży. W tym celu wyższy kler amerykański zmierza do zacierania odmiennych cech parafij narodowościowych, w orbitę swych stanowczych wpływów wciąga majątki parafjalne z przynależnościami, a więc szkołami, sierocińcami czy przytułkami, robi trudności przy kreowaniu nowych parafij i niechętnem okiem spogląda na działalność narodowo-społeczną niższego kleru, niejednokrotnie jej zabraniając, a nawet występując z represjami wobec ruchliwszych działaczy, wreszcie nie przyjmując księży, wyświęconych lub kończących średnie wykształcenie zagranicą. Jak kazania w kościele, tak samo naukę religji w szkołach w innym niż angielskim języku biskupi powoli starają się rugować w myśl lokalnego dogmatu: „Jeden Bóg, jedna owczarnia, jeden język“. Obecnie wyższy kler nie występuje jeszcze zbyt despotycznie i nieraz — w razie oburzenia parafjan — zdradza jeszcze ustępliwość i odkłada unifikację do późniejszej, właściwszej pory. Narazie są więc zależnie od diecezji mniej lub więcej udatne próby oraz zarządzenia przygotowawcze, a wiec coraz bardziej rygorystyczna kontrola działalności duchowieństwa, zlecenia dotyczące programów i urządzeń szkolnych i jeszcze sporadyczne starania o budowę szkół parafjalnych dla wszystkich obcojęzycznych parafij z ich subwencją i angielskim językiem wykładowym. Stąd również płynie egoistyczna obawa, aby do wyższych stanowisk kościelnych nie dopuszczać jednostek bez irlandzkiej czy niemieckiej etykiety, rzekomo mogących rozluźnić coraz więcej zaciskające się ramię. Poza wyższą hierarchją kościelną na usługach amerykanizacji stoją organizacje, z inicjatywy kościoła założone, a w szczególności instytucja Rycerzy Kolumba (Knigts of Columbus), licząca blisko miljon członków, która pracą społeczną i publicystyczną popiera wysiłki wyższego kleru.

Poza kościołem katolickim żywą działalność na polu amerykanizacji rozwijają: kościół episkopalny, prezbiterjanie, metodyści i baptyści. W szczególności kościoł episkopalny prowadzi energiczną akcję, rozporządza znacznemi funduszami i bierze żywy udział zwłaszcza w organizowaniu wspomnianych już Settlement’s Houses, szkół rzemieślniczych i ochronek ' dla dzieci. Poza sektami kościoła protestanckiego inne wyznania, ze względu na swą świeżą genezę wychodźczą, mniej są zainteresowane w pracy asymilacyjnej.

Amerykanizacja zatem, to długi szereg ogniw, spojony przez sfery rządowe, społeczne organizacje i jednostki, który szczególnie od chwili dojścia do rządów partji republikańskiej coraz silniej obejmuje cudzoziemców. Wojna spowodowała, że społeczeństwo amerykańskie tak energicznie zainteresowało się problemem cudzoziemców, i to zainteresowanie podniosło falę amerykanizacji do znaczenia konieczności państwowej wzgl. społecznej. Fala ta widocznie — acz powolnie — spada od czasu, kiedy pionierowie tego ruchu przekonali się, że amerykanizacja w porównaniu ze zwykłemi kampanjami jest zagadnieniem skomplikowanem i wymagającem delikatnego ujęcia. Konsolidacja elementu napływowego z trzonem amerykańskim wymaga lat stałych,

mozolnych i wychowawczych zabiegów i może być uwieńczoną pomyślnym skutkiem tylko w drodze ewolucji naturalnej, a nie w sposób sztuczny, nagły i forsowny. Zwolenników despotycznej amerykanizacji spotyka zwykle zawód, gdyż wychodzą z błędnego założenia, że z wyżyn swej — często przesadnej — dumy mogą obdarzyć niziny oschłą i chłodną receptą forsownej asymilacji, nie badając nastrojów i potrzeb tych nizin. Amerykanizacja, pojęta i przeprowadzona w duchu zasad amerykanizmu, jest bezsprzecznie prądem dodatnim i godnym poparcia. Amerykanizm, propagujący trzy kanony demokracji, społeczną sympatję i idealizm ducha, jest chlubą Ameryki i pociąga przybyszów, którzy do kuźni cywilizacji amerykańskiej wnoszą religijność irlandzką, porządek niemiecki, pracowitość i patrjotyzm polski, artyzm włoski, spryt żydowski, stoicyzm japoński. Jak w naturze przez krzyżowanie gatunków następuje polepszenie ich pod względem fizycznym, tak wskutek wymiany walorów kulturalnych wzrasta cywilizacja i podnosi się poziom ducha.

W ramach amerykanizmu i jego kompetencyj państwowych wymiana kulturalna bezsprzecznie dobrze służy interesom Ameryki i znajduje chyba zachęcający przykład w doświadczeniach republiki szwajcarskiej, gdzie trzy narody bez oficjalnej czy faktycznej dominacji jednego zgodnie, lojalnie pracują około dobrobytu i pomyślności swego kraju. Coprawda, Ameryka ma więcej elementów składowych, i to napływowych, co rodzi w dyskusji mało uzasadnioną histerję, ponieważ siła atrakcyjna i asymilacyjna amerykanizmu jest potężną i pomyślniejszą niż różne germanizacje czy rusyfikacje europejskie. Forsowna amerykanizacja swem lekceważeniem przyrodzonych praw ludzkich i przymusem, przeradzającym się często w bigoterję, raczej osłabia wpływ amerykanizmu i dyskredytuje amerykanizację mianem anglizacji. U zwolenników forsownej amerykanizacji niechętny dla przybyszów sentyment przeradza się w drastyczną ksenofobję, zwalającą na ich barki wszystkie niepowodzenia czy niedomagania społeczeństwa amerykańskiego. Wyrazem tej ksenofobji jest wzmożona działalność tajnej organizacji Ku-Klux-Klan, powstałej po wojnie cywilnej i wówczas skierowanej przeciw wybrykom względnie nadużyciom praw obywatelskich przez wyzwolonych z niewoli murzynów. Ku-Klux-Klan jest symbolem szowinizmu amerykańskiego, wyznającego dość drastycznie niechęci religijne i narodowe, a tern samem skierowanego głównie przeciw przybyszom. Z powszechnym po wojnie wzrostem prądów nacjonalnych uprzedzenia te zaostrzyły się — z pewną jednak niekonsekwencją. Przesadne obawy o sympatję cudzoziemców podczas wojny nie sprawdziły się, a historja powojenna swym biegiem raczej ułatwia amerykanizację, aniżeli ją utrudnia. Ameryka po wojnie wysunęła się na czoło polityki i kredytu międzynarodowego i w porównaniu z krajami europejskiemi pod każdym względem wychodzi zwycięsko. To międzynarodowe stanowisko, dobrobyt wewnętrzny i sprawność aparatu społecznego wpływa na wyrobienie wśród przybyszów psychiki, zachęcającej do aklimatyzacji i naturalizacji. Ograniczenia immigra-cyjne podniosły wartość pobytu w Ameryce, a rzesze reemigrantów, nie mogących przystosować się do zmienionych warunków w powojennej Europie, wzmogły prąd do zagospodarowania się na miejscu i amerykanizacji dobrowolnej. Zycie więc swym naturalnym trybem kruszy molekuły w tyglu amerykańskim na żądany produkt bez potrzeby gwałtownego podsycania czy rozdmuchiwania pod nim ognia.

Temu naturalnemu procesowi dziejowemu narówni z innemi grupami przybyszów podlega również wychodźtwo polskie. Szybkość procesu asymila-cyjnego wśród wychodźtwa polskiego jest umiarkowana w tern znaczeniu, że masy nie aklimatyzują się tak raptownie, jak przybysze z Europy północno-zachodniej, ani nie wykazują tak dużego zacofania, jak narody z Europy po-

łudniowo-wschodniej. W każdym razie Polacy należą do gorzej topliwego kruszcu, mało są przygotowani do radykalnej zmiany życia i jego tradycji, słowem wykazują dużo konserwatyzmu społecznego. Dla lepszej obserwacji nasuwa się potrzeba ujęcia tego procesu w dwie fazy, a mianowicie amerykanizacji indywidualnej i zbiorowej. Niniejszy temat dotyczy głównie ludności miejskiej, ponieważ praca na roli skrzętniej konserwuje ducha polskiego ludności farmerskiej. Klasycznym przykładem są kolonje farmerskie w Texas, gdzie pod wpływem kleru polskiego Ślązacy się odniemczyli i do dnia dzisiejszego, w trzeciem, a nawet w czwartem pokoleniu kultywują język i tradycję polską.

Amerykanizacja indywidualna jest zjawiskiem przystosowania się poszczególnych jednostek do nowego otoczenia i odbywa się, o ile to dotyczy zwłaszcza asymilacji zewnętrznej, stosunkowo dość szybko. Przybysz polski chętnie naśladuje otoczenie, jego ubiór i maniery, aby przybrać pozory zewnętrzne Amerykanina, skłania ku temu wrażliwość polska, a zmusza masowa produkcja i sarkazm społeczny, dość niechętny np. w ubiorze wszelkiej indywidualności, niezgodnej z obowiązującym standard of life. Chłopu polskiemu imponuje ogrom materjalnej kultury amerykańskiej i pragnie jej najprzystępniejsze zdobycze sobie przyswoić. Zwłaszcza kobiety szybko i z małą wybrednością przyswajają sobie szablon miejski, prowadzący i do modyfikacji imienia na sposób angielski. Za zewnętrznym szablonem idzie zmiana pożywienia, ułatwiona nowością i taniością produktów spożywczych. W parze z tern kroczy reforma gospodarstwa domowego, zgodnie z mechanizacją kuchni amerykańskiej. Zycie amerykańskie reformuje stopniowo najważniejsze potrzeby dachu, ubioru i strawy oraz wciąga w swoje tryby silniej lub słabiej, zależnie od zamiaru, z jakim emigrant przybył do Ameryki.

Po aklimatyzacji zewnętrznej następuje powolna orjentacja w stosunkach amerykańskich, a pedagogiem jest proboszcz, organizacja i prasa rodzima. Ciężką pracą, prowadzącą do samoparcia, przybysz zdobywa większą sumę grosza. Z gotówką rodzą się nowe ambicje dorobku, a do takich ambicyj należy posiadanie własnego domu, farmy, saloonu (traktjerni), groserni (sklep artykułów spożywczych), buczerni (sprzedaż mięsa) i t. p. Zrealizowanie tych ambicyj ułatwia posiadanie obywatelstwa amerykańskiego, obywatelstwo wciąga w pełniejszy wir życia amerykańskiego. Ambitniejszy robotnik uczy się fachu, a z jego nabyciem przechodzi do unijnej arystokracji robotniczej. Farmer mozolną pracą zdobywa kawał własnego gruntu, wzoruje się na gospodarce sąsiadów i wchodzi do grona agrarjuszy. Wszystkich mile uderza uczucie swobody, brak wnikającej w każdy szczegół życia władzy, a przede-wszystkiem mnogość tanich uciech, zabaw i widowisk, po raz pierwszy widzianych i łatwo dostępnych. Stąd po widnokręgu wsi polskiej rozszerza się skala wrażeń i przywiązanie do nowych zdobyczy, zwłaszcza u kobiet niezwykle silne. Przybysz polski odczuwa dotychczasową swą niższość, pragnie przyswoić sobie zdobycze nowego otoczenia, lecz z powodu niskiego poziomu intelektualnego w tym procesie kroczy stosunkowo. powoli i często ujemne strony życia amerykańskiego stają się jego udziałem. Zycie w miarę pobytu — zwłaszcza w mieście — powoli modeluje przybysza, rzeźbiąc nowy typ, bliżej scharakteryzowany w rozdziale o społeczeństwie polsko-amerykańskiem. Własne społeczeństwo jest dla każdego przybysza pierwszym etapem karjery amerykańskiej ; stąd po przybyciu twardej szkoły życia przechodzi do świata amerykańskiego, zależnie od swej indywidualności zatrzymując lub zrywając dawne stosunki. Przykłady jednak zupełnego wynarodowienia się, połączonego z zaparciem się polskiego pochodzenia, są zjawiskiem dość nielicznem, ponieważ mimo zerwania stosunków ze swem poprzedniem środowiskiem separatyści (outsiders) interesują się jeśli nie sprawami Polski, to bodaj losami swego niedawnego światka. Na zupełną alienację wpływają: chęć czy wymogi karjery życiowej, dorobienie się majątku, a wreszcie mieszane małżeństwa.

Pod wpływem omówionych już prądów amerykanizacyjnych, niechętnych cudzoziemcom, przybysz z własnej inicjatywy lub za zachętą pracodawców zmienia nazwisko polskie na milej brzmiące angielskie i z tą nową etykietą przechodzi w sfery bussinesu czy biura amerykańskiego, zachowując lub wyzbywając się dość lekko poczucia polskiego pochodzenia. Zmiana nazwiska jest dość częstem zjawiskiem, praktykowanem tylko poza obrębem osady. Amerykanie ze szczególną trudnością wymawiają słowiańskie nazwiska, a z tą trudnością jawi się z jednej strony przekręcanie nazwisk np. w rejestrach fabrycznych, a z drugiej dążność u właścicieli do zmiany nazwiska w duchu angielskiej fonetyki. Są to zmiany bezwiedne lub wywołane zresztą mało konieczną praktycznością zawodową, raczej etykiety chwilowe, utrudniające jednak w dużym stopniu obserwację życia polskiego. Głębsze znaczenie ma wyrzeczenie się nazwiska polskiego na rzecz angielskiego, niekiedy przy przyjmowaniu obywatelstwa amerykańskiego praktykowane. Ten akt łączy się już z widoczną tendencją zerwania z przeszłością i spotyka się z potępieniem prasy polskiej, a nawet dość licznych sędziów amerykańskich. Dla powodzenia zatem życiowego jednostki zrywają lub rozluźniają stare węzły czy więzy i przechodzą w sfery nowe, wnosząc w nie uczciwą pracowitość polską lub zdobywając tylko materjalny, może niezawsze na pełny szacunek zasługujący dobrobyt.

Dorobienie się większego majątku czy zdobycie wyższej godności zawodowej lub publicznej, podeszły wiek czy niezadowolenie z wewnętrznych swa-rów osady, powodują niekiedy stopniowe wycofanie się z dotychczasowego środowiska i — zależnie od aspiracyj — prowadzą do zacisza domowego lub w sfery nowe, równe dostatkiem czy pozycją towarzyską. Jest to objaw narazie dość odosobniony, ponieważ do wyższych szczebli karjery życiowej Polacy dochodzą powoli, a łączność ze społeczeństwem polsko-amerykańskiem posiada sporą ilość korzystnych węzłów.

Małżeństwa mieszane kończą się zwykle dla polskości niekorzystnie, lecz dla braku styczności należą do stosunkowo odosobnionych zjawisk. W sferze małżeństw mieszanych nie wykazują Polacy ani przesadnego separatyzmu ani szybkiej wymiany krwi. Wedle normy amerykańskiej 12*5 °/o mężczyzn-immi-grantów zawiera małżeństwa mieszane; wśród Polaków odsetek ten wynosi

4*3 %> a np. u Włochów 4*4%, u Żydów 2*4% a u Rusinów 1*7%» a prey amerykańskiej normie 6*7% u kobiet, 1*4% Polek, 0*6 °/₀ Włoszek, 0*9 % Żydówek a 0*3% Rusinek wychodzi zamąż poza swą narodową sferą. Łączą zwykle kombinacje gospodarcze oraz wspólnota religji, a więc Polacy poza rdzennymi Amerykanami zawierają związki małżeńskie najczęściej z Irlandczykami, Niemcami i Włochami. Poza węzłem religijnym daje się zauważyć pewna skłonność do zawierania małżeństwa z Grekami, a nawet zdarzały się odosobnione wypadki małżeństw z murzynami, co w Ameryce należy już do zupełnej degradacji społecznej. Naogół Polacy na punkcie zawierania związków małżeńskich wykazują dużo zmysłu klanowości, trudno jednak na podstawie statystyki amerykańskiej cyfrowo określić, która płeć wykazuje większe skłonności do zawierania małżeństw mieszanych. Kobiety bowiem, które wyszły zamąż za obcokrajowców w Ameryce, dzielą według statystyki amerykańskiej przynależność narodową mężów, tak, że według wszelkiego prawdopodobieństwa płeć żeńska chętniej wychodzi poza swą sferę narodową.

Inną drogą toczy się indywjdualna amerykanizacja dziecka, przybyłego lub urodzonego w Ameryce. Świat amerykański swą gamą światła, humoru, sportu i tanich uciech porywa je dość szybko i dzieli z rodzicami, którzy poczynają się czuć coraz więcej obco w swym domu. Dwa światy ’ poczynają rozgraniczać sposób myślenia, zapatrywań i zwyczajów, przyniesionych z obu stron oceanu. Młodsze pokolenie dąży do lepszych sfer towarzyskich i stąd małżeństwa mieszane są wśród niego częstszem zjawiskiem. Mową polska, dobrą lub zmanierowaną akcentem na sposób angielski, posługuje się w swej osadzie, lecz używanie jej w dzielnicach amerykańskich uważa za nietakt. Jest rzeczą charakterystyczną, że pokolenie, wychowane w Ameryce, nie makaronizuje języka polskiego słowami angielskiemi, a więc nie posługuje się wyrazami angielskiemi z końcówkami polskiemi, co jest cechą gwary polsko-amerykańskiej. Młode pokolenie, które kończy zwłaszcza średnie studja, włada poprawną angielszczyzną, a często gminnym językiem polskim, wyniesionym z domu. Generacja, wychowana w Ameryce, nie zna Polski i z opowiadania ojców ma o niej mgliste pojęcie zwykle jako kraju biedy, co w merkantylnej atmosferze łączy się z poczuciem bezwzględnej wyższości Ameryki nad ziemią ojców. Poczucie polskiego pochodzenia, połączone z właściwym duszy polskiej sentymentem, naogół jest dość silne i pod wpływem tradycji domu rodzicielskiego, kościoła i życia organizacyjnego konserwuje się dość pomyślnie. Pomyślnym zwłaszcza horoskopem jest organizowanie się młodzieży i inteligencji polsko-amerykańskiej we własne kluby pod nazwą jednego z bohaterów polskich, które dość silnie kultywują tradycję pochodzenia i troskę o dobro imienia polskiego. Proces ten nie jest równomierny, ponieważ zmienne są dla niego warunki w poszczególnych osadach, zależnie od zmysłu organizacyjnego i troski kleru oraz działaczy społecznych.

Zależnie od otoczenia i warunków wychowania wśród drugiej generacji dają się zauważyć trzy procesy asymilacji. Dotyczy to w pewnej mierze i trzeciej generacji, ze względu na stosunkowo dość młodą datę wychodźtwa polskiego jeszcze szczupłej i siłą faktu szybciej się amerykanizującej, tak, że trzecie pokolenie zasadniczo dla polskości jest w przeważnej mierze stracone. Wśród młodego pokolenia jedna część pozostaje w orbicie osady polskiej, druga zatrzymuje się w pośrodku, a trzecia bezpowrotnie przechodzi do świata amerykańskiego. Pierwsza grupa z powodu niedostatku w domu lub z woli rodziców wcześnie opuszcza szkołę i szuka zarobku. Nie ma sposobności wyszkolić się fachowo i zwykle powiększa armję niekwalifikowanych robotników. Wskutek indywidualnych wysiłków, mały tylko odsetek kończy wyższe studja, nabywa znajomości fachu lub przechodzi do drobnego handlu. Ta część drugiej generacji pracuje w sąsiedniej fabryce lub kopalni, a mieszka w osadzie, w jej obrębie zawiera związek małżeński, wykonywa swój zawód lub prowadzi przedsiębiorstwo. Dobrze włada językiem polskim, czyta prasę polską i stosuje się do kodeksu swej osady.

Druga grupa, która nabyła znajomości fachu, ukończyła szkoły amerykańskie lub przeszła do handlu i przemysłu, obliczonego na szerszą niż osada klientelę, służy interesom społeczeństwa amerykańskiego, utrzymuje jednak żywy kontakt z osadą wskutek tradycji domu rodzicielskiego lub wymogów swej życiowej karjery. Te podwójnie dostępne progi zużytkowuje dla celów zawodowych i politycznych, stając się równocześnie doniosłym czynnikiem wzajemnego zbliżenia się i asymilacji.

Ostatnia wreszcie część, to dzieci rodziców, którzy wcześnie stracili kontakt z osadą wskutek osiedlenia się w środowisku obcem. To pokolenie wyjątkowo pod wpływem atmosfery domowej zachowuje język, zazwyczaj zatraca w zupełności poczucie swego pochodzenia, a nawet odnosi się czasem do niego z niechęcią, zmienia nazwisko i przyswaja sobie pełną amerykańską stopę życia i myśli. W tym kalejdoskopie są przykłady zachowania gorącego sentymentu polskiego u jednostek, które zapomniały mowy polskiej, lecz liczniej szerzy się zobojętnienie, zwłaszcza, że dom rodzicielski nie ma dostatecznej siły, aby dusze dzieci pielęgnować w zdobyczach kultury polskiej. Przed wojną druga i trzecia generacja mało interesowała się sprawą polską, lecz poświęcała się dość wyłącznie karjerze osobistej. Wojna zelektryzowała młodzież i pod wpływem żywych tradycyj powstańczych pchnęła ją gromadnie w szeregi armji Hallera i armji amerykańskiej. Wojna zahartowała te uczucia u uczestników, lecz z okresem depresji powojennej i niepowodzeń na tle kontaktu z Polską przyszedł moment znużenia, niechęci i odwracania się od kraju ojczystego, a zatem przychylny dla powodzenia amerykanizacji zbiorowej.

Amerykanizacja zbiorowa jest ruchem wewnętrznym, wychodzącym z łona samego społeczeństwa polsko-amerykańskiego ; jest ona nastrojem, który zdobywa umysły i zachęca do asymilacji. Z przyczyn, w poprzednich rozdziałach omówionych, prąd ku zagospodarowaniu się na miejscu wśród wychodźtwa polskiego poważnie wzrósł i zmierza do wyłącznej troski o własne potrzeby i interesy społeczne. Wychodżtwo w swej masie pogodziło się z myślą pozostania na miejscu, acz w duszy wielu wychodźców tli nadzieja i wiara powrotu do Polski, odłożona do czasu pomyślniejszych warunków. Wychodżtwo nabiera charakteru wybitnie osadniczego, a z tym charakterem rodzi się lokalna troska o powodzenie własne i potomstwa. Stąd płynie krótkowzroczne u rodziców lekceważenie mowy ojczystej, jako zbędnego już balastu. Ofiarność podczas wojny i powstanie Państwa Polskiego stwarza doniosły czynnik psychologiczny, że obowiązki narodowe zostały zlikwidowane.

Ten zwrot psychologiczny daje się coraz żywiej odczuć. Niektóre jednostki, znieczulone na sprawę polską, przeszły podczas wojny renesans uczuć narodowych, a z chwilą odzyskania niepodległości obecnie tern śmielej głoszą hasła bezwzględnej amerykanizacji jako długu wdzięczności dla przybranej ojczyzny. Wreszcie równowaga w społeczeństwie polsko-ame-rykańskiem między pierwszą generacją a pokoleniem, w Ameryce urodzonem, z biegiem lat, wskutek wypadków wojennych i ograniczeń immigracyjnych poczyna się przechylać coraz silniej na szalę młodszą i zamerykanizowaną, powodując rosnącą przewagę amerykańskiego przymiotnika. Przechylanie się najlepiej ilustruje statystyka amerykańska z r. 1920. W stosunku do grupy polskiej, liczącej 2,436.895 osób, było urodzonych w granicach Państwa Polskiego 1,077.392, a wśród tej ostatniej cyfry osób w wieku wyborczym, a więc po ukończeniu 21 lat — 1,048.050 głów. Zanika już młodzież, urodzona w Polsce, a zatem współczesny aljaż grupy polskiej w ogólnym zarysie stanowi przeszło miljon dorosłych lub w podeszłym wieku osób, urodzonych zagranicą, a blisko półtora miljona osób, urodzonych w Ameryce, a więc głównie młodej generacji. Społeczeństwo polsko-amerykańskie siłą faktów posuwa się więc w kierunku asymilacji, a tempo to w powojennej atmosferze prądów amerykanizacyjnych widocznie zostało przyśpieszone. W szczególności ruch ten daje się zauważyć w czterech dziedzinach życia, na których społeczeństwo polsko-amerykańskie głównie jest oparte, a więc w organizacjach, kościele, szkole i prasie.

Organizacje coraz silniejszy nacisk poczynają wywierać na członków, aby przyjmowali obywatelstwo, na posiedzeniach i w wewnętrznej biurowości coraz chętniej posługują się angielskim językiem. Po wojnie dość widocznie jawi się zasklepianie w swych interesach asekuracyjnych, a to wskutek ubytku członków z powodu wyjazdu do Polski wzgl. powolnego ich przyrostu z powodu ograniczeń immigracyjnych. Główną więc uwagę zwracają na pozyskanie nowych członków zwłaszcza wśród młodszego pokolenia, a z tym kierunkiem idą z natury rzeczy ustępstwa na rzecz młodzieży, która nie odczuwa już ideałów ojców. W tym celu organizuje się kluby sportowe, kultywuje się życie towarzyskie i rozwija się troskę, aby największą sumą atrakcji pociągnąć młodzież ku sobie. Jest to nowe życie organizacyjne młodego pokolenia, wzorowane na otoczeniu amerykańskiem, które już porozumiewa się ze sobą prawie wyłącznie po angielsku, aczkolwiek zachowuje i kultywuje sentyment polskiego pochodzenia i wspólnoty tradycji. Jest charakterystyczną rzeczą dla oceny współczesnej ewolucji, że Związek Narodowy Polski, najstarszy pionier życia narodowego na wychodźtwie, pierwszy na tę drogę wyraźnie wkroczył i szczególnie po wojnie żywą w tym kierunku rozwija akcję.

Ruch ten w łonie Związku zapoczątkowany został w r. 1912 przez grupę w Chicago i jej credo — a obecnie poniekąd i Związku — najlepiej ilustruje artykuł w organie Związku, Dzienniku Związkowym z czerwca 1923 r. p. t. „Nowi ludzie, nowe hasła“, o następującej osnowie: „Z okazji odbyć się ma-Buffalo zjazdu młodszego, a uświadomionego elementu polsko-ame-

jącego w

rykańskiego, w Związku Narodowym Polskim, który skupiać się począł w grupach i towarzystwach, — na wzór Towarzystwa w Chicago, grupy 1.450 Związku, — w różnych ośrodkach Polonji zakładanych, zamieścił organ wspomnianego Towarzystwa w Chicago, t. zw. Chicago Society News, zasadniczy artykuł, w którym wyłożono poniekąd aspiracje i dążenia młodych pionierów Związku, co z konieczności rzeczy przyjść kiedyś muszą do steru i rosnącą wciąż organizację naszą wziąć w swoją pieczę. Warto tedy zapoznać się z celami i zamierzeniami tych młodych sił, które wybijają się powoli na czoło Związku. Otóż redakcja Chicago Society News, stwierdziwszy na początku, że realizują się powoli marzenią założycieli T-wa Chicago, którzy przed 11 laty zorganizowali pierwszą tego rodzaju grupę Związku dla młodzieży, tu urodzonej i wychowanej, bo grupy takie i towarzystwa powstają już у/ całym szeregu miast, podnosi ważność tego rodzaju zebrania młodych i zawodowo wykształconych sił, które zjadą się zewsząd pod egidą Związku Narodowego Polskiego w Buffalo, w niedzielę 1-go lipca, na uroczystość instalacji i wprowadzenia do Związku nowo powstałego T-wa Buffalo; wyraża w dalszym ciągu swą opinję słowy: „Zebranie to w Buffalo powinno się zastanowić nad naprawą Związku Narodowego Polskiego i przedyskutować oraz omówić ostateczne zmiany, jakim Związek musi ulec, aby sprostać potrzebom przyszłych pokoleń. Tak jak nasze pojęcia o tern, czem Związek być powinien, są zgoła inne od pojęć, żywionych przez dwie generacje starszych, tak samo i generacje, które przyjść po nas mają, żądać będą od Związku innych pobudek i zachęt, aniżeliśmy żądali. Walczymy o wprowadzenie zmian i innego programu, zastosowanego do czasu, w którym żyjemy, starając się wysunąć na czoło nasze idee, bo jako pionierzy w życiu amerykańskiem, reprezentując myśl i czyn wśród elementów bratniej nam organizacji, widzimy konieczność przyjęcia tych idei. Nasze aspiracje amerykańskie otrzymaliśmy w spadku niejako po starszych członkach Związku Narodowego, którzy tyle entuzjazmu i energji w kultywowaniu ich wykazali. Widzą oni, że pracujemy nad podtrzymaniem i utrzymaniem organizacji. Aby zaś to osiągnąć, musi ona pójść z prądem czasu. A Związek Narodowy Polski potrzebuje dziś zmiany i uzupełnienia swego programu i ta sprawa musi być należycie omówioną. Zmieniły się warunki, pożądane są przeto zmiany w programie Związku. Cel główny, wytknięty przez założycieli członkom Związku odnośnie pracy nad odbudową wolności Polski, został już osiągnięty. Nadszedł czas podjęcia konstruktywnej pracy dla przyszłości naszej organizacji.

Cele zatem, wytknięte jako zasadnicze i główne przez założycieli Związku, winny znaleźć drogę do archiwów Związku, gdzie spocząć muszą jako święte i czczone przez wszystkich relikwje, jako niezbite dowody ukochania wolności, co jest nieodzowną częścią polskiego charakteru, przechodącą z pokoleń na pokolenia. Jako nowe hasła winniśmy dziś podnieść : bezwzględną i niepodzielną lojalność dla Stanów Zjednoczonych ; umiłowanie ideałów naszych przodków polskich ; pracę nad polepszeniem naszego wychodźtwa w Stanach Zjednoczonych ; dążenie do wykształcenia naszej młodzieży płci obojga; roztoczenie opieki nad fizycznem wychowaniem i potrzebami tejże młodzieży; baczenie na rozwój naszej Szkoły Rzemieślniczej w Cambridge Springs; niesienie pomocy w kształceniu się naszej młodzieży na najlepszych uniwersytetach i wysyłaniu jej na dokończenie kursów do Polski; zdwajanie zamiłowania do sztuk i nauk wyzwolonych, pobudzanie do żywego interesowania się i brania czynnego udziału w politycznem życiu w całym kraju; dążenie do tego, aby nasz naród mógł stanąć narówni z innymi Amerykanami europejskiego pochodzenia w różnych zawodach życia i w służbie dla naszego kraju, naszych stanów, miast i osad, propagowanie i podtrzymywanie wielkich haseł i zasad wygłoszonych w naszej konstytucji i szerzenie wielkich zasad szerokiego amerykanizmu, jak je wyłożyli założyciele tej wielkiej Republiki“... To są hasła i cele najbliższe skupionej w większych osiedlach polskich, jak Chicago, Milwaukee, Detroit i Buffalo inteligentnej i zawodowo wykształconej młodzieży i inteligencji, która stanęła i staje pod sztandarem potężnego Związku Narodowego Polskiego i o dalszy rozwój jego się w myśl nowych ideałów troska“.

Programowi temu nie można odmówić pewnej słuszności, opartej na realnej ocenie współczesnej ewolucji. Za . przykładem Związku idą względnie pójdą inne organizacje asekuracyjne i ideowe, aby dla swych ideowych celów czy praktycznych programów pozyskać spadkobierców, już nowym owianych duchem. Zycie ma swoje prawa, a lepiej iść z falą i ją regulować, aniżeli przeciw fali wzgl. na jej przypływ spoglądać bezradnie. Gdy dom rodzicielski czy szkoła zawodzi, trudno przeciw inicjatorom tego ruchu za wzorem części prasy podnosić alarm, gdyż lepiej falę ująć w ramy organizacji, wychowującej młodzież w uczciwej lojalności wobec Ameryki i tradycji polskiego pochodzenia.

¹

Wyrazem tej dążności do zbliżenia się i uznania kulturalnych zasług immigrantów są wystawy artystyczne, do których należała np. wystawa, urządzona w N. Jorku w r. 1921 pod nazwa Americas Making.

P a r a f j e polskie wzgl. kler poczynają się uginać pod naporem amerykanizacji kościelnej ; kler polski dość widocznie zatraca energję na polu działalności społeczno-narodowej pod wpływem rygorystycznych w niektórych diecezjach zarządzeń wyższej hierarchji. Coraz częściej spotykają duchowieństwo polskie przeniesienia a nawet degradacje wskutek niechęci władzy do ich pracy społecznej, a tę politykę ułatwiają spory wewnątrz parafji, czasem tendencyjnie wywoływane, a często lekkomyślnie wytaczane przed forum biskupa. Również duchowieństwo polskie poczyna się odwracać od spraw, dotyczących Polski, zasklepia się w trosce o powodzenie lokalne swego kościoła czy własne materjalne, zwłaszcza, że stare pokolenie księży wymiera lub myśli o powrocie, a młodsze posiada o Polsce mgliste tylko pojęcie i poza czynnościami zawodowemi chętnie posługuje się angielszczyzną. Prąd ameryka-nizacyjny znajduje wśród duchowieństwa polskiego również zwolenników, a znamiennym pod tym względem jest fakt, że na sejmie Zjednoczenia Kapłanów Polskich, odbytym w lutym 1921 r. w Pittsburgu, wywołały ożywioną dyskusję nieodosobnione głosy, aby dzieci uczyć katechizmu po angielsku lub w obu językach. Nieobecność kleru polskiego w wyższej hierarchji upośledza potrzeby duchowe parafjan polskich i jest jednym ze środków amerykanizacji, chociaż nie ulega kwestji, że gdyby kler polski był więcej ustępliwy na punkcie katechizacji i kazalnicy, przypadłoby mu więcej dostojeństw w udziale. Znajdują się — jak zawsze — jednostki, które za cenę godności stają się powolnem narzędziem w rękach wyższego kleru i starają się wprowadzić innowacje angielskie w parafjach, o ile na przeszkodzie nie staje niechęć wzgl. upór parafjan. Są to dość krótkozwroczne próby, ponieważ z chwilą formacji parafij tery tor jalnych duchowieństwo polskie straci rację bytu i zostanie zepchnięte na szary koniec.

Szkoła parafjalna dzieli losy kościoła i wystawiona jest na te same prądy amerykanizacyjne, które nurtują kościół. Są więc usiłowania, aby usuwać przedmioty polskie, a katechizację prowadzić w języku angielskim. Personel nauczycielski mimo widocznej troski i chęci, aby stanąć na wysokości pedagogicznego zadania, niedomaga pod względem znajomości języka polskiego i posługuje się raczej gwarą polsko-amerykańską, importowaną nadto przez dzieci z domu rodzicielskiego. Szkół parafjalnych jest stosunkowo mało, a ich produktem jest młodzież, mówiąca chętniej i potoczniej językiem angielskim. Daje się zauważyć brak nowoczesnych podręczników szkolnych, któreby tchnęły trochę lepszego ducha i powojennej myśli. Kontrola władz szkolnych w zakresie przestrzegania powszechnego programu szkolnego z każdym rokiem staje się coraz więcej rygorystyczna. Ustawodawstwo stanowe zmierza do usunięcia obcych języków ze szkół dla dziatwy w wieku szkolnym, lecz stanęło temu na przeszkodzie omówione w rozdziale IX orzeczenie Najwyższego Sądu Stanów Zjednoczonych. Ta najwyższa instancja, stojąca na straży zasad i ducha konstytucji amerykańskiej, opierając się na czternastej poprawce do konstytucji, opiewającej, że „stan nie może pozbawiać żadnej osoby życia, wolności ćzy majątku bez wytoczenia procesu prawnego“, — orzekła w czerwcu 1923 r., że „stan tak samo nie może zabraniać nauki w obcym języku, utrzymywania szkół prywatnych własnym kosztem, gdyż to wynika z przysługującego każdemu człowiekowi prawa wolności osobistej“. Za tem wielkodusznem orzeczeniem niewątpliwie osłabną zakusy amerykanizacyjne kleru wyższego, o ile duchowieństwo polskie i parafjanie zgodnie z duchem konstytucji wykazywać będą dostateczną energję, aby utrzymać dotychczasowy stan posiadania.

Prasa polska dość jednomyślnie popiera amerykanizację, lecz różni się słabo naogół w zakresie metod; skromna jej część aprobuje operowanie śruby amerykanizacyjnej, przeważająca zaś część pragnie pozostawienia tego procesu naturalnemu i wychowawczemu biegowi. Jest jednym z rozumnych czynników amerykanizacji, wychowuje bowiem czytelników w pojęciach i urządzeniach nowego kraju, obejmując niejako rolę głównego tłumacza między Ameryką a masą przybyszów. Wrażliwa na powodzenie materjalne i liczbę czytelników, pragnie swą sferą wpływów objąć młodsze pokolenie i stąd jawi się nowy typ pisma, redagowanego w obu językach. Część angielska przeznaczona jest dla młodzieży oraz inteligencji polsko-amerykańskiej i porusza tematy, dotyczące głównie sportu, a pozatem polityki. Poczyna wreszcie jawić się prasa tygodniowa w języku angielskim dla czytelników polskiego pochodzenia. Poza wzmiankowanem już wydawnictwem Chicago Society News należy zanotować Polish Weekly Review, redagowany w Cleveland oraz inne próby, zwłaszcza na polu handlowem, narazie jeszcze krótkotrwałe. Są to pierwsze jaskółki nowej ewolucji, o tyle znamienne, że nie były odosobnione tuż po wojnie projekty, aby niektóre wydawnictwa, dotychczas polskie, redagować w języku wyłącznie angielskim. Mimo więc energji placówek prasowych, a zwłaszcza ich komendantów pióra, ustępstwa na rzecz angielszczyzny rosną i róść będą. Mimo współczesnej wysokiej cyrkulacji przyszłość prasy polskiej w Ameryce nie przedstawia się korzystnie. Wprawdzie prasa zapuściła silne korzenie, jest doniosłą dźwignią życia kulturalnego i pożyteczną strawą również dla amerykanizującego się młodego pokolenia, jednak dają się już zauważyć alarmy, stwierdzające zmniejszanie się nakładów i zanik wpływów. Konkurencja o czytelnika staje się dość gorąca, więc na powierzchni życia utrzymają się pisma więcej zasobne, lepiej redagowane ‘i silniej schlebiające nowym, ale już angielskim, gustom czytelników.

Społeczeństwo polsko-amerykańskie posuwa się zatem w kierunku swego drugiego przymiotnika i ruch ten po wojnie nabrał dość masowego charakteru, oceniając sytuację według ilości naturalizacji. Na podstawie sprawozdań prasowych przeszło sto tysięcy Polaków w kilkuletnim okresie powojennym przyjęło obywatelstwo amerykańskie. Na ten ruch masowy wpłynęły pobudki psychiczne, w poprzednich rozdziałach omówione, nacisk otoczenia amerykańskiego i przykre dla cudzoziemców przeżycia-wojenne. Naturalizacja w grupie zachodniej przybrała znacznie większe rozmiary aniżeli w grupie wschodniej, a to ze względu na scharakteryzowane już różnice. Zestawienie cenzusu amerykańskiego z r. 1920 . stwierdza, że odsetek Polaków, naturalizowanych w stanach Nowej Anglji, wynosi 15%» w stanach środkowo-antlantyckich 26‘2%, a w centralnych stanach północno-wschodnich (Chicago) 30% i wyżej w zachodnim kierunku. Powyższa statystyka jest doskonałym probierzem aklimatyzacji na ziemi amerykańskiej, lecz już mało ścisłym, ponieważ w czterech latach od jej daty Polacy wysunęli się co do gorliwości na czoło naturalizujących się w Ameryce cudzoziemców.

Trudno jednak silić się na wynalezienie probierza, jakie warstwy szybciej się amerykanizują. Warstwy na niższych szczeblach oświaty swym brakiem doświadczenia i zdolności do adaptacji powoli przyswajają sobie nową kulturę, a raczej jej gorszą stronę, i, asymilując się powierzchownie, wynaradawiają się wulgarnie i zatracają poczucie swego pochodzenia. Sfery inteligentniejsze aklimatyzują się szybciej, lepiej orjentują się w duchu, zaletach, korzyściach i wadach nowego otoczenia, lecz zależnie od wartości moralnej oceniają doniosłość starych pojęć i tradycyj lub obojętnie pozbywają się starego balastu. Zabory nie stanowią różnicy, gdyż wychodźtwo z Poznańskiego ze względu na swój długi pobyt jest najwięcej zamerykanizowane, a przecież było i w dużej mierze pozostało stróżem znicza narodowego. Proces amerykanizacji ^ależy od losu jednostek, prądów ogólnych, wpływu otoczenia, a w dużej mierze przy bierności mas wychodźczych od haseł, wysuwanych przez przewódców wzgl. leaderów. Stąd odruch amerykanizacyjny jest dość żywiołowy, a raczej bierny, oceniając z rozmiarów i sposobu prowadzania kampanji naturalizacyjnej, która przesadną reklamą różnych korzyści zachęca do podejmowania papierów obywatelskich, mając na celu horoskopy własnych — dość egoistycznych — zysków politycznych.

Kampanja naturalizacyjna toczy się w przyśpieszonem tempie, zwłaszcza ożywia się przed wyborami, a prowadzi ją silniej zainteresowana w orjenta-cjach politycznych prasa, kluby obywatelskie lub osobne organizacje. Taką organizacją jest np. Polska Liga Naturalizacyjna, wzorowana na American League of Naturalization, która ożywia się przed wyborami i przeprowadza kursy obywatelskie zwykle z poważnym sukcesem koteryj, poza jej plecami stojących. Do programu kursów obywatelskich wchodzi kilkumiesięczna nauka, zwykle udzielana po dwie godziny w niedziele. Kursy mają na celu przygotowanie kandydatów do egzaminu obywatelskiego, obejmującego zgodnie z wymagami prawa naturalizacyjnego znajomość języka angielskiego, konstytucji i instytucyj amerykańskich. Polityka jest również swego rodzaju bussinesem, naogół dość kosztownym, lecz w końcowym rachunku popłatnym i nie może się różnić od panujących wzorów. Na czele agitacji naturalizacyjnej

staje omówiona w poprzednim rozdziale nowa warstwa, poświęcająca się rzemiosłu politycznemu — w większości dorobkiewicze, ochotni do nadania swemu bogactwu blasku godności publicznej, słowem stają ludzie o dostatecznych kwalifikacjach lub o miernych naogół zaletach. Jest to rodzima arystokracja, imponująca dorobkiem, godnością lub wpływem w świecie amerykańskim, którą brać uboższa podziwia, szanuje i naśladuje. Agitacja naturalizacyjna wśród wychodźtwa budzi w Polsce szczególnie uzasadnione oznaki rozczarowania z tego właśnie powodu, że tak silnie ujawniła się po powstaniu Państwa Polskiego. Ze stanowiska aspiracyj narodowych czy państwowych zrywanie przez członków węzłów za swa poprzednią ojczyzną musi się spotkać z naturalnym odruchem rozczarowania czy samoobrony, lecz zerwanie przynależności państwowej staje się konsekwencją osadniczego charakteru, którego wychodźtwo nabrało już w dobie powojennej.

Biorąc pod uwagę prądy amerykanizacyjne, jakie od własnego środka nurtują społeczeństwo polsko-amerykańskie, i sumując je z naciskiem otoczenia amerykańskiego, należałoby przyjść do konkluzji, że morze amerykańskie gwałtownie i bezpowrotnie zalewa rozproszone wysepki polskie. Fala amery-kanizacyjna silniej niż kiedykolwiek podmywa oazy polskie, a amerykańska polityka immigracyjna izoluje je coraz troskliwiej od przypływu osadników. Społeczeństwo polsko-amerykańskie wykazuje jednak spory zasób energji i aktywizmu, aby się bronić przed zakusami forsownej amerykanizacji. Uznaje bez wyjątku prawie potrzebę racjonalnej amerykanizacji i dąży do asymilacji w duchu prawdziwego amerykanizmu, różniąc się — i to słabo — w zakresie metod tego procesu. Pragnie ono wejść do społeczeństwa amerykańskiego na zasadzie równych z równymi, wnosząc swoje walory kulturalne, swą wytrwałość, oszczędność, lojalność oraz tradycję polskiego pochodzenia. Przyjmując język angielski i kodeks społeczny Ameryki, wychodźtwo polskie walczy o utrzymanie swego ojczystego języka, swych instytucyj religijnych i społecznych w imię zasad równości i tolerancji. Wnosząc ciężką uczciwą pracę, lojalność wobec przybranej ojczyzny, zmierza do ulepszenia swej organizacji na zasadach i wzorach amerykańskich ku ochronie swych potrzeb i interesów lokalnych. Broni się natomiast przed wulgarnem wynarodowieniem, przed zatratą idsalizmu, swej wiary, a pragnie zachować kult dla swego pochodzenia, oparty na łączności ze starą ojczyzną lub bodaj jej tradycją.

Wychodźtwo otacza troską swą młodzież, czując, że ją zbyt gwałtownie traci, więc robi ustępstwa, aby ją w orbicie swych wpływów i świętości wychować, uchronić od wykolejenia i wprowadzić w świat amerykański jako lojalnych obywateli, dumnych z pochodzenia ojców. Stara polska gwardja kurczy się, wycofuje się z życia społecznego lub wymiera, przychodzą nowi spadkobiercy i ci mają podtrzymywać tradycję ojców, a mimo licznych głosów powątpiewania należy przyznać, że młodsze pokolenie niezawsze zawodzi nadzieje ojców i w swej masie zachowuje dużo sentymentu i troskę o poszanowanie dla rodzimego spadku. Poczytność prasy polskiej, tego najlepszego barometru, nie wykazuje alarmującego kurczenia się języka polskiego i zainteresowania sprawami swego społeczeństwa. Napór fali amerykanizacyjnej widocznie osłabł wskutek bezowocności licznych przesadnych wysiłków i bezpodstawności wielu urojonych obaw. Ameryka bez niekwalifikowanej siły roboczej niewątpliwie obyć się w zupełności nie będzie mogła, więc nowy przypływ, acz słabo, będzie zasilał element polski w Ameryce.

Obok tych świateł są liczne cienie, padające na obraz przyszłości. Polak z utratą mowy zwykle zatraca i ducha polskiego i przechodzi bezpowrotnie do nowej familji ciałem i duszą. Stąd ta troska na wychodźtwie o kult mowy polskiej, niezawsze jednak doceniana przez rodziców, że znajomość innego

17

Wychodźtwo polskie.

poza angielskim języka, ułatwia dziecku lepszą karjerę życiową i rozszerza horyzont myśli i ducha. Wychodźtwo posiada jednak mało walorów kulturalnych, aby samo mogło strzec swego języka i dorobku, a z nim utrzymać się na fali życia amerykańskiego. Pod wpływem rozczarowań, wobec ograniczeń immigracyjnych i pod naporem forsownej amerykanizacji wychodźtwo zamyka się w sobie i przechodzi do defensywy w obronie swego stanu posiadania. Z chwilą powstania Państwa Polskiego zanika zmysł aktywności, jaki cechował wychodźtwo jeszcze w okresie powojennym, a jawi się górująca troska o indywidualną przyszłość na miejscu. Rośnie wstyd mowy polskiej, zanikają obchody narodowe i manifestacje publiczne, a z nietolerencją rodzi się obawa przed uciskiem. Mimo wysokiej temperatury sporów prasowych, analizujących sytuację polityczną w Polsce, ostatnie lata może właśnie dlatego przyniosły liczną garść zerwanych węzłów, zobojętnienia i lokalnego' egoizmu. Charakter starej i nowej fali przybyszów zmienił się na wybitnie osadniczy, a stąd proces asymilacji nabrał nowej podniety. Nowi — już powojenni — przybysze nie przynieśli dużego kultu dla Państwa Polskiego, więc amerykanizować się będą szybko przez własne rodzime ośrodki, które propagują amerykanizację wewnętrzną, oraz pod naporem amerykanizacji zewnętrznej, a zwłaszcza wskutek licznych projektowanych zarządzeń administracyjnych, dotyczących rejestracji.

Pod naporem więc zewnętrznej i wewnętrznej amerykanizacji pocznie się uginać najpierw wrażliwa na powodzenie prasa, później przyjdzie kolej na kościół ze szkołą parafjalną, zależny z tytułu własności od wyższego kleru, a wreszcie na organizacje, najwięcej wytrwałe z powodu oparcia o własną podstawę finansową i stąd mające warunki do długiego przetrwania choćby tylko z etykietą polską. W ten sposób kruszyć się będą filary społeczeństwa polsko-amerykańskiego, lecz narazie niema dostatecznych powodów do kreślenia zbyt pesymistycznego horoskopu powolnego rozpadania się tego społeczeństwa. Wprawdzie jawią się głosy, że wychodźtwo jest już straconą pozycją w bilansie narodowym, jest martwiejącym kapitałem, z którego należy śpiesznie niejako „ciepłą ręką“ wydobyć pewne korzyści dla kraju ojczystego. Są to alarmy równie stare jak i samo wychodźtwo, lecz dzisiaj więcej uzasadnione. Trudno iść przeciw fali, lecz fala ta nie przedstawia się zbyt groźnie, aby nie dała się ująć w pewne groble. Umiarkowana amerykanizacja jest naturalnem prawem dziejowem, jest nieubłaganą ewolucją, która powoli niweluje osady polskie. Będzie nawet zjawiskiem korzystnem i pożądanem, o ile — umiejętnie pokierowana — nie poprowadzi do wulgarnego wynarodowienia. Wyłania się troska, aby strumień polski, wpływający do morza amerykańskiego, nie był materjalną martwą miazgą, która poza etykietą pozornej amerykanizacji do nowego środowiska nie wnosi zasobów ducha i kultury polskiej.

Przybysz, osiedlający się na stałe w trosce o powodzenie własne i otoczenia, powinien łączyć się z sąsiadami i stanąć z nimi na równej stopie obywatelskiej. Nie może trwale stanowić obcego ciała w trzonie narodu amerykańskiego, lecz powinien podzielać jego troski, obowiązki i prawa. Amerykanizacja, umiejętnie przeprowadzona w duchu prawdziwego amerykanizmu, jest motorem postępu, lecz najlepszym nauczycielem ducha i kraju amerykańskiego są czynniki rodzime, a więc organizacja, kościół i prasa. One znają psychologję przybyszów i wychowują we wspólnych tradycjach i ideałach Waszyngtona i Kościuszki. Rozumieją to światli Amerykanie, studjujący problem amerykanizacji, żę najskuteczniejszym środkiem asymilacji jest współpraca instytucyj i organizacyj wychodźczych. Wychowanie zatem przez czynniki rodzime w duchu nowego obywatelstwa, a na podłożu kultury polskiej, jest

normalną ewolucją przy przejściu z jednej familji do drugiej — z polonizmu do amerykanizmu. Ameryka przetapia zdobycze kulturalne wszystkich narodów, a w tym procesie powinna znaleźć poczesne miejsce stara kultura polska, wyzwolona wreszcie z jarzma niewoli. Z doświadczeń amerykańskich Polska czerpie hojną dłonią, a naodwrót, w sferze jej dezyderatów musi leżeć, aby tak naturalne ogniwo, jakiem jest wychodźtwo, było rękojmią lojalnej wymiany kulturalnej i zastępem w ramach państwowości amerykańskiej światłych przyjaciół Polski.

о дз

g z**⁷-*

* с«»

ROZDZIAŁ XV.

Zagadnienie immigracj i.

Żywotny problem. — Pierwsze ograniczenia. — Komisja Immigracyjna. — Obawy powojenne. — Opinja publiczna. — Argumentacja za i przeciw immigracji. — Geneza billu Dillinghama. — Złagodzenie sprzecznych interesów. — Nowe projekty i dogmaty.

Z amerykanizacją nierozerwalnie prawie łączy się zgadnienie immigracji, tworząc dwa ogniwa jednej doniosłej kwestji cudzoziemców (aliens) w Ameryce. Z problemem więc asymilacji łączy się pytanie, czy, kogo, w jakiej ilości dopuścić do familji przybyszów. Gdy amerykanizacja ma raczej charakter problemu wewnętrznego i społecznego, to immigracja wchodzi nadto w sferę zagadnień ekonomicznych i międzynarodowych, a stąd, dotykając bezpośrednio życia z jego interesami i namiętnościami, staje się na gruncie amerykańskim skomplikowaną kwestją pierwszorzędnej doniosłości. Z kwestją wrót do Ameryki — otwartych, przymkniętych lub zamkniętych — we wrażliwej merkantylnej atmosferze wyłania się szereg palących, egoistycznych i stąd trudnych do kompromisu interesów. Przemysł, rolnictwo, unje robotnicze ze stanowiska produkcji i skali zarobków, a społeczeństwo ze względu na swój aljaż, silnie, a nawet dość namiętnie interesuje się tym problemem. Stąd istna zwłaszcza w okresie powojennym powódź literatury, publicystyki prasowej i wniosków ustawodawczych, raczej utrudniających aniżeli ułatwiających orjentację w tym przedmiocie. Przed wojną traktowano immigrację raczej jako zagadnienie wyłącznie ekonomiczne, doniosłe dla powodzenia produkcji i oddziaływujące na poziom zarobków. Z wybuchem wojny strona ekonomiczna zeszła na plan dalszy, a zaczęły nabierać znaczenia wojenne nastroje, społeczne zalety i wady oraz sposób aklimatyzacji przybyszów. Sprawa ta stała się niejako spadkiem wojny i znalazła swój polemiczny wyraz w debatach kongresu i dyskusjach poza kongresem, rodząc naogół atmosferę niechęci do przybyszów i akcentując potrzebę szybkiego ich zamerykanizowania.

Stany Zjednoczone powstały przez immigrację i jej zawdzięczają swój rozwój i potęgę. Przez blisko sto lat, od czasu uchwalenia konstytucji, bez żadnych ograniczeń mogli cudzoziemcy przybywać do Ameryki. Pierwsza immigracyjna ustawa federalna, uchwalona w r. 1864, miała raczej na celu zachęcanie i przyśpieszanie immigracji, pozwalając na zawieranie w krajach zagranicznych kontraktów z immigrantami, którzy zobowiązywali się do zwrotu kosztów podróży z zarobków, uzyskanych po przybyciu do Ameryki. W miarę jednak jak wzrastał masowy przypływ immigrantów, rząd Unji począł go ujmować w ramy przepisów ustawodawczych celem roztoczenia ściślejszej kontroli nad falą przybyszów. Pierwszym w tym kierunku krokiem była ustawa z dnia 3 marca 1875 r., odmawiająca wstępu więźniom pospolitym i kobietom, oddającym się prostytucji. Ustawą z dnia 3 sierpnia 1882 roku, pierwszą pod właściwą już nazwą Immigration Act, zakaz wstępu rozciągnięto dalej na osoby umysłowo chore oraz na osoby, które dla braku zarobkowych kwalifikacyj mogły stać się ciężarem dobroczynności publicznej {likely to become public charge). Równocześnie ustawa ta wprowadziła podatek pogłówny {head tax) w wysokości 50 ct. od osoby, przelewany do funduszu immigracyjnego na pokrycie kosztów utrzymania stacyj i personelu immigracyjnego. W tym samym roku uchwalono ustawę, wzbraniającą Chińczykom wstępu do Stanów Zjednoczonych. W trzy lata później weszło w życie pod wpływem nalegań unij robotniczych, prawo, zakazujące sprowadzania robotników, zakontraktowanych zagranicą. Ustawą z dnia 3 marca 1891 r. pojęcie robotników kontraktowych zostało rozszerzone na przybyszów, których zachęciły do przyjazdu ogłoszenia drukowane i rozszerzane w ich kraju, wzgl. opłaty za przejazd, udzielane przez instytucje, i osoby, nie związane węzłem pokrewieństwa. Tą samą ustawą wykluczono od lądowania osoby, cierpiące na choroby zaraźliwe, a dla lepszej kontroli nakazono kapitanom okrętów, aby władzom immigracyjnym przedkładały t. zw. manifesty, t. j. wykazy, obejmujące szczegółowe informacje, dotyczące przybyszów.

Ustawą z r. 1903 wykluczono od lądowania osoby chore na epilepsję oraz anarchistów, propagujących siłą lub gwałtem obalenie rządu amerykańskiego lub innych państw, albo zabójstwo naczelnika państwa. Równocześnie ustawa ta pozwoliła na deportację do kraju ojczystego osób, które przybyły wbrew obowiązującym przepisom lub stały się ciężarem dobroczynności publicznej w przeciągu dwóch pierwszych lat pobytu na gruncie amerykańskim. Nowa ustawa z 20 lutego 1907 zaostrzyła wymogi, dotyczące zarobkowych kwalifikacyj, a między innemi wykluczyła od lądowania dzieci poniżej lat 16, nie przybywające z rodzicami lub do rodziców, nałożyła na kapitanów okrętów obowiązek przedkładania „manifestów“, dotyczących również osób opuszczających Stany Zjednoczone, oraz przedłużyła termin deportacji do 3 lat. Kolejne zatem rewizje praw immigracyjnych rozszerzały kategorje osób, wykluczonych od lądowania, a żadna ustawa faktycznie nie ograniczała immigracji — z wyjątkiem orjentalnej. W miarę jednak zmiany fali europejskiej począł rosnąć sentyment, opowiadający się za ograniczeniem immigracji z Europy.

Zwrotnym punktem jest początek ostatniej dekady XIX wieku, kiedy narody Europy północno - zachodniej poczynają skutecznie absorbować nadwyżkę ludności w pomyślnie rozwijającym się przemyśle i rolnictwie oraz wskutek celowej własnej polityki kolonjalnej, przechodząc nawet — jak np. Niemcy — do importu zagranicznych rąk roboczych. Popyt tych krajów i Ameryki na pracę ręczną przerzucił się dalej na wschód i południe Europy, poruszając drzemiące narazie masy ludowe. Mechanizacja przemysłu ameryka-skiego ułatwia zużytkowanie rąk mało kwalifikowanych, a gotowy aparat przewozowy podniecał i szukał nowej klienteli, więc rzeka emigracyjna pokryła swą siecią wodną kraje wschodniej i południowej Europy z tak pomyślnym skutkiem, że wychodźtwo z tych krajów poczęło sięgać 85% całej europejskiej fali emigracyjnej do Ameryki. Ta zmiana poważnie zastanowiła i zaniepokoiła sfery amerykańskie, ponieważ byli to nowi, mało znani przybysze, a głownię ich liczba po raz pierwszy w r. 1905 przekroczyła miljon, dochodząc w r. 1907 do swego największego napięcia : 1,285.349 osób. Fala przybyszów poczęła gwałtownie rywalizować z naturalnym przyrostem ludności, wyłaniając zagadnienie immigracji w niepokojącej coraz więcej sfery amerykańskie formie.

Wyrazem obawy i potrzeby dokładnego zbadania nowego problemu było utworzenie na mocy już wspomnianej ustawy z dnia 20 lutego 1907 r. Komisji Immigracyjnej, złożonej z 9 członków, delegowanych w równej liczbie przez senat, izbę posłów i prezydenta. Komisja, kilkakrotnie już wzmiankowana w niniejszej pracy, została wyposażona w nieograniczony kredyt i atrybucje i podjęła przy pomocy całego sztabu ekspertów i urzędników rozległe studja, sięgające również do europejskich źródeł immigracji. Wynik tych czteroletnich studjów ujęty został w 42 obszernych tomów. Była to praca zakrojona na zbyt szeroką skalę, wskutek tego niedomagająca pod względem ścisłości i logiczności wniosków i dlatego spotkała się z szeregiem zarzutów, wykazujących dość liczne niekonsekwencje. Analiza zebranego ma-terjału była więc dość powierzchowna, lecz zapoczątkowała rozwój skąpej dotąd publicystyki immigracyjnej. W każdym razie była to pierwsza i mozolna próba zapoznania się z problemem immigracji i ustaleniem polityki immigracyjnej, a stąd nad jej wynikami należy dłużej się zatrzymać.

Komisja powstała pod wpływem atmosfery niechętnej nowej kategorji przybyszów, prace więc jej musiały nosić pewne piętno uprzedzenia, a przecież przyczyniły się do rozwiązania wielu zarzutów, podnoszonych pod adresem nowszych przybyszów. Zarzuty przeciw nowej immigracji były echem tych samych argumentów, jakie w poprzednich dekadach dotykały starszej emigracji, a zwłaszcza Niemców. Irlandczycy i Niemcy byli tak samo na niższym stopniu kultury i również obniżali amerykańską stopę życiową. Ta warstwa im migrantów swemi kolonjami, w stosunku do liczby ludności obszerniejszemi niż współczesne osady nowszych przybyszów, budziła te same obawy, których wyrazem było utworzenie właśnie Komisji Immigracyjnej *). Stare więc zarzuty usuwania z pracy miejscowej warstwy robotniczej i obniżania stopy życiowej w szerszym rozmiarze poczęły spotykać nowszych przybyszów.

Wynik dochodzeń Komisji Immigracyjnej znalazł wyraz w opinji :

1)    że liczba nowszych przybyszów jest tak wielka i przypływ ich tak regularny, iż bez względu na potężny rozwój przemysłu w ciągu ostatnich lat powstała nadwyżka niekwalifikowanej pracy, co w niektórych gałęziach produkcji spowodowało ograniczenie dni roboczych, a w konsekwencji obniżenie płacy wśród robotników niekwalifikowanych. Płaca wskutek tego jest znacznie mniejsza od płacy, objętej wykazami zarobków dziennych;

2)    że stopa życiowa większości przybyszów jest znacznie niższą od stopy życiowej rodowitych Amerykanów i starszej immigracji, tak, że dla robotników ostatniej kategorji jest rzeczą niemożliwą pomyślnie konkurować z nowszymi przybyszami, gdyż nowi immigranci zadowalają się płacą i warunkami, które rodowici Amerykanie i emigranci starszej kategorji uważają na niedostateczne, a stąd następuje stopniowe rugowanie tej klasy robotników ;

3)    że nowi immigranci do pewnego stopnia obniżyli amerykańską stopę

życiową ;

4) że cechą charakterystyczną nowszych przybyszów jest trudność pomyślnego ujęcia ich w organizacje zawodowe. Usiłowania organizacji, często podejmowane, spełzły na niczem, wskutek ustawicznego przypływu dalszych

1) Jak silny był np. element niemiecki w Ameryce, świadczy stan prasy niemieckiej, która w roku 1*884 liczyła 621 perjodycznych wydawnictw, w r. 1897 doszła do swego najwyższego rozmiaru 788 wydawnictw, aby odtąd stopniowo, a po wojnie gwałtownie spadać, wykazując w roku 1920 już tylko 276 pism.

emigrantów, dla których panujące warunki zarobku okazywały się niezwykle pomyślnemi ;

5) że konkurencja tych emigrantów wstrzymywała poprawę warunków pracy i skali zarobków w'mało lub niekwalifikowanych zajęciach.

Pomijając życzenia, dotyczące rozmieszczenia i asymilacji przybyszów, Komjsia Immigracyjna traktowała zagadnienie immigracji głównie ze stanowiska gospodarczego, a więc konkurencji na rynku pracy, i stąd jednomyślnie oświadczyła się za polityką protekcyjną, a zatem za ograniczeniem immigracji. Stwierdziła wprawdzie, że w ciągu ostatnich 20 lat potężny rozwój przemysłu bez przybyszów byłby niemożliwy, lecz — zdaniem jej — rozwój był za szybki, a w interesie warstwy robotniczej lepsze byłoby powolniejsze tempo bez współudziału nowszej immigracji. Pewna natomiast różnica zdań wśród członków Komisji wyłoniła się w przedmiocie zastosowania ograniczeń w praktyce. Większość Komisji w swych wnioskach zaproponowała następujące środki prewencyjne :

1) wykluczenie osób, nie umiejących czytać i pisać w jednym z europejskich języków;

2) ilościowe ograniczenie immigracji każdej narodowości według przeciętnej, obliczonej na podstawie szeregu lat;

3) wykluczenie robotników niekwalifikowanych, przybywających bez żon

i dzieci ;

4)    ograniczenie rocznej liczby immigrantów według portów lądowania;

5)    podwyższenie kwoty pieniężnej, której posiadaniem przy sobie musi się immigrant wykazać ;

6)    podwyższenie taksy pogłównej (head tax);

7)    uregulowanie pogłównego w ten sposób, by wypadała widoczna różnica na korzyść immigrantów, przybywających z rodzinami.

Wnioski Komisji Immigracyjnej spotkały się z aprobatą kongresu, lecz bill D i 11 i n g h a m a, który propozycje te przeważnie uwzględniał, nie otrzymał sankcji prezydenta Unji. Badania Komisji Immigracyjnej nie znalazły zastosowania w praktyce, a zwłaszcza nie wszedł w życie pierwszy wniosek Komisji, dotyczący egzaminu z pisania i czytania, t. zw. literacy test. Ten postulat był ulubioną bronią zwolenników ograniczeń immigracyjnych i przedmiotem długiej agitacji jeszcze przed utworzeniem Komisji Immigracyjnej. Agitacja opierała się na przekonaniu, że zastosowanie prawa literacy test przyczyni się do wykluczenia analfabetów, a zatem do powstrzymywania ciągle wzrastającego napływu immigracji z południowej i wschodniej Europy. Postulat ten znalazł sankcję prawa dopiero w maju 1917 r. na kilka dni przed przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do wojny. Wojna, zgodnie z treścią poprzedniego rozdziału, zmieniła orjentację i pchnęłą zagadnienie immigracji na nowe pole asymilacji społecznej. Wymogi wojenne i troska o wewnętrzne bezpieczeństwo spowodowały, że społeczeństwo amerykańskie silnie zainteresowało się nastrojami i życiem przybyszów, a nawet przeszło do zorganizowania pewnego rodzaju frontu wewnętrznego*). Wskutek przeżyć wojennych problem immigracyjny stracił swój prawie wyłącznie ekonomiczny charakter, a nabrał nowych rysów społeczno-politycznych. Nastrój nowy utrwalił się silnie w okresie powojennym i na tle zagadnień polityki międzynarodowej wytworzył splot licznych a sprzecznych interesów i namięności.

Wojna poważnie zredukowała immigrację, lecz z zaprzestaniem kroków wojennych i reaktywowaniem połączeń okrętowych przypływ fali immigracyj-

1) Takim frontem była społeczna organizacja pod nazwą The American Protective League, stojąca na usługach Departamentu Sprawiedliwości (Department of Justice), kontrolująca nieprzyjacielską propagandę i stojąca na straży lojalności mieszkańców.

nej wskutek przerwy wojennej począł szybko róść, a z tem zjawiskiem wyłoniła się żywa polemika, jak ustawić wrota do ziemi obiecanej. Obawę zaostrzały przypuszczenia i twierdzenia, że kilkanaście miljonów osób czeka w Europie na sposobność wyjazdu do Ameryki. Z jednej strony niepokoiły społeczeństwo amerykańskie zaostrzenie uczuć narodowych i rozbieżność sym-patyj europejskich wśród grup obconarodowych w Ameryce, a z drugiej strony rosła obawa przed importem idei wywrotowych. Wilsonowska ideologja międzynarodowej kooperatywy na realnym gruncie amerykańskim walczyła z polityką izolacji. Z niechęcią mieszania się w skomplikowany węzeł starej Europy łączyły się obawy, aby żagiew narodowych namiętności nie przerzucała się na grunt amerykański. Tempo pełnej powojennej produkcji utrzymywało złudzenie braku robotnika, następna depresja wyrzuciła na bruk 5 miljonów robotników, powrót do normalnej produkcji wykazuje znowu naglący niedobór pracy niekwalifikowanej. Wreszcie wychodźtwo do Ameryki sięga głęboko w interesy gospodarcze krajów emigracyjnych, zaczem ograniczenia immigra-cyjne wzgl. faworytyzm polityki immigracyjnej w sferze stosunków międzynarodowych budzi różne niechęci i rozbieżności, mało zgodne z duchem Ligi Narodów i jej Międzynarodowego Biura Pracy. Tak samo zbyt wyraźne sympatje czy antypatje czynników ustawodawczych i rządowych w sprawie klasyfikowania przybyszów na pożądaną i niepożądaną immigrację rodzi wewnątrz Ameryki niezadowolenie lekceważonych grup narodowych, w czułej atmosferze politycznej nie obojętne dla reprezentantów władzy. Problem zatem immigracji, po wojnie zaostrzył się silnie, rozwiązał się dość radykalnie, lecz ciągle wykazuje skomplikowane oblicze z przyczyn natury zarówno wewnętrznej jak i zewnętrznej.

W stuleciu, zamykającem wojnę światową, t. j. w okresie od r. 1820 do r. 1919, fala wychodźcza wyrzuciła na brzegi amerykańskie przeszło 33 miljonów ludzi według następującej skali:

Dekada :

Przeciętna roczna liczba w tej dekadzie: 12.850 53.838 142.734 274.790 212.322 274.214 524.857 369.429 820.239 634.738

Ogólna liczba przybyszów:

1820—1829

1830—1839

1840—1849

1850—1859

1860-1869

1870—1879

1880—1889

1890—1899

1900—1909

1910—1919

128.502 538.381 1,427.337 2,747.896 2,123.219 2,742.137 5,248.568 3,694.294 8,202.388 6,347.380

Największe napięcie tej potężnej fali było w dekadzie poprzedzającej wojnę (1905—1914 r.) w sumie przeszło 10,100.000 wychodźców, przybyłych do Ameryki, co ilustruje graficznie mapka przyległa do I. rozdziału. Wojna przerwała przypływ immigrantów — i to w chwili, kiedy w Ameryce nastąpiło gwałtowne zapotrzebowanie rąk roboczych wskutek potężnego rozwoju przemysłu, stojącego po stronie aljantów na usługach wojny. Sytuację zaostrzyło przystąpienie Stanów Zjednoczonych do wojny i powołanie do szeregów przeszło dwumiljonowego ’ kontyngentu mężczyzn. Wskutek tego nastąpiła gwałtowna zwyżka popytu na robotnika, lecz drogą umiejętnych wysiłków rządowych ten niedobór rąk roboczych nie dał się poważniej odczuć. Sytuacja zarobkowa przybyszów polepszyła się wskutek standaryzacji płacy i warunków zajęcia dla całej klasy robotniczej. Doświadczenia przemysłu wojennego poderwały więc opinję, że do miarowego tempa produkcji amerykańskiej potrzebny jest bezwzględnie jeden miljon przybyszów rocznie, a obserwacje rekrutów w wojsku rozwiały iluzję o szybkiem amerykanizowaniu się przychodźców. Tak samo nastroje wojenne przybyszów niezawsze potwierdzały optymizm o zamerykanizowaniu i niepamięci dziedzicznych sympatyj i anty-patyj, wyniesionych z Europy.

Zakończenie wojny zmieniło sytuację i otworzyło okres gromadnego wyjazdu przybyszów do Europy. Rozpoczął się powrót, połączony z szybkiem likwidowaniem interesów w Ameryce, aby uzyskaną gotówkę korzystnie zużytkować w zubożałej Europie. Inna część przybyszów, nie reflektujących na wyjazd z Ameryki, pośpieszyła swym rodzinom z pomocą materjalną, ułatwiającą przyjazd do Ameryki. Po drugiej stronie oceanu skutki wojny po opadnięciu gorączki wojennej dały się wkrótce narodom Europy odczuć i z niezadowoleniem i zubożeniem rodziła się myśl wyjazdu do Ameryki. Po wojnie dość szybko rozpoczęła się migracja z obu stron oceanu, bo już fiskalny rok 1919, t. j. do 30 czerwca, wykazuje 24.627 immigrantów, a 84.531 reemigrantów.¹) W następnym roku fiskalnym stosunek między przypływem

1    odpływem przechyla się gwałtownie na stronę immigracji, wykazując nadwyżkę immigrantów nad reemigrantami w ilości 141.686 osób. Wyjeżdżał jednak doświadczony element robotniczy, w jego zaś miejsce fala wychodźcza przynosiła do Ameryki głównie kobiety i dzieci. Sytuacja na rynku pracy raczej się pogarszała, aniżeli polepszała, ponieważ produkcja wojenna wprawdzie starą siłą rozpędową toczyła się dalej i mimo demobilizacji przeszło

2    milj. żołnierzy — pozorny i miejscowy brak sił roboczych w dalszym ciągu odczuwać się dawał. Z jednej strony rosła iluzja, że do zaspokojenia wymogów produkcji potrzeba kilku miljonów niekwalifikowanych robotników, z drugiej strony pod wpływem wzmagającej się fali przybyszów wystąpiły żądania, aby kongres bezwzględnie wstrzymał immigrację na okres czasu, potrzebny do ustalenia definitywnej polityki, jak immigrację przystosować do ekonomicznych potrzeb i życiowych kanonów Ameryki. W połowie 1920 r. jawi się przesilenie ekonomiczne, które w następnym roku powoduje bezrobocie 5 miljonów robotników. Pod presją tej ekonomicznej sytuacji i ciągłego przyrostu fali przybyszów izba reprezentantów w stosunkowo szybkiem tempie uchwaliła bill, zamykający immigrację na przeciąg 14 miesięcy, zmodyfikowany jednak przez senat na t. zw. prawo kwoty.

Ponieważ ustawodawstwo jest wyrazem nurtujących wśród społeczeństwa amerykańskiego prądów i poglądów, należy najpierw dokładniej zaznajomić się z opinją publiczną, dotyczącą zagadnienia immigracji. Jak wyżej wzmiankowano, amerykańska opinja publiczna była zaniepokojona doświadczeniami wojny, powojenną wzmagającą się falą przybyszów, kilkunastomiljonową masą rzekomych reflektantów na przyjazd i aktywnością propagandy bolszewickiej. Wojna rozbudziła poczucie egoizmu narodowego i po Ameryce wionął silny nastrój, aby się izolować, aby zupełnie zamknąć bramy przed przybyszami z Europy. Dyskusję nad sprawą immigracji w okresie powojennym cechuje widoczny chaos, w poglądach na sposób rozwiązania tej kwestji jawi się pewnego rodzaju histerja, a z drugiej strony przesadny humanitaryzm. Przeciwnicy immigracji bezwzględnie potępiają przybyszów i w immigracji widzą przyczyny wszelkich niedomagać w społeczeństwie amerykańskiem. Na barki przybyszów kładzie się odpowiedzialność za bezrobocie, pracę kobiet i dzieci, zastosowanie maszyn, wypadki w przemyśle i kopalniach, brak spoistej orga-

i z Ameryki.

Ta litanja oskarżeń wychodzi głównie ze sfer purytańskich trzonu anglosaskiego, uważającego się za sól amerykańskiego społeczeństwa, który w obawie o zalew swej rasy przez napływ przybyszów wysuwa hasło bezwzględnej pogardy i inkryminacji. Nowszą immigrację traktuje ten odłam społeczeństwa pogardliwem mianem „śmiecia względnie szumowin całego świata“ (scum of the earth) i propaguje pełny ostracyzm towarzyski i społeczny. Jedną z ilu-stracyj tej niechęci, przeradzającej się w histerję, jest artykuł w tygodniku Collier z r. 1922, w skróceniu cytowany za „Rekordem Codziennym“ : „Kraj nasz zaczął zstępować ze szczytu cnót osobistych i obywatelskich, zatracać czystość życia rodzinnego od czasu, kiedy immigranci zaczęli przybywać do tego kraju w stosunkowo wielkich ilościach. Upadek jednak nie przyszedł wraz z przybyciem Anglo-Sasów, Teutonów i Skandynawów — lecz wraz z immigrantami z innych krajów. Koloniści walczyli o ustanowienie republiki, opartej na purytanizmie. Walki ich uwieńczone były powodzeniem i zdołali otrzymać taką instytucję. Strumień czystości zakażony został przez napływ immigrantów, a obecnie cały kraj jest zakażony. Urzędy publiczne uległy zepsuciu i obniżeniu, siła ich zależy od występnych immigrantów. Nawet z domu czystość ustępuje. Podstawy republiki są poważnie zagrożone, ponieważ podkopują je ci immigranci — „matołki“, którzy zdobyli przewagę liczebną, a niebezpieczeństwo jest tern większe — ponieważ „matołek“ rozra-dza się szybciej i wydaje znów tylko „matołków“. Jakie jest na to lekarstwo ? Większości matołkowej trzeba odebrać równość przed prawem tego kraju i w kołach towarzyskich, ponieważ nie widzi ona nic w naszych instytucjach, coby wzbudzało jej entuzjazm. Musimy to uczynić, ponieważ my napisaliśmy naszą konstytucję; myśmy stworzyli nasze prawa, myśmy ustanowili nasz rząd dla jednego rodzaju ludzi — a okręty przywiozły nam z za morza inny rodzaj ludzi.“ Artykuł ten z tego powodu zasłużył na wzmiankę, że ilustruje dość żywo nastrój sfer szowinistycznych i jest jednym z głosów, niebardzo odosobnionych, które znajdują posłuch i krzewią coraz szerzej nienawiść do przybyszów. Niechęć zaostrzyły skutki wojny. W Ameryce powstał brak mieszkań, wyłoniły się kwestje sanitarne, obawy przed zawleczeniem epidemij z Europy, uzasadnione wypadkami zaraźliwych chorób na stacjach immigracyjnych. Amerykańskie raporty konsularne donosiły, że ludność wojną i biedą jest fizycznie osłabiona, że materjał wychodźczy jest zniekształcony i żyjący na najniższym szczeblu kultury. Głośno rozległo się hasło, aby bronić się przed odpadkami wojny (war derelicts) i wreszcie zrealizować program „Ameryka dla Amerykanów“.

nizacji związków zawodowych, przeludnienie miast, przesilenia ekonomiczne, pauperyzm, przestępstwa i choroby, gry hazardowe i łamanie prohibicji, polityczną korupcję i niedomagania gospodarki miejskiej, ateizm i szkoły para-fjalne, idee przewrotowe i pracę niedzielną, upadek rasy anglosaskiej i tradycyj rodzinnych.

Na przeciwnym biegunie stanęły praktyczność i idealizm amerykański, które pragną trzymać bramy Ameryki liberalnie otwarte, wykazując zasługi przybyszów około budowy potężnej republiki. Ten odłam opinji publicznej, złożony z części rodowitych Amerykanów i nowszych przybyszów, oświadcza, że Ameryka przy swej nadwyżce surowców cierpi na brak rąk roboczych, podczas gdy Europa ma nadmiar rąk roboczych a niedobór kapitału i surowców. Ameryka posiada wysoką skalę zarobków i nadmiar środków żywności, a Europa ma niskie płace i przymiera głodem. Ameryka wyrosła na wierzyciela świata, a Europa spadła do rzędu dłużnika, nie mającego środków na spłatę zobowiązań. Ta praktyczność idzie dalej, przeradzając się w humanitaryzm, który opowiada się za rolą Ameryki jako azylum wszystkich nie-

szczęśliwych i uciśnionych. Wojna pogrążyła większość świata w nędzę, zwichnęła równowagę moralną i społeczną, więc Ameryka powinna objąć rolę samarytanina i współczującego członka ludzkości, a to tern więcej, że ma ku temu środki i leży to w jej własnym interesie. Z upadkiem cywilizacji i dobrobytu społecznego na kontynencie europejskim przyjdzie okres dekadencji i na Stany Zjednoczone, a zatem otwarcie wrót dla kilkudziesięciu miljonów immigrantów, których Ameryka może ubrać i wyżywić, rozwiąże liczne problemy europejskie i ułatwi zbyt dla nadwyżki produkcji miejscowej. Wśród tych gwałtownych oscylacyj formowała się spokojniejsza opinja publiczna, naogół dość chwiejna, lecz przeważnie immigracji nieprzychylna. Przy powszechnej dyskusji argumenty zwolenników i przeciwników immigracji skrystalizowały się o tyle, że wśród licznych rozstrzelonych i krańcowych opinij są pewne dziedziny, na podłożu których dyskusja się toczy. Aby zatem z tej powodzi opinij i wniosków wybrnąć na grunt pewniejszy, należy ograniczyć się do selekcji kilku najważniejszych kwestyj społecznych, przytaczając równocześnie argumenty za immigracją i przeciw niej.

Pierwszą dziedziną, około której toczy się dyskusja immigracyjna, jest dostatek ziemi i bogactw naturalnych w Ameryce. Zwolennicy immigracji argumentują, że Stany Zjednoczone posiadają miljony akrów niewy-zyskanej ziemi, która przy obecnej marnotrawnej metodzie farmerstwa może wyżywić co najmniej 200 miljonów, a przy intensywnem rolnictwie 400 miljonów ludności. Nadto Stany Zjednoczone obfitują w niewyczerpane bogactwa naturalne, jest więc ekonomicznie pożądanem, aby tak wielkie i bogate państwo rozszerzyło krajowe rynki zbytu przez wpuszczenie dużej ilości nowych przybyszów, którzy byliby konsumentami wyprodukowanych artykułów. Po wtóre Stany Zjednoczone przeprowadziły szereg kontynentalnych linij kolejowych i otwarły pole do kolonizacji dalszej połowy amerykańskiego kontynentu, który nie będzie całkowicie zaludniony przez setki lat, jeżeli tubylcza ludność wzrastać będzie w tak małym jak obecnie odsetku. Argumentacja ta spotyka się z repliką, że obecne pokolenie nie ma prawa odrazu napełnić Amerykę ludnością, że obowiązkiem obecnego pokolenia jest troska o aljaż przyszłego pokolenia, a zatem zaludnienie Ameryki i wyzyskanie bogactw naturalnych należy rozłożyć na całe wieki.

Dalszą dziedziną dyskusji jest rolnictwo. Zdaniem zwolenników immigracji, Amerykanie używają złych systemów uprawy ziemi i rolnictwo w niektórych okolicach wymaga dużych wysiłków, aby się mogło opłacać. Cudzoziemcy, którzy osiedlają się na farmach, znają systemy rolnicze i przyzwyczajeni są na podstawie swej praktyki europejskiej do starannej uprawy ziemi. W odpowiedzi na to przeciwnicy immigracji argumentują, że farmerzy po wojnie znaleźli się w ciężkiem położeniu i według obliczeń Departamentu Rolnictwa około 2 miljony ludzi w tym okresie porzuciło farmy. Wprawdzie chwilowo brak rąk roboczych w niektórych miejscach, lecz właśnie farmer, który nie był w stanie utrzymać się na farmie, powinien mieć pierwszeństwo w otrzymaniu pracy przed nowym przybyszem. Po wtóre farmer chce wytworzyć system korzystnej sprzedaży zboża, tern więcej, że od daty wojny wskutek redukcji cen poniósł dotkliwe straty. Stąd wśród sfer farmerskich rozwija się coraz żywsza tendencja organizacji kooperatyw rolniczych, a te będą miały zapewnioną lepszą współpracę, jeżeli będą się składały z członków, mówiących jędnym językiem, aniżeli z ludzi z różnych stron i o różnych językach.

Żywą dyskusję wywołuje sprawa przeludnienia miast przez ludność obconarodową. Zwolennicy immigracji twierdzą, że nadmierne gromadzenie się w miastach nie pochodzi z zamiłowania immigrantów do tworzenia oddzielnych kolonij, lecz wskutek drożyzny przewozu kolejowego, braku rozrywek na far-

mach, wyzysku immigrantów i braku korzyści z rolnictwa. Immigracja jest zjawiskiem naogół biernem, gdyż głównym motorem ruchu są starsi przybysze, którzy ułatwiają swym krewnym i znajomym przyjazd i znalezienie zajęcia; naturalnem zatem prawem koncentracji przybysze gromadzą się w miastach, ponieważ ten rynek oferuje lepszą podaż dla pracy niż rolnictwo. Temu ruchowi do miast ulegają również Amerykanie, a to wskutek zastosowania maszyn w rolnictwie i koncentracji przemysłu, emigrującego z rejonów wiejskich do wielkich ognisk przemysłowych. Przeciwnicy immigracji natomiast zarzucają przybyszom, że celowo separują się od społeczeństwa amerykańskiego, tworząc odrębne ghetta, żyjące własnem, zamkniętem życiem. Kolonje obconarodowe wytworzyły niejako swój własny system ekonomiczny, zaspa-kający drobne nawet potrzeby przybysza od chwili jego przybycia aż do czasu wyjazdu lub zgonu. Wskutek tego tworzą obce ciała w organizmie amerykańskim, powodując liczne niedomagania społeczne, a zatem nie należy dopuszczać do dalszego rozwoju tych osad, a zwłaszcza skierować energiczną uwagę na celowe w tym kierunku rozmieszczenie {distribution) nowych przybyszów. Ameryka nie może być tyglem przetapiania ras na modłę anglosaską, gdyż są miljony przybyszów, którzy mimo pobytu od szeregu lat w Ameryce nie władają dostatecznie językiem angielskim.

Pewną sensację na tern tle wywołuje publicystyka, wykazująca zanikanie i degenerację rasy rdzennie amerykańskiej wskutek obniżania się moralności i przymieszki obcej krwi w związku z dużą falą immigracji. W sferze socjologicznej dyskusji znalazła przyjęcie teorja²), że immigracja nie przyczynia się do wzrostu ludności, lecz do usuwania rdzennego trzonu przez obcy element, słowem, że immigracja powoduje obniżanie się raty urodzin wśród rdzennej ludności amerykańskiej. Teorja ta opiera się na statystyce urodzin, kombinuje ją ze statystyką immigracji, wykazując stopniową zniżkę urodzin zwłaszcza w stanach, przez przybyszów najliczniej nawiedzonych, i dochodzi do przekonania, że dekadencja ta grozi samobójstwem anglosaskiej, a szerzej nordyjskiej rasy {race suicide wzgl. passing of the race). Objawy pewnej degeneracji alarmują więc społeczeństwo amerykańskie i wywołują przepowiednie, sygnalizujące zanikanie przodującej rasy. Do pewnego stopnia teorja ta spotkała się z aprobatą Komisji Immigracyjnej, która doszła do wniosku, że są podstawy do spekulacji, czy mniejsza fala immigracji, utrzymującej na niskim poziomie skalę płacy i warunki zarobku, nie byłaby się przyczyniła do większego naturalnego przyrostu rdzennej ludności amerykańskiej. Skromna grupa amerykańskich profesorów w dziedzinie eugencji (badania ras) i biologji zwalcza hipotezę dodatniego wyniku mieszania ras {melting pot), twierdząc, że mieszanie gatunku dobrego ze złym jest szkodliwe zarówno dla jednego jak i dla drugiego i ostatecznie obniża ogólny poziom. Zwalcza się formalnie panującą teorję antropologiczną, że wszystkie rasy mają ię samą zdolność rozwijania się, zaczem tylko wychowanie, wykształcenie i lepsze warunki higjeniczne mogą częściowo przezwyciężyć dziedziczne wady rasowe i rodzinne. Wysuwa się postulat surowych obostrzeń immigracyjnych, opartych na pomiarze głowy i badaniu historji rodzinnej immigranta. Zostały zapoczątkowane studja przez organizacje jak Carneggie Corporation, Peoples of American Society, National Research Council, w jakim stopniu poszczególne rasy przyczyniają się do korzystnego rozwoju narodu amerykańskiego wzgl. rasy anglosaskiej.

Teorja samobójstwa rasy anglosaskiej spotyka się z repliką, że obniżka raty urodzin spowodowana została ewolucją ekonomiczną w miarę przechodzenia od życia farmerskiego do życia przemysłowego i miejskiego. Immigracja jest głównie elementem robotniczym i miejskim, stąd błędnie łączy się zanik liczby urodzin z rozmiarem fali przybyszów, ponieważ w stanach, najliczniej przez przybyszów zamieszkałych, ze względu na rozwój przemysłowy dominuje ludność miejska nad ludnością farmerską. Obniżenie raty urodzin wśród ludności amerykańskiej jest zjawiskiem podobnem do prądów, nurtujących społeczeństwa europejskie. W miarę wzrostu dobrobytu i wymogów socjalnych wyższe sfery społeczne ograniczają rozmiar familji z pobudek egoistycznych snobizmu, wygody, bigoterji, ambicji i t. p. Na tę troskę o utrzymanie pozycji socjalnej immigracja nie może mieć większego wpływu, będąc warstwą roboczą, powołaną do pracy na rzecz starych i zasobnych rodzin amerykańskich. Spekulacje biologiczne, dotyczące krzyżowania ras i ich jednostek, są jeszcze mało naukowo opracowane i prowadzą do sprzecznych, a stąd i tendencyjnych wniosków.

Z kwestją wymiany rasowej łączy się dyskusja, jakiego materjału dostarcza Europa. Zwolennicy immigracji argumentują, że materjał ten jest gatunkowo lepszy aniżeli reszta ludności, ponieważ wyjazd za ocean wymaga pewnego zasobu energji, przedsiębiorczości i doświadczenia. Masy na niskim stopniu kultury są naogół bierne i apatyczne, a emigrują warstwy, które mają siłę do pracy, szerszy horyzont i większe potrzeby, aby się z niedostatkiem na miejscu pogodzić. Przeciw fali ciemnej i biednej masy Ameryka stawia zapory, wymagając znajomości czytania i pisania oraz pewnej gotówki na pierwsze potrzeby w Ameryce. Po wtóre selekcja na stacjach immigra-cyjnych chroni Amerykę przed występkiem, chorobą czy wywrotem, zaś deportacja jest receptą na przeoczenia kontroli granicznej. Argumentacja ta spotyka się z zarzutem, że graniczne państwa nie pozwalają swoim najlepszym obywatelom wyjeżdżać do Ameryki, bo ten gatunek jest potrzebny na miejscu, a ułatwiają wyjazd żywiołom najmniej pożytecznym. Gdyby zresztą państwa nie hamowały ze względu na konstytucję ruchów swych obywateli, to tendencję wyjazdu zdradzają najwięcej elementy niespokojne, niezadowolone, czy z kodeksem społecznym niezgodne, a dla nich Ameryka z zaprzestaniem polityki kolonjalnej przestała być terenem dogodnym do wyładowania energji. Po wtóre w ruchu wychodźczym daje się zauważyć mało własnej inicjatywy czy induwidualności, opartej na doświadczeniu, gdyż pobudką wyjazdu jest namowa agenta, obietnica zajęcia, pokryjomu dawana przez fabrykanta, a zwłaszcza zachęta i pomoc krewnych z drugiej strony oceanu.

Osią jednak, około której toczy się dyskusja immigracyjna, jest kwestja rynku pracy względnie sprzeczności interesów kapitału i pracy. Szermierzami za immigracją są głównie przemysłowcy, farmerzy i przedsiębiorcy, poszukujący niekwalifikowanych rąk roboczych. Argumentują oni, że w ciągu dwudziestolecia 1890—1910 ludność Stanów Zjednoczonych wzrosła o 46°/o> gdy w tym samym czasie produkcja węgla i miedzi potroiła się, a produkcja stali powiększyła się siedmiokrotnie. Ruch towarowy na kolejach amerykańskich w tym okresie wzrósł prawie czterokrotnie, suma obrotów bankowych potroiła się. Gdy więc aktywność ekonomiczna rośnie niejako w stosunku geometrycznym, to ludność Ameryki zwiększa się w stosunku arytmetycznym, powodując mimo powszechnego zastosowania i udoskonalenia maszyn ciągły popyt na pracę, zwłaszcza mało kwalifikowaną. Amerykanie bowiem i starsi przybysze szybko przechodzą na wyższe szczeble drabiny społecznej, niechętnie chwytają się pracy ciężkiej, brudnej lub niebezpiecznej, jeśli sami z tego koła zajęć nie mogą się wydobyć, to starają się zapewnić dzieciom lepszą karjerę życiową. Jest to pochlebny pęd ku górze, lecz nie rozwiązuje dotkliwej potrzeby stałego zapasu niekwalifikowanych rąk roboczych.

Dla pomyślnego rozwoju produkcji amerykańskiej jest utrzymanie tej armji robotniczej w pełnem pogotowiu kwestją żywotności, gdyż w głównych gałęziach produkcji cudzoziemcy stanowią większą połowę warstwy robotniczej ¹). Armję tę należy zasilać, aby uzupełnić naturalny ubytek i zaspokoić potrzeby rosnącej produkcji. Ograniczenie immigracji powoduje, że produkcją z konieczności sięga do rezerwoaru miejscowego, a więc do pracy dzieci i kobiet, pobudza immigrację murzynów ze stanów południowych do północnych ognisk przemysłowych, a wreszcie importuje w coraz większej ilości robotników meksykańskich. Popyt na pracę sprowadza kosztowną migrację sił roboczych wewnątrz kraju (turn over), potęguje szkodliwe zjawiska nadmiernej pracy kobiet i dzieci i pozbawia rolnictwo stanów południowych czarnych rąk roboczych. Brak rąk roboczych przesadnie podnosi skalę płacy, podraża produkcję i powoduje powrót do zaczarowanego koła wysokich cen, z którego społeczeństwo amerykańskie chce się wydobyć. Brakowi rąk roboczych, a stąd drożyźnie surowców i pracy towarzyszyć będzie wycofywanie kapitałów z przedsiębiorstw amerykańskich i przenoszenie fabryk zagranicę, gdzie warunki produkcji są pomyślniejsze.

Tej emigracji kapitału zaradzić może immigracja pracy, która jest czułym aparatem, regulowanym przez sytuację na rynku pracy. Statystyka stwierdza, że immigracja do Stanów Zjednoczonych zwiększa się z chwilą ożywienia się produkcji, a zmniejsza się, ilekroć przemysł wstępuje w fazę depresji. Przytem zastojowi w produkcji towarzyszy wzmożona fala powrotna do Europy. Immigracja zatem automatycznie przystosowuje się do warunków produkcji i nie wywiera wpływu na brak pracy czy obniżenie skali zarobków. Przyczyny bezrobocia tkwią w podstawach systemu ekonomicznego, który zasadniczo powinien rozporządzać zapasową armją robotników, ponieważ produkcja, oparta na konkurencji i w dużej mierze sezonowa, nie może być jednostajnym aparatem. Brak sprężystej organizacji pracy powoduje w jednych miejscach brak, a w innych nadmiar rąk roboczych, chętnie zwalany na barki przybyszów. Mylne również jest zdanie, jakoby immigranci obniżali płacę i przedłużali dzień roboczy. Urzędowa statystyka przemysłowa wykazuje, że w stanach, silniej przez przebyszów zamieszkałych, skala zarobków jest o kilkanaście procent wyższa aniżeli w stanach o rdzennej ludności amerykańskiej. Tak samo czas pracy ulega skróceniu, i tak w latach 1890—1907, a więc już w okresie fali nowej immigracji, czas pracy uległ skróceniu o blisko 6°/₀ i dalej wykazuje tendencję zniżkową. Immigracja nie licytuje więc skali zarobków wdół, zaś różnica płac, jaka zachodzi między robotnikiem amerykańskim a immigrantem, sprowadza się do różnicy zarobku robotnika fachowego i niefachowego. Powszechne zatem powodzenie materjalne zależy od obfitości tanieh rąk roboczych, chętnych do żmudnej pracy, które przyczyniły się do rozbudowy potęgi amerykańskiej i są warunkiem dalszego jej dobrobytu.

Odmiennie na to zagadnienie zapatruje się amerykańska w a r s tw a robotnicza, od swego zorganizowanego zarania bezwzględnie nieprzychylna immigracji. Zarzuty są ferowane głównie ze sfer organizacyj zawodowych, a zwłaszcza z łona najbardziej wpływowej Amerykańskiej Federacji Pracy. Stanowisko Amerykańskiej Federacji Pracy najlepiej ilustruje opinja, wyrażona w oficjalnym organie,-) „że jest bezwzględnie koniecznem, aby każda naro- ³ 4

1921 r.

dowa czy międzynarodowa, stanowa czy miejska, centralna czy lokalna unja wywierała nacisk na członków kongresu, że zarówno amerykańska praca jak i naród powinny być chronione od groźby nadmiernej immigracji. Żadna inna kwestja nie ma tak żywotnej doniosłości dla robotników“. Nie wszystkie jednak unje zajmują stanowisko tak zdecydowanie immigracji nieprzychylne, zwłaszcza w Nowym Jorku niektóre unje, np. International Ladies Garment Workers Union, International Fur Workers Union, kontrolowane przez Żydów, domagają się swobodniejszej immigracji i szybkiej zawodowej organizacji przybyszów.

Przybysze spotykają się ze strony związków zawodowych głównie z zarzutem, że obniżają skalę płacy i stopę życiową robotnika amerykańskiego. Przybywając z krajów o niższej skali płacy, immigranci uważają zarobki amerykańskie za niezwykle pomyślne i chętnie się godzą na pracę i płacę, niezgodną z wymogami robotnika amerykańskiego. Wskutek obniżenia skali zarobków immigranci powodują stopniowe usuwanie robotnika amerykańskiego, który pod naporem konkurencji przenosi się do stanów, dalej na zachód położonych. Konkurencję przybysza z robotnikiem amerykańskim ułatwia niska skala potrzeb pierwszego, zadowalającego się jakimkolwiek dachem, ubiorem czy pożywieniem. Robotnik amerykański drogą organizacji wyrobił sobie wysoką stopę życiową, ma wyższe wymagania życia społecznego i rodzinnego i niechętnie godzi się na pracę żony i dzieci, co u przybyszów jest częstem zjawiskiem.

Najpoważniejszym zarzutem, jaki spotyka przybyszów, jest trudność ujęcia ich w związki zawodowe. Zdaniem przewódców unijnych element napływowy jest tak mało kulturalny, że w żaden sposób nie można go zorganizować — z krzywdą dla całego ruchu robotniczego. Liczne próby organizacyjne zawodzą wskutek nowego napływu przybyszów, stojących poza związkami zawodowemi i rekrutujących największą ilość łamistrejków. Unje robotnicze ciągle walczą o swą egzystencję. Walka o open shop toczy się dalej i dla jej zwycięskiego przeprowadzenia wielki przemysł stara się o dopuszczenie wielkiej liczby immigrantów. Ameryka nie może być ciągle schroniskiem dla nędzarzy świata, gdyż na miejscu jest również dosyć ekonomicznej i politycznej opresji. Zadaniem Ameryki jest propagować ekonomiczną demokrację, a do tego eksperymentu posiada dostateczną liczbę ludzi. Ameryka stara się zmniejszyć ilość pracy i zastąpić ją maszynami w fabrykach i na farmach, aby robotnik miał więcej chwil wypoczynku. Temu programowi przeszkodzi większy napływ immigracji, bo taniego robotnika nie opłaci się zastępować maszynami. Po wtóre przez dopuszczenie do Ameryki nie robi się łaski obcym przybyszom, gdyż wobec normalnego stanu półtora miljona bezrobotnych w Ameryce zazwyczaj powiększają oni szeregi bezrobotnych. Fala nowych przybyszów przesyca amerykański rynek pracy i powoduje, że w chwilach kryzysu ekonomicznego miljony robotników znajdują się na bruku, licytują płacę wdół i obniżają poziom całej warstwy robotniczej. Natomiast najlepszym środkiem polepszenia na całym świecie sytuacji zorganizowanej pracy jest utrzymanie w Ameryce wysokiej stopy życia robotniczego i zachęcanie innych krajów do naśladowania tego przykładu.

Argumentacja ta spotyka się najpierw z ciekawą repliką przeciwników unij, że organizacje robotnicze — to pomysł cudzoziemski, przywieziony przez immigrantów, którzy są inicjatorami wszystkich sporów i strejków, słowem radykalizmu ekonomicznego. Ruch robotniczy — zarówno zawodowy jak i polityczny — stworzył element immigracyjny i na tym elemencie ruch ten przez dłuższy czas aż do chwili zamerykanizowania się opierał. Posuwanie się elementu amerykańskiego rzekomo pod naporem przybyszów do stanów zachód-

nich spowodowane zostało silniejszym rozwojem przemysłowym tych stanów, co zachęciło do emigracji na zachód, a zajęcia przez przybyszów opuszczonych miejsc na wschodzie. Ze stanowiska solidarności zawodowej w dobie obecnej element napływowy nie jest dla ruchu robotniczego materjałem gorszym, ponieważ w sporach z kapitałem przybysze często wykazują więcej solidarności i wytrwałości aniżeli robotnicy amerykańscy. Zarzut, jakoby nowsi przybysze stronili od unij robotniczych, nie znajduje oparcia w statystyce, która wykazuje, że unje rosną i maleją w miarę natężenia przypływającej i odpływającej fali wychodźczej. Po wtóre niektóre wielkie unje są złożone z przybyszów i przez nich kierowane, a wreszcie zorganizowana prąca w Ameryce jest już tak silna, że nie potrzebuje oba\yiać się immigracji, wzgl. łatwo może ująć w karby organizacji nowych przychodźców. Jeżeli nowsi przybysze nie są tak licznie reprezentowani w związkach zawodowych, to przyczyny tego faktu leżą w systemie organizacyjnym unij.

System ten, oparty na kwalifikacji członków, pozwala wstępować do unji tylko robotnikom fachowym, którzy strzegą interesów swego fachu zazdrośnie i do tego stopnia, że wzorem średniowiecznych cechów do unji przybyszów niejednokrotnie nie przyjmują. Ponieważ nowsza immigracja w dużej swej masie składa się z niekwalifikowanych robotników, stąd do unij fachowych ma wstęp przeważnie zamknięty. Przystąpienie do un j niefachowych czy o mało rygorystycznych kwalifikacjach zawodowych jest utrudnione przez wysokie wstępne, wynoszące niekiedy kilkadziesiąt dolarów. Nie zachęca do tego kroku korupcja, jaka wśród niższych funkcjonarjuszy unij niekiedy zauważyć się daje, oraz trudność kontroli finansowej dla braku dostatecznej znajomości języka angielskiego i lekceważenia cudzoziemców. Większym sukcesem cieszą się unje, które zaprowadziły w swej administracji osobne oddziały dla grup narodowych, a o zmyśle solidarności zawodowej wśród przybyszów świadczą związki robotnicze, przez niektóre grupy narodowe w Ameryce założone. Po wtóre statystyka wykazuje, że unje cieszą się znacznie większem powodzeniem w stanach o dużym odsetku ludności napływowej aniżeli w stanach o rdzennej ludności amerykańskiej, a sytuacja ta mogłaby ulec znaczniejszej poprawie, gdyby nie panował widoczny antagonizm między unjami fachowemi a masą niekwalifikowanych robotników, których ze względu na interesy fachu nie pragnie się ująć w ramy organizacji.

Zarzut obniżania przez przybyszów stopy życiowej amerykańskiego robotnika nie znajduje pełnego uzasadnienia w statystyce przemysłowej. Stopa życiowa przybysza z konieczności musi być niższa, ponieważ płaca jego jako robotnika niekwalifikowanego jest mniejsza, a po wtóre przystosowanie się do nowych warunków życia wymaga dłuższego okresu wychowawczego. Bezrobocie nie jest klęską, importowaną przez przybyszów. Przyczyny tego zjawiska należy szykać w nadprodukcji i sezonowości pracy wskutek warunków klimatycznych i społecznych oraz z powodu braku równowagi między popytem a podażą pracy na obszarze całych Stanów Zjednoczonych. Gdyby dało się utrzymać miarowe tempo produkcji i równowagę między popytem a podażą pracy, immigracja byłaby korzystnym partnerem, dostarczającym tylko potrzebnej ilości rąk roboczych.

Dalej dyskusja immigracyjna toczy się na podłożu zjawisk społecznych. Pod adresem przybyszów podnoszą się zarzuty, że dostarczają stosunkowo największego kontyngentu nieszczęśliwym wypadkom, chorobom, nędzy i wszelkiemu występkowi, że łamią karność społeczną i obniżają powagę życia politycznego, wyzyskują pracę dzieci i kobiet i naruszają czystość życia rodzinnego. Przybysze — zdaniem przeciwników immigracji — wskutek swej uległości i braku doświadczenia godzą się na zajęcia niebezpieczne i mało sani-

tarne i swem niedbalstwem powodują stosunkowo największą wśród państw liczbę nieszczęśliwych wypadków. Znajduje powodzenie przekonanie, że przybysze, żyjąc w gęsto zaludnionych i brudnych dzielnicach, są klasą, która najwięcej obciąża bilans społeczny z powodu chorób, pauperyzmu i występków. Szpitale, instytucje dobroczynne, policja i sądy są przeciążone, a winę tego stanu rzeczy należy przypisać przybyszom, którzy nie są elementem na tyle doborowym, aby się do nowego kodeksu społecznego i warunków życia przystosowali. Łamią zatem karność społeczną, np. w dziedzinie prohibicji, i wskutek małego przygotowania do obowiązków obywatelskich zgubny wywierają wpływ na tok życia politycznego. Współudział licznych, szybko naturalizowanych obywateli, którzy nie zaznajomili się dostatecznie z duchem i urządzeniami tego kraju, obniża powagę życia politycznego i spycha je do rzędu bussinesu. W życiu zawodowem przybysze degradują poważane zajęcia wskutek nielojalnej konkurencji i powodują, że miejsce dawnej ustnej rzetelności i dobrej wiary ( fair play) w czynnościach prawnych zastąpił pisemny kontrakt, stojący na straży zobowiązań kontrahentów. Przybysze wreszcie naruszają kanony życia moralnego i rodzinnego, ponieważ przybywają bez rodzin i wówczas grupują się razem w boarding houses, a w razie przybycia z rodzinami wykazują niski poziom moralności familijnej i chętnie wyzyskują pracę dzieci i kobiet. Są to przelotne ptaki (birds of passage), które zlatują się licznie, zajęte wyłącznie troską zaoszczędzenia jak najwięcej grosza i wywiezienia go z Ameryki. Sumy, wywożone przez tych przelotnych ptaków, wynoszą miljardy ze stratą dla Ameryki a z korzyścią dla rodzin, państw i bankierów zagranicznych. Są to przybysze, którzy uczą się zawodu w Ameryce, aby wrócić do kraju ojczystego i wyzyskać wiedzę, nabytą w Ameryce, na niekorzyść produkcji i handlu amerykańskiego. Poza roboczemi dłońmi nic do Ameryki nie wnoszą, prowadzą zamknięty tryb życia i dla nich poza osadą i fabryką Ameryka nie istnieje.

Ten obciążający wyrok spotyka się ze silną obroną. Wypadki w przemyśle należy przypisać w głównej mierze lekkomyślności i konkurencji przedsiębiorców, którzy z powodu dostatku materjału ludzkiego nie troszczą się o jego bezpieczeństwo i zwalają winę na niekulturalnych przybyszów, aby przeciwdziałać ustawodawstwu przemysłowemu. Dopiero ustawodawstwo, nakładające na przedsiębiorców obowiązek odszkodowania za wypadki nieszczęśliwe, zachęciło z prostych względów ekonomji do większej troski o bezpieczeństwo. Skupianie się przybyszów w osobnych dzielnicach miejskich następuje pod działaniem praw ekonomicznych i społecznych, którym w równej mierze ulegali również starsi przybysze. Kolonizacja rolnicza przeszła już do historji, osadnictwo na roli jest obecnie kosztowne, a rynek pracy i życie w mieście jest ponętniejsze, więc koncentracji miejskiej ulega również ludność rdzennie amerykańska. Statystyka dobroczynna (Public Charities) w miastach o większych skupieniach przybyszów nie wykazuje, aby immigranci byli ciężarem społeczeństwa w wyższym niż inne warstwy stopniu. Stwierdza to również Komisja Immigracyjna, której badania, przeprowadzone w okresie depresji ekonomicznej w r. 1907/8, nie odkrywają, aby przybysze szukali pomocy dobroczynnej w poważniejszej liczbie. Gra tutaj dużą rolę pewna osobista ambicja, obawa deportacji, rodzime związki asekuracyjne oraz własne zakłady i instytucje dobroczynne.

Jeżeli w ramionach nędzy (pauperism) w pewnej miejscowości znajduje się większy odsetek przybyszów, to przyczyn tego objawu szukać należy w systemie ekonomicznym. W najcięższej służbie przemysłu amerykańskiego pau-peryzm jest niedolą przybyszów względnie tą miazgą, którą życie wśród nich najwięcej odrzuca. Tak samo statystyka sądowa bynajmniej nie feruje tak

obciążającego przybyszów wyroku. Statystyka np. więźniów i przestępców młodocianych z r. 1919 (Reports on Prisoners and Juvenile Delinquents. Bureau of Census 1919) i inne źródła statystyczne w wielu dziedzinach występku nie wysuwają na pierwszy plan nowszych przybyszów. Jeżeli występek wśród nowszej immigracji w pewnych kategorjach czy miejscowościach przyjmuje szersze ponad przeciętne rozmiary, niedomagania te powodują ciężkie warunki ekonomiczne i trudność aklimatyzacji, widoczna zwłaszcza wśród pokolenia, w Ameryce urodzonego. Błędna jest natomiast opinja, jakoby analfabetyzm szedł zawsze w parze z występkiem, przynajmniej do pewnego stopnia zaprzecza temu statystyka więzienna. Po wtóre badania historyczne, dotyczące okresu starszej immigracji, wykazują, że Irlandczycy i Niemcy spotykali się również z podobnemi zarzutami, w miarę jednak ich aklimatyzacji więcej wzmożone echo tych zarzutów zwróciło się przeciw nowym przychodźcom.

Obniżanie życia familijnego, społecznego, zawodowego i politycznego nie jest chorobą importowaną przez przybyszów, lecz naturalną ewolucją wskutek nadmiernej koncentracji w miastach. Jest to zjawisko powszechne wśród innych społeczeństw, a na wywołanie tego niedomagania również w Ameryce przybysze mają stosunkowo mało wpływu. Gromadzenie się w boarding houses, wyzysk pracy kobiet i dzieci był następstwem warunków społecznych i ekonomicznych oraz przyjaznej konjunktury, która pod wpływem ustawodawstwa i głosów rodzimej prasy poczyna zanikać. Tak samo zarzut o przelotnych ptakach jest jednostronny, bo nie bierze pod uwagę, że te ptaki spadają na glebę najcięższą i najniebezpieczniejszą, którą porzuciła amerykańska warstwa robotnicza. Jeżeli oszczędność jest zaletą, którą każde społeczeństwo kultywować powinno, to należy tą samą miarą mierzyć i przybyszów. Sumy, wywożone z Ameryki, są ekwiwalentem znojnej pracy, zdrowia, kalectwa i częstej śmierci. Statystyka departamentu skarbowego i pocztowego wykazuje, że ludność napływowa jest podstawą utrzymania banków oszczędnościowych, obracających setkami miljonów, z których blisko 80% stanowią oszczędności cudzoziemskiego pochodzenia. Reemigranci, którzy wracają do krajów ojczystych, przyzwyczajeni do nowych potrzeb życia w Ameryce, są pionierami serdeczniejszych węzłów i żywszej wymiany handlowej między swym krajem a Ameryką. Mimo, że się urodzili w gorszej kolebce, nie są oni materjałem tak mało ociosanym, jak się społeczeństwu amerykańskiemu pozornie przedstawiają. Wnoszą oni liczne i wartościowe zdobycze kulturalne, sięgające swą tradycją i tysiąc lat wstecz, które umiejętnie wyzyskane i absorbowane mogą wzmocnić aljaż kultury amerykańskiej.

Ostatnią dziedziną, na podłożu której toczy się dyskusja immigracyjna, jest pytanie, czy Ameryka ma pozostać tradycyjnem a z y I u m dla politycznie i religijnie uciśnionych. Przeciwnicy immigracji twierdzą, że Ameryka ma sporo własnych wewnętrznych kłopotów, aby kontynuować rolę samarytanina wobec całego świata. Ostrożność w obecnej dobie jest tern więcej pożądaną, że prądy radykalne szerzą się głównie wśród immigrantów nowszej daty, przybywających z krajów opresji politycznej i rządów policyjnych. Są to kraje, w których pojęcie demokracji jeszcze słabo się rozwinęło i znalazło w praktyce małe zastosowanie, a zatem materjał ludzki mało jeszcze jest zrównoważony i stanowi w porównaniu z krajami północno-zachodniej Europy wątpliwej wartości nabytek dla amerykańskiej demokracji. Nowinkarstwo socjalne jest produktem Europy, z masą przybyszów przeszczepianym na grunt amerykański, przeciw czemu Ameryka powinna się wszelkiemi środkami bronić. Tak samo minął już okres prześladowań religijnych, aby Ameryka miała być nadal schroniskiem dla religijnie uciśnionych.

W odpowiedzi na to zwolennicy immigracji argumentują, że dostrzegane ślady radykalizmu pochodzą ze złego traktowania przybyszów w Ameryce, a nie z poglądów odziedziczonych. Immigrańci dobrze płatni i godnie traktowani są nie groźbą, lecz wielką korzyścią dla amerykańskiego społeczeństwa. Masy, stojące na niższym stopniu kultury i wychowane w tradycji religijnej, są mało podatnym materjałem dla prądów radykalnych, ponieważ radykalizm rodzi się w wyższych ogniskach kultury i dopiero stąd roztacza swe kręgi na dalej stojące narody. Po wtóre kontrola graniczna i deportacja chroni Amerykę przed tym importem, w masie przybyszów nieuchronnym. Ameryka pragnie przez sieci graniczne przepuścić element najwięcej społecznie i ekonomicznie pożądany, lecz przy każdym imporcie należy odliczyć pewien odsetek na materjał mniej pożądany. Demokracja jest dzisiaj w dobie Ligi Narodów cennym i wspólnym udziałem prawie wszystkich narodów europejskich i trudno z lada powodu segregować je zbyt silnie na więcej lub mniej demokratyczne zespoły. Jeżeli kiedy, to w obecnej chwili politycznej, ekonomicznej, a nawet religijnej opresji powinna Ameryka być dumną ze swej roli samarytanina świata, kojącego rany, zadane ostatnim kataklizmem dziejowym.

W powyższych mniej więcej ramach toczy się dyskusja immigracyjna. Wśród licznych głosów za immigracją argumentują ze względów gospodarczych głównie sfery, zainteresowane w dostatku sił roboczych, a więc wielki przemysł, a poczęści farmerzy, przeciw im mi gracji zdecydowanie opowiada się zorganizowana praca. Poza tymi dwoma głównymi rzecznikami w sprawie immigracyjnej trudno ustalić, gdzie przeważają społeczne sympatje, a gdzie antypatje immigracyjne, ponieważ w poszczególnych sekcjach kraju decydują lokalne sentymenty, potrzeby i doświadczenia. Stany południowe mają swój doniosły problem murzyński, a stany dalekiego zachodu drażliwe zagadnienie immigracji orjentalnej. Stany centralne (Middle West), rolnicze i zamieszkałe przez starszą emigrację, są niechętne nowszej immigracji, ponieważ nie mają silniej rozwiniętego przemysłu i górnictwa, a natomiast przemysłowe stany wschodnie, zamieszkałe przez nowszą immigrację, są równocześnie siedzibą zwolenników liberalizmu i ograniczeń immigracyjnych. Ze względu na splot interesów czy sentymentów w jednym i drugim obozie znajdują się przedstawiciele rdzennej ludności amerykańskiej, starszej jak i nowszej immigracji, przyczem — rzecz charakterystyczna — szczególnie starsza emigracja jest wroga nowym konkurentom.

Doniosłe i ciągle żywotne zagadnienie immigracji tworzy łącznie z amerykanizacją jeden z problemów, żywo poruszających opinję publiczną. Społeczeństwo amerykańskie, uznawszy potrzebę amerykanizacji, program ten wprowadza w życie drogą własnych organizacyj i instytucyj. Tak samo interesując się zagadnieniem immigracji, studjuje ten problem łącznie z amerykanizacją lub odrębnie, wyłaniając osobne organizacje lub komitety, poświęcające się studjom nad immigracją. Do rzędu tych wybitniejszych zrzeszeń należą: 1) American Immigration Restrictive League. 2) American Immigration Protective League, 3) National Committee for Constructive Immigration Legislation, a z tych pierwsza organizacja jest za ograniczeniem immigracji, druga za wolnością i opieką nad immigracją, a trzecia za troskliwą selekcją przybyszów. Nadto zrzeszenia, silniej zainteresowane zagadnieniem immigracji, jak organizacje przemysłowców, banków, farmerów oraz izby handlowe wyłaniają komitety do przeprowadzenia badań i sformułowania dezyderatów ze stanowiska własnych potrzeb. Powyższe organizacje i komitety, mając zgóry zakreślony, dla immigracji przychylny, nieprzychylny lub objektywny program, starają się swemi wnioskami wpłynąć na opinję publiczną i czynniki ustawodawcze.

Jak w amerykanizacji tak i w zagadnieniach immigracyjnych widoczną jest stąd duża — zwłaszcza bezpośrednio w okresie powojennym — rozbieżność poglądów. Wyrazem tej chwiejności jest fakt, że kongres formalnie zasypany został wnioskami i projektami w sprawie zmiany obowiązujących przepisów immigracyjnych. W pojęciach na rozwiązanie tej doniosłej kwestji zapanował chaos, brak decyzji i dążność do połowicznego załatwienia sprawy w drodze tymczasowych zarządzeń. Potrzeba bowiem zarządzeń immigracyjnych stawała się coraz więcej nagląca, ponieważ w roku fiskalnym 1920/1 zaczęły się częściowo realizować obawy masowego napływu immigrantów. Liczba przybyszów wzrosła w tym roku do 652.364 wobec 246.295 z roku poprzedniego, a reemigracja zmniejszyła się w tym roku do 215.245 w porównaniu z 256.433 z roku poprzedniego (1919/20). Zaostrzało sytuację coraz gwałtowniej rosnące przesilenie ekonomiczne, wyrzucające na bruk kilka miljonów robotników i głównie ten kryzys stał się genezą billu Dillinghama.

Wobec tych zjawisk izba reprezentantów w kwietniu 1921 r. w stosunkowo szybkiem tempie uchwaliła bill Johnsona, zamykający całkowicie cudzoziemcom wstęp do Stanów Zjednoczonych na przeciąg 14 miesięcy. Tylko drobna ilość posłów (40) głosowała przeciw akceptowaniu tego billu. Senat zajął bardziej konserwatywne stanowisko i zamiast uchwały izby reprezentantów przyjął wniosek senatora Dillinghama, znany obecnie jako prawo kwoty. Prawo to było już proponowane w r. 1915 i zastrzegało, że liczba cudzoziemców, dopuszczonych w ciągu jednego roku do Ameryki, nie mogła przewyższać 10°/₀ osób tego samego państwa (nationality), zamieszkałych w Ameryce według spisu ludności z r. 1910. Gdy w roku 1915 ograniczenie takie uznano za radykalne, to w r. 1921, senat bez wahania zamiast 10-procentowej uchwalił 3-procentową stopę. Izba reprezentantów zgodziła się na takie rozwiązanie, nie sankcjonowane jednak przez prezydenta Wilsona. Ten sam wniosek uchwalono prawie jednogłośnie na następnej sesji kongresu dnia 19 maja 1921 r., a po zatwierdzeniu go przez prezydenta Hardinga 3-procentowe prawo kwoty weszło w życie z obowiązującą mocą od 3 czerwca t. roku.

Bill Dillinghama nie zniósł żadnych poprzednich ograniczeń i zastrzeżeń co do zdrowia, mienia, moralnych, intelektualnych i politycznych kwalifikacyj immigrantów. Ograniczenia te pozostały w mocy, a liczba przybyszów ujęta została w ramy kontyngentu. Na podstawie cenzusu z r. 1910 3-procentowy kontyngent przybyszów wyniósł kwotę 356.995 osób, z czego na kraje północno-zachodniej Europy przypadło 198.082, na kraje wschodniej i południowej Europy łącznie z krajami b. cesarstwa tureckiego w Azji 158.200, a na Afrykę, Australję i wyspy Pacyfiku i Atlantyku 713. Syberja została włączoną do kwoty rosyjskiej, a resztę kontynentu azjatyckiego zgodnie z poprzedniem ustawodawstwem wykluczono od immigracji. Kraje całego kontynentu amerykańskiego wyłączono z pod rygorów prawa kwoty. Biorąc pod uwagę uprzywilejowanie całego kontynentu amerykańskiego, dalej kategorje osób, nie zaliczanych do kwoty, a wreszcie naturalny szmugiel, leżało w intencji billu Dillinghama zredukowanie immigracji poniżej pół miljona osób. Ciekawym rysem nowego prawa jest, że jego uchwalenie obaliło długo panującą teorję, iż Stany Zjednoczone były i powinny pozostać azylem dla politycznie lub religijnie prześladowanych. W czasie dyskusji nad tern prawem w kongresie podnoszone były propozycje, aby billu nie stosować do tej kategorji osób. Propozycje nie znalazły prawie żadnego poparcia w kongresie i w ramach uprzywilejowanych billem osób pominięto milczeniem uchodźców politycznych i religijnych. Poprzednie prawa immigracyjne do pewnego stopnia podtrzymywały tradycję azylu, natomiast z faktu celowego pominięcia tej zasady

W okresie operowania tego prawa z równoczesną poprawą ekonomiczną wewnątrz kraju, która miljonowe rzesze bezrobotnych wkrótce zaabsorbowała w produkcji, brak robotnika, zwłaszcza niekwalifikowanego, w następnym roku poważnie dał się odczuć. Ze zwyżką cen robocizny wzmogła się ogólna drożyzna, powodując zwrot ponowny do zaczarowanego koła wysokich cen. W niektórych gałęziach przemysłu wiele projektów i reform zostało poniechanych z powodu braku rąk roboczych, a w innych gałęziach koszta produkcji z powodu drożyzny robotnika wykazują trwałą tendencję zwyżkową. Brak robotnika wywołał sztuczną migrację murzynów ze stanów południowych do przemysłowych stanów północnych, powodując poważny uszczerbek rąk roboczych na farmach południowych stanów a niezadowolenie półn. stanów. Zapotrzebowanie w przemyśle zachęca dalej do dezercji z roli, wywołując drożyznę gospodarki farmerskiej. Wzmogła się immigracja robotników meksykańskich i kanadyjskich z dużą troską dla tego ostatniego kraju. Próby zajęcia murzynów z południa w większej ilości w przemyśle zawodzą, ponieważ te siły robocze, dobre na plantacjach, nie posiadają wytrwałości i solidności robotnika białego. Pomyślna sytuacja na rynku pracy, podniesienie wartości Ameryki wskutek ograniczeń i niedomagania ekonomiczne Europy nie oddziałały jednak na natychmiastowe ukształtowanie stosunków immigracyjnych w myśl życzeń prawodawców.

przez bill Dillinghama należy wnioskować, że na przyszłość czynniki ustawodawcze tym sentymentalizmem powodować się nie będą.

Bill Dillinghama był jednak zarządzeniem prowizorycznem, obliczonem początkowo na 1 rok, a więc do 30 czerwca 1922 r., w tej myśli, że w międzyczasie definitywnie ustaloną zostanie polityka immigracyjna. W międzyczasie mimo licznych projektów, gorącej publicystyki problem ten nie doczekał się stanowczego rozwiązania i status quo przedłużony został w kwietniu 1922 r. na dalsze dwa lata, t. j. do 30 czerwca 1924 r. Bill Dillinghama jest pierwszą stanowczą próbą ilościowego ograniczenia immigracji w duchu faworyzowania immigracji z Europy północno-zachodniej na niekorzyść przybyszów z Europy wschodniej i południowej. Jest próbą, która spotkała się z dość powszechną aprobatą śfer amerykańskich, jest eksperymentem, którego operowanie i wpływ na życie amerykańskie poddało się badaniu, aby na podstawie doświadczenia i uzyskanych wyników przystąpić do skrystalizowanej polityki, obejmującej już całokształt zagadnienia cudzoziemców w Ameryce. Nie ulega kwestji, że społeczeństwo amerykańskie pozyskane zostało dla opinji o potrzebie i dodatnich skutkach ograniczeń immigracyjnych, ponieważ dalsza dyskusja toczy się już w ramach umiarkowanego złagodzenia lub zaostrzenia prawa kwoty. Prawo kwoty w praktycznem zastosowaniu usunęło obawy Ameryki przed zalewem przybyszów, ograniczyło falę przy-chodźczą ze wschodniej i południowej Europy, a w porównaniu z sytuacją przedwojenną proporcjonalnie podwoiło liczbę immigrantów z Europy północno-zachodniej. Z drugiej strony na amerykańskim rynku pracy wywołało dotkliwy brak robotnika, powodując liczne ataki na praktyczność nowego prawa.

Doświadczenie z pierwszego roku (od 1 lipca 1921 do 30 czerwca 1922 r.) wykazało tylko skromną nadwyżkę przybyszów nad reemigrantami. W ciągu tego fiskalnego roku, t. j. do 30 czerwca 1922 r., przyjechało z Europy 216.383, a wyjechało do Europy 166.297 osób, zaczem nadwyżka przychodźców europejskich wyniosła 50.088 osób, ze względu na duży odsetek kobiet i dzieci mało produktywna. Z kontyngentu zaś 198.082 osób, przeznaczonego na północno-zachodnią Europę, przybyło 91.862 osób, a więc mniej niż połowa zaproszonych gości, a z kontyngentu 158.200, akredytowanego

wschodniej i południowej Europie oraz azjatyckiej Turcji, przybyło 150.774 osób, a zatem w pierwszej grupie kwota została wyzyskana tylko do 46'4°/o> zaś w drugiej wyczerpana do wysokości 95'3°/₀. Dopiero rok następny, t. j. 1922/3, w dużej mierze ziścił życzenia prawodawców, ponieważ pożądana emigracja z krajów Europy północno-zachodniej wzrosła do 177.943 osób, a więc 90 %, immigracja mniej pożądana utrzymała się na starym poziomie, t. j. 156.938, czyli 98'3°/o, zaś reemigracja gwałtownie się zmniejszyła z 166.297 w r. 1922 do 61.656 w r. 1923. Nadto zgodnie z duchem ustawy, faworyzującym kontynent amerykański, w tym fiskalnym roku przybyło 117.011 wychodźców z Kanady i 63.768 z Meksyku, podnosząc ogólną w tym roku liczbę immigrantów do 522.919 osób.

Prawo więc kwoty w swem praktycznem zastosowaniu zadowoliło postulaty społecznej natury, w mniejszym zaś stopniu zaspokoiło dość naglące potrzeby na rynku pracy. Faworyzowana i kwalifikowana immigracja z krajów północno-zachodniej Europy nie dostarcza najwięcej potrzebnego materjału, a więc niekwalifikowanej pracy. Przybysze z tych krajów szukają zawodów lżejszych, lepiej płatnych i bezpieczniejszych, zwłaszcza, że w szeregach immigracji coraz liczniej poczyna być reprezentowaną inteligencja. Katastrofalne dla inteligencji i wogóle klasy średniej skutki wojny w Europie wpływają na zawodowy skład fali przybyszów. Zanika dawny wyrobniczy charakter immi-gracji, a coraz silniej jawią się zawody wolne i kwalifikowane oraz osoby bez zajęcia a więc kobiety i dzieci. Odsetek wolnych i kwalifikowanych zawodów w porównaniu z okresem przedwojennym wzrósł dwa i pół razy, ilość żon i dzieci doszła do 36 % - Gdy przed wojną rolnicy i robotnicy rolni stanowili prawie czwartą część immigrantów, to w r. 1923 statystyka pod tą rubryką zajęcia notuje tylko 7%. Są to dwa znamienne zjawiska, że Ameryka coraz silniej pociąga i nabywa intelekt europejski, a równocześnie wyrównuje rozłączone familje.

Nowe więc prawo nie zasila dostatecznie rynku pracy i dlatego spotyka się z żądaniami modyfikacji. Dyskusja zatem nad zagadnieniem immigracji w okresie prawa kwoty toczy się dalej, lecz ramy jej są węższe i rozbieżność poglądów mniejsza. W porównaniu z dość namiętną dyskusją przed wprowadzeniem prawa kwoty, dyskusja nad operowaniem tego prawa wykazuje coraz więcej punktów stycznych, prowadzących powoli do sformułowania stałej polityki immigracyjnej. Operowanie nowego prawa spotkało się z zarzutami, że narusza prawa naturalne, łamiąc związki familijne, oraz prawa ekonomiczne, narażając przybyszów na straty materjalne i zniszczenie projektów. Niektóre drastyczne zarządzenia, oparte jednak na literze prawa, poruszają opinję publiczną i wysuwają postulaty humanitarnej reformy. W niektórych gałęziach przemysłu naglący brak robotnika powoduje żądanie szerszego otwarcia wrót. Argumentuje się, że bez prostego robotnika nie może być dobrobytu, ponieważ jest on niemniej ważnem kółkiem w wielkiej maszynie przemysłowej jak robotnik wykwalifikowany. Obie kategorje pracy są sobie niezbędne potrzebne. Ponieważ Amerykanie skłaniają się ku pracy w białym kołnierzyku, a każda praęa musi być wykonana, więc trzeba sięgać do europejskiego zapasu pracy. Żądania jednak zmian utrzymane są w umiarkowanych ramach, co w porównaniu z postulatem „otwartych drzwi“ wykazuje stanowczy zwrot opinji publicznej.

Ten zwrot najlepiej ilustruje stanowisko wielkiego przemysłu, dotychczas najgorliwszego szermierza wolnej immigracji. W jakim stopniu dezyderaty najwięcej zainteresowanych sfer przemysłowych uległy modyfikacji, wykazuje stanowisko Związku Przemysłowców Amerykańskich (National Association of Manufac-turers), domagające się w lutym 1923 r. zmiany praw immigracyjnych w następującym duchu:⁵)

1.    Obecne 3-procentowe immigracyjne prawo należy zmodyfikować w tym kierunku, aby dopuszczać więcej pożądaną kategorję immigrantów, a niepożądaną wstrzymać;

obecnej

na

2.    kwota powinna być określoną w ten sposób, aby obejmowała końcową nadwyżkę immigracji nad reemigracją, a nie była oparta metodzie, która powoduje deficyt pracy w wielu gałęziach przemysłu;

3.    sekretarza pracy należy upełnomocnić, aby w razie przedłożenia zadowalających dowodów o niedostatku pracy w pewnej gałęzi przemysłu mógł spowodować dopuszczenie pożądanych immigrantów do zaspokojenia tej specjalnej potrzeby;

4.    umiejętna selekcja immigrantów powinna być dokonywana przez właściwych funkcjonarjuszy Stanów Zjednoczonych po drugiej stronie oceanu, aby nie kwalifikujących się reflektantów odrzucać raczej w portach wyjazdu, aniżeli pozwalać im przybywać do brzegów amerykańskich i zwracać ich zpowrotem z Ellis Island, kiedy deportacja staje się już kwestją trudniejszą;

5.    należy założyć centralne biuro lub komisję, aby wszystkie sprawy, dotyczące immigracji, traktować łącznie w sposób zapewniający sprawność, skuteczność i praktyczność ; zadaniem komisji będzie zaznajamiać się z zapotrzebowaniem immigrantów w różnych sekcjach kraju i sposobami najskuteczniejszego ich zasymilowania;

6.    powinniśmy ustalić lepiej skrystalizowaną politykę w sprawje rejestracji i rozmieszczenia immigrantów;

7.    naród powinien rozszerzyć i zhumanitaryzowac metodę przyjmowania immigrantów ;

8.    potrzebna jest szerzej ujęta metoda w wykształceniu immigranta, zwłaszcza w ten sposób, aby od chwili przybycia kierować jego krokami i prowadzić go we właściwy sposób do naturalizacji. Kultywowanie ideałów amerykańskich powinno być zasadniczą podstawą dopuszczenia przybyszów;

9.    przemysł i bussines jest zwolennikiem polityki ograniczeń, opartej jednak na metodach światłej selekcji;

10.    immigrację należy trzymać zdała od sfery polityki, ponieważ polityka wnosi w szeregi immigracji wiele stron ujemnych, a nie dopuszcza stron dodatnich ;

11.    brak kwalifikowanej i niekwalifikowanej pracy istnieje faktycznie we wszystkich większych ogniskach przemysłu i dla zaspokojenia tych potrzeb Ameryka musi liczyć na europejską immigrację;

12.    należy znieść wymóg czytania i pisania (literacy test).

Powyższy program wielkiego przemysłu jest ciekawym zwrotem w traktowaniu zagadnienia immigracji. Gdy Komisja Immigracyjna traktowała to zagadnienie wyłącznie ze stanowiska ekonomicznego, po wojnie problem ten, nawet w opinji sfer, przyzwyczajonych najwięcej do tej perspektywy, nabrał również znaczenia społecznego. Według tego programu wrota immigracyjne mają być automatycznym barometrem zarówno potrzeb ekonomicznych jak i społecznych. Selekcja więc przybyszów na podstawie wymogów przemysłu i kwalifikacyj asymilacyjnych, ze względów humanitarnych dokonywana po drugiej stronie oceanu, wchodzi do programu umiarkowanego już liberalizmu immigracyjnego. W tym programie zwraca szczególną uwagę żądanie zniesienia literacy test. Ponieważ literacy test miało stanowić zaporę przeciw fali przybyszów ze wschodniej i południowej Europy, wielki przemysł domaga się zniesienia tej barjery, utrudniającej dopływ mało kwalifikowanej pracy. W praktycznem bowiem zastosowaniu wymóg ten spotkał się z licznemi zarzutami — poza techniczną stroną — głównie tej treści, że hamuje przypływ pracowitych i spokojnych reflektantów na robotników i farmerów, a w ramach kwoty ułatwia przyjazd radykalnych immigrantów. Naogół fabrykanci są dość chwiejni w swych żądaniach, domagają się taniego robotnika, a pragną doborowego materjału asymilacyjnego, liczą na immigrację europejską, lecz obawiają się radykalnych prądów. Stanowisko farmerów jest podzielone: zachodnie zrzeszenia farmerskie wypowiadają się za liberalniejszą polityka im-migracyjną, wschodnie zdradzają większą niechęć, w całości dość widocznie podzielają opinję warstwy przemysłowej.

Zwolennicy więc liberalizmu immigracyjnego obok względów społecznych liczą się silnie z wymogami rynku pracy i na tym punkcie różnią się głównie z przeciwnikami prawa kwoty, którzy dezyderaty asymilacji stawiają na pierwszy i wyłączny plan. Zdaniem ich prawo kwoty jest za obszerne i podtrzymuje dotychczasowy tygiel narodowościowy w Ameryce. Iluzje o szybkiem amery-kanizowaniu się przybyszów zawiodły, a ich dalsza mozaika gotowa zwichnąć równowagę na bezwzględną niekorzyść rasy nordyjskiej. Rasa ta, mająca za sobą historję zdobyczy i podbojów, budowała Amerykę i powinna zachować dotychczasowe dominujące stanowisko. Na podstawie przypuszczalnych obliczeń jest w Ameryce od 40% do 55% ludności rasy nordyjskiej, zaczem doszła ona do chwiejnego punktu swej równowagi. Ludność biała, urodzona zagranicą, wynosi na podstawie cenzusu z r. 1920 blisko 14 miljonów osób, gromadzi się na 18⁹/o terytorjum amerykańskiego i zagraża rodzimemu charakterowi miast, skupiających blisko trzy czwarte całej ludności cudzoziemskiej. Natomiast jedna trzecia ludności amerykańskiej jest cudzoziemską z pochodzenia i urodzenia, a charakter tej ludności uległ tak radykalnej zmianie, że nasuwają się już poważne wątpliwości o skuteczności uświęconej amerykańskiej teorji o topliwym tyglu⁶). Musi przeminąć cała generacja, zanim Ameryka zdoła zasymilować bodaj częściowo cudzoziemskie elementy. Należy się wyzbyć sentymentalizmu traktowania wszystkich ludzi i ras na równej stopie i raczej pozostawić zajęcia fabryczne i rolę odłogiem, aniżeli ten krytyczny stan wewnętrzny silniej zaostrzać i przedłużać na dalszą metę.

Część prasy amerykańskiej wyraża przekonanie, że zniżenie taryfy celnej pomoże Europie, a Stanom Zjednoczonym mniej zaszkodzi niż otwarcie bram dla immigrantów. Pracy krajowej nie można utrudniać walki o byt przez nadmiar konkurencji taniej i lichej, ponieważ za niezadowoleniem materjalnem warstw robotniczych może przyjść niezadowolenie socjalne. Wielki przemysł nietyle potrzebuje robotników, ile pragnie posiadać zapas tanich rąk roboczych. Lecz potrzeby przemysłu muszą ustąpić wobec postulatów, mających wyłącznie dobro państwa na widoku. Jeżeli zapotrzebowanie rąk roboczych będzie faktycznie zagrażało ogólnemu dobrobytowi, to należy wyłącznie dopuszczać materjał chętnie się asymilujący i ze starej rodziny przybyszów, zasilającej rasę nordyjską. Ta grupa przybyszów przez swą tradycję, polityczną przeszłość, awyczaje, społeczną organizację, wychowanie i kierunek myśli jest najlepiej przysposobioną do amerykańskich instytucyj społecznych i warunków ekonomicznych. Pomimo współczesnego prawa kwoty immigracja posiada charakter dziki, ponieważ o dopuszczeniu decyduje ilość {quantity), a nie jakość (quality) przybyszów. Amerykańska polityka immigracyjna jest negatywna, broniąc wrót Ameryki od niepożądanych przybyszów — zamiast prze-

rzucić na cudzoziemca ciężar dowodu, że posiada kwalifikacje, uprawniające do wstępu do Ameryki.

Krystalizuje się obok pojęcia niepożądanych immigrantów pojęcie niepożądanej immigracji. Do pierwszej kategorji należy długa, ustawowo określona, lista osób, którym wstęp do Ameryki ze względów fizycznych, umysłowych i moralnych jest wzbroniony. Pożądaną staje się tylko immigracja ze starych europejskich źródeł północno-zachodnich i ta jest faworyzowaną zarówno w ustawie jak i praktyce. W tym duchu poza życzeniami zupełnego wstrzymania immigracji idą dalsze projekty i wnioski ustawodawcze, aby prawo kwoty obniżyć do 2% i tę skalę oprzeć na cenzusie z r. 1890, a więc roku zwrotnym w składzie fali immigracyjnej. Z pośród tych wniosków na szczególną uwagę zasługuje bill A. Johnsona, przewodniczącego Komisji Immigracyjnej i Naturalizacyjnej, przedłożony kongresowi pod koniec r. 1923. Według tego projektu 2% kwota, oparta na cenzusie z r. 1890, otwartą jest odrębnie dla dwóch kategoryj immigrantów i wprowadza zasadniczo niepozorną zmianę w ogólnej liczbie przybyszów, zniżając ją z 356.995 według billu Dillinghama na 354.174, a więc zaledwie o parę tysięcy. Lecz jej treść ulega zasadniczej zmianie na korzyść starej immigracji, podnosząc np. kwotę niemiecką z 68.059 na 102.854 osób, a kwotę angielską z 77.342 na 125.316 osób, natomiast redukując wychodźtwo z południowej i wschodniej Europy do skromnej części kwoty, dopuszczonej billem Dillinghama, a więc np. kwotę polską z 31.146 na 13.242 osób.

Doniosłe również zmiany wprowadza bill w procedurze przyjazdu na korzyść dokładnej selekcji, omówione w następnym rozdziale. W przedmiocie osób uprawnionych do przyjazdu bill dzieli immigrantów na 3 kategorje: nie należących do kwoty, przybywających do bliskich krewnych i nie mających krewnych w Ameryce. Do pierwszej kategorji, a więc immigrantów poza kwotą, należą mężowie, żony, ojcowie, matki, oraz samotne dzieci obywateli amerykańskich. Do drugiej kategorji o własnej 2% kwocie zalicza bill mężów, żony i samotne dzieci cudzoziemców, zamieszkałych w Ameryce najmniej przez dwa lata i posiadających od roku pierwsze papiery obywatelskie. Pozostała kategorja, wyposażona również osobną 2% kwotą, obejmowałaby wszystkich innych immigrantów. Bill projektuje zatem dwie 2% kwoty oparte na cenzusie z r. 1890 dla drugiej i trzeciej kategorji immigrantów, lecz osobna kwota, faworyzująca krewnych, zamieszkałych w Ameryce cudzo-dziemców, została przez Komisję Immigracji i Naturalizacji skreśloną, wobec czego kwoty poszczególnych krajów w razie przyjęcia projektu przez kongres mogą ulec redukcji do połowy, a więc np. kwota polska do 6.621 osób. Ten zmodyfikowany projekt wywołuje liczne dalsze protesty i poprawki, które prawdopodobnie opóźnią decyzję. Wśród setki innych projektów oryginalny bill Johnsona posiada najlepsze szanse przejścia, ponieważ zawiera dwa kamienie węgielne polityki immigracyjnej : faworyzowanie północno-zachodniej Europy i łączenie się rozdzielonych rodzin z innych części Europy. Połączenie familijne nada immigracji charakter osadniczy i pozwoli na szczelniejsze zawieranie wrót Ameryki, jeżeli projekt narazie nie uzyska aprobaty kongresu i prezydenta ze względu na momenty polityczne, a zwłaszcza wybór prezydenta unji w b. roku 1924, to niezawodnie w mało zmienionej formie przejdzie na następnych sesjach kongresu z mocą obowiązującą od 1 lipca 1925 r.

Niejako uzupełnieniem powyższego proponowanego billu jest projekt ustawy o rejestracji cudzoziemców. Projektowana rejestracja ma na celu utrzymywanie w ewidencji do chwili uzyskania obywatelstwa amerykańskiego wszystkich obecnych i przyszłych immigrantów. Celem tego projektu

jest forsowanie amerykanizacji, kontrola przyjazdu, ochrona przed radyka-ljzmem oraz dążność, aby obywatelstwo amerykańskie obwarować wymogami wyższego cenzusu moralnego i intelektualnego. Cudzoziemcy mają opłacać podatek w wysokości 5—25 dolarów, otrzymywać karty rejestracyjne, podlegać nieznanemu dotąd w Ameryce systemowi meldunkowemu i przechodzić osobne kursy, przygotowujące do otrzymania obywatelstwa. Projekt, względnie przyszła ustawa, będzie omówiony jeszcze w rozdziale, dotyczącym statutu cudzoziemców, obecnie porusza się go dla ilustracji panującego nastroju, zaznaczając, że wniosek ten spotkał się z odgłosem silnych protestów, akcentujących jego niezgodne z duchem demokracji amerykańskiej, policyjne, a nawet szpiegowskie praktyki.

W dalszej więc dyskusji nad zagadnieniem immigracji w okresie operowania prawa kwoty widoczną jest ciągła acz mniej gwałtowna oscylacja poglądów ze stanowczem przechyleniem się punktu ciężkości na stronę prądu amerykanizacyjnego. Ostre tedy kontury poprzedniej dyskusji immigracyjnej zacierają się już widocznie, otwierając platformę, na której sprzeczne interesy i opinje mogą się zjednoczyć w zadowalającą powszechnie społeczeństwo amerykańskie politykę immigracyjną. Przejście zatem od polityki otwartych drzwi do systemu kontyngentowania przybyszów pozostanie niewątpliwie na dłuższy okres podstawą amerykańskiej polityki immigracyjnej. Ramy tego kontyngentu mogą być elastyczne w miarę naglących potrzeb na amerykańskim rynku pracy, jednak sito, przesiewające przybyszów, będzie coraz czulsze, aby przepuścić element, kwalifikujący się przedewszystkiem do wymogów społecznych. Interesującą w tym kierunku opinję jako genezę do billu Johnsona — wyraził sekretarz pracy James J. Dawis w sierpniu 1923 po studjach, przeprowadzonych w Europie — również i w Polsce — nad zagadnieniem immigracji. Opinja z tego powodu zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ jest wyrazem zapatrywań czynników rządowych, a opracowana została na podstawie świeżych obserwacyj europejskich i przygotowana przez wysokiego urzędnika, z pochodzenia immigranta, a współcześnie odpowiedzialnego na ten dział administracji państwowej ministra.

James J. Dawis ujął swą opinję w formę wywiadu prasowego w następującej skróconej osnowie: „Jeżeli zdobędziemy się na odwagę i daleką perspektywę, aby opracować faktyczne, nieugięte i wyborowe prawo immi-gracyjne, będziemy w możności pozyskiwać dla Ameryki zastęp wysoce doborowych (strong upstanding) mężczyzn i kobiet z Europy. Osobiście jestem zwolennikiem albo wyborowej {selective) immigracji albo zamknięcia immigracji. Inne kraje mają wyborowe prawo immigracyjne, dlaczego Ameryka nie ma go posiadać. Przybysze zostają zatrzymywani na Ellis Island, ponieważ prawo nie zezwala na ich dopuszczenie, lecz będziemy w możności wyeliminować w przyszłości prawie wszystkie nasze kłopoty i uczuciowe dolegliwości, jeżeli będziemy dokonywali zagranicą wyboru i egzaminu naszych immigran-tów. Musimy jednak zastrzec sobie prawo kontroli w naszych portach lądowania. Według tego planu zdołamy przeciwdziałać osiedlaniu się immigrantów w naszych przeludnionych miastach. Wyborowa immigracja będzie miała tę dodatnią stronę, że immigranci p zybywać będą do nas raczej w równem tempie aniżeli w towarzystwie obecnego widowiska, że z jednej strony okręty urządzają wyścigi i zatory, a z drugiej strony wyłania się potrzeba kontroli z zegarkiem w ręku, który okręt jest na tyle szczęśliwy, że przybył pierwszy. Przy wyborowym systemie możemy zachęcać do przybycia osoby, posiadające zrozumienie i sympatję dla amerykańskich ideałów, urządzeń i instytucyj, a więc nadające się do łatwej asymilacji, a naodwrót będziemy w możności nie dopuszczać osób, dla tych kanonów nieprzyjaznych. Możliwe, że prawo

kwoty wyrządzało krzywdę nielicznym jednostkom, lecz wina ta spada na ich własne rządy, które, wydając paszporty, wiedzą, że reflektanci nie są dopuszczalni według⁻ brzmienia ustaw amerykańskich. Zagraniczne rządy powinny badać charakter własnych emigrantów przed udzielaniem im paszportów i swych obywateli poddawać egzaminowi przed opuszczeniem kraju. Nasi konsulowie zagranicą nie mają prawa odmawiania wizy. Jestem za udzieleniem tego prawa konsulom i za dokonywaniem pod ich kontrolą wszelkiej inspekcyjnej pracy. Są w Europie miljony osób, prągnących wyjazdu do Améryki. Możemy wybrać najlepszy materjał, powinniśmy sobie pogratulować z powodu posiadania w obecnej dobie prawa kwoty, aby falę tamować. Natychmiast po przybyciu cudzoziemca do naszego kraju powinniśmy go zarejestrować. Najpierw powiemy do jego dzieci: „Macie uczęszczać do naszych szkół“, a następnie dlaczego nie mamy powiedzieć do dorosłego przybysza: „Musisz się uczyć naszych tradycyj i kodeksu amerykańskiego życia“ ? Kiedy opuszczałem Amerykę, opowiadano mi, że tysiące cudzoziemców przemyca się do tego kraju. Na podstawie własnych obserwacyj i słuchów mogę wierzyć, że jest to uzasadnione przypuszczenie. Bez rejestracji wszystkich cudzoziemców nie będziemy w możności przeciwdziałać tej praktyce i to jest jedyny znany mi plan, który może ten szmugiel wstrzymać. Mamy prawo w ciągu pięciu lat deportować niepożądanych immigrantów i jeżeli system rejestracji będzie trzymał w zawieszeniu prawa cudzoziemca w pierwszych pięciu latach, zanim uzyska obywatelstwo, to system ten będzie miał swą wartość. Żaden kraj w Europie nie prosperuje tak jak Ameryka. Europa słyszy, że potrzebujemy rąk roboczych. Niektórzy reprezentanci europejskich rządów byli w swych wywodach na tyle szczerzy, że są zainteresowani w emigracji wyłącznie z tego powodu, aby dostarczyć nam starych i wysortowanych (rubbish) ludzi, na ćo daliśmy im do zrozumienia, że Ameryka nie będzie nadal śmietniskiem (dumping ground) dla niepożądanych przybyszów z Europy. Wyborowe więc prawo immigracyjne będzie amerykańskiem prawem immigracyjnem na wyłączną korzyść Ameryki. Jestem zwolennikiem takiej lub wogóle żadnej immigracji, a po wtóre prawo rejestracji wszystkich cudzoziemców oznaczać będzie, że jesteśmy zdolni zamerykanizować przybysza, zanim przybysz scu-dzoziemczy Amerykanina“.

Ta zapowiedź, obliczona głównie na pozyskanie opinji publicznej dla projektowanej rejestracji cudzoziemców, nasuwa pewne wątpliwości, czy upokarzające traktowanie przybyszów pozwoli na zrealizowanie głównego programu, a mianowicie wyborowej immigracji. Perspektywa rejestracyjnych zarządzeń nie może pociągnąć elity ludzkiej z drugiej strony oceanu. 1 ak samo przerzucenie niedomagań prawa kwoty na zaniedbania rządów zagranicznych nasuwa zastrzeżenia jak również akredytowanie pewnym rządom chęci pozbycia się śmiecia (rubbish) ze swego kraju. Współczesna emigracja w głównej masie jest bierną, odbywa się według skali pokrewieństwa, a na jej dobór ma państwo wobec konstytucyjnej swobody ruchu wpływ stosunkowo mały.

Gdy oświadczenie sekretarza pracy na tle wrażeń europejskich ze względu na charakter wywiadu prasowego było raczej wyrazem osobistych poglądów, to program rządu amerykańskiego, dotyczący cudzoziemców, ■ ujęty został jasno w orędziu prezydenta Unji do kongresu w dniu 6 grudnia 1923 r. słowy :

„Amerykańskie instytucje opierają się jedynie na dobrem obywatelstwie. Zostały one stworzone przez ludzi, którzy mieli doświadczenie w samorządzie. Napływ przybyszów powinien być ograniczony stosownie do naszej zdolności wchłonięcia ich w szeregi dobrego obywatelstwa. Ameryka musi

pozostać amerykańską. W tym celu koniecznem jest utrzymywanie polityki ograniczonej immigracji. Byłoby dobrze, aby immigrantów dobierać i badać ich przed wyjazdem. Kwoty powinny być oparte na jednym z wcześniejszych cenzusów albo też na rekordzie naturalizacyjnym. Jedna i druga metoda zapewniłaby nam dopływ tych, którzy są najodpowiedniejsi i najchętniejsi do zostania obywatelami. Jestem przekonany, że obecne nasze warunki ekonomiczne i społeczne wymagają ograniczenia immigracji. Powinniśmy też zabezpieczyć się jeszcze prawem o natychmiastowej rejestracji wszystkich obcokrajowców. Ci, którzy nie chcą łączyć się z duchem amerykańskim, nie powinni osiedlać się w Ameryce“.

Program rządowy posiada już zdecydowany kierunek, mający na celu wyłącznie przyszłą strukturę społeczeństwa amerykańskiego, pomija wymogi gospodarcze, a podkreśla obywatelskie kwalifikacje przybyszów. Wrota Ameryki mają się otwierać przed materjałem doborowym, podatnym dla wymogów społecznej asymilacji, a zamykać przed proleta-rjatem, mało przysposobionym, do amerykańskiej godności obywatelskiej. Ameryka stoi przed programem, aby według swego obywatelskiego probierza dokonywać selekcji pożądanego materjału ludzkiego i to na podstawie własnej jednostronnej oceny, poza nieoficjalną wymianą zdań mało skłonnej, aby drogą traktatów z państwami, w ruchu wychodźczym najwięcej zaintere-sowanemi, ustalać kwalifikacje reflektantów na wyjazd do Ameryki. Interesującą w tym kierunku opinję wyraził wspomniany już autor wniosku ustawodawczego A. Johnson, który, komentując swój bill immigracyjny, wypowiedział następujące oczekiwanie: „Chociaż proponowany bill nie zwraca się do obcych rządów o kooperatywę i pomoc, jestem pewny, że wszystkie rządy będą zadowolone z przyjęcia tego billu i w granicach możliwości współpracować będą przy jego praktycznem zastosowaniu, a to ze względu na humanitarny program, aby decydować o przyjęciu lub odrzuceniu reflek-tanta przed wyjazdem do Ameryki. Będziemy operowali administracją nowego prawa w obrębie naszych konsulatów, lecz pożądaną (sympathetic) będzie dla nas rządowa współpraca krajów, z których czerpiemy naszych immigrantów ⁷).

¹

Cyfry dotyczą tylko wychodźców, pomija się natomiast ruch podróżnych do

²

Francis A. Walker: Discussions Economics and Statistics.

³

   Według- obliczeń Komisji Immigracyjnej kompozycja przemysłu w r. 1908 była następująca : rodowici Amerykanie 25°/0, Amerykanie, urodzeni z cudzoziemskich rodziców, 170/0, cudzoziemcy 58%.

⁴

   American Federationist, oficjalny organ American Federation of Labor, styczeń

⁵

Z miesięcznika American Industries, organu Związku N. 7. Volume XXIII.

⁶

Wedle cenzusu z r. 1920 jest w Ameryce 13,700.000 osób, urodzonych zagranicą, 15,700 000 urodzonych z cudzoziemskich rodziców, a blisko 7,000.000 z małżeństw mieszanych.

⁷

The New York Times z dnia 16 lipca 1923 r.

Selekcja zatem dokonywać się będzie prawie wyłącznie przez rządowe organy amerykańskie : Urząd Immigracyjny w Waszyngtonie i zapewne immi-gracyjnych inspektorów i lekarzy, czynnych w charakterze wicekonsulów zagranicą. O ile samo przerzucenie ciężaru decyzji, rozstrzygającej o dopuszczeniu do Ameryki, na kraje emigracyjne należy powitać z pełną przychylnością, o tyle jednostronność w rekrutacji wychodźców musi wyłonić suwerenne zastrzeżenia interesowanych państw. To apodyktyczne stanowisko Ameryki małym podlegać będzie wahaniem mimo nieoficjalnego współudziału w pracach Ligi Narodów i jej konferencjach emigracyjnych. Liczebne ograniczenie immigracji stało się dogmatem Ameryki, lecz w tym dogmacie wyłoniła się selekcja geograficzna wzgl. etnograficzna na korzyść krajów Europy północno - zachodniej, aby powoli przeradzać się w indywidualną selekcję według własnej oceny wśród licznego kontyngentu kandydatów europejskich. Wskutek konstelacji politycznej i ekomonicznej Ameryka od swego tradycyjnego hasła „otwartych drzwi“ zmierza w polityce wewnętrznej w kierunku coraz szczelniej zamykającej się bramy zarówno gospodarczej jak i immigra-cyjnej, zdobywając już faktyczne miano ziemi obiecanej (promised lana).

^ zarząd

^ KOLA

W KRAKOWIE C

*5

4s

*

ROZDZIAŁ XVI.

Ustawodawstwo i procedura immîgracyjna.

Ustawa z 5 lutego 1917 r. Bill Dillinghama. Procedura przyjazdu. — Kontrola sanitarna i administracyjna. — Detention Department. — Komisje do specjalnych badań. — Środki prawne. — Odchylenia od procedury kontrolnej. — Deportacja przed lądowaniem i po lądowaniu.—Organizacje dobroczynne. — Opinja o Ellis Island. — Projektowana procedura kontrolna.

Wobec immigracji europejskiej ustawodawstwo amerykańskie budowało coraz liczniejsze osobiste zapory, nie korzystając do ostatniej chwili z radykalnego środka, faktycznego ograniczenia lub zamknięcia immigracji. Dopiero bill Dillinghama przyniósł ograniczenie immigracji, redukując liczbę przybyszów do 3% ludności cudzoziemskiej, zamieszkałej w Stanach Zjednoczonych w r. 1910. Poprzednie ograniczenia utrzymane zostaty w mocy, a więc z pośród uprawnionych do lądowania w duchu poprzednio obowiązujących ustaw tylko 3°/₀ reflektantów zostaje w myśl billu Dillinghama dopuszczonych do Ameryki. Celem zapoznania się zatem z ustawodawstwem immigracyjnem należy omówić starsze ustawy, na których oparte zostało obecnie obowiązujące prawo kwoty.

W amerykańskiem ustawodawstwie immigracyjnem zasadniczem prawem jest ustawa z dnia 5 lutego 1917, reasumująca poprzednie bille immigra-cyjne w obszerną i wyczerpującą całość. Na cytowanie tej ustawy w całości nie pozwalają ramy niniejszej pracy, zaczem należy się ograniczyć do tłumaczenia lub streszczenia najwięcej interesujących niniejszy temat ustępów.

Sekcja pierwsza ustawy określa pojęcia cudzoziemca (alien), do którego odnoszą się przepisy prawne, następującemi słowy : „Alien w tym akcie obejmuje każdą osobę, nie będącą urodzonym lub naturalizowanym obywatelem Stanów Zjednoczonych“. Definicja nie dotyczy opodatkowanych mieszkańców i obywateli wysp, znajdujących się pod jurysdykcją Stanów Zjednoczonych. Według sekcji drugiej należy pobierać od każdego cudzoziemca, przybywającego do Stanów Zjednoczonych taksę w wysokości 8 doi., przy-^ czem dzieci poniżej lat 16, towarzyszące ojcu lub matce, nie podlegają tej opłacie. Dalsze ustępy sekcji dotyczą technicznej strony pobierania tego pogłów-nego (head tax) oraz zwalniają pewne kategorje osób od opłaty taksy, m. i. urzędników dyplomatycznych i konsularnych łącznie z orszakiem oraz cudzoziemców, zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych lub posiadających legalny domicyl w Kanadzie, Kubie, Nowej Fundlandji i Meksyku we wzajemnym kontakcie, nie przekraczającym jednak okresu 6-ciu miesięcy. Najwięcej interesująca jest sekcja trzecia, dotycząca cudzoziemców, wykluczonych od lądowania — o następującem skróconem brzmieniu :

„Następujące kategorje cudzoziemców mają wstęp do Stanów Zjednoczonych wzbroniony, mianowicie : idjoci, umysłowo niedołężni, umysłowo słabo rozwinięci, epileptycy, warjaci, osoby, które miały poprzednio jeden lub więcej ataków obłędu, osoby o wrodzonej niższości psychopatycznej; chroniczni alkoholicy, ubodzy, zawodowi żebracy, włóczęgi, osoby, dotknięte w jakiejkolwiek formie gruźlicą albo też chorobą, wzbudzającą wstręt, lub niebezpieczną i zaraźliwą; osoby, nie objęte żadną z wyżej wymienionych kategoryj, które zostaną uznane i skwalifikowane przez badającego lekarza jako umysłowo i fizycznie niezdolne, w wypadku, jeżeli rodzaj fizycznego niedomagania mógłby wpłynąć ujemnie na zdolności cudzoziemca do zarobkowania; osoby, karane sądownie za zbrodnię, przestępstwo lub wykroczenie przeciw moralności lub które się do takowych przyznały, poligamiści lub osoby, które praktykują poli-gamję lub wyznają albo też głoszą zasady poligamji, anarchiści lub osoby, które wyznają lub głoszą przewrót przez siłę lub obalenie rządu Stanów Zjednoczonych lub wszelkich form prawa lub które nie uznają albo też przeciwstawiają się zorganizowanym rządom lub które głoszą zasady zabójstwa osób urzędowych lub które głoszą lub namawiają do bezprawnego niszczenia cudzej własności, osoby, które są członkami lub stronnikami organizacyj, propagujących lub głoszących niechęć albo opór przeciw zorganizowanemu rządowi lub które głoszą albo uznają za obowiązek, konieczność lub właściwość — bezprawny napad lub zabójstwo osoby lub osób urzędowych, w szczególności niektórych lub też wogóle należących do rządu Stanów Zjednoczonych lub jakiegokolwiek innego zorganizowanego rządu w związku z jego lub ich chakte-rem oficjalnym lub które głoszą lub uczą zasady niszczenia cudzej własności ; prostytutki lub osoby, udające się do Stanów Zjednoczonych celem prostytucji lub w innych niemoralnych celach, osoby, które pośrednio lub bezpośrednio stręczą lub chcą stręczyć do nierządu lub też przywożą prostytutki lub osoby w celach prostytucji lub w innych niemoralnych celach, osoby, które utrzymują się z dochodów, pochodzących w całości lub w części z prostytucji, osoby, określone poniżej jako kontraktowi robotnicy, które zostały namówione, zachęcone lub zniewolone do emigracji do tego kraju wskutek propozycji lub obietnicy zajęcia niezależnie od tego, czy dana propozycja lub obietnica była prawdziwą czy też fałszywą lub na skutek umów ustnych, na piśmie lub drukowanych, wyraźnych lub domniemanych, dotyczących wykonywania jakiejkolwiek pracy w tym kraju, wykwalifikowanej lub niewykwalifikowanej ; osoby, które przybyły na skutek drukowanych, opublikowanych lub wydawanych w obcych krajach ogłoszeń, poszukujących robotników, osoby, które mogą stać się ciężarem publicznym, osoby, które zostały deportowane zgodnie z przepisami niniejszego prawa i które ponownie starają się o wjazd przed upływem roku od daty deportacji, za wyjątkiem o ile przed wejściem na okręt w obcym porcie lub przed próbą uzyskania wyjazdu z terytorjum sąsiadującego państwa, sekretarz pracy wyrazi zgodę na ich ponowne zgłoszenie się o przyjęcie; osoby, których bilety lub przejazd opłacony jest przez kogo innego, lub którym inne osoby dopomagały do przyjazdu, z wyjątkiem jeżeli jest stanowczo i zadowalająco stwierdzonem, że te osoby nie należą do jednej z wyżej wymienionych wyłączonych kategoryj, osoby, których bilety lub przyjazd jest opłacony pośrednio lub bezpośrednio przez jakąkolwiek korporację, stowarzyszenie, towarzystwo, zarząd miejski lub zagraniczny rząd ; osoby, ukrywające się na statkach {stowaway), za wyjątkiem tych, które normalnie mogłyby być przyjęte, o ile sekretarz pracy na to się zgodzi ; dzieci poniżej lat 16, przyjeżdżające nie w towarzystwie jednego lub obojga rodziców lub nie jadące do nich, za wyjątkiem, jeżeli według uznania sekretarza pracy takie dzieci mogą być przyjęte o ile nie zachodzi przypuszczenie, że mogą stać się publicznym ciężarem, a pozatem odpowiadają wymaganym warunkom...

Po upływie trzech miesięcy od przyjęcia niniejszego aktu, dodatkowo do cudzoziemców, którzy są obecnie przez prawo wykluczeni od przyjęcia do Stanów Zjednoczonych, następującym osobom winien być wzbroniony wstęp do Stanów Zjednoczonych: Wszystkim cudzoziemcom powyżej lat 16 fizycznie zdolnym do czytania, którzy nie potrafią czytać po angielsku lub w innym języku, włączając hebrajski i żydowski, jednakże z tern zastrzeżeniem, że każdy cudzoziemiec, odpowiadający warunkom przyjęcia lub dotychczas albo następnie legalnie przyjęty, lub obywatel Stanów Zjednoczonych może sprowadzić ojca lub dziadka w wieku powyżej lat 55, żonę, matkę, babkę niezamężną lub owdowiałą córkę, gdy odpowiadają innym warunkom przyjęcia, niezależnie od tego, czy potrafią czytać czy też nie, wymienieni krewni winni być przyjęci. Celem stwierdzenia, czy przyjeżdżający cudzoziemcy umieją czytać, inspektorowie immigracyjni winni być zaopatrzeni w arkusze przepisanego formatu, sporządzone pod kierownictwem sekretarza pracy, zawierające nie mniej niż 30 i nie więcej niż 40 słów, będących w ogólnem użyciu, drukowanych wyraźnie czytelnem pismem w jednym z różnych języków lub dialektów immigrantów. Każdy cudzoziemiec może wskazać język lub dialekt, w którym pragnie być egzaminowanym, i jest zobowiązany przeczytać wyrazy drukowane na arkuszu w tym języku lub dialekcie. Następujące kategorje osób winny być zwolnione od egzaminów czytania, mianowicie : Wszyscy cudzoziemcy, którzy w sposób zadowalający zapewnią właściwego urzędnika immigracyjnego lub sekretarza pracy, że starają się o przyjęcie do Stanów Zjednoczonych, ażeby uchronić się od religijnego prześladowania w kraju, w którym ostatnio stale zamieszkiwali, niezależnie od tego, czy takie prześladowanie będzie stwierdzone przez publiczne akty czy też przez prawo lub rządowe rozporządzenie, skierowane przeciw cudzo-ziemcowi lub rasie (narodowości), do której należy ze względu na swe wyznanie ; wszyscy cudzoziemcy, którzy zostali prawnie przyjęci do Stanów Zjednoczonych i przebywali w nich bez przerwy przez lat pięć i którzy powrócą do Stanów Zjednoczonych w ciągu 6 miesięcy od daty wyjazdu; wszyscy cudzoziemcy, przejeżdżający tranzytem przez Stany Zjednoczone; wszyscy cudzoziemcy, którzy zostali prawnie przyjęci do Stanów Zjednoczonych i którzy następnie tranzytem przejeżdżają z jednej części Stanów Zjednoczonych do innej przez obce ościenne terytorjum. Akt nie może wyłączać osób, pozatem popuszczczalnych, karanych za przestępstwa czysto polityczne, lub które przyznają się do popełnienia rzeczonych przestępstw lub ich propagowania.

Postanowienia niniejszego aktu, odnoszące się do uiszczania opłat za bilety lub przejazdy przez wszelkie korporacje, stowarzyszenia, towarzystwa, zarządy miejskie lub przez obce rządy, nie powinny dotyczyć biletów lub przejazdów cudzoziemców, będących w nieprzerwanym i bezpośrednim tranzycie przez Stany Zjednoczone do obcego ościennego terytorjum. Wykwalifikowani robotnicy jeżeli pozatem są dopuszczalni, mogą być sprowadzeni, jeżeli robotnicy tego rodzaju bez pracy nie mogą być znalezieni w tym kraju, przyczem kwestja konieczności sprowadzenia tego rodzaju wykwalifikowanych robotników w każdym poszczególnym wypadku winna być zdecydowana przez sekretarza pracy na skutek podania osób zainteresowanych, pod warunkiem, że odnośne podanie było zgłoszone przed rzeczonem sprowadzeniem i że decyzja sekretarza pracy została wydana po szczegółowem wysłuchaniu sprawy i po zbadaniu odnoszących się do sprawy faktów. Postanowienie niniejszego prawa, stosowane do pracy kontraktowej, nie powinno być uważane jako wyłączające zawodowych aktorów, artystów, prelegentów, lektorów, śpiewaków, pielęgniarek, księży wszelkich wyznań, profesorów uniwersytetów lub szkół, osób, należących do jakiejkolwiek uznanej naukowej profesji — oraz służby domowej. W każdym wypadku, kiedy prezydent uzna, że paszport, wydany przez rząd zagraniczny swoim obywatelom lub poddanym celem podróży do innych krajów niż do Stanów Zjednoczonych, kolonjalnych posesyj Stanów Zjednoczonych lub do sfery kanału panamskiego, jest używany celem umożliwienia właścicielowi przejechania na lądowe terytorjum Stanów Zjednoczonych ze szkodą dla istniejących warunków pracy, prezydent może takim obywatelom lub poddanym państwa, które wydało odnośne paszporty, odmówić zezwolenia, na wjazd na terytorjum kontynentalne Stanów Zjednoczonych z tego państwa, jego kolonjalnych posesyj lub ze sfery kanału panamskiego.

Cudzoziemcy, powracający po czasowej nieobecności do zastrzeżonego stałego miejsca zamieszkania w Stanach Zjednoczonych, gdzie przebywali nieprzerwanie przez 7 lat, mogą być przyjęci według uznania sekretarza pracy przy zachowaniu warunków, przez niego zastrzeżonych. W postanowieniach, odnoszących się do pracy kontraktowej i do egzaminów czytania, nie powinny się znajdować żadne przepisy, zabraniające, utrudniające lub ograniczające prawo cudzoziemskich wystawców lub osób, posiadających koncesje lub pozwolenie udział w jarmarku lub wystawie, uznanych przez akt kongresu, do sprowadzania do Stanów Zjednoczonych zakontraktowanych, pozatem odpowiadających przepisom przyjęcia obcych mechaników, rzemieślników, agentów lub innych pracowników, pochodzących z ich kraju, potrzebnych dla przygotowania, urządzenia lub prowadzenia jakiegokolwiek interesu upoważnionego lub dozwolonego na zasadzie koncesji lub zezwolenia, wydanego lub mogącego być wydanem przez rzeczony targ lub wystawę w związku z ich pracą przy zachowaniu warunków, postanowionych przez generalnego komisarza immigracji, zatwierdzonych przez sekretarza pracy, a dotyczących tak przyjęcia jak i wydalenia wspomnianych osób; generalny komisarz immigracji za zgodą sekretarza pracy wyda przepisy wykonawcze i określi konieczne warunki, włączając uwolnienie od wymaganej kaucji, a dotyczące wykonywania kontroli i normowania przyjazdu i wydalania osób, nie odpowiadających wymogom przyjęcia, które starają się o tymczasowy pobyt w Stanach Zjednoczonych. Postanowienia niniejszego prawa nie dotyczą akredytowanych urzędników rządów zagranicznych, jak również ich świt, rodzin i gości“.

Sekcje od 4 do 10 dotyczą postanowień karnych za przekroczenie ustawy zwłaszcza w zakresie importu prostytutek, robotników kontraktowych i innych osób od lądowania wykluczonych. Sekcja 11 omawia zarządzenia sanitarne na wypadek epidemji, a sekcja lia inspekcję immigrantów na okrętach w czasie podróży. Sekcja 12 nakłada na kapitana okrętu obowiązek przedkładania władzom immigracyjnym manifestów, obejmujących według wymogów ustawy następujące informacje, dotyczące przybyszów: „pełne nazwisko, wiek i płeć, stan cywilny, zawód lub zajęcie, opis personalny, zdolność pisania i czytania, narodowość (nationality), kraj urodzenia, rasę, kraj ostatniego stałego miejsca zamieszkania, nazwisko i adres najbliższego krewnego w kraju, skąd immigrant przybywa, port lądowania w Stanach Zjednoczonych, miejsce przeznaczenia poza portem lądowania, czy przybysz posiada bilet kolejowy do miejsca przeznaczenia, przez kogo przejazd został zapłacony, czy jest w posiadaniu 50 doi. — w przeciwnym razie ile posiada gotówki,-czy przybywa do krewnego czy przyjaciela, a w danym razie do jakiego’ krewnego lub przyjaciela — oraz ich dokładny adres ; czy był przedtem w Stanach Zjednoczonych względnie kiedy i gdzie, czy był kiedy w więzieniu, w domu ubogich, instytucji lub szpitalu w celu utrzymania lub leczenia, czy utrzymywał się z dobroczynności, czy jest poligamistą, anarchistą, osobą, która uważa za pożądany i głosi przewrót rządu Stanów Zjednoczonych i wszystkich form prawa przez siłę i gwałt względnie, która sprzeciwia się zorganizowanej formie rządu i jej nie uznaje, czy przybywa z powodu oferty, zachęty, obietnicy lub układu wyraźnego albo domniemanego, aby wykonywać pracę w Stanach Zjednoczonych, dalej umysłowy i fizyczny stan zdrowia przybysza, czy zdeformowany lub ułomny, a w danym razie jak długo i z jakiej przyczyny, czy przybywa z zamiarem powrotu do kraju, z którego przyjeżdża, po chwilowem zajęciu w Stanach Zjednoczonych — oraz takie szczegóły informacyjne, które mogą pomóc w ustaleniu, czy przybysz należy do wykluczonych kategoryj, wyszczególnionych w sekcji trzeciej niniejszej ustawy“. Dalszy ciąg tej sekcji dotyczy zwięzłych manifestów obywateli amerykańskich oraz manifestów powrotnych wszystkich osób, opuszczających Stany Zjednoczone, które kapitanowie okrętu przed odjazdem obowiązani są przedkładać władzom immigracyjnym.

Sekcja 13 zezwala na grupowanie osób, pochodzących z tej samej miejscowości — ze względów praktycznych — w listy, nie mogące obejmować więcej niż 30 osób, omawia sposób weryfikacji manifestów względnie list przez komendę okrętu i rewizji sanitarnej przez lekarza okrętowego. Sekcja 14 obejmuje postanowienia karne za niewykonanie powyższych przepisów, a sekcja 15 omawia odpowiedzialność kompanij okrętowych. Kompanje okrętowe ponoszą materjalną odpowiedzialność za swych pasażerów aż do chwili dopuszczenia do Ameryki wzgl. zwrócenia zpowrotem linji okrętowej. Odpowiedzialność ustawowa kompanij okrętowych jest duża i obejmuje koszta utrzymania, opieki szpitalnej, pogrzebu lub transportu powrotnego w razie deportacji, a nadto kary od 25 do 200 doi. — zależnie od decyzji władz immigracyjnych. Sekcja 16 dotyczy procedury kontrolnej, sanitarnej i administracyjnej. Co do kontroli sanitarnej ustawa orzeka: „Wszyscy cudzoziemcy, przybywający do portów Stanów Zjednoczonych, mają podlegać badaniu dwóch lekarzy, członków Publicznej Służby Zdrowia (Public Health Service). Każdy cudzoziemiec, uznany chorym umysłowo lub fizycznie, może odwołać się do Generalnego Zarządu Publicznej Służby Zdrowia oraz na własny koszt zawezwać lub powołać się na opinję lekarskiego eksperta. Kontroli administracyjnej dokonują dwaj inspektorzy immigracyjni, którym przysługuje prawo odbierania przysięgi oraz korzystania ze wszelkich środków dowodowych z własnej inicjatywy lub przy pomocy sądów“. Dalszy ciąg tej sekcji zawiera postanowienia karne za utrudnianie inspektorom immigracyjnym ich funcyj, a wreszcie postanawia: „Każdy cudzoziemiec, który egzaminującemu inspektorowi immigracyjnemu w porcie przybycia nie przedstawia się wyraźnie i bez wątpliwości, że jest uprawnionym do lądowania, będzie zatrzymany do badania przez komisję do specjalnych badań. W razie nieprzychylnej decyzji komisji, w wypadkach, w których odwołanie do sekretarza pracy przez tę ustawę jest dozwolone, cudzoziemca należy poinformować o tym środku apelacyjnym oraz o przysługującem mu prawie zastępstwa przy odwołaniu przez doradcę prawnego“.

Sekcja 17 omawia ustrój i miejsce urzędowania komisyj dla specjalnych badań, złożonych z 3 członków z pośród funkcjonarjuszy immigracyjnych.

Kompetencję komisji dla specjalnych badań ustawa określa słowy: „Komisje są uprawnione do decydowania, czy cudzoziemiec, słusznie zatrzymany, ma być dopuszczony do lądowania lub skazany na deportację. Wszystkie przesłuchania przed temi komisjami są zamknięte i dla publiczności niedostępne, lecz emigrant może jawić się towarzystwie jednego ze swych przyjaciół lub krewnych, zgodnie z przepisami, które będą ustalone przez sekretarza pracy. Komisje będą utrzymywały pełny i stały protokół z czynności i dowodów, przed niemi złożonych; decyzja dwóch członków komisji jest miarodajną, lecz zarówno cudzoziemiec jak i nie zgadzający się z orzeczeniem pozostały członek komisji może odwołać się przez komisarza immigracyjnego portu lądowania i przez generalnego komisarza immigracyjnego do sekretarza pracy“. Apel do sekretarza pracy wstrzymuje decyzję komisji do ostatecznego wyroku instancji apelacyjnej w Waszyngtonie, opartego na materjale dowodowym, przedłożonym komisji do specjalnych badań. O ile natomiast orzeczenie komisji „oparte jest na świadectwie lekarskiem, stwierdzającem suchoty w jakiejkolwiek formie, albo wstrętną lub niebezpieczną zaraźliwą chorobę oraz nieudolność fizyczną i umysłową, które włączają cudzoziemców do kategorji osób, na podstawie postanowień sekcji 3 wykluczonych od lądowania, to decyzja komisji do specjalnych badań jest definitywną i nie podlega anulowaniu“. Sekcja 18 określa, że cudzoziemcy, „przywiezieni do tego kraju z pogwałceniem prawa, mają być natychmiast odesłani zpowrotem do kraju, z którego przybyli, w tej samej klasie i na tych samych okrętach, które ich przywiozły, o ile sekretarz pracy nie orzeknie, że deportacja natychmiastowa nie jest praktyczna lub wskazana“. W dalszym ciągu sekcja zawiera postanowienia karne przeciw kompanjom okrętowym w razie niezastosowania się do powyższych zleceń oraz procedurę z osobami, skazanemi na deportację, a których deportacja chwilowo, np. ze względów sanitarnych lub potrzeby dowodu sądowego, została odroczona.

Doniosłe są postanowienia sekcji 19, dotyczące deportacji cudzoziemców już po wylądowaniu, o następującem brzmieniu: „Każdego czasu w ciągu pięciu lat po wylądowaniu cudzoziemiec, który w czasie lądowania należał do jednej lub kilku kategoryj osób, przez prawo wykluczonych; cudzoziemiec, który przybył lub znalazł się w Stanach Zjednoczonych z pogwałceniem tego lub innego prawa Stanów Zjednoczonych *) ; cudzoziemiec, któremu udowodniono, że po wylądowaniu propaguje lub szerzy bezprawne niszczenie własności, anarchję albo przewrót przez siłę i gwałt rządu Stanów Zjednoczonych lub wszystkich form prawa albo zabójstwo publicznych funkcjonarjuszy ; cudzoziemiec, który w ciągu 5 lat po wylądowaniu stanie się ciężarem publicznym z powodów ostatecznie nie stwierdzonych, że jawiły się już po wylądowaniu; — każdego czasu w ciągu trzech lat od wylądowania, cudzoziemiec, który przybył do Stanów Zjednoczonych drogą wodną, nie wyznaczoną przez władze immigracyjne, lub drogą lądową inną, aniżeli wskazaną przez generalnego komisarza immigracji jako miejsce wstępu dla cudzoziemców, albo w czasie niezgodnym z zarządzeniami władz immigracyjnych, lub który przybył do Stanów Zjednoczonych bez inspekcji, — będzie na zlecenie (warrant) sekretarza pracy ujęty i deportowany“. Do tej kategorji osób, zagrożonych deportacją, należą dalej cudzoziemcy, którzy dopuścili się występków przeciw moralności. Ustawa określa dokładnie kwalifikacje tego przestępstwa i grozi deportacją w niektórych wypadkach nawet wówczas, gdy od czasu wylądowania upłynęło więcej niż pięć lat.

19

1) Dotyczy praw, wykluczających Chińczyków. Wychodźtwo polskie.

Końcowe ustępy tej sekcji dotyczą wykonania wyroków karnych i defini- ■ tywnej kompetencji sekretarza pracy, orzekającej o deportacji.

Sekcja 20 określa, że deportacji należy dokonać do kraju, z którego » cudzoziemcy przybyli, albo do portu, w którym cudzoziemcy wsiedli na okręt, odchodzący do Stanów Zjednoczonych. Dalej sekcja orzeka : „Jeżeli i kroki deportacyjne wdrożone zostają w ciągu pięciu lat od wylądowania, deportacja łącznie z połową wszystkich kosztów, złączonych z transportem cudzoziemca do portu zesłania, odbywa się na rachunek przedsiębiorcy, stręczyciela i innej osoby, która bezprawnie zachęciła cudzoziemca do przybycia do Stanów Zjednoczonych, a jeśli ten fakt nie może być stwierdzony, koszta transportu do portu zesłania pokrywa się z funduszów rządowych; deportacja zaś od portów zesłania odbywa się na koszt kompanji okrętowej, na której okręcie cudzoziemiec przybył, a gdyby to nie okazało się wskazanem, na koszt rządowy. Jeżeli kroki deportacyjne zostają wdrożone po 5-ciu latach od wylądowania cudzoziemca i jeżeh deportacja spowodowaną została z przyczyn, wynikłych już po wylądowaniu, koszta jej pokrywa się z funduszów rządowych“. Końcowe ustępy tej sekcji zawierają postanowienia karne przeciw kompanjom okrętowym w razie niezastosowania się do zleceń deportacyinych, zarządzenia sanitarne, dotyczące deportacji, i warunki tymczasowego zwolnienia deportowanego od pobytu pod zamknięciem.

Sekcja 21 postanawia, że „cudzoziemiec, należący do wyłączonej kategorji z powodu obawy ciężaru publicznego, ze względu na fizyczną ułomność inną aniżeli suchoty lub wstrętna albo niebezpieczna choroba, o ile pozatem jest dopuszczalny, może w razie uznania sekretarza pracy uzyskać pozwolenie na lądowanie za złożeniem odpowiedniej i dostatecznej kaucji lub gwarancji, aprobowanej przez sekretarza pracy“. Dalsze ustępy tej sekcji dotyczą sposobu lokaty i zwrotu powyższych rękojmi. Sekcja 22 ustanawia pewne wyjątki dla cudzoziemca naturalizowanego lub mającego stałe miejsce zamieszkania w tym kraju, że „w razie sprowadzenia żony lub małoletnich dzieci, dotkniętych zaraźliwą chorobą, osoby te będą zatrzymane w sposób, określony przez sekretarza pracy, do chwili stwierdzenia, czy choroba jest łatwo uleczalna, względnie czy w razie lądowania nie będzie groźną dla otoczenia“. Sekcja określa dalej procedurę i koszta leczenia powyższej kategorji osób. Sekcje 23—28 dotyczą ustroju, kompetencji administracyjnej władz immigracyjnych i postanonowień karnych za naruszenie przepisów niniejszej ustawy oraz nadzoru sądów.

Ze stanowiska międzynarodowego doniosłe znaczenie posiada sekcja 29, o następującej osnowie : „Prezydent Stanów Zjednoczonych jest upoważniony w imieniu rządu Stanów Zjednoczonych zależnie od swego uznania zwołać międzynarodową konferencję w miejscu zgóry ustalonem lub wysłać osobnych przedstawicieli do kraju zagranicznego w celu uregulowania drogą międzynarodowego układu za radą i aprobatą senatu Stanów Zjednoczonych kontroli umysłowej, moralnej i fizycznej cudzoziemców przez amerykańskich konsulów lub innych rządowych funkcjonarjuszy Stanów Zjednoczonych w portach wyjazdu lub w innych miejscach — celem zabezpieczenia współpracy zagranicznych rządów na ich własnych terytorjach przed naruszeniem praw Stanów Zjednoczonych regulujących immigrację do tego kraju, celem zawarcia międzynarodowych układów, mogących przeciwdziałać immigracji cudzoziemców, którzy stosownie do praw Stanów Zjednoczonych są lub mogą być wykluczeni od lądowania w Stanach Zjednoczonych, a wreszcie w celu regulowania wszelkich spraw, dotyczących tej immigracji“.

Troskę czynników ustawodawczych o rozmieszczeniu przybyszów wyraża sekcja 30 słowy: „że ma być utrzymany wydział informacyjny w Urzędzie Immi-moc.

gracyjnym, a sekretarz pracy zaopatrzy go w biurową i inną konieczną po-Będzie obowiązkiem wspomnianego urzędu baczyć na korzystne roz-

mieszczenie (distribution) cudzoziemców, dopuszczonych do Stanów Zjednoczonych, pomiędzy różne stany i terytorja, pożądające immigracji. Należy prowa- . dzić korespondencję z właściwymi funkcjonarjuszami stanów i terytorjów, a wzmiankowany urząd będzie zbierał ze wszystkich dostępnych źródeł użyteczne informacje, dotyczące zasobów, produktów i przyrodniczych cech każdego stanu i terytorjum, będzie ogłaszał te informacje w różnych językach i rozdzielał publikacje między wszystkich dopuszczonych cudzoziemców na stacjach immigracyjnych Stanów Zjednoczonych oraz między inne osoby, które publikacje powyższe pragną nabyć“. Dalszy ciąg tej sekcji dotyczy stanowiska agentów, mianowanych przez stany, a urzędujących na stacjach immigracyjnych celem pozyskania dla stanu pożądanej kategorji przybyszów. Sekcje 31—37 zawierają postanowienia administracyjne i karne w sprawie lądowania załóg okrętowych, aby przeciwdziałać pod tym pozorem przemycaniu niepożądanych cudzoziemców. Końcowa wreszcie sekcja 38 ustala termin wejścia w życie ustawy z dniem 1 maja 1917 oraz znosi niektóre poprzednie ustawy, a inne zatrzymuje w mocy.

Z pośród billów ustawodawczych, dotyczących immigracji, a wydanych po wyżej omówionej ustawie zasadniczej, na szczególną uwagę zasługuje ustawa z dnia 16 października 1918 w sprawie deportacji anarchistów, a wreszcie obecnie obowiązujący bill Dillinghama t. j. prawo kwoty. Ustawa z dnia 16 października 1918 pod tytułem: „Akt, dotyczący wykluczenia i wydalenia ze Stanów Zjednoczonych cudzoziemców, którzy są członkami anarchistycznych lub podobnych organizacyj“, zajmuje się w 1 sekcji szczegółową analizą tego przestępstwa. Sekcja 2 orzeka, że cudzoziemiec, winny przynależności do kategoryj osób, w 1 sekcji określonych, ma być ujęty i deportowany bez względu na to, kiedy przystąpił do tej organizacji i jak długo bawi w Ameryce. Ustawa obostrza zatem rygory aktu z dnia 5 lutego 1917 roku, który wykluczał deportację po 5 latach pobytu w Ameryce. Końcowa sekcja 3 na wypadek powrotu określa karę więzienia do lat 5 i ponowną deportację.

Rezolucja kongresu z dnia 19 października 1920 r. wprowadziła w ustawach immigracyjnych pewne ułatwienia dla cudzoziemców, którzy zostali powołani lub dobrowolnie się zaciągnęli do służby w armji Stanów Zjednoczonych i w armjach, współwalczących po stronie Ameryki w ostatniej wojnie. Postanowienia tej rezolucji zasługują o tyle na wzmiankę, że dotyczyły również armji Hallera i z chwilą jej repatrjacji przestały być aktualne.

na

Bill Dillighama, zatwierdzony dnia 19 maja 1921, nosi tytuł: „Akt w celu ograniczenia immigracji cudzoziemców do Stanów Zjednoczonych“. Sekcja pierwsza ustala terminy „Stany Zjednoczone, cudzoziemcy“ — w duchu podobnym do określeń ustawy z dnia 5 lutego 1917 r. i wyjaśnia, że cytowany w tekście „Akt immigracyjny“ dotyczy ustawy z dnia 5 lutego 1917 r., a termin „prawa immigracyjne“ obejmuje zarówno Akt immigracyjny jak i inne ustawy, dotyczące immigracji. Najważniejsza sekcja 2 a, wprowadzająca prawo kwoty, postanawia, że „maksimum cudzoziemców z każdej narodowości Cnationality), dopuszczalne zgodnie z prawami immigracyjnemi do Stanów Zjednoczonych w każdym roku fiskalnym, ma być ograniczone do 3°/o liczby osób tej narodowości, urodzonych zagranicą, a zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych na podstawie cenzusu z r. 1910. To postanowienie nie dotyczy stępujących kategoryj osób, które nie będą wliczane do procentowych ram, wprowadzonych przez akt niniejszy:

19*

1.    Urzędnicy państwowi, ich rodzina, orszak, służba i funkcjonarjusze ;

2.    cudzoziemcy, którzy bez zatrzymania się przejeżdżają przez Stany Zjednoczone ;

3.    cudzoziemcy, prawnie dopuszczeni do Stanów Zjednoczonych, którzy później przejeżdżają z jednej części Stanów Zjednoczonych do drugiej przez obce kraje sąsiednie;

4.    cudzoziemcy, zwiedzający Stany Zjednoczone jako turyści lub chwilowo w celach handlowych albo dla przyjemności ;

5.    cudzoziemcy, przybywający z krajów, z których immigracja jest uregulowana zgodnie z traktatami i układami, dotyczącemi wyłącznie immigracji;

6.    cudzoziemcy, pochodzący z wykluczonego rejonu azjatyckiego, bliżej określonego w sekcji 3 Aktu immigracyjnego ;*)

7.    cudzoziemcy, którzy mieszkali bez przerwy przynajmniej przez 1 rok, bezpośrednio poprzedzający chwilę dopuszczenia do Stanów Zjednoczonych, w Kanadzie, Nowej Fundlandji, na Kubie, w Meksyku,. w krajach centralnej i południowej Ameryki lub na- przyległych wyspach ;

8.    cudzoziemcy poniżej lat 18, którzy są dziećmi obywateli amerykańskich“.

cen-

Sekcja 2 b orzeka, że „dla celów niniejszego Aktu narodowość (nationality) należy określać według kraju urodzenia, traktując jako odrębne kraje te kolonje i posiadłości państw, które w cenzusie z r. 1910 znalazły osobne wyszczególnienie“. Sekcja 2 c zleca sekretarzowi stanu, sekretarzowi handlu i sekretarzowi pracy łączne opracowanie skali procentowej na podstawie zusu i określa procedurę na wypadek zmiany politycznego statutu państw. Sekcja 2d orzeka: „Gdy maksymalna kwota cudzoziemców pewnej narodowości, jaka może być dopuszczoną w ciągu roku fiskalnego w myśl tego Aktu, została wyczerpaną, pozostali cudzoziemcy tej narodowości, którzy w ciągu tego samego roku fiskalnego starają się o dopuszczenie, mają zostać wykluczeni, z poniższemi zastrzeżeniami, że liczba cudzoziemców pewnej narodowości, która może być dopuszczoną w ciągu miesiąca, nie może przekraczać 20% kwoty, przyznanej w ciągu roku fiskalnego, dalej, że cudzoziemcy, powracający z chwilowej wizyty zagranicą; cudzoziemcy, będący zawodowymi aktorami, artystami, prelegentami, śpiewakami, pielęgniarkami, duchownymi wszystkich wyznań, przeorami kolegjów i seminarjów; cudzoziemcy, należący do jakiegokolwiek uznanego i wyszkolonego zawodu, oraz cudzoziemcy, zatrudnieni jako służba domowa, jeżeli pozatem posiadają warunki^lopuszczenia, mogą być dopuszczeni na wypadek przyjazdu bez względu na maksymalną kwotę miesięczną lub roczną, lecz cudzoziemcy tej kategorji, o ile przybywają przed wyczerpaniem kwoty, będą wliczani do ram procentowych, przez niniejszy Akt określonych; wreszcie, że w wykonaniu tego aktu w granicach możliwości należy przyznawać pierwszeństwo żonom, rodzicom, braciom, siostrom, dzieciom poniżej lat 18 i narzeczonym 1) obywateli Stanów Zjednoczonych; 2) cudzoziemców, zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych, którzy w sposób, przez prawo przewidziany, złożyli podania celem uzyskania pełnego obywatelstwa; 3) cudzoziemców, wybieralnych do obywatelstwa Stanów Zjednoczonych, którzy kiedykolwiek służyli w lądowych i morskich siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych w okresie od 6 kwietnia 1917 roku do 11 listopada 1918 roku, włączając obie daty, i honorowo zostali z tych sił zwolnieni“.

Sekcja 3 zleca generalnemu komisarzowi immigracji opracować za aprobatą sekretarza pracy zarządzenia wykonawcze do powyższej ustawy oraz zestawienia statystyczne, wynikłe z zastosowania tej ustawy, dla użytku kom-panij okrętowych i placówek dyplomatycznych i konsulurnych Stanów Zjed-

1) Ta część 3 sekcji została w tłumaczeniu pominiętą.

noczonych. Sekcja 4 orzeka, że postanowienia niniejszej ustawy uzupełniają, a nie znoszą innych praw immigracyjnych. Końcowa wreszcie sekcja 5 określa moc obowiązującą ustawy na czas do 30 czerwca 1922 r., a więc na przeciąg¹ jednego roku. Powyższa ustawa rezolucją kongresu z dnia 11 maja 1922 r. została przedłużona na przeciąg¹ dalszych dwóch lat, t. j, do 30 czerwca oraz uzupełniona w dwóch kierunkach. Najpierw nałożona została grzywna w wysokości 200 doi. na kompanje okrętowe za każdego cudzoziemca, przywiezionego do Ameryki z pogwałceniem billu Dillighama, oraz dodatkowa kara w formie zwrotu takiemu cudzoziemcowi przez kompanję kosztów przejazdu. Druga poprawka do tej ustawy rozszerza wymóg pobytu (residence) w krajach Nowego Świata (Kanada, Nowa Fundlandja, Kuba i Meksyk) z jednego roku na lat pięć z powodu rozpowszechnionej praktyki, że tą drogą wielu cudzoziemców usiłowało obejść postanowienia prawa kwoty.

1924 r„

Stosownie do postanowienia, zawartego w sekcji 2 c omawianego billu, opracowana została 3-procentowa stopa dla poszczególnych państw i krajów według następującej skali :

Kwota :

Miejsce urodzenia:

Czechosłowacja

288

7.451

1.563

302

14.282

Gdańsk

301

Danja ...............

Finlandja...............

Fiume...............

Francja ................

Niemcy...............

Grecja...............

Węgry...............

Włochy...............

Luksemburg..........,    .    .

Holandja...............

Norwegja..............

Polska¹) ..........t .    .    .

Portugalja..............

Rumunja ..............

Rosja łącznie z Syberją.........

Hiszpanja......:.......

Szwecja ..............

Szwajcarja..............

Anglja...............

Jugosławja ..............

Reszta Europy: Andora, Gibraltar, Lichtenstein, Malta, Kłajpeda, Monaco, S. Marino i Islandja

Armenja .    ,............

Palestyna

Syrja................

Turcja europejska i azjatycka (łącznie ze Smyrną)

5.694

3.921

71

92

3.607

2.520

7.419

34.284

912

20.042

UlOUlOOOO

VO O 40 40 40

Miejsce urodzenia:

Kwota :

Ю I-¹

Reszta Azji, Persja, Rhodos, Cypr i inne kraje, nie wchodzące do wykluczonego rejonu azjatyckiego O.............

Afryka...............

Australja ..............

Nowa Zelandja............

Wyspy Atlantyku ...........

Wyspy Pacyfiku............

356.995

Razem

Doniosłe znaczenie dla interpretacji powyższej ustawy posiada zarządzenie wykonawcze generalnego komisarza immigracji, wydane dnia 3 czerwca 1921 r. Według tego zarządzenia, decydującem dla określenia przynależności cudzoziemca w kwocie immigracyjnej jest miejsce urodzenia, bez względu na zmiany, jakie w konfiguracji państw od r. 1910 nastąpiły, o ile one przez rząd Stanów Zjednoczonych nie zostały uznane²). Następnie zarządzenie komentuje sekcję 2 zasadniczej ustawy, dotyczącą osób, wyłączonych od zaliczenia do kwoty. Urzędnicy immigracyjni są więc obowiązani dokładnie badać osoby, przejeżdżające przez Stany Zjednoczone, aby pod pozorem tranzyta nie dopuszczać reflektantów na stały pobyt. Dla cudzoziemców, objętych sekcją 2 a poz. 3, termin dokonywania podróży ustalony został na 60 dni, przyczem wyjazd i powrót ma nastąpić w tern samem miejscu. Cudzoziemcy, którzy przybywają do Stanów Zjednoczonych dla turystyki, handlu i przyjemności zgodnie z sekcją 2 a poz. 4, nie mogą przekraczać terminu 6 miesięcy, natomiast w razie zaniechania zamierzonej wizyty będą wliczeni do kwoty.

Ważniejszy jest komentarz do sekcji 2 d, dotyczący osób, dopuszczalnych pQmimo wyczerpania kwoty, a więc cudzoziemców, powracających z chwilowej wizyty zagranicą, służby domowej i osób o wykształceniu fa- ² 3

1908

po-

chowem. Według opinji tego komentarza „chwilowa wizyta zagranicą oznacza pobyt w obcym kraju bez pozbycia się dawnego domicylu przez okres, nie przekraczający sześciu miesięcy“. Cudzoziemiec, który pozostaje zagranicą ponad sześć miesięcy, podpada pod przypuszczenie, że opuścił swój domicyl w Stanach Zjednoczonych. Jednakże przypuszczenie może być zmienione przez przedłożenie zaprzeczających dowodów, a zadowalających właściwych urzędników immigracyjnych. Natomiast służbą domową w opinji komentarza są tylko cudzoziemcy, „którzy faktycznie byli zatrudnieni albo w Stanach Zjednoczonych albo w zagranicznym kraju, w domu osoby lub osób, którym towarzyszą lub do których w Stanach Zjednoczonych przybywają, aby dalej kontynuować to zajęcie“. Obecnie omawiane zarządzenie nie komentuje osobno, jakie kategorje osób poza wyszczególnemi w sekcji 2 d podpadają jeszcze pod pojęcie „jakiegokolwiek uznanego i wyszkolonego zawodu“ (any recognized learned profession), pozostawiając dość szerokie pole interpretacji dla fukcjonarjuszy immigracyjnych. Ten rys ustawodawczy komplikują wyroki sądów amerykańskich, stojących szkańców Stanów Zjednoczonych. Z tych wyroków zasługują że reemigrant bez względu na kwotę może przywieźć żonę i dzieci do lat 16, a nawet 18, że osoba, dopuszczalna do Ameryki z tytułu swych kwa-lifikacyj zawodowych, bez względu na kwotę może przyjechać z żoną, że prawo kwoty nie wpływa na przyjazd żony, zaślubionej per procura. Są to precedensy, wydane przez sądy w miastach portowych, które obowiązują władze immigracyjne i ułatwiają przyjazd zwykle do chwili dość długiej, zanim w toku instancji nie zostaną przez Najwyższy Sąd Stanów Zjednoczonych uchylone.

na straży praw konstytucyjnych mie-na uwagę decyzje,

Amerykańskie ustawodawstwo immigracyjne z powodu niejasnego sformułowania takich pojęć, jak prawdopodobieństwo stania się ciężarem publicznym (likely to become a public charge), nieudolność fizyczna lub umysłowa do pracy zarobkowej (physical or mental disability), robotnicy kontraktowi (contract laborers), wyszkolony zawód (learned profession), pobyt zagranicą (absence) — otwiera obszerne pole do swobodnej interepretacji o dopuszczalności przybysza. W ramach więc przepisów immigracyjnych posiadają organy wykonawcze dość szeroką swobodę i władzę dyskrecjonalną w doborze przybyszów według swego uznania i potrzeb kraju nawet wówczas, gdy kwota nie została przekroczoną. W każdym razie ryzyko, towarzyszące stale immigrantowi w podróży, okupionej często najcięższemi ofiarami i wysiłkami, dopiero wyżej cytowaną rezolucją kongresu z r. 1922 zostało poczęści złagodzone wskutek nałożenia kary na kompanje okrętowe w formie zwrotu niedopuszczonym przybyszom poniesionych kosztów podróży. Zatem kompanje okrętowe są niezwykle czułym aparatem na wszelkie zmiany ustawodawcze i wyroki sądowe, stając się niejako głównym kontrolorem i motorem ruchu wychodźczego do Ameryki.

Przechodząc do omówienia procedury przyjazdu, należy podkreślić, że w skomplikowanym podziale atrybucyj państwowych między rząd federalny i stany, ustawodawstwo i administracja immigracyjna należy do kompetencji federalnych władz i czynników ustawodawczych. Wnioski ustawodawcze w sprawach immigracyjnych, zanim przejdą na plenum kongresu, przechodzą przez obrady Komisji Immigracyjnej i Naturalizacyjnej izby repre- . zentantów i senatu. Komisja izby niższej składa się z 11 członków, a komisja izby wyższej z 7 członków. Na czele komisyj stoją przewodniczący, długoletni eksperci w sprawach immigracyjnych i od nich wnioski ustawodawcze komisji otrzymują zwykle swą nazwę, np. bill Johnsona, bill Dillinghama i t. p. Po zatwierdzeniu wniosku przez obie izby uchwała kongresu nabiera mocy obowią-

żującej dopiero po aprobacie prezydenta, a dla oceny amerykańskich stosunków legislacyjnych jest charakterystyczną rzeczą, że w ciągu ostatniego ćwierćwiecza większość uchwał kongresu, wprowadzających ograniczenia immigra-cyjne, spotykała się z wetem (veto) prezydentów. Administracja immigracyjna należy do resortu Departamentu Pracy. W skład tego departamentu wchodzi jako osobna jednostka Urząd lmmigracyjny (Bureau of Immigration), na czele którego stoi generalny komisarz immigracji (Commissioner General of Immigration).

Generalnego komisarza immigracji mianuje prezydent na wniosek i za zgodą senatu. Podległy komisarzowi generalnemu Urząd lmmigracyjny stanowi wyższą władzę administracyjną, która kontroluje podległe stacje immi-gracyjne, wymierza kary pieniężne na kompanje, naruszające ustawy amerykańskie, oraz prowadzi dokładną statystykę immigracyjną i jej wyniki ogłasza w miesięcznych i rocznych raportach. Na historyczną już uwagę w Urzędzie Immigracyjnym zasługuje Wydział Informacyjny, który ma na celu propagować rozmieszczenie przybyszów między różne stany, aby przeciwdziałać narodowemu grupowaniu się. Obecnie działalność tego Wydziału ze względu na familijny charakter immigracji jest z konieczności nikła, zaczem i sprawozdania jego od 3 lat przestały się ukazywać w rocznych raportach generalnego komisarza immigracji.

Organami wykonawczemi, z któremi immigrant styka się bezpośrednio, jest aparat inspekcyjny na kilkudziesięciu stacjach granicznych zarówno morskich jak i lądowych. Zależnie od rozmiarów ruchu immigracyjnego liczą stacje graniczne od kilku funkcjonarjuszy do potężnego aparatu w N. Jorku, obejmującego przeszło pół tysiąca pracowników. Większe stacje immi-gracyjne stoją pod kierunkiem komisarzy immigracyjnych, mniejsze mają na czele inspektorów wzgl. nadrewizorów immigracyjnych. Personel większych stacyj immigracyjnych składa się z komisarza immigracyjnego, inspektorów, lekarzy, kancelistów (clercs), tłumaczy i służby. Stacje immigracyjne stanowią zwykle odseperowane od świata zewnętrznego ubikacje, wyposażone w sypialnie, jadalnie, szpitale, słowem w cały aparat do kontroli, umieszczenia i leczenia immigrantów. Na wschodnim brzegu Ameryki stacje immigracyjne dla przybyszów z Europy istnieją w następujących portach : Nowy Jork, Boston, Providence, Filadelfja, Baltimore, Key West, New Orleans i Galveston. Wśród stacyj immigracyjnych dominujące stanowisko zajmuje Nowy Jork, który z całej fali immigracyjnej 75°/₀, a z emigracji europejskiej przeszło 90°/o przepuszcza przez swe wrota. Dlatego omawiając procedurę przyjazdu do Ameryki, można ograniczyć się do stosunków w Nowym Jorku, jako bezsprzecznie najlepiej ilustrujących formalności, z przybyciem związane. Należy jednak podkreślić, że wyposażenie mniejszych stacyj immigracyjnych w ubikacje kontrolne jest lepsze ze względu na mały ruch tranzytowy.

Natomiast stacja immigracyjna w N. Jorku, umieszczona na małej wyspie Eljasza (Ellis Island), położonej w zatoce Nowojorskiej, pod względem urządzeń recepcyjnych dla przybyszów, a poczęści z powodu skoncentrowania w niej ruchu immigracyjnego, zdobyła sobie już tradycyjne miano „wyspy łez“. Jest to czyściec, przez który przejść musi każdy wychodźca, aby dostać się do amerykańskiego raju, jak tę wysepkę w swej książce Józef Okołowicz plastycznie określa. Wysepka ta ma już długą, dość tragiczną hi-storję, a przecież jest ciągle przedmiotem gorących debat po obu stronach oceanu. Leżąc w cieniu potężnej statui wolności (Statue of Liberty), symbolu wolnej ziemi, Ellis Island swą nazwą „wyspy łez“ stwarza ciekawy kontrast, narzucający się u wstępu do Ameryki. Ellis Island podzielona jest na trzy grupy okazałych budynków ; pierwszą stanowią gmachy, w których mieszczą

Przed powołaniem się na bezstronną opinję, dotyczącą stosunków na Ellis Island, należy najpierw omówić procedurę przyjazdu i miejscową kontrolę. Cudzoziemcy, udający się do Ameryki, muszą legitymować się posiadaniem paszportu swego rządu. Przed wojną przymus paszportowy w Ameryce nie obowiązywał. Dopiero podczas wojny zarządzeniem administracyjnem z dnia 26 lipca 1917 wprowadzony został obowiązek posiadania paszportu swego państwa, opatrzonego wizami dyplomatycznych lub konsularnych reprezentantów Ameryki. Po wojnie kongres rezolucją z dnia 3 marca 1921 r. przedłużył dalszą praktykę systemu wizowego aż do odmiennej decyzji prezydenta lub kongresu. Stanowisko konsulów amerykańskich w sprawach immigracyjnych jest mało zdecydowane. Zasadniczo konsulom nie przysługuje prawo odmowy wizy z przyczyn, ustawami immigracyjnemi przewidzianych. Zatem konsul osobie, zdaniem jego, niepożądanej Stanach Zjednoczonych, może uniemożliwić wstęp dopiero zapomocą telegraficznego powiadomienia Departamentu Stanu w Waszyngtonie. Wiza konsularna posiada raczej fiskalny aniżeli kontrolny charakter i faktycznie dla władz immigracyjnych nie posiada większego znaczenia. Wskutek tego daje się zauważyć pewna rozbieżność między administracją konsularną, podległą Departamentowi Stanu, a administracją immigracyjną, podległą Departamentowi Pracy. Dopiero bill Dillinghama, wprowadzając uprzywilejowane kategorje krewnych, rozszerzył atrybucje konsulów, pozwalając im wpływać donioślej na skład personalny wychodźców. Dla ułatwienia konsulatom w Europie dokładnej orjentacji o prawach immigracyjnych została stworzona instytucja osobnych ekspertów immigracyjnych, którzy w charakterze wicekonsulów zostali przydzieleni do konsulatów w Kopenhadze, Warszawie, Berlinie, Neapolu, Konstantynopolu i Londynie.

się sale do badań, kancelarje, poczekalnie, magazyny, sypialnie i jadalnie dla immigrantów, drugą szpitale, a trzecią, skromniejszą, mieszkania dla urzędników.

i'

HM.

fit/ W

■i

w ii

",

kW

Reflektanci na wyjazd do Ameryki muszą najpierw uzyskać paszport od swego rządu, a następnie starać się o nabycie wizy amerykańskiej. Wobec współczesnej zgodnej z ustawodawstwem amerykańskiem immigracji „familijnej“, do aplikacji o wizę załącza się zwykle t. zw. affidavit, t. j. zaprzysiężone notarjalnie zeznanie krewnych, którzy szczegółowo określają swoje położenie materjalne oraz składają równocześnie deklarację, że mogą i mają środki na zapewnienie utrzymania sprowadzonej osobie. W wypadkach wątpliwych aplikacje są przedkładane Departamentowi Stanu do zadecydowania. W razie dość często praktykowanego sfałszowania wizy, immigranci, chociażby nie ponosili winy w przestępstwie, są od lądowania wykluczeni. Po uzyskaniu wizy następuje rejestracja okrętowa, kontrola sanitarna, a wreszcie wyjazd, zwykle na podstawie karty okrętowej, zgóry przez krewnych opłacanej, t. zw. prepaidu, o czem obszerniej będzie mowa w następnym rozdziale.

Przy zbliżaniu się okrętu do portu w N. Jorku najpierw jawią się na pokładzie federalni urzędnicy kwarantanny, celem dokonania inspekcji sanitarnej, czy wśród podróżnych nie grasuje jaka choroba epidemiczna. W razie stwierdzenia choroby zakaźnej okręt musi odbyć na wyspie Hoffmana kwarantannę, trwająca zwykle 2 tygodnie. Po kontroli sanitarnej przybywają przedstawiciele urzędu celnego (Custom House) dla załatwienia formalności celnych, oraz urzędnicy immigracyjni, a więc inspektorowie immigracyjni i lekarz federalnego Wydziału Służby Zdrowia. Kontrola immigracyjna po wejściu na okręt zajmuje jeden z głównych salonów pierwszej klasy i rozpoczyna inspekcję pasażerów. Obywatele amerykańscy są najpierw egzaminowani i z chwilą, gdy obywatelstwo ich zostało stwierdzone, otrzymują karty, upoważniające ich do opuszczenia okrętu zaraz po zawinięciu do przystani. Równocześnie bada lekarz dość powierzchownie cudzoziemskich pasażerów pierwszej i drugiej klasy, a następnie inspektorowie immigracyjni po ukończeniu egzaminu obywateli amerykańskich przechodzą do pasażerów cudzoziemców I i II kl., przed chwilą kontrolowanych przez lekarza. Cudzoziemcy, którzy przeszli przez oba badania, otrzymują również kartki, upoważniające ich do opuszczenia okrętu. Natomiast cudzoziemcy, którzy nie przeszli zadowalająco obu egzaminów, a zwłaszcza, jeżeli są podejrzani, że przybyli w droższej klasie, aby uchylić się od rygorów właściwej inspekcji immigracyjnej, są zatrzymani, a następnie przewiezieni na Ellis Island, gdzie podlegają dalszym badaniom. Po przybyciu na Ellis Island stają przed komisją do specjalnych badań, która może im dać pozwolenie do natychmiastowego lądowania, może ich sprawę odłożyć do dalszego zbadania lub też zabronić im wstępu do Stanów Zjednoczonych, pozostawiając prawo apelu do Waszyngtonu.

drugi przechodniów, znacząc podejrzanych kredą. Na dalszym

raz

Pasażerów trzeciej klasy nie bada się na okręcie, lecz pc* przybyciu do portu na małych statkach przewozi na Ellis Island. Zależnie od stopnia przepełnienia na Ellis Island immigranci są umieszczeni w osobnych sypialnych ubikacjach i oczekują swej kolejki badania, albo wprost z okrętu przechodzą do kontroli immigracyjnej. Kontrola odbywa się w olbrzymiej sali, podzielonej przepierzeniami z drutu. Wchodząc, immigranci posuwają się kolejno wśród czterech korytarzy drucianych, u wylotu których stoi 4 lekarzy, kontrolujących powoli przechodniów. Zwracają szczególną uwagę na ręce, oczy, uszy, choroby płucne i skórne. W razie podejrzanych objawów, rzadko po powierz -chownem bodaj badaniu, znaczą delinkwenta kredą, określając rodzaj niedomagania. Z czterech przepierzeń przechodzą immigranci następnie w dwa korytarze, u wylotu których stoją pod widnemi oknami znowu 2 lekarze i badają po

etapie urzędnik dzieli nadchodzącą grupę immigrantów na część niemarkowaną kredą, która posuwa się osobnym korytarzem do inspekcji administracyjnej, oraz część oznaczoną kredą, którą kieruje się osobno do dalszej inspekcji sanitarnej. Zwykle 20°/o immigrantów przechodzi w ten sposób ściślejszą rewizję lekarską, która odbywa się przy ewent. współudziale pielęgniarek w salach osobnych dla niedomagań fizycznych i umysłowych. Drugie badania kończą się albo zwolnieniem immigranta jako zdrowego i skierowanie go do inspekcji administracyjnej, lub przesłaniem do innego działu inspekcji sanitarnej, albo zatrzymaniem do dalszej obserwacji w Detention Department, lub wreszcie po sporządzeniu diagnozy odesłaniem do szpitala. Inspekcja sanitarna jest surowa i przykra, trwa czasem kilka tygodni i miesięcy, a w razie stwierdzenia suchot, zaraźliwej i niebezpiecznej lub nieuleczalnej choroby, delinkwenta czeka bez względu na wynik inspekcji administracyjnej przymusowa deportacja. Orzeczenia lekarskie oparte są na diagnozach, często mało

zgodnych z opinją lekarzy europejskich, a nawet nie są odosobnione surowe wyroki, że np. przestrach badanego traktuje się jako chorobę serca.

Po przejściu inspekcji sanitarnej drugim etapem badań jest inspekcja administracyjna przed dwoma inspektorami immigracyjnemi, przed którymi znajduje się spis pasażerów, przybyłych na danym okręcie, oraz manifesty, dotyczące immigrantów, a wypełnione przez kompanję okrętową. Inspektorowie kontrolują paszporty, a następnie przez zadawanie różnych pytań starają się sprawdzić zgodność zeznań, złożonych przez kompanję w manifeście. Jeżeli immigrant się pląta w swych zeznaniach, daje odpowiedzi niejasne lub niezgodne z manifestem, nie ma dostatecznej do dalszej podróży gotówki, adresu krewnych lub wzbudza przypuszczenie o naruszeniu ustaw immigra-cyjnych, zostaje chwilowo zatrzymany (temporalily detained) do czasu usunięcia formalnych braków, a więc np. uzyskania potrzebnych na podróż funduszów, lub zostaje sklasyfikowany jako podejrzany i oczekuje w Detention Department dalszych dochodzeń przed komisją do specjalnych badań.

Do inspekcji administracyjnej wchodzi — jako osobna funkcja — egzamin z czytania. W tym celu immigrant powyżej 16 lat otrzymuje specjalną kartę od inspektora, zawierającą drukowany wyjątek z Biblji w różnych językach, a nawet narzeczach, którą powinien poprawnie przeczytać. Jeżeli nie uczyni zadość temu wymaganiu, zostaje zatrzymany do dalszej dyspozycji. Jeżeli weźmie się pod uwagę zawiłość przepisów immigracyjnych oraz ilość punktów, wymagających badania, na uznanie zasługuje szybkość, z jaką inspektorzy orzekają o losie przybyszów. Wskutek praktyki inspektorzy mają duży zmysł śledczy, który z powodu przepracowania nie chroni ich jednak od licznych pomyłek, tern więcej, że czynny przy sanitarnem i administracyjnem badaniu tłumacz niezawsze włada dostatecznie językiem immigranta i niewłaściwym przekładem zeznań naraża go czasem na przykre następstwa.

Immigranci, zatrzymani na którymkolwiek etapie egzaminacyjnym, o ile nie zachodzi potrzeba odesłania ich do szpitala, zostają odprowadzeni do wspomnianego już Detention Department, gdzie oczekują dalszego śledztwa przed komisją do specjalnych badań (Board of Special Inquiry). W międzyczasie zatrzymani z powodu niedomagań fizycznych wzgl. umysłowych podlegają szczegółowym oględzinom lekarskim, których wynik zostaje przedłożony komisji. Skład, atrybucje i procedura komisji częściowo już omówione zostały w sekcji 17 ustawy z dnia 5 lutego 1917 r., tłumaczonej na wstępie niniejszego rozdziału. Obowiązkiem komisji jest możliwie najszybsze przesłuchanie i decydowanie w wątpliwych sprawach. Komisje, których liczba na Ellis Island jest zmienna zależnie od natężenia ruchu immigracyjnego, są w posiadaniu wszystkich faktów, zebranych podczas pierwszych badań. Komisja może się ograniczyć do faktów już zebranych lub przystąpić do dalszych przesłuchań delinkwenta i na podstawie zeznań przeprowadzić badania w miejscach wskazanych lub u osób, na które immigrant się powołał. Przesłuchania, prowadzone zwykle przy pomocy tłumacza, są zamknięte, lecz

Gdy więc immigrant przejdzie zadowalająco przez wszystkie egzaminy, otrzymuje pozwolenie na lądowanie. Jeżeli celem jego jest Nowy Jork, przewożą go na małym statku do miasta i tu się kończy kontrola urzędników immigracyjnych. Jeżeli jedzie bez krewnych do dalszych miejscowości kraju, zostaje oddany pod opiekę reprezentanta dotyczącej kompanji okrętowej (landing agent), który nabywa bilet kolejowy i grupy immigrantów, jadących w tym samym kierunku, na barkach przewozi do stacji kolejowej. Każdy przybysz na surducie ma kartkę z wypisanem miejscem przeznaczenia, a obowiązkiem konduktora kolejowego jest wysadzić go na właściwej stacji.

immigrant może domagać się dopuszczenia jednego krewnego lub przyjaciela oraz ma prawo powołania św iadków i przedłożenia potrzebnych dokumentów. W tym celu przesłuchania powtarzają się nieraz kilkakrotnie. Zarówno immigrant jak i świadkowie zeznają pod przysięgą. Każdemu z trzech członków komisji przysługuje prawo zadawania pytań, a zeznania spisuje kancelista do protokołu. Na podstawie zebranego materjału dowodowego komisja rozstrzyga, czy immigrant ma być wpuszczony wzgl. deportowany. Komisja decyduje większością głosów, lecz członek, nie zgadzający się z orzeczeniem, może wnieść apelację o zmianę wyroku do sekretarza pracy w Waszyngtonie. W razie nieprzychylnej decyzji immigrant ma podobne prawo apelacji, a przewodniczący komisji obowiązany jest powiadomić go zaraz o tym środku prawnym i zlecić zanotowanie tego faktu w protokole łącznie z adnotacją, czy immigrant zdecydował się na wniesienie apelacji. Immigrant może apelować sam bezpośrednio lub przez krewnego, przyjaciela albo organizacje i stowarzyszenia, dopuszczone na stację immigracyjną. Termin do wnoszenia apelacji wynosi 48 godzin od ogłoszenia decyzj', po tym terminie apelacja może być odrzuconą. Nie mają prawa do apelacji immigranci, nie dopuszczeni do lądowania na podstawie choroby, ustawowo pociągającej przymusową deportację. Na skutek wniesienia apelacji deportacja jest odłożona, a immigrant zatrzymany na stacji immigracyjnej aż do chwili nowej decyzji w jego sprawie.

Dla większego pośpiechu w załatwianiu spraw apelacyjnych, w styczniu 1922 r. sekretarz pracy zorganizował w Waszyngtonie specjalną komisję pomocniczą do rozpatrywania i wyrokowania we wszystkich sprawach immigra-cyjnych, wniesionych do niego drogą apelacji. Komisja {Board of Review) jest faktycznie sądem apelacyjnym, złożonym z pięciu członków, badającym i orzekającym większością głosów w sprawach, które przeszły przez niższe instancje immigracyjne. Wyniki swych zapatrywań przedkłada komisja do ostatecznej decyzji sekretarzowi pracy lub jego asystentowi. Odmowna decyzja jest wyrokiem deportacji dla zatrzymanego immigranta. Zauważyć należy że w r. 1922 była próba zorganizowania wydziału komisji apelacyjnej na Ellis Island dla śpieszniejszego traktowania w toku instancji spraw immigra-cyjnych, próba pożądana, lecz nie zrealizowana poczęści z powodu protestu palestry waszyngtońskiej, zainteresowanej w zastępstwie przed komisją apelacyjną niedopuszczonych do lądowania wychodźców.

W tej procedurze kontrolnej należy omówić zwięźle pewne wyjątki oraz specjalne traktowanie różnych kategoryj przybyszów, a więc familij, kobiet, dzieci, cudzoziemców zamieszkałych w Ameryce i studentów. Wśród osób, skazanych na deportację, ustawa przewiduje czasowe dopuszczenie, „gdy ono jest naglącą koniecznością wzgl. gdy odmowa prośby sprowadziłaby niezwykłe i duże przykrości na osobę, na deportację skazaną“. Wymaganem jest złożenie papierów wartościowych, gotówki i innych równie pewnych gwarancyj, że cudzoziemiec we właściwym czasie opuści Stany Zjednoczone. Dotyczy to również immigrantów, skazanych na przymusową deportację, jak i innych kategoryj niedopuszczonych, a w szczególności' immigrantów, którzy nie przeszli egzaminu czytania, co do których w wyjątkowych wypadkach sekretarz pracy może udzielić tymczasowego pozwolenia na lądowanie pod warunkiem złożenia pieniężnej gwarancji i zdania w ciągu sześciu miesięcy egzaminu z czytania na najbliższej stacji immigracyjnej. Bill Dillinghama, opierając klasyfikację przybyszów do poszczególnych kwot na zasadzie urodzenia, a nie przynależności państwowej lub zamieszkania, wywołuje liczne komplikacje i rozbicie rodzin. Inne miejsce urodzenia żony lub dziecka powoduje deportację do miejsca wyjazdu w razie wyczerpania kwoty kraju uro-

Władze immigracyjne zwracają troskliwą uwagę zwłaszcza na kobiety młode, które przybywają do Ameryki za pracą lub w celu wyjścia zamąż. Jest to następstwem licznych smutnych doświadczeń na tle przyjazdu młodych dziewcząt bez opieki, padających ofiarą handlu żywym towarem. Ustawa z dnia 25 czerwca 1910, — t. zw. The White Slave Traffic Act, — zwalczająca ten proceder, wprowadziła w praktykę pewne rygory, dotyczące zwłaszcza kobiet, udających się do Ameryki w celu matrymonjalnym. Najpierw konsulowie domagają się przedłożenia dowodów zwykle w formie omówionych już zaświadczeń, t. j. affidavitôw, — że propozycja małżeńska zasługuje na zaufanie. Po przybyciu do portu władze immigracyjne nie udzielają pozwolenia na lądowanie, dopóki narzeczony nie zjawi się na stacji immigra-cyjnej i nie poślubi przybyłej immigrantki. Jeżeli narzeczony mieszka daleko od portu, pozwalają dziewczynie na wyjazd, oddając ją równocześnie pod opiekę towarzystwu Traveler s Aid Society lub innej filantropijnej instytucji, aby narzeczony wywiązał się z zobowiązania. Podobnie postępują władze immigracyjne, gdy przybywa młoda kobieta, a nasuwają się wątpliwości co do węzłów pokrewieństwa z osobami, do których się udaje.

dzenia. Drogą apelacji do sekretarza pracy, zwłaszcza w początkach stosowania prawa kwoty, niektóre takie drastyczne zarządzenia zostały usunięte, często jednak przyczyniają się do tragedyj rodzinnych, które najwięcej dają powodów do atakowania prawa kwoty. Poważnie na los rodziny wpływa choroba jednego z jej członków. Jeżeli choroba jest przejściowa i da się wyleczyć przez pobyt w szpitalu, decyzja, dotycząca całej familji, jest odroczona do chwili zwolnienia ze szpitala. Natomiast w razie choroby, rejestrującej chorego do obowiązkowej deportacji, następuje czasem dedortacja całej familji, a to z tego powodu, że chorej jednostce musi towarzyszyć ojciec, matka, krewny, a wówczas co do pozostałych członków rodziny obawa, że staną się ciężarem publicznym. W razie deportacji ojca los jego dzieli cała rodzina.

Zezwolenie na lądowanie dzieci poniżej lat 16, które przybyły pod obcą opieką, a nie mają ojca lub matki w Stanach Zjednoczonych, zależy od uznania władz immigracyjnych. Mogą one zezwolić na lądowanie za złożeniem gwarancji, jeżeli dziecko jest silne i zdrowe, a nie było zagranicą ciężarem publicznym, gdy przybywa do krewnych lub osób adoptujących je, które mogą mu zapewnić utrzymanie i uczęszczanie do szkoły. Jeżeli dziecko lub chory immigrant przybywa w towarzystwie krewnego lub innej osoby, wówczas opiekun zatrzymywany jest tak długo, dopóki nie została zadecydowaną sprawa dziecka wzgl. osoby, która była pod jego opieką. W razie odmownej decyzji opiekun jest deportowany narówni z dzieckiem lub chorą osobą, aby im zapewnić opiekę podczas podróży powrotnej. W wyjątkowych wypadkach sekretarz pracy zezwala na lądowanie opiekuna, gdy deportowanej osobie można zapewnić inną opiekę.

Cudzoziemcy, osiedleni już w Stanach Zjednoczonych, którzy po wyjeździe zagranicę wracają, muszą się zastosować do wymagań ustaw immigracyjnych, jak gdyby po raz pierwszy przybywali do Ameryki. Niema różnicy, czy cudzoziemiec posiada pierwsze papiery obywatelskie, czy krótko przebywał zagranicą, czy posiada jaką realność lub zajęcie w Stanach Zjednoczonych ; jak każdy inny immigrant, musi opłacić podatek pogłówny {head tax) i przejść przez regularną inspekcję na stacji immigracyjnej. Immi-granci tej kategorji mają jednak pewne przywileje. Cudzoziemcy, którzy przez siedm lat zrzędu zamieszkiwali w Stanach Zjednoczonych, mogą być dopuszczeni do lądowania na mocy zezwolenia sekretarza pracy, chociaż należą do jednej z klas immigrantów, mających wzbroniony wstęp do Ameryki.

W takim jednak wypadku muszą przedłożyć dostateczne dowody, że rzeczywiście zamieszkiwali stale przez siedm lat w Ameryce i wyjechali zagranicę z zamiarem powrotu. Za tymczasowy pobyt zagranicą uznaje się okres 6 miesięcy, licząc od daty wyjazdu z Ameryki. Cudzoziemiec, który przebywał zagranicą dłużej niż sześć miesięcy, stwarza domniemanie, że zrezygnował ze stałego pobytu w Ameryce. To domniemanie może ulec zmianie, gdy cudzoziemiec przedłoży dowody, że nie mógł w ciągu sześciu miesięcy powrócić, względnie że podczas pobytu zagranicą nie zamierzał wcale rezygnować z powrotu do Ameryki.

Najpraktyczniejszym w tym kierunku dowodem, aczkolwiek przez prawo niewymaganym, jest zaprzysiężone zeznanie, złożone przez cudzoziemca u no-tarjusza (affidavit), że wybierając się zagranicę, nie ma zamiaru zrzekać się swego prawa do stałego zamieszkania w Ameryce. Cudzoziemcy, osiedleni w Ameryce, podczas powrotu nie podlegają egzaminowi z czytania i rygorom prawa kwoty. Bez względu zatem na stan kwoty mogą powracać do Ameryki z tą jednak zasadniczą różnicą, że cudzoziemcy, powracający przed wyczerpaniem kwoty, są włączani a po wyczerpaniu kwoty są zaliczani do kategorji osób uprzywiljowanych⁴). W razie stwierdzenia chorób, wykluczających od lądowania, Są ci mieszkańcy Ameryki pomimo domicylu deportowani narówni z nowymi przybyszami, o ile w wyjątkowych wypadkach nie zapadnie odmienna decyzja sekretarza pracy. Zony i dzieci cudzoziemców, osiadłych w Ameryce, uznane za chore na jakąkolwiek zaraźliwą, nieuleczalną, fizyczną lub umysłową chorobę, nie podlegają natychmiastowej deportacji, lecz są zatrzymane do ostatecznego stwierdzenia, czy choroba jest uleczalna i bezpieczna dla otoczenia, przyczem na koszt męża względnie ojca mogą być umieszczone w szpitalu na stacji immigracyjnej aż do chwili ewent. zupełnego wyleczenia. Naogół stanowisko władz immigracyjnych wobec cudzoziemców, którzy po próbie osiedlenia się w kraju ojczystym powracają zawiedzeni i rozgoryczeni do Ameryki, jest nacechowane tendencją daleko idących ułatwień. Mało zwraca się uwagi na długość pobytu zagranicą, a gdy badania immigranta, obracające się głównie około pytań, czy ma pierwsze papiery obywatelskie, czy wrócił z rodziną, czy ma zamiar na stałe osiedlić się w Ameryce, wypadną pomyśnie, taki immigrant może liczyć na szczególnie przychylne traktowanie władz immigracyjnych.

Ameryka zaczyna powoli zastępować Niemcy na polu skupiania młodzieży dla zdobycia nauki i wiedzy. Prawo immigracyjne kwoty nie wspomina o cudzoziemskich studentach, wobec czego niektórzy z nich byli zatrzymani i skazani na deportację z powodu wyczerpania kwoty. Dzięki jednak staraniom Instytutu Edukacji Międzynarodowej (Institute of International Education) doszło do porozumienia z władzami immigracyjnemi, że każdy cudzoziemski student, gdy odpowiada ogólnym wymaganiom praw immigracyjnych, otrzyma zezwolenie na lądowanie pomimo wyczerpania kwoty, na jego kraj przypadającej, o ile przedłoży dowody np. uzyskania stypendjum lub świadectwo swego rządu, że przybywa do Ameryki celem odbycia wyższych studjów. Otrzymuje wówczas zezwolenie na tymczasowy pobyt w ciągu jednego roku, przyczem okres ten może być przedłużony, jeżeli cudzoziemiec zachowa nadal charakter studenta. W ten sposób dopuszczeni studenci pozostają pod kontrolą swej instytucji naukowej lub reprezentanta odnośnego zagranicznego rządu.

wzgl. rocznej.

Osobną kategorję stanowią immigranci, którzy starają się przez obejście praw immigracyjnych dostać się do Stanów Zjednoczonych. W praktyce wytworzyły się trzy rodzaje tych przemytników, a mianowicie t. zw. stowaways, którzy bez wiedzy komendy ukrywają się na okręcie i po zawinięciu do portu starają się zwykle niefortunnie przedostać na grunt amerykański, dalej workaways, którzy przyjmują prowizoryczne zajęcie na okręcie i pod pretekstem przynależności do personelu okrętowego po przybyciu do Ameryki opuszczają okręt, aby do niego więcej nie wrócić, a wreszcie smuglers, którzy obierają chwilowe miejsce zamieszkania zwykle na Kubie lub w Meksyku, aby stamtąd drogą morską do Florydy lub lądową przez granicę meksykańską przemycić się do Stanów Zjednoczonych⁵). W razie schwytania przemycający się immigrant staje przed komisją do specjalnych badań, która może tylko jednomyślną uchwałą zezwolić na pozostanie, o ile poza faktem przemycenia się inne rygory praw immigracyjnych nie stoją na przeszkodzie. Apelacja jest dozwolona, lecz zazwyczaj tylko w wyjątkowych okolicznościach udaje się naogół przemytnikowi uzyskać zezwolenie na pobyt w Ameryce.

Szczegółowego omówienia — mimo współczesnej „familijnej“ immigra-cji — wymagają ze względu na pewną chwiejność pojęć dwie kategorje immi-grantów, a mianowicie podpadających po<£> pojęcie ciężaru publicznego (public charge) i pracy zakontraktowanej (contract labor). Jak daleko sięga ^ zastrzeżenie pierwszej kategorji, okazuje się z faktu, że w ogólnej liczbie immigrantów, którzy nie otrzymują pozwolenia na lądowanie, największy procent stanowią „mogący stać się ciężarem publicznym“. Immigrant, który nie może zapewnić sobie utrzymania lub z jakiejkolwiek przyczyny może znaleźć się bez pracy i szukać pomocy kosztem publicznym, podpada pod pojęcie ciężaru publicznego. Wobec braku ustalonych zasad, władze immigra-cyjne w każdym poszczególnym wypadku biorą pod uwagę zawód immigranta i jego siły fizyczne, odpowiadające temu zawodowi, liczbę osób, od niego materjalnie zależnych, warunki znalezienia zajęcia, zdrowie, wiek, gotówkę i t. p. Głównie decydują fizyczne niedomagania tego rodzaju, że mogą stać się przeszkodą do zarobkowania i utrzymania o własnych siłach. Cudzoziemcy, cierpiący na fizyczną nieudolność mniejszego lub większego stopnia, np. bez oka, ręki, nogi, palców i t. p., zależnie od uznania władz immigracyjnych są dopuszczeni lub wykluczeni. Decyzja może być przy dwóch identycznych ułomnościach fizycznych różna, gdy jeden immigrant posiada zawód, przy którym jego fizyczna ułomność niß będzie przeszkodą, lub ma krewnych, którzy podejmują się opieki, albo ma własne fundusze lub przyjaciół, udzielających materjalnej poręki, podczas gdy drugi immigrant nie posiada tych sprzyjających okoliczności.

Dotyczy to również osób w podeszłym wieku, zwykle ponad 55 lat, które nie są w stanie zapracować na swe utrzymanie, o ile nie wykażą, że przybywają do krewnych lub przyjaciół, którzy mogą i chcą się niemi zaopiekować i zapewnić im utrzymanie. Interwencja krewnych następuje w formie zaprzysiężonego zeznania (affidavit) lub innych dokumentów, zawierających oświadczenie, że są w możności i pragną zaopiekować się przybyszem, oraz że mają ku temu środki zgodnie z wyszczególnionym stanem majątkowym. Dokumenty, podające imię i nazwisko immigranta, nazwę okrętu i datę spodziewanego przyjazdu, przesyła się bezpośrednio krewnym lub przedkłada wprost lub za pośrednictwem sądów władzom immigracyjnym portu, do którego immigrant przybywa. Cudzoziemiec może wreszcie zostać sklasyfikowany jako prawdopodobny ciężar publiczny, gdy nie ma przy lądowaniu dostatecznej gotówki, t. zw. landing money. Zasadniczo obowiązany jest posiadać 50 doi., a w razie przyjazdu z familją taką kwotę osobno na każdego członka z wyjątkiem dzieci poniżej lat 16. W praktyce władze immigracyjne ograniczają się do stwierdzenia gotówki, wystarczającej na podróż do miejsca przeznaczenia i na pierwsze potrzeby do chwili znalezienia zajęcia. Wobec charakteru dzisiejszej immigracji najczęściej wyłaniające się z tego powodu trudności usuwają krewni.

Pojęcie robotników kontraktowych, określone w sekcji 3 ustawy z dnia 5 lutego 1917, mimo pozorów ścisłości jest tak szerokie i chwiejne, a nawet obosieczne, ze immigrant, zeznający w manifeście, iż ma pracę zapewnioną np. przez krewnego, może być traktowany jako zakontraktowany robotnik, gdy natomiast oświadczy, że pracy nie ma, ułatwia podejrzenie o prawdopodobieństwie ciężaru publicznego. Ustawa zabrania proponowania pracy, agitacji, określającej rodzaj pracy, i wszelkiego ułatwienia przyjazdu ze strony obcych jednostek, instytucyj, czy nawet miast amerykańskich. Rygor o pracy kontraktowej nie obejmuje zawodowych aktorów, artystów, prelegentów względnie organizatorów wykładów (lecturers), śpiewaków, pielęgniarek, księży wszelkich wyznań, profesorów kolegjów (uniwersytetów) i seminarjów, osób, należących do jakiegokolwiek uznanego i wyszkolonego zawodu oraz służby domowej, poprzednio już sklasyfikowanej; te kategorje osób mogą przybywać do Ameryki nawet na podstawie poprzednio zawartego kontraktu¹). Natomiast robotnicy kwalifikowani mogą przyjeżdżać za kontraktem, o ile sekretarz pracy na podstawie stwierdzonego braku pewnego rodzaju robotników zgóry w tym kierunku udzielił odpowiedniego zezwolenia. Naogół klauzula o pracy kontraktowej, jedna z najstarszych, bo wprowadzona jeszcze w r. 1885, była dość rygorystycznie przeprowadzona, wykluczając np. w r. 1914 2.973 immigrantów. Po wojnie poczęła tracić swe ostrze, a obecnie przypuszczenie o imporcie robotników kontraktowych, o ile dotyczy immigracji europejskiej, należy już prawie do mitów. Natomiast nie są odosobnione wysiłki przemycania do Stanów Zjednoczonych dla pozyskania taniego robotnika kulisów chińskich.

Zkolei zająć się należy losem immigrantów, skazanych na deportację. Wśród deportowanych należy rozróżnić dwie kategorje osób: deportowanych przed lądowaniem (debarred) i deportowanych po wylądowaniu (ideported). Do pierwszej kategorji należą immigranci, którzy przez inspektorów na stacjach immigracyjnych uznani zostali za chorych, analfabetów, anarchistów, poligamistów i t. p., słowem za osoby, wykluczone zgodnie z prawem od lądowania z powodu braku kwalifikacyj fizycznych, umysłowych czy moralnych, oraz immigranci, którzy przyjechali do Stanów Zjednoczonych po wyczerpaniu kwoty, dla danego państwa względnie kraju przyznanej. Po wyczerpaniu środków prawnych, gdy orzeczenie deportacji jest prawomocne, delinkwent zostaje przeniesiony do osobnych ubikacyj — t. zw. Division of deportation — robiących już zupełnie wrażenie więzienia, gdzie oczekuje dyspozycji, dotyczącej odjazdu "). Równocześnie z wyrokiem deportacyjnym zostaje nałożony na odnośną kompanję okrętową — obok stałego przymusu odwozu — obowiązek zwrotu deportowanemu kosztów karty okrętowej oraz opłaty osobnej kary w sumie 200 dolarów, tylko w tych wypadkach, gdy deportowany jest analfabetą, przekroczył kwotę lub okazał się chorym na zaraźliwą chorobę w takim ⁶ 7

stanie, że według orzeczenia lekarzy amerykańskich chorobę tę można było rozpoznać po drugiej stronie oceanu. Sprawy tego rodzajir referują lokalne władze immigracyjne do Urzędu Immigracyjnego w Waszyngtonie, jednocześnie zawiadamiając o karnym wniosku kompanję okrętową. Tej ostatniej przysługuje wniesienie umotywowanego protestu w ciągu 60 dni do Waszyngtonu na ręce władz immigracyjnych na Ellis Island. W razie, gdy Urząd Immigra-cyjny uzna — pomimo obrony adwokatów — kompanję okrętową za winną przekroczenia amerykańskich praw immigracyjnych i nałoży karę oraz orzeknie zwrot kosztów karty okrętowej, wówczas kompanja obowiązana jest natychmiast wykonać zlecenie, bez względu na to, gdzie zakupiono kartę okrętową. Kompanja składa pieniądze w Urzędzie Celnym (Custom House) w N. Jorku, który, po porozumieniu się z władzami immigracyjnemi na Ellis Island, drogą dość skompliwanej manipulacji zwraca pieniądze za pośrednictwem konsulatów amerykańskich lub konsulatów kraju, dokąd deportowany został zesłany. Termin wniesienia protestu nie wpływa na sam fakt deportacji, która ma nastąpić „natychmiast, w wygodach tej samej klasy okrętu, w której immi-granci przybyli“.

Do drugiej kategorji deportowanych należą immigranci, którzy po wylądowaniu z powodu przestępstw lub niedomagać fizycznych zostają skazani na deportację. Wśród 22 kategoryj immigrantów, którym grozi deportacja na podstawie przepisów wykonawczych do ustawy z dnia 5 lutego 1917 r., należy ograniczyć się do najwięcej aktualnych i dotyczących immigracji europejskiej. Tę kategorję deportowanych można podzielić na 3 grupy: na deportowanych w ciągu 3 lat od chwili wylądowania, w ciągu 5 lat i bez względu na okres pobytu w Stanach Zjednoczonych. Do pierwszej grupy należą cudzoziemcy, którzy uchylili się od inspekcji granicznej, a więc wzmiankowani już przemytnicy i robotnicy okrętowi oraz szmuglerzy graniczni.

W ciągu 5 lat od daty wylądowania pozostają pod groźbą deportacji cudzoziemcy, którzy należą do klasy immigrantów, ustawą z 5 lutego 1917 r. nie dopuszczalnych do Ameryki. W tym samym okresie podlegają deportacji immigranci, którzy stali się ciężarem publicznym z przyczyn, co do których nie stwierdzono stanowczo, że wystąpiły już po wylądowaniu {from causes not affirmatively shown to have arisen subsequent to landing). Bez względu na czas pobytu w Ameryce są deportowani cudzoziemcy, którzy dopuścili się występków przeciw moralności głównie na tle wzmiankowanej już ustawy o białem niewolnictwie, kryminaliści, którzy odsiadywali więzienie przed przybyciem do Ameryki, a wreszcie cudzoziemcy, podpadający pod rygor ustawy z dnia 16 października 1918 r., dotyczącej członków organizacji anarchistycznej lub komunistycznej.

Procedura deportacji cudzoziemców, już osiadłych wAmeryce, ustalona jest cytowanem już rozporządzeniem wykonawczem do ustawy z dnia 5 lutego 1917 r. Według postanowień tego rozporządzenia wniosek na deportację może wyjść od władz lokalnych, organów sanitarnych, a nawet osób , prywatnych i na jego podstawie Departament Pracy odrazu lub po przeprowadzeniu wstępnych dochodzeń wdraża inicjatywę, by władze sądowe wydały polecenie aresztowania {warrant of arrest) i odstawienia cudzoziemca do najbliższej stacji immigracyjnej. Przesłuchania odbywają się przed władzami immigracyjnemi, a delinkwentowi przysługuje prawo do zastępstwa względnie współudziału doradcy prawnego. Po ukończeniu rozprawy zebrany materjał dowodowy zostaje przesłany do Departamentu Pracy, który za aprobatą sekretarza pracy wydaje ostateczną decyzję. W razie wydania decyzji, orzekającej deportację {warrant of deportation), delinkwent zostaje zatrzymany w areszcie i oczekuje na konwój, kilkakrotnie do roku transportujący deportowanych

20

Wychodźtwo polskie.

z całych Stanów Zjednoczonych na Ellis Island do wspomnianej już Division of Deportation. Ustawa przewiduje w pewnych wyjątkowych okolicznościach, np. wojny, z powodu niezwykłych przykrości, dotykających deportowanego i t. p., tymczasowe zwolnienie od natychmiastowego zesłania za złożeniem gwarancji, dalej zatrzymywanie deportowanych w charakterze świadków w dochodzeniach o pogwałcenie praw immigracyjnych, a wreszcie zawiera pewne humanitarne przepisy, dotyczące deportacji chorych, kobiet oraz dzieci. Deportacja immigrantów skierowana jest według osnowy ustawy „do kraju, skąd przybyli, lub do zagranicznego portu, w którym ci cudzoziemcy wsiedli na okręt, przeznaczony do Stanów Zjednoczonych“.

Ellis Island, obsadzone przeważnie kobietami, władającemi różnemi

na

Ustawodawstwo immigracyjne jest zatem surowe i zbyt elastyczne, pozostawiając szeroką sferę interpretacji czynnikom wykonawczym. W ramach ustawy administracja immigracyjna może więc doniośle wpływać na selekcję fizyczną i umysłową przybyszów. Selekcję wzgl. faworyzowanie pożądanej im-migracji ułatwia system t. zw. parolowania, uwzględniający drobniejsze niedomagania procedury za złożeniem kaucji, gwarancji i innych zobowiązań. W wypadkach jednak, kiedy nakaz prawny jest zbyt ścisły, wykonanie jego nosi cechy bezwzględności, powodując liczne tragedje. Ze względu na rozmiar władzy organów immigracyjnych, surowość przepisów i procedury, bezradność immigrantów, nie znających zwykle języka urzędowego i formalistyki środków prawnych, doniosłe znaczenie dla przybysza posiada t. zw. Social Service Departament, będący wydziałem wszystkich organizacyj dobroczynnych i społecznych, dopuszczonych do pracy na Ellis Island. Stacja immigracyjna na Ellis Island jest dość zazdrośnie strzeżona i otoczona pewną tajemniczością. Dostęp do niej dla krewnych immigrantów czy przedstawicieli władz konsularnych jest mało ułatwiony i ograniczony tylko do wypadków żądania interwencji przez immigrantów. Inspekcja immigrantów traktowana jest jako wewnętrzna sprawa amerykańska, gdzie niechętnie się toleruje ingerencję czynników, stojących poza obrębem wyspy. Dlatego dla losu przybyszów mają doniosłe znaczenie instytucje społeczne w liczbie 17, których filje

językami, zorganizowane są w wyżej wzmiankowany Departament starający się łagodzić twardy los i tragedję przybyszów. W skład tych siedmnastu organizacyj wchodzą głównie instytucje, o których była mowa w rozdziale o amerykanizacji, oraz dwa stowarzyszenia żydowskie i jedno włoskie. Do zadań tych instytucyj należy ułatwianie krewnym znalezienia przybyłych immigrantów, pomoc w przygotowaniu zaprzysiężonych zeznań dla omawianych już celów, wnoszenie apelacji do Waszyngtonu, starania o przyjęcie do szpitala, komunikowanie rodzicom wiadomości o stanie zdrowia dzieci, umieszczonych w szpitalach, w naglących wypadkach dostarczanie garderoby, bielizny, mleka dla dzieci i t. p. Organizacje mają ten doniosły przywilej, że mogą swobodnie stykać się z przybyszami i wglądać po aktów. Stąd uzyskanie zastępstwa na Ellis Island otwiera pole do owocnej pracy społecznej, lecz liczne starania o uzyskanie reprezentacji spotykają się ze stanowczą odmową władz immigracyjnych, zwłaszcza, jeżeli to dotyczy amerykańskich organizacyj obcego pochodzenia. Jeśli się weźmie pod uwagę, że są immigranci lub całe familje, zatrzymywane przez tygodnie, a nawet miesiące, na stacji immigracyjnej, humanitarna praca organizacyj nabiera właściwego tła. Tragedji i nędzy życiowej wśród przybyszów z każdego prawie kąta świata jest zbyt dużo, więc na tej „wyspie łez“ jest szerokie pole do pracy społecznej — od urządzania przedstawień ruchomych obrazków, koncertów, śpiewów dla dzieci aż do troski o bezpieczną dostawę przybyszów do miejsca przeznaczenia, opieki nad dziewczętami i ochrony przed wyzyskiem. Jest to praca szeroka

i wielostronna, ponieważ przez Ellis Island przesuwa się zwłaszcza w pierwszych miesiącach roku fiskalnego przeszło 50 tysięcy immigrantów. W trosce o uprzyjemnianie zatrzymanym immigrantom pobytu na wyspie organizacje rozwijają działalność amerykanizacyjną, urządzając popularne o ziemi amerykańskiej wykłady, przedstawienia i ucząc dzieci piosenek angielskich. Nasuwają się jednak pewne wątpliwości, czy interpretowanie ducha Ameryki w tym przedsionku wśród osób, często od lądowania wykluczonych, znajduje właściwy i podatny grunt. Obserwując bowiem z tej wyspy potężne drapacze i cały przepych względnie bogactwo dolnej części miasta Nowego Jorku, uczucia przygodnych mieszkańców Ellis Island raczej przepojone są goryczą zawodu, aniżeli zrozumieniem ideałów amerykańskich.

W związku z wyżej omówioną procedurą inspekcji immigracyjnej administracja federalna na Ellis Island poza komisarzem immigracji — szefem stacji i jego przybocznej kancelarji, dzieli się na piętnaście wydziałów, obejmujących różne działy i etapy manipulacji z falą immigracyjną. Z pośród stanów, które zgodnie z sekcją 30 ustawy z dnia 5 lutego 1917 mogą utrzymywać na Ellis Island swych agentów celem pozyskania reflektantów na osadników, obecnie tylko stan New Jersey posiada na stacji immigracyjnej swego przedstawiciela. Natomiast na szczególną uwagę zasługuje obecność urzędu kanadyjskiego (Canadian Office) na Ellis Island z tego powodu, że jest to jedyny urząd zagraniczny, mający siedzibę na stacji immigracyjnej. Na podstawie układu z Kanadą również Stany Zjednoczone mają swoje urzędy na kilku kanadyjskich stacjach immigracyjnych, a to celem wzajemnej kontroli immigrantów i przeciwdziałania osiedlaniu się w jednym kraju nato, aby następnie przemycić się do drugiego.

Wskutek ograniczeń immigracyjnych liczba personelu urzędniczego na Ellis Island wynosi 550 osób — zatem o 150 mniej aniżeli w roku 1914 — i według powszechnej opinji jest ten sztab za szczupły, aby załatwiać sprawy szybko i sprawnie. Główne niedomaganie leży w tern, że Ellis Island ma aparat biurowy i noclegowy, obliczony na kontrolę i pomieszczenie 1.200 osób dziennie. Tymczasem Ellis Island ma о 50 %, a czasami dwa razy więcej ludzi do pomieszczenia, zwłaszcza obecnie — w okresie działania prawa kwoty, wskutek formalnych wyścigów kompanij okrętowych, aby własnemi pasażerami najwcześniej wypełnić miesięczną względnie roczną kwotę. Wskutek tego stacja immigracyjna na początku roku fiskalnego, t. j. od 1 lipca do listopada, jest przepełniona, a pod koniec roku świeci dużemi pustkami. Po wtóre ramy małej wyspy nie pozwalają na adaptacje, ułatwiające wygodniejsze pomieszczenie. Sale egzaminacyjne są obszerne, wyekwipowane tylko w ławki i stoły, sale do ściślejszych badań lekarskich są wygodniej urządzone aż do troskliwej organizacji szpitala. Sypialnie są wspólne, wyposażone w żelazne łóżka o skąpej pościeli i przedzielone siatkami z drutu. Pasażerowie pierwszej i drugiej klasy, a wyjątkowo inteligentniejsi przybysze trzeciej klasy, są umieszczani w osobnych sypialniach. Jadalnie doczekały się dużej reformy. Znikły już od kilkunastu lat manierki, z któremi przybysze, popędzani przez służbę, wystawać musieli w kolejce, aby im te blaszanki napełniono strawą. Obecnie każdy immigrant dostaje za stołem skromny lecz czysty, a nadewszystko zdrowy posiłek.

Istnieją liczne skargi na złe obchodzenie się personelu z przybyszami. Doznają oni wielu upokorzeń z jednej strony z powodu nieodzownej szablo-nowości dla celów szybkiego traktowania spraw i z braku orjentacji w przepisach, na wyspie obowiązujących, a z drugiej strony z powodu nieodosob-nionych wypadków brutalności ze strony niższej służby. Atmosferę więzienną wprowadza naturalna nieufność, podejrzliwość i szorstkość personelu służbo-

wego, a bojażń, niepewność i brak kultury u immigrantów, jawiących się z różnych kątów świata. Widoczną jest jednak troska zarządu, aby najwięcej drastyczne dolegliwości zarówno w pomieszczeniu jak i traktowaniu w miarę rozporządzalnych środków usuwać. Winę tych niedomagań dość powszechnie składa się na szczupłe wyposażenie budżetowe, więc przyznany przez kongres pod koniec 1923 r. kredyt w wysokości lx/₂ miljona dolarów niezawodnie w najbliższej przyszłości pozwoli na podjęcie najważniejszych reform. Dają się zauważyć w prasie amerykańskiej wzmianki o panującem na Ellis Island przekupstwie. Zakres władzy organów immigracyjnych niezawodnie ułatwia chęć i ponętę przekupstwa, z drugiej strony sama procedura kontroli i energiczny nadzór zarządu wyspy utrudnia względnie wyplenia tę klęskę. Nadużycie i wyzysk wnoszą głównie liczni pośrednicy i posługacze, którzy w celach zarobkowych koło tej wyspy patrolują.

Wobec więcej lub mniej surowej opinji o Ellis Island okazuje się prak-tycznem powołanie się na sprawozdanie Sir Auklanda Geddesa, ambasadora Anglji, który wskutek gorących na ten temat debat w parlamencie angielskim zwiedził z wiosną 1923 r. Ellis Island, stosunki miejscowe poddał szczegółowej analizie i przedłożył rządowi angielskiemu swe spostrzeżenia, w sierpniu tego roku podane do publicznej wiadomości.Z konieczności należy się ograniczyć do cytowania z tego obszernego sprawozdania najważniejszych następujących ustępów: „Moja ogólna krytyka budynków dotyczy ich szczupłości. W tych warunkach trudno utrzymać czystość. Niektórzy immigranci nie mają elementarnego pojęcia o znaczeniu słowa „czysty“. Jestem przekonany, że robione są duże wysiłki, aby opanować nasuwające się trudności. Zasadniczym problemem Ellis Island nie jest procedura, system żywienia i pomieszczenia immigrantów, budynki, czy wreszcie personel. Ten problem tworzą immigranci względnie reflektanci na immigrantów. Gdyby oni byli przyzwyczajeni do tych samych pojęć o osobistej czystości i poszanowania towarzyszy, Ellis Island miałaby mało faktycznych trudności. Przesuwający się przez stację immigranci szeregują się od osób wysoce wykształconych i wychowanych, obecnie zubożałych, do zupełnie brutalnych ofiar biedy i ucisku z mało ucywilizowanych krajów. Mówią licznemi językami i dialektami. Wszyscy, a więc kobieta z towarzystwa {lady), prostytutka, robotnik, rabin i t. p. są wystraszeni, nerwowi, onieśmieleni i obcy w swem otoczeniu. Zupełnie nie orjentują się, co ich czeka, nie mają pojęcia, co się zdarzy i dlaczego się tak stało“.

W dalszym ciągu sprawozdawca chwali organizację szpitalną, krytykuje pewne urządzenia techniczne, zwłaszcza przepierzenia druciane, przypominające klatki, — z pełnem jednak zrozumieniem trudności, a dalej przechodzi do oceny prac komisji do specjalnych badań słowy: „Sercem tragedji na Ellis Island są ubikacje dla tymczasowo zatrzymanych {Detention Department). Nie można za to nikogo winić, ani nie sposób tego uniknąć, dopóki immigranci do Stanów Zjednoczonych nie otrzymają definitywnego zezwolenia na lądowanie przed wyjazdem z ojczystego kraju. Poważne liczby immigrantów mają stawać przed komisją celem stwierdzenia ich dopuszczalności“. O systemie przesłuchań i apelacji wyraża się sprawozdawca, „że przykrości na Ellis Island byłyby poważnie zredukowane, gdyby rząd Stanów Zjednoczonych przyśpieszył decyzję w apelacjach“. W dalszym ciągu współczuje z losem deportowanych, podaje pewne projekty ulepszeń i dochodzi do wniosku, że cel wizyty, a mianowicie segregowanie przybyszów według narodowości, nie da się urzeczywistnić. Esencją

1) New York Evening Post, sierpień 15, 1923 r.

sprawozdania jest opinja, „że po zobaczeniu Ellis Island i po przestudiowaniu jej problemów sądzę, iż będzie zgodne z prawdą zdanie, że jest niemożliwem administrować stacją immigracyjną przy obowiązujących prawach Stanów Zjednoczonych bez surowości i bez tragedyj“.

em

na

Są to słowa, które na opinję amerykańską wywarły duże wrażenie, a dla zakończenia dość szerokiej dyskusji o stosunkach na Ellis Island, wywołanej głównie protestami angielskiemi,¹) warto powołać się na treściwą diagnozę niedomagać, postawioną przez tak poważny dziennik jak New York Times.²) Według tego organu trudności sprowadza „brak współpracy między rząd Stanów Zjednoczonych a kompanjami okrętowemi, niedostateczne urządzenia Ellis Island, które powodują przepełnienie i niechęć w osobistym kontakcie, skąpe wyposażenie budżetowe, wąż biurokratyczny (red tape) i zwłoka w załatwianiu wątpliwych spraw, wpływy polityczne, wywierające nacisk na komisarza immigracyjnego, konflikt o kompetencję, szczupły zastęp personelu służbowego, arbitralne korzystanie z władzy i brak różniczkowania w sprawach osób, sklasyfikowanych jako immigrantów, zgodnie z liberalną interpretacją ustawy“.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa ze zwrotem opinji publicznej i oficjalnej w polityce immigracyjnej przyjdzie kolej na głębszą reformę procedury kontrolnej przez przerzucenie wyrokującej selekcji również na drugą stronę oceanu. Doniosłą w tym kierunku zmianę projektuje omówiony w poprzednim rozdziale bill A. Johnsona. Projekt proponuje zaprowadzenie t. zw. certyfikatów immigracyjnych, zawierających szczegółowe informacje, dotyczące osoby i przeszłości wychodźcy, które uprawniałyby właściciela do przyjazdu w przeciągu 8 miesięcy. Ilość certyfikatów, wydawanych przez konsulów amerykańskich, zostanie ograniczona do 10°/o kwoty, przewidzianej dla danego państwa. Bill proponuje w dalszym ciągu, aby cudzoziemcy, którzy zamieszkują w Ameryce, a zamierzają sprowadzić krewnych, wnosili do generalnego komisarza immigracji podania, zawierające mniej więcej fakty, podawane obecnie w affidavitach. Dopiero na podstawie upoważnienia gen. komisarza amerykańscy konsulowie będą uprawnieni do wydawania wychodźcom tej kategorji certyfikatów immigracyjnych. Projekt przewiduje wyposażenie konsulów w szeroką władzę dyskrecjonalną, wprowadzenie ściślejszej kontroli sanitarnej po drugiej stronie oceanu, a zatrzymanie u wstępu do Ameryki dotychczasowej rewizji prewencyjnej. Po wylądowaniu immigrant otrzyma certyfikat przybycia, opatrzony fotografją i odciskami palców, co łączy się z projektowaną rejestracją cudzoziemców aż do chwili przyjęcia obywatelstwa. Bill opiera kwotę za wzorem billu Dillinghama na miejscu urodzenia, lecz zawiera przepisy, łagodzące dotychczasową rozłąkę rodziny w razie urodzenia się jej członków w innych państwach, a wyczerpania kwoty danego kraju.

Bez względu na dalsze ustawodawcze losy, bill ma warunki przyjęcia bodaj w zmodyfikowanej formie, ponieważ jest wyrazem nurtujących w społeczeństwie amerykańskiem prądów. Zasadniczą jego cechą jest przerzucenie ciężaru dowodu na barki immigranta wzgl. jego krewnych. Dotychczas władze immigracyjne bronią Ameryki u jej wrót przed przyjazdem w ogólnej fali niepożądanych przychodźców, a w przyszłości raczej kontrolować będą

!) Nie ulega kwestji, że przybysze angielscy są najlepiej na wyspie traktowani, lecz choćby ze względów demokratycznych Amerykanie nie zgodzą się na osobne pomieszczenie immigrantów według narodowości.

2) Zaczerpnięte z artykułu The Terrors of Ellis Island, umieszczonego w The Literary Digest for July 7, 1923 r.

materjał dowodowy, przedłożony zgóry przez reflektantów na przyjazd. Procedura otrzyma nowe kontrolne etapy; pierwszy w konsulatach amerykańskich krajów emigracyjnych, drugi w formie dotychczasowej prewencyjnej rewizji na stacjach immigracyjnych, a trzeci po wylądowaniu pod postacią rejestracji cudzoziemców. Będą to nowe ogniwa w długiej kontrolnej procedurze od przychylnej decyzji konsulatu zagranicą do nadania obywatelskiej godności w Ameryce, aby w duchu coraz więcej prohibicyjnej polityki immigracyjnej nabywać dla narodowego aljażu nieliczny już i łatwo topliwy kruszec.

ROZDZIAŁ XVII.

¹

O kwocie polskiej obszerniej w rozdziale następnym.

²

   Wykluczony rejon azjatycki obejmuje Indje, Syjam, Indochiny, część Syberji, Afganistan, Arabję, wyspy Jawę, Sumatrę, Cejlon, Borneo, Celebes i inne mniejsze grupy wysp. Właściwie wykluczeni są głównie robotnicy z tego rejonu, ponieważ ustawa 'pewnym kate-gorjom osób nie odmawia pozwolenia na wylądowanie. Najwcześniejsza z tej części świata immigracja chińska w Ameryce została w r. 1882 formalnie zamkniętą i od tego czasu wykazuje stopniowy zanik z 106.701 osób według cenzusu z r. 1890 do liczby 43.560 urodzonych w Chinach według cenzusu z r. 1920. Ta zapora immigracyjna skierowana została zwłaszcza przeciw kulisom chińskim, groźnym dla miejscowej warstwy robotniczej. Immigracja japońska ograniczoną została w r. 1907 na mocy układu t. zw. Gentlemen s agreement, dotychczas nie-opublikowanego, jednak sprawozdanie generalnego komisarza dla immigracji z r. zwala na zapoznanie się z jego treścią, dotyczącą immigracji. Według tego źródła: „Rząd japoński będzie wydawał paszporty do kontynentalnych Stanów Zjednoczonych tylko takim obywatelom, którzy nie są robotnikami, względnie takim robotnikom, którzy, przybywając na ten kontynent, powracają do dawniej nabytego domicylu, którzy łączą się z rodzicem, żoną lub dziećmi, tu zamieszkałemi, lub którzy obejmują czynną kontrolę nad posiadanemi już udziałami w przedsiębiorstwie rolnem; w ten sposób te trzy klasy robotników, uprawnionych do otrzymywania paszportów, będą określone jako dawni rezydenci (residents), rodzice, żony i dzieci rezydentów i osiadli rolnicy“. Do największego napięcia doszła immigracja japońska w roku zawarcia tego układu, wynosząc ЗЭ.824 osób; od tej daty ulega poważnej redukcji — do kilku tysięcy osób rocznie. Kwestja immigracji japońskiej jest ze stanowiska społecznego dla stanów zachodnich, a ze stanowiska międzynarodowego dla Stanów Zjednoczonych jednem z najbardziej palących zagadnień, zwłaszcza z tego powodu, że według konstytucji Stanów Zjednoczonych, przewidującej tylko naturalizację wolnych białych i czarnych afrykańskiego pochodzema, Japończycy, przynależni do rasy żółtej, nie mogą narówni z Chińczykami otrzymać obywatelstwa amerykańskiego.

³

   Zaczem na liścje krajów, obdarzonych kwotą immigracyjną, nie figurują jeszcze niektóre współczesne państwa bałtyckie.

⁴

Włosi zatem przysyłają reemigrantów dopiero po wyczerpaniu kwoty miesięcznej

⁵

Kanada mało nadaje się do tej praktyki *— ze względu na podobne ograniczenia

im migracyjne.

⁶

   Komunikat (release) Nr. 605 Foreign Language Information Service.

⁷

   Division of deportation segreguje osobno deportowanych i pod różną klauzulą więzienną trzyma marynarzy, zwykłych immigrantów i anarchistów.

Immigracja polska w dobie powojennej.

Zmiany w fali wychodźczej do Ameryki. — Działanie billu Dillinghama. — Administracja emigracyjna w Państwie Polskiem. — Kwota polska. —- Analiza materjału wychodźczego. — Procedura wyjazdu. — Stanowisko wobec Ameryki. — Wychodźtwo do Kanady. — Polityka emigracyjna Państwa Polskiego. — Współpraca społeczna. — Widoki na przyszłość.

Równocześnie w zaraniu tej nowej historji Ameryka zamyka ciekawy okres kontrolowanej jednowiekowej immigracji. Ustawą kongresu z dnia 2 marca 1819 wprowadzoną została statystyka przybyszów, w szczupłych narazie ramach, dotyczących wieku, płci i zajęcia, która w ciągu wieku zarejestrowała 33,200.103 immigrantów. Z tego kontyngentu blisko 90°/o> a więc około 30 miljonów immigrantów przybyło z Europy. Na ten pokaźny strumień 33 milj. osób złożyły się głównie kraje europejskie w następującym stopniu :

Po wojnie europejska rzeka immigracyjna do Ameryki, przerwana w normalnym pędzie operacjami wojennemi, poczęła znowu powracać do starego tempa. Zarówno u jej łożyska jak i przy ujściu zaszły dość radykalne zmiany, które przynoszą nowy zwrot w historji emigracji europejskiej. Karta polityczna, warunki społeczne i ekonomiczne Europy są w stadjum nowej formacji, która zachęca lub utrudnia skłonność do emigracji. Z jednej strony przeżycia wojny i chroniczne niedomagania pokoju reprodukują sytuację, jaka po wojnach napoleońskich rozpoczęła właściwy okres emigracji europejskiej. Zubożenie jednak ludności, połączone z drożyzną środków przewozowych i dewalucją pieniądza oraz prewencyjne zarządzenia państw odbierają energję wychodźczą względnie ograniczają ją do pomocy, udzielonej z zewnątrz. Przy ujściu rzeki immigracyjnej poczęto budować coraz silniejsze groble, aby zwęzić łożysko i zapewnić mu dopływ głównie z północno - zachodnich źródeł Europy.

Anglja : Niemcy: Włochy :

8,205.675, t. j. 24.7% 5,494.539,

4,100.740,

16.6 %

12.4%

Inne kraje: 5,895.876, t. j. 17.7%

Austro-Węgry: 4,068.448,t.j. 12.3% Rosja:    3,300.411, „ 10.0%

Skandynawja: 2,134.414, „ 6.4%

Do tego kontyngentu poczęły po zawieszeniu broni łączyć się dalsze przypływy, rosnąc w miarę powrotu do normalnych warunków. Zaniepokojony wzrastającą falą i gwałtownem przechyleniem się dotychczasowej pewnej równowagi między immigracją a reemigracją na rzecz immigracji, kongres Stanów Zjednoczonych z szybkością, zdradzającą dużą nerwowość, uchwalił dnia 19 maja 1921 r. omówione już prawo kwoty z mocą obowiązującą '312

czerwcu

od dnia 3 czerwca t. roku, a więc jeszcze w ciągu tego samego roku fiskalnego. Z powodu krótkiego terminu między uchwaleniem a zastosowaniem w praktyce na samym wstępie działania nowego prawa dało się zauważyć powszechne zamieszanie, które spowodowało, że w miesiącu t. roku liczba immigrantów, przyjętych ponad kwotę, wyniosła 11.741, z czego na Polskę przypadło 2.367 osób.

Operowanie nowego prawa, ograniczającego ilościowo liczbę przybyszów, przyniosło liczne komplikacje, które w przykrej sytuacji stawiały władze immi-gracyjne, a w krytycznem położeniu przybyszów. Redukcja fali immigracyjnej, będącej w pełnym ruchu, z przeszło 800 tysięcy osób na 355 tysięcy rocznie, oschłym nakazem prawa nie mogła być odrazu urzeczywistnioną i dlatego władze immigracyjne z wyrozumiałością w ciągu roku 1921 traktowały pewne przekroczenia kwoty. W następnym jednak roku widoczna jest dążność do ścisłego stosowania prawa kwoty z poważną krzywdą dla przybyszów, będących raczej biernym objektem między kowadłem kompanij okrętowych a młotem ustawy immigracyjnej. Kontrola liczebna dla utrzymania wychodźców w ramach kwoty, ze względu na zmianę geografji politycznej, dalej miejsce urodzenia, decydujące o przynależności do kwoty, i wojenną migrację ludności, jest trudna do ujęcia i wymaga całego i skomplikowanego aparatu wyrównawczego na wzór bankowego clearing- systemu. Z konieczności zatem regulacja fali immigracyjnej zgodnie z prawem kwoty przeszła w ręce kompanij okrętowych, zorganizowanych w Północno-atlantycką Konferencję Pasażerską. Konferencja, omówiona bliżej w następnym rozdziale, pomimo dość sprawnego systemu clearingowego w małym stosunkowo stopniu przyczynia się do usunięcia niedomagań ze względu na trudności wewnętrzne i konkurencję linij, stojących poza Konferencją (outsiders), oraz przeszkody technicznej natury.

Kwota roczna względnie miesięczna poczyna się z uderzeniem godziny 12 w nocy, a więc na termin ten starają się kompanje okrętowe dostawić swój ładunek jak najszybciej, zwłaszcza z krajów o szczupłej kwocie a dużej ilości reflektantów. W czasie tych formalnych w y ś c i g ó w gra rolę obrana droga morska, szybkość okrętu, warunki klimatyczne, powodując z konieczności często zmianę sytuacji. Zwykle przed rozpoczęciem się nowej kwoty miesięcznej czeka kilka lub kilkanaście okrętów przed wjazdem do portu w N. Jorku, aby z uderzeniem godziny 12 w nocy przebyć fikcyjną granicę portową, przyczem naturalnie decyduje pierwszeństwo, zachęcające do urządzania wyścigów¹). Wskutek tej sytuacji, groźnej dla bezpieczeństwa portu i powodującej przeładowanie stacji immigracyjnej, pod koniec 1923 r. władze immigracyjne ustaliły nową procedurę przyjazdu. Przed portem N. Jorku u wylotu kanału Ambrose notuje się czas przybycia każdego okrętu i zgodnie ze stopniem pierwszeństwa piloci prowadzą okręty do kwarantańny wzgl. stacji immigracyjnej. W razie przeładowania stacji dla odciążenia N. Jorku część ładunku przeznacza się do Bostonu lub zleca się okrętom, aby trzymały immigrantów na pokładzie do chwili większego opróżnienia Ellis Island. Ze wzlędu na zgóry ustalony kurs okrętów nie są odosobnione wypadki, że immigranci dwa lub trzy razy zmieniają okręty, zanim się dostaną na Ellis Island. Sytuację komplikuje fakt, że transportem immigrantów zajmuje się również rządowa linja amerykańska, wskutek czego egzekutywa nie może

być równie ostra i skuteczna. Poza brakiem kooperatywy wśród linij okrętowych utrudniają sytuację liczne wyjątki z pod prawa kwoty, wykluczenia od lądowania i kontrola na kilkudziesięciu stacjach granicznych, wskutek czego orjentacja w tabelkach kwotowych jest chwiejna i przynosi mimo ciągłej wymiany depesz chroniczne nieporozumienia matematyczne, kończą się deportacją przybyszów.

ry-

O przynależności do kwoty decyduje wyłącznie miejsce urodzenia, a zatem na poczet kwoty zaliczeni są nietylko z urodzenia obywatele i mieszkańcy danego państwa, lecz również urodzeni na jego terytorjum, a zamieszkali zagranicą — bez względu na obywatelstwo nowego miejsca pobytu. Stąd np. Polacy, urodzeni w Polsce, jeżeli przybywają z Francji, bez względu na obywatelstwo francuskie zaliczani są na kwotę polską, tak samo Rosjanie, urodzeni w Polsce, należą do kwoty polskiej, a emigranci z Rosji do kwoty rosyjskiej. Tragicznie w tern świetle i przy ₄wojennej migracji europejskiej przedstawia się zwłaszcza położenie małżeństw mieszanych i rodzin z dziećmi, urodzonemi w innych krajach, co często powoduje rozbijanie małżeństwa wzgl. rodziny, niezawsze łagodzone przez apelację do sekretarza pracy. Początkowa łagodność władz immigracyjnych przy praktycznem zastosowaniu nowego prawa zanika w dalszych latach. Gdy w r. 1922 liczba deportowanych z powodu przekroczenia kwoty wyniosła 1.662 osób, to w ciągu następnego roku fiskalnego liczba deportacyj z tego tytułu powiększyła się do cyfry 2.680, a rok 1924 przypuszczalnie będzie świadkiem jeszcze więcej gorystycznego interpretowania nowej ustawy.

W okresie operowania prawa kwoty nietylko ilościowe ale i jakościowe rygory zostały wprowadzone wzgl. wzmocnione, ujawniając silną tendencję wśród władz immigracyjnych, aby zadość uczynić stale podnoszonym postulatom selekcji. Wskazuje na to stale zwiększający się odsetek immigrantów nie dopuszczonych do lądowania. Gdy w r. 1921 na 805.228 immigrantów nie zostało dopuszczonych 13.779, to w r. 1922 na 309.566 ten los spotkał 13.731, a w r. 1923 na 522.919 — 20.619, zaczem odsetek z l‘7°/₀ w r. 1921 podniósł się w latach następnych na 3*6% wzgl. 3'9°l₀, a więc przeszło dwukrotnie.

Ciekawem jest sprawozdanie komisarza generalnego immigracji za rok fiskalny 1922, ponieważ wprowadza ono niejako oficjalnie podział Europy na dwie strefy: uprzywilejowaną północno-zachodnią i południowo-wschodnią łącznie z tureckiem terytorjum w Azji. Sprawozdanie powyższe nie określa linji demarkacyjnei między temi dwoma strefami europejskiemi, na podstawie jednak cyfr można łatwo wydedukować, że linja ta biegnie wschodnią granicą Szwecji, Niemiec (bez Gdańska), Szwajcarji, Francji i wzdłuż Pirenejów, odcinając Hiszpanję i Portugalję. Niezupełnie zatem linja pokrywa się z panującym w Ameryce podziałem narodów z Europy na pożądane nordyjskie i mniej pożądane romańsko - słowiańskie narody. W każdym razie rok fiskalny 1922 rejestruje już poważne zmiany w rozmiarze i składzie fali immigracyjnej. przynosząc częściowe tylko zrealizowanie życzeń ustawodawców, aby pozyskać przybyszów ze strefy uprzywilejowanej. Natomiast rok fiskalny 1923 prawie w zupełności ziścił nadzieje, tak, że prawo kwoty zdobyło sobie dość powszechną i na dłuższy okres czasu obliczoną aprobatę. Reasumując naprowadzone poprzednio daty, w ciągu pięciolecia po zakończeniu wojny ruch migracyjny do i z Ameryki przedstawia się jak następuje:

Rok : Przyjechało : Odjechało : Nie dopuszczonych : Deportowanych :

3.068

2.762

8.626

11.795

1919    141.132

1920    430.001

123.522 288.315

Rok: Przyjechało: Odjechało: Nie dopuszczonych: Deportowanych:

805.228

309.556

522.919

13.779

13.731

20.619

to to N3

247.718 198.712 81.450

W międzyczasie po drugiej stronie oceanu zaszły poważne zmiany w utartych ścieżkach wędrówki wychodźczej. Niespodziewany wybuch wojny wysuszył wiele źródeł emigracji i dotychczasowe jej drogi zmienił lub zwęził. Po wojnie zarówno w krajach emigracji jak immigracji zjawiła się wśród innych trosk doby powojennej również i obawa, że szerokie ruchy migracyjne mogą naruszyć interesy państwowe i stąd państwa wkroczyły na drogę ograniczeń, dotyczących swobody ruchu. Z drugiej strony osoba wychodźcy, którą przed wojną interesowały się głównie kompanje okrętowe, zmieniła swój charakter na postać międzynarodową. Tej godności wychodźca nabrał zgodnie z duchem zasad, objętych postanowieniami traktatu wersalskiego, który do swych kanonów społecznej sprawiedliwości włączał również ochronę interesów klasy pracującej. W duchu tej nowej ery społecznej na mocy 387 artykułu wspomnianego traktatu powołana została do życia w łonie Ligi Narodów, Międzynarodowa Organizacja Pracy, która objęła w swą wyłączną dziedzinę zagadnienie pracy, jej podaży i popytu, a więc w pełnym stopniu i emigracji. Stałym organem Organizacji jest Międzynarodowe Biuro Pracy {International Labour Office), a przygodnym organem są konferencje przedstawicieli członków Ligi. Problem emigracji w pracach nowej organizacji znalazł odrazu doniosłe miejsce, ponieważ w łonie Biura powstała Sekcja Emigracji, a pierwszą rezolucją, przyjęta na międzynarodowej konferencji pracy, odbytej w październiku 1919 r. w Waszyngtonie* był zrealizowany wkrótce projekt utworzenia Międzynarodowej Komisji Emigracyjnej celem zbadania zagadnienia emigracji i proponowania środków, dotyczących opieki nad emigrującymi robotnikami i ochrony ich interesów.

Konferencja w Waszyngtonie ma nadto dla problemu emigracyjnego inne doniosłe znaczenie, ponieważ wysunęła na porządek dzienny sprawę wzajemności w traktowaniu cudzoziemskich robotników. Stosownie do zlecenia powyższej konferencji pracy, komisja, złożona z reprezentantów rządu, organizacji pracodawców i związków robotniczych z 18 państw, najwięcej zainteresowanych w problemie emigracji, zebrała się w sierpniu 1921 r. w Genewie i na podstawie wyników podjętych studjów i dyskusyj przedłożyła Biuru Pracy 29 rezolucyj, wyczerpujących niedomagania i proponujących środki zaradcze we wszystkich przejawach wychodźczego ruchu. Proponowane środki obejmują w szczególności nadzór nad kompanjami i agentami okrętowymi, dotyczą masowej rekrutacji robotników do krajów zagranicznych, badania emigrantów przed wyjazdem, higjeny na kolejach i okrętach wychodźczych, znalezienia zajęcia, prawnej ochrony zarobku i wielu innych dziedzin, a zwłaszcza traktowania w miarę możności pod względem ekonomicznym przybyszów na równej stopie z rodzimym elementem robotniczym. Równie doniosłe znaczenie mają zapoczątkowane na pierwszym zjeździe komisji starania, aby statystykę emigracyjną wszystkich państw oprzeć na jednolitych zasadniczych wzorach, a przedewszystkiem trudne do realizacji dążenia, zmierzające do łagodzenia sprzecznych interesów krajów emigracyjnych i immigracyjnych, a w szczególności do usuwania różnic w ustawodawstwach państw w dziedzinie emigracji, immigracji i ruchu tranzytowego. Zebrania komisji, odbyte w latach następnych, rozwinęły program pierwszej konferencji i pchnęły zjawiska emigracyjne, na podstawie materjałów, dostarczonych przez zainteresowane państwa, na tory więcej zgodne z wymogami współczesnego humanitaryzmu. Prace komisji zmierzają do standaryzacji ruchu emigracyjnego, znalazły wyraz w publicystyce już wcale obszernej oraz nie pozostały bez doniosłego wpływu na ustawodawstwa państwowe. Emigracja przestała być zjawiskiem, którem najwięcej zainteresowane były kompanje przewozowe, lecz po wojnie nabrała charakteru państwowego i międzynarodowego, a ten zwrot wykazuje poza pracami komisji również dużą ilość traktatów, regulujących między państwami wyłącznie ruch robotniczo-migracyjny. Naturalnie Międzynarodowe Biuro Pracy, będąc wydziałem Ligi Narodów, posiada raczej doradczą i moralną egzekutywę, z którą jednak poszczególne państwa poczynają się coraz więcej liczyć.

Jak w wielu innych dziedzinach życia państwowego tak i w dziedzinie emigracji Rzeczpospolita Polska w zaraniu swej egzystencji stanęła przed problemami doniosłej natury. Piekącą najpierw troską była repatrjacja przeszło dwóch miljonów jeńców i wygnańców wojennych oraz robotników, przymusowo zarekwirowanych przez niemieckie władze okupacyjne. Repatrjacja, emigracja i pośrednictwo pracy ujęte zostały odrazu w ramy organizacji państwowej, lecz przechodziły różne losy kompetencji administracyjnej. Dopiero w roku 1920 następuje krystalizacja kompetencji, kiedy uchwałą sejmu z dnia 19 marca utworzony został Urząd Emigracyjny o szerokiej autonomji w ramach Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Do kompetencji tego urzędu przeszły wszystkie sprawy, dotyczące emigracji, reemigracji i opieki nad wychodźcami, a w ciągu wspomnianego roku i sprawy repatrjacji. Na usługach Urzędu Emigracyjnego stanęły organy wykonawcze, a mianowicie wewnątrz kraju Urzędy Pośrednictwa Pracy i Opieki nad Wychodźcami oraz stacje repatrjacyjne wzgl. zborne na granicach państwa, stacja emigracyjna na Powązkach w Warszawie, a przedewszystkiem umiejętnie zorganizowany obóz wychodźczy w Gdańsku — poza granicami zaś kraju obok organizacji konsularnej osobni funkcjonarjusze dla spraw emigracji, włączeni do reprezentacji dyplomatycznej z tytułem radców emigracyjnych.

Również czynnik obywatelski w sprawach emigracji powołany został do współpracy z administracją państwową w formie Rady Emigracyjnej, utworzonej dekretem Rady Ministrów z 9 czerwca 1921 r. Rada Emigracyjna składa się z 24 członków i wyraża opinję w sprawach polityki emigracyjnej i projektowanych konwencyj międzynarodowych, oraz w przedmiocie kompanij okrętowych i opieki nad wychodźcami. Ze względu na swą kompetencję Rada Emigracyjna ma raczej charakter doradczy, zależnie jednak od zasobu energji i orjentacji może sobie wytworzyć stanowisko twórcze, nadające administracji państwowej ogólny w tej dziedzinie kierunek pracy. Za wzorem innych państw utworzony został pod kontrolą Urzędu Emigracyjnego fundusz emigracyjny, zasilany taksami kompanij okrętowych, karami pieniężnemi i innemi opłatami, przewidzianemi przez rozporządzenia administracyjne. Z funduszu, znajdującego się dotychczas w stadjum organizacji, pokrywane będą wydatki, związane z administracją opieki nad wychodźtwem.

W związku z wychodźtwem amerykańskiem w otwarciem Konsulatu Generalnego w N. Jorku została przy nim utworzona równocześnie placówka attache dla spraw wychodźczych, której wysiłki zwrócone były głównie na zorganizowanie reemigracji do Polski, przybierającej rozmiary masowego powrotu. Z biegiem czasu, kiedy ruch reemigracyjny wrócił do więcej normalnego poziomu, zakres działania tego urzędu rozszerzał się na trudne i odpowiedzialne zadanie troskliwej opieki nad wychodźcami, zgodnie z treścią V rozdziału, otwierającej szerokie pole do inicjatywy i pomocy. Pod koniec 1922 r. urząd attache dla spraw wychodźczych został przydzielony do Poselstwa Polskiego w Waszyngtonie i uzyskał więcej uchwytny tytuł radcy emigracyjnego, a wreszcie ze względów oszczędności i pewnej szablonowości ruchu wychodźczego do Ameryki został pod koniec 1923 r. zwinięty, a jego agendy przydzielone głównie Konsulatowi Generalnemu w N. Jorku.

przez rząd amer

Nawiązując do treści pierwszego rozdziału pracy, należy przypomnieć zestawienie, że od r. 1899, t. j. od daty, kiedy statystyka amerykańska poczyna uwzględniać poza obywatelstwem państwowem również narodowość, do dnia 30 czerwca 1918 r. przybyło do Ameryki 1,420.039 polskich emigrantów. Natomiast według przypuszczalnych obliczeń, dotyczących trzech zaborów, liczba polskich przybyszów w okresie od r. 1851 do 1918 wyniosła 2,122.504 osób. Z tym kontyngentem przybyszów polskich wiąże się pytanie, jak wygląda fala wychodźcza z Państwa Polskiego, przybyła w ciągu pięciolecia doby powojennej na brzeg amerykański. Powyższy pięcioletni okres obejmuje lata fiskalne 1918-1923, a więc okres od 1 lipca 1918 r. do 30 czerwca 1923 r. W ciągu tego okresu zaszły dwie doniosły zmiany. W statystyce amerykańskiej w pierwszym roku fiskalnym tego okresu, t. j. 1918/19, emigracja z ziem polskich traktowana jest według starego systemu, t. j. przedwojennej przynależności państwowej przybyszów. Dopiero od chwili zawarcia traktatu wersalskiego, a względnie w następnym roku fiskalnym, od 1 lipca 1919 r. począwszy, Państwo Polskie wchodzi do statystyki amerykańskiej jako odrębna jednostka, lecz z tą chwilą wyłania się nowa kwestja, a mianowicie emigracji z Rzeczypospolitej innych narodowości, w skład jej wchodzących. Z drugiej strony w tym okresie zaszła radykalna zmiana w ame-rykańskiem ustawodawstwie immigracyjnem, wprowadzająca w dniu 3 czerwca 1921 r. 3-procentowe prawo kwoty, które na rozmiar polskiej fali równie wywarło wpływ doniosły. Początkowo kwota, przyznana Polsce, wynosiła 20.019 osób, a 25.800 łącznie z b. Galicją wschodnią, której statystyka amerykańska, opierając się na traktacie w St. Germain, przyznała osobną kwotę w wysokości 5.781 osób. Natomiast ziemie, leżące na wschód od „linji Curzona“, określone jako obszar Pińska (Pińsk region), włączone zostały do kwoty rosyjskiej. Na skutek protestu reprezentacji dyplomatycznej, kwota Państwa Polskiego uległa modyfikacji przez podwyższenie pierwotnej kwoty polskiej do liczby 21.076, kwoty Galicji wschodniej do 5.786, a zwłaszcza przez przyłączenie obszaru Pińska, obdarzonego osobną kwotą w wysokości 4.284 osób²). To prowizorjum doczekało się zasadniczej zmiany z chwilą uznania granic wschodnich przez Radę Ambasadorów i przyjęcia tej decyzji ykański do zatwierdzającej wiadomości. Kwota polska uzyskała stabilizację w wysokości 31.146 osób, dopuszczonych rocznie na ziemię amerykańską.

Zkolei należy poddać szczegółowej obserwacji, jaki materjał ludzki z Państwa Polskiego przesunął się przez amerykańskie bramy immigracyjne gl. przed temi bramami został zesłany zpowrotem. Statystyka amerykańska podaje ciekawe rewelacje etnograficznej i społecznej natury, które mają doniosłą wartość dla przyszłej polskiej polityki emigracyjnej. Ponieważ w pięcioletnim okresie sprawozdawczym Państwo Polskie w pierwszym roku nie figuruje osobno w statystyce amerykańskiej, należy ten rok omówić odrębnie, a następnie z pozostałych lat sporządzić krótkie historyczne streszczenie i ogólną tabelę statystyczną, uwzględniającą całość wychodźtwa polskiego i najważniejsze rysy wychodźtwa żydowskiego i rusińskiego. Rok fiskalny 1918/19 według zaborczej przynależności notuje skromną ilość 732 Polaków,

3055 Żydów i 103 Rusinów, przybyłych do Ameryki. Na powyższą liczbę Polaków złożyło się głównie 585 przybyszów z Kanady, 54 z Rosji, 43 z Niemiec, 21 z Anglji, a reszta rozproszona z innych krajów. Dopiero lata następne, obejmujące już Państwo Polskie, pozwalają na sporządzenie z jego granic więcej interesującego i treściwego poniższego zestawienia:

Rok:    Polacy:    Żydzi:

1920    849    3.793

1921    18.253    74.755

1922    5.242    22.373

1923    11.290    14.125

Rusini: Niemcy:

Razem: 35.634 115.046 1.054. 1.722

Rosjanie :

Inne narodowości:    Razem:

CN CN rf 00 CN O H 04 <M CM H

TM |N O T—ł GO Г"'> тН t—t 40

4.813

95.089

28.635

26.538

636

983

155.075.

Wychodźtwo z Państwa Polskiego w pierwszym roku zapewne nie przekroczyło pół tysiąca, w drugim roku dochodzi prawie do 5 tysięcy, w trzecim sięga do swego największego napięcia blisko 100 tysięcy, a w pozostałych dwóch latach ujęte zostaje w ramy kwoty amerykańskiej. Kwota nie dosięga jednak swej najwyższej granicy 31.146 osób rocznie, ponieważ na jej poczet wchodzą głównie reemigranci z Polski, których statystyka amerykańska nie traktuje jako faktycznych immigrantów. W miarę więc powrotu do więcej normalnych stosunków i reaktywowania połączeń okrętowych fala wychodźcza z Państwa Polskiego rosła szybko aż do chwili napotkania grobli w formie prawa kwoty. W powyższem zestawieniu zwraca szczególną uwagę dominująca przewaga wychodźtwa żydowskiego, wynosząca w początkowych latach około 80°/o ogólnej fali, a dopiero w ostatnim roku wykazującca dość gwałtowną zniżkę do 53 %. Wychodźtwo polskie utrzymuje się zrazu w skromnych ramach około 20 %> a dopiero w ostatnim roku fiskalnym silniej wzrasta, dochodząc do 43 %• Natomiast wychodźtwo innych narodowości, a w szczególności Niemców i Rusinów, w porównaniu z emigracją żydowską i polską utrzymuje się więcej niż w skromnych granicach. Do pewnego stopnia ten stosunek równoważy wychodźtwo — naogół dość nikłe — Rusinów do Kanady. Statystyka, dotycząca innych narodowości, emigrujących z Państwa Polskiego, ilustruje poczęści współczesną historję formacji państwowej, a w związku z emigracją żydowską, sytuację na granicy wschodniej.

zwraca

Po tym zwięzłym historycznym wstępie przyległa tabela statystyczna pozwala na dokładną analizę wychodźtwa z Państwa Polskiego w ciągu lat 1920—1923 i dla orjentacji wymaga już skromnego komentarza. Obserwacja krajów, z których emigranci polscy do Ameryki przybywają, pozwala na ilustrację, jak naród polski jest rozproszony po całej prawie kuli ziemskiej. Dotyczy to w wyższym jeszcze stopniu rasy żydowskiej, a wśród Rusinów widoczną jest duża koncentracja na ziemiach Podkarpacia i w Kanadzie. Szczegółowa analiza wychodźtwa polskiego ujawnia fakt, że w dobie powojennej nabrała ona charakteru wyłącznie familijnego. Przedewszystkiem uwagę dominująca przewaga kobiet i dzieci oraz wyłączny prawie cel podróży do krewnych. Niewątpliwie koszta wszystkich podróży pokryte zostały również przez krewnych, a rubryka stosunkowo duża osób, które rzekomo same zapłaciły przejazd, obejmuje emigrantów, którzy zamiast „prepaidów“ otrzymali gotówkę i sami się zajęli kupnem karty okrętowej. Uderza nieproporcjonalnie wysoka liczba młodych dziewcząt, przybyłych z Polski, i znajduje wyjaśnienie w rubryce, dotyczącej zawodu, że są to niezamężne kobiety,

Różne :

1.088

Czasokres od 1 lipca 1919 r. do 30 czerwca 1923 r.

migracyjny między Rzecząpospolitą Polską a Ameryką :

1. Ruch

Nadwyżka po stronie:

Odjechało z Ameryki

Podróżnych :

Reemigrantów

Podróżnych :

93.999

Jd

4.290

133.080

129.633

1.682

Ameryki 114.373

чо

Inne :

514

1. Przybyło do Ameryki :

Emigrantów :

155.075

35 634

115.046

1.054

. Do liczby 155.075 emigrantów z Państwa Polskiego wchodzą następujące narodowości:

Żydzi :

115.046

Litwini :

82

Rosjanie : 636

Słowacy : 387

Niemcy : 1.722

Rusini :

1.054

Polacy :

35.634

Ameryka Płd :

Różne :

13.001

Kanada :

297

3.749

Ameryka Płd.:

1.845

Różne :

135

3. Według narodowości wzgl. rasy przybyło do Ameryki emigrantów:

Polaków 43.232 Żydów 236.571    — Rusinów 3.082

4. Z liczby 43.232 polscy emigranci przybyli z krajów:

Polska:

35.634

Chiny i Japonja: 179

Rosja :

556

Niemcy : 372

Francja :

433

Czechosłowacja :

350

Kanada :

13.039

5. Z liczby 236.571 żydowscy emigranci przybyli z krajów:

Polska:    Rosja:

115.046    33.800

Turcja :

Rumunja :

Czechosłowacja :

Kanada :

1.240

5.900

33.799

6.965

liczby 3.082 rusińscy emigranci przybyli z krajów:

Rosja :

Rumunja :

80

36

Polska : 1.054

Jugosławja :

88

Narodowość :

Żydzi

Rusini

Anglja : Austrja :

335

239

Austrja : 3.550

Czechosłowacja : 430

Anglja : 5.607

II. Szczegółowa klasyfikacja emigrantów polskich:

Przez kogo podróż była opłacona:

Samych :    Krewnych :    Przyjaciół :

11.597

4.342

27.293

Piśmienność (powyżej 16 lat):

k:

Płeć:

Powyżej 44 lat: 2.946

Od 16 do 44 r.: 28.714

Poniżej 16 lat: 11.572

Kobiety : 25.413

Mężczyźni :

17.819

Pieniądze:

Cel podróży:

Czytać i pisać : Czytać, a nie pisać : Ani czytać ani pisać :

M. 352, K. 1.559

Powyżej 44 lat:

Niez. Zam. Wdy Roz. 56    912    689    2 ’

Razem :

1,424.692 doi. M. 11.656, K. 17.905 M. 27, K. 161

Kobiety:

Od 16 do 44’lat:

Niez. Zam. Wdy Roz.

5.788    10.704 8.904    347    11

Krewni : Przyjaciele : Bez znajomych : 50 doi. i wyżej : Mniej niż 50 doi.:

6.179

11.753

1.756

39.528    1.948

Powyżej 44 lat:    Dzieci p. 16 lat:

Kaw. Żon. Wdc. Roz.

125    1.071    91

S t a

Mężczyźni:

Od 16 do 44 lat:

Kaw. Żon. Wdc. Roz.

5.952 4.709    87    —

Kobiety niezamężne:

16 do 21 r. 22 do 29 r. 30 do 37 r. 38 do 44 r. 6.383

75

361

3.885

Dzieci p. 16 lat:

5.784

Podział zawodowy emigrantów:

Wykształć, zawód.: Kupcy: Robotnicy kwalif.: Robotn. zwykli : Rolnicy: Robotn. rolni : Służący(ce): Różne: Bez zajęcia (wł. kobiety i dzieci) : 696

21.371

942

8.190

1.251

871

4.618

4.862

431

Anarchiści : Analfabeci : Inne : Razem :

1.323

62

51    4.174

425

S -8R

я «<л

я 'tmo

ß CN 00 г-н

'S*

170

255

73

O.

<L>

I-“⁰⁰

J2

;s

VO

Emigranci nie dopuszczeni do lądowania (debarred)

Kwota:    Przemytnicy: Robota, kontr:    Przestępcy:

Y-H

Г- 0\ г-н

00 со iri 00 VO CN

VOMr-t ON CN VO

Z powodu: Choroby: Ciężar publ.:

Polacy

Żydzi

Rusini

732

LZYZ

89

Emigranci deportowani po lądowaniu (deported) :

►»

a.

D*

■Й

OJ

N

jo

•g

.ft

06

>>

-й

.S

252

679

16

СО t-h CN CN

00 CO 40

о о

T-H CO

Z powodu : Choroby : Ciężar publ.:

Polacy

Żydzi

Rusini

180

253

35

27

reflektujące głównie na zajęcie służby domowej, w której Polki wyrobiły już opinję poszukiwanych pracownic x).

Dalsza analiza statystyki emigracyjnej zezwala na kontrolę wieku, zasobności, stopnia intelektualnego i stanu cywilnego przybyszów polskich. Porównanie wyszkolenia zawodowego powojennych przybyszów polskich ze statystyką przedwojenną wykazuje mimo dużego odsetku kobiet i dzieci doniosłą zmianę na korzyść zawodów kwalifikowanych. Znikła dominująca dawniej pozycja, dotycząca robotników niekwalifikowanych i rolnych, a na czoło zawodowej klasyfikacji przybyszów polskich poza kobiecą głównie pozycją służących wysunęły się zajęcia kwalifikowane. Emigracja polska, dotychczas jedno z głównych źródeł t. zw. common labor, zmieniła zatem dość widocznie swój zawodowy charakter. Wiążąc to zjawisko z faktem, że w pięcioletnim okresie sprawozdawczym reemigracja do Polski przewyższyła immigrację polską do Ameryki, znajdujemy do pewnego stopnia wyjaśnienie omówionej w rozdziale XV troski przemysłowców o pozyskanie głównie robotników niekwalifikowanych, których szeregi uległy poważnej redukcji. Na szczególną uwagę ze względów sanitarnych i społecznych zasługuje statystyka, dotycząca immigrantów nie dopuszczonych do lądowania (debarred) i immigrantów, po zamieszkaniu w Stanach Zjednoczonych skazanych na deportację (deported). Jest to statystyka chronicznych już tragedyj, wykazująca surowość wrót amerykańskich, aby przepuścić zdrowe mięśnie i myśli, a po przepuszczeniu pozbyć się miazgi społecznej, którą głównie ciężka służba na usługach przemysłu amerykańskiego wyrzuca.

W okresie sprawozdawczym przeszło zatem 35.634 wychodźców polskich, 115.046 żydowskich i 1.054 rusińskich z Państwa Polskiego przez wrota amerykańskie, podlegając umówionej w poprzednim rozdziale procedurze kontroli. Wyłania się tak upośledzona przed wojną kwestja opieki nad wychodźtwem zamorskiem od przekroczenia granic państwa. Z chwilą formacji własnego ustroju państwowego i zgodnie z duchem czasu wychodźtwo z Państwa Polskiego otoczone jest możliwie troskliwą opieką, usuwającą niedomagania doby przedwojennej. Wyjazd przez Gdańsk znajduje się pod kontrolą czynników rządowych, a wyjazd przez inne porty europejskie odbywa się pod opieką funkcjonarjuszy kompanij okrętowych, którzy całe partje wychodźców dostawiają do okrętów swych linij i przyjmują na siebie odpowiedzialność za ochronę w czasie przejazdu. Mylne byłoby twierdzenie, że ochrona wychodźców weszła na tory uczciwości, zawsze bowiem emigrant jest tym zasobnym i jeszcze naiwnym wędrowcem, którego wyzyskanie było i zdaje się na długie lata pozostanie popłatnym procederem. Kompanje okrętowe zbyt wiele mają tonażu, aby nie podniecać ładunku tego intratnego przed wojną towaru ludzkiego. Zawsze towarzyszyć mu będzie niezaradność, zdenerwowanie, brak orjentacji w przepisach, chęć ryzyka, które mimo nieufności chłopa polskiego ułatwiają wyzysk. Stąd w interesie samych wychodźców znajduje usprawiedliwienie surowa kontrola kompanij okrętowych i ostre rygory natury administracyjnej.

Opieka państwowa nie ogranicza się do portów europejskich, lecz towarzyszy wychodźcy również podczas podróży morskiej. Zgodnie z wymogami

!) Ten nieproporcjonalnie wysoki odsetek niezamężnych kobiet polskich nie ma nic wspólnego z praktyką wychodźców z krajów południowej i południowo-wschodniej Europy, którzy zawierają związki małżeńskie z rodaczkami drogą wymiany fotografji. Jest to zwyczaj szeroko przyjęty tak dalece, że klientela niektórych okrętów z tych krajów składa się głównie z narzeczonych, tą drogą wybranych (picture brides). Ustawodawstwo amerykańskie forytuje to narzeczeristwo, ponieważ następne małżeństwo przyczynia się do stabilizacji cudzoziemskiego elementu robotniczego na ziemi amerykańskiej.

koncesji kompanje okrętowe są obowiązane udzielać bezpłatnego przejazdu osobom, delegowanym w określonej liczbie przez polskie władze emigracyjne w charakterze konwojentów. Do obowiązku konwojenta należy kontrola warunków, wśród których wychodźcy odbywają podróż, pomoc w kłopotach podczas podróży i złożenie sprawozdania Urzędowi Emigracyjnemu, który podejmuje dalsze kroki, zmierzające do sanacji, niezadowalających warunków przejazdu. Z chwilą przyjazdu do portu amerykańskiego kończy się opieka konwojentów, w ich miejsce wchodzą polskie władze konsularne. Opieka władz konsularnych ograniczona jest do stosunkowo skromnych rozmiarów, ponieważ władze amerykańskie kontrolę na stacjach immigracyjnych uważają za sprawę wewnętrzną. Niepomyślną dla skutecznej interwencji sytuację równoważy troska o utrzymanie poprawnych i na zaufaniu opartych stosunków z władzami immigracyjnemi oraz omówiona już w poprzednim rozdziale działalność organizacyj społecznych na stacjach immigracyjnych.

Ellis Island

Pomimo, że wychodźtwo polskie należy jeszcze do silnie reprezentowanych, a przed wojną ustępowało Włochom i czasem Żydom, to jednak nie posiada własnej reprezentacji na głównej stacji immigracyjnej Ellis Island. W r. 1907 Związek Narodowy Polski uzyskał prawo wysyłania swego reprezentanta na Ellis Island, bezpośrednio jednak przed wybuchem wojny przywilej ten — rzekomo z powodu niewłaściwego doboru reprezentanta — został cofnięty. Po wojnie z powodu niechętnego stanowiska władz immigracyjnych wobec projektów powiększenia liczby organizacyj społecznych na Ellis Island, starania Związku o uzyskanie reprezentacji okazały się dotychczas bezskuteczne. Położenie zatem wychodźców polskich w dobie powojennej w porównaniu z innemi narodami było dość upośledzone, ponieważ tak doniosła dla ich losu opieka społeczna, a ze względu na kompetencję organizacji nawet administracyjna, poważnie niedomagała. Pomoc społeczna na ma to doniosłe znaczenie, że zainteresowanie się losem zwykle zalęknionego przybysza i rozmówienie się z nim w jego ojczystym języku przy ułatwionym dostępie do aktów pozwala na łatwiejsze rozwianie zrozumiałych nieufności władz immigracyjnych, względnie apelowanie do wyższej instancji w Waszyngtonie. Po wtóre troska organizacyj społecznych o przybysza nie ogranicza się do bram stacji immigracyjnej, lecz często towarzyszy mu do miejsca zamieszkania, chroniąc go przed kłopotami i wyzyskiem. Gdy Żydzi posiadają na Ellis Island dwie organizacje, Włosi jedną organizację społeczną, a inne narody troskliwie zabiegają o reprezentację w amerykańskich organizacjach (np. Czesi mają 4 delegatki), to Polacy mieli jedną opiekunkę w organizacji Young Women Christian Association, a dopiero na początku 1923 r. zdołali za staraniem t-wa „Samopomoc“ w N. Jorku umieścić drugą Polkę pod patronatem Katolickiego T-wa Dobroczynności (Catholic Wellfare Counsel).

mu

Z pośród polskich organizacyj duże i realne zainteresowanie sprawą opieki riad przybyszami wykazuje Związek Narodowy Polski. Przed wojną miał wspomnianą już reprezentację na Ellis Island, a obecnie z ramienia jego są czynne dwie lokalne komisje emigracyjne w N. Jorku i Bostonie. Komisja emigracyjna w Bostonie wykazuje mało żywotności z powodu słabego ruchu tranzytowego przez ten port. Natomiast Komisja w N. Jorku rozwija żywą działalność, mając zapewniony fundusz dyspozycyjny, a przedewszystkiem osobny dom emigracyjny dla celów opieki nad wychodźcami. Dom wybudowany został w r. 1911 pod nr. 180 na 2 Avenue i składa się z 7 pokoi i 5 sal sypialnych, mogących pomieścić 80 osób. Jest doniosłą zasługą Związku, że w 6-miljonowej metropolji N. Jorku stworzył ten bezpieczny, pierwszy czy końcowy etap podróży dla wychodźcy polskiego, udzielając

Wychodźtwo polskie.

Przybysze żydowscy nie cieszą się szczególną sympatją władz i społeczeństwa amerykańskiego. Jako element mało topliwy, merkantylny i niedomagający fizycznie, nie wnosi on pożądanych dla Ameryki wartości, a więc głównie rąk fabrycznych czy rolnych. Wprawdzie w dolarowej i miejskiej atmosferze przybysze żydowscy aklimatyzują się doskonale, wywołując jednak rosnącą niechęć, którą należy sprowadzić do przyczyn raczej ekonomicznej aniżeli rasowej natury. Zarzuty, dotykające Żydów, obracają się głównie w dziedzinie ekonomicznej na tle wzajemnej konkurencji, a mianowicie, że do handlu wnoszą nielojalną konkurencję, niezgodną ze staremi pojęciami miejscowego świata handlowego, a przedłużając ogniwa między producentem a konsumentem, wywołują wskutek przesadnego pośrednictwa sztuczną drożyznę. Ameryka w immigracji szuka rąk roboczych, a tych przybysze żydowscy stosunkowo mało wnoszą. Po wtóre Ameryka pragnie materjału immi-gracyjnego, podatnego dla celów amerykanizacyjnych, do których krew semicka z zapadłych miasteczek polskich, rosyjskich, rumuńskich i innych, stosunkowo mało posiada kwalifikacyj.

po przystępnej cenie dachu nad głową, pożywienia i usłużnej pomocy we wszystkich troskach. Dom emigracyjny dla obu etapów podróży posiada doniosłe znaczenie zarówno dla immigrantów, na których niezawsze krewni oczekują, jak i dla zasobnych reemigrantów, często padających ofiarą sprytnych nadużyć.¹)

Stosunek władz immigracyjnych do przybyszów polskich w ramach powszechnej oschłej procedury nacechowany jest raczej sympatją, jaka z okazji interwencji władz polskich czy organizacyj polsko-amerykańskich, głównie Związku Narodowego Polskiego, zauważyć się daje. Te doświadczenia pozwalają na wyrażenie opinji, że przybysze polscy ze względu na swój roboczy charakter nie są bezwzględnie klasyfikowani jako element mało pożądany. Jeżeli Państwo Polskie znalazło się w strefie emigracji, klasyfikowanej przez Amerykę jako mało pożądanej, to wchodzi w grę osobliwy skład immigracji z Państwa Polskiego, wykazujący dominującą przewagę Żydów. Państwo Polskie do ostatniej prawie doby dostarczyło prawie połowę wszystkich przybyszów żydowskich do Ameryki, a wśród jego fali wychodźczej odsetek Żydów wahał się od 75% do 85 %, wykazując dopiero w ostatnim roku sprawozdawczym zniżkę do 53%» niewątpliwie stale wzrastającą.

Immigracja żydowska z Państwa Polskiego ma te same cechy, co wy-chodźtwo polskie, a więc w dobie obecnej posiada głównie familijny charakter. Ponieważ Żydzi w Ameryce szybko się naturalizują, doszli do imponującego dobrobytu i znaczenia społeczno-politycznego oraz wytworzyli znakomite organizacje, więc za temi przywilejami i zaletami również przypływ mas żydowskich przybrał tak poważne rozmiary. Ruch wychodźczy Żydów z Polski spotkał się z wydatną materjalną pomocą krewnych w Ameryce, a na usługach tego ruchu stanęło potężne t-wo „Hias“,²) które, rozporządzając du-żemi funduszami dolarowemi i znakomitą organizacją, potrafiło sprawnie i szybko uruchomić masy żydowskie. Wobec opinji, jaka niejednokrotnie już dała się zauważyć, że Państwo Polskie forytuje wychodźtwo żydowskie, na- ³ 4

leży podkreślić, że wobec konstytucyjne] swobody ruchu i równouprawnienia obywatelskiego czynniki rządowe nie mają możności wpływać na skład fali wychodźczej, tern więcej, że w dobie powojennej decyduje głównie stopień pokrewieństwa i wysokość pomocy materjalnej z drugiej strony oceanu. Tę konjunkturę wychodźtwo żydowskie po zaprzestaniu kroków wojennych potrafiło zręcznie i szybko wyzyskać i stąd rozmiar tej fali wychodźczej przybrał stosunkowo tak szerokie ramy.¹) Tak nieproporcjonalnie wysoki przypływ mas żydowskich do Ameryki wywołał zaniepokojenie władz i społeczeństwa amerykańskiego oraz wzmógł sentyment antyżydowski. Pod wpływem tej sytuacji podniosły się wśród amerykańskich sfer żydowskich liczne i poważne głosy, odradzające rodakom tłumnego przyjazdu do Ameryki. Natomiast wśród sfer amerykańskich pojawiły się projekty oparcia prawa kwoty nie na kluczu państwowym, lecz na kluczu narodowościowym wzgl. rasowym, oraz nieoficjalne życzenia, aby wychodźtwo pokrywało się procentowo ze szachownicą narodowością, współcześnie istniejącą w danych państwach. Projektowane przerzucenie selekcji immigracyjnej na europejską stronę oceanu niezawodnie wywrze w tym kierunku donioślejszy wpływ, ponieważ współczesna, pomocna akcja społeczeństwa żydowskiego na korzyść przybywających rodaków wskutek przesunięcia decyzji do źródeł immigracji, straci na decydujące władze amerykańskie swój bezpośredni wpływ.

Wśród fali wychodźczej w ramach kwoty do Ameryki na osobną wzmiankę zasługują r o z b i t к i, lądujący na Kubie lub w Meksyku w nadziei przedostania się do ziemi obiecanej. Na Kubie liczba tych rozbitków przekracza pół tysiąca, cierpi skrajną nędzę, żywi się odpadkami, sypia na ziemi i łatwo wymiera od gorącego klimatu. Są to najczęściej ofiary różnych pokątnych agentów w Polsce, ciągnących intratne dochody nietylko ze sprzedaży kart okrętowych, ale i z dostarczania często fałszywych paszportów. Zachętą do wyjazdu jest obietnica łatwego znaleziena zarobku przy plantacjach cukru na Kubie i następnego przedostania się do Ameryki. Nadzieja znalezienia zajęcia jest złudna, ponieważ praca jest sezonowa, a przy niej forytowana jest miejscowa warstwa robotnicza. Od skrajnej nędzy wyjątkowo chronią tułacza zasiłki pieniężne, nadsyłane przez krewnych z Ameryki. Przemycanie do Ameryki odbywa się drogą morską do Florydy, przeciętnie kosztuje 200 doi. i wskutek niezwykłej czujności władz amerykańskich kończy się aresztowaniem i deportacją zpowrotem na Kubę. Niebezpieczniejsza jest droga na Meksyk, ponieważ emigranta czeka lądowa droga do granicy amerykańskiej, przyczem zdany jest na łaskę zawodowych przemytników t. zw. coyotes. Wyprawy te niekiedy kończą się śmiercią jeśli nie z rąk przemytników to od kul granicznej straży amerykańskiej, a zwykle deportacją. Ilość przemycanych przez Meksyk Polaków jest stosunkowo nikła i zapewne nie przekracza kilku dziesiątek rocznie; natomiast daje się zauważyć większy odsetek Żydów, którzy w tym szmuglu grają dość wybitną czynną i bierną rolę. Ze sprawozdań amerykańskich wynosi się przekonanie, że przemytnictwo do Ameryki jest rozgałęzioną organizacją, sięgającą swemi odnogami do ważniejszych ośrodków emigracyjnych w Europie. Do legalnego przyjazdu z Kuby czy Meksyku do Stanów Zjednoczonych ustawodawstwo amerykańskie wymaga pięcioletniego pobytu w tych krajach i przybyszów zalicza do kwoty, przyznanej ich krajom urodzenia.

Wobec stabilizacji prawa kwoty w Ameryce i troski każdego państwa o kontrolę i ochronę ruchu wychodźczego należy zkolei zająć się skompli-

1) Poza jawną emigracją żydowską z Państwa Polskiego dała się zauważyć — zwłaszcza w okresie wojny z Rosją — tłumna potajemna ucieczka Żydów w wieku poborowym, która sprawiała wiele kłopotów władzom zachodniej Europy, Stanów Zjednoczonych i Kanady.

kowaną obecnie procedurą wyjazdu do Ameryki. W polskiej emigracji zamorskiej wychodźtwo do Ameryki grało dominującą rolę i mimo ograniczeń immigracyjnych tę rolę w dalszym ciągu zachowało. Zmienił się jednak gruntownie charakter powojennej fali wychodźców, ponieważ pobudką wyjazdu jest głównie łączenie się familij, co zazwyczaj decydująco wpływa na zamiar bezpowrotnego osadnictwa. Wychodźtwo zatem do Ameryki nabrało charakteru familijnego i stąd procedura wyjazdu zyskała pewne charakterystyczne cechy. Z biegiem czasu dla władz polskich i konsularnych amerykańskich podstawą do wydania paszportu względnie wizy stała się deklaracja krewnego po drugiej stronie oceanu, (Affidavit of support),*) że posiada zasoby materjalne i zobowiązuje się dostarczyć reflektantowi na przyjazd do Ameryki potrzebnych środków do utrzymania. Powyższa deklaracja. usuwa wątpliwości władz polskich, czy obywatel polski znajdzie zagranicą, konieczną opiekę i pomoc, a obawy władz amerykańskich, czy przyszły mieszkaniec Ameryki nie stanie się ciężarem publicznym. Natomiast osoby, korzystające z przywilejów przy sprowadzaniu krewnych, a więc obywatele Stanów Zjednoczonych, deklaranci i wysłużeni żołnierze armji lądowej i marynarki wojennej, przysyłają krewnym wierzytelne odpisy swoich dokumentów osobistych, t. j. pierwszych i drugich papierów obywatelskich lub świadectw honorowego zwolnienia ze służby wojskowej (discharge papers) celem legitymacji wobec amerykańskich władz konsularnych.

Z biegiem czasu ustaliła się obecnie obowiązująca procedura wyjazdu. Poza normalnemi formalnościami, przy podaniu o paszport do Ameryki załącza się affidavit, który starostwo przesyła celem aprobaty do Urzędu Emigracyjnego. Po aprobacie Urzędu Emigracyjnego starostwo wystawia paszport,, wymagający zkolei wizy konsulatu amerykańskiego. W tym celu konsulat amerykański na podstawie pisemnego podania wyznacza dzień i kolejny numer celem przybycia po wizę. Po otrzymaniu numeru petent w oznaczonym dniu jawi się w konsulacie i po złożeniu opłaty w kwocie 10 doi. otrzymuje wizę. Interesującym jest wymóg amerykańskich władz konsularnych, że każdy petent o wizę musi podpisać deklarację (Declaration of alien about to depart for the United States), że przyjmuje na siebie ryzyko deportacji z portu amerykańskiego w razie stwierdzenia przez władze immigracyjne, że należy do jednej z klas, od lądowania wykluczonych. Po uzyskaniu wizy dalszym etapem wyjazdu jest rejestracja u urzędnika Północno-Atlantyckiej Konferencji» który kontroluje ruch pasażerski zgodnie z amerykańskiem prawem kwoty. Wreszcie reflektant na wyjazd do Ameryki musi przejść egzamin kontrolny kompanji okrętowej, poddać się niekiedy kilkakrotnie badaniom lekarskim i desynfekcji, aby po drugiej stronie oceanu ulec końcowemu pomyślnemu badaniu. Do tej procedury łączą się starania o ulgowy paszport na wyjazd zagranicę i surowe przepisy, dotyczące wywozu walut i kosztowności, tworzące skomplikowany aparat filtrujący wyjazd do Ameryki. Doniosłe znaczenie morza polskiego i rola kompanij okrętowych omówione zostaną w następnym rozdziale.

Początkowo inicjatywa, kontrolująca ruch wychodźczy do Ameryki, spoczywała z tytułu wydawania paszportu w ręku władz polskich, ponieważ konsulom amerykańskim zasadniczo nie przysługuje prawo odmowy wizy. Z chwilą jednak wejścia w życie prawa kwoty, ze względu na jego uprzywilejowane kategorje osób, mogących wyjechać do Ameryki, inicjatywa prawie decydująco przeszła w ręce konsulatu amerykańskiego, który określa, jakie osoby

1) Affidavit of support może służyć dla całej rodziny, składającej się z męża, żony» dzieci, rodziców i rodzonych braci i sióstr.

korzystają z pierwszeństwa przy otrzymaniu wizy. Według komunikatu amerykańskiego Konsulatu Generalnego w Warszawie z r. 1923 pierwszeństwo przysługuje następującym kategorjom osób : A. żonom, rodzicom, braciom, siostrom i dzieciom poniżej lat 18 1) obywateli Stanów Zjednoczonych, 2) cudzoziemców, którzy wnieśli drugie podanie (Aplication for final papers) o uzyskanie obywatelstwa Stanów Zjednoczonych, 3) cudzoziemców, uprawnionych do uzyskania obywatelstwa na mocy służby w armji i marynarce Stanów Zjednoczonych ]). B. Cudzoziemcom, którzy już poprzednio mieszkali w Stanach Zjednoczonych.

na

Z osnowy tego obwieszczenia widoczne jest dążenie amerykańskich władz, aby w duchu selekcyjnej polityki immigracyjnej faworyzować element, skłonny do pełnego osadnictwa w Ameryce. Bez wątpienia władze polskie w dziedzinie polityki emigracyjnej do Ameryki mają pewną sferę działalności i mogą również przy wydawaniu paszportu lub wizy Urzędu Emigracyjnego wpływać na skład tej fali wychodźczej. Do klas uprzywilejowanych według rozporządzenia władz polskich należą żony, jadące do mężów i odwrotnie, dzieci, jadące do rodziców i odwrotnie, sieroty do lat 14, a ewent. wychodźcy, udający się do braci, sióstr i szwagrów. Zasadniczo jednak ostatnie słowo należy do władzy zagranicznej, która reguluje ruch wychodźczy zgodnie z postulatami polityki immigracyjnej swego kraju, zwłaszcza gdy reflektantów wyjazd jest tak dużo, że kwota jest wyczerpana zazwyczaj na rok, a obecnie przeszło dwa lata przed jej rozpoczęciem. W dziedzinie tak ważnego ruchu wychodźczego trudno zatem mówić o czynnej polityce Państwa Polskiego, a dalsza ewolucja, omówiona w poprzednich rozdziałach, zmierza do przejęcia pełnej inicjatywy przez władze amerykańskie, które projektują dokonywanie selekcji sanitarnej prawie we własnym zarządzie również po drugiej stronie oceanu. Współcześnie z powodu niezwykle trudnej do skontrolowania matematyki wychodźczej, chwiejności w interpretowaniu ustaw, odmiennej decyzji sądów amerykańskich i perspektywy nowych ustaw immigracyjnych nawet wśród zdecydowanych reflektantów na wyjazd panuje niepewność i gorączka, o tyle zgubna, że często pociąga za sobą dość lekkomyślne likwidowanie praw majątkowych w kraju.

W świetle omówionej procedury wyjazdu do Ameryki w obecnej dobie interesującym jest problem, jakie należy zająć stanowisko wobec projektowanego przez Stany Zjednoczone przerzucenia selekcji immi-grantów na brzeg europejski. Zgodnie z nowym prądem selekcji Ameryka od negatywnej polityki prohibicji na swych brzegach w ramach własnych ustaw protekcyjnych i prawa kwoty pragnie przejść do pozytywnej selekcji po drugiej stronie oceanu wśród licznych na wyjazd do niej reflektantów. Stany Zjednoczone zamierzają dość jednostronnie w granicach innych państw wśród aplikantów wybierać dla siebie materjał najwięcej pożądany. Nie zmienia postaci rzeczy, czy selekcji tej dokonywać będzie personel immi-gracyjny i sanitarny w charakterze funkcjonarjuszy konsularnych i przy przestrzeganiu procedury, na stacji immigracyjnej przyjętej, czy wyłącznie Urząd

1) Żony obywateli amerykańskich, których ślub odbył się do dnia 22 września 1922 jako obywatelki amerykańskie nie są wliczone do kwoty. Po tej dacie żony obywateli amerykańskich, zgodnie z postanowieniami ustawy t. zw. Cable Law, nie nabywają wskutek węzłów małżeńskich obywatelstwa amerykańskiego, tak samo, jak Amerykanki, przez wyjście zamąż za cudzoziemca nie tracą swego obywatelstwa i dlatego zarówno żony jak i mężowie obywateli amerykańskich są zaliczani na poczet kwoty. Dzieci, urodzone w Ameryce, jure soli są obywatelami amerykańskimi i z pod prawa kwoty wyłączone. W celu uzyskania pierwszeństwa uprzywilejowane kategorje osób muszą dowieść swych praw przez przedłożenie konsulatowi amerykańskiemu dokumentów jak metryk chrztu, ślubu, notarjalnych odpisów papierów obywatelskich, zwolnienia z armji i t. p.

Immigracyjny w Waszyngtonie i władze konsularne w formie kwestjonarjuszy, na podstawie których decydować będą o dopuszczalności przybysza. Zasadniczą kwestją jest, że wybór oraz definitywna decyzja należeć będzie do władzy zagranicznej, zaczem Państwo Polskie na skład fali wychodźczej do Ameryki posiadać będzie skromny, a raczej negatywny wpływ.

Każdemu państwu przysługuje prawo zamknięcia bram dla cudzoziemców, a każdemu obywatelowi pozostawioną jest swoboda emigracji do wybranego kraju. Jednak w państwie nowoczesnem żadna z tych zasad nie może znaleźć pełnego zastosowania bez uwzględnienia sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej. Państwo nie może obojętnie spoglądać, gdy bramy innego państwa są dla jego obywateli zamknięte, a również nie może zajmować biernego stanowiska wobec selekcji czy rekrutacji, dokonywanej wśród jego obywateli. Ameryka wskutek konstelacji politycznej i ekonomicznej zdobyła sobie po wojnie faktyczne miano ziemi obiecanej, do której już tylko uprzywilejowane kategorje osób dostać się mogą. Zachowała jednak nadal swój kolonjalny czy osadniczy charakter, ponieważ wszystkich przybyszów traktuje jako przyszłych obywateli. Łączy zatem w pojęciu immigracji do pewnego stopnia dwa momenty ekonomicznej i społeczno-politycznej natury i tu leży zasadnicza różnica między amerykańskiem a europejskiem pojęciem wychodźcy. Ameryka w przybyszu poza jego ekonomiczną stroną coraz troskliwiej szuka przyszłego obywatela, którego do funkcyj obywatelskich należy mniej lub więcej dokładnie przygotować. Europa natomiast nadaje wychodźcy charakter osoby międzynarodowej, biorąc pod uwagę wyłącznie jego doniosłość jako czynnika ekonomicznego. Pomijając polityczną stronę nieobecności Ameryki w Lidze Narodów, również w pojęciach na sprawę immigracji góruje w Ameryce tendencja do izolacji. Zgodnie i wyłącznie według własnych potrzeb pragnie Ameryka bez większych ceremonij regulować falę przybyszów, stosunkowo mało licząc się z polityką emigracyjną i sentymentem państw wychodźczych.

Europa po wojnie zeszła do roli dłużnika, wysyłającego ochotnie dłonie robocze, mało i ubogo wyzyskane u siebie, do kraju wierzyciela. Wobec tej sytuacji, niezawodnie zakrojonej na dziesiątki lat, Ameryka w miarę łączenia się separowanych morzem rodzin, będzie troskliwie i coraz szczelniej przywierać bramę i ma ku temu — podobnie jak Kanada czy inny kraj immigra-cyjny — pełny tytuł. Wyłania się jednak zasadnicze pytanie, czy dla osiągnięcia tego celu nie jest właściwszą forma regulowania emigracji drogą konwencyj lub traktatów międzynarodowych. Pod wpływem prac Ligi Narodów traktaty wychodźcze między krajami zainteresowanemi stały się utartą formą regulowania składu i liczby wychodźców. O ile Ameryka powróci do ekonomicznego traktowania zagadnienia immigracji zgodnie ze sytuacją na swym rynku pracy, traktaty mogą dokładnie regulować ilość i kwalifikacje wychodźców oraz usuwać wyłaniające się drażliwe kwestje. W państwie, w którem wy-chodźtwo jest agendą, regulowaną wyłącznie przez organy rządowe, otwiera się pole do dysonansów, jeżeli ta agenda, dotycząca części wychodźców, przejdzie wyłącznie do sfery działalności władzy zagranicznej. Przejście z jednej krańcowości, że państwo emigracyjne powinno znać przepisy immigra-cyjne Ameryki i ruch wychodźczy do niej kontrolować, w stosunkowo krótkim czasie do drugiej krańcowości, że Ameryka sama wybierać będzie, z licznego grona, kandydatów, musi co do operowania nowej procedury nasunąć wątpliwości. To niedomaganie może usunąć traktat, regulujący atry-bucje obu kontrahentów i rozmiar oraz kwalifikacje wychodźców.

Mimo pewnych początkowych pomyślnych horoskopów, a mianowicie osnowy art. 29 ustawy z 5 lutego 1917 r. o władzy prezydenta Unji do re-

gulowania spraw immigracyjnych w drodze traktatów międzynarodowych, odbycia pierwszej konferencji pracy w Waszyngtonie, oraz nieoficjalnego udziału w międzynarodowych kongresach emigracyjnych, w obecnej chwili nadzieja podobnego rozwiązania jest więcej niż nikłą. Selekcja w jakiejkolwiek formie po drugiej stronie oceanu stanie się faktem dokonanym, który ze względów humanitarnych państwa europejskie niewątpliwie przyjmą. Przemawia za tern już wprowadzona przez Kanadę procedura kontroli po stronie europejskiej, a po wtóre wiele państw europejskich liczyć się będzie z interesami swych kompanij okrętowych. Zatem i dla Państwa Polskiego pozostanie jednostronne akceptowanie amerykańskich zarządzeń immigracyjnych i troska o utrzymanie drogą wzajemnej lojalnej współpracy poprawnych stosunków, aby selekcja nie przybierała formy niepożądanej dla interesów ekonomicznych państwa. Wobec współczesnego familijnego charakteru wychodźtwa do Ameryki krewni przez jakiś czas cieszyć się będą pewnem uprzywilejowaniem, ponieważ rodzina jako mniej ruchliwa daje lepszą gwarancję dla stabilizacji na nowem miejscu. Poza familijną jednak emigracją — zależnie od warunków na amerykańskim rynku pracy — wahać się może rozmiar fali wychodźczej, przybywającej do Ameryki w celach również zarobkowych. Wobec niechęci Amerykanina do pracy brudnej, ciężkiej i niebezpiecznej, w Ameryce będzie chroniczne zapotrzebowanie rąk roboczych do posług mało kwalifikowanych, a w pewnych gałęziach produkcji i do pracy kwalifikowanej¹).

Jak z każdą, tak i z tą konjunkturą emigracyjną liczy się sprawnie i szybko polityka włoska, która dokładnie studjuje rodzaj zapotrzebowania na rynkach pracy i widoki zużytkowania rąk roboczych swego kraju. Tę sytuację badają nietylko czynniki rządowe, lecz nadto organizacje społeczne, jak np. Italica Gens, a w ważniejszych ośrodkach, jak N. Jork, izby pracy, kierujące przybyszów do korzystnych i stałych zajęć. Ciekawą innowacją powojenną jest zaprowadzenie we Włoszech szkół zawodowych dla wychodźców w celu wyszkolenia w zawodach, najwięcej zagranicą poszukiwanych. Wobec Ameryki włoska polityka emigracyjna zajmuje w ramach postulatów ekonomicznych stanowisko dużej lojalności. Wychodźtwo do Ameryki traktuje jako funkcję ekonomiczną, którą — jak każdy bussines — należy oprzeć na dwustronnej umowie. Ameryka potrzebuje robotników, a Włochy mogą dostarczyć według wymaganych kwalifikacyj pożądanego kontyngentu rąk roboczych, wzajemne życzenia należy jednak omówić zgóry na wzór umowy, zawartej np. z Francją. Zgodnie z tą polityką, Włochy z widoczną niechęcią odnoszą się do projektowanej selekcji wychodźców na ich ziemi, podkreślając, że mają znakomicie zorganizowany państwowy aparat, ujmujący wychodźtwo w ramy pełnej dyscypliny. Natomiast w duchu bussinesu — narazie jednostronnego — zwracają dużą troskę, aby stosować się do amerykańskich wymagań immigracyjnych i stąd materjał włoski, przybywający do Ameryki, wyróżnia się doborem fizycznym i zawodowym⁵ 6). Stosownie do swego pojęcia dyscypliny wychodźczej Włochy zmierzają więc do dostarczenia Ameryce najwięcej pożądanego materjału, aby stworzyć korzystną atmosferę dla przyszłego traktatu. Czy dojdą do pożądanego celu, okaże przyszłość, należy jednak podkreślić, że czynniki amery-

w r. 1922 niedopuszczony do lądowania Polak przypadał na 18 Włochów na 29 immigrantów ; w liczbie 6.367 Polaków, kwalifiko-

kańskie z pewnem zadowoleniem zwracają uwagę na doborowy skład emigracji włoskiej.

Trudno stawiać horoskopy na przyszłość, przypuszczać jednak należy, że Ameryka tylko zmuszona wymogami swego przemysłu i rolnictwa powróci i do ekonomicznego traktowania immigracji i zechce ją ująć w ramy dwustronnych traktatów z państwami najwięcej zainteresowanemi. Czy to będzie sezonowa praca lub przesiedlenie, czy wystarczy Ameryce migracja murzynów, praca dzieci, wzgl. odwiedziny Meksykanów, zależeć będzie od czułej atmosfery na amerykańskim rynku. Rynek ten, stosunkowo mało zależny od sytuacji międzynarodowej, dla przyczyn natury wewnętrznej jest zbyt chwiejny i stąd wszelkie horoskopy są dość problematyczne. Wobec jednak przyśpieszonego tętna produkcji amerykańskiej i arystokracenia warstwy robotniczej, zagadnienie immigracji pozostanie dla Ameryki przypuszczalnie długo skomplikowanym problemem, który znaleźć powinien możliwe rozwiązanie w traktatach, usuwających dotychczasową histerję wychodźczą.

Dla pełnego ujęcia zagadnienia wychodźtwa z Państwa Polskiego do Ameryki nasuwa się również potrzeba zwięzłego omówienia stosunków i m-migracyjnych w sąsiedniej Kanadzie, ponieważ te dwa kraje coraz silniej ku sobie grawitują i wzajemny oraz ogólny ruch wychodźczy starają się ująć w formę ścisłej współpracy. Mimo optymistycznej przepowiedni, że Kanada pod względem rozwoju ekonomicznego odegra w XX wieku podobną rolę jak Ameryka w XIX wieku, analiza stosunków społecznych nie usprawiedliwia tego optymizmu. Ludność Kanady w ostatniem dziesięcioleciu uległa redukcji, wykazując z liczby 7,206.643 w r. 1911 wzrost do 8,769.494 w r. 1921, podczas gdy statystyka urodzin i śmierci w tym okresie wykazuje naturalny przyrost w ilości 1,836.407 osób, zaczem w końcowym rachunku, włączając przybyszów, widoczny jest ubytek 273.556 osób. Ubytek spowodowany został masowym po wojnie wyjazdem cudzoziemców oraz emigracją do Stanów Zjednoczonych. Kanada stanęła po wojnie w polityce immigracyjnej przed problemami tej samej natury, co Ameryka, z tą jednak różnicą, że pogorszyło się położenie ekonomiczne kraju. Tylko zaludnienie kraju i wyzyskanie bogactw naturalnych może poprawić byt kolei kanadyjskich, usunąć problem podatkowy, rozszerzyć przemysł, łagodzić bezrobocia i wpłynąć dodatnio na inne żywotne kwestje egzystencji państwowej. Stąd początkowe hasło „Kanada dla Kanadyjczyków“ wzgl. postulat „Kanady białej i angielskiej“, zastrzegające specjalne przywileje dla brytyjskich przybyszów, w praktyce zawiodło, ponieważ Kanada nie potrzebuje rzemieślników i mieszkańców miast, lecz odważnych pionierów, którzy osiedlają się na roli wzdłuż linij kolejowych w ostrym klimacie zachodnich prowincyj stepowych*). W dalszem ustępstwie na rzecz postulatu zaludnienia polityka immigracyjna Kanady zwróciła się w kierunku pozyskania przybyszów z północno-zachodniej Europy, ze skutkiem — jak dotychczas — mało pomyślnym.

Ten stanowczy zwrot w polityce immigracyjnej, naogół przez dłuższy czas chwiejnej, na korzyść elementu napływowego bez etykiety anglosaskiej, nastąpił z początkiem 1924 r. Kraje europejskie podzielone zostały na strefy: uprzywilejowaną, tolerowaną i niepożądaną. Wychodźtwo z uprzywilejowanej

1) Sprawę zaludnienia głównie zachodniej Kanady ujęło w swe ręce Canadian Colonization Association, które zamierza przy współudziale rządu i kompanij kolejowych wydać 40 miljonów dolarów w najbliższych 10 latach na cele osadnictwa, wydzielając ziemię w obrębie 30 mil od kolei na 32-letnie spłaty. Niewątpliwie powyższe Towarzystwo Kolonizacyjne współdziała z angielskiem t-wem English Overseas Settlement Fund, które planuje wydatek około 50 miljonów funtów w najbliższych 10 latach na cele osadnictwa Anglików w kolonjach Wielkiej Brytanji.

strefy północno-zachodniej faworyzowane jest aż do skasowania konsularnej wizy na przyjazd. Ze strefy tolerowanej i niepożądanej Kanada w przeciwieństwie do Ameryki dopuszcza pracę kontraktową (Contract Labor), ponieważ, poza zasobnymi rolnikami i najbliższą familją uprawnia do przyjazdu robotników rolnych i służbę domową z zastrzeżeniem legitymowania się, w razie pochodzenia ze strefy niepożądanej, rejentalnym kontraktem najmu pracy, potwierdzonym przez Immigracyjny Departament w Ottawie. W strefie niepożądanej, rygorystycznie kontrolowanej, łącznie z Bułgarją, Rumunją, Rosją lazła się i Polska. Przyczyny tej niepochlebnej pozycji należy szukać albo w obawie przed immigracją żydowską lub w niechęci wzmacniania familji słowiańskiej -— głównie rusińskiej. Przyjąć raczej należy pierwszą alternatywę wobec obecności Rumunji w pogardzonym wschodzie Europy, a opinji wytrwałych rolników, jaką agricultural Galicians dość widocznie się cieszą.

zna

na szero-

Wśród tych „rolniczych Galicjan“ według ostatniego spisu ludności jest 53.403 Polaków a 247.402 Rusinów.¹) Podczas gdy Rusini wskutek swej liczebności i organizacji potrafili dojść do pewnego wpływu politycznego, życie polskie toczy się wąskiem korytem.²) Wskutek rozproszenia kich przestrzeniach i przy nikłej liczbie ogólnej oraz wskutek dużego braku kleru i inteligencji polskiej, wychodżtwo do Kanady nie przeszło szkoły tego narodowego uświadomienia, jakiej widownią była Ameryka. Stąd tętno życia narodowego bije słabo, mało jest czynnych organizacyj i stowarzyszeń, a prasę reprezentują tylko dwie gazety tygodniowe, wychodzące w Winnipeg. Pod wpływem omówionego już prawa koncentracji dają się wśród przybyszów polskich zauważyć naodwrót sporadyczne wypadki rutenizacji, kontynuowane wspólnem pochodzeniem z Małopolski. Główną masę osadników polskich w zachodniej Kanadzie stanowią — obok drobnych grup górników w Albercie i Kolumbji — farmerzy, natomiast we wschodniej Kanadzie przeważa element robotniczy. Dobrobyt obu warstw w porównaniu z Ameryką jest niższy i nie ma amerykańskich korzystnych horoskopów rozwoju, co zachęca do sąsiedzkiej emigracji. Podobnie jak społeczeństwo polsko-amerykańskie, wojna i powstanie Rzeczypospolitej zelektryzowało wychodżtwo polskie w Kanadzie, wywołało podobne lecz skromniejsze oznaki ofiarności, aby ustąpić współczesnej dość widocznej apatji.

Wychodżtwo do Kanady z Państwa Polskiego już od zarania pokoju zostało również zredukowane do skromnych rozmiarów, powodując, że cała północna część kontynentu amerykańskiego, dokąd przed wojną płynęła główna fala wychodżtwa zamorskiego z ziem polskich, w dobie powojennej okazała się niedostępna, niwecząc narazie projekty licznych reflektantów na

1) W spisie ludności Kanady

za r. 1921 znajduje się ciekawa mozaika narodowościowa Rusinów, a mianowicie 106.721 Ukraińców, 1.616 Bukowińców, 24.456 Galicjan, 16.861 Rusinów, 63.788 Ukraińców innego rodzaju, 21.249 nieokreślonych, a 12.711 różnych.

2) Napływ Polaków do Kanady poczyna się dopiero w XX w., a mianowicie według trzech ostatnich spisów ludności w r. 1901 było 6.285 Polaków, w r. 1911 — 33.365,

1921 — 53.403. Rozmieszczenie według stanów przedstawia się następująco:

Nowa Szkocja .

Ontario .    .

a w r.

. . 7.171

Alberta .    .

British Columbia . . . 1.361 16.594

Manitoba.....

New Brunswick .    .

65

Quebeck .    .    .    .

Saskatchewan .    .

20

.980

. 15.787 .    3.264

8.161

Yukoun

Większość Polaków w liczbie przeszło 33 tysięcy grupuje się w zachodnich stanach Kanady. Na podstawie zestawienia Polskiego Biura Statystycznego jest w Kanadzie 82 kolonij polskich, 2Ö parafij oraz kilkadziesiąt kościółków misyjnych, 11 księży, 20 nauczycieli, 62 towarzystw, 744 dzieci w szkole parafjalnej, 2.410 w szkole publicznej, 800 właścicieli domów, 431 farmerów, 78 kupców, 2 lekarzy, 1 adwokat, 1 aptekarz — a wartość nieruchomości przekracza sumę 3 milj. dolarów.

wyjazd. Czy przyszłość okaże się pomyślniejszą, zależeć będzie od doświadczeń rządu kanadyjskiego, jakie kategorje przybyszów poza względami asymilacji nadają się najlepiej do celów kolonizacyjnych. Nie ulega jednak kwe-stji, że Kanada, podobnie jak Ameryka, tylko zmuszona wymogami ekonomicznej natury otworzy szerzej swe wrota, przesiewając atoli materjał ludzki dość dokładnie dla celów swego narodowego aljażu. To zadanie już spełnia pożyteczna i zachęcająca Amerykę do naśladowania instytucja inspektorów immigracyjnych w ważniejszych ośrodkach emigracyjnych, np. w Gdańsku, orzekających na miejscu o dopuszczalności reflektanta na wyjazd do Kanady.

W związku z treścią trzech ostatnich rozdziałów wymaga wreszcie zwięzłego omówienia polityka emigracyjna i jej dotycząca społeczna współpraca w Państwie Polskiem. Administracja i polityka emigracyjna Państwa Polskiego wzorowana jest w dużej mierze na znakomitej organizacji włoskiej, która, mając dziesiątki lat praktyki za sobą, potrafiła stworzyć doskonały aparat pomocy i kontroli zarówno społecznej jak i państwowej w kraju i zagranicą. Wskutek głębokiego zainteresowania się i umiejętnej współpracy społeczeństwa włoskiego w problemach wychodźtwa, o emigracji włoskiej można wyrazić opinję, że ujęta została w formę już nie organizacji społeczno-państwowej, lecz raczej w formę dyscypliny wojskowej. Tak samo stosunek, utrzymywany między rządem i społeczeństwem włoskiem a emigracją, znamionuje troska o ojcowską, a nawet patrjarchalną opiekę. W Polsce społeczna współpraca z organami państwowemi nie przybrała jeszcze szerszych rozmiarów wzgl. nie sięgnęła na wzór włoski do źródeł emigracji.

Najlepsza ustawa emigracyjna czy sprężysta organizacja władz nie wystarcza dla zaspokojenia potrzeb, z ruchem emigracyjnym związanych. Wy-chodźtwo w Polsce jest niezwykle doniosłym problemem społeczno-gospodarczym, wymagającym szerokiej współpracy i inicjatywy prywatnej. Społeczna pomoc rozwija się w Państwie Polskiem w tempie stosunkowo słabem. Obok organizacyj społecznych czy ekonomicznych, przygodnie lub dla zysku zajmujących się emigracją, na usługach wychodźtwa wyłącznie stanęło najpierw „Polskie Towarzystwo Kolonjalne“, założone wprawdzie w r. 1918, lecz dopiero po wielu trudnościach mogące rozwinąć obecną sprawną i pożyteczną działalność. Do programu Towarzystwa wchodzi pomoc i porada wychodźcy we wszystkich troskach, związanych z wyjazdem i powrotem, oraz opieka kulturalna nad emigracją i ochrona przed wynarodowieniem zagranicą. Mimo krótkiego czynnego istnienia Towarzystwo rozwinęło już żywą akcję w wielu kierunkach swego programu i niewątpliwie zajmie poważne miejsce, jako czynnik obywatelski, w zagadnieniach wychodźtwa polskiego. Na wzór potężnych zagranicznych organizacyj społecznych, jak Alliance Française we Francji, Sociata Nazionale Dante Alighieri we Włoszech, czy Verein für das Deutschtum im Ausland w Niemczech, również w Polsce zapoczątkowane zostały wysiłki — narazie dość skromne — przez T-wo Opieki Kulturalnej nad Polakami, zamieszkałymi zagranicą, im. Adama Mickiewicza. Na usługach emigracji stoją dalej organizacje zawodowe jak Wydział Emigracyjny przy Komisji Centralnej Związków Zawodowych i drobniejsze polskie organizacje społeczne, np. Komitet dla Walki z Handlem Dziewczętami, amerykańskie T-wo Męskiej Młodzieży Chrześcijańskiej, a wreszcie już wzmiankowana potężna organizacja żydowska The Hebrew Sheltering and Immigrants Aid Society of America, znana bliżej pod nazwą Hias.

Na polu pub lik ас yj wychodzi po wojnie kilka prac, traktujących zagadnienie emigracji polskiej, a w szczególności w r. 1920 ukazuje się oparta na głębokiem doświadczeniu i klasyczna w swym rodzaju książka p. t. „Wychodźtwo i osadnictwo polskie przed wojną światową“ Józefa Oko-

łowicza, dyrektora Urzędu Emigracyjnego. Cennym najnowszym przyczynkiem dla literatury wychodźczej jest „Argentyna i Emigracja“ dra Józefa Włodka. Poważnym krokiem w tej dziedzinie jest zapoczątkowana w r. 1921 redakcja tygodnika „Wychodźca“, będąca wznowieniem identycznych wysiłków przed wojną. Obserwowanie tygodnika od jego zarania do chwili obecnej pozwala na spostrzeżenie, jak od początków dość — chwiejnych, lecz znamiennych gorliwą troską o zdobycie materjału — rosła w miarę doświadczenia orjentacja w sprawach wychodźtwa. Współcześnie tygodnik w charakterze organu Polskiego Towarzystwa Kolonjalnego jest jedyną instytucją społeczną, perjodycznie i fachowo omawiającą zagadnienia wychodźcze w Polsce, a rejestrującą troskliwie każdy przejaw życia polskiego zagranicą. Natomiast prasa polska wyjątkowo, a niekiedy z pewną nieumiejętnością, porusza zjawisko wychodźtwa, wykazując, że ten problem wśród społeczeństwa polskiego nie spotyka się jeszcze z widocznem zainteresowaniem wzgl. zrozumieniem.

Trudno mówić o polskiej polityce emigracyjnej w tern znaczeniu, że państwo bezwzględnie kontroluje i ujmuje w ramy organizacji ruch wychodźczy. Państwo Polskie objęło w posiadanie ziemie, przed wojną ruchem wychodźczym silnie ogarnięte, i stanęło przed problemem podwójnej natury: negatywnym i pozytywnym. Z jednej strony Państwo Polskie musiało usunąć przedwojenne praktyki, a więc strzec kraju przed emigracją nieekonomiczną, podsycaną i rekrutowaną przez niekontrolowany werbunek. Z drugiej strony stanęły przed państwem pozytywne zadania, aby wychodźców kierować tam, gdzie mogą znaleźć lepsze warunki bytu, chronić ich przed wyzyskiem i udzielać informacyj bez podsycającego charakteru. Bez względu na sprzeczne opinje, czy wychodźtwo jest pożądanem czy niekorzystnem zjawiskiem, należy się liczyć z faktem, że wychodźtwo na ziemiach polskich jest objawem stwierdzonym i nieuniknionym. Mimo niechętnych wychodźtwu nastrojów społecznych, emigracja z ziem polskich przybierała przed wojną zatrważające rozmiary, po wojnie gorączka wychodźcza poczyna się ożywiać i będzie się dalej ożywiała, ponieważ warunki ekonomiczne w porównaniu ze stanem przedwojennym raczej się pogorszyły.

W Polsce drzemią zatem stare silne nastroje emigracyjne, nie zaspokojone wskutek sytuacji gospodarczej wewnątrz kraju, rozstroju ekonomicznego Europy i ograniczeń immigracyjnych krajów zamorskich. Przed wojną wędrówka za lepszym chlebem mobilizowała przeszło miljon ludzi na ziemiach polskich. Po wojnie chwiejność i niska skala zarobków, dotykająca niekwali-fikowanego i rolnego robotnika, a więc warstwy, dającej najwięcej wychodźczych ochotników, podnieca gorączkę, którą można obserwować z wielu zjawisk. Charakterystyczny jest refren, jaki w listach z Polski do krewnych w Ameryce z okazji próśb o ułatwienie przejazdu dość licznie się powtarzał, że „bieda i słaby rząd“ jest zachęcającym powodem do wyjazdu. Lada pogłoska o możliwości wyjazdu do Ameryki czy Kanady, kolportowana zwykle w celu zysku, porusza wsie i zachęca do lekkomyślnej wysprzedaży dobytku. Potajemni wychodźcy na roboty rolne do Niemiec, ochotnicy do armji meksykańskiej, reflektanci na wyjazd do Rosji czy Turcji, tułacze na Kubie i w Meksyku, wychodźcy do Algieru, stare praktyki agentów okrętowych i różne egzotyczne projekty kolonizacyjne wskazują na nastrój, przeradzający się w gorączkę. Płodność zwłaszcza wsi polskiej i nikły chłopski zmysł migracyjny wewnątrz kraju przesyca podaż rąk roboczych, które dość trudno i zagranicą znajdują nabywców. Stare przyczyny, które zachęcały do wędrówki za lepszym chlebem, są jeszcze dość czynne, a raz poruszone fale wychodźcze nieprędko wracają do swego łożyska.

Dawne jednak nastroje społeczne musi zastąpić obecnie realny program państwowy. W Polsce program państwowy dla braku ustawy emigracyjnej nie został jeszcze skrystalizowany, lecz zastępują go szczupłe rozporządzenia ustawodawczej lub administracyjnej natury, w dotknięciu z życiem wykazujące pewne niedomagania. Brak ustawy emigracyjnej wzgl. przyjęcia przez sejm istniejącego projektu ustawodawczego znajduje pełną wyrozumiałość w fakcie, że aby kierować tym doniosłym ruchem społeczno-gospodarczym, należy go dokładnie zbadać na podstawie sytuacji wewnętrznej i zagranicznej oraz wyzyskać doświadczenia innych narodów, a zwłaszcza prace i wnioski Międzynarodowej Komisji Emigracyjnej. Po wtóre ze względu na chroniczną zmianę konjunktur emigracyjnych zgodnie ze sytuacją na światowym rynku pracy, wyłania się trudność norm stałych, o tyle elastycznych, aby zaspakajać zmienne potrzeby dnia. W przygotowaniach projektu ustawodawczego i wskutek współpracy z Międzynarodową Komisją polityka emigracyjna Państwa Polskiego przybiera realniejsze formy. W odpowiedzi na kwestjonarjusz, rozesłany przez Komisję według interpretacji Urzędu Emigracyjnego w Warszawie „wychodźcą na podstawie obecnej praktyki jest osoba, udająca się zagranicę z zamiarem zdobycia utrzymania drogą fizycznej pracy łącznie z towarzyszącymi jej członkami familji“ i). Definicja więc wychodźcy, dotychczas dość chwiejna, znalazła wreszcie trafne określenie zasadniczego pytania, kto z opuszczających granice państwa należy do kategorji wychodźców.

Interesującą niniejszy temat jest zwłaszcza odpowiedź, dotycząca polityki emigracyjnej, o następującem brzmieniu : „Polska polityka emigracyjna powinna zmierzać do ograniczenia emigracji w ramach niezbędnych do uniknięcia straty, a przysporzenia narodowi korzyści z emigracji. W celu osiągnięcia tego programu jest rzeczą konieczną: 1) aby jak najmniejsza liczba obywateli emigrowała; 2) aby z pośród emigrantów możliwie największa liczba powracała z pełnym zarobkiem a najmniejszą stratą fizyczną i moralną ; 3) aby emigranci, nie mający zamiaru powrotu, nie byli bezpowrotnie straceni dla kraju. Zasada swobody wychodźtwa jest podstawą niniejszej polityki, nie wykluczając jednak możliwości ograniczeń emigracyjnych w razie wojny lub naprężonych stosunków dyplomatycznych albo w duchu wyzyskania emigracji jako broni, sposobnej do uzyskania od krajów immigracyjnych pewnych korzyści politycznej i ekonomicznej natury, a w szczególności lepszych warunków traktowania dla samych emigrantów. W tej kwestji jest przyjęta ogólna zasada dopuszczalności emigracji pod warunkiem, że zagwarantowaną jest bezwzględna równość w traktowaniu między emigrantem a rodzimym elemetem robotniczym w dziedzinie ochrony, ubezpieczenia i pomocy prawnej. Ta zasada może iść dalej w kierunku starań, aby od kraju immigracji uzyskać polepszenie ustawodastwa społecznego, gdy położenie rodzimego elementu robotniczego nie jest tak korzystne jak położenie robotników polskich. Jest rzeczą konieczną nietylko chronić emigranta od nadużycia wyzysku i zapewnić mu najlepsze warunki pracy zagranicą, lecz również zmierzać do poszukiwania nowych i korzystnych okazyj. W tym celu emigracja i repatrjacja muszą być kontrolowane w sposób metodyczny zgodnie z troskliwie opracowanym i umiejętnie realizowanym planem“⁷ 8).

Ogólną zatem zasadą polskiej polityki emigracyjnej jest troska o zapewnienie wychodźcom skutecznej opieki bez zbytniego krępowania swobody ruchu. W duchu wyżej cytowanych oświadczeń Państwo Polskie do swego zarania ujmuje >— stosownie do zagranicznego zapotrzebowania — ruch wychodźczy w zorganizowaną formę, rozciągając z jednej strony zgodnie z wnioskami Komisji Emigracyjnej surowy nadzór na działalnością kompanij okrętowych, organizacyj zarobkowych, zajmujących się ruchem wychodźczym, z drugiej strony rozwijając pozytywną działalność w kierunku kontroli tego ruchu wewnątrz kraju i zagranicą. Doniosłem w tym kierunku zarządzeniem jest zakaz, dotyczący prywatnych biur pośrednictwa pracy, zajmowania się werbowaniem robotników zagranicą. Państwo pozostawia ruchowi emigracyjnemu zgodnie z konstytucją swobodę ruchu, wprowadza natomiast pewne utrudnienia w interesie' samych wychodźców i porządku publicznego, a więc rygory, dotyczące służby wojskowej, wieku, dochodzeń sądowych i zobowiązań podatkowych. Znakomitym środkiem kontroli jest paszport, wymagany przy przekroczeniu granicy. Nie ma on charakteru represji policyjnej i wobec zagwarantowania konstytucją swobody ruchu nie może mieć tego charakteru, lecz poza dość przykrem źródłem fiskalnem i uciążliwą manipulacją służy do kontroli i rozciągnięcia opieki nad reflektantami na wyjazd zagranicę. W tych warunkach organy państwowe wykonują kontrolę administracyjną nad ruchem emigracyjnym i drogą traktatów międzynarodowych — jak z Francją, Austrją i Danją — pragną kierować wychodźców do krajów, gwarantujących zgóry określone warunki gospodarcze i społeczne. Są to kamienie węgielne przyszłej polityki emigracyjnej, która w teorji może wysunąć pewien program, lecz w praktyce liczyć musi się z ciągle zmieniającemi się zjawiskami wewnętrznej i zewnętrznej natury.

W dobie powojennej kalejdoskop gospodarczy zmienia się szybko, a w grę wchodzą czynniki trudne do kontroli nawet przez daleko przewidująco politykę emigracyjną. Stąd wysuwają się postulaty dziennej natury, a więc przychylny stosunek do wychodźtwa, troskliwa kontrola nad jego kierunkami, dokładna znajomość warunków osadnictwa czy sezonowej pracy oraz związek kulturalny i ekonomiczny z jego ośrodkami. Emigracja, ujęta w ramy legalności, powinna być równocześnie atutem polityki zagranicznej, a stąd wyłania się potrzeba bliskiego kontaktu z czynnikami państwowemi krajów immigracyjnych, znajomości ich nastrojów, tendencyj i kierunku polityki immigracyjnej, a nawet dążność do kształtowania opinji w ducha interesów wychodźców polskich. Przed wojną wychodźtwo polskie było czynnikiem biernym, złożonym raczej ze zbiegów, zniechęconych biedą materjalną w granicach własnego kraju, w ramach państwowości polskiej wychodźtwo może nabrać charakteru aktywnego w propagańdzie politycznej i ekonomicznej własnego państwa, zależnie od ukształtowania się międzynarodowej sytuacji na rynku pracy, a położenia ekonomicznego wewnątrz kraju.

Główną podnietą emigracji jest niezadowolenie z warunków życia i zarobku i stąd chęć poprawy bytu. Jeżeli Polska kroczyć będzie po drodze pomyślnego rozwoju ekonomicznego, podnieta ta pozostanie nikłą i nie przybierze rozmiarów, mogących naruszać podwaliny bytu państwowego i społecznego, biorąc pod uwagę kształtowanie się stosunków narodowościowych w Państwie Polskiem. Z pewną słusznością oblicza się w eko-nomji wartość robotnika na 2.000 doi., utrata więc pracownika zazwyczaj w pełni lat produktywnych stanowi poważny uszczerbek w warsztacie narodowym. W okresie swobód konstytucyjnych państwo nie może, a nawet nie ma siły, kierować w całości ruchem emigracyjnym zgodnie ze swemi interesami ekonomicznemi czy politycznemi, gdy nastroje, wśród ludności panujące, zachęcać będą do wychodźtwa. Kontrolować te nastroje, utrzymywać je w zdrowych ramach i państwu ułatwiać politykę emigracyjną może tylko społeczeństwo, istotnie zainteresowane tern zagadnieniem i pokrywające na

wzór włoski swą organizacyjną siecią bodaj najwięcej podniecone powiaty.

Narazie ruch wychodźcy z Polski nie przybrał swego właściwego oblicza, a jednak według kompetentnych opinij są połacie kraju, w których połowa ludności wyjechałaby w pogoni za lepszym bytem. Po wojnie energja wychodźcza, juź skrępowana rygorami wojennemi, a następnie powojennemi zarządzeniami, pozornie zanikła, głównie z powodu wysokich kosztów przewozu, dewaluacji pieniądza i opustoszenia rynków pracy. Emigracja zamorska stała się zupełnie bierną i zależną od pomocy zamorskich krewnych i szczęśliwego nabycia wizy. Równocześnie emigracja zamorska zmienia swój charakter na wyłącznie już osadniczy zgodnie z duchem współczesnego wychodźtwa familijnego. Wychodźtwo kontynentalne zachowało poczęści swe przedwojenne rysy, straciło jednak dużo ze swej pierwotnej inicjatywy wskutek powojennej depresji i traktatów międzynarodowych oraz zmieniło swe ścieżki głównie z niemieckich na francuskie. Niewątpliwie Francja obejmie na długo rolę konsumenta nadmiaru polskich rąk roboczych. Jest to wychodźtwo w głównej masie sezonowe, acz się nie są odosobnione dość liczne przykłady emigracji osadniczej. Ruch wychodźczy z Polski wskutek konstelacji wewnętrznej i zagranicznej nabrał widocznie dorywczego i biernego charakteru, powodując, że zarówno administracja państwowa czy polityka emigracyjna jak i myśl społeczna, raczej zaspakajają zmienne potrzeby chwili, aniżeli, trzymając w ręku inicjatywę, budują trwały program na przyszłość.

г?*гЛо (i °. ... *°tĄ кЩощ

Хр

*

ROZDZIAŁ XVIII.

¹

W nocy na 1 września 1923 r. z powodu tych wyścigów kilka okrętów przejechało granicę kilka minut, a nawet kilkanaście sekund przed godziną 12, np. Estonja 15 sekund, wskutek czego władze immigracyjne początkowo zarządziły deportację około 2.000 immigrantów, zaliczając ich do kwoty na sierpień, później jednak przyjęły ich na poczet września, nakładając równocześnie na winne kompanje okrętowe karę około pół miljona dolarów.

²

Według² interpretacji statystyki amerykańskiej obszar Pińska obejmował ziemie, określone linją Curzona, polsko-litewską strefą neutralną, traktatem ryskim i granicą Galicji wschodniej.

³

   Wzmiankowany w rozdziale I. Dom św. Józefa, dom zajezdny z restauracją, obliczony na 30 osób, położony na ul. Broadstreet koło doków portowych N. Jorku, od grudnia 1923 r. znajduje się w likwidacji.

⁴

   „Hias“ jest skróconą nazwą filantropijnego t-wa amerykańskiego The Hebrew Shel-dering and Immigrants Aid Society of America. T-wo założone zostało przed 30 laty, liczy przeszło 100 tysięcy członków, a na jego czele stoją najwięcej poważane jednostki społeczeństwa żydowskiego w Ameryce.

⁵

   Znajduje dość pokaźną liczbę zwolenników projekt, aby osobny federalny wydział, złożony z reprezentantów departamentów pracy, handlu i stanu wzgl. osobna rada, obejmująca czynniki rządowe, organizacje pracodawców i robotników decydowała o potrzebach przemysłu i rolnictwa amerykańskiego i koniecznej ilości rąk roboczych.

⁶

   Według statystyki polskich przybyszów, a u

wanych robotników było 535, w liczbie zaś 41.044 Włochów było 7.220.

⁷

   Emigration and Immigration : Legislation and Treaties. International Labour Office. Genewa 1922.

⁸

   International Emigration Commision. Report of the Commision, Genewa 1921 г.

Reemigracja.

Kompanje okrętowe. — Technika migracyjna. — Tendencja powrotu przed wojną. — Procedura powrotu. — Rozmiar i skład fali powrotnej. — Przeżycia w Polsce. — Doświadczenia i zawody. — Opieka państwowa i społeczna. — Wymogi przyszłości.

Doniosłym motorem zamorskiego ruchu migracyjnego są kompanje okrętowe i im w związku z poprzednim rozdziałem należy obecnie poświęcić nieco uwagi. Potężne kompanje państw, położonych nad brzegami morza Północnego, wśród których rywalizował głównie kapitał niemiecki z angielskim, cieszyły się przed wojną finansowem i administracyjnem poparciem swych rządów i do pewnego stopnia monopolizowały przewóz ładunku ludzkiego według zgóry ułożonego klucza (Północno-niemiecki Pool). Pokrywając wszystkie kraje, objęte gorączką wychodźczą lub czułe na nią, siecią jawnych i po-kątnych agencyj werbunkowych, kompanje silnie przyczyniały się do uruchomienia mas ludowych mimo przeciwdziałania szczerych czy symulowanych wysiłków interesowanych rządów. Praktyki kompanij okrętowych wzgl. ich satelitów na ziemiach polskich znalazły już dokładną historję w pracach Józefa Okołowicza i dra Leopolda Caro, aby je czynić przedmiotem dalszej dyskusji. Wojna przerwała strumień migracyjny i przyniosła w dobie pokojowej osłabienie energji wychodźczej, pewną zmianę dróg morskich, izolację Ameryki i Kanady, a wśród flagi oceanu Atlantyckiego wycofanie się konkurenta niemieckiego głównie na korzyść nowego współzawodnika amerykańskiego. Przerwane wojną i transportami wojskowemi pokojowe drogi wodne pod koniec 1919 r. wracać poczęły do normalnego zegara, a na -nich flaga amerykańska zajęła nieznane dotąd wybitne miejsce.

Właściwie historja amerykańskiej floty handlowej w XX wieku datuje się od wojny, kiedy Ameryka z właściwą sobie energją dla celów transportów wojskowych i handlu zagranicznego przystąpiła do budowy okrętów handlowych, których liczba łącznie z tonażem, uzyskanym od Niemców, wynosi obecnie około 1.700 statków. Doświadczenie Ameryki z tym nowym nabytkiem okazało się w praktyce nieszczególne, ponieważ zawiódł optymizm co do żywych stosunków handlowych z Europą, projektowanych na tle jej odbudowy gospodarczej. W każdym razie w miejsce przodującego przed wojną w przewozie wychodźców konkurenta niemieckiego wyłania się Ameryka, która uruchomiła własną rządową linję okrętową, swym kapitałem i materja-łem stara się przywrócić do życia osłabione warunkami pokoju linje niemieckie oraz nabywa coraz większą ilość akcyj pozaamerykańskich kompanij okrętowych. Tonaż okrętowy przechodzi jednak po wojnie poważny kryzys.

Pomimo pomyślnych z chwilą zakończenia wojny obrotów, dość szybko, bo już w ciągu 1921 r., wyłonił się niedostatek ludzkiego i towarowego ładunku, niedobór finansowy w bilansach kompanij i potrzeba trwałych subwencyj rządowych. Państwa zatem prawie powszechnie subwencjonują własne kom-panje okrętowe, znajdując pośrednią rekompensatę w zyskach z przewozu towarów, poczty i emigrantów oraz w zatrudnianiu swych obywateli.

we-

Ruch pasażerski między Ameryką a Europą dość wyłącznie monopolizują kompanje amerykańskie, angielskie, francuskie, niemieckie, włoskie, skandynawskie, belgijskie i holenderskie, — zorganizowane celem usunięcia wnętrznych walk taryfowych w Northałlanłic Conference z siedzibą w N. Jorku¹). Północno-antlantycka Konferencja stoi na straży zawodowych interesów, drogą jednolitego cennika podróży usuwa wewnętrzną konkurencję, występuje solidarnie wobec władz państwowych w sprawie administracyjnych zarządzeń, dotyczących ruchu wychodźczego, i interwenjuje w zakresie udogodnień i stawek portowych. Wobec braku kontyngentowania pasażerów, według wzoru przedwojennego, rywalizacja w łonie konferencji celem pozyskania klienteli jest stosunkowo dość ostra, łagodzona jednak wewnętrznemi układami poszczególnych linij zwłaszcza co do ustępstwa ładunku pasażerskiego, co niezawsze łączy się z korzyścią podróżnych. Rosnący brak ładunku ludzkiego zmusza kompanje do starań o ulepszenie urządzeń sanitarnych i życiowych dla swej klienteli. Po wojnie szybko więc zanika ponury między-pokład, przerabiany powszechnie na kabinową 3 klasę, zgodnie z pochodzeniem mieszczącą się na spodzie i dziobach okrętu i wyposażoną w kajuty o 2—8 łóżkach. Gdy przed wojną udziałem polskiego wychodźcy była podróż w międzypokładzie, to po wojnie jeździ już w wygodniejszej kabinowej 3. klasie. Tak samo w miarę, jak z jednej strony oziębiała się gorączka reemigracyjna z Ameryki, a z drugiej strony Ameryka wkroczyła na drogę prohibicyjnej polityki immigracyjnej, brak klienteli oddziaływa korzystnie na traktowanie przez kompanje okrętowe pasażerów klasy 3. Zwraca jednak uwagę, większa troska kompanij¹ o wygody i zadowolenie pasażerów, jadących z Ameryki do Europy, gdy przeciwnie w odwrotnym kierunku — ze względu na wychodźczą klientelę, zwykle po raz pierwszy odbywającą podróż morską, zalęknioną nowym losem i naogół mniej kulturalną — pomieszczenie, pożywienie i obejście służby często niedomaga.

Przy wejściu na okręt każdy pasażer otrzymuje kartkę z numerem łóżka, kajuty i sekcji, w której kajuta się znajduje. Łóżka w kajucie urządzone są w formie półek, umieszczonych po lewej i prawej stronie ścian. Wyekwipowanie łóżka składa się z siennika, poduszki, kołdry lub derki, opatrzonych grubą i często zmienianą pościelą. Pomiędzy grupami łóżek znajdują się umywalnie z odpowiednią ilością mydła i ręczników, z wodą do picia i szklankami. Pokój jadalny zajmują długie stoły, pokryte obrusem lub ceratą, podzielone na sekcje tak, że każdy podróżny zajmuje to samo miejsce, na które przy wejściu na okręt otrzymał kartkę. Rozkład życia na okręcie zwykle ujęty jest w następujący regulamin : o godz. 6'30 rano dzwonek budzi podróżnych do wstawania, o godz. 7 śniadanie, złożone z kaszy, zimnego mięsa, mleka, kawy lub herbaty, o godz. 12 obiad z zupy, potrawy mięsnej, jarzyn, leguminy i napojów, o godz. 5’30 pop. kolacja z zupy, jednego lub dwóch dań mięsnych, leguminy, owoców i napojów. Pożywienie jest obfite, podróż jednak morska odbiera apetyt, a obca kuchnia niezawsze zadowala

podniebienie polskich wychodźców. Zależnie od rozmiaru okrętu mają pasażerowie 3 klasy do dyspozycji jeden lub więcej pokładów, na których mogą przebywać do godz. 10 lub 11 w nocy, poczem światła gasną i obowiązuje powrót do kajut. Wewnątrz okrętu posiadają podróżni 3 klasy osobną salę z kantyną, gdzie mogą nabywać w ograniczonej ilości napoje wyskokowe, a pozatem słodycze, owoce i inne artukuły. Jadalnia w wolnych od posiłku chwilach służy do lektury książek z bibljoteki okrętowej, pisania listów, a wyjątkowo i zabaw tanecznych. Panuje duża troska o utrzymanie porządku, dyscypliny i przepisów sanitarnych. Opiekę nad chorymi roztacza lekarz okrętowy, mający do dyspozycji szpital oraz personel sanitarny. Komenda okrętu spoczywa w ręku ludzi, posiadających dłuższą praktykę w obcowaniu z wychodźcami, zaczem kontrola niższej służby i porządku na okręcie jest częsta i surowa. Wśród zażaleń polskich wychodźców najczęściej powtarzają się skargi na obchodzenie się służby okrętowej, wyłudzanie pieniędzy i brak wyszkolonego tłumacza języka polskiego. Naturalnie podróż w 3 klasie, najwięcej wystawionej na kołysanie się okrętu, przy małej wentylacji i zaduchu z kuchni i hal maszynowych, przy pożywieniu dotychczas mało znanem, w pogoni za lepszym losem pozostanie zawsze ciemniejszą kartą. Dotyczy to w szczególności wychodźtwa polskiego, traktowanego dość widocznie jako mniej wartościowy materjał, a ułatwia tę dolę procedura z prepaidami, które, nie zawierając daty wyjazdu i nazwy okrętu, dozwalają kompanjom ładować wychodźców na okręty stare i o małej pojemności.

W parze z pokaźną liczbą gorzej lub lepiej wyekwipowanych statków idzie obszerny aparat lądowy kompanij okrętowych, stojący na usługach klienteli podróżnej. Kompanje posiadają w portach europejskich własne hotele i domy noclegowe, urządzenia desynfekcyjne, sztaby urzędników i służby oraz misterną sieć agencyj. Ograniczając temat do właściwych ram, należy nadmienić, że kompanje w Ameryce mają na swe usługi, zwłaszcza w obecnej dobie surowych zarządzeń administracyjnych, dotyczących immigracji, znakomite i wpływowe biura adwokackie, dobre publicystyczne pióra i armję agentów, zorganizowanych na wzór chlebodawcy Norłh-atlantic Conference w Northatlantic Steamship Agents Conference i obowiązanych do sprzedaży biletów okrętowych tylko na linje, należące do wspomnianego trustu. Naogół położenie kompanij okrętowych w Stanach Zjednoczonych w każdym powojennym roku widocznie się pogarsza. Poza doniosłą dla budżetu redukcją immigracji kompanje ponoszą koszta utrzymania wychodźców w kwarantannie, na stacji immigracyjnej i w szpitalu, są obowiązane odstawić niepożądanych przychodźców do miejsca wyjazdu i zwrócić im w niektórych wypadkach koszta pierwszej podróży morskiej, a nadto zapłacić grzywnę za przekroczenie ustaw immigracyjnych, obecnie w wysokości do 200 doi., a w przyszłości, w razie przyjęcia billu A. Johnsona, i 2.000 doi.

ma

' Stosunek rządu polskiego do kompanij okrętowych w braku ustawy emigracyjnej ustalają osobne akty koncesyjne, które określają granice ich uprawnień i obowiązków na ziemiach Rzeczypospolitej. Akty koncesyjne zawierają rygorystyczne postanowienia, dotyczące sprzedaży biletów okrętowych, personelu służbowego kompanji, warunków przejazdu i opieki nad emigrantami, zakładania agencyj i zakazu akcji werbunkowej, kontroli rządowej, opłat i kosztów administracyjnych, a wreszcie gwarancji terjalnej i sądowej. Mimo tej widocznej troski o ujęcie ruchu migracyjnego w ramy pełnej kontroli państwowej, jest on tak obszernym i dla zysków ponętnym, że ładunki wychodźców polskich otrzymują również niekoncesjo-

Wychodźtwo polskie.

linje pod flagą niemiecką, a nawet grecką *). Następujące kompanje okrętowe z obsługą pasażerską do Stanów Zjednoczonych posiadają koncesje rządu polskiego:

nowane

1)    Baltic American Line — porty morza Bałtyckiego.

2)    American Line — Hamburg.

3)    Cunard Line — Cherburg-Southampton.

4)    French Line —¹ Havre.

5)    Holland-Amer ica Line — Roterdam.

6)    Red Star Line — Antwerpja.

7)    Royal Mail Steam Packet Co — Hamburg.

8)    Scandinavian-American Line — Kopenhaga.

9)    Swedish-American Line — Gothenburg.

10)    United American Lines — Hamburg.

11)    United States Lines — Bremen.

11) White Star Line — Liwerpol-Southampton.

Powyższe kompanje mają swe zastępstwa i agencje na ziemiach Rzeczypospolitej oraz filje w Gdańsku — a wśród nich największem powodzeniem w przewozie pasażerów polskich cieszą się : Baltic American Line, Canard Line i United States Lines. Wobec ryzyka, połączonego z przywozem do Ameryki niepożądanego emigranta, reprezentacje kompanij coraz dokładniej filtrują materjał ludzki i reflektantów na wyjazd poddają rygorystycznym badaniom lekarzy w Warszawie przed wydaniem karty okrętowej wzgl. akceptowaniem prepaidu, a podczas wsiadania na okręt oględzinom lekarza okrętowego. Zgodnie z .ujęciem kompanij w wyżej omawiany trust, reprezentacje kompanij na terenie Polski posiadają z ramienia trustu urzędnika rejestracyjnego, utrzymującego ewidencję wychodźców do Ameryki w ramach prawa kwoty i występują naogół solidarnie wobec władz polskich w spra-. wach, z ruchem wychodźczym związanych. Wobec emigracji familijnej operują głównie prepaidami, t. j. kartami okrętowemi in bianco bez daty i nazwy okrętu, zakupionemi przez krewnych w Ameryce. Prepaidy są ważne na dwa lata i dłużej, a w razie nieużycia kompanje zwracają nabywcom cenę kupna, potrącając 10% tytułem kosztów. Cena karty okrętowej 3 klasy z i do portów północno-zachodniej Europy wynosi obecnie 100 doi., a do Gdańska wzgl. Warszawy 106‘50 doi., a połowę dla dzieci od 1 do 10 lat, — przy-czem kompanje ponoszą koszta transportu lądowego i utrzymania na przechodnich etapach.

Odnośnie do techniki migracyjnej między Polską a Ameryką, jest to problem, ciągle czekający na stanowcze rozwiązanie. Położenie geograficzne Polski, chwiejny statut Gdańska i powolna budowa portu w Gdyni, nie pozwala na swobodę, aby między morzem a Polską nie było pośredników. Główna przed wojną fala wychodźcza płynęła do portów niemieckich, holenderskich i belgijskich dość uciążliwą drogą lądową, mimo np. zakazów rosyjskich, przemycając się do nich przez granicę. Do starych dróg, korzystając z doświadczenia, chętnie wracają ludzie i okręty, więc po wojnie ceduła okrętowa mało wykazuje ochoty do zmiany szlaków wodnych według nowej mapy europejskiej. Mimo tendencji forytowania Gdańska, niezawsze przez drugiego kontrahenta życzliwie przyjętej, polska polityka emigracyjna wykazuje pewną chwiejność, ustępując pod naciskiem faktów, że Gdańsk nie ma urządzeń portowych i głębi dla okrętów o większej pojemności, że podróż

1) W ostatnim kwartarle r. 1923 kilkuset emigrantów polskich przybyło na statkach Lloydu Północno-Niemieckiego, Hapagu (Hamburg-Amerika-Packet Aktien-Geselschaft) oraz na greckich okrętach, np. Melita, które prawdopobnie wstępują po drodze do Marsylji.

lądowa jest krótsza, mniej wyczerpująca, acz kosztowniejsza, że wreszcie w interesie kompanij okrętowych leży zabieranie ładunku z brzegów morza Północnego. Zatarg z r. 1923 z amerykańską linją United States Lines o kierunek drogi wychodźców jest ilustracją pewnej chwiejności, usprawiedliwionej brakiem ustawy emigracyjnej.

Ruch migracyjny skupia się na brzegach morza Północnego i tu ulega licznym załamaniom i kierunkom niekorzystnym dla wychodźtwa polskiego. W tym pryzmacie odrębne przodujące stanowisko zajmuje Gdańsk, przepuszczając przez swe bramy połowę ruchu wychodźczego, a 2/3 ruchu powrotnego. Komunikację morską z Ameryką utrzymuje kompanja Baltic American Line zapomocą czterech statków oraz Red Star Line zapomocą jednego statku średniej pojemności²). Połączenie łamane z Gdańskiem utrzymują prawie wszystkie kompanje okrętowe, zainteresowane w ruchu wychodźczym, zapomocą drobnych i starych statków pasażersko-towarowych, nie zachęcających zbytnio do tego środka komunikacyjnego. Podróżni, zabrani w Gdańsku czy w Ameryce przez linje łamane, przechodzą faktycznie różne łamane losy z powodu nieregularnego kursowania tych pomocniczych statków, a w szczególności w Anglji z powodu częstego połączenia lądowego między głównym parowcem a jego satelitą, zwłaszcza między portami Hull, Southampton i Liwerpol. Poza portami angielskiemi ożywioną komunikację drobnemi statkami z polskim brzegiem morskim utrzymują głównie porty francuskie i Kopenhaga.

Adaptacja brzegu polskiego do nowej roli odbywa się powoli głównie z powodu chwiejnego stosunku Wolnego Miasta Gdańska do Rzeczypospolitej, aby dopiero w ostatniej dobie ustąpić więcej zdecydowanej polityce. Rozbieżność sprowadzał podział kompetencji nad ruchem wychodźczym między obu kontrahentami. Pod zarządem Wolnego Miasta pozostawał obóz emigracyjny (.Auswandererlager), a do kompetencji polskich władz emigracyjnych należał etap reemigracyjny. Obecnie obydwa etapy drogi wychodźczej przeszły pod wyłączną prawie kompetencję administracji polskiej. Obóz emigracyjny przeniesiony został pod ko .hec 1923 r. z Gdańska do Wejherowa, objął znakomicie wyposażone zabudowania po sanatorjum, mogące pomieścić 1.500 osób, i tu przepuszcza emigrantów przez proces kąpania i desynfekcji. Emigranci, przybywający z różnych stron kraju do Warszawy, w głównej masie znajdują postój w hotelu emigracyjnym na Powązkach skąd wyjeżdżają osobnemi pociągami lub wagonami do Wejherowa. Po przejściu na miejscu kilkudniowej desynfenkcji, rewizji celnej i paszportowej, udają się do Gdańska i tu podlegają kontroli sanitarnej zwłaszcza lekarza amerykańskiego, który wyjeżdżającej do Ameryki grupie wydaje świadectwo zdrowia (Bill of health). Etap reemigracyjny mieści się w pobliżu przystani Gdańsk-Wisło-ujście, wyposażony jest w baraki, mogące pomieścić około 800 osób, oraz w bezpośredni tor kolejowy, łączący etap z główną linją Gdańsk-Warszawa. Transporty reemigrantów wysyła etap ze swej siedziby do Polski osobnemi pociągami lub wagonami, przyczepianemi do pociągów zwyczajnych. Wobec częściowej adaptacji Gdyni ten port poczyna w ruchu pasażerskim zdobywać sobie coraz większą rolę i prawdopodobnie skoncentruje z biegiem lat całą migrację zamorską.

Mimo dużej troski władz polskich, aby dla przejazdu przez brzeg polski pozyskać masy wychodźcze, nie cieszą się jego porty jeszcze pełnem powodzeniem ze względu na chwiejność ruchu migracyjnego tej drogi, co znowu zniechęca kompanje okrętowe do utrzymywania obsługi pasażerskiej zapomocą wygodniejszych statków.

Migracyjna droga lądowa między Polską a Ameryką toczy się głównie po szlaku Warszawa-Berlin, a między Berlinem i portami morza Północnego ulega rozpryśnięciu według siedziby różnych kompanij okrętowych. Emigranci zazwyczaj wyjeżdżają większemi partjami w osobnych pociągach pod kierunkiem funkcjo-narjusza dotyczącej kompanji okrętowej. Reemigranci zaś powracali w okresie masowej reemigracji zwykle w pociągach, wysyłanych z portów do Polski, a obecnie powrót odbywa się w pojedynkę lub małemi grupami, przez kom-panję zebranemi, pod opieką jej wysłannika. Droga jednak lądowa w okresie powojennych egoizmów państwowych dla wychodźcy polskiego przedstawia liczne ujemne strony, których nie może zrównoważyć większa szybkość podróży kolejowej. Przedewszystkiem Niemcy jako główny kraj przechodni między Polską a morzem Północnem zarządzeniami natury celnej i skarbowej czy wysoką taryfą opłat kolejowych i sytuacją nad Renem zniechęcają do tej podróży względnie klasyfikują ją jako mało ekonomiczną. Zwłaszcza szykanujące rewizje graniczne, konfiskaty waluty zagranicznej, głównie dolarowej, i przymusowa wymiana jej na walutę polską, pozostaną zapewne jako trwałe ostrzeżenie, że ta droga jest zmienna i naogół nieprzychylna. Wogóle podróż lądowa dla mało doświadczonego wychodźcy polskiego rzuca go na łaskę służby kolejowej, naraża na duże niewygody przy nieodłącznym dużym bagażu i pociąga koszta kilkakrotnych wiz konsularnych i przykrości rewizyj celnych. Mimo więc pozornie niższej ceny karty okrętowej do portów morza Północnego, aniżeli do Gdańska wzgl. Warszawy, podróż lądowa naraża na . tułaczkę po obcych węzłach kolejowych i portach, zaczem w końcowym rachunku znacznie przewyższa koszta bezpośredniej jazdy morskiej do Gdańska i w drodze, przeciętnie trwającej 10—15 dni, zaledwie o 2 dni przyśpiesza przyjazd.

91.615 wychodź-

Po tym wstępie przejście do właściwego zagadnienia reemigracji polskiej pozwoli na dalsze z praktycznej strony omówienie techniki migracyjnej. Wśród masowego polskiego ruchu wychodźczego do Ameryki tendencja powrotu do kraju przed wojną w porównaniu z innymi przybyszami, np. Słowakami, niebyła stosunkowo silną³). Według statystyki amerykańskiej, rejestrującej falę powrotną dopiero od r. 1908, od tego roku do początku wojny, t. j. do r. 1914, powróciło do Polski 211.372 wychodźców. Ponieważ ruch powrotny obejmował zazwyczaj wychodźców, którzy dopiero po 5—10-letnim pobycie wracali z zarobionym groszem, należy dla ustalenia normalnego rozmiaru fali powrotnej obliczyć przeciętną emigracji polskiej w latach 1900—1914 i przeciętną reemigracji w ujętych statystyką latach 1908—1914. Powyższa metoda pozwala na wyprowadzenie wniosku, że na ców polskich do Ameryki przed wybuchem wojny przeciętnie powracało do Polski 30.250, a zatem 32‘9% rocznie. Odsetek ten w rzeczywistości będzie cokolwiek mniejszy, biorąc pod uwagę, że wychodźtwo do Ameryki nabierało dość silnego charakteru sezonowego, zaczem wielu rewertentów do Polski znowu wyjeżdżało do Ameryki ~).

Na rozmiar fali powrotnej duży wpływ wywierały chwiejne stosunki na amerykańskim rynku pracy, a indywidualne zamiary powrotu modyfikowały

zdobyte warunki życia, a więc dobry zarobek, małżeństwo, kupno przedsiębiorstwa lub realności, zmiana stosunków familijnych lub majątkowych w Polsce, stoczenie się na spód pauperyzmu i t. p., co zachęcało wzgl. zmuszało do zapuszczania na miejscu trwałych korzeni. Podkreślić jednak należy, że wśród mas opuszczających ziemię polską dominował — faktyczny czy własny krok uspokajający — zamiar powrotu. Wojna zamknęła powrót, lecz wstrzymana z jej latami fala poczęła nabierać prężności, aby przerodzić się w dziką reemigrację. Pięciolecie przerwanych stosunków z Polską, wysokie zarobki i oszczędności wojenne, przesadnie budzony optymizm co do dobrobytu wolnej Polski, błędnie komentowana sprawa reformy rolnej, listy z wezwaniem o pomoc lub powrót do zagona zniszczonego albo opuszczonego przez śmierć na wojnie gospodarza, a wreszcie chęć zysku czy wyzysku agentów okrętowych i ich satelitów dość żywiołowo uruchomiały pragnienie powrotu. W ciągu roku 1919 kompanje okrętowe, zajęte likwidacją powojenną, nie mogły zaspokoić masowej gorączki powrotu, jaka wśród innych grup wychodźczych również dała się zauważyć. Polska jednak reemigracja ze względu na ilość rewertentów i pewną żywiołowość ruchu oraz ze względu na odległość geograficzną i powojenne niedomagania morskich i lądowych środków komunikacyjnych nabrała charakteru dużej martyrologji. Mimo usilnej troski Konsulatu Generalnego w N. Jorku i drastycznych zarządzeń, jak wstrzymanie wydawania paszportów, gorętsi reemigranci, ulegając namowom agentów okrętowych, wyjeżdżali do portów zachodnio-europejskich lub do portów włoskich, aby po licznych przejściach, po kłopotach wizowych i celnych, często po przy-musowem zamknięciu w osobnych obozach, dostać się czasem bez grosza do Polski. W tej pielgrzymce, wywołanej także niechęcią państw pośrednich udzielania wiz na przejazd ze względów sanitarnych czy politycznych, najsmutniejszym był los reemigrantów, internowanych w Buchs na granicy szwaj-carsko-austrjackiej, i dola podróżnych przez Tryjest. Pod naporem fali powrotnej po zwolnieniu większej ilości tonażu od likwidacji wojny, warunki przejazdu uległy w r. 1920 pewnej poprawie, czyniąc jednak w dalszym ciągu nabycie karty okrętowej dość kosztownym wysiłkiem. Rok 1920 jest datą, . otwierającą największe napięcie ruchu reemigracyjnego, i właściwą porą, aby dokładniej się przypatrzyć dość podobnej po obu stronach oceanu roli agentów okrętowych.

W ruchu wychodźczym agent pozostanie mimo wysiłków rządowych i litery prawa trwałą figurą, która długo jeszcze odgrywać będzie wybitną rolę w zamiarze i wyborze drogi oraz w końcowem powodzeniu emigranta. W wędrówce przez ocean, u celu i w drodze powrotnej wychodźca w kalejdoskopie różnych potrzeb życiowych, środków podróży, praw i wymogów, granic i języków musi szukać pomocy i porady zwykle w zawodowym doradcy, który zna psychologię swego klienta i potrafi na pragnienia jego i swoje zawsze znaleźć receptę. Nawiązując do treści rozdziału V, należy jeszcze raz podkreślić, że agent jest w ruchu wychodźczym postacią pożądaną i pożyteczną, o ile uczciwie i z troską o dobro swej klienteli podejmuje się roli doradcy i pośrednika. Doświadczenia jednak z r. 1920 stwierdziły, że spora część agentów traktuje swój zawód jako źródło dochodów, kolidujących z kodeksem karnym. Dotyczy to w szczególności bezradnego reemigranta, zasobnego w gotówkę, tracącego wskutek wyjazdu wartość klienta, a w sądzie oskarżyciela. Jeżeli wyzysk wychodźcy jest rzeczą notoryczną, to jego podróż powrotna jest koroną tej niedoli.

mu z

Wychodźca, mający zamiar powrotu do kraju, zwraca się osobiście do agencji okrętowej w swej osadzie lub listownie do agencji, znanej ogłoszeń w dziennikach, albo z pierwszej podróży do Ameryki.

W odpowiedzi na zapytanie otrzymuje zawsze — bez względu na warunki przejazdu — pomyślną i zachęcającą wiadomość o możliwości odjazdu „najlepszym okrętem“, zwykle w formie gotowych cyrkularzy. Dla ilustracji osnowy niniejszego rozdziału jak i tematów, poruszonych w innych rozdziałach, ze względów już raczej historycznych, warto przytoczyć poniżej kilka zdań cyrkularza jednej z większych agencyj, która bezwzględnością w wyzysku swej klienteli w okresie masowej reemigracji powojennej zdobyła sobie może najgorszą sławę:

„Jedziesz do kraju!! Do Polski. Do wolnej i niepodległej Polski wybierają się setki tysięcy Polaków w Ameryce. Każdy z nich pragnie znowu zobaczyć rodzinną zagrodę, a przedewszystkiem powitać Ojczyznę, wyzwoloną z pod jarzma trzech drapieżnych zaborców. A zatem „szczęść Boże“ tej polskiej podróżnej gromadzie! Niedosyć jednak na życzeniach pomyślnej podróży, ale pomyśleć trzeba i poczynić kroki, by podróż ta rzeczywiście była wygodną, by rodak nasz szczęśliwie przybył do kraju i aby mu w drodze nie wyrządzono żadnej krzywdy. To właśnie jest zadaniem naszej polsko-chrześcijańskiej agencji,, która wzięła na siebie obowiązek przewozu polskich podróżujących tark ze starego kraju, jako też z Ameryki do Polski. — Smutne doświadczenia naszych rodaków. Rodacy nasi w Ameryce mieli smutne doświadczenia, załatwiając interesa w różnych agencjach, a po przybyciu do ogromnie wielkiego miasta New York błąkali się po mieście jak zgubione owce, na których czyha, jak wilki, mnóstwo łapichłopów, którzy ciągle włóczą się po mieście, czekając tylko na nowe nieszczęśliwe ofiary. Jest to rozpaczliwa krzywda, przed którą należy bronić polskiego emigranta. — Zaufanie Rządu Polskiego do naszej agencji. Przez rzetelne i uczciwe prowadzenie interesu naszego zjednała nasza agencja wielkie zaufanie Rządu Polskiego, który też zamianował nas reprezentantem kas państwowych polskich na całą Amerykę. Takie zaszczytne zaufanie Rządu Polskiego powinno spowodować, by wszyscy rodacy w Ameryce popierali naszą agencję jak najwięcej, udając się do niej z wszystkiemi sprawami z całem zaufaniem. Upewniamy, że tego nikt nie pożałuje. — Usługi nasze i opieka. Dlatego też na stacji kolejowej oczekują rodaków naszych automobile naszej firmy, które przybyłych, zaopatrzonych odznakami naszej agencji, wiozą do naszego biura. Rzetelni nasi urzędnicy ulokują ich w taniem, ale wygodnem miejscu w naszym hotelu, załatwią im sprawę z bagażami, wybiorą z Konsulatu paszporty, załatwią podatek dochodowy, uzyskają pozwoleństwo na wyjazd, odstawią ich do okrętu i wogóle zaopiekują się nimi tak, aby jechali do kraju zupełnie zadowoleni i szczęśliwi“.

W cyrkularzu przewija się i apel do patrjotyzmu, zużytkowanie uczuć religijnych, ostrzeżenie przed wilkami „łapichłopami“, akcentowanie własnej rzetelności, nadużycie imienia rządu polskiego, a w pominiętym ciągu reklama „pięknej i bardzo pouczającej książeczki z obrazkami“, a wreszcie oferta różnorodnych usług, jakie agencja w swym programie działania zazwyczaj łączy. Jest to próbka jedna z wielu sprytu agentów a psychologji i bierności mas wychodźczych.

Realizując zamiar powrotu do kraju, reemigrant w drodze pertraktacji ustnej czy pisemnej płaci zadatek lub kupuje kartę okrętową, likwiduje swe interesy majątkowe — wskutek pośpiechu często z poważną dla siebie szkodą — i zgodnie z instrukcją agenta, opatrzony osobną kartką na ubraniu, wyjeżdża w ustalonym terminie do N. Jorku. Właściwa niedola dla niego poczyna się dopiero w porcie N. Jorku. Położenie geograficzne tego portu, rozdzielonego na dwa stany (N. Jork i N. Jersey), oraz jego rozmiary, szczególnie sprzyjają nadużyciom. Do portu należy nietylko miasto N. Jork

z przedmieściami, lecz również cały szereg miast wzdłuż zachodniego brzegu rzeki Hudson, położonych na terytorjum stanu N. Jersey. W tej portowej metropolji do licznych dworców kolejowych i przystani linij pobrzeżnych przybywają reemigranci z głębi kraju. W pobliżu dworców i przystani znajduje się pokaźna liczba pośredniczących firm, liczących na klientelę wychodźczą, a więc agencyj okrętowych, domów bankowych, kantorów wymiany, kancelaryj notarjalnych, hoteli, domów noclegowych i prywatnych zajazdów emigracyjnych, słowem t. zw. domów przechodnich (Transfer houses), do których emigrant zajeżdża. Każdy przejazd i każda usługa otwiera sposobność do wyzysku, ułatwionego małą orjentacją przybysza w chaosie wielkiego miasta i decentralizacją administracyjną dwu stanów.

Emigrant przybywa do N. Jorku przeważnie sam lub najwyżej w towarzystwie kilku znajomych, ponieważ walka konkurencyjna pośredników w osadach mało sprzyja wysyłaniu reemigrantów większemi partjami. Przybyszów w N. Jorku oczekują agenci lub ich funkcjonarjusze (runners, guides), zgóry powiadomieni przez pośredników w osadach o przyjeździe klientów, i swych gości poznają zwykle po kartkach, umieszczonych na ubraniu. Jeżeli reemigranci nie mają adresów w N. Jorku, to zwykle wpadają w ręce różnych pokątnych agentów, którzy dla pozyskania klienteli podrabiają- sobie bilety adresowe poważniejszych agencyj i swym konkurentom kradną klientów. W N. Jorku przybysz zdany jest na łaskę agenta, który kieruje jego krokami w ten sposób, aby sobie jak największy zapewnić zysk. Niekiedy karta adresowa na piersiach przybysza zawiera dla pośrednika w N. Jorku tajemną wskazówkę, do jakiej kategorji, bogatej czy ubogiej, klient należy i zależnie od tej wskazówki zwiększa się kombinacja różnych usług. Jeżeli pośrednik nie posiada własnego domu noclegowego, agencji okrętowej, kantoru wymiany, czy godności notarjalnej, za dostawę klientów otrzymuje komisowe, a nadto policzą sobie wysoką opłatę za własne usługi przy załatwieniu formalności paszportowych, dostawie bagażu, uzyskaniu miejsca na okręcie, opłacie podatku dochodowego i t. p. Domy noclegowego są to brudne nory, w których opłata za nocleg niekiedy przewyższa postój w wygodnych hotelach. Uzyskanie karty okrętowej nasuwało szerokie pole do nadużyć w okresie 1920 r., gdy brak tonażu poważnie dawał się odczuć.

Wśród tych nadużyć do dość powszechnych praktyk należało pobieranie opłat za 3 klasę kabinową w miejsce sprzedanej karty na między-pokład {steerage), pobieranie nielegalnej opłaty za bezpłatny przejazd za pracę na okrętach, transportujących żywy inwentarz, sprzedawanie po wygórowanych cenach biletów kolejowych do miejsc przeznaczenia w Polsce, a zwłaszcza nadużywanie naiwności klienta i kierowanie go na linje okrętowe, z jego wolą niezgodne. Dotyczy to w szczególności wyjazdu do Polski na Gdańsk. Komunikacja z Gdańskiem rozwijała się stosunkowo powoli, a po wtóre nie wszyscy agenci byli zastępcami kompanij, utrzymujących usługę pasażerską do tego portu, zaczem w interesie ich leżało kierowanie klientów na linje swych mocodawców. Wyzyskując wyższą cenę karty okrętowej do Gdańska i nieznajomość nowej drogi, łatwo było agentom kierować klientów do portów morza Północnego i do portów włoskich, głównie Tryjestu, skąd już do Krakowa czy Warszawy było „niedaleko“. Powodowany gorączką powrotu po zlikwidowaniu pobytu w Ameryce reemigrant godził się na propozycję, która go miała tak drogo kosztować.

Zwłaszcza wymiana pieniędzy otwierała powszechne pole do wyzysku i tak ponętne, że jedną ze zwykłych porad pośredników dla klienta, zamieszkałego poza N. Jorkiem, jest wskazówka, aby pieniądze dopiero w N. Jorku wymieniał. Reemigrant po przybyciu do N. Jorku, pod pozorem, że dom

noclegowy nie bierze odpowiedzialności za bezpieczeństwo gotówki, a nawet niekiedy pod przymusem, wręcza agentowi swe dowody osobiste i pieniądze na przechowanie do dnia odejścia okrętu. Dziś powszechną zachętą do odbioru pieniędzy jest opłata podatku dochodowego (Income tax) z kłamliwą informacją o rzekomej osobistej rewizji przed wyjazdem w urzędzie cłowym. Mało orjentujący się przybysz stosuje się do zlecenia i często oddaje gotówkę bez żadnego pokwitowania. Agent nie zwracał otrzymanej całej gotówki w walucie dolarowej, lecz jej część, a resztę pod pozorem potrzeb i bezpieczeństwa w podróży wypłacał w walucie markowej lub koronowej gotówką albo czekiem, przyczem na kursie znakomicie zarabiał. W r. 1920 na rynku amerykańskim pojawiła się olbrzymia ilość małowartościowych banknotów państw zaborczych, przyczem pośrednicy uzależniali niekiedy uzyskanie miejsca na okręcie od kupna tych banknotów. Kupno rubli, koron czy marek nie znajdowało zbyt opornych nabywców ze względu na znajomość tej waluty u wychodźcy polskiego z czasów przedwojennych. Reemigrantów, powracających drogą lądową, zmuszano do nabycia walut krajów przechodnich, a jadących na Gdańsk do zakupna obok waluty polskiej równięż pewnej ilości marek niemieckich pod pozorem, że na terytorjum Wolnego Miasta nie mogą się posługiwać gotówką polską. Jeszcze lepszą sposobność do zysku była porada wysłania gotówki do Polski czekiem markowym, którego losy znajdą bliższe omówienia w rozdziałach końcowych.

Pomijając wygórowane opłaty za przewóz bagażu, dostawa jego do* okrętu i załadowanie jest jedną z dużych klęsk, dokuczających reemigrantom z powodu braku skrupulatności drobnych firm przewozowych i nieporozumień, wynikłych z przekręcania nazwisk słowiańskich. Stąd często reemigrant wyjeżdża bez bagażu, który dopiero w kilka tygodni lub miesięcy bywa za nim wysłany albo psuje się po dokach kompanij okrętowych, przynosząc właścicielom dotkliwe, nieraz i tysiąc dolarów przekraczające straty. Opłata przed wyjazdem podatku dochodowego, szczegółowiej omówionego w rozdziale o służbie konsularnej, nasuwa również sposobność do nadużycia tej treści, że agent na podstawie wykazu zarobków uzyskuje dla swego klienta uwolnienie od zapłaty, lecz otrzymaną na zapłacenie podatku gotówkę zatrzymuje dla siebie. Podniecająca chwila wsiadania na okręt ułatwia wreszcie ostatnie gesty do kieszeni wychodźców. Przy wejściu na okręt, wiodącem do 3 klasy, są zwykle czynni dwaj urzędnicy kompanij okrętowych, z których jeden stempluje karty okrętowe, a drugi sprawdza paszporty, oraz dwaj inspektorzy podatkowi, którzy kontrolują opłatę podatku dochodowego. Ponieważ w chwili gorączki reemigracyjnej kompanje okrętowe sprzedawały więcej kart okrętowych aniżeli było miejsc na okręcie, uzyskanie stempla decydowało o zdobyciu upragnionego wyjazdu i ułatwiało różne operacje na kieszeni reemigranta, ze zdobyciem tego stempla związane. Inspektorowie podatkowi ze stanowiska kontroli podatkowo-skarbowej badają, czy pasażerowie posiadają wymagane pozwolenia wyjazdu (sailing permits) w dowód dokonanej opłaty dodatku dochodowego, a w ich braku żądają, aby delin-kwent udał się celem opłaty do urzędu cłowego lub podatek w przeciętnej wysokości 20 doi. rocznie na miejscu uiścił. Wywołuje to dość liczne komplikacje, spowodowane niedbałością reemigranta lub agenta, a kończące się zwykle opłatą podatku na miejscu, ponieważ udanie się do urzędu cłowego pociąga utratę okrętu i wydatki, związane z oczekiwaniem na okręt następny.

Jeżeli okręt w oznaczonym terminie odszedł, to niedola reemigranta kończyła się względnie szybko, ale już tragiczny był los przybysza do N. Jorku, który nie otrzymał stempla na okręt lub którego okręt dla faktycznych lub fikcyjnych powodów odraczał odjazd, a nawet wskutek bankructwa

firmy zupełnie podróży zaniechał *). Bezczynny pobyt w N. Jorku uszczuplał oszczędności, podniecał fantazję pośredników do urządzania kosztownych wycieczek po mieście, czynienia zakupów i prezentów dla krewnych w kraju, wzgl. trudność wyjazdu zniechęcała do jazdy, za czem szedł powrót do sta-regro miejsca zamieszkania i pracy, zakładanie nowego gospodarstwa oraz uciążliwe i kosztowne rewindykowanie od agenta należytości za kartę okrętową. Pomyślniejsze natomiast warunki wyjazdu istnieją w Bostonie i Fila-delfji, gdzie agenci zwykle bez pomocy pośredników załatwiają związane z wyjazdem formalności i więcej dbają o dobrą opinję swych przedsiębiorstw ze względu na mniejszą ilość klienteli. Wyjazd jednak przez Boston i Fila-delfję obejmuje zbyt drobny ułamek w reemigracji polskiej, aby mógł donioślej wpływać na sytuację w porcie nowojorskim. Że wyzysk reemigranta mógł przybrać tak szerokie rozmiary, przyczyny należy szukać — poza powodami, omówionemi w rozdziale V — również w psychozie gorączki powrotnej, rozległości portu nowojorskiego i małem korzystaniu z usług Konsulatu Generalnego w N. Jorku.

właściwej porze

we

Reemigrant, jak piłka przechodząc przez ręce różnych pośredników i biur, oszołomiony atmosferą potężnej metropolji, dopiero na pokładzie okrętu przychodzi do przekonania, że został pokrzywdzony, kiedy zgodnie z ustawodawstwem amerykańskiem jego pisemne skargi małą już przedstawiają wartość. Ustawodawstwo amerykańskie zawiera wprawdzie przepisy naogół mało ścisłe o domach noclegowych, przesyłce pieniędzy, usługach zawodowych i t. p., lecz agenci swe wygórowane rachunki opierają głównie na „usługach specjalnych“, które przy małym intelektualnym poziomie wychodźcy są potrzebne i łatwe do improwizacji. Pomyślne wreszcie dochodzenie pretensji wymaga osobistego jawienia się poszkodowanego, co ze względu na psychologję wychodźcy i koszty, z oczekiwaniem na termin sądowy związane, trudno daje się zrealizować. Omówiony wyzysk z chwilą zmniejszenia się reemigracji automatycznie malał, a równocześnie coraz więcej skuteczną stawała się opieka Konsulatu Generalnego w N. Jorku drogą administracyjnej interwencji i kontroli okrętowej. W tym etapie podróży wychodźcy polskiego niejednokrotnie pochlebną rolę odgrywa amerykańska instytucja opieki nad podróżnymi, Traveler s Aid Society, która bezradnemu przybyszowi ułatwia postój w uczciwie prowadzonych domach noclegowych. Ten rozdział reemigracji polskiej należy obecnie raczej do historji, lecz wymaga pewnego akcentu, jak silnie w życie wychodźcy wplata się postać agenta. Doświadczenie nie powinno pozostać bez wpływu na kontrolę wznowionej roli, jaką agenci w Polsce w dobie powojennej na podstawie mnożących się zjawisk poczynają odgrywać. Zwłaszcza przyczyny, że setki wychodźców polskich tułają się obecnie po Kubie i Meksyku, w dużej mierze należy szukać w obietnicach agentów w Polsce, że w tych krajach rzekomo łatwo o zarobek przy plantacjach cukru, kopalniach nafty wzgl. „niedaleko“ do Stanów Zjednoczonych.

W studjowaniu reemigracji polskiej na podstawie amerykańskiej statystyki uderza doniosłe zjawisko, że ruch powrotny do Polski w dobie powojennej po dojściu do swego największego napięcia w latach 1920/21 i 1921/22 następnie szybko, a nawet raptownie, maleje. Mimo braku tonażu okrętowego reemigracja przybrała największe rozmiary w roku administracyj-

1) Na tem tle dość niepochlebnie zapisały się w pamięci podróżnych zwłaszcza dwie polskie korporacje morskie: Polish - American Navigation Company i Polish Navigation Company, których bankructwo, spowodowane nieudolnością i amerykańskim kryzysem ekonomicznym, pociągnęło utratę około 5 miljonów dolarów na niekorzyść około 30 tysięcy akcjo-narjuszy polskich. Korporacje polskie omawia rozdział XXI.

nym 1920/21, poczem w ciągu roku 1921/22• utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie, lecz w następnym roku 1922/23 szybko się obniża, wykazując zaledwie 15% swego największego napięcia, a niewątpliwie rok 1923/24 przyniesie dalszą zniżkę, zapewne do 2.000 osób. Na przeciąg najbliższych lat zapewne ta cyfra pozostanie odsetkiem, jaki Polska z ludzkiego kapitału wychodźczego pobierać będzie. I tę cyfrę należy przyjmować z pewną rezerwą wobec zmienności zamiaru powrotnego, ułatwionej amerykańską polityką immigracyjną, aby w ramach kwoty faworyzować reemigrantów. Jeżeli przed wojną odsetek rewertentów wahał się w granicach 25—30°/₀, to w dobie prawa kwoty, ograniczającej udział Polski do 31.146 osób, ten odsetek zmalał matematycznie do 6*5°/₀, a faktycznie do 5°/₀. Przyczyny tego niekorzystnego zjawiska należy szukać w wyładowaniu się energji powrotnej do Polski, wstrzymanej operacjami wojennemi, a w większej mierze w niepowodzeniu i niezadowoleniu reemigrantów z warunków życia w granicach Państwa Polskiego.

W ciągu sprawozdawczego pięciolecia, t. j. od 1 lipca 1918 r. do 30 czerwca 1923 r., wróciło do Polski 129.633 reemigrantów polskich.¹) W tym kontyngencie, pomijając narazie reemigrację innych narodowości, należy zgodnie ze statystyką amerykańską wyróżnić trzy kategorje reemigrantów, t. j. reemigrantów we właściwem tego słowa znaczeniu, amerykańskich obywateli wskutek urodzenia na ziemi amerykańskiej (native-born), i naturalizo-wanych obywateli amerykańskich (naturalized), którzy opuścili Amerykę z zamiarem stałego osiedlenia się w Polsce. Według tego probierza statystyki amerykańskiej poniższa tabelka ilustruje z ogólnym zarysie następujący skład reemigracji polskiej:

Reemigranci :

153 17.769 41.572 31.618 5.125

Rok :

1919

1920

1921

1922

1923

Razem:

96.237

Urodzeni w Ameryce :

Naturalizowani w Ameryce:

30

818

64

10.912

18.062

2.769

157

406

178

32.561

835

W tabelce zwraca uwagę stosunkowo mały udział naturalizowanych obywateli amerykańskich, a natomiast wysoki procent osób, urodzonych, w Ameryce. Są to w dominującej liczbie dzieci, powracające z rodzicami zamieszkałymi dłuższy czas w Ameryce, a wyjątkowo dorośli synowie lub córki, a wreszcie małżonkowie, towarzyszący rodzicom wzgl. drugiemu małżonkowi. Do sporadycznych zjawisk należy samodzielny powrót Polaka, urodzonego na ziemi amerykańskiej. Kwestja dzieci, urodzonych w Ameryce, wyłania na tle obywatelstwa konflikt, omówiony w rozdziale następnym.

Na lepszą analizę, jaki materjał ludzki i fachowy wśród reemigracji polskiej powrócił do Państwa Polskiego, dozwala dalsza tabelka:

Reemigranci.

Płeć i wiek.

Mężczyźni :

73.542

Kobiety:

23.492

Poniżej lat 16: 2.677

Między 16 a 44 r. : 71.728

Powyżej lat 44 22.629

1) Statystyka amerykańska dopiero od r. 1919/20 uwzględnia w swych zestawieniach Państwo Polskie, więc rok 1919 oparty jest tylko na statystyce narodowościowej. Przytoczone w powyższych trzech tabelkach cyfry wykazują pozorne nieścisłości głównie z tego powodu, że nie wszyscy reemigranci wracają do kraju ojczystego, a naodwrót wśród reemigracji do danego państwa poza przodującą narodowością są reemigranci innych narodowości.

do 5 lat: 3.054

od 5—10 lat: 71.652

Reemigranci:

Pobyt w Ameryce: od 10—15 lat: 16.781

od 15—20 lat : 4.143

pow. 20 lat:

1.404

Mężczyźni:

622

Kobiety :

Naturalizowani obywatele 1):

Płeć i wiek:

213

Poniżej lat 16:

22

Między 16 a 44 r. :

621

Powyżej lat 44:

192

do 5 lat:

od 5—10 lat :

102

310

Pobyt w Ameryce: od 10—15 lat:

od 15—20 lat:

181

122

pow. 20 lat:

120

Wykszt. zawodowe :

334

Podział zawodowy reemigrantów:

Kupcy :    Robot, kwalif.:

11.718

346

Rob. zwykli: 52.376

Rob. rolni :

Rolnicy :

, 2.267

Bez zajęcia, włączając kobiety i dzieci: 22.485

Różne :

Służący (e) :

1.031

W powyższem zestawieniu zwraca uwagę duży odsetek mężczyzn. Porównanie tego zjawiska z silną emigracją do Ameryki kobiet w dobie powojennej wskazuje na dużą migrację, wyrównującą rozłąkę familij. W świetle cyfr statystyki przedwojennej wrócił do Polski materjał starszy po 5—15-letnim pobycie w Ameryce i w dużej mierze w tym samym zawodowym charakterze, w jakim przybył do Ameryki. Figuruje — jak dawniej — dominująca liczba robotników zwykłych z widoczną jednak redukcją na korzyść robotników kwalifikowanych. Uderza mała cyfra w rubryce służących, zajmująca w statystyce przedwojennej dotyczącej emigracji drugą, a po wojnie pierwszą zrzędu co do rozmiaru pozycję. Przyczyny redukcji tej cyfry należy szukać w pewnej mierze w przejściu do innych zawodów, a głównie we fakcie, że jest to pozycja przeważnie kobieca. Zarówno w wyjeżdzie jak i powrocie kobieta polska zdradza stosunkowo małą ruchliwość. Zdecydowawszy się na wyjazd, łatwo aklimatyzuje się po drugiej stronie oceanu, przybiera pozory damy (lady), przywiązuje się do nowych zdobyczy i wygód i bez względu na zamążpójście jest elementem, niechętnym do zmiany trybu życia, a po powrocie do Polski silniej od mężczyzn niezadowolonym. Porównanie dat emigracyjnych i immigracyjnych w pierwszem pięcioleciu Państwa Polskiego wykazuje dość powszechne w Europie zjawisko, że Polska poczyna na rzecz Ameryki tracić inteligencję, a wysyłać robotników kwalifikowanych w rosnącym, dalekim od przedwojennej proporcji, odsetku.

Ze względu na stosunki narodowościowe w Państwie Polskiem i proszenie narodu polskiego poza jego granicami, interesującą jest poniższa tabelka jako w łączności w tabelą XVII rozdziału — zestawienie wymiany ludności między Polską a Ameryką w pierwszem pięcioleciu powojennej doby:

10.404

875

roz-

I. Według narodowości do Państwa Polskiego wyjechali reemigranci:

Niemcy :

Polacy : 96.237

Żydzi :

Rusini:

673

442

84

Słowacy : 298

Litwini :

96

Narody bałkańskie : 2)

1.257

Rosjanie : 1.299 Inne narody: 623

1)    Kategorja osób, urodzonych w Ameryce, nie posiad

2)    Rumuni, Serbowie, Kroaci, Słoweńcy i Bułgarzy.

statystyce dalszej klasfikacji.

Polska : 96.237

II. Według krajów reemigranci polscy wyjechali:

Anglja:    Australja:    Belgja:    Czechosłowacja:

49

163

37

117

Finlandja :

98

Francja :

77

Jugosławja :

233

Niemcy :

46

Rosja :

Kanada :

365

209

Inne kraje :

557

W pierwszem zestawieniu na szczególną uwagę zasługuje nikła cyfra reemigracji żydowskiej do Polski, co nabiera właściwego akcentu przy masowości wyjazdu w odwrotnym kierunku. Drugie zestawienie należy uzupełnić wzmianką, że tuż po wojnie wśród ludności polskiej, rozproszonej po świecie, ujawnił się wcale silny chwilowy ruch koncentracyjny na korzyść kraju ojczystego, a w mniejszej mierze Ameryki. Biorąc pod uwagę wyłącznie wychodźczy ruch między obu krajami bez względu na narodowość, w oma-wianem pięcioleciu przybyło do Polski 133.080 reemigrantów, a wyjechało do Ameryki 155.075 emigrantów, przynosząc dla Polski końcową stratę 21.995 osób na rzecz Ameryki. W ramach tej kwoty ciekawą jest wymiana ludzka między obu krajami, a mianowicie Polaków na rzecz Polski, a Żydów na rzecz Ameryki. W sprawozdawczym okresie Polaków przybyło do Polski 129.633, a wyjechało do Ameryki 35.634, tworząc na rzecz Polski saldo 93.999, gdy Żydów przybyło do Polski 673, a wyjechało do Ameryki 115.046, tworząc na rzecz Ameryki saldo 114.373 osób. U Rusinów powyższy okres czasu wykazuje przewagę wyjazdów do Ameryki w liczbie 612 osób. Cyfry powyższe nie są ścisłe ze względu na dość masowy powrót reemigrantów do Ameryki i mało uchwytną, dotyczącą ich statystykę amerykańską.

Pomyślnie zaczęte kształtowanie się stosunków narodowościowych wewnątrz kraju wykazuje niekorzystny zwrot, a jest nim redukcja reemigracji z Ameryki i wspomniany już dość masowy powrót reemigrantów do Ameryki. Na podstawie statystyki amerykańskiej, dedukując z braku wypełnienia kwoty w latach 1922 i 1923, należy ocenić, że w ciągu tych dwóch lat około 7 tys. reemigrantów wróciło do Ameryki. Wobec faworyzowania tego ruchu przez władze amerykańskie, a w szczególności wobec dopuszczenia reemigrantów do lądowania również poza ramami wyczerpanej kwoty, z dużem prawdopodobieństwem można przyjąć, że liczba ich dosięga 20 tysięcy osób i w dalszym ciągu wykazuje tendencję zwyżkową. Warstwa zatem Polaków amerykańskich w kraju trwale się zmniejsza i znajduje nikły ekwiwalent w również malejącej liczbie nowych reemigrantów z Ameryki. Jest to zjawisko, widoczne tak samo w innych krajach europejskich i jemu zkolei należy poświęcić szczególnie troskliwą uwagę.

W czasie wojny wionął po wychodźtwie podmuch imponującego patrjo-tyzmu, a wśród licznych głosów wiecowych i prasowych ukazywał się miraż wolnej, potężnej i bogatej Polski. Przy powszechnym optymizmie i naturalnym patosie amerykańskim zapominano zwykle o klęskach wojennych, a poruszano horoskopy dostatniego i swobodnego życia w nowem państwie. W masach wychodźczych rosła więc nadzieja szybkiego i dumnego powrotu do swego wolnego kraju i zrealizowania głównego pragnienia, t. j. osiedlenia się na własnym kawałku ziemi. Te aspiracje wychodźców podniecała kwestja reformy rolnej, a echa debat sejmowych zachęcały do śpiesznego powrotu, aby skorzystać z dobrodziejstw projektowanej ustawy. Głód ziemi szukał śpiesznego zaspokojenia w ponętnych wieściach, że za 20 doi. można w Polsce nabyć mórg ziemi. Pomyślne zarobki w czasie wojny w Ameryce skłaniały do wyzyskania tej konjunktury, a zaszłe w międzyczasie zmiany w stosunkach familijnych i gospodarczych w Polsce wzywały do śpiesznego powrotu. Stare marzenie kupienia zagrody bogatego sąsiada rosło do myśli o folwarku, kamienicy czy fabryce. Gorączka zatem powrotu zaczęła ogarniać masy, a ten pęd podtrzymywały agencje okrętowe, których liczba w tym okresie kilkakrotnie się zwiększyła. Powściągliwsi odraczali termin powrotu do nadejścia więcej normalnych stosunków, w międzyczasie kupując akcje korporacyj lub pożyczek polskich, wzgl. lokując gotówkę w kasach w Polsce celem przygotowania sobie środków materjalnych do następnego osiedlenia się w kraju.

Rozpoczął się zatem okres reemigracji z tego powodu dzikiej, że był to prąd dość żywiołowy wśród niedostatecznych środków przewozu i nie ujęty w ramy organizacji po obu stronach oceanu. Gorączka powrotu wybuchła pod koniec 1919 r. i najsilniej wyładowała się w drugiej połowie 1920 r., poczem w ciągu 1921 r. wykazuje jeszcze wysoki poziom, już więcej naturalny i usprawiedliwiony silnem przesileniem ekónomicznem, jakie w tym czasie w Ameryce dotkliwie dało się odczuć. Punktem zwrotnym w napięciu fali powrotnej jest początek roku 1922, kiedy ruch reemigracyjny do Polski poczyna opadać — i to dość gwałtownie. Gdy w drugiej połowie 1921 r. wyjechało 24.020 osób, to w pierwszej połowie 1922 r. mimo wiosennego okresu opuściło Amerykę zaledwie 6.984 Polaków. Do odlotu najwięcej wyzyskiwaną jest wiosna ze względu na roboty rolne, a wśród powrotnych ptaków stosunkowo górują Małopolanie, mniej ochoty wyjazdu zdradzają Królewiacy, a wyjątkowo mało Wielkopolanie. Jeżeli ze względu na datę osiedlenia się w Ameryce mała tendencja wyjazdu wśród Wielkopolan jest dość zrozumiałą, to ze względu na dużą równorzędność emigracji z Królestwa i Małopolski uderza większa nostalgja powrotu u Małopolan.

Różne były losy po drodze do Polski tych arnautów, powracających ze złotem runem, obecnie przypatrzyć się należy ich powodzeniu wewnątrz kraju. Już na granicy spotykają się z pierwszem rozczarowaniem, kiedy muszą się stosować do obowiązujących w każdem państwie przepisów celnych. Rewizja celna budzi zapewne z tego powodu duże niezadowolenie, że bagaż reemigrantów ze względu na podróż morską jest silnie opako\vany, często w pakach z drzewa, których rozbijanie powoduje liczne kłopoty dla właściciela. Wobec długiego pobytu zagranicą bagaż jest sporej objętości, pełen statków domowych, garderoby, prezentów dla krewnych i innego dorobku amerykańskiego — czasem do automobilu czy przyrządu do pędzenia wódki włącznie. Ciekawem było zjawisko, jak pod wpływem wieści, kolportowanych w Ameryce o nędzy panującej w Polsce, wielu reemigrantów przywoziło połcie słoniny i duże zapasy mąki, cukru i innych artykułów spożywczych. Z tego powodu i stanowisko władz celnych jest naogół pełne wyrozumiałości i ogranicza się do kontroli towarów, przeznaczonych do handlu lub niedopuszczalnych ze względu na dobro interesów państwowych. Początkowo pobierana ryczałtowa opłata celna w kwocie 5 doi. za przyśpieszoną odprawę została z początkiem 1922 r. uchyloną i zastąpioną przez zaświadczenia konsulatów w Ameryce, że przywieziony bagaż stanowią przedmioty, potrzebne reemigrantowi do codziennego, życiowego lub zawodowego użytku.

Różnie witano przybyszów z Ameryki — z prawdziwym entuzjazmem jako reprezentantów wielkiej republiki, otoczonej szacunkiem z powodu deklaracji prez. Wilsona i jako Danaów dary wiozących, a więc zazdroszcząc poniekąd szczęśliwym posiadaczom dolarowej waluty. Z rozmaitem uczuciem wracali również reemigranci do Polski. Jednych wiodła szczera chęć wiernej, fachowej i wolnej od osobistego zysku służby, innych zachęcała do powrotu ponętna siła kupna waluty dolarowej w Polsce i horoskopy wygodnego życia po trudach amerykańskich, szarą wreszcie masę pociągały różne kombinacje gospodarcze w małym światku starej wioski i miasteczka. Wśród fali powrotnej górował sentyment, wyhodowany na nostalgji, a zaostrzony kampanją pa-trjotyczną i optymizmem, otaczającym wolną Polskę. Było to uczucie, wybujałe na tle powszechnej wojennej gorączki, a więc wątłe i zbyt wrażliwe na drobny bodaj zimny podmuch. Wspólną cechą powrotnej fali była pewna duma z pokostu amerykańskiego i z posiadania drogiej waluty. Dla treściwego ujęcia tego ciekawego zetknięcia się dwóch światów należy temat podzielić na stosunek społeczeństwa polskiego i administracji państwowej do przybyszów oraz na osobiste doświadczenia zamorskich gości.

Społeczeństwo polskie witało przybyszów z radością, zazdrością lub niechęcią, zależnie od poczynionych spostrzeżeń, egoistycznych interesów czy karygodnych intencyj. Goście zamorscy zwykle przybywali wyposażeni w imponujące zaufanie we własne siły, w błyskotliwe historje ze swego powodzenia w Ameryce i obietnice wykazania rodakom w kraju, czego i jak należy dokonać. Zwyczajem przyzwoitych i mało orjentujących się gospodarzy, słuchacze w Polsce z dużym pietyzmem przyjmowali opowieści i projekty, które albo kończyły się na słowach, albo, wprowadzone w życie, dość szybko zawodziły. Chciano imponować, a wykazano pewną lekkomyślność z powodu równoczesnego obejmowania licznych ryzykownych dziedzin pracy, nie związanych twórczo ze sobą. Jeżeli ten rozmach cechowała dość duża przesada i ufność we własne siły, mało uzasadniona nieznanym i czułym powojennym terenem, to jednak były to wysiłki, indywidualne czy zbiorowe w korporacjach, zasługujące na duże uznanie, o ile faktycznie miały na celu własną uczciwą korzyść i podniesienie przemysłu i handlu w Polsce. Przyczyny niepowodzenia ze stanowiska gospodarczego omówione zostają w rozdziałach końcowych, tu zaś należy nadmienić, że to niepowodzenie rozwiało w oczach społeczeństwa kraju ten nimb imponującej siły, fachowości i praktyczności, jaki słusznie czy niesłusznie amerykańskich gości otaczał.

Smutniejszą pamięć pozostawili różni pionierzy handlu, przemysłu czy bankowości, którzy, wyzyskując na własne konto popularność Ameryki, nadużyli wskutek własnej nieudolności lub celowo zaufania swych wspólników czy klientów. Nie mogły wreszcie społeczeństwa w Polsce zbyt przychylnie do gości z Ameryki usposabiać ich krytycyzm i niesforność, przeradzająca się w pewnego rodzaju warcholstwo. Szorstko akcentowane niezadowolenie i jednostronne wykazywanie wyższości Ameryki, przy pewnej dumie i wyniosłości w odnoszeniu się do ludzi, władz i urzędów w Polsce, rodziło początkową atmosferę wzajemnej niechęci. Potulny i karny zagranicą wychodźca wśród swoich nabierał pewnej buty, a przyznać należy, czasem dość zrozumiałej wobec traktowania go przez władze w Polsce, niezawsze stojące na wysokości zadania i chwili. Naturalnych pierwszych towarzyskich lodów nie mogła przełamać intelektualna wyższość jednych, a przesadna chęć dorobkiewiczów imponowania złotem u drugich. Posiadanie właśnie tej drogiej waluty budziło zazdrość i konkurencyjne niezadowolenie, którego może najciekawszym wyrazem było życzenie kilku gmin w Małopolsce, aby wstrzymać powrót Amerykanów, płacących niedostępną dla sąsiadów cenę za ziemię. Naogół wieś polska z nieszczególną sympatją odnosi się czasem do reemigrantów, a przyczyny tej niechęci poza konkurencją gospodarczą należy szukać w rozluźnieniu moralnem, nabytem po drugiej stronie oceanu. Reemigrant mało stosuje się do kodeksu gminnego, wnosi pewien ferment, budzący niezadowolenie wśród starszych gospodarzy. Często przybysze poza zniszczonem zdrowiem czy kalectwem przywożą zaraźliwe choroby, tym importem nie wszędzie budząc serdeczne przyjęcie. Przykrym objawem okazał się wreszcie dość planowy wyzysk przybyszów z Ameryki, będący niejako dalszym etapem towarzyszącej im stale niedoli. Mała orjentacja w wartości pieniądza, ziemi i budynków, nieznajomość w zwyczajach handlowych otwierała ponętne pole do różnych kombinacyj, niekorzystnych dla amerykańskich kontrahentów. Wogóle przybysz z Ameryki był przedmiotem różnych czułości familijnych, towarzyskich i bussinesowych ż główną intencją głębszego zaglądnięcia do jego kieszeni.⁴) Wychowany w atmosferze pełnowartościowej waluty, nawet w rzetelnych interesach nie doceniał własnego kapitału i intratności nabywanych objektów.

Stosunek administracji polskiej do przybyszów nie wykazywał tej orjentacji, którą możnaby nazwać umiejętną polityką. Tego wysokiego poziomu kwalifikacyj trudno wymagać od młodej, w okresie studjćw pracującej i skromnie płatnej warstwy urzędniczej. Jeżeli w swych listach lub opinjach reemigranci dość powszechnie skarżą się na traktowanie w urzędach, przewlekłość w załatwianiu spraw, biurokratyzm czy herbatki, to przyczyny szukać należy w dość przesadnym etatyzmie, mało znanym w liberalnej i o wielkiem poczuciu ładu społecznego Ameryce. Naturalnie gra tu rolę pewna pretensja do wyróżniającego traktowania, którą ze względu na powszechną psychologję klientów, urzędy bez szkody dla interesów państwowych mogą zaspokoić.

rozmiar

na

Dość spóźnioną myślą było roztoczenie państwowej opieki administracyjnej nad reemigracją. Dopiero w drugiej połowie 1922 r., kiedy fali powrotnej począł już gwałtownie szczupleć, zostało zorganizowane biuro reemigracyjne przy Urzędzie Emigracyjnym w Warszawie. Biuro objęło zadanie służenia reemigrantom pomocą we wszystkich troskach, z powrotem związanych, a w szczególności informacjami, dotyczącemi gospodarstw rolnych, wystawionych na sprzedaż, drobnych przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych oraz zajęć zawodowych. W trosce o racjonalne wyzyskanie dla kraju sił, drzemiących zagranicą, jest to doniosły krok, którego celowość i skuteczność dopiero w przyszłości, obliczonej na dłuższą metę, się okaże. W kołach wychodźtwa duże niezadowolenie wywołała ustawa z kwietnia 1920 r., obostrzająca osobnym podatkiem i formalnościami nabywanie nieruchomości przez obcokrajowców, zaczem i obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia. Dość powszechnie pod adresem Państwa Polskiego podnoszono zarzut niewdzięczności, przeoczając fakt, że Polska musiała się bronić przed możną licytacją zagranicznego kapitału, a ze względu bodaj poprawnych stosunków z Ameryką nie może traktować obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia inaczej jak obcokrajowców. W swym pochopnym zarzucie prasa wychodźtwie nie dostrzegała, że podobne ograniczenia posiada również ustawodawstwo amerykańskie, że odzyskać obywatelstwo polskie jest nader łatwo, a wreszcie, że odsetek obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia, powracających do Polski, jest skromny, bo w ciągu pięciu lat nie dosięgał jeszcze tysiąca.

Najciekawszą kartę stanowią doświadczenia osobiste reemigrantów. Wśród fali powrotnej może dwie setki rozporządzało większą gotówką od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy dolarów i ta część przeważnie przekształciła się w zasobną warstwę większych właścicieli ziemskich, a wyjątkowo większych przemysłowców i handlowców. Nowi ziemianie niezawsze mają rolnicze przygotowanie za sobą, więc pierwsze doświadczenia mało są zachęcające, w każdym razie z pewnemi wyjątkami trwają na ziefni, najczęściej wykupionej z rąk Niemców. Średnio zamożna warstwa o gotówce 2—5 tysięcy doi. w liczbie około tysiąca osiadła na drobniejszych folwarkach, zakupiła kamienice, prowadzi młyny i cegielnie, buduje drobniejsze przedsiębiorstwa fabryczne i przerzuca się do handlu, dość szybko ucząc się współczesnych jego metod. Powodzenie tej warstwy jest różne, naogół nieszczególne z powodu małego przygotowania do nowego zwykle zawodu i przesadnych nadziei. Więcej intensywna gospodarka rolna na większym obszarze wymaga w Polsce pewnego przygotowania, którego w Ameryce, mimo zajęcia farmerskiego, wskutek specjalizacji i maszynowej uprawy roli trudno było nabyć. Doświadczenie natomiast rolnicze, wyniesione z Polski, wskutek dłuższego zajęcia fabrycznego, prowadzenia sklepu czy wyszynku, poszło w zapomnienie. Kupno kamienicy, ponętne przed wojną, wskutek ochrony lokatorów staje się po wojnie chwilowo martwą lokatą kapitału. Dla niedoświadczonego reemigranta pochopne nabycie majątku pociąga często ruinę, gdy cały rozporządzalny kapitał lokuje w kupno roli bez troski o inwentarz lub w kupno kamienicy z myślą utrzymywania się z czynszu. Nauka pierwszych kroków w przemyśle i handlu wśród anormalnych warunków gospodarczych i przy koncesyjnym systemie musiała okazać się zwykle kosztowną, a przy małej lojalności konkurencyjnej i rujnującą.

Trzecią wreszcie, najliczniejszą warstwę stanowią reemigranci, którzy rozporządzają gotówką poniżej 2 tysięcy dolarów, a wśród nich nie brak i powracających tylko z parą rąk roboczych. Większość z nich udaje się do starych sadyb, nabywając nowe gospodarstwo lub powiększając ojczysty zagon. Jedni bez większych aspiracyj, nabytych w Ameryce, szybko niwelują się z otoczeniem, drudzy, o wybredniejszych potrzebach życiowych, są pionierami postępu na wsi polskiej. Przybysz nie zdradza już ochoty zamieszkania w zwyczajnym domu wiejskim, bez podłogi, bez większych okien, bez paru przynajmniej izb, bez firanek w oknach czy oddzielenia obory od domu mieszkalnego. Wprowadza więc pożądane zmiany w mieszkaniu, ubiorze i pożywieniu oraz wnosi duży zmysł praktyczności, który znajduje chętnych naśladowców. Reszta przybyszów tej kategorji osiedla się w miastach, poświęcając się sklepikarstwu i przemysłowi restauracyjnemu albo w braku pomyślnego w stronach rodzinnych oparcia na roli lub w mieście szuka osadnictwa w innych częściach kraju.

jest to pożądany materjał kolonizacyjny, dotychczas mało i dość niefortunnie wyzyskany. Próby grup osadniczych na kresach musiały się skończyć niepowodzeniem, ponieważ przybysze, przyzwyczajeni w Ameryce do sprawnego i wygodnego aparatu gospodarczego, mało mają zdolności, energji i zrozumienia do zadań kolonizacyjnych. Natomiast jedyną częścią Polski, dokąd z pożytkiem własnym i dla kraju zwracają się amerykańscy reflektanci na osadnictwo rolne i miejskie, jest Poznańskie z Pomorzem. Mniejsza w porównaniu z Królestwem i Małopolską gęstość zaludnienia, wyższa kultura życiowa i gospodarcza oraz likwidacja i parcelacja majątków niemieckiej komisji kolonizacyjnej dość tłumnie ściągają reemigrantów, stanowiąc jedną z przyczyn tak szybkiego i pomyślnego kształtowania się stosunków narodowościowych w tej części Rzeczypospolitej na korzyść elementu polskiego. W niektórych powiatach i miastach reemigranci wykupili połowę własności niemieckiej i tworzą zasobną warstwę rolniczą wzgl. mieszczańską, poczynającą się grupować we własne — za wzorem amerykańskim — kluby. Ze względu na strukturę społeczną Wielkopolski, wolnej od żydowskiej konkurencji, w tej części Rzeczypospolitej najlepiej realizują się nadzieje powiększenia reemigracją szczupłych szeregów polskiego mieszczaństwa.

Analizując doświadczenia, poczynione z reemigracją można wyrazić opinję, że jej uczestnicy nie są zadowoleni z powrotu, a poczęści zawodzą pokładane w nich nadzieje. Są jak przeplantowane zamerykanizowane rośliny, które odchorowują zmianę gleby i klimatu, adoptując się w starem środowisku. Przyzwyczajeni do wartościowego pieniądza, elektryki czy gazu, ciepłej wodociągowej wody, szybkiej komunikacji, odrębnych środków pożywienia, owoców, lodów czy cukrów, odczuwają niedostatek tych wygód i łatwo wnoszą ferment niezadowolenia. Zwłaszcza kobiety i dzieci w miarę lat przebytych w Ameryce i osiedlenia się w środowisku wiejskiem są zastępem malkontentów, z powodu braku wygód czy rozrywek amerykańskich. Starsi w atmosferze cyfr miljonowych czy biljonowych i taniego życia ulegają ułudzie dolarowego bogactwa i po ciężkiej pracy w Ameryce pod wpływem mało czas szanującego otoczenia rozleniwiają i rozpijają się. Nabyty znowu pochopnie i nieumiejętnie warsztat pracy nie przynosi spodziewanych owoców, powodując największe rozczarowanie. Niemałą rolę gra również zawód na tle poważania sąsiedzkiego i imponowania otoczeniu. Dziedzic czy proboszcz niezawsze wyróżnia przybysza, którego Amerykanin przyjaźnie klepał po ramieniu, a w gromadzie wioskowej dolary niejednokrotnie budzą zazdrość i konkurencyjną niechęć. W mieście amerykańscy goście swą swobodą towarzyską w poprawnem otoczeniu budzą zdziwienie i uprzedzenie. Złoto amerykańskie przy brakach intelektualnych niezawsze ułatwia aspiracje do szczególnych względów towarzyskich i zawodowych. Są to pozornie drobiazgi, które na wzajemny nastrój dość poważnie oddziaływują.

Daje się zauważyć dość powszechny optymizm, że reemigranci mogą zasilić szczupłe szeregi polskiego stanu kupieckiego. Optymizm ten nie znajduje dużego uzasadnienia w warunkach pracy i zajęcia zawodowego w Ameryce. Przedewszystkiem struktura gospodarcza Ameryki oparta na drobiazgowym podziale pracy i specjalizacji nie daje dostatecznej praktyki i doświadczenia w ujęciu całokształtu fachu, zaczem robotnik, rzemieślnik czy kupiec wykazuje jednostronne przygotowanie, które w odmiennych warunkach gospodarczych zwykle zawodzi. Praca fabryczna, rzemiosło czy handel detaliczny jest w Ameryce zmechanizowany do wykonywania prostych funkcyj bez zbytniego zasobu inteligencji, co np. robotnikom polskim pozwala łatwo i bez posiadania większej gotówki przerzucać się do drobnego stanu kupieckiego. Temat ten poruszony jeszcze będzie w dziale gospodarczym, a w związku z niniejszym rozdziałem należy ograniczyć się do opinji, że w reemigracji stosunkowo mniej jest cenne zawodowe doświadczenie, a natomiast większą wartość posiada zmysł praktyczności, poczucie pracy, wyższe aspiracje życiowe, energja i wychowanie w ładzie społecznym, i te zalety, umiejętnie wyzyskane i propagowane, mogłyby pomyślnie zasilić polską warstwę mieszczańską. W całości element powrotny jest nader pożądany jako łącznik dwóch republik i czynnik wyższej kultury życiowej oraz pionier rozumnych demokratycznych myśli i urządzeń, nie przeradzających się jednak w swawolę w granicach swego kraju. Zasadniczą atoli kwestją jest, aby reemigranci czuli się na swej glebie zadowoleni, by rozumieli doniosłość swego posłannictwa i z pełną korzyścią własną oraz kraju powracali gromadnie i z przyjaznym nastrojem. Element niezadowolony korzyści krajowi nie przyniesie, a zatem bez zbytniej sentymentalności można wyrazić przekonanie, że pożądaną jest reemigracja wyrozumiałych przyjaciół, a nie malkontentów. Milszy jest uśmiech zadowolonego Polaka zagranicą aniżeli przesadny jego krytycyzm i rozczarowanie wewnątrz kraju. Zarówno sentymentalne zachęcanie do powrotu jak i tendencyjne odradzanie wyjazdu jest zbyt pochopną lub egoistyczną radą, która niezawsze wychodzi na korzyść klienta. Reemigracja powinna pozostać naturalną, a nie sztuczną wypadkową różnych kombinacyj osobistych i gospodarczych, jakie losem wychodźcy kierują. Kombinacje te są liczne i skomplikowane i grają niejako rolę chmur, których rozmiar atmosferycznych opadów falę powrotną zasila lub wysusza.

W ciągu niniejszego rozdziału omówione już zostały przyczyny, które wywołały gorączkę masowego powrotu, zkolei zbadać należy powody, dla-

23

Wychodźtwo polskie.

czego w г. 1922 następuje szybki zwrot na niekorzyść reemigracji do Polski. Na rozmiar fali powrotnej doniośle wpływają warunki na amerykańskim rynku pracy, a te po przesileniu ekonomicznem w r. 1921 znakomicie się polepszyły w ciągu roku następnego. Ograniczenia immigracyjne czynią pobyt w Ameryce wartościowym, tern więcej, że bezrobocia, bankructwa korporacyj polskich i straty na kursie waluty markowej oszczędności wy-chodźtwa poważnie uszczupliły. Nie mogą zachęcająco na powrót wpływać chroniczne wieści o grożącej wojnie, o napadach bandyckich czy wybuchach epidemij, zabarwione partyjnością opinje o katastrofalnem położeniu poli-tycznem i ekonomicznem kraju, o nadużyciach stronniczych, o niewłaściwem użytkowaniu ofiar wychodźtwa, o rzekomych trudnościach przy nabywaniu ziemi przez reemigrantów, niefortunne naogół występy różnych delegatów z Polski, co łącznie podrywa zaufanie do rządu polskiego i zniechęca do powrotu. Na psychologję powrotu może najwięcej ujemnie oddziałał liczny powrót reemigrantów i ich przesadne a pełne niechęci opowiadania lub prasowe sprawozdania z pobytu w Polsce. Gorycz powracających i listy pozostałych w Polsce z prośbami o pomoc w powrocie oziębiały zapał, który również i z przyczyn lokalnych celowo bywał hamowany. W merkantylnej atmosferze lokalnego światka reemigrant uszczupla szeregi czytelników gazety, parafjan, wyborców czy klientów sklepowych, zaczem jego wyjazd niezawsze i nie wszędzie jest mile widziany.

W dużym stopniu na niepowodzenie ruchu powrotnego wpłynął brak organizacji społecznej, ujmującej ten prąd w bezpieczne łożysko. Wychodźca polski na długo musi pozostać przedmiotem troskliwej opieki państwowej i społecznej, aby jego wysiłki fizyczne i zdobycze materjalne nie poszły na marne. Reemigranci właśnie byli temi płotkami, które płynęły do kraju żywiołowo lecz bezplanowo, a w mętnej ekonomicznie i moralnie wodzie dość łatwo padały ofiarą zawodowych i przygodnych szczupaków. Społeczeństwo polskie mało przed wojną interesowało się zagadnieniem wychodźtwa, a po wojnie, powołane do licznych i różnych zadań państwowo-twórczych, nie mogło zdobyć się na szybkie doświadczenie i celowe ujęcie kwestji reemigracji. Stąd i w wysiłkach ujęcia reemigracji w ramy planowej organizacji przeważa raczej osobisty wzgląd materjalnego zysku, płynącego głównie z pozyskania klienteli na parcelowaną ziemię, aniżeli troska o interes społeczny. Różne korporacje, konsorcja parcelacyjne czy towarzystwa kredytowe, projektowane czy zorganizowane, mimo społecznych etykiet mają raczej zyskowną klientelę dolarową na oku. Również długo i opieka czynników rządowych po przybyciu emigranta do kraju ograniczała się do prymitywnych ułatwień przewozu. Po dość smutnych doświadczeniach i już po osłabnięciu fali powrotnej dopiero pod koniec 1922 r. daje się zauważyć w Polsce żywsze zainteresowanie i akcja w kierunku państwowej i społecznej organizacji tej dziedziny. W łonie Urzędu Emigracyjnego powstaje wspomniane już biuro reemigracyjne, Polskie Towarzystwo Kolonjalne projektuje prowincjonalne biura pośrednictwa i informacji, a za staraniem energiczniejszych reemigrantów poczynają się zawiązywać ujęte w patronat związki Polaków z Ameryki. Przy współpracy Urzędu Emigracyjnego, T-wa Kolonjalnego i jego organu „Wychodźcy“ patronat zamierza pokryć Polskę siecią związków i zakreśla sobie obszerny plan pomocy wzajemnej i akcji reemigracyjnej — plan, który oczekuje na praktyczny egzamin. Po okresie bezczynności już sam fakt organizacji musi się spotkać z uznaniem i poparciem słusznych postulatów.

Ocena dotychczasowych zjawisk pozwala na wyrażenie opinji, źe Polska nie wytworzyła jeszcze dostatecznej siły atrakcyjnej, aby trwale i silnie pociągać rzesze wychodźców, licznie rozproszone zagranicą. Trudno obarczać zarzutem gospodarzy czy powracających gości zagranicznych wzgl. szukać wyłącznej przyczyny w ekonomicznej historji powojennej. Faktem pozostaje, że lata pobytu zagranicą przybyszów, a lata wojny swojską glebę, dość poważnie zmieniły. Jeżeli jednym z postulatów polskiej polityki emigracyjnej ma pozostać troska o powrót wychodźców, to kwestja ta musi znaleźć szersze zrozumienie i zainteresowanie wśród społeczeństwa polskiego. Wychodźtwo jest to ruch, który trudno ująć w karby administracji państwowej ; pulsuje ono w odległych wioskach i z rozmaitych przyczyn, szuka różnych pomocników i szlaków, aby je można regulować tylko poradą i zakazem administracyjnym. Jest to woda podskórna wskutek przeludnienia czy niezadowalających warunków zarobku, która bodaj ze względu ładu społecznego powinna znaleźć ujście możliwie wewnątrz kraju, a później zagranicą. Na podstawie powojennych spostrzeżeń należy wyrazić obawę, że Polska długo jeszcze pozostanie krajem, eksportującym dłonie robocze tam, gdzie tylko pomyślny rynek na tę ofertę się znajdzie. Wychodźtwo będzie tym objawem niezdrowym, raczej chorobliwym, który leczyć można tylko od podstaw ekonomicznych, a w międzyczasie należy traktować doświadczoną i życzliwą ręką chirurga. Roli tej nie można wygodnie pozostawiać czynnikom rządowym, mało przygotowanym i z konieczności biurokratycznym, lecz trzeba rozłożyć ją za wzorem Włoch na najszersze barki społeczne. Wychodźca jest zwykle pielgrzymem za lepszym chlebem, którego nie mógł znaleźć w pracy dla swoich i powinien w ramach legalności spotykać się z bezinteresowną pomocą i życzliwem traktowaniem w urzędzie gminnym i powiatowym, w wagon:e kolejowym czy na granicy państwa. Sztuczne tamowanie woli wyjazdu jest bezcelowe, niekonstytucyjne i drażniące, a natomiast na większą uwagę zasługuje troska, czy wola wyjazdu nie została podjęta na skutek coraz żywszej w Polsce aktywności agentów.

oceanu.

na wywiad do Polski. W powodzi różnych sprzecznych opinij i wiadomości wychodźca przed powzięciem decyzji powrotu wyjeżdża do Polski, pozostawiając rodzinę w Ameryce, aby iejscu zorjentować się, czy przesiedlenie, zamykające wartościowy pobyt w ziemi obiecanej, okaże się korzystne i zależnie od poczynionych spostrzeżeń trwalszy wybór między rywalizującemi krajami, dotychczas przeważnie na korzyść Ameryki. Ten brak decyzji wykazuje dalej dość praktykowany wyjazd części rodziny zwykle żony z dziećmi do Polski, gdy głowa rodziny pozostaje w Ameryce, aby zmniejszyć koszty utrzymania, wzgl. zebrać większe oszczędności, a równocześnie nie palić mostów pobytu w Ameryce obą. Różne zatem motywy przechylać będą szalę wyboru na jedną czy

Tak samo powrót winien znaleźć życzliwe przyjęcie bez oznak obecnej zazdrości, bo właściciele dolarowej waluty zdobyli ją zwykle po długich i twardych mozołach. Na te przywożone dolary poszły najproduktywniejsze lata życia, przysługuje zatem ich właścicielom prawo do spokojnego spożywania owoców swej pracy i korzystania z życzliwej porady i pomocy. Mimo dotychczasowych niepowodzeń czy obaw, w duszy wychodźcy ciągle drzemie nadzieja powrotu i będzie się przeobrażała w rzeczywistość, gdy względy życiowe, gospodarcze czy narodowe pociągać zaczną silniej na drugą stronę W rywalizacji o duszę wychodźcy między krajem emigracji a krajem immigracji „stary kraj“ ma zawsze po swej stronie przewagę uczucia, które skromne bodaj względy materjalne uzupełniać winny. Najlepiej^ ilustruje ten stan, współczezny charakter częstych wyjazdów

na m decyduje się na

za s________ ,    . .    . # .

drugą stronę, lecz decyzja będz e łatwiejsza, gdy reemigrantom w Polsce zapewni się godność pracowitych pszczół, spokojnie i z zadowoleniem powracających ze zdobyczą na ojczystą glebę.

23*

ROZDZIAŁ XIX.

¹

Northatlantic Conference jest raczej osobną gałęzią trustu Transantlantic Conference, monopolizującego ruch przewozowy między Europą a kontynentem amerykańskim. Drugą gałęzią tego trustu jest Southatlantic Conference z siedzibą w Rio de Janeiro.

²

Przez krótki okres czasu komunikację bezpośrednią z Gdańskiem utrzymywały jeszcze cztery kompanje okrętowe zapomocą ośmiu statków.

³

   Hourwich np. na podstawie statystyki fabryk żelaza i stali dedukuje następujący stosunek powrotu do rodzinnego kraju: Polacy 6'6%, Czesi 8'5%, Rosjanie 10 2%, Węgrzy 20'3%, Słowacy 21*4% — stosunek, dość odbiegający od statystyki władz immigracyjnych. Zdaniem dra Leopolda Caro, Austrja traciła bezpowrotnie około 70% wychodźców.

²)    Według obliczeń Komisji Immigracyjnej 7% wychodźców polskich pracowało w okresie badań po raz drugi w Ameryce.

⁴

Na tern tle dawał się np. zauważyć w hotelach warszawskich taki obrazek, że niedawny górnik czy farmer amerykański, otoczony przygodnem towarzystwem, cieszył się tytułem „dziedzica“, opłacanym kolacją i szampanem.

Służba konsularna.

Organizacja sieci konsularnej. — Ustrój państwowy Ameryki. — Statut cudzoziemców. — Naturalizacja. — Konflikty z ustawodawstwem polskiem. — Rejestracja cudzoziemców. — Kompetencja służby konsularnej. — Zadania administracyjne. — Działalność społeczna. —

Charakterystyka służby konsularnej.

Dolę wychodźców polskich, opuszczających przed wojną kraj ojczysty w pogoni za lepszym chlebem, można porównać do losu szarych ptaków, które gromadnie ciągnęły do korzystniejszego klimatu dla spieniężenia swych sił roboczych. Nie władza państwowa, lecz kompanje okrętowe były tą sprężyną, która w celach egoistycznego zysku poruszała masy ludowe. Państwa zaborcze obojętnie lub z zadowoleniem spoglądały na gorączkę wychodźczą, która osłabiała naród polski, i poza normami policyjnemi nie zdobyły się na ujęcie tego ruchu w ramy ustawodawstwa ochronnego. Poza obowiązkiem służby wojskowej wychodźca mało interesował państwo i w swych wysiłkach zdany był na własne, słabe i mało doświadczone siły. Opieka konsularna państw zaborczych ograniczała się do kontroli lojalności państwowej, służby wojskowej i przejęcia spadku po zmarłych wychodźcach.

jak w każdej dziedzinie życia społecznego i państwowego, tak i w sferze opieki konsularnej odzyskanie niepodległości przyniosło liczne pożądane zmiany. Rzeczpospolita Polska od zarania swej państwowości ujęła sprawę wychodźtwa w ramy opieki administracyjnej i obywatelskiej. Jeżeli polityka i troska organów państwowych nie stanęły na pełnej wyżynie zadania, to przyczyny szukać należy w trudnych warunkach, wśród jakich budowa Państwa Polskiego się toczy. Każdy rok przynosi jednak coraz lepszą organizację i celowość zarządzeń. Zjawisko wychodźtwa jest w interesie emigrantów sferą państwowej opieki zarówno wewnątrz kraju jak i zagranicą. Nawiązując do organizacji polskich władz, kompetentnych w sprawach wychodźczych — zgodnie z treścią rozdziału XVII — należy omówić obecnie organy wykonawcze, którym zlecona jest opieka nad wychodźcami względnie obywatelami polskimi poza granicami państwa. Organami temi w krajach, uznanych za szczególnie ważne dla emigracji, są delegaci Urzędu Emigracyjnego, początkowo w charakterze attaches, a obecnie radców emigracyjnych, przydzielonych do konsulatów wzgl. poselstw Rzeczypospolitej Polskiej. W szerszem znaczeniu organem opieki nad wychodźtwem jest cała sieć służby konsularnej. Zakres działania radców emigracyjnych oraz służby konsularnej w dziedzinie emigracji określają rozporządzenia administracyjne, które zlecają radcom emigracyjnym funkcje kierownicze i informacyjne, a służbie konsularnej czynności wykonawcze, pozostawiając służbie konsularnej więcej samodzielne pole działania w krajach, nie obsadzonych osobnymi delegatami Urzędu Emigracyjnego. W krajach zatem, uznanych za szczególnie ważne ze stanowiska emigracyjnego, a więc przez dłuższy okres czasu i w Stanach Zjednoczonych, są wzgl. byli czynni radcowie emigracyjni i do ich zakresu działania wchodzi zawodowe interesowanie się zjawiskami immigracji, reemigracji oraz sytuacji na rynku pracy, a więc wyłączna opieka nad obywatelami polskimi w charakterze wychodźców. Pozostała część opieki nad obywatelami polskimi pomoc radcom emigracyjnym w ich sferze działalności należy do kompetencji służby konsularnej. Opieka zatem nad obywatelami polskimi zagranicą została zgodnie z etapami ruchu emigracyjnego podzielona na dwie sfery: na opiekę nad wychodźcą i opiekę nad obywatelem polskim, zamieszkałym zagranicą.

oraz

Zagadnienia immigracji, reemigracji i amerykańskiego rynku pracy omówione zostały w poprzednich rozdziałach, tu zaś zająć się należy organizacją służby konsularnej w ramach tematu, a więc wychodźtwa polskiego w Ameryce. Stąd znajdą uwzględnienie tylko te strony służby konsularnej, które wychodzą poza schemat ogólnej natury administracyjnej, nie podlegają zmiennym losom rozporządzeń i dłużej będą aktualne i interesujące zarówno dla wychodźtwa w Ameryce jak i dla społeczeństwa w Polsce. Dla przejrzystego ujęcia tego tematu nasuwa się potrzeba dłuższego wstępu, dotyczącego organizacji polskiej reprezentacji w Ameryce, a następnie ustroju państwowego Ameryki ze szczególnem uwzględnieniem statutu cudzoziemców. Jeżeli pod adresem administracji państwowej wogóle podnosi się cztery zasadnicze postulaty, aby była rozumna, uczciwa, oszczędna i cieszyła się zaufaniem społeczeństwa, to w wyższej jeszcze mierze dotyczy to służby zagranicznej, a w szczególności konsularnej, która w oczach wychodźtwa jest probierzem tężyzny i sprawności ojczystego państwa. Stąd służba konsularna wymaga od swego personelu wysokich kwalifikacyj moralnych i fachowych, obejmujących wszechstronną znajomość prawa, ekonomji, socjologji oraz kilku obcych języków, aby aparat, stojący na usługach obywateli polskich zagranicą, stanowił faktyczną i doświadczoną pomoc i poradę obywatelską w wielu troskach życia na obczyźnie. Zgodnie z treścią niniejszej pracy ten postulat ze szczególnym naciskiem należy podnieść pod adresem reprezentacji polskiej w Ameryce, ponieważ od jej moralnej i fachowej sprawności uzależnione są duże zasoby ducha i grosza.

Przed służbą konsularną w Ameryce stanęły może cięższe zadania jak przed administracją wewnątrz kraju, biorąc pod uwagę spowodowany wojną nawał pracy a szczupłą ilość urzędników, odległość geograficzną i potrzebę rozpoczynania pracy od prymitywnych trosk o lokal i wyszkolenie personelu pomocniczego. Doświadczenia pierwszej placówki konsularnej, otwartej w Nowym Jorku w połowie lipca 1919 r., zasługują na zwięzłą kronikarską wzmiankę. Od samego początku urząd stanął przed trudnościami historycznej już natury, z powodu żywiołowej wprost ilości spraw, wywołanych pięcioletnią przerwą stosunków z macierzą. Ilość wpływających aktów i pism dochodziła dziennie do dwóch tysięcy, obejmując prośby o wydanie paszportu, wysyłkę pieniędzy, informację, poradę i t. p.¹) Gorączka powrotu do Polski, podsycana przez agentów okrętowych, ogarnęła masy, oblęgające urząd z żądaniem wydania paszportu. Wewnątrz młody urząd formalnie zasypany został pismami, prośbami, pieniędzmi, wobec których personel urzędniczy stawał

bezradny. Powstawał zatem zator spraw, które poprostu z przyczyn natury fizycznej, a nie administracyjnej — nie mogły być szybko załatwione. Zwłoka budziła chwilowe rozczarowanie i złudzenie, że pierwszy urząd polski nie stanął na wysokości zadania względnie nie okazał się spodziewanym doradcą i opiekunem w troskach życia wychodźczego. W listopadzie 1919 roku poczęło urzędowanie Poselstwo Polskie w Waszyngtonie, obejmujące poza działem dyplomatycznym również fachowych delegatów dla spraw handlu i wojskowości, a zczasem i emigracji. W pomyślniejszych aniżeli Nowy Jork warunkach organizowały się dalsze placówki konsularne, a więc Chicago w lipcu, Pittsburg w sierpniu, Buffalo w październiku 1920 roku, Detroit w marcu 1921 r., a wreszcie St. Louis w kwietniu 1923 r., tworząc obecnie sieć, obejmującą sześć urzędów konsularnych, a wśród nich dwie placówki — w N. Jorku i w Chicago — z tytułem generalnych konsulatów.¹)

Służba konsularna w chwiejnym dotychczas rozmiarze podlega władzy swej misji dyplomatycznej, a więc w Ameryce Poselstwu Polskiemu w Waszyngtonie. Ewolucja jednak zmierza do coraz ściślejszego poddania placówek pod kierownictwo poselstw, zwłaszcza w krajach, odległych od siedziby Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Naczelne kierownictwo służby konsularnej leży do ministra spraw zagranicznych, który za pośrednictwem Departamentu Konsularnego czuwa nad wykonywaniem urzędowych funkcyj konsulów, udziela im ogólnych instrukcyj kierowniczych oraz szczegółowych poleceń. Konsulowie sprawują swój urząd w obwodzie terytorjalnym, wskazanym w nominacji, po przyjęciu nominacji zgodnie z postanowieniami wzgl. zwyczajami prawa międzynarodowego przez rząd amerykański do zatwierdzającej wiadomości, że władze miejscowe zezwalają na wykonywanie zadań konsularnych (exequatur). Geograficzną orjentację w okręgach konsularnych ułatwia mapka rozdziału II, a poniższa tabelka poza adresem określa administracyjny przydział stanów

między polską sieć konsularną w Ameryce :

•

1. Konsulat generalny 953 — 3 Av. New York, N. Y.

Alabama Connecticut Delaware Florida Georgia Maryland Massachusets Missisipi New Jersey New York południowa.

North Carolina Pensylwanja wschodnia.

Ala.

Conn.

Del.

Fla.

Ga.

Mel.

Mass.

Miss.

N. J.

N. Y. — część

N. C.

Pa. — część

roz-

na-

2. Konsulat generalny 1115 N. Robey St. Chicago, 111.

Arizona

California

Colorado

Idaho

Ariz.

Cal.

Colo.

Id.

Rhode Island

R. I.

South Carolina Virginia District of Columbia D. С.

S. с.

Va.

Iowa Illinois północna. Indiana Minnesota Montana Nebraska Nevada North Dakota Oregon South Dakota Washington Wisconsin

la.

111. — część

Ind.

Minn.

Mont.

Nebr.

Nev.

N. D.

Ore.

Wyoming

S. D. Wash. Wis. Wyo.

Utah

Ut.

1) Kanada posiada dwie placówki konsularne : Montreal na Kanadą wschodnią i Winnipeg- na Kanadą zachodnią.

3. Konsulat — Detroit Mich. 80. East Garfield Av.

Mich.

Michigan

Ohio

o.

5. Konsulat — St. Louis Mo. 1504 S. Grand Av.

Ark.

4. Konsulat — Pittsburgh. Pa. 249. North Craig Str.

Pa. — część W. Va.

Pensylwanja zachodnia. West Virginia Kentucky Tennessee

Ky.

Arkansas Louisianna Missouri New Mexico

Tenn.

La.

Mo.

6. Konsulat — Buffalo N. Y. 761. Fillmore Av.

Oklahoma

Texas

Kansas

Illinois

południowa.

N. M.

Okla.

Tex.

Kan.

Ill. — część

Maine

New Hampshire New York północna. Vermont

Me.

N. H.

N. Y. — część

Vt.

Kompetencja terytorjalna sieci konsularnej uległa pewnej komplikacji, ponieważ konsulaty kreowano zgodnie z grupowaniem się wychodźców polskich między Wielkiemi Jeziorami a Atlantykiem. Stąd trzy stany, najliczniej przez wychodźtwo polskie zamieszkałe, t. j. Nowy Jork, Pensylwanja i Illinois, zostały podzielone między sąsiednie placówki konsularne, wobec czego dla ustalenia kompetencji terytorjalnej wszedł nowy czynnik: powiaty. Zamieszkanie zatem w powiecie, a nie w stanie, decyduje często o kompetencji administracyjnej konsulatów, co dość ujemnie odbija się na orjentacji licznych interesantów. O kompetencji administracyjnej konsulatu decyduje miejsce zamieszkania obywatela polskiego, miejsce jego śmierci, a w braku tej oceny lokata spadku wzgl. siedziba zakładu asekuracyjnego.

Według zasad ordynacyj konsularnych, konsulowie obowiązani są w granicach kompetencji bronić praw, mienia i interesów swych obywateli oraz udzielać im rad i pomocy, stosując się do praw i zwyczajów państwa, w którem urzędują. Po wtóre konsulowie winni czuwać, ażeby obywatelom polskim nie czyniono przeszkód w korzystaniu z praw, ulg i przywilejów, przyznanych przez miejscowe ustawy i zwyczaje oraz przez umowy międzynarodowe. Zasadniczym zatem wymogiem służby konsularnej jest dokładna znajomość prawa międzynarodowego oraz ustawodawstwa, administracji i zwyczajów kraju urzędowania, a więc Ameryki. Zgodnie zatem z tern przykazaniem konsularnem wyłania się potrzeba omówienia ustroju państwowego Ameryki, a w szczególności położenia obywateli polskich jako cudzoziemców {aliens). ² 3

Stany Zjednoczone Ameryki¹) są państwem związkowem, zło-żonem z 48 stanów i 3 terytorjów z naczelną centralną władzą, której atry-bucje określa konstytucja. Zasadniczą cechą konstytucji amerykańskiej jest teorja, że lud (people) jest źródłem władzy, oraz doktryna podziału i wzajemnego równoważenia się władz : ustawodawczej, wykonawczej i sądowej “). Stany jako część składowa związku są raczej organizacjami państwowemi aniżeli autonomicznemi prowincjami, chociaż samodzielność ich z biegiem lat ulega ograniczeniom na korzyść władzy centralnej. Wynika to z brzmienia

w roku 1788.

konstytucji, która wyraźnie określa tylko prerogatywy państwowe związku, resztę nieokreślonej sfery władczej pozostawiając stanom, zaczem związek jest emanacją władzy państwowej poszczególnych stanów. Każdy więc stan posiada swój własny rząd i ustawodawstwo, a jego zwierzchnia władza (sovereignity) ograniczona jest na rzecz rządu federalnego, w granicach, dozwolonych konstytucją, przez stany uchwaloną. Zgodnie z doktryną podziału funkcyj rządowych jest władza zarówno w rządzie federalnym jak i w rządach poszczególnych stanów ściśle rozgraniczona. W rządzie federalnym władza ustawodawcza należy do kongresu, złożonego z senatu i izby niższej. Senat (Senate) składa się z 96 senatorów, wybieranych w liczbie dwóch na lat 6 przez stanowe ciała ustawodawcze, — State Legislature, — każdego z 48 stanów. Izba niższa (House of Representatives) obejmuje 435 posłów, — Congressmen, — wybieranych na 2 lata w całym kraju w określonych zgodnie z liczbą ludności obwodach (District). Izba niższa o zmiennej dwuletniej kadencji reprezentuje zatem cały naród, a senat o sześcioletniej kadencji poszczególne stany i stąd do najważniejszych prerogatyw senatu należy kontrola polityki zagranicznej rządu. Władza wykonawcza spoczywa w rękach prezydenta Unji, wybieranego na okres 4 lat, drogą powszechnych, lecz przez instytucję elektorów, pośrednich wyborów. Prezydent desygnuje za zgodą senatu gabinet, złożony z dziesięciu członków, który ma raczej charakter doradczy i tern zasadniczo różni się od europejskiej rady ministrów, że jego członkowie nie mogą należeć do kongresu i przed nim się ukazywać. Stróżem konstytucji i prawa jest Najwyższy Sąd Stanów Zjednoczonych (United States Supreme Court). Wszelkie prawa i zarządzenia administracyjne, wydawane przez władze federalne lub stanowe, mogą być zaczepione jako niezgodne z konstytucją i przedłożone Sądowi Najwyższemu, który o ich charakterze zgodnym z konstytucją bezapelacyjnie orzeka. Sądowi Najwyższemu podlega federalna sieć sądowa, obejmująca 9 sądów okręgowych (United States Circuit Courts) i 77 sądów obwodowych pierwszej instancji (United States District Courts) oraz kilka sądów specjalnych dla spraw, wyłączonych z pod ustawodawstwa i orzecznictwa władz stanowych. Na straży wykonywania sądownictwa federalnego stoi prokurator generalny (Attorney General), szef Departamentu Sprawiedliwości i członek rządu, oraz jemu podległe niższe organy prokuratorji państwowej.

Forma rządu stanowego podobna jest do formy rządu federalnego. Władzę ustawodawczą wykonuje ciało ustawodawcze, — State Legislature, złożone z dwóch izb : senatu lub izby wyższej oraz z izby niższej wzgl. Assembly, których członkowie wybierani są w osobnych okręgach wyborczych. Władza wykonawcza spoczywa w rękach gubernatora (Governor), wybieranego przez cały stan ; jego stosunek do instytucyj stanowych jest podobny do stanowiska prezydenta w całej Unji. Wymiar sprawiedliwości jest niezależny od sądownictwa federalnego, a tylko w sprawach, mających styczność z ustawodawstwem federalnem, przysługuje prawo apelacji do sądów związkowych. Najwyższą instancją sądową w stanie jest Sąd Najwyższy (State Supreme Court), którego atrybucje są podobne do Sądu Najwyższego w Unji. Doniosła różnica między federalnym a stanowym systemem sądowym wyłania się w nominacji sędziów. Sędziowie federalni są mianowani przez prezydenta Unji za zgodą senatu, sędziowie zaś stanowi są zazwyczaj wybierani przez obywateli, a w nielicznych stanach mianowani przez gubernatora lub legislaturę, co nie pozostaje bez wpływu na sprawność i objektywność w wymiarze sprawiedliwości. Dalsza różnica między obu systemami widoczną jest w udziale czynnika obywatelskiego. W systemie federalnym, opartym na ustawodawstwie związkowem, prawo zwyczajowe nie odgrywa większej roli, a udział przysięgłych (jury) ograniczony jest do spraw kryminalnych. Natomiast w systemie stanowym prawo zwyczajowe wobec szczupłej kodyfikacji posiada doniosłą folÇ>. a ^aj^ samo udział ław przysięgłych zarówno w sprawach kryminalnych jak i cywilnych znajduje szerokie zastosowanie.i) V0^spólną cechą obu systemów jest potrójny układ instancyj sądowych. Najwyższy Sąd Stanowy rozstrzyga głównie sprawy, wniesione drogą apelacji od orzeczeń sądów niższych, oraz decyduje na wzór Najwyższego Sądu Federalnego o zgodności uchwał i rozporządzeń z konstytucją stanową. Orjentację w wyższem sądownictwie stano-utrudnia partykularyzm poszczególnych stanów, wytwarzający zwłaszcza dla spraw apelacyjnych różne gałęzie sądowe, orzekające w dwóch najwyższych instancjach jak Appellate Division, Court of Appeals i t. p. Niższą instancją są sądy obwodowe, kompetentne w sprawach cywilnych i kryminalnych poważniejszej natury oraz w sprawach apelacyjnych, wniesionych od orzeczenia sądów powiatowych względnie miejskich.

wem

, na-

nawcza

Przechodząc do niższych jedno stek admin is tracyjnych leży ponownie podkreślić, że stany są pierwotnem źródłem władzy, a więc z jednej strony rząd federalny czerpie władzę z konstytucji, na którą zgodziły się poszczególne stany, z drugiej zaś administracja powiatowa wzgl. miejska posiada władzę w rozmiarze, udzielonym przez legislaturę stanową. Każdy stan podzielony jest na hrabstwa wzgl. powiaty (counties) o dość zmiennym rozmiarze i ustroju administracyjnym w poszczególnych stanach. Powiat posiada zwykle własne regulaminy bezpieczeństwa, uchwalone przez konwencję powiatową lub pozorną legislaturę w formie wydziału komisarzy powiatowych albo komisji nadzorczej, wyposażonych raczej w prerogatywy administracyjne aniżeli ustawodawcze. Wydział wzgl. komisja, złożona z reprezentantów gmin, decyduje o wydatkach na szkoły, drogi, mosty, domy ubogich, więzienia i administruje majątkiem publicznym w powiecie. Władza wyko-spoczywa w ręku wybieralnych urzędników, zwykle szeryfa, będącego egzekutorem wyroków sądu powiatowego i stróżem pokoju w powiecie, ko-ronera, badającego wypadki nagłej lub gwałtownej śmierci, skarbnika, sędziego powiatowego, sekretarza (clerc) sądowego, superintendenta szkolnego i innych funkcjonarjuszy obywatelskich. Powiat posiada swój sąd, na czele którego stoi sędzia powiatowy. Sąd orzeka w sprawach karnych i rozstrzyga sprawy majątkowe sporne i niesporne, oraz apelacje od wyroków sędziów pokoju. Dochodzenie spraw karnych spoczywa w ręku powiatowego prokuratora (county prosecutor), który ma do pomocy deputowanych w różnych częściach powiatu. Podobnie jak federalny, obejmuje i stanowy ustrój sądowy trzy główne instancje: powiatową, obwodową i najwyższą, przyczem podkreślić należy, że wskutek partykularyzmu stanowego i mniej lub więcej widocznego przywiązania do tradycyj angielskich nazwy sądów, ich atrybucje i wzajemny administracyjny stosunek, różnią się między sobą w każdym prawie stanie. Na szczególną uwagę zasługują sądy spadkowe i opiekuńcze dla spraw postępowania niespornego pod nazwą Surrogate, Probate, Orphans Courts i t. p. Sądy dla spraw niespornych różnią się swym ustrojem, wchodząc w jednych stanach do ogólnej organizacji sądowej, w innych tworząc osobne jednostki administracyjne. Zazwyczaj w każdym powiecie istnieje osobny sąd spadkowy, w niektórych jednak stanach jeden sąd spadkowy obejmuje dwa lub trzy

1) W sprawach cywilnych w sporach większej wartości jest jedna ława przysięgłych, złożona z 12 członków, a natomiast w sprawach kryminalnych współdziałają dwie ławy, z których jedna, t. zw. grand jury, złożona z 24 członków, decyduje o wdrożeniu postępowania karnego, a druga, złożona z 12 członków, orzeka o winie.

powiaty '). Sądy spadkowe przeprowadzają postępowanie spadkowe po zmarłych w powiecie oraz roztaczają opiekę nad pupilami, o czem obszerniej będzie mowa w rozdziale przy rozpatrywaniu likwidacji spadków obywateli polskich. Niższą jednostką administracyjną powiatu są gminy, townships, t. j. małe okręgi miejskie lub wiejskie, które mają swą skromną lokalną administrację, wzorowaną na powiatowej. Najważniejszą godnością jest sędzia pokoju, wybierany przez obywateli, który przy pomocy woźnych (constables) orzeka w drobnych przekroczeniach, przeprowadza wstępne dochodzenia na wypadek poważniejszych przestępstw oraz orzeka w sprawach cywilnych, nie przekraczających zwykle sumy 100 doi. przedmiotu sporu. Najniższą jednostką administracyjną są miasteczka (boroughs), obdarzane skromnym samorządem przez sąd powiatowy, i wsie (villages), obejmując małe okręgi, rzadko zaludnione, złożone z obszarów rolnych. Miasteczka i wsie rządzą się zwykle przy pomocy komisyj radnych i przewodniczącego, obieranych w ogólnem głosowaniu.

Z powyższego systemu administracyjnego wyłączone są miasta (cities), które na mocy przywileju t. z w. charteru, uzyskały od legislatury stanowej prawo samorządu. Charter określa ramy, w których miasto może uchwalać własne prawa, t. zw. ordynanse. Wśród różnych systemów samorządu miejskiego widoczną jest pewna linja przewodnia, że miasto posiada swoje ciało prawodawcze w formie rady miejskiej lub rady aldermenów albo w formie komisji, która udziela koncesyj publicznych i uchwala prawa miejskie, dotyczące głównie przepisów bezpieczeństwa i porządku publicznego, podatków i budżetu miejskiego, a wyjątkowo mianuje funkcjonarjuszy publicznych²). Miasto podzielone jest na okręgi, t. zw. wardy (wards) wzgl. dystrykty, które wybierają radę wzgl. reprezentację miejską, powszechnie zwaną Board of Aldermen lub City Council. Najważniejsze urzędy, burmistrza i kontroli finansowej, są wybieralne. Burmistrz (mayor) jest szefem władzy wykonawczej, mianuje swój przyboczny gabinet urzędniczy samodzielnie lub za aprobatą rady i ponosi odpowiedzialność za prowadzenie gospodarki i utrzymanie porządku w mieście. Sądy miejskie są nierozdzielną częścią systemu sądownictwa stanowego i w ostatniej dobie wykazują dużą specjalizację w przedmiotach sporu wzgl. orzeczenia sądowego. W większych amerykańskich miastach są czynne sądy policyjne dla spraw o mniejsze przestępstwa (misdemeanors), sądy nocne dla drobnych wykroczeń, popełnionych w nocy, sądy rodzinne dla rozstrzygania nieporozumień familijnych, sądy dla małoletnich przestępców, a wreszcie niższe i wyższe sądy cywilne i kryminalne, wplecione w system stanowy.

Powyższy zarys ustroju państwowego pozwala na wyciągnięcie kilku interesujących niniejszy temat wniosków. Przedewszystkiem bujne życie obywatelskie i społeczne oswaja powoli mało przygotowanego przybysza z no-wemi prawami, zadaniami i powinnościami, a z nabyciem obywatelstwa porywa go w wir walk wyborczych i innych zagadnień obywatelskich. Doktryna o władzy ludu, ambicje partyj politycznych czy lokalnych, liczne wybory są tern wirującem kołem, które dość szybko wciąga przybyszów w nowy krąg myśli i zadań. Doniosłe znaczenie posiada pełna decentralizacja ustawodawstwa i administracji między rząd federalny, stany i niższe jednostki admini-

!) Wyjątek stanowi powiat nowojorski, którego miasto podzielone jest na 5 powiatowych i spadkowych sądów.

2) W niektórych miastach rada nie ma prawa uchwalania podatków, lecz major miasta lub osobna komisja, a radzie przysługuje jedynie prawo zmniejszenia — a nie zwiększenia — budżetu. Zwykle stan dla ochrony swych interesów podatkowych ogranicza w charterze wysokość stopy podatkowej danego miasta.

stracyjne, wskutek czego służba konsularna w Ameryce wymaga dużych zasobów wiedzy, aby nabyć fachowej orjentacji w labiryncie administracyjnym i ustawodawczym. W szczególności partykularyzm stanowy ustawodawstwa amerykańskiego poważnie utrudnia dziedzinę opieki konsularnej. Okrąg konsularny ma zazwyczaj kilka lub kilkanaście stanów o odmiennym systemie prawodawczym, z przewagą prawa skodyfikowanego lub zwyczajowego, mniej lub więcej cenioną judykaturę, różną organizację sądową, zmienną procedurę i praktykę administracyjną. Wychodźcy mieszkają w różnych stanach i miastach, a zatem znajdują się pod kontrolą odmiennych praw, statutów lub or-dynansów. W dziedzinie np. ochrony przed wyzyskiem niektóre przekroczenia można podciągnąć bądźto pod prawo miejskie, bądź też pod stanowe lub wreszcie federalne. Wynikiem tego jest, że winowajca umie sprytnie unikać pewnych znamion czynu przestępnego, które mogą ściągnąć interwencję surowego prawa federalnego, podczas gdy prawa stanowe wzgl. miejskie są łagodniejsze lub stosowane z pewną rezerwą.

na

wza-

Przechodząc po tych uwagach do położenia cudzoziemców w Ameryce, należy podkreślić, że ta decentralizacja ustawodawcza szczególnie niekorzystnie odbija się na statucie cudzoziemców. Stany, jako pierwotne źródło władzy, określają w obrębie swych granic prawa i obowiązki cudzoziemców, a rząd federalny dla braku ustawy kongresu nie ma wpływu na kierunek tego ustawodawstwa, bez względu na zawarte traktaty lub zasadę wzajemności *). Wprawdzie konstytucja Stanów Zjednoczonych w artykule VI, 2 orzeka, że traktaty, „zawarte pod powagą Stanów Zjednoczonych, będą najwyższem prawem kraju“, dalej w sekcji II 2 art. II, że „prezydent za poradą i zgodą senatu posiada władzę zawierania traktatów“, a wreszcie w sekcji VIII 18 art. I, że „kongres posiada władzę uchwalania praw, jakie okażą się potrzebne i właściwe do wykonania tych i innych prerogatyw, przysługujących na zasadzie tej konstytucji rządowi Stanów Zjednoczonych“. Pomimo, że konstytucja upoważnia kongres do uchwalenia praw, stojących straży zawartych przez rząd Stanów Zjednoczonych traktatów, kongres prawa tego nie uchwalił, — wskutek czego wytworzyła się sytuacja skomplikowana. Rząd federalny zawarł liczne traktaty z państwami, gwarantując jemną protekcję osób i własności, lecz wykonawcą tych traktatów są zazwyczaj władze stanowe. W razie naruszenia postanowień traktatowych przez organy stanowe rząd federalny jest często bezsilny, ponieważ nie posiada egzekutywy właśnie dla braku ustawy ze strony kongresu. W wielu wypadkach naruszenia praw cudzoziemców, a zwłaszcza w dość chronicznych wypadkach lynczu, dokonanego przez tłum, rząd federalny mimo brzmienia traktatów nie był w możności dania — poza pieniężnem — zadośćuczynienia moralnego w formie ukarania winowajców, na co prawie wszyscy prezydenci Unji ostatniej doby zwracali uwagę czynnikom ustawodawczym.

me ma

Traktaty są zatem tern specjalnem prawem federalnem, które określa prawa cudzoziemców i zgodnie z brzmieniem konstytucji amerykańskiej wiąże sądy federalne i stanowe, a w konfliktach prawnych zasadniczo wzgl. teoretycz-pierwszeństwo przed prawami stanowemi. W praktyce jednak wyłaniają się trudności z egzekutywą odnośnych traktatowych postanowień w różnych stanach. Ponieważ traktat jest prawem, stąd cudzoziemiec, pokrzywdzony w prawach, zastrzeżonych traktatem, musi dochodzić krzywdy w drodze sądowej, zaczem wszelka interwencja dyplomatyczna jest przed orzeczeniem sądowem przedwczesna. Ustawodawstwo federalne jest dopiero w zawiązku,

1) Np. ustawodawstwo stanowe w Kalifornji skierowane jest przeciw Japończykom wbrew intencjom rządu federalnego.

zaczem orzekają zwykle sądy stanowe w toku własnych instancyj bez prawa apelacji do sądów federalnych. Jeżeli orzeczenie sądu stanowego jest dla cudzoziemca niekorzystne, rząd federalny jest usprawiedliwiony wyrokiem sądowym, a jeżeli korzystne, sąd orzeka rodzaj i sposób rekompesaty, niezawsze zgodny z postanowieniami traktatu, wobec czego rząd federalny uważa się za zwolniony od odpowiedzialności prawnej wzgl. wyjątkowo udziela dalszego wynagrodzenia szkody. W tych warunkach postanowienia traktatu często znajdują się w konflikcie z prawami stanowemi wzgl. ich realizacja w praktyce natrafia na przeszkody — czasem niepokonalnej natury. Traktaty zatem nie w braku dobrej woli w dochowaniu zobowiązań międzynarodowych, lecz wskutek partykularyzmu nie stanowią mimo klauzuli największego uprzywilejowania tej rękojmi opiekuńczej, jaką pragnęli jej nadać kontrahenci. Zachodzi zatem konflikt dwóch systemów prawnych, mniej lub więcej w praktyce ostry, który trwać będzie do chwili ujednostajnienia ustawodawstwa.

Z chwilą przekazania w r. 1882 ustawodawstwa i kontroli w sprawach immigracyjnych przez stany rządowi federalnemu, jurysdykcja nad cudzoziemcami przeszła zasadniczo do kompetencji Departamentu Stanu, a orzecznictwo o dopuszczalności przybyszów do Departamentu Pracy. Brak jednak ustawy kongresu, któraby cudzoziemców ponad ustawodawstwa stanowe poddawała pod jurysdykcję sądowych i administracyjnych władz federalnych. Wbrew zatem zobowiązaniom rządu federalnego, ustawodawstwa stanowe lub municypalne przeprowadzają prawa wzgl. ordynanse lub utrzymują dawne uchwały, niezgodne z nowemi traktatami, powodując pewne pomieszanie pojęć, z zagadnieniem cudzoziemców (aliens) związanych. Właściwie ten brak krystalizacji w pojęciu cudzoziemców należy sprowadzić do dominującego w Ameryce traktowania przybyszów jako przyszłych obywateli wzgl. nacisku na przyjmowanie obywatelstwa. Konsekwencją tego jest dość zazdrośnie strzeżona praktyka sądowa i administracyjna, że cudzoziemiec w ramach znacznie szerszych aniżeli w innych państwach powołany jest do zadań obywatelskich. Ustawodawstwo amerykańskie wytworzyło nowe pojęcie cudzoziemca, t. zw. resident alien, t. j. cudzoziemca, mającego swój domicyl w Stanach Zjednoczonych, który przy świadczeniach publicznych traktowany jest narówni z obywatelem. Natomiast pojęcie cudzoziemca w znaczeniu raczej europejskiem dotyczy t. zw. nonresident alien, który nie ma w Stanach Zjednoczonych stałego miejsca zamieszkania i np. w opłacie podatku dochodowego powołany jest do większych świadczeń. Ta klasyfikacja cudzoziemców na dwie kategorje skrystalizowana została podczas wojny w federalnem ustawodawstwie podatkowem, a poczęści w ustawodawstwie immigracyjnem.

Natomiast prawa stanowe, dotyczące cudzoziemców, są starszej daty i traktują przybyszów w jednych dziedzinach narówni z obywatelami, w innych wymagają krótszego lub dłuższego domicylu albo posiadania pierwszych papierów obywatelskich, w pozostałych wreszcie niektóre uprawnienia wyraźnie zastrzegają dla obywateli. Jedne z tych praw, utrudniających zazwyczaj położenie ekonomiczne cudzoziemców, nie są w praktyce wykonywane, inne z duchem czasu, niechętnego cudzoziemcom, zostają wyjątkowo wznowione, pozostałe wreszcie od chwili uchwalenia mają praktyczne zastosowanie. Przechodząc do praw wyjątkowych, dotyczących cudzoziemców, należy się ograniczyć do zwięzłego skreślenia ogólnych zasad, ponieważ ramy niniejszej pracy nie pozwalają na śledzenie ustawodawstwa 48 stanów. Prawa te były początkowo bardzo liberalne, zwłaszcza w zakresie posiadania nieruchomości — z biegiem lat uległy jednak pewnemu zaostrzeniu. Dzieląc przedmiot na 5 grup, a więc praw, dotyczących nieruchomości, ruchomości, zawodu, spadku i odszkodowania robotniczego, w poszczególnych ustawo-dawstwach dają się zauważyć pewne przewodnie zasady. W ustawodawstwie, dotyczącem posiadania nieruchomości, jedna grupa stanów nie robi różnicy między cudzoziemcem a obywatelem, inna grupa zastrzega własność dla cudzoziemców, zdolnych do uzyskania obywatelstwa amerykańskiegoJ), trzecia grupa prawo własności opiera na zasadzie wzajemności wzgl. postanowieniach traktatów, pozostała wreszcie ogranicza własność do pewnych rozmiarów lub ilości lat, wystarczających do uzyskania obywatelstwa z tern zastrzeżeniem, że po upływie określonego terminu cudzoziemcy tracą prawo do własności. Aby przeciwdziałać obejściu tych rygorów, rozciągają pewne stany ten zakaz na instytucje wzgl. organizacje zagraniczne lub zrzeszenia miejscowe, w których większość kapitału posiadają cudzoziemcy.

W zakresie posiadania rzeczy ruchomych zasadniczo niema w ustawo-dawstwach stanowych różnicy pomiędzy cudzoziemcem a obywatelem, pomijając niektóre przestarzałe postanowienia, jak np. że w Pensylwanji nie wolno cudzoziemcowi posiadać psa²). W dziedzinie praw osobistych dość liczne ograniczenia dotyczą odszkowowania robotniczego, polowania, posiadania broni, administracji spadku i t. p. Niektóre stany zabraniają zajmowania cudzoziemców przy robotach publicznych, inne wymagają posiadania pierwszych papierów obywatelskich lub zastrzegają pierwszeństwo stałym mieszkańcom stanu. W wykonywaniu wolnych zawodów, np. adwokackiego, lekarskiego, dentystycznego, poza dość surową nostryfikacją, w wielu stanach obowiązuje wymóg obywatelstwa. Drobne ograniczenia istnieją w wykonaniu przemysłu i handlu, udziału w korporacjach handlowych oraz poświęcaniu się pewnemu rzemiosłu. W dziedzinie prawa handlowego ustawodawstwo stanu nowojorskiego zastrzega, że przy spółkach wzgl. korporacjach handlowych najmniej 2/3 członków założycieli musi być obywatelami Stanów Zjednoczonych. W niektórych stanach cudzoziemiec nie może poświęcać się pewnym zawodom, np. w Michigan nie może być golarzem, w Nowym Jorku domokrążcą i t. p. Ograniczenia w dziedzinie spadków i odszkodowań omówione zostaną w następnym rozdziale w łączności z ich rewindykacją. W porównaniu jednak z państwami europejskiemi położenie cudzoziemców w Ameryce znamionuje naogół ponętna swoboda ruchu, pracy, własności i myśli, owiana duchem liberalnej konstytucji amerykańskiej. Przytem istniejące nawet ograniczenia z chwilą stosunkowo łatwego uzyskania obywatelstwa amerykańskiego ustają i cudzoziemiec cieszy się swobodą narówni z obywatelem, posiadającym prawa obywatelskie z tytułu urodzenia.

Wobec dość licznych konfliktów, jakie na tle obywatelstwa wyłaniają się między ustawodawstwem Stanów Zjednoczonych a ustawodawstwami państw europejskich, nasuwa się potrzeba szczegółowego omówienia naturalizacji amerykańskiej i jej wpływu na statut dotychczasowych obywateli innych państw, a w szczególności Państwa Polskiego. Jurysdykcja w zakresie spraw, dotyczących nadania obywatelstwa cudzoziemcom, należy do władz federalnych, i zasadniczo jest wyłączona z zakresu legislatury stanowej. Na podstawie dość smutnego doświadczenia z nadawaniem obywatelstwa przez stany;1), ustawą kongresu z dnia 19 czerwca 1906 ustalona została federalna procedura naturalizacji i powołane do życia osobne Biuro Naturalizacyjne przy

9 Zaczem rasa żółta jest wyłączona od własności.

2)    Na tern tle interwenjował w drodze nieoficjalnej prezydent Harding-, gdy władze lokalne rodzinie cudzoziemskiej chciały odebrać psa.

3)    Poza kupnem obywatelstwa była przyjęta praktyka nadawania masowego obywatelstwa dla celów wyborczych.

Departamencie Pracy¹). Jak w wielu dziedzinach tak i w zakresie naturalizacji pozostały w mocy precedensy ustawodawstwa stanowego. Zatrzymany został wymóg domicylu nie w całej Unji, lecz w stanie, co sprawę naturalizacji poważnie utrudnia, ponieważ o wymogach domicylu decydują ustawodawstwa stanowe. Procedura w otrzymaniu obywatelstwa amerykańskiego podzielona została tą ustawą na trzy stopnie, wymagające pięcioletniego okresu czasu. Cudzoziemiec, starający się o obywatelstwo Stanów Zjednoczonych, musi najpierw zgłosić swój zamiar w formie złożenia deklaracji przed sekretarzem {clerc) sądu lub urzędu gminnego. Deklaracja obywatelstwa {Declaration of Intention) jest zaprzysiężonem zeznaniem, stwierdzającem, że petent pragnie zostać obywatelem, zamierza stale zamieszkiwać w Stanach Zjednoczonych i zrzeka się poprzednie: przynależności państwowej. Zeznanie zawiera dalej fakty, dotyczące osoby petenta, a po wciągnieniu deklaracji do protokołu aplikant otrzymuje odpis deklaracji, zwany potocznie „pierwszemi papierami obywatelskimi“. Deklaracja staje się nieważną, jeżeli w ciągu siedmiu lat od jej złożenia aplikant nie poczyni dalszych kroków o uzyskanie obywatelstwa.

Dalszym krokiem jest wniesienie podania o uzyskanie obywatelstwa najwcześniej po ukończeniu pięcioletniego pobytu w Stanach Zjednoczonych, a dwuletniego okresu od chwili złożenia deklaracji. Według prawa naturali-zacyjnego petent musi wykazać, że bezpośrednio przed wniesieniem podania zamieszkiwał stale w Stanach Zjednoczonych przez 5 lat, a w stanie, w którym wnosi podanie, przynajmniej przez jeden rok. Osoby, przybyłe do Stanów Zjednoczonych po wejściu w życie ustawy naturalizacyjnej, a więc po 29 czerwca 1906, muszą załączyć do podania certyfikat przybycia, t. j. zaświadczenie władz immigracyjnych, stwierdzające, kiedy przybyły do Ameryki, na jakim okręcie i w jakim porcie wylądowały. Podanie o obywatelstwo musi być potwierdzone przez zaprzysiężone zeznanie dwóch świadków, obywateli amerykańskich, którzy zeznają w kwestji pobytu petenta w Ameryce oraz składają gwarancję, dotyczącą moralnych kwalifikacyj kandydata na obywatela. Końcowym stopniem jest egzamin obywatelski, który nie może odbyć się wcześniej jak po upływie 90 dni od chwili wniesienia podania o obywatelstwo. Najpierw petent i świadkowie są przesłuchani przez rządowego egzaminatora naturalizacyjnego. Świadkowie składają zeznania, dotyczące lat pobytu petenta w Ameryce, jego zajęcia, stanu cywilnego i charakteru, a petent przechodzi łatwy egzamin z konstytucji i historji amerykańskiej oraz znajomości języka angielskiego. Końcowe przesłuchania odbywają się na sali sądowej przed sędzią. Sędzia na podstawie podania aplikanta, zeznań świadków, raportu egzaminatora i osobistych badań ocenia kwalifikacje kandydata i w razie przychylnej opinji odbiera od aplikanta przysięgę wierności dla Stanów Zjednoczonych. Po złożeniu przysięgi nowy obywatel otrzymuje certyfikat obywatelstwa czyli t. zw. drugie papiery obywatelskie. W razie nieprzy-cnylnej opinji sędzia może odroczyć postępowanie, pozostawiając aplikantowi termin do wypełnienia warunków, wymaganych przez prawo, — lub bezapelacyjnie odrzucić podanie, uznając aplikanta za nie kwalifikującego się na obywatela Stanów Zjednoczonych ⁴ 5).

Osobne przywileje w uzyskaniu obywatelstwa amerykańskiego zastrzeżone były ustawą kongresu z r. 1917 dla cudzoziemców, którzy służyli w armji i flocie wojennej Stanów Zjednoczonych w czasie wojny i otrzymali honorowe zwolnienie ze służby. Dla uzyskania obywatelstwa wystarczało wniesienie podania ze świadectwem honorowego zwolnienia i obecność dwóch świadków, stwierdzających identyczność aplikanta. Ustawa zastrzegła termin tego uprzywilejowanego nadawania obywatelstwa do roku po powrocie wszystkich wojsk amerykańskich z zagranicy do Stanów Zjednoczonych, a ponieważ ostatnie oddziały wycofane zostały 1 1 pca 1922 r., zatem wileje tej ustawy wygasły z tą samą datą następnego roku. Podkreślić leży, że przy podejmowaniu drugich papierów obywatelskich dość szeroko — zwłaszcza wśród aplikantów słowiańskich — przyjęła się praktyka zmiany nazwiska rodowego na lepiej brzmiące nazwisko angielskie. O zmianie decyduje sędzia, któremu przysługuje możność wydania papierów obywatelskich pod zmienionem nazwiskiem. Jednym z podstawowych praw nowego oby tela jest prawo głosowania w licznych wyborach *). Poza normalnemi kami, dotyczącemi kwalifikacji wyborców, a więc wymogów moralnych, czasu zamieszkania, rejestracji i t. p., zmiennych w różnych stanach, dotyczy nowych obywateli szczególnie warunek czytania i pisania w języku angielskim. Powyższe zastrzeżenie, wprowadzone w stanach południowych ze względu na dużą liczbę murzynów-analfabetów, w r. 1922 znalazło zastosowanie i w stanie New York, dotykając poza murzynami poważnej liczby nowych obywateli, którzy muszą przed władzami szkolnemi przechodzić osobny egzamin, aby uzyskać prawo głosu.

przy-

na-

wa-

warun-

O nabycie praw obywatelskich mogą się starać zarówno mężczyźni jak i kobiety po ukończeniu 18 lat przy wnoszeniu deklaracji, a po ukończeniu 21 lat przy podaniu o nadanie obywatelstwa. Stanowisko kobiet zamężnych uległo doniosłej zmianie wskutek ustawy z 22 września 1922 — t. zw. Cable Act — w porównaniu z dawnem ustawodawstwem, które automatycznie nadawało mężatce statut męża. Na podstawie nowego prawa zamężna kobieta może być naturalizowana nawet wówczas, gdy jej mąż nie jest obywatelem amerykańskim lub nie stara się o uzyskanie obywatelstwa. W tym wypadku musi wypełnić wszystkie wymagania prawa naturalizacyjnego, a więc postarać się o pierwsze papiery i wykazać swój pięcioletni domicyl.²) Właściwą jednak intencją tej ustawy poza duchem emancypacji było zachowanie obywatelstwa amerykańskiego dla kobiet, zawierających związki małżeńskie z cudzoziemcami. ³) Ustawa idzie dalej i zezwala Amerykance na odzyskanie obywatelstwa, utraconego wskutek zamążpójścia za cudzoziemca, jeszcze za życia męża. Z drugiej strony związek małżeński z Amerykaninem wzgl. naturalizacja cudzoziemca nie zmienia statutu obywatelskiego cudzoziemskiej żony. Zarówno dla Amerykanek, które pragną odzyskać wskutek zamążpójcia utracone obywatelstwo, jak i dla żon obywateli amerykańskich naturalizacja jest uproszczona przez usunięcie wymogu deklaracji i ograniczenie rygoru pobytu w Stanach Zjednoczonych do jednego roku.

gdy żony aplikantów mieszkają zagranicą, i ponowne podanie czynią zależnem od sprowadzenia żon.

1)    W nielicznych stanach cudzoziemcy mają prawo glosowania już po upływie pół roku od podjęcia pierwszych papierów obywatelskich.

2)    Kobieta zamężna nie może w czasie pożycia małżeńskiego uzyskać obywatelstwa, gdy mąż należy do rasy żółtej, wykluczonej od obywatelstwa.

3)    Obecnie Amerykanki bez utraty obywatelstwa mogą zatem wchodzić w coraz więcej modne związki małżeńskie z członkami arystokracji europejskiej.

Dzieci, urodzone w Stanach Zjednoczonych, są jure soli obywatelami * amerykańskimi bez względu na statut obywatelski rodziców, lecz po dojściu do pełnoletności mogą zdeklarować inną przynależność państwową. Również dzieci, urodzone zagranicą, których rodzice w czasie urodzin byli obywatelami amerykańskimi, nabywają obywatelstwo amerykańskie. Prawa jednak obywatelskie nie przechodzą na dziecko, jeżeli rodzice po urodzeniu dziecka nie zamieszkali z niem przed pełnoletnością w Stanach Zjednoczonych. Dzieci, urodzone zagranicą z obcokrajowców, nabywają automatycznie obywatelstwo amerykańskie w czasie swej nieletności z chwilą uzyskania obywątelstwa przez ojca i zamieszkanie w Stanach Zjednoczonych. W razie stałego pobytu zagranicą mogą korzystać z tego tytułu obywatelskiego, jeżeli po dojściu do lat 18 zgłoszą w konsulacie amerykańskim zamiar powrotu do Stanów Zjednoczonych i wolę zachowania swego obywatelstwa, a po dojściu do pełnoletności złożą przysięgę na wierność Stanom Zjednoczonym. Nowy projekt prawa, będący dalszym ciągiem wyżej umówionego Cable Act, proponuje rozciągnięcie przywileju obywatelstwa amerykańskiego zgodnie z obowiązującą emancypacją obywatelską kobiet również na dzieci, urodzone zagranicą z obywatelek amerykańskich, pod warunkami, obowiązującemi ojców. Według projektowanego zatem prawa dziecko, urodzone zagranicą, byłoby uważane za obywatela amerykańskiego, gdyby jedno z rodziców — ojciec lub matka — było obywatelem amerykańskim w chwili urodzenia się dziecka. Dla zachowania jednak praw obywatelskich, w razie pobytu zagranicą, dziecko byłoby obowiązane po ukończeniu 18 roku życia zgłosić się do konsula amerykańskiego i oświadczyć wolę pozostania obywatelem amerykańskim i zamieszkania w Stanach Zjednoczonych, a po ukończeniu 21 roku życia złożyć przysięgę wierności Stanom Zjednoczonym. Obywatel Stanów Zjednoczonych traci prawo obywatelstwa, jeżeli naturalizuje się w obcem państwie lub złoży mu przy-sięgę wierności. Poza tym ogólnym rygorem obywatel naturalizowany traci obywatelstwo, jeżeli uzyskał je nielegalnie lub na dłuższy czas wyjechał ze Stanów Zjednoczonych. W ostatnim wypadku prawo naturalizacyjne orzeka utratę obywatelstwa, jeżeli cudzoziemiec, naturalizowany w Stanach Zjednoczonych, w ciągu pięciu lat od chwili otrzymania drugich papierów opuści swój domicyl w Stanach Zjednoczonych i zamieszka przez dwa lata w kraju ojczystym lub przez pięć lat w innym obcym kraju, o ile nie przedłoży dokumentów, które domniemanie o zaniechaniu domicylu w Stanach Zjednoczonych usuwają.

Ustawodawstwo amerykańskie i jego projekty jednostronnie zatem regulują sprawę obywatelstwa i wchodzą w liczne konflikty z ustawodawstwem innych państw, a w szczególności Państwa Polskiego. Ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego*) wyklucza przedewszystkiem podwójne obywatelstwo, orzekając w art. 1, że „obywatel polski nie może być równocześnie obywatelem innego państwa“. W konflikt z ustawodawstwem amerykańskiem wchodzi ustawodawstwo polskie kilkakrotnie słabiej w zakresie ogólnej natu-ralizacji i obywatelstwa mężatek, silniej natomiast na punkcie obywatelstwa dzieci. Ustawodawstwo polskie utratę obywatelstwa polskiego łączy według art. 11 z nabyciem obcego obywatelstwa lub przyjęciem bez zgody rządu polskiego urzędu publicznego albo z wstąpieniem do służby wojskowej w obcem państwie. Z tą swobodą naturalizacji w obcem państwie ustawodawstwo wiąże jedno ograniczenie, zgodnie z osnową wspomnianego artykułu ustawy, że „osoby, obowiązane do czynnej służby wojskowej, nabyć mogą obywatelstwo obce nie inaczej jak po wyjednianiu na to zezwolenia od Ministerstwa

1) Z dnia 20 stycznia 1920 r. Nr. 44. Dz. Ust.

Spraw Wojskowych, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestaną być uważane za obywateli polskich“. Statut obywatelski żony w obu ustawodawstwach nie stwarza szerokiego pola do konfliktu. Zasadniczo ustawodawstwo polskie nie przewiduje utraty obywatelstwa przez zamążpójście za cudzoziemca, zaczem obywatelka polska traci obywatelstwo tylko wtedy, jeżeli według ustawodawstwa męża nabywa przez zamążpójście obywatelstwo obce. Ponieważ według ustawodawstwa amerykańskiego zamążpójście nie jest uważane za tytuł nabycia nowej przynależności państwowej, lecz za ułatwienie naturalizacji, zatem obywatelka polska zachowuje obywatelstwo aż do chwili uzyskania obywatelstwa amerykańskiego zgodnie z wymogami Cable Act Natomiast ustawodawstwo polskie przewiduje nabycie obywatelstwa polskiego przez zamążpójście, zaczem Amerykanka, która poślubiła obywatela polskiego, automatycznie nabywa z jednej strony obywatelstwo polskie, a z drugiej strony zachowuje obywatelstwo amerykańskie, stwarzając klasyczny przykład podwójnego obywatestwa, nieznanego ustawodawstwu polskiemu. Wyłania się zatem głównie w dziedzinie opieki nad dziećmi i praw spadkowych konflikt, który otwiera poważne praktyczne trudności dla międzynarodowego prawa prywatnego.

wraz z

Zdecydowany konflikt między obu ustawodawstwami zachodzi w kwestji obywatelstwa dzieci. Kolidują dwa systemy: ojczysty i ziemi, z których pierwszy, polski, reklamuje dziecko z tytułu obywatelstwa ojca, a drugi, amerykański, z tytułu urodzenia na ziemi amerykańskiej. Jest to doniosły konflikt, raczej teoretyczny aniżeli praktyczny, biorąc pod uwagę, że w pięcioleciu powojennej ery wróciło do Polski 32.561 osób, przeważnie dzieci, urodzonych w Ameryce. Narówni z innemi państwami musi Polska ten poważny zastęp osób w ich i własnym interesie traktować jako obywateli, a nie — zwłaszcza na polu świadczeń wojskowych — jako cudzoziemców; przemawiają za tęm, poza tytułem silniejszego prawa ojczystego, wymogi porządku publicznego. Na to stanowisko, jak długo dane osoby pozostają w granicach Państwa Polskiego, nie może wpływać zgodność obu ustawodawstw, że dzieci po ukończeniu 21 roku życia uzyskują pełnoletność, a z nią i prawo wyboru pożądanego obywatelstwa. Tak samo konflikt, mogący się wyłonić z chwilą przejścia projektowanego prawa, że dzieci Amerykanek bez względu na wolę ojca, a zgodnie z wolą matki i swą własną, po dojściu do 18 lat będą mogły deklarować przynależność do gwiaździstej republiki — może być aktualny poza granicami państwa. W tej kolizji pewną klapę bezpieczeństwa, zgodną z niewolą i rozproszeniem narodu polskiego, stanowi art. 3 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, orzekający, że „obywatele państw innych pochodzenia polskiego oraz ich potomkowie uznani będą za obywateli Państwa Polskiego, skoro po powrocie do Polskiego Państwa w urzędzie administracyjnym miejsca swego zamieszkania złożą dowody pochodzenia polskiego oświadczeniem, że chcą być obywatelami polskimi i zrzekają się obywatelstwa innego państwa“. Postanowienia tego artykułu ułatwiają zatem odzyskanie obywatelstwa polskiego poza liczne mi rygorami, związanemi ustawowo z nadaniem obywatelstwa polskiego.

Nawiązując do treści poprzednich rozdziałów, należy podkreślić, że jak w życiu ekonomicznem i społecznem, tak samo i w ustawodawstwie amerykań-skiem ujawnia się silna tendencja, aby przybyszów różnemi korzyściami skłaniać do przyjmowania obywatelstwa. Zgodnie z pojęciem przybysza jako przyszłego obywatela, Stany Zjednoczone—zwłaszcza w ustawodastwie powo-jennem — zwracają szczególną troskę, aby cudzoziemca zachęcić, przygotować i włączyć w poczet obywateli. W tej trosce grają rolę zachęty moralnej i ma-terjalnej natury i spotykają się z pełnym sukcesem, widocznym we współ-

24

Wychodźtwo polskie.

ft

konstytucji. W każdym razie

em

czesnej masowej naturalizacji cudzoziemców. To powodzenie nie zadowala zwolenników forsownej amerykanizacji, ponieważ wyłaniają się liczne projekty rejestracji cudzoziemców i roztoczenia nad nimi osobnej kontroli rządowej, zmierzającej do przymusowej prawie naturalizacji. Projekty te ze względu na atmosferę niechętną cudzoziemcom mają widoki przyjęcia przez sfery prawodawcze i mogą pogorszyć położenie cudzoziemców, o ile Sąd Najwyższy uzna je za zgodne z duch projekty te jako symbol czasu wymagają pewnej uwagi. W ogólnym zarysie przewidują one rejestrację emigrantów u konsula amerykańskiego przed wyjazdem do Ameryki, — w formie wypełnienia kwestjonarjusza, opatrzonego w fotografję, na podstawie którego emigrant otrzyma certyfikat konsularny dla ewidencji władz immigracyjnych. Po przyjeżdzie do Ameryki cudzoziemiec w ciągu 30 dni od chwili przybycia będzie obowiązany, legitymując się certyfikatem konsularnym, zgłosić się do rejestracji u superintendenta szkół publicznych, który odbierze szczegółowe informacje, dotyczące jego osoby oraz rodziny. Cudzoziemiec otrzyma kartę rejestracyjną i swą rejestrację odnawiać będzie każdego roku, płacąc podatek w wysokości 5—25 doi. na koszty utrzymania szkół obywatelskich. Rejestracja i opłata podatku obowiązywać będzie do chwili uzyskania obywatelstwa.

Równocześnie władze szkolne, mając w ewidencji wszystkich cudzoziemców, będą mogły urządzać powszechne kursy obywatelskie i dokładnie przygotować aplikantów do czynności obywatelskich. W parze z temi projektami idą wnioski, dotyczące reformy prawa naturalizacyjnego oraz kreowania Urzędu Obywatelskiego w miejsce dotychczasowego Biura Naturalizacyjnego. Wymogi przy naturalizacji zostają zaostrzone przez rygor znajomości języka angielskiego w słowie i piśmie oraz przez stosunkowo wysokie opłaty za papiery naturalizacyjne, a ułatwione przez zaniechanie współudziału dwóch świadków. Niektóre projekty przewidują pewne materjalne wzgl. humanitarne korzyści na rzecz wdów i sierót po przybyszach oraz roztoczenie opieki konsularnej nad deklarantami, t. j. osobami, posiadającemi pierwsze papiery obywatelskie. Poza pozornemi korzyściami natury materjalnej i ułatwieniami natury formalnej, zasadniczą ideą tych naturalizacyjnych projektów jest roztoczenie ścisłej kontroli nad cudzoziemcami, celem przynaglania i lepszego przygotowania ich do obywatelstwa. Rejestracja — zdaniem jej zwolenników — przy braku systemu meldunkowego w Ameryce pozwoli dalej na ujęcie cudzoziemców w ramy ewidencji policyjnej i ułatwi wykrycie i pozbycie się drogą deportacji różnych niepożądanych elementów, głównie anarchistów i przemytników, którzy z pominięciem praw immigracyjnych dostali się do Ameryki. Słusznie spotykają się te projekty z licznemi zarzutami, że spychają zgóry wszystkich cudzoziemców do kategorji osób podejrzanych i obowiązanych do meldowania się, że ułatwiają system policyjny, korupcję, praktykę „czarnych list“, że składają na barki przybyszów, w pierwszych latach z reguły wyzyskiwanych, za duży ciężar kosztów własnej amerykanizacji i przymusem raczej wrogo ich usposabiają do miejscowych instytucyj. Przyszłość okaże, czy projekty te doczekają się godności ustawy, zasługują jednak na kronikarską wzmiankę jako znamienne dla przypuszczalnego statutu cudzoziemców w Ameryce.

Zgodnie zatem z zasadniczym kanonem, że pomoc i opieka służby konsularnej obraca się w ramach praw i zwyczajów państwa, w którem urzęduj, polska służba konsularna w Ameryce stosuje się ściśle do swej lokalnej kompetencji. Prawa i prerogatywy konsulów regulują: prawo międzynarodowe, konwencje konsularne i zasada wzajemności. Każdemu państwu przysługuje prawo i zadanie roztoczenia opieki nad swymi obywatelami, znajdującymi się

poza jego granicami. Węzeł, istniejący między państwem a jego obywatelem, przez wyjazd zagranicę nie zostaje zerwany, lecz ze względów raczej praktycz-ności państwo przenosi część prerogatyw nad swymi obywatelami na rząd kraju zamieszkania. Z drugiej strony wobec pełnej jurysdykcji, jaka przysługuje państwu w granicach własnego terytorjum, cudzoziemcy są obowiązani do ścisłego przestrzegania jego przepisów natury prawnej i administracyjnej. Cudzoziemiec jest zatem przedmiotem opieki i kontroli dwu państw: ojczystego i zamieszkania, z których każde wymaga wzajemnej koncesji. Te wzajemne koncesje regulują zwykle konwencje konsularne, które określają prawa, przywileje i prerogatywy służby konsularnej w zakresie opieki nad obywatelami, zamieszkałymi w krajach kontrahentów. Zgodnie z duchem współczesnych konwencyj służba konsularna nietylko służy interesom swego państwa i jego obywateli, lecz również świadczy cenne usługi władzom kraju urzędowania.

Stanowisko konsulów polskich w Ameryce i amerykańskich w Polsce dla braku konwencji konsularnej dotychczas jest oparte na prawie między-narodowem i na zasadzie wzajemności. Projekt konwencji konsularnej między Polską a Ameryką znajduje się w toku pertraktacyj i w razie przyjęcia przez obie strony opieka i pomoc konsularna uzyska wzajemną silniejszą podstawę prawną. Z postanowień projektu poza zwycza-jowemi normami, dotyczącemi nominacji, przywilejów osobistych, lokalu urzędowego oraz formalnej aprobaty (exequatur) na szczególną uwagę zasługuje wzajemna administracyjna kompetencja służby konsularnej. Według art. 13 wspomnianego projektu „konsulowie generalni, konsulowie, wicekonsulowie i agenci konsularni mają prawo w granicach swej kompetencji bronić praw i interesów obywateli swych krajów, w szczególności zaś ochraniać i popierać ich handel i żeglugę. W tym celu mogą zwracać się do władz administracyjnych lub sądowych państw, w których urzędują (związkowych, stanowych i innych), z żądaniem informacyj, z podaniami, z przedstawieniami, jak również z reklamacjami z powodu pogwałcenia zwyczajów prawa międzynarodowego lub postanowień traktatów albo konwencyj, zawartych między obydwoma państwami, stosując się przytem do miejscowych praw i zwyczajów. W razie nieuwzględnienia ich reklamacji przez władze miejscowe mogą też, w braku przedstawicielstwa dyplomatycznego, zwracać się bezpośrednio do urzędów centralnych krajów, w których rezydują.“ Projekt zawiera dalej doniosłe postanowienia, dotyczące funkcyj w dziedzinie praw majątkowych, a zwłaszcza ważne prerogatywy w sprawie oficjalnego zastępstwa nieobecnych spadkobierców, o czem obszerniej będzie mowa w rozdziale następnym.

Do chwili zawarcia konwencji kompetencja służby konsularnej w obu krajach opiera się zatem na prawach i zwyczajach międzynarodowych¹), a w razie wątpliwości na zasadzie wzajemności zgodnie z ordynacjami kon-sularnemi obu państw. Każde państwo w drodze ustawodawczej wydaje dla swej służby konsularnej ordynację, która określa zakres działania, prawa i obowiązki konsulów“ ). Dalszem źródłem kompentencji konsularnej są instrukcje i regulaminy ogólne oraz szczegółowe polecenia, wydane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych w drodze administracyjnej⁶ 7 8). Kompetencję zatem polskiej służby konsularnej w Ameryce regulują narazie prawa i zwyczaje

międzynarodowe oraz ordynacja konsularna, ogólnie zlecająca stosowanie się do praw i zwyczajów miejscowych, a wewnętrzny administracyjny zakres działania instrukcje, regulaminy i rozporządzenia Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W ramach powyższej kompetencji polska służba konsularna w Ameryce roztacza opiekę nad obywatelami Rzeczypospolitej.

Działalność zawodową konsulatów podzielić można na cztery zasadnicze grupy: na sprawy administracyjne i handlowe oraz obowiązki pomocy prawnej i opieki konsularnej. Zakres czynności administracyjnych służby konsularnej jest zbyt szeroki i fachowy, aby interesował szersze społeczeństwo. Powtórzyć należy, że służba konsularna stanęła przed ciężkiemi zadaniami, wywołanemi przerwą wojenną, a rozmiar jej pracy administracyjnej w ciągu początkowych pięciu lat ilustrują cyfry: przeszło 100 tysięcy wydanych paszportów, 150 tysięcy legalizacyj, przeważnie deklaracyj na sprowadzenie rodzin {affidavits), oraz 17 miljonów dolarów, przesłanych przez biura przekazowe do Pocztowej Kasy Oszczędności. Dział administracyjny służby konsularnej poważnie utrudnia brak matrykuły, t. j. rejestru obywateli polskich, a próby, podjęte w tym kierunku, spotkały się z nikłym rezultatem. Wobec masowej naturalizacji i współżycia obywateli polskich i amerykańskich, ewidencja obywateli polskich jest trudna do przeprowadzenia i stąd brak materjału statystycznego, dotyczącego przejawów życia wychodżtwa polskiego, służbie konsularnej dotkliwie odczuwać się daje¹). Sytuację pogarsza brak systemu meldunkowego w Stanach Zjednoczonych, wskutek czego liczne czynności administracyjne, jak poszukiwania zaginionych, doręczenia sądowe, policja paszportowa, wojskowa i t. p., natrafiają na poważne trudności. Służba konsularna na polu handlowem dla przyczyn ekonomicznej natury nie rozwinęła się we właściwym kierunku. Objęła dział informacyjno-sprawozdawczy, administrację pożyczek państwowych, sprawy celne, sprzedaż waluty polskiej i t. p. jako funkcje raczej dorywcze i pionierskie dla przyszłych normalnych stosunków handlowych i nawigacyjnych między Polską a Ameryką. Dotychczasowe próby i horoskopy na przyszłość co do rozwoju gospodarczych stosunków między obydwoma krajami omówione zostaną w końcowym rozdziale i w nim ten dział służby konsularnej znajdzie skromne uwzględnienie. Doniosłą sferą służby konsularnej jest pomoc prawna w sprawach majątkowych, zwłaszcza przy rewindykacji spadków i odszkodowań. Ze względu na chwiejność amerykańskiej procedury, trwałą aktualność i zainteresowanie w tym kierunku sądownictwa, palestry i notarjatu w Polsce, ta dziedzina służby konsularnej omówiona zostanie wyłącznie w rozdziale następnym. Przechodząc do działu właściwej opieki konsularnej, podkreślić należy, że jest to sfera działalności, ictóra na gruncie amerykańskim wymaga dużych zasobów taktu i orjentacji, aby ją utrzymać zwłaszcza wobec braku konwencji konsularnej w ramach praw, zwyczajów i nastrojów amerykańskich. Władze amerykańskie z pewną niechęcią, a nawet podejrzliwością, traktują szerszą aktywność zagranicznych reprezentacyj, o ile ona przekracza sferę kompetencji na naturalizowanych obywateli amerykańskich ⁹ 10). Po wtóre jawią się projekty, aby deklarantów, t. j. posiadaczy pierwszych papierów obywatelskich, poza uprzywilejowaniem wewnątrz kraju otoczyć zagranicą opieką konsularną, stwarzając z nich rodzaj pół-obywateli amerykańskich. Do chwili zrealizowania tych mało żywotnych projektów zachowują deklaranci na mocy dotychczasowego ustawodawstwa amerykańskiego i prawa międzynarodowego dawną przynależność państwową, a projekty są raczej wyrazem agresywnych aspiracyj w atrybucje innych państw. Wreszcie dominuje stare pojęcie traktowania przybyszów jako przyszłych obywateli, co razem stwarzą atmosferę pewnej konkurencji administracyjnej. Opieka konsularna musi się liczyć z tą sytuacją, skompilikowaną jeszcze pomieszaniem obywatelstwa przy dawnem współżyciu.

Współpraca placówek w życiu wychodźtwa ogranicza się zatem do obywateli polskich i polega głównie na inicjatywie samego wychodźtwa. Udział konsulatów w obchodach narodowych, w zbiórkach pieniędzy na cele oświatowe i dobroczynne w Polsce, w akcjach społecznych i t. p. płynie z inicjatywy organizatorów i jej służba konsularna śpieszy z chętną pomocą, o ile wymogi oszczędności skarbowych na to pozwalają. Wobec zrujnowania sentymentu wychodźtwa do kraju ojczystego łączy się doniosły obowiązek do zadań służby zagranicznej, aby służyć swym obywatelom bezstronnemi informacjami o stosunkach politycznych, gospodarczych, społecznych i oświatowych w Polsce. Najszerszy kontakt z wychodźtwem — poza naturalnemi względami służby narodowej — leży również w administracyjnym interesie konsulatów. Powołane do obrony interesów obywateli polskich placówki konsularne zadanie to godnie i sprawnie mogą spełniać, o ile cieszyć się będą pełnem zaufaniem i poparciem wychodźtwa. Trzy zwłaszcza czynniki wśród polskiego wychodźtwa na powodzenie służby konsularnej mają doniosłe znaczenie, a mianowicie duchowieństwo, prasa i organizacje asekuracyjne. Duchowieństwo, które w historji i losach wychodźtwa odgrywało i odgrywa rolę przodującą, przychylnym stosunkiem do służby konsularnej ułatwia jej liczne zadania — głównie w sprawach postępowania spadkowego i aktach stanu cywilnego. Proboszczowie w swej administracji parafjalnej prowadzą księgi stanu cywilnego, a więc chrztów, ślubów i pogrzebów, których wyciągi mają moc dokumentów publicznych. Statystyka parafjalna przy braku matrykuły konsularnej i wybitnej organizacji kościelnej wychodźtwa stanowi doniosłe źródło informacyjne, zwykle przychylne zapytaniom placówek konsularnych. Wobec rozproszenia i migracji .wychodźtwa, braku systemu meldunkowego w Ameryce, małej orjentacji emigrantów i ich krewnych w Polsce, współpraca duchowieństwa z placówkami konsularnemi posiada dla licznych trosk i kłopotów obywateli polskich po obu stronach oceanu szczególnie doniosłe znaczenie. Kontakt i współpracę służby konsularnej z wychodźtwem ułatwia życzliwie prasa polska. Lojalnie uznając bezstronne stanowisko konsulatów, prasa polska chętnie otwiera swe łamy dziennikarskie dla komunikatów urzędowych, ostrzega wychodźtwo przed rozmaitemi kategorjami wyzysku i nadużyć oraz wpaja zaufanie do administracji polskiej, stojąc na straży jej godności i powagi. Ze strony organizacyj asekuracyjnych spotyka placówki konsularne ochotna pomoc przy rewindykacji ubezpieczeń zmarłych obywateli polskich na rzecz spadkobierców zamieszkałych w Polsce. Słowem współpraca placówek konsularnych z wychodźtwem owiana jest duchem zaufania, który w praktyce przynosi pomyślne rezultaty dla szarej masy wychodźtwa i rodzin, pozostałych w Polsce. Służba konsularna ma sposobność wglądnąć w dolę i niedolę wychodźcy na podstawie osobistego kontaktu i korespondencji, widzi różne dolegliwości, straty materjalne. i moralne, którym tylko rozumna i wolna od uprzedzeń współpraca może przeciwdziałać.

W kontakcie z władzami amerykańskiemi administracyjna opieka konsularna wymaga głębokiego doświadczenia, aby korespondencję i osobiste interwencje oprzeć na rzeczowej i trafnej argumentacji. Podkreślić należy, że władze amerykańskie, owiane duchem służby obywatelskiej i zmysłem praktyczności, panującym w całym kraju, chętnie służą uprzejmą pomocą oraz uwzględniają życzenia władz polskich. W styczności ze sferami amerykańskiemi zasadniczą

podstawą współpracy jest proste i jasne postawienie życzenia oraz uczciwe wywiązanie się z przyjętych zobowiązań (fair play), co budzi zaufanie i ułatwia bez zbytniej formalistyki załatwianie spraw.

Stosownie do stadjów ruchu wychodźczego można administracyjną opiekę konsularną podzielić na trzy fazy, a mianowicie: na opiekę nad immigracją, wychodźtwem osiadłem i reemigracją. Opieka nad immigracją należy głównie do placówki konsularnej w N. Jorku, ze względu na położenie stacyj immigracyjnych Ellis Island, Bostonu, Filadelfji i innych w jej okręgu. Wobec traktowania przez władze amerykańskie kontroli immigracyjnej jako sprawy wewnętrznej interwencja placówki ogranicza się do spraw, w których przybysz wzgl. jego krewni, zamieszkali w Ameryce, żądają tej pomocy. Interwencja dotyczy pomocy w skomunikowaniu przybysza z krewnymi, porady udzielonej krewnym o wymogach praw immigracyjnych, wzgl. relacjonowaniu sprawy Poselstwii Polskiemu w Waszyngtonie w razie, gdy kwestja dopuszczenia przybysza jest przedmiotem decyzji wyższych władz immigracyjnych. Zadanie administracyjne opieki nad wychodźcą na stacjach immigracyjnych dzieli konsulat z organizacjami społecznemi, z któremi — podobnie jak z władzami immigracyjnemi — stosunki placówki konsularnej są poprawne i na zaufaniu oparte. Wobec ograniczeń immigracyjnych ten dział opieki konsularnej dotyczy głównie czynności informacyjnych, w skromniejszym rozmiarze interwencji na stacji immigracyjnej, a w sporadycznych wypadkSch pomocy po wylądowaniu, ponieważ jej zazwyczaj dostarczają krewni.

Poważną dziedzinę stanowi opieka nad wychodźtwem osiadłem, biorąc pod uwagę niedoświadczenie przybyszów i grasowanie nadużyć zwłaszcza w dobie, rozpoczynającej erę pokojową. W gorączkowej atmosferze powrotu do Polski, wysyłki pieniędzy, paczek, rozsprzedaży akcyj wyszły najaw liczne i skomplikowane nadużycia, na które recepty trudno było znaleźć. Te transakcje dokonywują się przez instytucje, podlegające ustawodawstwu amerykańskiemu, więc zabiegi placówek konsularnych szukają pomocy władz i sądów amerykańskich. Wobec decentralizacji ustawodawczej, konkurencji praw federalnych, stanowych wzgl. ordynansów miejskich, wobec rygorów procedury i małej orjentacji pokrzywdzonych, ta sfera opieki konsularnej wymaga dużego doświadczenia i obywatelskiego ducha. Zwłaszcza pierwszy i ze względu na położenie najwięcej zainteresowany w tych sprawach konsulat w Nowym Jorku, mimo licznych wysiłków i sukcesów, nie był początkowo w możności zaradzić wielü stratom materjalnym. Najwięcej pomocne okazują się prawa federalne, ponieważ egzekucja jest szybka i surowa, lecz praw tych jest stosunkowo mało. Z pośród nich dla celów opieki konsularnej szczególnie korzystnem jest tzw. „prawo pocztowe“ o nadużywaniu poczty dla celów występnych (mail fraud) i jego rygorów „łapichłopstwo“ troskliwie stara się unikać. W kontakcie ze stanowemi władzami sądowemi i admi-nistracyjnemi spotykają się placówki konsularne z uprzejmą pomocą, o ile techniczne względy procedury, nieobecność świadków, wyjazd winowajcy do innego stanu lub zagranicę przeprowadzeniu dochodzeń nie staną na przeszkodzie. Obecnie sytuacja po okresie różnych gorączek uległa stanowczej poprawie wskutek smutnego doświadczenia poszkodowanych, uzupełnienia niektórych luk w ustawodawstwach stanowych oraz nabytej sprawności placówek konsularnych.

Reemigracja przestała być zjawiskiem żywiołowem, a stąd i opieka konsularna jest w możności ująć obecnie ten ruch w ramy troskliwej pomocy. Kiedy tysiące reemigrantów przesuwało się w drodze powrotnej, placówki konsularne, a zwłaszcza Nowy Jork, formalnie zasypane były różnemi zażaleniami na nadużycia przy sprzedaży kart okrętowych, wymianie pieniędzy, po-

bycie w domach noclegowych, przewozie bagażu i innych troskach z wyjazdem złączonych. Doraźna pomoc, ogólne wskazówki i porady, pisemne informacje, osobista interwencja personelu konsularnego na etapach podróży i przy odjeździe okrętów oraz kontrola pomieszczeń okrętowych naprawiała krzywdy i ułatwiała wyjazd. Z chwilą redukcji reemigracji, gdy w miejsce tysięcy wyjeżdżają do Polski setki i dziesiątki wychodźców, opieka stawała się coraz więcej skuteczna i obecnie weszła na tory normalnej pomocy.

Ramy niniejszej pracy nie pozwalają na szerszą ze stanowiska administracyjnego analizę służby konsularnej z wyjątkiem działu prawnego, który znajdzie dokładniejsze omówienie ze względów praktyczności. Z pełną jednak objektywnością o polskiej służbie konsularnej w Ameryce — a zwłaszcza o niektórych jej placówkach — można wyrazić opinję, że obywatelską troską o dobro wychodźców i własną godność, uprzejnem traktowaniem polskich i amerykańskich klientów, abstynencją od sporów politycznych i poprawnym stosunkiem do władz amerykańskich mimo swojej krótkiej praktyki potrafiły wyrobić sobie stanowisko (standing) równe placówkom państw, mających długą tradycję konsularną za sobą.

ROZDZIAŁ XX.

¹

Wśród tych listów niejedne wprost zdumiewały patrjotyzmem, ofiarnością, szczerością, a nieraz i bezradnością, szukającą pomocy konsula w sprawach czysto rodzinnych, a nawet... małżeńskich. Charakterystycznym był dość często powtarzający się refren w listach do konsulatu: „Ojcze i opiekunie nas biednych, wyzyskiwanych tu na obczyźnie“.

²

Taka jest nazwa kraju według konstytucji, uchwalonej w r. 1787, a ratyfikowanej

³

Konstytucja poczyna się od słów „My, lud Stanów Zjednoczonych, ustanawiamy i ogłaszamy konstytucję“...

⁴

   Biuro Naturalizacyjne przy Departamencie Pracy prowadzi egzaminację i ewidencję aplikantów o obywatelstwo i na tem jego administracyjna działalność, dotycząca cudzoziemców, zasadniczo się kończy. Natomiast występuje w roli czynnika doradczego dla władz szkolnych, prowadzących kursy obywatelskie, przez wydawanie federalnych podręczników i instrukcyj dla sił nauczycielskich, słowem zajmuje to samo stanowisko, co Biuro Edukacyjne wobec prac organów stanowych i miejskich. Większe zainteresowanie w położeniu cudzoziemców okazują nieliczne stany, jak np. stan Nowy Jork, który przy swym Departamencie Pracy posiada osobny wydział dla cudzoziemców {Division of Aliens).

⁵

   Opinje sędziów są dość rozbieżne ; np. niektórzy sędziowie odmawiają obywatelstwa,

⁶

   Wprawdzie państwa zaborcze zawarły konwencje konsularne z Ameryką, lecz te z chwilą powstania Rzeczypospolitej straciły prawną i faktyczną wartość.

⁷

   Dotychczas w polskiej służbie konsularnej obowiązuje prowizoryczna ordynacja konsularna do chwili uchwalenia przez sejm gotowego projektu.

⁸

   O zakresie kompetencji konsularnej w pewnem państwie decyduje Katern poza prawem międzynarodowem najpierw konwencja konsularna, a w jej braku własna ordynacja konsularna i szczegółowe rozporządzenia Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

24*

⁹

   Rejestrację swych obywateli zarządziła Litwa z dniem 1 stycznia 1923 r., uzależniając od wpisu zachowanie obywatelstwa litewskiego.

¹⁰

   Na tem tle wyłonił się po wojnie konfikt między Departamentem Stanu a ambasadorem Włoch z powodu rzekomego organizowania obywateli amerykańskich włoskiego pochodzenia dla celów politycznych, zakończony odwołaniem ambasadora.

Opieka prawna.

Źródła prawa amerykańskiego. — Notarjat. — Porady prawne. — Sprawy familijne. — Wykonywanie zleceń sądów Rzeczypospolitęj. — Kompetencja konsulatów w przewodzie spadkowym. — Doradcy prawni. — Amerykańskie prawo i procedura spadkowa. — Pełnomocnictwa i realizacja spadku. — Ubezpieczenia normalne. — Odszkodowania robotnicze. — Komisje kompensacyjne. — Rewindykacja odszkodowań. — Sekwestr rządowy. — Ubezpieczenia wojenne. — Uwagi ogólne.

Działalność placówek konsularnych w dziedzinie pomocy prawnej jest wielostronna: od pouczeń, porad i innych usług informacyjnych począwszy do skomplikowanej często likwidacji spadków i odszkodowań. Biorąc pod uwagę dotychczasowy partykularyzm ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej oraz Stanów Zjednoczonych, ten dział służby konsularnej wymaga dużej rutyny i fachowego doświadczenia, aby ochronę i administrację interesów obywateli polskich umiejętnie sprawować. Na tle żywego kontaktu licznego wychodźtwa z krajem ojczystym pod adresem służby konsularnej wysuwa się potrzeba dokładnej znajomości czterech systemów prawnych, w spadku po zaborcach otrzymanych i nowego ustawodawstwa oraz zarządzeń administracyjnych Rzeczypospolitej. — Przy załatwianiu tych licznych stosunków prawnych samodzielnie są czynne lub ze służbą konsularną współdziałają sądy, administracja, palestra i notarjat polski, zaczem ten dział służby konsularnej, z konieczności skąpo wyczerpany, znajdzie u tych czynników pewne zainteresowanie. Z drugiej strony partykularyzm ustawodawczy i administracyjny Stanów Zjednoczonych, omówiony w poprzednim rozdziale, zadanie konsulów ochrony interesów obywateli polskich zgodnie z miejscowemi ustawami i zwyczajami poważnie utrudnia wzgl. pomoc doradców prawnych czyni niezbędną.

Zgodnie z historją Stanów Zjednoczonych zasadniczym źródłem prywatnego prawa amerykańskiego jest angielskie prawo zwyczajowe (icommon law), przewiezione i zczasem zmodyfikowane przez osadników. Natomiast w dziedzinie prawa publicznego źródłem prawa były t. zw. grants, t. j. dokumenty, wydawane osadnikom przez królów angielskich przy wsiadaniu na okręty, upoważniające do zajęcia oznaczonej ziemi, oraz t. zw. charters, t. j. przywileje, zatwierdzające swobody, obowiązujące w kraju ojczystym, i organizację nowej kolonji. W tym systemie prawa zwyczajowego i publicznego współzawodniczą dalej źródła hiszpańskie, holenderskie i francuskie z dominującym stale wpływem prawa angielskiego. W miarę organizowania się władzy stanowej, a wreszcie związku federalnego, obok prawa zwyczajowego {common law) wyłania się nowe źródło : prawa, przez czynniki

ustawodawcze uchwalonego (statute lani). Na podłożu zatem prawa zwyczajowego dotychczas wyrasta nowy system prawny w miarę ujmowania w ramy ustawy stosunków coraz więcej skomplikowanego nowoczesnego życia. Mimo nawskroś nowożytnego społeczeństwa, w dziedzinie prawa, podobnie jak w Anglji, tradycja i konserwatyzm gra rolę doniosłą, a stąd większość stosunków prawnych jest regulowana jeszcze postanowieniami prawa zwyczajowego.

Unja amerykańska dzieli się pod względem legislacyjnym na stany, które mają ustawodawstwo skodyfikowane w tern znaczeniu, że postanowienia prawa zwyczajowego — w całości lub zmodyfikowane — zostały ujęte w kodeksy, odtąd uzupełniane ustawami, uchwalonemi przez legislatury stanowe, oraz na stany, w których prawo zwyczajowe nie ujęte w kodeksy zachowało moc obowiązującą, dzięki ujęciu go przez prywatnych autorów w zbiory, t. zw. commentaries. Zbiory cieszą się dużym autorytetem, jako próby skodyfiko-wąnia wzgl. systematycznego ujęcia praw poszczególnych stanów, a ich niedomagania wzgl. przestarzałość w zmienionych warunkach społecznych poza legislaturą stanową uzupełnia jeszcze judykatura sądowa, wysoko poważana i w praktyce przestrzegana. Obok prawa zwyczajowego, o skończonej już roli, wyrasta w poszczególnych stanach coraz obszerniejszy zbiór ustaw, uchwalonych przez legislatury stanowe, które usuwają lub uzupełniają przestarzałe normy zwyczajowe. Wreszcie kongres jako władza ustawodawcza całej Unji podciąga niektóre stosunki życiowe pod rygory ustaw federalnych, stwarzając nowy, coraz rozleglejszy system prawny, którego egzekutywa należy wyłącznie do sądów federalnych. Mimo straży nad wymiarem sprawiedliwości Departamentu Sprawiedliwości i Najwyższych Sądów (federalnego i stanowych) panuje w prawie amerykańskiem — wobec jego licznych źródeł — dość widoczna chwiejność, równoważona wysoką powagą i władzą stanu sędziowskiego. Trudność orjentacji w labiryncie ustawodawczym wymaga specjalizacji w poszczególnych stanach i działach prawa, zaczem palestra jednego stanu niezawsze może służyć poradą w ustawodawstwie stanu sąsiedniego. Działalność zatem placówek konsularnych, których kompetencja rozciąga się na kilka lub kilkanaście stanów, zwłaszcza w dziedzinie rewindykacji spadków i odszkodowań podlega zmiennej ustawie i procedurze, wobec czego w ni-niejsźej pracy znajdą uwzględnienie tylko ogólne zasady pomocy prawnej, a zwłaszcza te, które wymagają większego współudziału władz polskich wzgl. żywiej interesują społeczeństwo polskie.

Dziedzinę pomocy prawnej należy podzielić dla więcej treściwego ujęcia na kilka działów, przechodząc od ogólnych porad prawnych do więcej fachowych czynności. Znaczny procent wychodźtwa opuszczał drobne lub skarlałe gospodarstwa rolne, zwłaszcza Małopolski i Królestwa oraz Litwy, skrępowanej nadto carskiemi zakazami, dotyczącemi polskiego zakupna ziemi. Opuszczając zagon ojczysty, który nie mógł ich wyżywić, wychodźcy pozostawiali swe nieruchomości na opiece krewnych, współwłaścicieli lub współspad-kobierców albo wydzierżawiali je sąsiadom. Gdy w Ameryce stosunki zarobkowe są pomyślne, wychodźcy mało dbają o ustalenie swych praw wzgl. mało się troszczą o los pozostawionej ziemi. W chwili jednak bezrobocia, gdy wyłania się kwestja jutra, budzi się silniejsze zainteresowanie opuszczonym zagonem, co placówki konsularne miały sposobność zauważyć zwłaszcza w r. 1921 podczas ostrego powojennego przesilenia ekonomicznego. Nadchodzące wówczas wiadomości o parcelacji oraz przywilejach włościaństwa, związanych z reformą rolną, powiększały troskę o utrwalenie swego stosunku prawnego do opuszczonej ziemi. Wychodźcy, opierając swe majątkowe prawa zazwyczaj na umowie ustnej i zaufaniu lub dziedziczeniu, najczęściej nie po-

siadają dokumentów, dotyczących ojcowizny wzgl. objektu sporu, wskutek czego w miarą pobytu w Ameryce sprawy ulegają dużej komplikacji. Dotyczy to w szczególności Królestwa, którego prawodawstwo nie przewiduje opieki sądowej z urzędu, a ustanowienie rady familijnej i podział spadku połączony jest z licznemi formalnościami i kosztami. Majątek zatem po śmierci spadkodawcy figuruje często na jego imię, a dochodzenie i stwierdzenie praw wychodźców komplikują zaszłe z biegiem lat zmiany w stosunkach rodzinnych spadkobierców. Pomoc placówek konsularnych zmierza do wyjaśnienia praw do spadku, wymaganych dokumentów i skierowania pre-tensyj spadkowych do kompetentnych instancyj sądowych.

W związku ze współczesną tendencją do stałego osiedlenia się w Ameryce widoczną jest wśród wychodźtwa dążność do sprzedaży wzgl. darowizny swych praw majątkowych w Polsce. Wiąże się z tern działalność informacyjna, dotycząca sporządzania pełnomocnictw i wogóle aktów notarjalnych oraz urzędowa funkcja legalizacji dokumentów. Z dziedziny czynności prawnych, do których ordynacje konsularne zwykle upoważniają konsulów, tylko legalizacja dokumentów ma praktyczne zastosowanie wśród polskiej służby konsularnej w Ameryce. W szczególności ordynacja konsularna upoważnia placówki za osobnem zezwoleniem Ministerstwa do sporządzania aktów notarjalnych; prerogatywy te nie znalazły w Ameryce dotychczas praktycznego zastosowania. Projektowana konwencja konsularna między Polską a Ameryką w zakresie sporządzania i legalizowania dokumentów dokładnie określa wzajemne atry-bucje, ze względu na współczesne prowizorjum, mało podatne do szerszej dyskusjix). Przechodząc do praktycznej strony obecnej procedury, nadmienić należy, że legalizacja przez placówkę konsularną nadaje zagranicznemu dokumentowi siłę prawną wobec władz polskich. Akty, sporządzone w Ameryce, mają moc dokumentów, gdy są poświadczone przez notarjuszy publicznych. Wskutek tego osoba notarjusza publicznego w Ameryce zasługuje na szczególną uwagę.

Notarjuszem publicznym może być każdy obywatel amerykański bez względu na kwalifikacje naukowe — w niektórych stanach i kobieta — o ile dochodzenia, przeprowadzone na skutek podania, wniesioniego do gubernatora stanu, nie wypadną dla kandydata niekorzystnie. Wskutek tego notarjat stanowi zazwyczaj uboczne zajęcie, połączone z każdym zawodem, mającym większą styczność z ludnością. Notarjusz świeżo mianowany składa przysięgę, a w niektórych stanach nadto kaucję pieniężną, jako gwarancję sumiennego wypełnienia obowiązków. Nominacja dotyczy tylko powiatu, w którym notarjusz mieszka wzgl. prowadzi zawodowe przedsiębiorstwo. Swoją kompetencję terytorjalną na inny powiat może notarjusz rozszerzyć przez przedłożenie sekretarzowi powiatu (county clerk) swej nominacji i wciągnięcie do rejestru

1) Funkcjonarjusze konsularni mogą, o ile ich do tego ustawy państwa mianującego upoważniają: a) przyjmować w swych biurach, mieszkaniach swoich i stron, na pokładach okrętów kraju ojczystego, deklaracje od kapitanów okrętów, załogi, pasażerów, kupców i wszystkich innych obywateli swego kraju; b) przyjmować, sporządzać i uwierzytelniać jednostronne akty prawne i rozporządzenia ostatniej woli obywateli swego kraju, a zarazem wszystkie akty prywatno - prawne i kontrakty, wymagające autentycznej i uwierzytelnionej formy ; c) przyjmować, sporządzać i uwierzytelniać kontrakty, zawarte między obywatelami państwa wysyłającego a mieszkańcami kraju rezydencji konsula, jeżeli akty te dotyczą wyłącznie bądżto majątków znajdujących się, bądź spraw toczących się w obrębie tego państwa, do którego należy konsul, rzeczone akty sporządzający; d) tłumaczyć i uwierzytelniać akty i dokumenty prawne, pochodzące od władz i urzędników państwa przyjmującego. Wszystkie takie dokumenty oraz ich odpisy, wyciągi i tłumaczenia, jeżeli wyszły z kancelarji konsularnej i są zaopatrzone w pieczęć konsulatu, będą posiadały w kraju konsula — jako dokumenty publiczne albo ich uwierzytelnione odpisy, wyciągi lub tłumaczenia — tę samą moc i siłę, jak gdyby zostały sporządzone lub uwierzytelnione przez urzędników krajowych.

powiatowego. Nominacja upoważnia do wykonywania czynności notarjalnych przez dwa lata, poczem zostaje przedłużona na dalszy taki sam czasokres. Do obowiązków notarjusza należy głównie uwierzytelnianie dokumentów w formie podpisu i pieczęci, stwierdzające tożsamość podpisów deklarujących osób. Oprócz podpisu i pieczęci notarjusz jest obowiązany wyszczególnić mencie nazwę powiatu wzgl. powiatów, w których upoważniony jest do czynności notarjalnych, oraz oznaczyć termin, w którym jego urzędowanie się kończy. Notarjuszowi przysługuje dalej uprawnienie do odbierania przysięgi i zaprzysiężonych zeznań (affidavit) oraz protestu czeków i weksli¹). Wobec powszechnego w Ameryce używania dla celów dowodowych zaprzysiężonych zeznań, złożonych przed notarjuszem, charakter tego dowodu, nieznany procedurze polskiej, wymaga pewnego wyjaśnienia.

na doku-

Dokumenty, sporządzone przed notarjuszem, podpisane przez osobę, składającą zeznanie pod przysięgą, a zatwierdzone przez notarjusza oraz opatrzone klauzulą legalizacyjną sekretarza powiatowego, dla wywarcia skutków prawnych poza granicami powiatu, mają częściową moc dowodową w myśl zasad procedury cywilnej i karnej wszystkich stanów Unji amerykańskiej i mogą służyć jako podstawa do wytaczania powództw cywilnych wzgl. doniesień karnych. W toku rozprawy affidavity mogą służyć do przeprowadzenia postępowania dowodowego, jeżeli świadkowie lub jedna ze stron interesowanych znajduje się poza jurysdykcją orzekającego sądu. Kwestja przyjęcia affidavitu jako środka dowodowego zależy od wyrokującego sędziego, który w razie uznania go ze względów materjalnych za niewystarczający, może zarządzić przesłuchanie stron wzgl. świadków przez sąd miejsca zamieszkania (court of record) zapomocą rekwizycji w formie rogacji (letters rogatory) wzgl. ustanowienie komisarza sądowego (commission), o czem będzie mowa w dalszym ciągu niniejszego rozdziału.

Ustawodawstwa stanowe określają, ile notarjusz może pobierać za swe usługi, przyczem w większości stanów za czynności, do jego kompetencji należące, może żądać 25 centów. Natomiast taryfa nie dotyczy sporządzania samych dokumentów i innych pomocniczych czynności, przy których notarju-sze — zwłaszcza o ile dotyczą one nie orjentujących się wychodźców — pobierają wygórowane opłaty. Jeżeli dokument, wystawiony przez notarjusza, ma wywrzeć skutek prawny poza granicami powiatu wzgl. Stanów Zjednoczonych, wymaga zaświadczenia sekretarza powiatu, uwierzytelniającego charakter urzędowy i wiarogodność podpisu notarjusza. Dokumenty zatem, legalizowane przez placówki konsularne, są potwierdzone przez notarjusza publicznego oraz uwierzytelnione przez sekretarza powiatowego. Od uwierzytelnienia zwalnia się dokumenty, podpisane przez notarjuszy, którzy swą nominację zarejestrowali w placówce konsularnej w podobny sposób jak u sekretarza powiatowego. W zasadzie placówki konsularne nie wglądają w wewnętrzną osnowę dokumentu i jeżeli akt jest sporządzony przez właściwe osoby zgodnie z prawem miejscowem, nie mogą odmówić mu legalizacji. Na tle sporządzania głównie pełnomocnictw przy regulowaniu wzgl. likwidowaniu przez wychodźców spraw majątkowych w Polsce wyłaniają się liczne niedomagania wzgl. nadużycia, w których emigranci są najczęściej stroną poszkodowaną. Ponieważ notarjusze amerykańscy mimo polskiego pochodzenia niezawsze władają w dostatecznym stopniu językiem polskim, wychodźcy korzystają z usług agentów. Sporządzone

wskutek współpracy agenta z notarjuszem pełnomocnictwa czy akty kupna i sprzedaży, darowizny czy dzierżawy, mało się liczą z wymogami ustaw Rzeczypospolitej, a co gorsza, treść dokumentów często nie jest zgodna z intencją mocodawców wzgl. kontrahentów. Zazwyczaj wychodźcy posyłają pełnomocnictwo krewnym lub współspadkobiercom, do których na podstawie doświadczenia z pobytu w Ameryce mają w sprawach majątkowych zazwyczaj ograniczone zaufanie. Jedni chcą powierzyć tylko zarząd majątkiem do czasu powrotu, drudzy udzielić pełnomocnictwa w razie sporów o dzierżawę, inni upoważniają do kupna ziemi lub do spłaty długów, a tylko wyjątkowo udzielają generalnego pełnomocnictwa. Tymczasem pełnomocnictwa, sporządzane przez notarjuszy publicznych według jednego szablonu, dość licznie są generalne. Niedopełnienie formalności prawnych pociąga za sobą zwrot pełnomocnictwa przez sądy Rzeczypospolitej, a przekroczenie w pełnomocnictwie woli mocodawcy prowadzi do nowych nieporozumień i sporów. W szczególności doniosły dla wychodźtwa zakaz dokonywania transakcyj w walucie dolarowej w poważnym stopniu utrudniał czynności prawne i ze względu na dewaluację marki narażał na liczne straty. Zwłaszcza ekstabulacje hipoteczne wskutek różnych usług pociągały koszta często kilkadziesiąt i kilkaset razy przewyższające kursową wartość przedmiotu czynności prawnych. Zgodnie z treścią rozdziału V dokumenty prawne, a zwłaszcza pełnomocnictwa, powinny być z dużą ostrożnością przez sądy Rzeczypospolitej traktowane, a w razie wątpliwości przez placówki konsularne weryfikowane.

Drugą charakterystyczną grupą pomocy prawnej są porady i interwencje w sprawach przesyłek pieniędzy, paczek, zwrotu pieniędzy za karty okrętowe, zakupna akcyj i innych pretensyj. We wszystkich tych sprawach, których treść i dotyczące ustawodawstwo amerykańskie omówione zostało lub zostanie w ciągu niniejszej pracy, dawało się zauważyć wśród wychodźtwa przesadne pojęcie o władzy placówek konsularnych. Kompetencja placówek konsularnych z konieczności ogranicza się do interwencji u agencyj wzgl. kompanij, zajętych powyższemi czynnościami, a w razie nadużycia, podpadającego pod kodeks karny, u amerykańskich władz administracyjnych i sądowych. W wielu wypadkach placówki konsularne spotykają się z pełną rewindykacją pretensji, w innych okazuje się korzystnem załatwiehie sporu w drodze polubownej lub oddanie sprawy do wiadomości władz administracyjnych albo wytoczenie na drogę sądową, w pozostałych zaś wypadkach dochodzenie pretensji nie rokuje widoków pomyślnego załatwienia ze względów formalnych: dla braku dowodów, świadków, bankructwa, ucieczki winowajcy i innych dróg uchylania się od odpowiedzialności. W tej dziedzinie spraw sytuacja placówek konsularnych jest drażliwa, z jednej strony energiczne dochodzenie praw poszkodowanych wzgl. wszelka prewencyjna działalność ostrzegawcza spotyka się z zarzutem, że konsulaty psują handel, przemysł czy bussines polski w Ameryce. Z drugiej strony korespondencja placówki o charakterze czysto urzędowym, np. odpowiedź na zapytanie lub legalizacja notarjalnego dokumentu, bywa łatwo wyzyskana do zachęty kupna akcji, wysyłki pieniędzy i t. p. Jest to sfera działalności placówek konsularnych, która zwłaszcza w latach 1920/1 była niezwykle ożywiona. W następnym okresie ten dział opieki prawnej raczej likwiduje różne gorączki powojenne, aniżeli zajmuje się nowym wpływem.

Osobną dziedziną pomocy prawnej są porady i interwencje w sprawach podatku dochodowego. Według ustawy federalnej o podatku dochodowym z 1917 r. {Federal Income Tax Law) każdy mieszkaniec, obywatel czy cudzoziemiec, powołany został do opłaty podatku dochodowego z pieniędzy,

zarobionych ze źródeł amerykańskich²). Stawki podatkowe i sposób traktowania cudzoziemców, a w szczególności obywateli polskich, od chwili uchwalenia ustawy podlegały zmianom aż do wydania nowej współczesnej ustawy z maja 1922 r. Według poprzedniej ustawy cudzoziemcy — zależnie od lat zamieszkania — podzieleni byli na dwie kategorje: na stałych i chwilowych mieszkańców Ameryki (resident and nonresident aliens). Cudzoziemcy byli rezydentami, gdy w Ameryce mieszkali powyżej 10 lat, a wówczas opłacali podatek narówni z obywatelami w wysokości 4%—6% od sumy ponad 1.000 i 2.000 doi. dochodu, zależnie od stanu cywilnego wzgl. ilości dzieci i osób materjalnie zależnych. Natomiast cudzoziemcy nierezydenci opłacali podatek 8%—12%, a zatem podwójny, w tych samych warunkach, co obywatele wzgl. cudzoziemcy rezydenci. Jeżeli żona lub dzieci nierezydenta przebywały w Polsce, obywatelowi polskiemu nie przysługiwało uprawnienie do zwolnienia od podatku większej kwoty z tytułu utrzymania żony wzgl. dzieci. Wyjątek stanowili obywatele polscy z zaboru rosyjskiego, którzy na zasadzie wzajemności dawnego ustawodawstwa rosyjskiego, po stwierdzeniu zależności materjalnej osób, pozostawionych w Polsce, byli uprawnieni do korzystania z powyższych ulg podatkowych.

po 400 doi.

inne osoby, materjalnie

na

Ustawa z r. 1922 zmodyfikowała pojęcie cudzoziemców rezydentów i nierezydentów w ten sposób, że rezydentem jest cudzoziemiec, który w Ameryce przebywa najmniej jeden rok i nie ma zamiaru natychmiastowego (immediate) wyjazdu do kraju rodzinnego. Dopiero po podpisaniu certyfikatu o stałem zamieszkaniu w Ameryce nierezydenci przechodzą do kategorji rezydentów. Równocześnie ustawa wyeliminowała klasyfikację obywateli polskich według zaborów. Według nowej ustawy rezydenci traktowani są dalej narówni z obywatelami i uprawnieni do wyłączenia — nieżonaci kwoty 1.000 doi. a żonaci przy wspólnem zamieszkaniu 2.500 doi. oraz 400 doi. na każde dziecko poniżej 18 lat albo ułomne oraz na każdą osobę, od płacącego podatek materjalnie zależną — bez względu na stan pokrewieństwa i miejsce zamieszkania — np. w Polsce. Natomiast nierezydenci uprawnieni są do zasadniczego wyłączenia kwoty 1.000 doi. bez względu na stan cywilny wzgl. miejsce zamieszkania żony i dzieci oraz zawisłe — niezależnie od miejsca ich zamieszkania. Materjalna zależność oparta jest na zasadach, omówionych przy odszkodowaniach. Podatek dochodowy dla obywateli i rezydentów wynosi 4°/o> a dla nierezydentów 8% od zarobku, zredukowanego powyższemi ulgami. Podatek jest rygorystycznie ściągany, a w razie wyjazdu zagranicę zarówno obywatele jak i cudzoziemcy muszą uzyskać osobne pozwolenie na wyjazd (Sailing permit) na podstawie dowodów opłaty wzgl. zwolnienia, wydawanych przez okręgowych poborców podatkowych. Kontrola — zwłaszcza cudzoziemców — jest surowa i cofa się wstecz za cały okres pobytu w Ameryce. W razie braku kwitów z opłaty podatku wzgl. wykazów zarobku i innych celowych lub bezwiednych uchybień, Urząd Cłowy (Custom House) w porcie wyjazdu wymierza we własnym zarządzie podatek oraz nakłada dość surowe kary. Wobec małej orjentacji w wymogach podatkowych i wskutek kazuistyki ustawy, nawet dla rodowitych Amerykanów mało uchwytnej, wychodźcy, opuszczając Amerykę, są przekonani, że do ustaw podatkowych w zupełności się zastosowali. Po przybyciu do Nowego Jorku niespodziewanie wyłaniają się trudności, faktyczne lub urojone, które agenci lub inni pośrednicy często z poważnym zyskiem dla

siebie starają się załatwić. Na tern tle powstają liczne zażalenia, zupełnie uzasadnione lub przesadne, wskutek zrozumiałej psychologji reemigrantów, którzy przed wojną i w pierwszych jej latach przy dobrych zarobkach nie byli przyzwyczajeni do opłaty podatków, więc pociągnięci do dotkliwych danin, łatwo ulegają przy swej naturalnej nieufności złudzeniu, że padli ofiarą wyzysku. Poza pomocą w opłacie podatku przed wyjazdem, opieka prawna placówek konsularnych w tej dziedzinie polega dalej na pisemnem informowaniu o wymogach i ulgach podatkowych oraz na wnoszeniu interwencyj (Claims of refund) do amerykańskich władz skarbowych na życzenie obywateli polskich o zwrot niesłusznie pobranych danin. Przy wnoszeniu powyższych interwencyj władze amerykańskie wymagają pełnomocnictwa w razie zamieszkania poszkodowanego w Polsce, upoważniającego placówkę do wniesienia reklamacji i inkasowania zwrotu, a skuteczność interwencji zależną jest naturalnie od przedłożenia kwitów podatkowych i wykazów zarobkowych, uzasadniających pretensję.

■Цш

W związku z reemigracją pomoc prawna placówek konsularnych dotyczy likwidacji spraw majątkowych w Ameryce. Wskutek reklamy różnych towarzystw parcelacyjnych i ich agencyj oraz pod wpływem zwyżkowej konjunktury realnościowej emigranci chętnie nabywają zwłaszcza parcelki ziemi w pobliżu wielkich miast i środowisk przemysłowych, wzmiankowane już loty} płacąc przy kupnie część ceny gotówką i zobowiązując się do zapłaty reszty ratami stosownie do planu parcelacyjnego. Z powodu nagłości wyjazdu czy depresji ekonomicznej, trudno reemigrantowi znaleźć przed wyjazdem nabywcę na loty. Wobec tego reemigrant odstępuje swe prawa do parceli innej osobie, zazwyczaj krewnemu, który przyjmuje na siebie obowiązek spłaty długu hipotecznego. Ponieważ towarzystwo parcelacyjne wzgl. agenci nie są w tej transakcji zainteresowani, muszą interesowane strony same zająć się formalnościami prawnemi, często dość skomplikowanemi, ponieważ w razie współwłasności potrzebne jest pisemne zezwolenie na sprzedaż realności żony, niejednokrotnie już zamieszkałej w Polsce. Placówki konsularne udzielają wyjaśnień, dotyczących notarjalnego kontraktu kupna i sprzedaży i zgłoszenia w Wydziale Hipotecznym (Registerer Office) t. zw. w prawodawstwie amerykańskim deedu, t. j. aktu, ustalającego prawo własności do majątków nieruchomych. W razie oddania nieruchomości w dzierżawę porada dotyczy dokumentów, które reemigrant winien zachować, aby w przyszłości mógł dochodzić swych praw do pozostałego w Ameryce majątku. Wielu jednak reemigrantów przy mało ostrożnem likwidowaniu przed wyjazdem spraw majątkowych spotyka się po drugiej stronie oceanu z zawodami wzgl. nadużyciem zaufania, a wynikłe spory utrudniają kosztowne formalności prawne, związane z zastępstwem adwokata oraz rygorystyczna procedura sądowa, wymagająca często osobistego jawienia się poszkodowanego.

Drugą kategorją spraw majątkowych, w których konsularne placówki często służą pomocą reemigrantom, są ubezpieczenia na dożycie i na wypadek śmierci. Przezorni wychodźcy, nie zadowalając się ubezpieczeniem w organizacjach polskich i zawodowych, asekurują się często z własnej inicjatywy lub za namową agenta w potężnych prywatnych towarzystwach asekuracyjnych, które ułatwiają zawarcie umów asekuracyjnych, inkasując drobne raty od 10 ct. zwyż tygodniowo. Wiele z tych pieniędzy idzie na marne z powodu braku wytrwałości i dalszej przezorności, usprawiedliwia iej często brakiem zarobku. W razie wyjazdu z Ameryki, wobec trudności — zwłaszcza dalszej spłaty ze względu na chwiejną walutę i obrót pocztowy — reemigranci zazwyczaj na miejscu starają się zlikwidować ubezpieczenie. Warunki policy asekuracyjnej tow. amerykańskich przewidują ewentualność zaprzestania pła-cenią wkładek i automatyczną redukcję sumy asekuracyjnej, płatnej minie, oznaczonym w policy. Z tego zastrzeżenia korzystają ubezpieczeni albo t-wa i na interwencję placówki konsularnej lub z własnej inicjatywy układają się z reemigrantami o rozwiązanie stosunku asekuracyjnego za opłatą skromniejszej od przewidzianej kwoty (lump sum) i). Wobec zaniku reemigracji i reformy waluty polskiej ten dział pomocy prawnej znalazł wzmiankę ze względów raczej historycznych.

w ter-

zw. non

Więcej ze stanowiska społecznego aniżeli administracyjnego ciekawą jest działalność placówek konsularnych w sprawach familijnych i małżeńskich. Zarobkowy charakter wychodźtwa polskiego wyrzucił na brzegi amerykańskie licznych emigrantów, którzy żony i dzieci pozostawili w Polsce, licząc się z myślą powrotu z zarobionym groszem. Życie w boardinghouses, wypadki wojenne, nawiązanie stosunków z kobietami — poderwały stare węzły i zobowiązania małżeńskie, wywołując dość piekącą kwestję utrzymania żon i dzieci, pozostawionych w Polsce, wzgl. sprawy rozwodowe. — Ustawodawstwo poszczególnych stanów przewiduje wprawdzie rygorystyczne nieraz przepisy, dotyczące obowiązku mężów i ojców rodzin do utrzymania żon, dzieci, a nawet niezdolnych do zarobkowania rodziców (t. support cases). Przepisy jednak ustawy wymagają dla celów identyfikacji, aby strona interesowana wzgl. poszkodowana wniosła osobiście odnośną skargę we właściwym sądzie (Court of Domestic Relations). W ten sposób, wyklu-czając zastępstwo przez pełnomocnika, ustawy zastrzegają niejako prawo skargi dla osób, zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych. — Placówki konsularne nie mają zatem, mimo swego tytułu do zastępstwa poszkodowanych stron w Polsce, egzekutywy prawnej do wymuszenia alimentów. W wyjątkowych tylko wypadkach mogą szukać pomocy w ustawach immigracyjnych, zwłaszcza o ile zachodzą warunki deportacji wskutek moral turpitude t. j. współżycia z inną kobietą.²) W tych warunkach wkroczenie placówek konsularnych musi się ograniczać do wywierania dość skutecznego nacisku moralnego, zwłaszcza, że prasa polska w tym kierunku wspomaga wysiłki konsulatów. Spostrzeżenia placówek konsularnych wykazują nader ujemny wpływ, jaki opuszczenie przez głowę rodziny w Polsce wywiera na moralność rozdzielonych po obu stronach oceanu małżonków. — Śtąd płynie troska Urzędu Emigracyjnego w Warszawie, aby w ramach kwoty forytować łączenie się rodzin. Z tego również powodu oraz ze względu na stałe osadnictwo władze amerykańskie coraz większą uwagę zwracają na miejsce zamieszkania rodziny przybysza i utrudniają przyjazd bez żon wzgl. zachęcają do sprowadzenia rodzin.

1)    W organizacjach polskich, obliczonych na pośmiertne, statuty nie przewidują zwykle tego sposobu likwidacji, zaczem ubezpieczeni w razie powrotu do Polski muszą dalej kontynuować spłatą rat asekuracyjnych.

²)    Ustawodawstwo amerykańskie uznaje konkubinat jako domniemane małżeństwo zgodnie z dawną liberalną formą zawierania związków małżeńskich według prawa angielskiego, jeżeli obie osoby wobec sąsiadów występują jako mąż wzgl. żona. Dzieci uznane są za legalne, a w razie śmierci jednego małżonka drugi korzysta z pełni praw spadkowych jako common law wife or husband, a dochodzenie praw ułatwia procedura spadkowa, która administrację przyznaje najbliższemu krewnemu wzgl. najwięcej zainteresowanemu wierzycielowi. Konkubinat nielegalny ze względu na poprzedni związek małżeński jednego z kontrahentów nie wywiera powyższych skutków prawnych, lecz wskutek nieświadomości władz sądowych czy konsularnych o żonie wzgl. mężu, pozostawionym np. po drugiej stronie oceanu, czasem

na

stępuje rozdział spadku z pominiąciem legalnego małżonka, powodując trudności dalszego dochodzenia pretensji. Wskutek łatwej zmiany miejsca zamieszkania, trudnej orjentacji w zobowiązaniach familijnych, pozostawionych po drugiej stronie oceanu, a nadwątlenia węzłów familijnych w Ameryce i płynącej stąd wyrozumiałości kontroli parafjalnej wzgl. gminnej, konkubinaty są dość częstem zjawiskiem również wśród wychodźtwa polskiego, zwłaszcza w wielkich miastach i środowiskach przemysłowych.

Sprawy rozwodowe wśród małżonków polskich są naogół sporadyczne, pod wpływem jednak otoczenia amerykańskiego poczynają wzrastać. — W większości stanów małżonek, starający się o rozwód, musi wykazać, że zamieszkuje w danym stanie zazwyczaj od roku do pięciu lat, przyczem widoczną jest duża wewnętrzna migracja do stanów, gdy wymogi rozwodowe są przychylniejsze. — Placówki konsularne interesują sprawy rozwodowe, o ile dotyczą one zwłaszcza małżonków, pozostałych w Polsce. Wśród różnych ustawodawstw stanowych, regulujących instytucję małżeństwa i jej rozwiązanie, w wielu stanach jednym z prawnie przewidzianych powodów do rozwodu jest rozmyślne opuszczenie małżonka lub nieobecność i pobyt w niewiadomem miejscu, mające przy rozwodach w Ameryce na niekorzyść małżonka w Polsce najczęstsze zastosowanie. — Powyższe powody uprawniają do wniesienia skargi o rozwód dopiero po upływie pewnego terminu, zazwyczaj przez stany określonego w ramach od roku do pięciu lat. Sprawy rozwodowe bez względu na wyznanie stron procesowych podlegają w Ameryce orzecznictwu sądów świeckich o zmiennej nazwie i kompetencji w różnych stanach (Courts of Equity, County Courts, Courts of Chancery i t. p.³) Forma cywilna małżeństwa, przystępność rozwodów, rytuał małżeński Żydów na tle migracji ludności wyłania, zwłaszcza w przedmiocie legalności dzieci, konflikty z ustawodawstwem polskiem, a w szczególności b. Królestwa Polskiego, wymagające ze względu na partykularyzm ustawodawczy po obu stronach oceanu, zbyt obszernego ujęcia na ramy niniejszej pracy.

Osobną sferą pomocy prawnej są usługi placówek konsularnych w wykonywaniu zleceń sądów Rzeczypospolitej. Usługi te można podzielić na dwie kategorje : na doręczenia sądowe i załatwianie rekwizycyj sądowych. Doręczenia sądowe w sprawach postępowania spornego czy niespornego wykonują placówki przez przesyłanie odnośnych wezwań wzgl. uchwał adresatom listami poleconemi, zwykle za recepisem zwrotnym, o ile chodzi o zwrot dowodu doręczenia. W razie zwrotu dowodów doręczenia, zaopatrzonych datą i podpisem, placówki przesyłają je przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych właściwemu sądowi. Gdy adresaci nie nadsyłają dowodów doręczeń, placówki dwukrotnie urgują o zwrot, a po bezskutecznym upływie — zwykle jednomiesięcznego — terminu sprawozdają o niezastosowaniu się stron do zlecenia oraz podają na podstawie recepisu pocztowego datę doręczenia dokumentów sądowych. Niejednokrotnie wezwania sądowe nadchodzą bezpośrednio przed terminem, a nawet i po terminie rozprawy, co uniemożliwia urzędom konsularnym wykonanie doręczeń wzgl. stronom podjęcie właściwych kroków. Wobec braku systemu meldunkowego w Ameryce zasadniczym wymogiem szybkości w doręczaniu, a zatem i toku rozprawy, jest dokładny adres, który obejmować musi cztery wskazówki: ulicę i numer domu oraz miasto i stan, przyczem w okręgach farmerskich w miejsce ulicy i domu wystarcza podanie numeru skrzynki pocztowej (Box Nr....)

Wykonanie rekwizycyj sądowych, dotyczących przesłuchania stron, świadków, odbioru deklaracyj spadkowych i t. p. nasuwa poważne trudności ze względu na rozmiar Stanów Zjednoczonych i szczupłą sieć placówek konsularnych. Jeżeli strony mieszkają w pobliżu siedziby placówki, w ich własnym zazwyczaj interesie leży jawienie się w urzędzie i złożenie żądanych zeznań. W razie zamieszkania zdała od siedziby placówki wykonanie rekwizycji zależy od chęci przyjazdu interesowanych stron, zwłaszcza, gdy koszty przyjazdu nie idą w parze z wartością sporu. Należy również brać pod uwagę,

że przybycie czy przyjazd do placówki powoduje zwykle utratę dnia roboczego» co niekorzystnie wpływa na swobodę ruchu. razie niejawienia się strony wykonanie rekwizycji. jest możliwe zgodnie z miejscowem ustawodawstwem albo w formie affidavitu notarjalnego lub w formie amerykańskich rogacyj sądowych. Pierwsza, tania forma złożenia zeznań przed notarjuszem, legalizowanych przez sekretarza powiatu i konsulat, nasuwa wątpliwość co do mocy dowodowej zgodnie z ustawodawstwem polskiem i charakterem affidavitu, wyżej omówionym. Natomiast druga forma odbioru zeznań jest przewlekła i kosztowna, powodując przeciętnie wydatek kilkudziesięciu dolarów. Sądy amerykańskie wykonują rekwizycje sądów innych stanów lub sądów zagranicznych we własnym zarządzie, a częściej przez delegację osobnego komisarza do odebrania zeznań. Praktyka ta została wprowadzona ze względu na różne wymogi proceduralne stanów wzgl. ustawodawstw zagranicznych, których sędzia znać nie może, i dlatego przeprowadzenie rekwizycji zleca osobnym komisarzom (commissioners), zazwyczaj adwokatom lub notarjuszom. Według procedury amerykańskiej rekwizycje dzielą się na dwie kategorje, na t. zw. open commission i letters rogatory. Open commission są rekwizycje sądowe, które zlecają przesłuchanie osób, przeprowadzenie pewnych dochodzeń czy wyświetlenie faktów, określając tylko przedmiot sprawy i kładąc nacisk na pewne wymogi proceduralne, pozostawiając wykonanie inicjatywie proszonego sądu. Natomiast letters rogatory wyszczególniają dokładnie pytania, na które od stron czy świadków pragną odpowiedzi, i na zebraniu tych odpowiedzi funkcje delegacji zasadniczo się kończą. Letters rogatory składają się zazwyczaj z dwóch części, zgodnie z argumentacją obu stron procesowych, a więc z letters interrogatory, które obejmują pytania powoda, i letters crossrogatory z indagacją strony przeciwnej. Komisarzowi przysługuje prawo wzywania interpelowanych osób {right of subpoena) i odbierania przysięgi, o ile jest notarjuszem publicznym. W przeciwnym razie sędzia za-przysięga strony, a po ukończeniu przesłuchań przez komisarza stwierdza wykonanie rekwizycji zgodnie z wymogami miejscowej lub żądanej procedury, umieszcza pieczęć i podpisuje dokument celem zwrotu rekwizycji interesowanemu sądowi.¹) Ze względu na koszty, połączone z delegacją komisarza, druga forma rekwizycji jest dla sądów polskich prawie nieprzystępna. Dotyczy to w szczególności odbioru zeznań pod przysięgą, dopuszczalnych w obu formach. Kwestja zaprzysięgania świadków i stron przez placówki konsularne wobec rozbieżności ustawodawstwa polskiego nie została dotychczas definitywnie rozstrzygniętą²). Bez względu jednak na przychylne czy odmowne dalsze stanowisko ustawodawstwa polskiego pozostanie otwartą kwestja odbioru zeznań od stron, które w konsulacie jawić się nie mogą wzgl. nie chcą.

Przechodząc do najważniejszej dziedziny pomocy prawnej, t. j. do rewindykacji spadków i pośmiertnych odszkodowań, należy podkreślić, że jest to niejako trwała sfera działalności, mało wystawiona na zmienne losy wpływu administracyjnego. Wydziały prawne placówek konsularnych w Ameryce pracują w dość równem tempie i nie podlegają gwałtowniejszym oscylacjom, jakie w innych działach służby konsularnej, zgodnie z rozmiarami i charakterem powojennego ruchu wychodźczego, zauważyć się dają. Przed poruszeniem tego doniosłego działu służby konsularnej nasuwa się po-

1922 ta

1)    Wobec ścisłego przestrzegania podziału władz w Ameryce zasadniczo sądy amerykańskie starają się bezpośrednio komunikować ze sądami innych tanów wzgl. państw, unikając współudziału administracyjnych władz konsularnych.

2)    Początkowo placówki konsularne odbierały zeznania pod przysięgą, w r. praktyka rozporządzeniem Ministerstwa Spraw Zagranicznych została wstrzymana.

25

Wychodźtwo polskie.

trzeba omówienia współczesnej i przyszłej kompetencji polskich władz konsularnych w Ameryce. Opieka nad spadkami cudzoziemców wymaga całego szeregu zabiegów ze strony władz miejscowych i służby konsularnej, aby konserwację i administrację spadku zgodnie z zasadą zwierzchnictwa teryto-rjalnego i interesem spadkobierców' przeprowadzić. Ze względu na pożyteczną współpracę służby konsularnej, która łatwo, szybko i bez znacznych kosztów może porozumieć się ze spadkobiercami, państwo dopuszcza do ograniczenia swej władzy terytorjalnej na rzecz konsulów zgodnie z duchem prawa międzynarodowego, drogą praktyki czy procedury sądowej, dalej na zasadzie wzajemności, opartej o ustawodawstwo wewnętrzne wzgl. ordynacje konsularne, a wreszcie na mocy konwencyj konsularnych. Te trzy źródła mogą zatem legalizować atrybucje służby konsularnej do opieki nad spadkami swych obywateli. Projektowana konwencja konsularna między Polską a Ameryką nie została dotychczas zawarta, zaczem wzajemne atrybucje służby konsularnej w opiece nad spadkami, objęte konwencją, są przytoczone w uwagach i oczekują dalszych rokowań oraz ratyfikacji⁴).

Do chwili zawarcia konwencji konsularnej atrybucje opierają się zatem na zasadzie wzajemności i na praktyce sądowej. Zasada wzajemności opiera się na prerogatywach, jakiemi upełnomocniają rodzime ustawy swych reprezentantów konsularnych zagranicą. W tym kierunku polska ordynacja konsularna orzeka : „Jeżeli w okręgu konsularnym umrze obywatel polski, a na miejscu nie będzie spadkobierców ani ich pełnomocników lub wyznaczonych przez zmarłego wykonawców testamentu, winien konsul poczynić niezwłocznie starania w celu ochrony i zabezpieczenia spadku. W braku odpowiednich konwencyj lub układów winien konsul, nie uchybiając prawom i zwyczajom miejscowym, rozciągnąć pieczę nad spadkiem i starać się o jego możliwie korzystną likwidację. Zrealizowany staraniem konsula spadek, wraz ze szcze-gółowem sprawozdaniem i obrachunkiem, winien być przesłany do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. O niemożności lub przeszkodach przy zabezpieczeniu i likwidacji spadku winien konsul zawiadomić Ministerstwo Spraw Zagranicznych. W każdym razie konsul zawiadamia Ministerstwo Spraw Zagr. o wszystkich spadkach, pozostałych po obywatelach polskich lub na ich rzecz otwartych.“

Natomiast statut amerykański *) zleca : „Jest obowiązkiem konsulów i wicekonsulów, gdzie zezwalają prawa kraju:

1.    Obejmować w posiadanie ruchomy spadek, pozostawiony przez obywatela Stanów Zjednoczonych, nie będącego marynarzem przynależnym do okrętu, który umarł w okręgu konsularnym, nie pozostawiając tamże legalnego zastępcy, wspólnika lub mianowanego plenipotenta do objęcia opieki nad pozostawionym majątkiem.

2.    Sporządzić inwentarz majątku przy współudziale dwóch kupców Stanów Zjednoczonych, a w ich braku przy współudziale innych wybranych osób.

3.    Zebrać długi, należne zmarłemu w kraju śmierci i spłacić z majątku zaciągnięte tamże zobowiązania.

4.    Sprzedać na licytacji, po legalnie i publicznie zarządzonem ogłoszeniu, część spadku, wystawioną na zepsucie, lub dalszą część, potrzebną na spłatę długów, a po upływie jednego roku od śmierci i pozostałość spadku.“

Obie ordynacje konsularne zlecając, stosowanie się do praw miejscowych, określają atrybucje konsulów, polska ogólnie do całego spadku, amerykańska szczegółowo i wyłącznie do spadku ruchomego, spadek nieruchomy zgodnie z zasadą lex rei sitae pozostawiając orzecznictwu ustawodawstwa lokalnego. Wyłania się obecnie kwestja, w jakim zakresie wobec braku konwencji, a zgodnie z ordynacją — na podstawie amerykańskich praw i praktyki sądowej — polska służba konsularna wykonuje opiekę nad spadkami. W amerykańskiej jurysprudencji oraz judykaturze sądowej niektórych stanów uznaną została pozycja konsulów jako oficjalnych reprezentantów interesów swych obywateli, a nowsze ustawodawstwa stanowe idą dalej i nakładają obowiązek powiadamiania w niektórych wypadkach z urzędu, konsulów o śmierci ich obywatela. Wobec rozbieżności ustawodawstw stanowych i dużej dyskrecjonalnej władzy sędziów praktyka jest chwiejna w tern zasadniczem pytaniu, czy konsulowie polscy wobec braku konwencji mogą z urzędu, a więc bez osobnego pełnomocnictwa, występować w charakterze zastępców nieobecnych spadkobierców. W większości wypadków praktyka wykazuje, że władze federalne i stanowe wymagają osobnego pełnomocnictwa, upoważniającego konsula do występowania w charakterze zastępcy interesowanych osób. Pełnomocnictwo zatem pozwala konsulom na podjęcie i kontynuowanie opieki nad spadkami w ramach praktyki, przyjętej przez amerykańskie sądy, i jego forma przy rewindykacji różnych praw spadkowych znajdzie szersze omówienie.

usuwa

Przy rewindykacji spadków, odszkodowań, ubezpieczeń, w wielu wypadkach korzystną, a przy wyłonieniu się sporu (litigation) nieodzowną staje zię p o-moc adwokatów {lawyer). Do prawnego zastępstwa stron przed sądami i władzami są dopuszczone osoby — dość licznie obojga płci — posiadające pewien cenzus naukowy i doświadczenie, nabyte w sądach przez praktykę zawodową. Kwalifikacje badają sądy stanowe, a w razie pomyślnego wyniku dopuszczają kandydata adwokatury do przysięgi i wykonywania czynności zawodowych (admission to the bar). Dopuszczenie do wykonywania zawodu upoważnia adwokata do występowania przed wszystkiemi sądami federalnemi i stano-wemi stanu, na który nominacja się rozciąga. W razie starań o uzyskanie zezwolenia na praktykę adwokacką w innym stanie, kandydat musi się poddać wymogom, w tym stanie obowiązującym. W kwestji kwalifikacyj naukowych wśród różnych stanów daje się zauważyć duża niejednolitość, którą dopiero współczesne zarządzenie Najwyższego Sądu Unji, że od 1 lipca 1924 r.

1) United States Revised Statutes — sekcja 1709.

do czynności adwokackich mogą być dopuszczone osoby, które ukończyły fakultet prawny na uniwersytetach lub równorzędnych zakładach naukowych. Stan adwokacki zorganizowany jest w izby {Bar Association), które cieszą się Wysokiem poważaniem, a zakresem działania i władzy dyscyplinarnej zbliżają się do europejskich izb adwokackich. Przy dotychczasowych liberalnych wymogach zawodowych wśród palestry amerykańskiej widoczne jest przesycenie tego zajęcia licznymi członkami, którzy z czynnościami zawodowemi łączą funkcje notarjusza i swój zakres działania rozszerzają na liczne dziedziny, mające niewiele wspólnego z wymiarem sprawiedliwości. Placówki konsularne posiadają doradców prawnych, których honorarjum waha się w granicach od 5°/e do 20 % — zależnie od rozmiaru rewindykowanej kwoty i czynności, z rewindykacją związanych. Ze względu na rozległość okręgów konsularnych zazwyczaj każda placówka posiada kilku adwokatów, zamieszkałych w różnych stanach i większych ośrodkach osadnictwa polskiego. Szczególną troskę zwracają placówki, aby pomoc palestry ograniczyć do niezbędnych rozmiarów, a tem samem chronić rewindykowane kwoty od kosztów, co zawarcie konwencji konsularnej poważnie ułatwi.

Amerykańskie prawo spadkowe opiera się głównie na wzorze angielskim. Dominuje zasada, że ruchomy i nieruchomy majątek tworzy dwie odrębne jednostki spadkowe, podlegające odmiennemu beztestamentowemu porządkowi dziedziczenia. Masą spadkową do czasu podziału spadku zarządza wymieniony w testamencie egzekutor lub mianowany przez sąd administrator. Do uzyskania administracji pierwszeństwo przysługuje mężowi, żonie i dzieciom, następnie najbliższym krewnym, a wreszcie wierzycielom. W wielu stanach istnieje osobny urząd publicznego administratora, który przed wierzycielami posiada prawo do administracji. Administratorzy prywatni spadku obowiązani są do złożenia kaucji lub poręki, dochodzącej czasem do podwójnej wartości zobowiązań spadkowych. Spadkodawca może zazwyczaj swobodnie rozporządzać majątkiem, z wyjątkiem części wdowy wzgl. wdowca,, a pełna zdolność testowania przysługuje mu z ukończeniem 21 roku życia. Z wyjątkiem nielicznych stanów, w których obowiązują ograniczenia cudzoziemców w posiadaniu nieruchomości, cudzoziemcy zwykle traktowani są pod względem praw spadkowych narówni z obywatelami. W niektórych stanach cudzoziemcy, nie mający stałego miejsca zamieszkania, nie mogą sprawować obowiązków administratorów wzgl. testamentowych egzekutorów lub w razie odziedziczenia nieruchomości nie nabywają tytułu własności i obowiązani są spadek spieniężyć pod rygorem utraty na rzecz stanu. Od spadku pobierane są podatki według różnej skali w poszczególnych stanach. Dla ilustracji praw spadkowych, naogół dość zbliżonych do siebie, streszcza się prawo spadkowe najludniejszego stanu N. Jork, według Hubbelts Legal Directory z 1922 r.

I. Pretensje do majątku osób zmarłych. Mąż, żona i dzieci są uprawnieni do garderoby i części umeblowania, wyłączonych od pretensyj wierzycieli, przyczem w razie niewypłacalności spadku nic więcej nie dziedziczą. Egzekutor lub administrator z pierwszych otrzymanych pieniędzy winien zapłacić koszty pogrzebu, które posiadają pierwszeństwo przed wszyst-kiemi innemi długami. Jeżeli koszty pogrzebu nie zostały zapłacone w ciągu dni 60 od daty wydania listów administracji, osoba, która jest uprawniona do ich zwrotu, może złożyć do sądu prośbę o wezwanie administratora lub egzekutora do złożenia wyjaśnień, dlaczego rzeczone koszty nie zostały zapłacone.

Egzekutorzy lub administratorzy winni spłacać długi nieboszczyka w następującym po

rządku :

1. Długi, posiadające pierwszeństwo według praw Stanów Zjednoczonych i stanu New York, 2. podatki, płatne przed śmiercią, 3. wyroki sądowe, 4. zobowiązania notarjalne, kaucje, weksle i rachunki.

W każdym czasie po wydaniu listów administracji, egzekutor lub administrator może ogłosić wezwanie do wierzycieli w pismach, wskazanych przez sąd, raz tygodniowo w ciąga

6 miesięcy, przyczem termin składania pretensyj nie może być krótszy aniżeli 6 miesięcy od daty pierwszego ogłoszenia. Legaty nie mogą być wypłacone przed ukończeniem terminu 6-cio miesięcznego od daty ogłoszenia wezwania do wierzycieli, lub w razie nieogłoszenia przed upływem tego okresu od daty wydania listów administracji. Jeżeli legatarjusz jest małoletni i nie posiada opiekuna, legat winien być zdeponowany w sądzie spadkowym; jednakże legat, wynoszący mniej niż 150 dolarów, może być wypłacony ojcu, matce lub innej kompetentnej osobie na rzecz małoletniego. Jeżeli legat wynosi 150 dolarów lub więcej, sąd spadkowy może zarządzić wypłatę opiekunowi, o ile ten udzieli dostatecznego zabezpieczenia.

II. Podział spadku, a) Majątek nieruchomy. Majątek nieruchomy, niezapisany testamentem, przechodzi na następujących spadkobierców:

1- Na potomków nieboszczyka w prostej linji; 2. na ojca; 3. na matkę; 4. na krewnych w bocznej linji.

Jeżeli potomkowie w prostej linji znajdują się w jednakowym stopniu spokrewnienia ze zmarłym — dziedziczą w równych częściach, jeżeli w niejednakowym, potomkowie⁴ zmarłych dziedziczą części, które przypadłyby ich rodzicom, gdyby żyli. Jeżeli niema potomków ojca lub matki, spadek przechodzi na krewnych w bocznej linji według ustalonego porządku, który ze względu na mniej interesującą litanję spadkobierców pomija się. Spadek po dziecku niepra-wem, które zmarło bezpotomnie, przechodzi na matkę, a w razie śmierci na jej krewnych. Dzieci nieślubne dziedziczą majątek nieruchomy i osobisty po matce jak gdyby były dziećmi ślubnemi, o ile niema dzieci ślubnych. Krewni rodzeni dziedziczą narówni z przyrodnimi, z wyjątkiem, jeżeli majątek pochodzi od jednego z przodków i w wypadku, gdy wszyscy, nie pochodzący od tego przodka, są wykluczeni. Pogrobowe dzieci dziedziczą jak gdyby były urodzone za życia zmarłego bez testamentu. Legalnie adoptowane dziecko osoby, zmarłej bez testamentu, dziedziczy majątek nieruchomy i osobisty narówni z dziećmi ślubnemi. Rodzice przybrani dziedziczą jak rodzice naturalni. Dzieci adoptowane dziedziczą również po swoich naturalnych rodzicach.

przechodzi na

b) Majątek ruchomy. W braku testamentu majątek ruchomy po potrąceniu długów spadkobierców w następuiącym porządku: 1. jedna trzecia na wdowę, reszta w równych częściach na dzieci per capita, lub w razie ich śmierci na ich następców per stirpes ; 2. w braku dzieci i ich następców połowa majątku osobistego przechodzi na wdowę, połowa zaś na krewnych ; 3. jeżeli pozostaje wdowa, a brak potomków, rodziców, braci, sióstr, siostrzeńców lub siostrzenic, otrzymuje wdowa wszystko, lecz jeżeli pozostają bracia i siostry łub też siostrzeńcy i siostrzenice, wdowa otrzymuje cały majątek osobisty do wysokości 2.000 dolarów oraz połowę pozostałego, reszta zaś przechodzi na braci i siostry lub ich następców; 4. w braku wdowy, spadek przechodzi na dzieci lub ich następców ; 5. w braku wdowy, dzieci lub ich następców, spadek przechodzi na najbliższych krewnych w równym stopniu, w równych częściach, według określonego długiego łańcucha dalszych spadkobierców. Przytoczone przepisy prawa stosują się również do majątku kobiet zamężnych, przyczem mąż zmarłej kobiety dziedziczy na tych samych zasadach, co wdowa. Zaliczki, dane dzieciom za życia osoby, zmarłej bez testamenłu, potrącane są ze spadku. Jednakże utrzymanie i nauka dzieci nie są brane w rachubę.

Ш. Podatek spadkowy. Podatek spadkowy pobierany jest od majątku nieruchomego i osobistego, przewyższającego 500 dolarów, a skala jego jest różna, zależnie od pokrewieństwa spadkobierców i wartości spadku.

IV. Administracja. W razie śmierci nieboszczyka bez testamentu administracja spadku jest poruczana krewnym, którzy są uprawnieni do spadku, w porządku następującym: 1. żona lub mąż, 2. dzieci, 3. wnuki, 4. ojciec, 5. matka, 6. bracia, 7. siostry, 8. inni krewni, uprawnieni do spadku. Jeżeli która z wymienionych osób jest nieletnią, administracja poruczana jest jej opiekunom. Jeżeli żadna z powyższych osób nie przyjmie administracji, listy są wydawane : a) publicznemu administratorowi, b) skarbnikowi, c) innym osobom według uznania sądu. Przed otrzymaniem listów winien administrator złożyć kaucję, równającą się przewidzianemu spadkowi. Jeżeli administrator jest jednym ze spadkobierców, sąd może ustanowić kaucję w wysokości pretensyj wierzycieli. Jeżeli wszyscy spadkobiercy się zgodzą, kaucja może nie przewyższać podwójnej wartości wszystkich długów, lecz nie może być niższą od 5.000 dolarów.

V. Cudzoziemcy. Cudzoziemcy dziedziczą narówni z obywatelami Stanów Zjednoczonych. Cudzoziemcy niestali mieszkańcy stanu New York nie mogą pełnić funkcji egzekutorów lub administratorów.

VI. 0 testamentach. Każdy, kto ukończył lat 21 i jest zdrowy na umyśle, może rozporządzić przez testament całością majątku nieruchomego i osobistego, przyczem osoby płci męskiej, mające ukończonych lat 18, osoby zaś płci żeńskiej, mające ukończonych lat 16, mogą rozporządzać przez testament majątkiem osobistym. Całość majątku jest rozporządzalna za wyjątkiem dożywocia wdowy i męża. O ile pozostaje wdowa, dzieci lub rodzice, na cele dobroczynne może spadkobierca zapisać tylko połowę majątku po spłaceniu długów.

W sprawach spadkowych kompetencja w jednych stanach należy do sądów powiatowych, prowadzących sprawy niesporne jako osobne agendy, a w innych stanach do osobnych sądów dla spraw postępowania niespornego, a więc spadków, opieki i t. p. (Probate, Surrogate, Orphans, Chancery Courts). W tej piewszej instancji rozstrzyga się sprawy spadkowe prawie bezapelacyjnie, ponieważ sędziowie posiadają szeroką jurysdykcję, a środki prawne są ograniczone i kosztowne. Przewód spadkowy, naogół przewlekły, wymaga spełnienia licznych formalności i w zasadzie przed upływem roku nie bywa zamknięty. Zatem i terminy prekluzyjne w przewodzie spadkowym nie mają dużego zastosowania. Zasadniczo pewne terminy obowiązują administratorów i wierzycieli spadku, natomiast spadkobiercy mogą dochodzić swych pretensyj, dopóki spadek do dłuższym czasokresie nie przejdzie na własność skarbu. Jeżeli spadkodawca umiera z pozostawieniem rozporządzenia ostatniej woli, spadkobiercy wzgl. depozy tar jusze testamentu obowiązani są zgłosić testament do osobnego funkcjonarjusza sądowego (Registerer of Wills). Sąd zleca interesowanym osobom sporządzenie pod przysięgą inwentarza i przeprowadza dochodzenie, dotyczące ważności testamentu pod względem formalnym i materjalnym. Zatwierdzając rozporządzenie ostatniej woli, wydaje sąd spadkowy orzeczenie w formie letters testamentaries, w których uznaje testament za prawomocny i jego wykonawców za upełnomocnionych do wykonywania zleceń spadkodawcy. Sądem właściwym jest sąd miejsca zamieszkania zmarłego (domicile, residence), a w razie pozostawienia nieruchomości, # zgodnie z lex rei sitae ważność testamentu oraz jego dyspozycje wzgl. w braku testamentu porządek '♦oraz zdolność spadkobierców ocenia się według ustawodawstwa stanu, w którym nieruchomość jest położona.

Jeżeli spadkodawca umiera bez pozostawienia rozporządzenia ostatniej woli, sąd właściwy według porządku ustawowego mianuje z pośród krewnych administratora i wydaje mu upoważnienie do wykonywania administracji w formie letters of administration. Jeżeli niema spadkobierców wzgl. krewnych na miejscu, administracja spadku przechodzi do rąk osobnego funkcjonarjusza publicznego, zwykle t. zw. administratora publicznego {Public Administrator), a w stanach, w których ta instytucja nie jest znana, wyznacza sąd administratora z pośród osób zainteresowanych spadkiem, a więc głównie wierzycieli. Obowiązkiem administratora jest gromadzenie spadku, pokrywanie wierzytelności oraz poszukiwanie spadkobierców. Administrator likwiduje spadek, wzywa wierzycieli drogą komunikatów prasowych do zgłoszenia pretensyj i składa zazwyczaj po upływie pół roku pierwszy rachunek (first settlement), a po roku końcowy rachunek {final settlement), który można sprawdzać i jego dyspozycje zaczepiać. Po upływie określonego terminu sąd aprobuje dyspozycje administratora, zwłaszcza, gdy ma pewność, że znalazł właściwych spadkobierców, zatwierdza rachunki, a co do reszty wydaje rozkaz podziału (order of distribution) spadku zgodnie z prawem spadkowem swego stanu. Stosownie do decyzji sądu administrator przesyła spadkobiercom przyznane im udziały, a ich pokwitowanie zwalnia go od dalszej odpowiedzialności i upoważnia do odebrania kaucji. Przesyłka pieniędzy odbywa się niekiedy w formie przekazów zagranicznych z notoryczną stratą na kursie dla odbiorców. Jeżeli sąd ma wątpliwości co do styczności administratora ze spadkobiercami, nie chcąc brać na siebie odpowiedzialności, zleca przesłanie spadku do właściwego obcego konsulatu lub zarządza doręczenie spadku przez amerykański konsulat w kraju spadkobierców. W razie braku wzgl. niezgłoszenia się spadkobierców masa spadkowa zostaje złożona u skarbnika powiatu (County Treasurer) i po upływie dłuższego czasokresu przechodzi na własność skarbu. W razie późniejszego zgłoszenia się spadkobierców otwiera poprzednio orzekający sąd na nowo przewód spadkowy i kwalifikuje pretensje pretendentów do spadku.

Od ogólnego zarysu przechodząc do praktycznej strony likwidowania spadków obywateli polskich, należy podkreślić, że placówki konsularne nie mają w pełnej ewidencji piewszego stadjum spadkowego, a mianowicie informacji o zgonie spadkodawcy, która w warunkach życia wychodźtwa decyduje o wydajności spadku dla ustawowych następców. Jeżeli najbliżsi ustawowi spadkobiercy, a więc mąż wzgl. żona i dzieci, w czasie zgonu spadkodawcy są na miejcu, procedura spadkowa toczy się normalnie zazwyczaj bez wiedzy wzgl. ingerencji konsulatu. W razie śmierci wychodźcy, który ustawowych spadkobierców pozostawił po drugiej stronie oceanu, wyłania się kwestja zabiegów, aby udowodnić prawa spadkobierców i zapewnić im wydajność spadku. O zawisłych spadkach placówki konsularne otrzymują informację zazwyczaj po dłuższym przeciągu czasu, z podań osieroconej rodziny w Polsce, z pism doraźnych informatorów w Ameryce, w spadku zazwyczaj nie zainteresowanych, z powiadomień niektórych sądów o audjencji celem mianowania administratora lub o zatwierdzeniu final settlement administratora i podziale spadku. Poza informacjami sądowemi powiadomienia od rodziny w Polsce czy od znajomych zmarłego w Ameryce niezawsze posiadają donioślejsze znaczenie, ponieważ są zwykle spóźnione dla celów pomyślnego wyśledzenia i zaopiekowania się spadkiem. Jeżeli są dalsi uczciwi krewni zmarłego, o śmierci wiedzą, o administrację się starają i pokrewieństwo udowodnią, los spadku nie nasuwa większych obaw. Najczęściej jednak nieżonaty robotnik jako boardnik mieszka u gospodarza i u niego pozostawia książeczkę oszczędności. W razie śmierci w braku rodziny czy krewnych zazwyczaj głównym wierzycielem jest przedsiębiorca pogrzebowy (undertaker) lub gospodarz domu i jeden z nich wnosi do sądu prośbę o nominację na administratora. Admi-strator na mocy dekretu sądowego inkasuje oszczędności zmarłego i pokrywa z nich liczne wygórowane — a nawet fikcyjne — pretensje za pogrzeb, mieszkanie, pomoc lekarską i t. p. różne wierzytelności. Prócz tego administrator policzą sobie własne koszty administracji oraz może korzystać na rachunek spadku z usług adwokata. Sądy, przeciążone pracą, nie wglądają dokładnie w rachunki administratora, dotyczące zwłaszcza cudzoziemców, tern więcej, że administrator czynny pod własną kaucją rodzi fikcje rzetelnego prowadzenia obrachunków. W tych warunkach do podziału między spadkobierców pozostaje często znikoma część pierwotnej masy spadkowej.

Pomyślna jest sytuacja placówek konsularnych, gdy sądy mimo braku konwencji wzgl. pełnomocnictwa powiadamiają je o zawisłych spadkach z własnej inicjatywy lub gdy spadkodawca umrze w miejscowości, będącej siedzibą doradcy prawnego placówki. Powiadomiona o zgonie placówka, osobiście lub przez swego doradcę prawnego, czuwa nad przebiegiem przewodu i wykonuje wymagane przez sądy formalności. Wobec braku konwencji konsularnej w omówionych już stadjach przewodu spadkowego stanowisko konsulatów jest chwiejne — zgodnie z odmienną praktyką w różnych stanach. Powiadomienie o śmierci (notice of death) zależne jest zwykle od konwencji konsularnej, lecz niezależnie od niej sądy w niektórych stanach wprowadziły praktykę notyfikacji, która pozwala placówce roztoczyć opiekę nad pierwszem stadjum otwartego spadku. W najważniejszej jednak kwestji administracji spadków praktyka jest chwiejna i różnie rozstrzygana przez sądy Stanów Zjednoczonych. W jednych stanach konsulowie są dopuszczeni do administracji, w innych natomiast stanach, posiadających zwłaszcza urząd publicznego administratora, zarówno konsulowie jak ich doradcy prawni nie mogą sprawować administracji spadków. Na tern tle wyłania się pewien konflikt między brzmieniem konwencyj, zawartych przez Stany Zjednoczone, a ustawodawstwem Stanowem, który dotychczas nie doczekał się stanowczej interpretacji. Ten stan łagodzi praktykowany w niektórych stanach zwyczaj, że sądy przed wydaniem dekretu* administracyjnego powiadamiają o odnośnej audjencji {citation) placówki konsularne, które osobiście lub przez swych doradców mogą wpływać na wybór administratora.

Skromne zastosowanie posiada znana w procedurze amerykańskiej praktyka t. zw. waivers. Petenci, zgłaszający podanie o administrację spadku, są obowiązani przedłożyć sędziemu waiver placówki konsularnej, t. j. dokument, mocą którego zrzeka się ona swych praw do zarządu masy spadkowej. Aby uzyskać waiver, składa petent w konsulacie kopję podania o administrację do sądu spadkowego. Jeżeli o administrację starają się najbliżsi spadkobiercy zmarłego, a więc mąż, żona i dzieci, konsulat bez przeszkód wydaje waiver, w innych wypadkach wydanie tego dokumentu czyni zależnem od zbadania sprawy w sądzie. O swych czynnościach konsulat powiadamia doradcę prawnego, który czuwa nad przewodem spadkowym i składa sprawozdania o przebiegu pertraktacyj. W ten sposób sprawa spadkowa dostaje się do ewidencji placówek konsularnych, które mogą roztoczyć skuteczną opiekę nad interesami spadkobierców, pozostałych w Polsce. Zależnie od praktyki w różnych stanach placówki konsularne, reprezentując nieobecnych spadkobierców, bez względu na posiadanie i zakres pełnomocnictwa, zwykle korzystają z uprawnień do wglądu w rachunki administratora i kwestjonowania wygórowanych pozycyj aż do chwili końcowej decyzji sądu (order of distribution). W razie udzielenia administracji bez wiedzy konsulatu, spóźnionego powiadomienia o spadku przez osieroconą rodzinę wzgl. nadesłania potrzebnego pełnomocnictwa, placówki po informacji sądowej o udzielaniu administracji wchodzą w kontakt z administratorami i zgodnie z ich życzeniami starają się udowodnić prawa spadkobierców, zanim przewód spadkowy przejdzie przez definitywne orzeczenie sądu.

W trzeciem i końcowem stadjum przy decyzji sądu o rozdziale spadku, jeżeli konsulat posiada pełnomocnictwo, sąd orzeka o przekazaniu udziałów spadkowych dla nieobecnych spadkobierców do rąk konsulatu. Zależnie od stanu i decyzji sędziego przekazanie spadku do rąk konsulatu odbywa się albo odrazu po uchwale sądowej i za pokwitowaniem odbioru, lub placówka wpierw otrzymuje release, t. j. dokument, stwierdzający zrzeczenie się przez spadkobierców dalszych pretensyj do administratora spadku. Pokwitowanie odbioru wzgl. release podpisuje szef placówki lub zależnie od życzenia sądu wzgl. administratora przesyła do Polski celem podpisania przez spadkobierców i dopiero na podstawie podpisanego przez spadkobierców release podejmuje spadek. Pokwitowanie w pierwszej czy drugiej formie konsulatów wzgl. spadkobierców zwalnia dopiero administratora od złożonej poręki materjalnej, zaczem podpisywanie bez zwłoki pokwitowań w sumie, określonej przez konsulat, doniośle wpływa na bieg przewodu spadkowego¹). Administratorzy publiczni zwykle praktykują przesyłkę spadków przez placówki konsularne, natomiast przygodni administratorzy, zależnie od uznania sądu, doręczają spadki obcym konsulatom, a w braku decyzji sądu, z własnej inicjatywy i częstą stratą na kursie, zajmują się doręczeniem spadku do rąk spadkobierców przez instytucje bankowe lub konsulaty ame-

!) Przy podpisywaniu pokwitowań przez spadkobierców w Polsce wyłaniają się niekiedy nieporozumienia, że pokwitowanie musi opiewać na sumę, otrzymaną od sądu wzg-l. administratora, od której placówki mog-ą dopiero potrącić swoje koszty urzędowe, tłumaczenia dokumentów, doradcy prawneg-o, zaczem kwitowana kwota jest wyższa od kwoty, faktycznie doręczonej do rąk spadkobierców.

rykańskie. Naturalnie w przewodzie spadkowym po obywatelach amerykańskich pochodzenia polskiego, których spadkobiercy mieszkają w Polsce, współudział placówek jest bierny i uzależniony od posiadania pełnomocnictwa decyzji sądu. Poza normalnym tokiem spadkowym w drodze sądowej konsulaty dość licznie likwidują spadki bez przewodu spadkowego, gdy sąd dla braku osób zainteresowanych nie przeprowadza pertraktacyj spadkowych. Dotyczy to zwłaszcza osób uboższych, które zmarły, nie pozostawiając na miejscu wierzycieli lub krewnych, a spadek stanowią drobne oszczędności w banku albo ubezpieczenie w tow. asekuracyjnem. Zadanie konsulatu ogranicza się do zebrania gotówki i przesłania jej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych do sądu właściwego ze względu na zamieszkanie spadkobierców. Rola konsulatu w toku przewodu spadkowego kończy się, gdy spadkobiercy udzielą z pominięciem placówki pełnomocnictwa osobie, zamieszkałej w Ameryce, lub pełnomocnictwo już udzielone konsulatowi anulują wskutek nowego peł mocnictwa, wystawionego na rzecz innej osoby lub firmy w Ameryce¹). Upełnomocniony zastępca podejmuje spadek do rąk własnych i kwituje odbiór w imieniu spadkobierców, licząc sobie koszty zazwyczaj według dowolnej skali.

oraz

no-

Funkcje placówek konsularnych — w ogólnym zarysie — mają w różnych stadjach przewodu spadkowego charakter raczej pomocniczy, zależnie od praktyki sądów amerykańskich w poszczególnych stanach. Stanowisko konsulatów zbliżone jest do kompetencji strony, w razie posiadania pełnomocnictwa więcej czynne, a w jego braku zazwyczaj dość bierne. Zawarcie konwencji konsularnej wzmocni i ułatwi prace konsulatów, lecz ze względu na niejednolitość procedury w poszczególnych stanach obecne formalności łącznie z wymogiem pełnomocnictwa stosunkowo niewielkiej ulegną zmianie. Współcześnie główna troska placówek zwrócona jest na uzyskanie pełnomocnictwa i przedłożenie dokumentów, potrzebnych do udowodnienia praw do dziedziczenia. Po otrzymaniu powiadomienia o zawisłym spadku konsulaty zwracają się do Ministerstwa Spraw Zagranicznych, celem nadesłania urzędownie zatwierdzonych zazwyczaj trzech dokumentów :

1.    Wyciągu z matrykuły rodziny zmarłego, sporządzonego w formie genealogicznej i zatwierdzonego przez urząd stanu cywilnego jako zgodny z księgami metrykalnemi²).

2.    Oryginalnego pełnomocnictwa, zaopatrzonego oryginalnemi podpisami lub znakiem krzyża spadkobierców wzgl. ich opiekunów, które z prawem substytucji upoważnia konsulat do odbierania i kwitowania w ich imieniu i na ich rzecz sum spadkowych oraz do pokrywania kosztów, ze śmiercią spadkodawcy i realizacją spadku związanych.

opiekuna.

3.    W razie małoletności spadkobierców odpisu dekretu ustanawiania

!) Na tem polu rozwijała żywą działalność również po wojnie aż do chwili bankructwa w r. 1923 firma niemiecka „Knauth, Nachod, Kuehne“, z główną siedzibą w Lipsku, która przez swych agentów w Polsce wyszukiwała i likwidowała dość licznie spadki dla spadkobierców, zamieszkałych w kraju. Pozatem są czynne w Polsce pokątne agencje firm zagranicznych, reflektujące na uzyskanie pełnomocnictwa od mało orjentujących się spadkobierców. Jest to proceder intratny dla upełnomocnionych, lecz kosztowny i niebezpieczny dla mocodawców, ponieważ w razie nadużycia, i tak do kontroli trudnego, dochodzenie pretensji po drugiej stronie oceanu jest kosztowne i zazwyczaj bez pomyślnych rezultatów.

2) Zwłaszcza praktycznem jest zastąpienie metryk chrztu, ślubu i śmierci t. zw. „sznurowych“, wystawianych przez urzędy stanu cywilnego b. zaboru rosyjskiego, przez skróconą formę t. zw. „metryczek“, t. j. wyciągów z matrykuł w formie rodowodów wzgl. tablic genealogicznych, zawierających imiona oraz daty urodzenia, ślubu i śmierci członków rodziny z najbliższej linji wstępnej, zstępnej i równorzędnej. Odpada potrzeba tłumaczenia licznych dokumentów o zawiłej frazeologji, nie mających związku z faktycznym stanem sprawy.

Zasadniczo dokumenty, wystawione zagranicą i zeszyte w konwolut, a nadsyłane dla użytku władz amerykańskich, powinny być legalizowane przez konsulat amerykański. Wymogi ustawy w niektórych stanach idą tak daleko, że podpis mocodawcy (wzgl. kontrahenta) musi być osobiście przed konsulem amerykańskim złożony. Wobec kosztów tej formy legalizacji zwykle amerykańskie władze, sądy czy administratorzy zadowalają się w donioślejszych sprawach legalizacją władz polskich, a następnie konsula amerykańskiego, lub legalizacją tylko władz polskich do Ministerstwa Spraw Zagranicznych włącznie albo legalizacją podpisu strony przez sąd, prowadzący ewidencję takich zaświadczeń {court of record), a więc w Polsce sądy instancji pierwszej. Wymogi formalne zależą zatem do czasu zawarcia konwencji konsularnej od dobrej woli interesowanych amerykańskich władz, które godzą się niekiedy na uchylenia od przepisów procedury i dlatego każdą sprawę kompetentne władze w Polsce zgodnie ze sprawozdaniem konsularnem muszą traktować indywidualnie. Rygory ustawodawstw stanowych są łagodzone przez poprawki do prawa {amendment to the law), wprowadzające dla określonego w klauzuli państwa ułatwienie formalne, że dokumenty, zaświadczone w określony sposób, głównie pieczęcią przez sąd, notarjat i inny kompetentny urząd publiczny, mają moc dokumentarną wobec władz stanowych. Poprawkę tego rodzaju, dotyczącą Polski, uchwaliła np. legislatura stanu N. Jork w marcu 1923, zadowalając się legalizacją sądu lub notarjatu polskiego przy dokumentach, dotyczących intabulacji {record) praw na nieruchomości. Dalszem ułatwieniem jest praktyka, że poszczególne stany wzgl. ich gubernatorowie z pośród obywateli amerykańskich mianują zagranicą komisarzy, których atrybucje w zakresie zaświadczenia dokumentów zbliżone są kompetencji notarjuszy publicznych¹). Wobec powyższej rozbieżności w przedmiocie legalizacji, placówki konsularne, prosząc o nadesłanie dokumentów, relacjonują o obowiązujących w danej sprawie wymogach proceduralnych. Otrzymane dokumenty po przetłumaczeniu na język angielski przedkładają placówki sądowi, który ocenia ich moc formalną i dowodową, a niekiedy żąda uzupełnienia w oznaczonym kierunku, zwłaszcza gdy spotykają się ze sprzeciwem strony przeciwnej.

Szczególnie w dziedzinie dokumentów prawnych różnice w pisowni nazwisk i miejscowości w języku polskim i rosyjskim często utrudniają umiejscowienie spadkodawcy wzgl. jego spadkobierców. Tak samo informacje, pochodzące ze źródeł amerykańskich, pisane niekiedy metodą fonetyczną oraz praktykowana zmiana nazwisk słowiańskich powodują, że identyfikacja osób i miejscowości, wyśledzenie spadku i stwierdzenie praw spadkobierców wymaga licznych zachodów i rozległej korespondencji zarówno z władzami amerykańskimi jak i krajowemi. W tych warunkach, wobec obszaru Ameryki i chwiejności miejscowych źródeł, informacje, zwłaszcza pochodzące ze źródeł krajowych, muszą być ścisłe, aby mogły liczyć na pomyślne dochodzenia. Po ukończeniu przewodu spadkowego, konsulaty jako masę spadkową otrzymują najczęściej gotówkę, którą przekazują do Ministerstwa Spraw Zagranicznych za pośrednictwem National City Bank of New York, jako korespondenta Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej wzgl. Banku Polskiego. Wypłata spadków dokonywana w walucie markowej wskutek przewlekłości i dewaluacji spotykała się z licznemi i słusznemi skargami aż do chwili współczesnej realizacji spadków w walucie dolarowej, a zczasem i w walucie złotowej. Inne ruchomości oraz wyjątkowo majątek nieruchomy — zgodnie z życzeniami

'<V °

^ ay .

"u*^2

2 5.« 2 o J «1<

jil

£*£ s

O O o

^ у o cc

N £

■к bo

S*-s

g £

•Ss

o

ry

EL

3 3 C 3

fi

O-

(_3

3

«ri.

n 3

N 03

J2. o M r«

■S3

CU -o

il

-a *

crV

is*

C 3

spadkobierców — konsulaty spieniężają drogą publicznej licytacji {public auction) z wyjątkiem drobiazgów osobistych i biżuterji, które w razie życzenia przesyła się spadkobiercom przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Realizację spadków komplikuje często małoletność spadkobierców. Przy załatwianiu praw spadkowych sądy troskliwie regulują kwestję opieki i jedne z nich dla nieobecnych małoletnich spadkobierców ustanawiają osobnego opiekuna na miejscu, a inne sprawę zastępstwa małoletnich pozostawiają rodzimym konsulatom wzgl. sądom. Na tern tle wyłaniają się w pierwszym wypadku decyzje sądów, że niekiedy części, przypadające dla małoletnich, zostają przechowane w depozycie amęrykańskiem do chwili dojścia do pełnoletności, z drugiej zaś strony normalne przekazanie spadku dla małoletnich do depozytu sądowego w Polsce wystawiało majątek na losy powszechnej dewaluacji.

rna

amer

Doniosłą jest kwestja kompetencji, który sąd, amerykański czy polski, ma ustalać porządek dziedziczenia po zmarłym obywatelu polskim. Na podstawie praktyki sądy amerykańskie, wydając orzeczenie podziału spadku, najczęściej określają porządek dziedziczenia według swego ustawodawstwa, niekiedy, wydając sumę spadkową konsulatowi, pozostawiają sądowi polskiemu ustalenie porządku dziedziczenia, a wyjątkowo porządek dziedziczenia określają na podstawie ustawodawstwa polskiego. Podejmując spadek osobiście lub przez swych doradców prawnych, podają konsulaty zapadłe uchwały sądowe, dotyczące podziału spadku, do wiadomości władz krajowych. Jeżeli uchwała sądowa oparta jest na prawie amerykańskiem na podłożu międzynarodowego prawa prawa prywatnego, wyłania się narazie teoretyczny "konflikt, który bez względu na konwencję będzie stałem zjawiskiem. Zgodnie z duchem traktowania przybyszów jako przyszłych obywateli sądy amerykańskie orzekają o podziale spadku każdego wychodźcy, który w stanie posiadał stałe miejce zamieszkania {domicile). Wobec jednej trzeciej liczby ludności cudzoziemskiego pochodzenia i przyjętego w ustawodawstwie podziału cudzoziemców na stałych i niestałych {resident and nonresident aliens) stanowisko sądów amerykańskich w sprawach spadkowych po rezydentach znajduje prawie pełne usprawiedliwienie. Natomiast w sprawach spadkowych po nierezy-dentach sądy, stwierdziwszy brak domicylu, zazwyczaj przekazują spadek konsulatowi wzgl. orzekają według ustawodawstwa polskiego. Zasadniczo dość trudna do ujęcia kwestja domicylu, przy emigracji jeszcze więcej się komplikuje, zaczem w większości wypadków sądy amerykańskie orzekają o porządku dziedziczenia i sprawa spadkowa jako res judicata przechodzi pod orzecznictwo sądów polskich. Ze stanowiska teorji międzynarodowego prawa prywatnego ta procedura przy likwidacji ruchomego — prawie powszechnego wśród wychodźców polskich — spadku nasuwa pewne wątpliwości. Według jurys-prudencji, kodyfikacyj prawa prywatnego i postanowień konwencji haskiej dominuje zasada, że o losie spadku ruchomego decyduje prawo osobiste spadkodawcy, a spadku nieruchomego lex rei sitae. W szczególności zasada ta zastosowanie w kodeksach ustawodawstwa polskiego oraz w ustawodawstwie ykańskiem, biorąc pod uwagę już omówione atrybucje amerykańskiej służby konsularnej w zakresie spadku ruchomego.

Stąd niektóre sądy polskie nie zadowalają się porządkiem dziedziczenia, ustalonym przez sądy amerykańskie, lecz na nowo przeprowadzają postępowanie spadkowe i po raz drugi sprawę judykują. Mogą zatem wyłonić się wskutek tego nieporozumienia z sądami oraz administratorami z powodu niezastosowania się zwykle do rachunkowego podziału spadku między spadkobierców, których istnienie i ich części spadkowe przez sąd amerykański zostały ustalone. Nieporozumienia te nie będą miały charakteru konfliktu o donioślejszych skutkach, wpływać jednak mogą na stanowisko sądów, które żależnie od uznania sędziego w braku konwencji konsularnej pomijać będą w dalszych sprawach spadkowych współudział konsulatów. Zasadniczo i zawarcie konwencji konsularnej na tę praktykę nie wywrze wpływu, ponieważ przy partykularyzmie stanowym jest ona zgodna z duchem i charakterem Ameryki, jako kraju immigracyjnego *). Projekt konwencji konsularnej nie porusza tej kompetencyjnej kwestji, tern więcej trudnej do ujęcia, że w grę wchodzi majątek, zarobiony przez emigrantów w Ameryce, który sądy amerykańskie według swej oceny dzielą często między spadkobierców, obywateli amerykańskich i polskich, zamieszkałych po obu stronach oceanu. Odmienna struktura społeczna Ameryki, mało licząca się z duchem prawodawstwa europejskiego, powojenne nastroje i widoczna zmiana charakteru wychodżtwa zarobkowego na osiadły, zalecają uwzględnianie tej procedury również przez przez sądy polskie. Odstępstwo od tej praktyki — a więc polski przewód spadkowy — jest konieczne, gdy konsulaty podejmują spadek bez współudziału sądów amerykańskich i sprawozdają o potrzebie ustalenia porządku ustawowego dziedziczenia. W wyższym jeszcze stopniu przestrzeganie tej praktyki dotyczy powszechnych wśród wychodżtwa ubezpieczeń na wypadek śmierci na rzecz osób trzecich, a wprost kategorycznym staje się postulatem przy odszkodowaniach na wypadek śmierci. Przy ubezpieczeniach premja jest legatem na rzecz osoby, wymienionej w policy, i bez względu na rozmiar spadku i prawa innych spadkobierców powinna przypadać na dobro bene-ficjarjusza. Natomiast odszkodowania z tytułu śmierci, poniesionej przy pracy, są płynne na mocy osobnego ustawodawstwa socjalnego, które dokładnie określa warunki otrzymania i kategorje osób, do odszkodowania uprawnionych. Ta lex specialis na korzyść osób, od zmarłego materjalnie zależnych, nie może ulec zmianie, bez względu na stopień odstępstwa od polskiego prawa spadkowego²).

Poza spadkami we właściwem tego słowa znaczeniu, drugą pozycją masy spadkowej są ubezpieczenia, których rewindykacje toczą się często odrębnym od postępowania spadkowego torem. W warunkach życia wychodżtwa ubezpieczenie się na wypadek śmierci lub dożycia stało się - powszechnym zwyczajem. Wychodźcy ubezpieczają się na wypadek śmierci w rodzimych stowarzyszeniach bratniej pomocy, mniej licznie w amerykańskich towarzystwach asekuracyjnych i w organizacjach zawodowych, a wreszcie dość sporadycznie w organizacjach bratniej pomocy innych grup narodowych, najczęściej słowackich. Statuty towarzystw asekuracyjnych zawierają zwykle klauzulę, że ubezpieczający się na wypadek śmierci podaje imię, nazwisko oraz adres bene-ficjarjusza, najczęściej żony lub dziecka, na rzecz którego premja ma być wypłacona. W razie śmierci kontrybuenta premja według ustawowego przywileju i statutu towarzystwa zostaje wypłaconą beneficjarjuszowi bez względu na wierzytelności i pertraktacje spadkowe. Ubezpieczenie nie wchodzi zasadniczo do masy spadkowej i z tego jeszcze powodu, że administrator spadku, nie mogąc z niego pokrywać swych kosztów, mało się niem interesuje. Wypłatą zatem ubezpieczenia zajmują się wyłącznie towarzystwa, które ko-

1) Pomimo posiadania konwencji konsularnej placówki austrjackie przed wojną przy relacjach spadkowych, donosząc o podziale spadku, dokonanym przez sądy amerykańskie, ze wzglądu na długoletnie doświadczenie podkreślały potrzebą stosowania sią do już zapadłej res judicata. Na podstawie praktyki w jednym okrągu konsularnym autorowi nie jest znanym wypadek donioślejszego na tern tle nieporozumienia, może sią jednak ono wyłonić, gdy niezadowoleni z decyzji sądu polskiego spadkobiercy zwrócą sią z protestem do sądu amerykańskiego.

2) Zwłaszcza w ustawach kompensacyjnych różnych stanów zachodzące uprzywilejowanie dzieci do lat 16 powoduje podział odszkodowania pozornie niekorzystny na rzecz dzieci starszych.

rzystają zazwyczaj ze współpracy konsulatów. Istotnym wymogiem przy podjęciu ubezpieczenia jest przedłożenie policy asekuracyjnej i pełnomocnictwa beneficjarjusza. Przy rewindykacji ubezpieczeń placówki konsularne spotykają się z wyrozumiałą współpracą poważniejszych zarówno polskich jak i amerykańskich towarzystw asekuracyjnych. Zwłaszcza przy legalizacji pełnomocnictw, która największą trudność sprawia beneficjarjuszom w Polsce ze względu na omówione powyżej wymogi formalne, widoczne jest za wzorem władz amerykańskich życzliwe odstępstwo od surowych rygorów niektórych ustawodawstw stanowych. Mniejsze jednak towarzystwa, zwłaszcza t. zw. „benefitowe“, w których premja pośmiertna pokrywa się z drobnych regularnych opłat lub z uiszczanych na nią jednorazowo wkładek żyjących członków, wysuwają pod pozorem niestosowania się do przepisów statutu przewlekłe trudności. Informacje o ubezpieczeniach czerpią konsulaty od towarzystw asekuracyjnych, beneficjarjuszy lub spadkobiorców w Polsce albo od przygodnych informatorów w Ameryce. W razie śmierci kontrybuenta w Polsce obok pełnomocnictwa i policy wyłania się potrzeba legalizowanej metryki śmierci zmarłego. Niektóre towarzystwa amerykańskie zadowalają się przedłożeniem policy i metryki śmierci i na ich podstawie wypłacają konsulatom premje, inne zaś

wchodzą w bezpośredni kontakt z beneficjarjuszami i celem wypłaty korzystają z pośrednictwa banków, a zwłaszcza American Express Co. Należnie od cha

rakteru ubezpieczenia, czy opiewa ono na korzyść osób trzecich czy wyjątkowo na wypadek śmierci wzgl. ustawowych spadkobierców, placówki przesyłają do Ministerstwa Spraw Zagranicznych podjęte z tego tytułu kwoty pieniężne, podkreślając w pierwszym powszechnym wypadku dla informacji sądów zgodnie z ustawodawstwem amerykańskiem bezsporny charakter premji na korzyść wymienionego w policy asekuracyjnej beneficjarjusza, a w drugim — dość sporadycznym — wypadku zwracając uwagę na potrzebę ustalenia porządku dziedziczenia ustawowego.

' Trzecią, odrębną pozycją w masie spadkowej, są odszkodowania za śmierć, poniesioną przy pracy, na rzecz rodziny osieroconej w Polsce. Za wzorem krajów europejskich wprowadzają stany amerykańskie stopniowo obecnie obowiązujące prawo o odszkodowaniu robotników za uszkodzenia i śmierć, spowodowane wypadkami przy pracy {Workmens Compensation Law). Jeszcze na przełomie XX wieku dochodzenie odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy regulowało prawo zwyczajowe (common law), na mocy którego sądy orzekały o wysokości wynagrodzenia, jeżeli pełna wina po stronie pracodawcy przez poszkodowanego, a w razie jego śmierci, przez spadkobierców wzgl. administratora spadku udowodnioną została. W miarę coraz silniejszego tętna produkcji przemysłowej, niektóre stany przeprowadziły ustawy, znane jako Employer s Liability Acts, które czynią pracodawcę odpowiedzialnym za przeoczenie podwładnego personelu, wskutek których robotnik doznał uszkodzenia wzgl. zginął. Ciężar jednak dowodu wobec dalej właściwych sądów spoczywa na poszkodowanym wzgl. jego spadkobiercach i administratorze spadku, zaczem dochodzenie pretensji jest kosztowne i ryzykowne. Zwłaszcza na administratorze spadku ciąży obowiązek całej troski o przeprowadzenie procesu, co jego odpowiedzialność za wydajność spadku wobec terminów prekluzyjnych szczególnie podnosi. Dotychczasowe normy prawne, wobec przeciążenia sądów i celem umoralnienia opieki przemysłowej, ustąpiły na rzecz nowoczesnego ustawodawstwa socjalnego stosunkowo świeżej daty, które znalazło zastosowanie dopiero w 2 dziesiątku b. wieku, lecz objęło już przeważającą część Stanów Zjednoczonych z wyjątkiem kilkunastu głównie południowych stanów. W stanach zatem, które nie posiadają współczesnego prawa o odszkodowaniu robotników (Workmen s Compensation Law), obowią-

żują dawne normy prawne, a więc ustawa o odpowiedzialności pracodawcy {Employer s Liability Acts), a wreszcie prawo zwyczajowe {Common Law). Ponieważ wychodźtwo polskie przeważnie mieszka w stanach, w których obowiązuje nowe ustawodawstwo socjalne, należy jego treścią i techniką wyłącznie się zająć. Zanikające normy prawne poza szczególną odpowiedzialnością administratora nie zawierają charakterystycznych rysów odmiennych od normalnego procesu sądowego. Ciężar dowodu niezawinionego wypadku spoczywa na poszkodowanym wzgl. jego spadkobiercach, a sprawę sądzą przysięgli sędziowie i zawodowy sędzia. Sędziowie przysięgli decydują o wartości materjału dowodowego, określają wysokość odszkodowania lub pretensję odrzucają, a sędzia zawodowy orzeka w kwestjach prawnych.

Zasadniczą cechą nowego ustawodawstwa socjalnego jest płynność odszkodowania we wszystkich wypadkach, ilekroć pracobiorca został uszkodzony w toku zajęcia bez względu na fakt, czy wzgl. w jakim stopniu pracodawca za brak przezorności ponosi winę. Jest to już pełne ubezpieczenie robotników w pracy zawodowej, oceniane według procentowej utraty zdolności do zarobku, a nie dotyczące tylko tych poszkodowanych, którym udowodnioną została rozmyślna prowokacja wypadku. Prawa o odszkodowaniu robotników w poszczególnych stanach ze względu na stosunkową młodą datę tego ustawodawstwa nie wykazują takiej rozbieżności jak w innych dziedzinach prawnych. Zwykle pracodawca obowiązany jest ubezpieczyć swój personel, jeżeli zatrudnia więcej aniżeli czterech robotników. Ze względu na rodzaj pracy, służba domowa, zawód rolniczy, niektóre zajęcia chwilowe lub stałe, nie ryzykowne dla zdrowia i życia, nie są objęte prawem asekuracyjnem. Jedne ustawodawstwa stanowe określają wyraźnie zajęcia niebezpieczne, a inne ryczałtowo zwalniają z pod rygorów prawa, drugie przeprowadzają natomiast ogólną normę ubezpieczenia, wyłączając wyraźnie określone zajęcia bezpieczne. Odpowiedzialnym za wypłatę odszkodowania jest pracodawca, który może swą odpowiedzialność ubezpieczyć. Pod względem asekuracji jedna część ustawodawstw stanowych wprowadza specjalny fundusz stanowy {state fund), powstały z premij, opłacanych przez pracodawców, z którego pokrywa się odszkodowania. Druga część ustawodawstw stanowych zezwala pracodawcy na ubezpieczenie swej odpowiedzialności w prywatnych towarzystwach asekuracyjnych, upoważnionych do tych agend przez władze stanowe, lub na złożenie gwarancji materjalnej, zabezpieczającej wypłatę odszkodowania. W jednych stanach ubezpieczenie jest przymusowe, w innych natomiast fakultatywne, a w takim razie odpowiedzialność pracodawcy zazwyczaj jest większa, ponieważ nie przysługuje mu obrona z tytułu rozmyślnej prowokacji wypadku przez poszkodowanego. W przeważającej części stanów, posiadających nowoczesne ustawodawstwo socjalne, do wykonania kontroli i orzekania w sprawach odszkodowań robotniczych powołane są osobne komisje kompensacyjne {State Compensation Commissions), złożone z trzech do sześciu członków, mianowanych przez gubernatorów stanów⁵). W braku komisyj kompensacyjnych sądy powiatowe wzgl. obwodowe zgodnie z osnową ustawodawstwa robotniczego rozpatrują sprawy odszkodowań. Komisje kompensacyjne pozostają pod administracyjną kontrolą stanowych departamentów pracy, a w wykonyw-niu swych atrybucyj wyposażone są w prawa i przywileje, zbliżone do sądowych. Procedura jednak, a zwłaszcza postępowanie dowodowe {rules of evidence), jest uproszczone, współudział palestry skromny, a środki prawne od decyzji komisji do stanowych sądów najwyższych ograniczone.

Prawo do odszkodowania przysługuje dopiero wówczas, gdy uszkodzenie pociąga za sobą uniezdolnienie do pracy przez dłuższy okres czasu i dopiero po upływie tego terminu odszkodowanie staje się płynne. — Zwykle ustawa wymaga, aby uniezdolnienie trwało dłużej aniżeli tydzień, w niektórych stanach trzy dni tylko, a w innych dziesięć dni lub dwa tygodnie. — Obowiązek zawiadomienia pracodawcy o wypadku nakładają wszystkie ustawy na pracobiorcę wzgl. jego rodzinę lub jej prawnego zastępcę. Jeżeli robotnik doznał uszkodzenia, obowiązany jest w terminie od kilkunastu dni do trzech miesięcy powiadomić pracodawcę, który zkolei donosi o wypadku komisji kompensacyjnej. — W razie śmierci o wypadku powiadamia pracodawcę i komisję rodzina zmarłego, a w jej braku administrator spadku wzgl. konsulat w ciągu sześciu miesięcy lub do roku od daty śmierci. W razie uszkodzenia pracodawca jest obowiązany udzielić poszkodowanemu pomocy lekarskiej na własny koszt, zazwyczaj w kwocie 30—200 dolarów, a w razie śmierci pokryć koszta pogrzebu do wysokości 100 dolarów. Zgłoszenie roszczenia o odszkodowanie {claim for compensation) musi nastąpić w powyżej określonym terminie prekluzyjnym. Po zgłoszeniu roszczenia {filing of claim), w przeciągu dalszego, zwykle takiego samego terminu prekluzyjnego powinno nastąpić udowodnienie pretensji {proving of claim) pod rygorem odrzucenia roszczenia. — Wysokość odszkodowania jest rozmaita w poszczególnych stanach, a podstawę do jej wymiaru stanowi niezdolność do pracy. Zależnie od stanu i stopnia uszkodzenia odszkodowanie wynosi przeciętnie 33%—66% tygodniowego zarobku poszkodowanego w chwili wypadku, przyczem nie może przekraczać pewnego czasokresu — zwykle 500 tygodni — lub pewnej określonej kwoty, najczęściej pięciu tysięcy dolarów. Niektóre ustawy przewidują w razie uniezdolnienia na całe życie wypłatę renty aż do śmierci. — Poza tą regułą stałego płynnego odszkodowania ustawy określają wysokość osobnego odszkodowania w razie, gdy poszkodowany przy pracy stracił część ciała lub uległ zeszpeceniu. Na wzór średniowiecznego taljonu, każda część ciała lub zeszpecenie ma określoną cenę, która poza normalnem odszkodowaniem przypada na korzyść poszkodowanego.

Po wypadku, uzasadniającym roszczenie do odszkodowania, pracodawca lub pracobiorca wzgl. jego rodzina albo jej zastępca zmierzają zwykle do polubownej umowy, dotyczącej wysokości odszkodowania i terminów płatności. Umowy muszą być zgodne z ustawą i zatwierdzone przez komisję. — W razie trudności w polubownem załatwieniu sprawy przechodzi spór pod orzeczenie komisji, która po przewodzie dowodowym decyduje o słuszności pretensji. — Zazwyczaj odszkodowanie — podobnie jak zarobki — jest płatne w ratach tygodniowych lub dwutygodniowych. Niektóre ustawy przewidują jednak natychmiastową wypłatę całego odszkodowania, inne zaś jednorazową wypłatę czynią zależną od zajścia specjalnych warunków. — Zasadniczo ustawodawstwa stanowe nie czynią przy skali odszkodowania różnicy między obywatelami amerykańskimi a cudzoziemcami, natomiast zachodzi pod tym względem doniosła różnica przy traktowaniu osób, od zmarłego materjalnie zależnych, a niezamieszkałych w granicach Stanów Zjednoczonych. — W razie śmierci robotnika, wskutek wypadku przy pracy, uprawnionemi do otrzymania odszkodowania są osoby, od zmarłego materjalnie zależne, ujęte w usta-wodawstwach stanowych terminem dependents. Różne stany rozmaicie intere-pretują pojęcia dependency. Jedne ustawy wdowę, dzieci i podeszłych rodziców traktują jako materjalnie zależne z tytułu samego pokrewieństwa, bez potrzeby dowodu, że zmarły faktycznie przyczyniał się do ich utrzymania, inne natomiast poza dowodem pokrewieństwa wymagają stwierdzenia faktycznej zależności materjalnej. Zazwyczaj dependency obejmuje wdowę i dzieci

oraz rodziców, wyjątkowo braci i siostry oraz innych członków rodziny, faktycznie od zmarłego materjalnie zależnych. —Współudział w rencie wdowy, dzieci, rodziców i innych osób materjalnie zawisłych jest zmienny w różnych stanach i zależy od ilości i wieku osób, uprawnionych do roszczenia o odszkodowanie. .— Uprawnienie wdowy do odszkodowania gaśnie z chwilą jej ponownego zamążpójścia, dzieci wzgl. rodzeństwo korzystają z dobrodziejstwa zwykle do dojścia do lat 16.

Ze względu na dość liczne pozostawianie rodzin w Polsce doniosłą jest kwestja, jak ustawodawstwa stanowe traktują osoby materjalnie zależne, zamieszkałe poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedne ustawodawstwa różniczkowania na niekorzyść cudzoziemców nie przeprowadzają, inne ograniczają prawo do odszkodowania osób, zamieszkałych poza granicami Stanów Zjednoczonych, wykluczając wszelkie pretensje, albo redukując odszkodowanie do jednej trzeciej lub połowy z pewną maksymalną granicą, zwykle tysiąca dolarów, lub zastrzegając normalne odszkodowanie dla wdowy i dzieci zazwyczaj do 16 lat, albo przyznając tylko wdowie, dzieciom i rodzicom 60% normalnego odszkodowania. Postępowanie dowodowe w sprawie zależności materjalnej różni się mało w poszczególnych stanach i opiera się zwykle na przesłuchaniach, listach, recepisach pocztowych, zeznaniach świadków i innych środkach dowodowych, znacznie liberalniejszych, aniżeli w postępowaniu są-dowem. Komisje kompensacyjne wzorują się zwykle w postępowaniu dowo-dowem na procedurze sądowej. Stąd w niektórych stanach komisje przy przeprowadzaniu postępowania dowodowego w przedmiocie zależności materjalnej posługują się wspomianemi już letters rogatory, t. j. kwestjonarjuszami, wysyłanemi wprost lub za pośrednictwem placówek konsularnych do sądów w Polsce celem przesłuchania interesowanych stron. Każda stronica listów rogacyjnych, zawierająca odpowiedzi stron, musi być zaopatrzona podpisem sędziego, legalizowanym przez władze krajowe. Dalej zgodnie z wymogami procedury listy należy zwrócić wprost na ręce wysyłającego komisarza, który je otwiera w obecności stron wzgl. ich zastępców⁶). Dopiero po stwierdzeniu drogą listów rogacyjnych lub na mocy dokumentów, zeznań, poboru w czasie wojny zasiłku amerykańskiego i t. p. środków dowodowych, że byt mate-rjalny rodziny zmarłego zależał od udzielonego jej przez nieboszczyka wsparcia, komisja orzeka o wypłacie odszkodowania dla spadkobierców, zamieszkałych zagranicą.

Współpraca placówek konsularnych przy rewindykacji odszkodowań jest równie szeroką dziedziną jak kolektowanie spadków. Zatrudnienie przeważnej części wychodźtwa polskiego w kopalniach i zakładach przemysłowych naraża je na częste wypadki uszkodzeń cielesnych i śmierci. Atrybucje placówek konsularnych przy rewindykacji odszkodowań są podobne do uprawnień w sprawach spadkowych, lecz ze względu na liberalny duch nowego ustawodawstwa w praktyce szersze i swobodniejsze. Informacje o nieszczęśliwych wypadkach dochodzą placówki podobnie jak przy spadku z amerykańskich źródeł urzędowych lub ze źródeł prywatnych. Niektóre ustawy stanowe orzekają o obowiązkowem powiadomieniu placówek konsularnych o śmierci przy pracy ich obywateli lub stanowe komisje z własnej inicjatywy posługują się tą praktyką. Jeżeli rodzina, uprawniona do odszkodowania, prze-

bywa w Ameryce, placówki podejmują interwencję, tylko na wyraźne jej życzenie, gdy orzeczeniem komisji czuje się pokrzywdzona. W razie pobytu rodziny w Polsce konsulaty wdrażają omówione już przy spadkach kroki, łączą z niemi ewent. wymóg przedłożenia dowodów zależności materjalnej, chyba że komisja tę część postępowania dowodowego przeprowadza sama drogą listów rogacyjnych. Informacje ze źródeł prywatnych dochodzą konsulaty zwykle po dłuższym okresie czasu, ponieważ amerykańskie otoczenie nieboszczyka często zaniedbuje powiadomienia o wypadku konsulatu, lub wdowy oraz uzyskania od niej pełnomocnictwa i dowodów zależności materjalnej, celem wytoczenia skargi przed komisją. Czasem administratorzy spadku, przez sąd wyznaczeni, przeoczają termin prekluzyjny, tracąc zdolność do wniesienia skargi. Zwięzłość terminów prekluzyjnych w warunkach życia wychodź-twa i przy wojennej migracji ludności w Polsce powoduje, że współpraca konsulatów, amerykańskiego otoczenia zmarłego i władz krajowych przy stwierdzeniu śmierci, odszukaniu rodziny w Polsce i nadesłaniu legalizowanych dokumentów musi być śpieszna i energiczna, aby chronić prawa osieroconej rodziny.

Przed komisjami zastępują konsulaty interesy rodziny, poza wymianą korespondencji, w drodze osobistego jawienia się reprezentantów placówki głównie podczas przesłuchań (hearings), dotyczących dowodu o zależności materjalnej (proofs od dependency). Pomoc doradcy prawnego okazuje się nieodzowną zwłaszcza w stanach, które zezwalają pracodawcom na ubezpieczenie swej odpowiedzialności w prywatnych towarzystwach. Ponieważ towarzystwa mają przedewszystkiem własny zysk na widoku, pod różnemi pozorami formalnej natury przez swych zastępców prawnych przeciągają sprawę, co wyłania spór (litigation), wymagający zawodowej biegłości. Po pomyślnem przeprowadzeniu postępowania dowodowego komisja orzeka o legalności roszczenia, wysokości odszkodowania, ilości i płatności rat oraz o honorarjum adwokata. Niektóre poważne przedsiębiorstwa wypłacają ustawowe odszkodowanie bezspornie na podstawie dobrowolnej umowy (agreement), akceptowanej w imieniu nieobecnej rodziny przez placówką konsularną, a nawet przedsiębiorstwa, dbałe o reputację lub z poczucia humanitaryzmu nie odmawiają wypłaty odszkodowania pomimo, że roszczenie uległo przedawnieniu. W niektórych wypadkach za poradą doradcy prawnego, gdy postępowanie dowodowe jest wątpliwe, a strona przeciwna wykazuje chęci do kompromisu, placówki zgadzają się na ugodowe załatwienie sporu, które zaspakaja część dochodzonego roszczenia. Otrzymane z tytułu odszkodowania raty pieniężne przesyłają konsulaty — podobnie jak spadki — w miarowych terminach do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W czasie zgłoszenia roszczenia o odszkodowanie lub w trakcie płatności już płynnego odszkodowania komisje kompensacyjne, pracodawcy lub firmy asekuracyjne żądają często przedłożenia dowodu t. zw. proof of actual existence, że osoby, w imieniu których wniesiono skargę lub podejmuje się odszkodowanie, pozostają faktycznie przy życiu. Odnośnie do wdów, przez cały czas wypłaty renty, wypłacająca instytucja wymaga zaświadczenia, że beneficjarjuszka żyje w stanie wdowieństwa, z chwilą ponownego bowiem wyjścia zamąż kończy się stan dawnej zależności materjalnej i tytuł do wypłaty renty.

Poza tym normalnym tokiem rewindykacji odszkodowań dla osieroconych rodzin w Polsce, placówki konsularne służą pomocą poszkodowanym lub rodzinom przy zamianie płatnego w ratach odszkodowania na jednorazowy ekwiwalent (Lump-sum compensation). Niektóre ustawodawstwa stanowe nadają komisjom uprawnienie do tej zamiany nawet w wypadkach, gdy część poprzednio przyznanych zasiłków tygodniowych już została wypła-

eona beneficjarjuszom. Komasacja odszkodowania na jednorazową sumę redukuje rentę do połowy, dwóch trzecich lub trzech czwartych całej płynnej kwoty, przyczem udział dzieci uzależnia się od wieku i daty śmierci rodzica. Gdy poszkodowany lub rodzina zabitego opuszcza Amerykę wzgl. zamieszkuje poza granicami Ameryki, zwykle ustawy zastrzegają, że może być im przyznaną jedynie połowa normalnego odszkodowania. Redukcja odszkodowania spowodowana jest względami na wartość jednorazowej większej sumy oraz usunięcie z pod kalkulacji śmierci poszkodowanego wzgl. jego dzieci oraz wdowy lub wyjścia tej ostatniej zamąż. Zwłaszcza w okresie gorączkowej reemigracji do Polski zwracali się do placówek liczni robotnicy, do pracy niezdolni, którzy swe życzenia uzasadniali motywami, że mając dużą rodzinę, nie są w możności wyżywić jej w Ameryce z przyznanych zasiłków, a po wyczerpaniu odszkodowania pozostaną na bruku bez środków do życia. Natomiast ze względu na wysoką siłę kupna dolara w Polsce jednorazowe odszkodowanie pozwoli im zakupić ziemię lub założyć przedsiębiorstwo, które dostarczą środków utrzymania. Temi samemi motywami kierują się zwykle rodziny osierocone w Polsce, wnosząc prośby o skomasowanie zasiłków na jednorazowe odszkodowanie. Konsulaty, po poinformowaniu petentów o czekającej ich redukcji zasiłku, interwenjują w interesie tych roszczeń wobec komisyj kompensacyjnych lub na życzenie komisji wydają niekiedy opinję w skomplikowanych sprawach. Naogół komisje dość niechętnie przychylają się do tych życzeń, zwłaszcza, gdy spotykają się z protestem wypłacających zasiłki, a więc najwięcej zainteresowanych w tej zamianie, kompanij.

Skromną sferą działalności konsularnej w tej dziedzinie jest pomoc prawna przy dobrowolnych ugodach. Nie każda pretensja do pracodawcy z tytułu uszkodzenia przy pracy przechodzi przez pełne orzeczenie komisji. Zwłaszcza w sprawach o lekkie uszkodzenie ciała orzeczenie komisji zastępuje dobrowolna ugoda, zawarta zwykle bez interwencji konsulatu między poszkodowanym a przedsiębiorcą i zatwierdzona przez komisję. Na tern tle dość powszechną jest praktyka, że przedsiębiorstwa sprawy lekkich uszkodzeń załatwiają ugodowo, przyznając poszkodowanym niewielkie odszkodowanie, a poufnie obiecują im dalej lekkie zajęcie stosownie do kwalifikacyj fizycznych. Niekiedy po aprobacie odszkodowania przez komisję, przedsiębiorstwa, zwłaszcza w okresie depresji ekonomicznej, wymawiają tym robotnikom zajęcie. Wprawdzie ustawodawstwa stanowe przewidują możność wznowienia procesu, jeżeli zachodzą okoliczności, nieznane komisji podczas pierwotnego rozpoznawania sprawy, lecz poprzednia zgoda poszkodowanych i dawna decyzja komisji utrudniają często pomyślne załatwienie nowego roszczenia⁷).

Pokrewnemi są roszczenia o odszkodowanie, oparte na prawie cywilnem, jeżeli uszkodzenie lub śmierć nastąpiła nie przy pracy lecz z winy wzgl. niedbalstwa osób lub przedsiębiorstw np. użyteczności publicznej. Sprawy powyższe należą do kompetencji sądów, które orzekają o winie i wysokości odszkodowania na podstawie prawa cywilnego. W warunkach życia wychodźtwa ugoda przy pomocy pokątnego doradcy załatwia często spory sądowe o odszkodowanie z małą korzyścią dla strony poszkodowanej. Natomiast w komisjach kompensacyjnych ze względu na kontrolowanie umów nadużycia nie są tak liczne i jaskrawe. Jednak i w tej kategorji roszczeń o odszkodowanie zdarzają się wypadki, że niedoświadczona rodzina w Ameryce wzgl. krewni, działający na mocy pełnomocnictwa rodziny, przebywającej

¹

Godnością zbliżoną do notarjusza publicznego jest t. zw. Commissioner of deeds, który jednak nie ma prawa przyjmowania zaprzysiężonych zeznań. Kompetencja jego rozciąga się tylko na określoną miejscowość, a nie — jak u notarjusza — na powiat, zaś funkcje dotyczą zgodnie z nazwą głównie dokumentów, odnoszących się do spraw hipotecznych.

²

Ustawa o podatku dochodowym, wprowadzona podczas wojny, jest pierwszym, dotychczas w Ameryce nieznanym, osobistym ciężarem podatkowym poza dość znośnemi podatkami innych kategoryj.

³

Jedną z ciekawych kar, jaką sąd rozwodowy na winnego małżonka może nałożyć, jest zakaz zawarcia nowego związku przez czas życia drugiego małżoka.

⁴

Konwencja konsularna nie doszła jeszcze do skutku, ponieważ w intencji miarodajnych czynników amerykańskich leży ryczałtowe zawarcie konwencyj ze wszystkiemi nowemi państwami Europy powojennej. Poruszone poprzednio atrybucje służby konsularnej w zakresie dokumentów prawnych, a obecnie opieki nad spadkami, przed ratyfikacją mogą naturalnie ulec zmianie, lecz ze wzglądu na dużą jednolitość wszystkich konwencyj konsularnych mają widoki przyjęcia. Przytoczenie tych atrybucyj już obecnie usprawiedliwia potrzeba liczenia się z przyszłością i chęć więcej przejrzystego ujęcia tematu. Artykuł, dotyczący opieki konsularnej nad spadkami, orzeka :

„W razie śmierci obywatela polskiego w Stanach Zjednoczonych lub obywatela Stanów Zjednoczonych w Rzeczypospolitej Polskiej bez pozostawienia w kraju zgonu spadkobierców lub wyznaczonych przezeń wykonawców testamentu, kompetentne władze miejscowe winny w czasie możliwie najkrótszym zawiadomić o tern najbliższego konsula państwa, do którego zmarły należał, a to w tym celu, aby potrzebne informacje zostały bezzwłocznie zakomunikowane stronom interesowanym. Wspomniany funkcjonarjusz konsularny będzie miał prawo występować osobiście lub przez swych zastępców jako urzędowy przedstawiciel nieobecnych spadkobierców. We wszystkich sprawach spadkowych obywatele każdej z układających się stron płacić będą w kraju drugiej strony jedynie takie należytości, do jakich byliby obowiązani, gdyby byli obywatelami kraju, w którym własność jest położona, lub jej dotyczące postępowanie sądowe ma być prowadzone. We wszystkich sprawach spadkowych, dotyczących tak nieruchomości jak i ruchomości, konsulowie i funkcjonarjusze konsularni obu układających się stron korzystać będą w kraju drugiej strony z praw państwa najbardziej uprzywilejowanego.“

⁵

W komisjach kompensacyjnych zasiadają też kobiety.

⁶

Letters rogatory w języku angielskim, adresowany do odnośnego County Judge'a (sędziego powiatowego), spotykają się w Polsce z różnym losem. Często wracają niezałatwione, bo poczty nie rozumieją, do kogo są adresowane, a w razie dojścia do właściwego sądu, ze względu na angielski język wyłania się trudność załatwienia. Wobec tych niepowodzeń komisje coraz częściej używają pośrednictwa konsulatów, które do oryginalnego tekstu angielskiego załączają przekład polski.

⁷

Wobec wyżej omówionej dużej odpowiedzialności przedsiębiorstw za bezpieczeństwo pracobiorców, większe przedsiębiorstwa posiadają zwykle osobne wydziały prawne, obsadzone przez zdolnych prawników dla celów obrony prawnej, i detektywów, których zadaniem jest zbieranie materjałów dowodowych przeciw symulacji, oraz pertraktowanie o zawarcie ugody.

w Polsce, zawierają ugody z adwokatami, zobowiązując się do wypłacenia im połowy odszkodowania tytułem kosztów. Zawarcie ugody czyni pomoc placówek konsularnych zbędną i bezowocną, a pozbawia uprawnionych połowy odszkodowania, którego legalność zazwyczaj nie podlega wątpliwości.

Rewindykacja spadków, ubezpieczeń i odszkodowań, słowem całej masy spadkowej po Polakach, zmarłych podczas wojny, a byłych poddanych austrjackich i niemieckich, przechodzi w swym toku uciążliwe końcowe stadjum, a mianowicie zwolnienie z pod sekwestru rządu federalnego Stanów Zjednoczonych. Majątki te z chwilą rozpoczęcia stanu wojennego w myśl ustawy Trading with the Enemy Act z roku 1917, objęte zostały sekwestrem, który wykonuje w imieniu rządu federalnego t. zw. kustosz własności cudzoziemskiej (Alien Property Custodian). Czynniki rządowe nadały pojęciu własności cudzoziemskiej (alien enemy property) szerokie pojęcie, obejmując przez pewien okres sekwestrem nawet majątki obywateli polskich z niemieckiej okupacji wojennej. Według ustawy zwolnienie tych praw majątkowych miało nastąpić po zawarciu traktatu pokojowego wzgl. ogłoszeniu o zniesieniu stanu wojennego. Na mocy jednak poprawki (amendment) do powyższego aktu, zatwierdzonej przez kongres w czerwcu 1919 r., pewne kategorje osób uzyskały możność wdrożenia przed tym terminem kroków o zwolnienie majątków z pod sekwestru. Do tej kategorji uprzywilejowanych osób zostali włączeni b. poddani austrjaccy i niemieccy, którzy na mocy zawartych traktatów mogą wykazać obecną przynależność do Rzeczypospolitej Polskiej. W sprawach o zwolnienie spoczywa na spadkobiercach wzgl. konsulatach, jako ich pełnomocnikach, obowiązek udowodnienia prawa własności prze: wniesienie do kustosza drogą ustalonej procedury podania {notice of claim) łącznie z pełnomocnictwem oraz ze świadectwem przynależności państwowej. Placówki konsularne przesyłają interesowanym stronom pełnomocnictwo, sporządzone według wymogów urzędu kustosza, a następnie zgodnie z jego treścią wypełniają rubryki podania i łącznie ze świadectwem przynależności państwowej przedkładają podanie do decyzji urzędu. Pomimo zniesienia stanu wojennego w lipcu 1922 r., ze względu na ciągle aktualną kwestję odszkodowań niemieckich, zwolnienie z pod sekwestru postępuje stosunkowo wolnem tempem, co również niekorzystnie wpływa na rewindykacje praw majątkowych obywateli polskich. Temu samemu losowi uległ majątek, będący własnością żyjących byłych poddanych austrjackich i niemieckich, a obecnie obywateli polskich, którzy podczas stanu wojennego znaleźli się poza granicami Ameryki. W porównaniu z sekwestrem mas spadkowych, sekwestr drugiej kategorji dotknął stosunkowo szczupłej liczby obywateli polskich i obecnie wskutek konsularnej interwencji, podjętej na życzenie właścicieli, dotyczące sprawy należy uznać za zlikwidowane.

Dalszą pozostałością wojny jest kolektowanie ubezpieczeń po żołnierzach i marynarzach Stanów Zjednoczonych na rzecz beneficjarjuszy w Polsce. Podobnie jak w innych państwach celem zabezpieczenia bytu rodzin, uchwalił kongres po wybuchu wojny w październiku 1917 r. ustawę War Risk Insurance Act, na mocy której żołnierze i marynarze mogą w czasie wojny za opłatą części żołdu ubezpieczać się na rozmaite sumy od 1.000 do 10.000 doi. na rzecz wybranych beneficjarjuszy. Administrację tych ubezpieczeń wojennych prowadzi osobne biuro (lVar Risk Insurance Bureau), wchodzące w skład Departamentu Skarbu. Według warunków ubezpieczenia, w razie śmierci żołnierza, biuro wypłaca nie sumę, na którą polica opiewa, lecz rentę miesięczną od asekurowanej sumy. Polscy ochotnicy i żołnierze armji amerykańskiej dość licznie ubezpieczali się na rzecz krewnych w Polsce i stąd współpraca placówek konsularnych zmierza do odszukania beneficjarjuszy, stwierdzenia ich identyczności i załatwienia formalności, z wypłatą renty związanych. W tym celu placówki konsularne wysyłają formularze w polskim i angielskim języku i na podstawie polskiego tekstu, wypełnionego przez bene-ficjarjuszy a zatwierdzonego przez sąd wzgl. notarjusza, wypełniają tekst angielski, a po uwierzytelnieniu zgodności obu tekstów przedkładają petycje Biuru Ubezpieczenia Wojennego. Wypłaty rent miesięcznych dokonuje Departament Skarbu zapomocą czeków, przesyłanych przez konsulaty amerykańskie do rąk beneficjarjuszy.

Niezależnie od ubezpieczenia wojennego, podjętego przez żołnierza na rzecz określonych beneficjarjuszy, rodzina zmarłego żołnierza jest uprawniona do odszkodowania, które dla wdowy i dzieci jest obowiązkowe, a dla rodziców, dziadków, sióstr i braci uzależnione od udzielanej w czasie służby pomocy. Według powyższego aktu asekuracyjnego żołnierz, posiadający żonę i dzieci, część swego żołdu obowiązkowo wydziela na ich utrzymanie, natomiast na rzecz swych rodziców, dziadków, sióstr i braci może swobodnie deklarować. pewne kwoty, a skarb według określonej skali dopłaca resztę. W razie śmierci żołnierza pośmiertne wypłaca się według zgóry ustalonych norm, a w razie jego fizycznej niezdolności odszkodowanie jest płatne w stosunku do stopnia niezdolności i ilości osób, materjalnie zależnych. Prawa zatem żony i dzieci do renty miesięcznej nie podlegają ograniczeniom, natomiast uprawnienia dalszej rodziny uzależnione są od dowodu, że zmarły żołnierz był w czasie służby wojskowej jej podporą materjalną. W tej dziedzinie pomocy prawnej współpraca placówek konsularnych ma charakter wyłącznie pomocniczy na rzecz władz amerykańskich w kierunku odszukania beneficjarjuszy, udowodnienia ich uprawnień oraz udzielania im informacyj i porad.

Spadkiem wojny i dewaluacji jest wreszcie pokaźna ilość polie asekuracyjnych, opiewających na waluty państw zaborczych, a podjętych zwłaszcza w trzech amerykańskich kompanjach asekuracyjnych {Equitable — New York — Metropolitan Life Insurance Cos), czynnych na ziemiach polskich. Ze względu na splot kwestyj gospodarczych i politycznych ten problem oczekuje na trudne, dla obu interesowanych stron zadowalające rozwiązanie. Konsularna działalność natury prawnej, mająca na celu ochronę interesów majątkowych obywateli polskich, rozstrzeloną jest zatem w zbyt licznych kierunkach, aby się dała ująć w zwięzłą, syntetyczną całość. Nie może leżeć w intencji niniejszej pracy pełne wyczerpanie licznych zagadnień, jakie życie i kontakt 3-miljono-wego wychodźtwa z krajem ojczystym wysuwa. Wchodzą bowiem w grę liczne formalności i wymogi prawne, powszechnie obowiązujące lub zmienne w poszczególnych stanach, które przy administracyjnem traktowaniu spraw winny być przedmiotem troskliwych starań o materjalne dobro klientów. Jest to zatem temat, który zasługuje ze wględu na trwałą i aktualną żywotność na dalsze i głębsze ujęcie, aby zaspokoić zainteresowanie i ułatwić współpracę władz krajowych *).

Ten dział administracji domaga się jednej ogólnej uwagi, że ze względu na rozmiar Stanów Zjednoczonych i liczbę ich ludności, brak systemu meldunkowego oraz panującą w sądach i urzędach rygorystyczną formalistykę, dokumenty i informacje muszą być troskliwie przygotowane i zgodne

1) W tym kierunku została już podjęta cenna, lecz narazie nieskończona próba przez Ignacego Dębickiego, autora dzieła „Prawo amerykańskie“, który w swej przedmowie z roku 1912 podkreśla, że książka „będzie pomocną przy rozwiązywaniu wielu zagadnień prawnych, dziś tern częstszych, im silniejsze jest wychodźtwo do Ameryki“. Z powstaniem Rzeczypospolitej i zajęciem przez Amerykę współczesnego dominującego stanowiska, ta potrzeba na tle swobodnego kontaktu wychodźtwa z krajem ojczystym mimo ograniczeń immigracyjnych jest i na długo pozostanie postulatem dnia, aby poznać i zbliżyć ustawodawstwa obu krajów.

z wskazówkami placówek konsularnych. Uchyla to konieczność zwracania dokumentów nie akceptowanych przez władze amerykańskie lub z powodu niedokładności nie nadających się do urzędowego traktowania, co utrudnia śpieszne i pomyślne przeprowadzenie życzeń czy żądań. Z drugiej strony w epoce panowania dolara dają się zauważyć pewne przesadne nadzieje, zwłaszcza na punkcie spadków fikcyjnych, które wymagają traktowania z dużą rezerwą. Kolportowane z gazet amerykańskich czy niemieckich wiadomości o śmierci i spadkach osób, zmarłych w Ameryce, wywołują liczne apetyty u osób o identycznych nazwiskach czy rzekomej paranteli, podsycane często w celach zysku przez pokątnych doradcówx). Spadki te okazują się fantazją, zwykle idącą w miljony dolarów, która się kończy rozczarowaniem i stratą łożonego na poszukiwania wydatku.

1) Klasycznym przykładem jest legenda o biskupie Horowitzu, który, będąc żydowskiego pochodzenia, życie miał rzekomo zakończyć jako wysoki dygnitarz kościoła protestanckiego, a co najważniejsza, jako wielokrotny miljoner. Legenda ta znalazła dostęp do wszystkich Horowitzów i ich krewnych w Polsce, Niemczech, Węgrzech i t. d., skąd zaczęły napływać fantastyczne pisma, z których np. Konsulat Generalny w N. Jorku otrzymał kilkanaście, nb. z Polski.

ROZDZIAŁ XXL

Zdobycze wychodźtwa na polu gospodarczem.

Organizacja gospodarcza. — Sklepikarstwo. — Pośrednictwo. — Zdobycze w przemyśle. — Kooperatywy. — Korporacje. — Powojenna gorączka akcyjna.—Towarzystwa asekuracyjne. — Kasy pożyczkowe. — Banki. — Oszczędności i ich dysponowanie. — Bilans dorobku gospodarczego.

Trudno tę ewolucję społeczną darzyć mianem

Grupy narodowe w Ameryce spotyka często zarzut, że w celach separatystycznych w łonie społeczeństwa amerykańskiego wytwarzają własne systemy ekonomiczne, które zaspakajają potrzeby przybyszów niezależnie od amerykańskiego rynku. Jest w tym zarzucie pewna doza prawdy, opartej na spostrzeżeniach jednak dość powierzchownych. Jeżeli grupy narodowe mają swych kupców, bankierów, fachowych zawodowców, rzemieślników, jeżeli przybysz ma na swe usługi pomoc w potrzebach i troskach życiowych w języku ojczystym, to ten fakt jest wynikiem koncentracji i trudności w przystowaniu się do kanonów życia amerykańskiego. W miarę organizowania się osady, poczęły — obok kościoła — rozwijać się rzemiosła i handel rodzimy dla zaspokojenia prymitywnych najpierw potrzeb przybyszów, a więc pożywienia, ubioru i obuwia. Ze wzrostem liczby i dobrobytu osadników jawiły się nowe usługi : agenta, bankiera, adwokata, dentysty, lekarza oraz otwierały się nowe dziedziny rzemiosła i handlu, które wiedzę i produkty czerpały z otoczenia amerykańskiego, odrębnego systemu ekonomicznego. Nowa organizacja ekonomiczna zasadniczo nic nie produkowała, lecz wyłącznie ułatwiała konsumcję dóbr amerykańskich, a w ambicji nowego przemysłowca, kupca czy zawodowca leżało i leży rozszerzenie koła odbiorców czy klientów również na sąsiednie sfery amerykańskie. Handel zatem, rzemiosło wzgl. drobny przemysł, jaki się wśród grup narodowych rozwinął, objął najniższe szczeble organizacji ekonomicznej a w miarę specyfikacji, rutyny i umiejętności wchodzi coraz silniej w tryby potężnego aparatu amerykańskiego. Organizacja gospodarcza osady zarówno ze stanowiska ściśle ekonomicznego jak i społecznego musi jednak budzić pewne zainteresowanie.

Społeczeństwo polsko-amerykańskie, o budowie w poprzednich rozdziałach omówionej, wśród swego rusztowania również wytworzyło wątłe próby ekonomicznej samowystarczalności. Osady czerpią wprawdzie środki utrzymania z zarobku wśród otoczenia amerykańskiego, wewnątrz jednak organizują się zgodnie z przywiezionemi pojęciami i potrzebami. Wspólnym wysiłkiem osad wznoszą się kościoły i szkoły, potrzeba wiadomości z ojczystego kraju i najbliższego otoczenia daje podnietę do rozwoju prasy, niebezpieczeństwo pracy i niepewność jutra zachęcają do zakładania towarzystw wzajemnej pomocy. Te ostatnie są niejako pierwszą próbą organizacji gospodarczej, mającej na celu zabezpieczenie skromnego bodaj bytu rodzinie w razie śmierci żywiciela. Moment gospodarczy jest kitem, który zwykle zrzesza i buduje organizacje, nie ma jednak dominującego znaczenia, bo obok niego wysuwają się równorzędnie cele narodowe, religijne, kulturalne i towarzyskie. Budowa zatem nowego życia na wychodźtwie wymagała licznych zrzeszeń i organizacyj o podkładzie gospodarczym, aby zaspokoić religijne i społeczne potrzeby przybyszów, nie miała jednak sił i kwalifikacji, aby stwarzać odrębny własny system ekonomiczny. Datki, wkładki czy podatki szły na rzecz parafji wzgl. pozornej gminy i dopiero w jej gotowym zespole konsumentów poczęło się rozwijać skromne rzemiosło i handel. W osadzie otwierał swój warsztat szewc, krawiec, stolarz i inny drobny rzemieślnik, dla którego kontynuowanie zawodu, przywiezionego z Polski, przedstawiało większą intratność aniżeli praca w fabryce. Sprytniejsi przybysze wyzyskiwali nową konjunkturę i zazwyczaj w pobliżu kościoła zakładali sklepy z artykułami spożywczemi, t. zw. grosernie {grocery), masarnie wzgl. wyręby mięsa {butchery), piekarnie {bakery) mleczarnie {dairy), a wreszcie karczmy, t. j. brudne spelunki, od angielskiego wyrazu {saloon) na ironję w języku polskim salonami zwane. W miarę wzrostu osady i różniczkowania potrzeb otwierały się drobne agencje dla przesyłek pieniędzy, sprzedaży kart okrętowych, ubezpieczenia i transakcyj nieruchomościami. Gdy osada swą liczebnoścją i dobrobytem zapewniała warunki egzystencji, obok starszego, mało kwalifikowanego aptekarza jawił się zachęcony klientelą rodzimy lekarz i dentysta, a -obok dawnego pokątnego doradcy i zawodowy adwokat. Naturalnym odruchem skupienia na jednej przestrzeni ułatwiała osada formację nowej warstwy, w potocznęj mowie dość szumnie znanej na wychodźtwie jako grupa kupców i przemysłowców wzgl. biznesistów {businessmen) oraz zawodowców {professionals). Z biegiem lat w miarę coraz lepszego aklimatyzowania się wytworzyła się więc na wychodźtwie wśród masy robotniczej warstwa zawo-dowo-kupiecka, od samego zarania do chwili obecnej w ogólnym przekroju dość skromna, mało zorganizowana i wykwalifikowana.

O inteligencji zawodowej była już mowa w rozdziale o społeczeństwie polsko-amerykańskiem, a obecnie ze względu na temat należy zająć się warstwą kupców i przemysłowców, następnie zaś od indywidualnych poczynań na polu gospodarczem przejść do zbiorowych przedsiębiorstw, t. j. kooperatyw i korporacyj. Według Polskiego Biura Statystycznego jest wśród osad polskich 16.000 kupców i przedsiębiorców, mających własne przedsiębiorstwa handlowe. Bliższa analiza tej poważnej cyfry wykazuje, że jest to przeważnie drobne sklepikarstwo, obliczone prawie wyłącznie na klientelę polską. Robotnik, który dorobił się trochę grosza, nabywa lub zakłada sklep, pragnąc przejść w poważniejszą sferę miejscowych bussinesmenów. Przejście do nowego zawodu nie wymaga szczególnych kwalifikacyj, bo kupiectwo zwłaszcza w sprzedaży detalicznej, podobnie jak fabryczna produkcja, została zepchnięta do funkcyj prawie mechanicznych. Kalkulacja kupiecka w tern ostatniem stadjum przechodzenia towaru do rąk konsumenta gra stosunkowo nikłą rolę i ogranicza się głównie do wyzyskania konkurujących cen targowych i udogodnień kredytowych. Towar dostarczają detalistom hurtownie lub pośrednicy (jobbers) mniej rodacy, a częściej Żydzi, więc zazwyczaj funkcje drobnego kupca ograniczają się do orjentacji w fakturze, obrony przed nadużyciem i mechanicznej odsprzedaży klienteli. Masowa produkcja, prosta forma kupiectwa, i przesadna często łatwość kredytu ułatwiają chłopu polskiemu przejście do rzędu kupiectwa. W razie bankructwa niedoszły kupiec wraca do pracy fabrycznej,

na polu detalicznej

aby z nowym dorobkiem gotówki próbować szczęścia w nowym bussinesie. To słowo posiada dość magiczny wpływ na umysły przybyszów, brak jednak kwalifikacji w kraju znakomitej organizacji i bezwzględnej konkurencji nie pozwala na zrealizowanie często śmiałych projektów.

Mimo gniotącej konkurencji wielkiego kapitału, który

sprzedaży operuje w formie t. zw. łańcuchowych sklepów (chain stores), pokrywających miasto wzgl. kraj siecią jednakowych sklepów, sklepikarstwo polskie wykazuje stosunkowo dość dużą żywotność. Utrzymuje się na powierzchni życia wskutek koncentracji osady i usługą dla swej klienteli w języku ojczystym. W porównaniu z tempem obrotów amerykańskich sklepy polskie przeważnie wegetują z powodu braku postępu, wewnętrznych tarć i wzajemnej konkurencji. W osadzie, którą jeden sklep z pewnemi artykułami codziennej potrzeby mógłby w zupełności obsłużyć, powstają dwa lub trzy sklepy, które właścicielom nie zapewniają środków utrzymania, a gatunek i cenę towaru raczej obniżają wzgl. podnoszą. Propagowane wśród osad hasło „Swój do swego“ nie ma jeszcze należytego uznania, wśród klienteli widoczną jest często zazdrość i niechęć do dorabiającego się rodaka, a wśród sklepikarzy nieumiejętność i chęć nadmiernych zysków. Powyższe hasło jest często jednostronnem przykazaniem obowiązującem polską klientelę, gdy wśród sklepikarzy brak organizacji zwłaszcza na polu zbiorowego nabywania towaru (pooling) ich doniosłość usług i egzystencję w walce z powszechną konkurencją poważnie utrudnia. Przy nabywaniu towaru od małych hurtowni lub pośredników, sklepikarze w nielicznych tylko wypadkach są zorganizowani, aby uzyskać dogodną cenę i korzystne warunki kredytu. W wielkich osadach, o pokaźniejszej liczbie sklepikarzy polskich z inicjatywy zwykle energiczniejszego kupca aniżeli wspólnym wysiłkiem interesowanych powstają hurtownie ('wholesale stores), mające na celu obsługę drobnych sklepów. Po tej drodze toczy się współczesne sklepikarstwo polskie, które objęło sprzedaż artykułów spożywczych codziennej potrzeby i ono się składa głównie na pokaźną cyfrę 16 tysięcy kupców i przedsiębiorców polskich. W tej dziedzinie bussinesu nie mogą Polacy poszczycić się poważniejszemi rezultatami, w kraju organizacji nie wznieśli się na wyższy stopień współpracy i utrzymują się na poziomie dość prymitywnego handlu, obsadzonego przez mało doświadczonych „kumotrów“, a utrzymywanego przez klientelę, chętną do targowania się w języku rodzimym.

handlu i

Na podłożu stosunków wychodźczych wytworzyła się osobna klasa zawodowa, dochodząca do tysiąca osób, żyjąca z różnych usług na rzecz klienteli polskiej. Trudno ją klasyfikować mianem bussinesmenów, ponieważ zawód jej obejmuje różne usługi od pisania listów począwszy, na przesyłaniu pieniędzy i kupnie realności skończywszy. Są to znane już z poprzednich rozdziałów postaci notarjusza, drobnego bankiera, pokątnego adwokata, zastępcy kompanji realnościowej, asekuracyjnej lub banku, słowem pośredników, znanych powszechnie na wychodźtwie pod nazwą agentów. Niezawsze pochlebnie zapisuje się ta warstwa w życiu wychodźtwa, aczkolwiek usługi jej niewątpliwie są konieczne i pożyteczne. Niektórzy agenci, uczciwą zwykle pracą, dorobili się poważnych fortun, zwłaszcza gdy pośredniczyli w kupnie, budowali na sprzedaż domy i spekulowali na handlu realnościami (real estate). Operacje realnościowe otwierają duże pole dorobku i wiele fortun zamożnych obecnie Polaków należy sprowadzić do tych pomyślnych transakcyj. Wrodzona Polakowi chęć posiadania własnego kawałka gruntu lub dachu i duże oszczędności wychodźtwa otwierają pośrednikom szerokie pole do rodzimego dorobku. Sklepikarstwo i pośrednictwo to główne dziedziny zawodowych usług, lecz przeładowane nadmierną liczbą początkujących biznesistów.

Jest to pierwszy etap zawodowej karjery, który więcej rzutkim jednostkom pozwala rozszerzać swój teren handlowych operacyj, lub z zarobionym groszem z powodzeniem przejść do innych transakcyj na większą skalę. Intratnem źródłem dochodu były zwłaszcza karczmy (saloons), które stały się ośrodkiem życia towarzyskiego i politycznego i swym nadmiarem dość przykro zapisały się w historji wychodźtwa. Z chwilą wprowadzenia prohibicji na początku roku 1920 znikają z powierzchni dość gruntownie — z pożytkiem dla wychodźtwa, pozostawiając warstwę dorobkiewiczów, która przerzuciła się na inne dziedziny przemysłu i handlu.    • Ф

O ile

Sklepikarstwo artykułami spożywczemi, tytoniem, słodyczami i innemi towarami pierwszej potrzeby oraz pośrednictwo — są pierwszemi etapami handlu na wychodźtwie, który dotychczas spoczywa przeważnie w rękach pierwszej generacji. Nie miała ona natyle doświadczenia, aby rzucić się do innych dziedzin handlu mimo korzystnej konjunktury założenia większego przedsiębiorstwa w polskiej osadzie. Ta rola przypadła w skromnym naogół udziale młodszej generacji, w dziecięcym wieku przybyłej lub urodzonej w Ameryce. Lepsza orjentacja i znajomość języka angielskiego, umożliwiająca pełny kontakt z światem amerykańskim, pozwoliła tej generacji z większem powodzeniem zająć się popłatniejszym handlem i przemysłem, silniej wchodzącym w tryby amerykańskie. Mimo pokutującej w społeczeństwie polskiem niechęci do miary i wagi, w merkantylnej atmosferze Ameryki osady polskie w ten sposób wytworzyły swój system gospodarczy, który zaspakaja wszystkie prawie, acz jeszcze mało wybredne potrzeby. Jest to handel i przemysł drobny, obliczony głównie na polską klientelę we własnej lub sąsiednich osadach. Dla braku kapitału, organizacji i kwalifikacji handel nie wykazuje dużej rzut-kości i rzadko wychodzi poza ramy osady, jest natomiast już silnie różniczkowany i jego stan kupiecki liczy w swem gronie wszystkie prawie gałęzie.

mu brak szerszych według wzoru amerykańskiego operacyj, to w swym lokalnym światku wykazuje już trwały postęp i dążność do wyższych szczebli. Wśród kupców polskich na zachodzie są właściciele sklepów departamentowych (department stores), które sprzedają masowo artykuły codziennej potrzeby i rozporządzają filjami, rozmieszczonemi po mieście. Dzielnice polskie, a zwłaszcza główne arterje wzgl. pobliża kościołów są wyposażone w liczne sklepy i magazyny, swą egzystencję awizujące polskiemi napisami. Przeważają sklepiki ubogie, małe i dość brudne, rosną jednak sklepy i magazyny, imponujące urządzeniem i zasobem towarów, głównie artykułów gospodarstwa domowego, towarów łokciowych i galanterji. Naogół o kupiectwie polskiem można wyrazić opinję, że jest dopiero w toku dość pomyślnego rozwoju, że wprawdzie się dorabia, lecz jednak nie wyrabia w pewnej gałęzi produkcji czy handlu. Gdy inne narodowości specjalizują się w pewnych gałęziach amerykańskiego bussinesu, Polacy nie wykazywali wybitniejszych zdolności w żadnym specjalnym kierunku. Objęli prawie wszystkie dziedziny detalicznego handlu, obliczonego na polską klientelę, w małym jednak rozmiarze wysuwają się na tory wartkiego życia handlowego i klienteli amerykańskiej. Przyczyny należy szukać w braku doświadczenia u rolniczego narodu, a tradycji kupieckiej u drugiej generacji, która mało wynosi z domu rodzicielskiego podniety do miary i wagi. W tych warunkach również zmysł i ruch organizacyjny słabo się rozwija, co w kraju żywiołowej wprost organizacji nie rokuje zbyt szybkiego postępu. W większych osiedlach organizują się wprawdzie stowarzyszenia kupieckie, stowarzyszenia szewców, rzeźników, rzemieślników, kluby, a nawet izby handlowe, lecz niektóre tylko wykazują żywszą działalność, zwłaszcza gdy żydowska konkurencja poczyna dokuczać, inne poza szumną nazwą na polu organizacji zawodowej są naogół nieczynne.

Abstynencję w sferze szerszego bussinesu zdradza nikły współudział kupców polskich w amerykańskich izbach handlowych. Tak samo prasa fachowa dla sfer kupieckich rozwija się słabo, lepiej na zachodzie, niepomyślnie na wschodzie. Wśród dziennikarstwa polskiego widoczną jest troska, aby tę dziedzinę życia wychodźczego pchnąć na tory zdrowszego rozwoju, co w końcowym bilansie przynosi większy dobrobyt kupców i lepsze wyzyskanie działu inse-ratowego w prasie. Przewijają się wprawdzie projekty ponadgminnej organizacji kupieckiej w formie ligi handlowo-przemysłowej, zjazdów kupiectwa, I wystaw wyrobów polskich — projekty o dość wątpliwych narazie fachowych kwalifikacjach. Zgodnie ze swą tradycją i liczbą ludności polskiej na polu gospodarczem najwięcej czynne jest Chicago, gdzie w ramach ostatnich dwóch lokalnych wystaw amerykańskich znalazły się działy polskiego handlu i przemysłu.

Nie lepiej przedstawia się indywidualna inicjatywa polska na polu przemysłowe m. Wyjątkowo prawie wzniosła się ponad rzemiosło i drobny przemysł. Wprawdzie masowa produkcja zabiła w Ameryce rzemiosło, więc w osadach polskich ogranicza się ono zazwyczaj do czynności krawca, szewca, stolarza, tapicera, fryzjera, posiadających skromne zakłady przemysłowe. Poważną figurą w osadzie jest przedsiębiorca pogrzebowy {undertaker), posiadający dobrze wyposażony zakład, ponieważ wychodźtwo za wzorem otoczenia lubi okazałe pogrzeby. Do drobnych przemysłowców należy zaliczyć przedsiębiorców budowlanych {contractor), posiadających własne składy materjałów budowlanych, właścicieli garaży, warsztatów mechanicznych, chemicznych pralni, drobnych fabrykantów tytoniu i cygar, nielicznych właścicieli skromnych tartaków drzewnych i t. p. Wśród tych — według skali amerykańskiej — drobnych przedsiębiorców zaledwie kilkunastu można zaliczyć do kategorji większych przemysłowców, operujących zakładami, zatrudniającemi bodaj kilkadziesiąt, a najwyżej paręset robotników. Dawniej w browarnictwie, a obecnie w zawodzie młynarskim i piekarskim, przy wyrobie mebli i prowadzeniu pralni, a wyjątkowo w fabrykacji żelaznych narzędzi kilkunastu Polaków zajęło wybitniejsze stanowisko w przemyśle amerykańskim. Według miary amerykańskiej, która zna przemysłowców, zatrudniających nawet dziesiątki tysięcy robotników, i w porównaniu ze zdobyczami innych narodowości, dorobek polski przy liczbie przybyszów przedstawia się więcej niż skromnie. Nie wpływa na to fakt, że śledzeniu tego dorobku przeszkadza praktykowana dla rzekomych wymogów bussinesu zmiana nazwiska, używanie bezimiennej firmy lub kom-panji, albo udział w spółce {partnership), a wreszcie separowanie się majętnych dorobkiewiczów od masy przybyszów, co łącznie przy rozproszeniu osad utrudnia orjentację.

Obok świeżej daty i rolniczego charakteru emigracji polskiej na ten nikły dorobek nie bez wpływu jest konkurencja żydowska. W amerykańskiej atmosferze bussinesu Żydzi orjentują się znakomicie, a dawni klienci z Polski przedstawiają wcale intratną dziedzinę do kontynuowania starych stosunków handlowych. Skromna część Żydów osiedla się w osadach polskich, sferę swej działalności starając się jednak rozszerzyć i poza obręb osady wzgl. klienteli polskiej. W niektórych osiedlach, zwłaszcza na wschodzie, wpływ konkurencji żydowskiej daje się coraz poważniej odczuwać. Stare osiedla, które głównie wskutek rzutkości i energji przybyszów z Wielkopolski utrzymały handel w rękach polskich, poczynają go tracić na rzecz przybyszów żydowskich, przyjmujących dla obsługi klienteli młodzież polską. Lepiej, aniżeli polscy kupcy, oceniają Żydzi doniosłość reklamy i stąd w prasie polskiej dział interesowy dość licznie pokryty jest ogłoszeniami firm i kompanij, które pod różną etykietą kryją kupców żydowskich. Jeżeli hasło „Swój do swego“ znalazło wśród wychodźtwa lepsze zrozumienie, to przyczyną tego jest coraz silniej wdzierająca się konkurencja żydowska.

Indywidualne zatem wysiłki na polu przemysłu i handlu są narazie dość nikłe i dalekie od jakiejkolwiek ambicji własnego systemu ekonomicznego, co w kraju, gdzie oświata i dobrobyt ważą na szali powodzenia, spycha wychodżtwo na szary koniec społeczny. Przybysze polscy, jeżeli produkują, to na rzecz całego społeczeństwa amerykańskiego, a konsumują wyłącznie produkty amerykańskie, nabywając je w skromnej dość mierze od kupców polskich. W miarę adaptacji wychodźtwa ten drobny stan kupiecki powoli rozpłynie się w razie wykwalifikowania w handlu amerykańskim lub jako niezdolny do życia ulegnie silniejszej konkurencji. Na korzyść polskiego stanu kupieckiego należy podnieść jedną zaletę, a mianowicie widoczną i cenną troskę o honorowanie swych zobowiązań, co dla chłopa polskiego, przekształconego w kupca, posiada w stosunkach amerykańskich pochlebną kwalifikację. Na polu inicjatywy handlowej i przemysłowej zarówno indywidualnej jak i zbiorowej główną rolę odgrywają przybysze z Poznańskiego jako najstarsi, najwięcej doświadczeni i zasobni.

wśród wychodźtwa nie dają się zauważyć. I te próby za wzorem amerykańskiego otoczenia po kilkuletnich wysiłkach przekształcają się na udziałowe korporacje handlowe. Biorąc pod uwagę drobny kapitał, jakim wychodżtwo w formie oszczędności rozporządza, podłoże do rozwinięcia zbiorowych wysiłków jest aż nadto podatne, lecz dla braku doświadczonego i solidnego kierownictwa nie zostaje należycie zużytkowane. Budując nowe życie, wy-

Przechodząc od indywidualnych wysiłków do zbiorowych przedsiębiorstw, i na tern polu daje się zauważyć skromny postęp, a wzgl. po katastrofalnych doświadczeniach ostatniej doby brak zaufania we własne siły. Wśród zbiorowych przedsiębiorstw należy odróżnić dwie formy: w słabszym stopniu kooperatywę, a w dominującem znaczeniu korporację, pokrywającą różne handlowe odmiany spółek i towarzystw akcyjnych. Zasadniczo społeczeństwo amerykańskie nie zna kooperatywy, pomimo bowiem tej etykiety można posiadać w stowarzyszeniu więcej udziałów i głosów. Centralizacja kapitału uniemożliwia w Stanach Zjednoczonych formę kooperatyw wytwórczych w znaczeniu eupopejskiem. Pod nazwą kooperatywną często kryją się towarzystwa udziałowe, dochodzące do rozmiarów trustów, zwłaszcza w przemyśle rolniczym. Kooperatywy w właściwem tego słowa znaczeniu rozwijają się w Ameryce słabo i dotychczas nie mogą się poszczycić większemi rezultatami. Ruch współdzielczy również wśród wychodźtwa polskiego nie rozwinął się poważniej wzgl. uległ zniekształceniu na wzór amerykański, tak, że trudno przeprowadzić linję demarkacyjną między kooperatywą a towarzystwem udziałowem. Do kooperatywy zachęcały przykłady energiczniejszych jednostek, zakładających hurtownie dla drobnych sklepikarzy, wzory, przywiezione z Poznańskiego, a zwłaszcza robotniczy charakter wychodźtwa, posiadającego drobny kapitał. Na tern podłożu poczęły się organizować związki współdzielcze, żywiej wytwórcze, w skromnym rozmiarze spożywcze. Wytwórnie współdzielcze na wychodźtwie wykazują żywszą działalność na polu organizacji piekarni, fabrykacji ubiorów i obuwia, wyjątkowo trumien. Niektóre z nich są dobrze zorganizowane, rozporządzają najnowszemi maszynami i same sprzedają swoje wyroby zapomocą agencyj i detalicznych sklepów. W porównaniu z ilością przybyszów polskich i zachęcającemi warunkami liczba wytwórni współdzielczych jest stosunkowo skromna, o chwiejnej etykiecie i prawdopodobnie nie przekracza dziesiątki. Jeszcze wątlej rozwijają się kooperatywy spożywcze, ponieważ poza drobnemi i mało żywotnemi wysiłkami w formie sklepów spożywczych i gospód inne zdobycze na tern polu

chodźtwo przeszło dobrą szkołę zbiorowych wysiłków, lecz te obracały się głównie około zaspokojenia potrzeb religijnych, narodowych i wychowawczych. Na polu ściśle ekonomicznem ten zmysł współpracy nie rozwija się wzgl. nie zostaje umiejętnie wyzyskany. Na polu zrzeszeń ekonomicznych pierwszym faktycznym wysiłkiem są domy narodowe, zwykle oparte o kapitał akcyjny i obliczone na zysk. Zasadniczo jednak moment ekonomiczny i przy budowie domów narodowych schodzi na plan drugi, a jako główny cel wysuwa się ześrodkowanie życia narodowego i towarzyskiego pod własnym dachem.

Przystępując do omówienia właściwych korporacyj handlowych, należy pod ich mianem rozumieć różne asocjacje, obliczone na zysk, które w amerykańskiej atmosferze, więcej polegającej na zbiorowych wysiłkach aniżeli na przedsiębiorczości indywidualnej, licznie i szeroko się rozwinęły. Asocjacje te, od drobnych spółek począwszy, a na trustach potężnych skończywszy, ze względu na wymóg rejestracji (incorporated) traktowane są popularnem ogól-nem mianem korporacji (corporation). Mimo imponującego dla Europejczyka rozwoju i zasobu kapitału, korporacje amerykańskie mają prostą budowę wewnętrzną i w porównaniu z europejskiemi asocjacjami wykazują pewną prze-starzałość, usprawiedliwioną chęcią niekrępowania przedsiębiorczości oraz odpowiedzialności materjalnej. Korporacje polskie należy podzielić na dwie kate-gorje: na normalne i wywołane gorączkę akcyjną, jaka na początku ery pokojowej poruszyła szeregi wychodżtwa. Linja demarkacyjna jest dość trudna, ponieważ niektóre korporacje, założone przed wojną i podczas wojny, dały się ogarnąć gorączce akcyjnej, wypadły z równowagi i potoczyły się ku upadkowi torem ostatnich. Podział powyższy jest pożądany ze względów niejako historycznych i społecznych, aby uwypuklić ciekawą gorączkę akcyjną, jaka głównie na tle powstania Państwa Polskiego się rozwinęła. Przed wojną i podczas wojny korporacje handlowe rozwijają się w tempie umiarkowanem i obejmują dziedziny wytwórcze i spożywcze, już omówione przy wysiłkach indywidualnych i kooperatywach. Korporacje handlowe, oparte na drobnych akcjach wzgl. udziałach, mających pokup wśród wychodżtwa, są czynne w tych gałęziach produkcji, które mogą liczyć na klientelę polską. W wartkiem tempie życia i konkurencji amerykańskiej ą zależnie od kwalifikacji kierownictwa korporacje organizują się, upadają lub rozwijają. Do chwili udziału Ameryki w wojnie liczba ich dochodzi najwyżej do pół setki i wykazuje, poza hurtem i przemysłem artykułów codziennej potrzeby, pewną ruchliwość jeszcze na polu wyrobu przedmiotów skórzanych i żelaznych, fabrykacji mebli i wyrobu napojów, w młynarstwie, piekarstwie i w przemyśle drzewnym. Dość przyjętą formą korporacji stanowią zespoły zawodowych akcjonarjuszy, którzy do przedsiębiorstwa wkładają grosz i przy niem znajdują zajęcie. Na tern podłożu operują słabe naogół zrzeszenia mechaników, prowadzące ślusarnie i drobne fabryki. W technicznej atmosferze Ameryki również wśród wychodżtwa rozwinął się pod wpływem energiczniejszych jednostek prąd dla samokształcenia się i organizacji na polu zawodowem. Istniejące w kilku miastach zjednoczenia techników i mechaników polskich zapoczątkowały dość żywy ruch na polu zawodowego kształcenia się, chwilowo wydawały własne miesięczniki i z ich kół niejednokrotnie wyszła inicjatywa w kierunku organizacji korporacyj, której klasycznym wyrazem jest Stowarzyszenie Mechaników Polskich, wzmiankowane w następnym rozdziale. Do chwili gorączki akcyjnej zbiorowe wysiłki wśród 3-miljonowego wychodżtwa na polu ekonomicznem były w okresie skromnego, lecz na zdrowych podstawach opartego początkowego rozwoju.

Wojna poruszyła śpiące masy wychodźcze, wzmogła patrjotyzm, wzbudziła optymizm. Zamówienia wojenne zapoczątkowały w Ameryce erę nieznanego dotychczas dobrobytu, który ze względu na brak rąk roboczych korzystnie się odbił na klasie robotniczej. Charakterystycznym rysem ówczesnej atmosfery był nienaturalny dobrobyt, przeradzający się w zbytek i nadmierne zaufanie we własne siły i przyszłość. Zwycięskie zakończenie wojny ogólny optymizm wzmogło i otwierało rzekome perspektywy dalszych złotych interesów w odbudowaniu Europy. Ten optymizm z chwilą powstania Rzeczypospolitej w silniejszym jeszcze stopniu ujawnił się wśród mas wychodźczych ze względu na kilkuletnią poprzednią propagandę patrjotyczną. Kiedy niepodległość stała się faktem, nagromadzona energja zwróciła się ku myśli odbudowania zniszczonych wojną ziem polskich, eksploatowania bogactw naturalnych i zapoczątkowania handlu z Polską. Projekty znajdowały podnietę w ogólnem przekonaniu o zbliżającej się erze złotej, jakie na ziemi amerykańskiej zauważyć się dawało. Stąd niewątpliwie zamiary organizatorów pierwszych korporacyj na tle przyszłych stosunków z Polską, aczkolwiek mgliste, miały na celu plany uczciwe. Przykład jednak pierwszych pionierów, zamierzających śpieszyć z uczciwą pomocą ekonomiczną Polsce, poruszył również elementy, scharakteryzowane już mianem „łapichłopstwa“, które tendencyjnie skorzystały z ogólnej konjunktury dla celów zysku osobistego. W tych warunkach na wiosnę 1919 r. rozpoczęła się na wychodźtwie gorączka akcyjna w formie zakładania korporacyj, kompanij, przedsiębiorstw dla różnych celów od budowy okrętów i odbudowy kolei polskich, budowy kinematografów i odbudowy kościołów polskich począwszy a na kopalniach „olejów i złota“ skończywszy. Prawa korporacyjne w Ameryce są owiane naogół duchem liberalizmu ekonomicznego, w jednych stanach więcej rygorystyczne, w innych natomiast dla każdej inicjatywy aż nadto wygodne. Prawodawstwo handlowe nie wymaga zazwyczaj koncesji ani kaucji lub innej gwarancji kap:tału zakładowego, nie przewiduje większych obostrzeń poza zwykłą formalnością wniesienia podania (aplication) o inkorporację względnie udzielenie licencji, znanej pod ogólnem mianem charteru (charter). Jeżeli statuty pewnych stanów przy organizowaniu spółek akcyjnych są więcej rygorystyczne, inicjatorowie inkorporują swe firmy w stanach o ustawodawstwie łagodniejszem. W tym celu poszukują kilku mieszkańców stanu, którzy za pewną opłatą zgadzają się podpisać akt inkor-poracyjny, a następnie cedują całą spółkę inicjatorom lub sami projektodawcy zamieszkują przez pewien krótki przeciąg czasu w granicach stanu, a po inkorporacji zmieniają miejsce zamieszkania i wracają do starej siedziby, gdzie rozpoczynają kampanję sprzedaży akcyj. Skoro na mocy licencji wzgl. charteru spółka zostanie zorganizowana, ustawodawstwo zezwala właścicielom spółki na sprzedawanie akcyj, wyznaczanie sobie pensji i pokrywanie kosztów administracji do pewnej — wysoko zakreślonej — granicy procentowej. Jak liberalnie jest ta granica zakreślona, ilustruje komisowe agentów, niekiedy rozsprzedających akcje za 25% i więcej wartości nominalnej.

Zasadniczo dopiero przez sprzedaż akcyj inicjatorzy spółki uzyskują kapitał zakładowy, przyczem za trudy organizacyjne, a ewent. z tytutu subwencji, dostarczonej przez biernych wspólników, zatrzymują sobie zwykle połowę ogólnych akcyj — common shares — a drugą połowę tych akcyj oraz akcje uprzywilejowane — preferred shares — wystawiają na sprzedaż. Akcje pierwsze upoważniają do głosu w zarządzie spółki i do podziału nadzwyczajnego zysku, podczas gdy akcje drugiej kategorji mają zagwarantowany przed akcjami ogólnemi pewien procent, lecz bez prawa głosu w zarządzie. Określenie procentu zgóry w akcjach preferred shares jest przynętą dla immi-granta, który nie chce ryzykować przy zakupnie akcyj common shares, a zatrzymanie znowu połowy tych ostatnich akcyj zapewnia założycielom kontrolę nad spółką. W razie upadku firmy akcje common shares mają pierwszeństwo przed preferred shares, zaczem immigrant więcej traci aniżeli założyciele towarzystwa. Pieniądze, zebrane drogą rozsprzedaży akcyj, zarząd spółki po potrąceniu kosztów, zgodnie z celem, w charterze * określonym, lokuje w przedsiębiorstwie. System ten wyrabia przedsiębiorczość, otwiera pole do inicjatywy dla ludzi bez kapitału, a wśród mas wyrabia znaną w Ameryce atmosferę gry i hazardu. W rękach jednak ludzi nieuczciwych, wyzyskujących propagandę i dobrą wiarę akcjonarjuszy, procedura ta otwiera szerokie pole do nadużyć. Jeżeli przedsiębiorstwo upadnie z przyczyn niezależnych od zarządu lub z powodu jego nieudolności, sąd mianuje syndyka masy (receivera), który przeprowadza kosztowną i przewlekłą likwidację. Zarząd można pociągnąć do odpowiedzialności w razie udowodnienia, że dopuścił się celowych i świadomych nadużyć; pociąga to jednak wysokie koszty i długą procedurę, na co mało umiejętni i zwykle niezgodni poszkodowani akcjonarjusze polscy często zdobyć się nie mogą, tern więcej, że winni organizatorowie uchodzą przed ramieniem sądowem lub przed ostrzem spóźnionej opinji publicznej.

Na tern podłożu organizowały się korporacje polskie, a jak masowy był ten ruch, ilustruje liczba około dwóch setek przedsiębiorstw, powstałych w latach 1919—1921. Inicjatorów tych można podzielić na 2 kate-gorje: jednych, którzy zamierzali zorganizować poważne instytucje, i drugich, którzy organizowali przedsiębiorstwa .z zamiarem odsprzedaży ich z zyskiem wzgl. od samego początku kierowali się motywami wyzysku lub doprowadzenia firmy do fałszywego bankructwa. Do pierwszej kategorji należeli nieliczni w Ameryce Polacy o wykształceniu fachowem, wykwalifikowani technicy i handlowcy, którzy, licząc się z konjunkturą powojenną, zdołali zorganizować poważne korporacje. Wskutek nieuczciwych metod inicjatorów drugiej kategorji i własnych agentów, optymizmu i przesadnego zaufania we własne siły oraz wskutek depresji ekonomicznej, jaka po złotym okresie w Ameryce nastała, a wreszcie wewnętrznych zatargów, wysiłki tych jednostek zostały prawie zupełnie zniweczone. W drugiej kategorji znalazła się reszta różnych kombinatorów, których metody pozyskiwania akcjonarjuszy i kapitału zakładowego od samego początku zdradzały niesumienność, okłamywanie bezkrytycznego immi-granta i nieuczciwość. Metody te dla scharakteryzowania gorączki akcyjnej i psychozy wychodźczej zasługują na troskliwszą uwagę. Inicjatorowie spółki wyjątkowo z własnych funduszów, a zwykle na kredycie, instalowali biura, opłacali personel przez pierwszy miesiąc, inkorporowali spółkę, zamawiali akcje, które pustą treść pokrywały artystyczną formą. Kampanja zaczynała się od obiecujących ogłoszeń w prasie polskiej, w osobnych pamfletach i ulotkach.

Zamiary inicjatorów najlepiej ilustrują wyjątki z tej literatury akcyjnej. A więc jedna korporacja propagowała swą kompanję słowy : „„Szukajcie a znajdziecie!“ „Pukajcie, a będzie Wam otworzono!“ Jeden z większych filozofów powiedział, że szansa wzbogacenia się daje sposobność każdemu człowiekowi, tylko miljony ludzi korzystać z tego nie chcą i gdy się takowa sposobność natrafia, zatykają uszy i oczy przed tern szczęściem, które chce ich uwieńczyć bogactwem. Mr. George M. Reynolds, jeden z największych bankierów w Chicago powiedział : Jeszcze nikt się w świecie nie zbogacił z pracy rąk i składaniem pieniędzy. Kiedy J. P. Morgan umarł w roku 1913, pozostawił majątek w sumie 53,648.000 doi. dla swojej rodziny. Jak Wam wiadomo, on się z tymi pieniądzmi nie urodził, lecz je zrobił na akcjach i interesie podczas swego życia. Ten sam Morgan powiedział: Moje pierwsze 100 dolarów, które ja włożyłem w udział akcyjny, przyniosły mi 100.000 doi. Spróbuj, a może tym jednym ztych będziesz! M. Charles Schwab, wielki sympatyk Polski i król przemysłu stalowego, mając mowę w St. Louis, wypowiedział się, że dzisiaj jest szansa do zrobienia bogactwa i zaznaczył podkreślając, że dziś nie jest czas składać dolar do dolara, co zabezpieczy chwilowe życie, lecz mając dolara, próbuj zaryzykować w interes i pomimo, że się zawiedziesz kilka razy, to ten ostatni dolar włożony przyniesie pewne bogactwo. W dalszym ciągu zaznaczył, że żaden człowiek nie powinien być krytykowanym, który raz błąd popełnił, lecz ten człowiek nic nie wart, który ten sam błąd dwa razy popełnił. Pewne bogactwo — jeszcze żadne towarzystwo akcyjne nie było w stanie przysporzyć tak wielkich zysków dla swych akcjonarjuszy jak towarzystwo ropy naftowej.“

Inna korporacja zachęcała do nabycia akcji takim apelem : „Rodaku ! Jeśliś Polak katolik (chrześcijanin), to bez względu na twoje obywatelstwo powinieneś zostać członkiem. Polska ma ludzi wytrawnych, za szachrajstwo tam kulka w łeb czeka, ale nie ma ona pieniędzy. Najpierwszym celem będzie zakupić troki (automobile ciężarowe) i postarać się, aby na rzekach spław-nych utworzyć komunikację, zwłaszcza na kresach potrzeba wziąć się do pracy. Opieka emigranta i kluby parafjalne są przewidziane w statucie. Patronami spółki wybrani zostali św. Cyryl i Metody, apostołowie Słowian, wśród których przyjdzie się nam pracować.“

Jeszcze inna korporacja radziła nabycie akcji słowy: „Bo proszę tylko posłuchać : Zakresem działania korporacji tej będzie prowadzenie interesu tkackiego w Ameryce i w Polsce — szycie koszul — kupno, sprzedaż, wyrabianie i tkactwo we wszelki możliwy sposób — produkcja drzewna i metalowa, sprzedaż, kupno i zamiana bondów i mortgeczów (hipotek) między Stanami Zjednoczonemi i Europą — pomaganie rolnictwu w Ameryce i Polsce — kupowanie — wyrabianie i dystrubucja automobilów na obu półkulach — wreszcie interesy prawne i handlowe wszelkiego rodzaju...“

Jedna korporacja gwarantowała akcjonarjuszom we wszystkich dziedzinach handlu monopol światowy, inna oferowała bezpłatne jazdy do Polski i to flotą równą Anglji. Tych kilka próbek z obfitej literatury akcyjnej, zasypującej wychodźtwo na początku ery pokojowej, ilustruje te słabe strony wychodźtwa, na które nadużycie, wyzysk i kłamstwo zapuściło sieci i miało nieprawdopodobne wprost żniwo. Aby ukryte a zgromadzone w okresie dobrobytu wojennego oszczędności wydobyć, wyzyskiwano chciwość czy chęć szybkiego dorobku, wskazując na przykłady amerykańskich miljonerów. Odwoływano się do uczuć patrjotycznych i religijnych, nabycie akcji zowiąc obowiązkiem wobec Polski i kościoła. Z drugiej strony ta literatura akcyjna, o marnej nieraz polszczyźnie, obiecując przesadne mgliste zyski, swą treścią na pierwszy rzut oka zdradzająca nadużycie, jest dość smutnem świadectwem poziomu intelektualnego wychodźtwa, które na taką strawę dawało się chwytać. Tej miary ogłoszenia były zazwyczaj pierwszym etapem kampanji i miały czasem swe dalsze inspirowane kroki w prasie amerykańskiej, aby płatne artykuły tej prasy wyzyskać dla zdobycia zaufania wychodźtwa. Fotografowane więc artykuły z prasy amerykańskiej włączano do pamfletów, łudząc czytelników pochlebną opinją amerykańską o przedsiębiorstwach polskich. Następnym etapem była rozsprzedaż akcyj przez agentów. Często lepsze żniwo, aniżeli inicjatorowie spółki, mieli agenci, którzy od rozsprzedaży pobierali komisowe w przeciętnej wysokości 25% nominalnej wartości akcyj. Rozsprzedaż akcyj odbywała się w formie domokrąstwa — t. zw. w Ameryce pe-dlowania — nie dozwolonego statutami towarzystw akcyjnych. Tak samo wbrew statutowi sprzedaż odbywała się na spłaty, powodując z jednej strony większą przynętę dla nabywcy, a w zarządzie fikcyjne horoskopy, na rzekomo rozsprzedanych akcjach oparte.

Najintratniejszym środkiem kampanji akcyjnej były wiece, zdumiewające często sprytem organizatorów. Wiece zwoływane były pod różnemi pozorami, najczęściej pod formą uroczystości narodowych, ogłaszane w prasie, propagowane ulotkami, a nawet nieświadomą kazalnicą, i miały na celu zebranie jak największej liczby słuchaczy. Organizatorzy zwykle starali się o pozyskanie popularniejszych mówców, a zwłaszcza wybitniejszych jednostek, przybyłych z Polski, którym, wyzyskując ich brak orjentacji, wprost narzucano niejednokrotnie publiczne wystąpienie. W intencji organizatorów leżało wywołanie wśród słuchaczy patrjotycznego nastroju i w tej atmosferze pod klątwą nawet zdrady narodowej toczyła się sprzedaż. Immigrant, przyzwyczajony do patosu na wiecach patrjotycznych, dawał się namówić bodaj do zadatku, a resztę agent kolektowal po domach. Sprytniejsi organizatorowie wyjeżdżali do Polski, zbrojni w różne rekomendacje wątpliwej wartości, swą przesadą, a nawet kłamstwem, pozą rzekomych dobroczyńców, wyzyskiwali optymistyczny nastrój oraz nadzieję na pomoc amerykańską eskontowali na własne konto i przy naturalnym braku orjentacji zdobywali różne koncesje, obietnice i współudział wybitniejszych jednostek. Z tym zapasem powracali do Ameryki, aby go fotografować i w tysiącach odbitek rozsyłać między osady polskie. Odpowiedzi urzędów w Polsce czy konsulatów w Ameryce, udzielane na często podstępne zapytania, np. zgoda leśnictwa na wyrąb drzewa lub urzędu morskiego albo* naftowego w kwestji dostawy, otrzymywały etykietę kontraktów lub koncesyj rządu polskiego. Tentatywne oferty i korespondencja z prywatnemi jednostkami w Polsce zyskiwała charakter nabycia dóbr i terenów celem eksploatowania bogactw naturalnych. Optymizm podtrzymywały jakiś czas szumne raporty o sukcesach, obiecując dalej złote horoskopy, hojne dywidendy i apelując do patrjotyzmu i osobistego interesu.

Po tej linji toczyła się zwykle kampanja akcyjna, więc skutki jej wkrótce dały się odczuć i jeżeli przyszła gwałtowna reakcja, to na nią poza celowem nadużyciem złożyły się inne przyczyny. Przedewszystkiem po złotym okresie dobrobytu w Ameryce przyszedł ołowiany czas zastoju, a z nim ostrożność, rezerwa i troska o przyszłość. Ceny poczęły spadać, kredyt się skurczył, a kapitał zakładowy, włożony w przedsiębiorstwo w okresie nieproporcjonalnie wysokich cen, szybko poczynał topnieć¹). Wskutek zastoju niektóre plany, chociaż uczciwie zakrojone, nie rokowały pomyślnych Avidokôw, a brak kapitału, dość lekkomyślnie szafowanego, przyśpieszał upadek. Niektóre korporacje miały jednak horoskopy przetrwania kryzysu, lecz gwałtowne przejście od początkowego optymizmu do nieufności odbierało zarządowi pomoc akcjonarjuszy. Korporacje, obliczone na wyzysk, bankrutowały przed wyprodukowaniem jednego bodaj projektowanego artykułu i wyzyskiwały sytuację, aby zgóry uplanowane bankructwo przyśpieszyć. Bankructwa pociągały znowu nominację różnych komitetów śledczych czy ratunkowych, nowe koszty na dochodzenia, plany ratunkowe i podróże, kończące się rezultatami ujemnemi. Do pewnego stopnia i społeczeństwo amerykańskie przechodziło w tej erze grynderstwo i ponosiło jego skutki, stosunkowo bez porównania łagodniejsze od katastrofy wychodżtwa. Na klęskę wychodźtwa złożył się brak wyszkolenia, przeniesiony z drugiej strony oceanu, a powierzchowne doświadczenie, nabyte w Ameryce, a po wtóre przesadne — jeśli nie karygodne — zaufanie we własne siły. W kraju bezlitosnej konkurencji często karczmarze organizowali korporacje automobilowe, buchalterzy myśleli o nafcie, fotografowie budowali flotę polską tak,

!) Np. Cena za tonnę statku ze 150 doi. spadła do 30 doi., co głównie sprowadziło ruinę uczciwie projektowanej korporacji morskiej Polish American Navigation Company, pociągając stratę przeszło 3 miljonów dolarów, zebranych wśród 20 tysięcy akcjonarjuszy.

że wprost zdumiewała odwaga ludzi, którzy przerzucali się z ufnością lub tupetem na pola działalności, niejednokrotnie do poprzedniego zawodu na wprost przeciwnym biegunie stojące. Na czoło korporacji sprytniejsi organizatorowie wysuwali wybitniejsze wśród wychodźtwa jednostki, prezesów różnych sosaid {society = towarzystwo), służących swą nieumiejętnością lub hałasem — często bezwiednie — za parawan dla zamiarów projektodawców. Zebrania więc zarządu, złożonego niejednokrotnie z ludzi poczciwych i prostych, były wyrazem niedołęstwa, lekkomyślnego szafowania cudzym groszem i nieznajomością wszelkiej miary pomiędzy habet i debet. Z tym faktem łączyły się wewnętrzne zatargi, niechęci i prądy ludowładcze. Usiłowania poważniejszych i więcej fachowych jednostek bywały udaremnione przez wewnętrzne waśnie i przesadne domagania się akcjonarjuszy czy udziałowców głosu, zarządu i decyzji. Agitacja, żądanie wglądu w projekty, głosowanie ludzi niekompetentnych, dusiły inicjatywę i kalkulację. W pewnej mierze przyczyną niepowodzenia był brak gotowego aparatu bankowego do rozsprzedaży akcyj oraz pomocy i kontroli finansowej po obu stronach oceanu zwłaszcza dla korporacyj, rozciągających swój główny teren działalności na ziemie Rzeczypospolitej. Odrębne powody niepowodzenia tych ostatnich korporacyj omówione zostaną w rozdziale następnym.

Nie pora i sposób klasyfikować korporacje i orzekać o uczciwości jednych a występczości drugich, razem bowiem tworzyły całość splątaną w okresie gorączki akcyjnej. Ta choroba kosztowała wychodźtwo około 30 miljonów doi., a z tern marnotrawstwem złączyło się poderwanie zaufania Amerykanów do inicjatywy polskiej, ponieważ aranżerowie powoływali się i nadużywali imienia rządu polskiego. Wychodźtwo przeszło ogniową próbę swych sił i kwalifikacyj, lecz egzamin wypadł niekorzystnie. Z licznych planów uczciwie, błędnie lub nieuczciwie zakrojonych, runęła szybko pozłacana powłoka, z licznych wysiłków pozostały głównie ruiny, bo trudno narazie brać w poważniejszą rachubę niektóre korporacje, które uniknęły wprawdzie oficjalnego bankructwa, lecz poderwane stratami wegetują, rozjątrzone niepowodzeniem, oskarżeniem i sko-rem poszukiwaniem winnych. Z dwóchset korporacyj, jakie gorączka wydobyła na światło dzienne, istnieją jednostki, tak, że bez przesady można zaopinjować, iż cały gmach, na optymizmie wojennem wybudowany, runął bezpowrotnie, stanowiąc jedną z przyczyn, która młode Państwo Polskie obniżyła w oczach wychodźtwa. W tej gorączce łatwowierni emigranci tracili całe — i to poważne — majątki, a o te straty trudno zasadniczo winić czynniki, które były w możności częściowo bodaj przeciwdziałać temu prądowi grynderstwa.

W ramach archaicznych praw korporacyjnych władze amerykańskie wdrażały dochodzenia karne i aresztowały podejrzanych. Przeprowadzenie jednak dowodu winy obwarowane jest licznemi formalnościami, co przy niskim intelektualnym poziomie poszkodowanych, a sprycie organizatorów, w wyjątkowych tylko wypadkach dało się uskutecznić. Gdy działalność zbyt wyraźnie zawadzała o kodeks karny, winowajcy przesiedlali się do innych stanów lub wyjeżdżali zagranicę, aby następnie powrócić, gdy fala oburzenia przeszła lub sądy po wyczerpaniu słomianego ognia poszkodowanych zawieszały dochodzenia. Prasa polska, pozyskana dobrze płatnemi ogłoszeniami, obojętnie lub przychylnie odnosiła się do projektów, a dopiero, gdy pojawiły się pierwsze chmury, dość zgodnie uderzała na ogólny alarm, dolewając oliwy do ognia rozgoryczenia i nieufności. Poza względami materjalnemi prasa była krępowana prawem amerykańskiem, bardzo czułem na wszelkie wystąpienia, które psują cudzy bussines i uzasadniają roszczenie do odszkodowania. Dotyczyło to również placówek konsularnych, które nie mogły występować przeciw korporacjom, zawiązanym w Ameryce i podlegającym jurysdykcji władz

Z tych więc licznych zamków na lodzie pozostały korporacje, założone przed gorączką, które nie dały się porwać prądowi grynderstwa. Jasną i wcale solidną wśród nich kartę mają instytucje finansowe, które podzielić można na trzy kategorje : towarzystwa asekuracyjne, kasy pożyczkowe i banki. Towarzystwa asekuracyjne wobec wspaniałej na tern polu organizacji i potężnej konkurencji amerykańskiej rozwinęły się stosunkowo słabo, zwłaszcza, że od samego prawie zarania organizowały się wśród wychodźtwa towarzystwa bratniej pomocy, które zaspokajały najdonioślejszą dla wychodźcy potrzebę ubezpieczenia się na wypadek śmierci. Obecnie istnieją od kilkunastu lat dwa towarzystwa asekuracyjne, jedno na życie a drugie od ognia, które, oparte na wzorach i statutach amerykańskich, wykazują dość pomyślny rozwój. Jedną z najpiękniejszych kart w ustroju wychodźtwa posiadają kasy pożyczkowe. Dzielą się na dwie kategorje : na kasy oszczędnościowo-pożyczkowe (Saving and Loan Associations) i kasy budowlano-pożyczkowe (.Building and Loan Associations) i obie są albo kooperatywami albo korporacjami. W kasach, opartych na zasadzie współdzielczej, kapitał zakładowy składa się z jednostkowych udziałów członków, a w korporacjach opiera się na rozsprzedaży akcyj. Wspólną cechą obu kategoryj jest wymóg, że reflektant na pożyczkę musi być członkiem kasy, a więc posiadać udział lub akcje. Na kapitał obrotowy składają się oszczędności, oprocentowane zazwyczaj na są przedmiotem długoterminowego kredytu budowlanego. Na tle tego kredytu uwidocznia się różnica między obu kategorjami kas, ponieważ kasy oszczędnościowo-pożyczkowe — zgodnie z rygorystycznem ustawodawstwem amerykańskiem o bankach oszczędnościowych — mogą wypożyczać tylko na pierwszą hipotekę, a kasy budowlano-pożyczkowe mają większą swobodę w udzielaniu kredytu budowlanego. Rozwój kas pożyczkowych wśród wychodźtwa polskiego jest żywy i posiada długą i dobroczynną tradycję za sobą. Obecnie ilość kas pożyczkowych przypuszczalnie dochodzi do pół tysiąca o kapitale obrotowym około 150 miljonów dolarów. Na to przypuszczenie pozwala sprawozdanie kontrolera waluty z r. 1922 (Report of the Comptroller of the Currency)y według którego w г. 1920 liczba amerykańskich kas pożyczkowych wynosiła blisko 10 tysięcy o 6 miljonach członków i kapitale obrotowym blisko 3 miljardy. Biorąc pod uwagę, że kasy pożyczkowe są instytucją, importowaną w ostatniej ćwierci XIX wieku z Europy przez immigrantów i wśród nich cieszą się szczególnem powodzeniem, oraz wiążąc urywkowe sprawozdania z poszczególnych osiedli polskich, śmiało można na poczet wychodźtwa polskiego inkasować 5°/o powyższego bilansu, co pozwala na zestawienie: 500 polskich kas o 300 tysiącach członków i 150 miljonów kapitału

lokalnych, aby nie narazić się na zarzut psucia bussinesu, a wogóle „przemysłu i handlu polskiego“. Wobec tysięcy próśb poszkodowanych akcjonarjuszy o pomoc i zwrot wkładów, placówki konsularne były bezsilne. Korporacje nie są obowiązane przed upływem pewnego okresu czasu zwracać pieniądze za wpłacone akcje, a dopiero po ogłoszeniu bankructwa mają akcjonarjusze możność żądania od wyznaczonego przez sąd syndyka, po zlikwidowaniu upadłej masy, należnych im wyjątkowo okruchów. W kilku sporadycznych wypadkach wystąpienia placówek konsularnych na podstawie bezsprzecznych dowodów winy, spotykały się z repliką, oferującą pieniądze za udowodnienie winy lub z groźbami adwokatów wytoczenia skargi o odszkodowanie. W tych warunkach placówki konsularne celem zapewnienia pomocy poszkodowanym akcjonarjuszom zmuszone były ograniczać się głównie do interwencji u władz amerykańskich, która mimo całej życzliwości nie mogła powetować miljono-wych strat.

4%, które

obrotowego¹). Kasy cieszą się powodzeniem zwłaszcza na przedmieściach większych centrów przemysłowych, przybierają imiona bohaterów narodowych lub patronów kościelnych i w wielkich osiedlach zazwyczaj łączą się w szerszą organizację pod formą ligi. Na ten pomyślny rozwój kas pożyczkowych złożyły się tradycje poznańskie, przykład czeski i niemiecki w Ameryce, zmysł oszczędności chłopa polskiego i jego pragnienie własnego dachu, a wreszcie bezpieczeństwo lokaty pod kontrolą amerykańskiego ustawodawstwa banko-wiego. Jeżeli stan posiadania nieruchomości wśród wychodżtwa polskiego przybrał duże i pomyślne rozmiary, to jedną z głównych zasług tego rozwoju są umiejętne operacje kas pożyczkowych przez wyzyskanie oszczędności i dysponowanie niemi w ostrożny sposób. Obecnie każda lepiej zorganizowana osada posiada swą kasę pożyczkową, często zasobną już i we własnym budynku, a w niektórych dużych osiedlach liczba ich dochodzi do paru dziesiątek i wykazuje tendencję dalszego rozwoju.

Znamiennym objawem amerykańskiego życia gospodarczego jest wielka ilość i różnorodność banków. Ilość banków waha się od 25 do 30 tysięcy, a w tej gromadzie należy odróżnić sześć kategoryj banków: federalne banki rezerwowe {Federal Reserve Banks), banki stanowe {State Banks), narodowe {National Banks), oszczędnościowe {Savings Banks), kompanje opiekuńcze {Trust Companies) i banki prywatne {Private Banks). W tej ilości i niejednolitości banków amerykańskich oraz chaosie banknotów zasadniczą równowagę wprowadziła dopiero ustawa kongresu w r. 1913, znana jako akt rezerwowy {Federal Reserve Act), która podzieliła obszar Stanów Zjednoczonych na 12 okręgów z lokalnym ban iem rezerwowym federalnego wydziału na czele i w miejsce dotychczasowych znaków obiegowych licznych banków narodowych w system federalny wplotła faktyczny monopol emisji banknotów. Powyższa ustawa, mająca na celu ułatwienie cyrkulacji banknotów i lepszy roz

dział zapasu pieniędzy pomiędzy finansowe instytucje, rozwój bankowości amerykańskiej, w miejsce poprzedniej dość chronicznej paniki, wprowadziła na

zdrowe tory i złożyła świetny egzamin dojrzałości w okresie wysiłków wojennych. Do federalnego systemu rezerwowego muszą należeć uprawnione do emisji banknotów banki narodowe, a mogą należeć pozostałe kategorje banków, oparte na ustawodawstwie stanowem. Różnice pomiędzy bankami opierają się na zakresie operacyj finansowych, a wśród nich najwięcej rygorystyczne przepisy dotyczą banków oszczędnościowych, a największą swobodę operacyj posiadają kompanje opiekuńcze {Trust Companies). Według ustawodawstwa stanowego do założenia banku wymagana jest zasadniczo koncesja, udzielana przez stanowe departamenty bankowe, oraz wysoka kaucja w formie części funduszu rezerwowego, składana przez założycieli banku. Operacje bankowe w stanach podlegają nadzorowi i kontroli wyżej wspomnianych departamentów bankowych. Ze względu na temat niniejszej pracy na szczególną uwagę zasługują prywatne banki względnie prywatni bankierzy {Private Bankers). Banki prywatne są różnego rodzaju i rozmiaru : od potężnego domu bankowego j. P. Morgan & Co. do małych banków, operujących między biedniejszą ludnością. Banki drobne, obliczone na klientelę wychodźczą, zwykle składają kaucję 20 tysięcy dolarów i są kombinacją z innem przedsiębiorstwem, jak agencją kart okrętowych, asekuracją, transakcjami realnościowemi i t. p., prowadzą ' ogólne interesy bankowe, a zwłaszcza przyjmują wkładki oszczędnościowe i zajmują się przesyłką pieniędzy. Ze względu na ich liczbę i powodzenie wśród warstw wychodźczych, banki te, a raczej banczki, uzy-

1) Np. według urzędowego sprawozdania Stanu Illinois, 92 polskich kas, o 754.248 akcjach i 26,102.367'30 doi. majątku.

w r.

1922 było w tym stanie

skały nazwę banków immigracyjnych. Fundusze banków powstają z depozytów przybyszów i mogą być użytkowane na cele handlowe i realnościowe, pozostające w związku z bankiem. Jeżeli bussines, związany z bankiem, upada, pociąga za sobą również upadek banku. Te kombinacje prowadziły do licznych nadużyć, na których wychodźcy tracili dziesiątki miljonów dolarów, wskutek czego niektóre stany, m. i. nowojorski w r. 1910, poddały banki prywatne — zwłaszcza w większych miastach — kontroli departamentu bankowego, wprowadzając dużą redukcję tych instytucyj i sanację stosunków wewnętrznych. Naturalnie wśród wychodźtwa polskiego prywatne banki były pierwszą instytucją bankową, a rola ich, niebardzo pochlebna, już była i będzie omówiona w dalszym ciągu na tle wysyłki pieniędzy.

Natomiast poważniejsze instytucje bankowe wśród wychodźtwa rozwijają się powoli i późno, a dopiero podczas wojny datuje się ich pomyślniejszy wzrost. Wyłączając banki prywatne, których Hczba niewątpliwie dosięga pół setki, liczba banków polskich wyższego systemu wynosi według zestawienia Polskiego Biura Statystycznego 25, z których Chicago posiada 8, Buffalo 6, Milwaukee 4, Detroit 3, a Cleveland i Toledo po 2. Nie są to banki o wyłącznie polskim zarządzie i kapitale zakładowym, ponieważ udziały w rękach polskich wynoszą 77%, a reszta przypada na kapitał ze źródeł amerykańskich lub żydowskich, niemieckich i czeskich. Suma depozytów w r. 1920 wynosiła 63 miljonów, z czego na depozyty polskie przypadło 82%, w ciągu zaś lat ostatnich niewątpliwie odsetek ten uległ znacznej zwyżce. Najpoważniejszą instytucją bankową na wychodźtwie jest Northwestern Trust and Savings Bank w Chicago, założony w r. 1906, z prezydentem Janem Smulskim, b. prezesem Wydziału Narodowego, na czele. Rozwój tego banku w stosunku do innych banków polskich ilustruje stan depozytów, który w roku 1921 wynosił przeszło 18 milj. dolarów. Poza tą ćwiartką setki banków, którym ze względu na skład zarządu i źródło kapitału zakładowego oraz depozytów można do pewnego stopnia nadać etykietę polską, współudział oszczędności wychodźtwa w licznych amerykańskich bankach jest poważny, lecz mało uchwytny. Wiele banków o kapitale wyżej wzmiankowanym otwiera się w dzielnicach polskich i przy pomocy polskiego personelu reflektuje na , oszczędności wychodźtwa. Przechodząc do kwestji oszczędności, z pełnym spokojem można wyrazić opinję, że właśnie oszczędności są najpoważniejszą zdobyczą wychodźtwa na polu ekonomicznem. Wychodźtwo polskie jest oszczędne, ze zmysłem oszczędności i po oszczędności pojechało na drugą stronę oceanu. W atmosferze amerykańskiej ten zmysł powagi grosza się zaostrzył. Mimo drażniącej oko Europejczyka rozrzutności i hazardu społeczeństwo amerykańskie szanuje pieniądz, gdyż on decyduje głównie o karjerze życiowej, politycznej czy towarzyskiej. Szkoła, prasa, kościół, bank propagują zmysł oszczędności, która już u dziatwy znajduje licznych i gorących adeptów. W tych warunkach wrodzona chłopu polskiemu oszczędność znalazła podatny grunt do rozwoju. Podkreślić należy, że jest to zdrowy zmysł oszczędności, nie przeradzający się w chciwość, skąpiącą na mieszkaniu, odżywianiu i ubiorze.

Pod względem wymogów życiowych wychodźtwo polskie stoi wyżej od ludów południowej Europy i pomimo, że należy jeszcze w głównej swej masie do kategorji niekwalifikowanych robotników, nie spotyka go zarzut przesady, przeradzającej się w skąpstwo. Jest charakterystycznym objawem, że narody południowej Europy, a więc wychowane w łagodnym i nie zachęcającym do pracy klimacie i najuboższe, należą w Ameryce do najwięcej oszczędnych. W miarę posuwania się na północ ten pęd do oszczędności słabnie względnie przeradza w zdrową równowagę. W braku innych mate-

rjałów statystycznych ciekawem pod tym względem jest sprawozdanie fabryki Forda w Detroit z r. 1920, według którego rocznie oszczędzali Turcy 821 dok, Austrjacy 641, Armeńczycy 614, Żydzi 614, Niemcy 348, Węgrzy i Polacy po 278. W sprawozdaniu nie znaleźli uwzględnienia Włosi, Grecy

1    Portugalczycy, którzy należą do wybitnie oszczędnych narodów. Biorąc pod uwagę przeżytą już pozycję austrjacką częściowo na konto polskie, dalej trwałość pracy i korzystne zarobki w tej fabryce, oraz opierając się na spostrzeżeniach polskich sfer bankowych, przeciętna roczna oszczędność rodziny polskiej wynosi obecnie 300 doi., eskontując na rzecz tej kwoty niekorzystne strajki i bezrobocia. Oszczędność zatem wychodźtwa polskiego utrzymuje się na zdrowym poziomie, nie przeradzając się w chciwość lub rozrzutność.

Lokata oszczędności długo była prymitywna. Wyjątkowo przybysz składał pieniędze w poważnym banku, częściej ukrywał je w siennikach, kuferkach, garnkach czy pończochach lub składał u księdza, albo majętniejszego rodaka, występującego w charakterze bankiera. Pożar, kradzież, nadużycie zaufania były często udziałem tego dorobku. Dość powszechnie utarło się wśród części wychodźczej półinteligencji przekonanie, że ta szara masa, to korzystne, a nawet wskazane żniwo dla sprytniejszych rycerzy przemysłu. Mimo strat oszczędności gromadziły się i ułatwiały budowę społeczeństwa polsko - amerykańskiego i rozwój wsi polskiej — słowem były motorem rozwoju na wychodźtwie i dodatnią pozycją bilansu płatniczego po drugiej stronie oceanu. Smutne doświadczenia uczyły przezorności, więc w miarę aklimatyzacji lokata stawała się coraz lepsza i bezpieczniejsza. Wcześnie rozwijają się kasy pożyczkowe, wyzyskując w umiejętny sposób grosz wychodźcy, powoli powstają banki polskie, a wśród banków amerykańskich wzrasta zrozumienie, że przybysze rozporządzają poważnym zasobem płynnego kapitału, który należy dla swych kas pozyskać. Powstanie i propaganda pocztowej kasy oszczędności ze względu na imponującą ilość przeszło 50 tysięcy urzędów pocztowych otwiera środek lokaty łatwy, lecz mało wyzyskany ze względu na godziny robocze i niski procent (2%). Według sprawozdania generalnego poczmistrza z r. 1920 {Report of the Postmaster General) stan oszczędności wynosił zaledwie 157 miljonów doi.,

2    czego około 75°/₀ przypadło na depozyty cudzoziemców. Poważniejsze banki amerykańskie, które długo z pewną niechęcią odnosiły się do oszczędności immigrantów, po wojnie dość widocznie zmieniły stanowisko i organizują osobne departamenty dla cudzoziemców, obsadzone przez personel, władający ich językiem. Celem tej nowej polityki banków amerykańskich — poza silną konkurencją w ubieganiu się o depozyty — są tendencje amerykaniza-cyjne, aby przybyszów wciągnąć w krąg instytucyj amerykańskich. Lokata oszczędności w instytucjach bankowych przynosi 3—5%> na hipotekach {mortgages) 6%> w poważnych akcjach 7—8%, pomijając inne hazardow-ne przedsięwzięcia. W czasie wojny poważną lokatą oszczędności było kupno wewnętrznej pożyczki państwowej, t. zw. bondów wolnościowych {Liberty bonds), których wychodźtwo polskie zakupiło za sumę 67 miljonów, zajmując na tern polu wśród grup obconarodowych w Ameryce czwarte miejsce.

Lokata oszczędności wśród wychodźtwa rozbiega się w licznych kierunkach od schowków domowych do książeczek bankowych w najpoważniejszych instytucjach, przyczem z powodu braku orjentacji i nieufności stosunkowo nikłe kapitały wychodźtwa angażowane są w bezpiecznych akcjach amerykańskich. Do posiadania akcyj najczęściej wychodźcy dochodzą, gdy przedsiębiorstwo celem przywiązania robotników do fabryki rozdziela między nich akcje w charakterze gtatyfikacji {bonus). Tak samo użytkowanie oszczędności jest dość chwiejne i podatne na kursujące na wychodźtwie prądy. W dobie powojennej dają się zauważyć na wychodźtwie trzy tego rodzaju szersze skłonności dysponowania oszczędnościami, a więc wysyłka pieniędzy i lokata w Polsce, gorączka korporacyjna i wreszcie nabywanie nieruchomości (real estate). Miarowe przed wojną tempo wysyłki oszczędności, ich przewóz przez reemigrantów i specyficzne warunki doby powojennej znalazły i znajdą omówienie w pokrewnych tej kwestji rozdziałach. Gorączka korporacyjna została już poruszona, a obecnie zająć się należy lokatą oszczędności w nieruchomościach. Wychodźtwo dość często przechodziło prądy nabywania nieruchomości zwłaszcza pod wpływem propagandy różnych kompanij, trudniących się parcelacją i masową budową domów celem odsprzedaży z zyskiem gotowych objektów. Nieszczególnie kompanje real-nościowe przyczyniły się do skupienia przybyszów polskich i często ujemnie zapisywały się w pamięci wychodźtwa. Na wytworzenie się zwartych dzielnic głównie wpłynęła organizacja parafjalna i przewidująca troska kleru polskiego, -który pobliże kościoła pragnął utrzymać w ręku parafjan. Element polski okazał się w tym kierunku podatnym materjałem, ponieważ posiada dużo przywiązania do obranej siedziby i nabytego kawałka gruntu. W migracyjnej atmosferze amerykańskiej Polacy zdradzają mało tendencji do zmiany i, raz się osiedliwszy, osadzają się twardo i rozszerzają stan posiadania. Jest to widocz-nem zwłaszcza w lotnej jak piasek sferze miejskiej, grupującej się według sympatyj lokalnych i tradycyj europejskich. Znamienną cechą ptaków opadających gromadnie na jednem miejscu, wychodźcy przechodzą stosunkowo dość szybko z klasy czynszowników do rzędu właścicieli, budujących lub nabywających domy w pobliżu swego kościoła. Ten prąd gromadzkiego utrwalenia się na ziemi zależny jest od lokalnych warunków zarobku i stanu oszczędności. Jeżeli warunki zarobku przez dłuższy czas są pomyślne, z zapasem oszczędności ożywia się ruch realnościowy, celowo podsycany niekiedy przez spekulujące kompanje.

Obecnie również przechodzi wychodźtwo — zwłaszcza na wschodzie — pewną gorączkę w nabywaniu nieruchomości. Lata wojenne, a po chwilowym zastoju i lata powojenne, przynoszą pomyślne zarobki, a więc po doświadczeniach z wysyłką pieniędzy do Polski i gorączką korporacyjną, oszczędności wychodźtwa zwracają się w kierunku nowej lokaty w nieruchomościach. Wobec stałej tendencji zwyżkowej gruntów i budynków jest to lokata korzystna, jeżeli łączy się ze znajomością transakcji, a nięchęcią do hazardu.

W razie bowiem zastoju realność przywiązuje robotnika do miejsca, a nie-oględne warunki kupna, przy szczupłym kapitale a ewent. braku zarobku i nadmiernem obciążeniu hipoteką, łatwo prowadzą do straty wkładu. Współczesny odruch w kierunku nabywania nieruchomości jest jeszcze z tego powodu znamienny, że wykazuje nurtujące wśród wychodźtwa prądy, zmierzające do trwałego osiedlania się. Nabycie nieruchomości krępuje swobodę ruchów, przywiązuje do miejsca i odracza myśl powrotu, jeżeli jej zupełnie nie wykreśla z rachunku. Biorąc pod uwagę ostatni zwrot w kierunku nabywania realności, z dużem prawdopodobieństwem można przypuszczać, że wśród Polaków, zamieszkałych 10 lat w Ameryce, blisko trzy czwarte rodzin wychodźczych na zachodzie, a przeszło połowa na wschodzie, mieszka w domach własnych. Według obliczenia Polskiego Biura Statystycznego było w r. 1920 w polskiem posiadaniu 160.583 domów o wartości 474,448.000 doi., bez wątpienia można w obecnej chwili tę pozycję zaokrąglić do 200 tys. domów o 700 milj. doi. wartości. Ten dorobek, licząc skromnie rodzinę na 5 głów, a pomijając osoby stany wolnego i krótko zamieszkałe w Ameryce, pozwala na wysnucie wniosku, że połowa osiadłych rodzin polskich mieszka pod własnym dachem. Różny jest stan polskiego posiadania. Poczyna

się od skromnych „papierowych“ domków w najgorszych dzielnicach (slums), przechodzi do więcej wartościowych i w lepszych dzielnicach położonych domów, a kończy się na pięknych willach immigrantów zamożniejszych. Tylko ośrodki handlowe posiadają okazałe gmachy, częściej jednak budowane z inicjatywy bussinesmenów amerykańskich, a współcześnie żydowskich.

Trudno się kusić o zestawienie bilansu dorobku ekonomicznego wy-chodźtwa. Opierając się jednak na ostrożnych przypuszczeniach, można dojść do cyfry 4.200 milj. dolarów jako prawdopodobnego dorobku wychodźtwa w ciągu przeszło półwiekowego pobytu na ziemi amerykańskiej. Za punkt wyjścia do tej hipotezy służy oszacowanie przez cenzus amerykański z r. 1920 na 150 milj. własności rolnej w ręku farmerów polskich. Ponieważ ten majątek dotyczy przeszło 17 tysięcy farmerów polskich, przypuszczać należy — zgodnie z treścią rozdziału II — że blisko 40 tys. farmerów, a zatem 200 tys. ludności polskiej, dorobiło się około 300 milj. dolarów. Wyrobnicy rolni i główna masa 3-miljonowego wychodźtwa, osiedlona w miastach i miasteczkach, dorobiła się przypuszczalnie dwóch trzecich tego cenzusu. Dorobek w mieście, zwłaszcza w latach pełnej produkcji przemysłowej, jest niekiedy pomyślniejszy aniżeli na roli, a z drugiej strony, eskontując bezrobocia i inne niepowodzenia, można przypuszczać, że majątek prywatny w domach, parcelach, sklepach, przedsiębiorstwach i t. p. zbliża się do dwóch trzecich dobrobytu farmerów, a więc wynosi około 2.800 milj. dolarów. Majątek publiczny wzgl. o charakterze publicznym, a więc kościoły, szkoły, sierocińce, domy narodowe, budynki organizacyj i t. p. można oszacować na 250 milj. doi. Oszczędności wychodźtwa w bankach polskich i amerykańskich, w kasach pożyczkowych, pocztowej kasie oszczędności i t. p. wynoszą prawdopodobnie 500 milj., a więc około 3% całej sumy depozytów oszczędnościowych w wysokości 16 miljardów, objętych sprawozdaniem kontrolora waluty za r. 1920. W bon-dach wolnościowych, polskiej pożyczce dolarowej, certyfikatach skarbowych, akcjach — posiada wychodźtwo ulokowanych około 150 milj. doi. Wreszcie asekuracje polskich federacyj towarzystw bratniej pomocy według zestawienia Polskiego Biura Statystycznego wynoszą 100 milj., a asekuracje w innych organizacjach polskich, a zwłaszcza w potężnych zakładach amerykańskich, niewątpliwie dochodzą do 100 milj. Dzieląc otrzymaną tą drogą sumę 4.200 milj. dolarów przez 3 milj* wychodźtwa polskiego, wypada na głowę kwota 1.400 doi. Porównując ten dorobek z majątkiem amerykańskim, który na głowę mieszkańca rejestruje około 3.000 doi., można wyrazić opinję, że stosunkowo świeżej daty wychodźtwo polskie po szczeblach amerykańskiego dobrobytu wzniosło się narazie do połowy wysokości.

Powojenny jednak wzrost dorobku pozwala przypuszczać, że w miarę doświadczenia i coraz lepszej oceny nauki i organizacji ekonomicznej położenie wychodźtwa, mimo chwilowych strat czy niepowodzeń, w szybszem tempie będzie się polepszać, lecz i rozpływać w ogólnym dobrobycie amerykańskim. Pozornie imponujący dorobek wychodźtwa nie może. budzić złudnych nadziei, zwłaszcza w okresie tak pożądanego obecnie kredytu amerykańskiego. Naturalnym prądem nikłe fale potoczyły się z tego dorobku na ziemie polskie, a ich rozmiar i doświadczenie omówione zostaną w dalszym ciągu pracy. Dorobek wychodźtwa nie jest odrębnym systemem ekonomicznym, lecz organiczną częścią, wplecioną w życie gospodarcze Ameryki. Niniejszy bilans ma raczej znaczenie socjologiczne, w jakiem tempie na nowej glebie chłop polski się aklimatyzuje, uczy i dorabia. Omawiane zdobycze mają etykietę polską lub mieszaną, ale treść wyłącznie amerykańską i w treści amerykańskiej powoli rozpływać się będą. Jest to konsekwencja naturalnego nurtu życia, które w wartkiej atmosferze amerykańskiej szybciej urabia mienie aniżeli ludzi.

Г Q‘ °°v o    *

£    * a $

ROZDZIAŁ XXII.

Pomoc gospodarcza dla Polski.

Węzły gospodarcze przed wojną. — Powojenna przesyłka oszczędności. — Historyczne fazy w obrocie przekazowym. — Działalność przekazowa konsulatów. — Bank Związku Spółek Zarobkowych. — Kontrakt z Guaranty Trust Co. — Rozmiar strumienia dolarowego. — Współczesny obrót. — Pożyczki dolarowe i markowe w Ameryce. — Korporacje i inwestycje

w Polsce.

Dość powszechnie wśród społeczeństwa polskiego przyjął się optymizm, że grupy wychodźców, opuszczających kraj ojczysty, to forpoczty ekonomicznej ekspansji. Nie ziściły się te nadzieje przed wojną, bo poza drobnym wywozem książek i dewocjonalij wychodźtwo nie poruszyło innych gałęzi produkcji. Na ten zawód złożyły się obustronne przyczyny. Skala potrzeb chłopa polskiego była więcej niż skromną; więc opuszczając Polskę, nie zostawiał za sobą szczególnych pragnień czy przyzwyczajeń. Jeżeli skala jego potrzeb na wychodźtwie rosła, to wskutek zetknięcia się z wyższą kulturą, która równocześnie uczyła zaspakajania nowych życzeń. Wrażliwa natura polska starała się szybko dostosować do otoczenia i powierzchownie i z dumą się amerykanizowała. Po drugiej stronie oceanu optymizm nie przybrał realnych form, bo zarówno warunki polityczne jak i ekonomiczne na rzeczową w tym kierunku inicjatywę nie pozwalały. Ziemie polskie, wchodzące obecnie w skład Rzeczypospolitej, ujęte w trzy odrębne systemy ekonomiczne, walczyły o egzystencję narodową, więc nie miały ani energji ani nie posiadały aparatu, aby samodzielnie wyjść na arenę bodaj drobnego handlu międzynarodowego w pogoni za starym konsumentem. Zadowalano się jedynym sukcesem ekonomicznym, a więc nadsyłką oszczędności, z radością notując ją po stronie habet bilansu narodowego.

Była to faktycznie dodatnia pozycja, która w sumie około 40 miljonów dolarów rocznie, pocztą, bankiem lub w kieszeni reemigranta płynęła ku wsi polskiej, poważnie przyczyniając się do podniesienia dobrobytu włościaństwa i doniośle wpływając na układ własności ziemskiej. Różną drogą ten strumień waluty zagranicznej dochodził do miejsca przeznaczenia. Trudna do kontroli część tych pieniędzy była wysyłaną w listach zwykłych lub poleconych, wlepiona do wnętrza pocztówek, fotografij, słowem w sposób rzekomo przebiegły, a właściwie wskazujący, że od zarania wychodźtwo było dość bezradne i nieufne na punkcie wysyłania oszczędności. Przesyłki amerykańskie zawsze stanowiły ponętny objekt i ich nadużycie stało się chroniczną plagą. Na nadmierne użytkowanie poczty listowej złożyły się niedomagania dwóch pozostałych środków wysyłki, a więc poczty amerykańskiej i banków. W obrocie

przekazowym poczta amerykańska zasadniczo nie przesyła oryginalnych prze-ч kazów, lecz ich spisy w formie t. zw. list. Na podstawie list w krajach zaborczych wypełniały pocztowe fachowe izby obrachunkowe lub kasy skarbowe przekazy wzgl. czeki. System listowy dla wychodźczych przesyłek oszczędności okazywał się niepraktyczny, ponieważ po obu stronach oceanu manipulacja spoczywała w ręku urzędników, nie władających językiem polskim, wskutek czego przekazy nie mogły często znaleźć adresatów lub dochodziły ich ze znacznem opóźnieniem. Te doświadczenia, mała umiejętność pisania i czytania, nieznajomość języka angielskiego, a wreszcie czas urzędowy poczty równorzędny z pracą fabryczną, powodowały, że wychodźtwo korzystało najczęściej z usług agentów różnych kompanij przesyłkowych jak American Express Co,, Adams Express, United States Express Co. i t. p. lub instytucyj bankowych, głównie na te transakcje obliczonych, jak Knauth, Nachod and Kuehne, C. B. Richard i t. p., które nie miały bezpośredniego kontaktu z bankami polskiemi, lecz pieniądze dla adresatów polskich przekazywały za pośrednictwem pocztowych kas oszczędności lub banków głównie w Berlinie, Lipsku, Pradze, Wiedniu i Budapeszcie.

W ten sposób osady polskie pokryły się agencjami, skombinowanemi z innemi zawodami, obsadzonemi przeważnie przez Polaków, których rola przy wysyłce pieniędzy już była omówiona. Większe banki polskie na wychodźtwie były przed wojną nieliczne, w okresie początkowego rozwoju oraz próbnego nawiązywania bezpośrednich stosunków z krajem. Ten stan rzeczy sprawiał, że koszta przesyłki były stosunkowo wysokie, los przesyłek dość wątpliwy, część oszczędności padała ofiarą niesumienności po obu stronach oceanu, więc ta w bilansie narodowym cenna pozycja wychodźtwa dochodziła do kraju żmudną, pośrednią drogą. Te niedomagania w ruchu pieniężnym zaostrzyła wojna. Byt wielu rodzin na ziemiach polskich zależał od pomocy materjalnej z Ameryki, więc przesyłka pieniędzy słabo toczyła się dalej bez względu na zmienne warunki połączeń pocztowych i operacje wojenne. W tych warunkach np. rząd austrjacki uznał za wskazane wypłacać rodzinom, zależnym materjalnie od krewnych w Ameryce, osobne zasiłki, t. zw. amerykańskie. Wiele przesyłek i przekazów zaginęło i nie doszło do rąk adresatów, a rewindykacja ich w chaosie wojennym i powojennym łącznie z dewaluacją stała się dość problematyczna. Reklamacje zaginionych pieniędzy w czasie wojny utrudniała praktyka austrjackiej i niemieckiej Pocztowej Kasy Oszczędności niszczenia dokumentów po trzyletniem przechowaniu, a w Rosji chaos rewolucyjny. Niedomagania w dotychczasowej procedurze przesyłkowej jaskrawo wyszły na-jaw dopiero w chwili powrotu do ery pokojowej w związku z powojenną dezorganizacją rynku pieniężnego. Wstrzymany strumień wzmożonym ruszył nurtem, a jego fale podnosiły listy błagalne o pomoc i wieści o taniości ziemi i innych pomyślnych horoskopach w Polsce. Porwane węzły i ogniwa w ruchu pieniężnym poczęły się wiązać, lecz w formie prawie katastrofalnej zarówno dla nadawcy w Ameryce jak i odbiorcy w Polsce. Ze względu na optymizm i szacunek, otaczający walutę dolarową, warto dokładnie przypatrzyć się powojennej procedurze przesyłek pieniężnych.

Poczynając od kieszeni wychodźcy, najczęściej gotówka szła do agenta, zajmującego się we własnym zarządzie przesyłką pieniędzy albo reprezentującego firmę ekspresową lub bankową. Pośrednictwem w przesyłaniu pieniędzy trudnią się nietylko już omówione banki prywatne, kompanje ekspresowe, kantory wymiany, lecz również agencje okrętowe, agencje asekuracyjne lub realnościowe, a nawet księża i przedsiębiorcy pogrzebowi. Licencja na zajmowanie się przesyłką pieniędzy zagranicę nie jest wymagana lub łatwo dostępna, ponieważ statuty stanowe zadowalają się wniesieniem skromnej kaucji

W praktyce jednak poza temi dwoma rygorami jest swobodne pole do różnych kombinacyj. Poza normalnem komisowem pobiera się osobne opłaty za usługi, porady i t. p. tak, że już prowizja waha się często od 5 do 10% nadawanej kwoty. Kurs zwłaszcza otwiera znakomite pole do zysku. Przede-wszystkiem kurs jest dowolny i wysoce niekorzystny dla nadawcy. Konkurencja istnieje między agencjami czy firmami w większych osadach, natomiast w małych osadach działa ona skromnie, pozostawiając lokalnemu agentowi swobodę w szacunku marki polskiej. Wskutek tego wytwarza się sytuacja tego rodzaju, że o kurs można się targować, a dalej, że kurs w sąsiadujących nawet agencjach i w rozsyłanych cyrkularzach waha się dość gwałtownie, przyczem firma, licytująca cenę marek wysoko, odbija sobie pozorne straty na wysokiej opłacie za przesyłkę. W tych warunkach nie były odosobnione wypadki, że nadawca — biorąc w rachubę ustalony na dzień transakcji kurs giełdowy — odrazu tracił jedną trzecią część waluty dolarowej na dowolnym kursie i opłatach, podczas gdy przesyłkę czekał jeszcze dalszy przykry los. W razie, gdy nadawca nie mieszka w pobliżu agencji lub pragnie nadać pieniądze w agencji, znanej mu z reklamy w prasie lub zleconej przez znajomych, przed wysyłką zwraca się do niej listownie z prośbą o informację, dotyczącą przekazania pieniędzy. Ciekawa jest reklama w prasie wzgl. korespondencja agencyj, która posługuje się tytułem „polskiego bankiera“, apeluje do rodaka, załącza braterskie pozdrowienia, a równocześnie reklamuje swe biuro okrętowe i oferuje darmo różne usługi, prosi o adresy krewnych lub znajomych, aby mogła innym rodakom swemi usługami pomóc.

i przychylną rekomendacją, a w drobnych osadach nie żądają i tych prewencyjnych ostrożności. Dla pozyskania jednak zaufania agencje chętnie posługują się etykietą bankową, w swych cyrkularzach akcentują kontrolę rządową, gdy w praktyce nadzór jest nikły i ogranicza się zwykle do terminu wysłania pieniędzy. Przed wojną, wobec stabilizacji kursu i przekazywania pieniędzy pocztą, zwykle agent pobierał normalne komisowe własne lub jako reprezentant firmy i większą opłatę za rzekome usługi. W gorączkowej atmosferze powojennej wobec braku pocztowego obrotu pieniężnego i gwałtownego spadku walut europejskich wysyłka pieniędzy otwierała szerokie pole do nadużyć. Według ustawodawstwa amerykańskiego przesyłka pieniędzy jest dobrowolną handlową transakcją, której ryzyko ponosi inicjator, a więc nadawca. Agenta nie obowiązuje zatem kurs giełdowy, lecz kurs dowolnie obrany, który może w widocznem miejscu podawać do publicznej wiadomości, ogłaszać w prasie, awizować w cyrkularzach lub decydować o jego wysokości przy samej transakcji. Jedynym rygorem jest obowiązek wysłania pieniędzy w oznaczonym terminie. Niektóre stany określają ten termin na 3 dni, inne na 5 dni lub łagodniej orzekając, że pieniądze mają być wysłane we właściwym czasie (to be forwarded in reasonable time), przyczem za reasonable time przyjmuje się na podstawie precedensów sądowych okres dwóch tygodni. Jeżeli agent przy transakcji kieruje się kursem przez siebie ogłoszonym i pieniędzy nie przetrzymuje, ze stanowiska legalnego nie można mu nic zarzucić.

Przechodząc do techniki przekazowej, należy podkreślić, że przesyłka pieniędzy przez agencje odbywa się prawie wyłącznie zapomocą t. zw. draftów, t. j. przekazów wzgl. zleceń wypłaty. Agencja, przyjmująca pieniądze osobiście czy w drodze korespondencji, żąda wypełnienia aplikacji ze szczegółami, dotyczącemi nazwiska i adresu zarówno nadawcy jak i odbiorcy oraz nadanej kwoty i na tej podstawie sporządza sumaryczną listę przyjętych przesyłek pieniężnych, którą wysyła do swej centrali lub pośredniczącego banku, załączając czek na pokrycie dalszej ekspedycji przekazów. Czek naturalnie pokrywa

przekazy po kursie giełdowym bez względu na kombinacje agencji z własnym kursem. Przekazy opiewają na dolary lub walutę polską. W dominującej jednak większości przekazy opiewały na walutę markową, a bezpośrednio po ukończeniu operacyj wojennych i na waluty państw zaborczych. Do tej kombinacji zachęcało przyzwyczajenie do znanego pieniądza, pozorna korzyść transakcji z wysoką kwotą nabytej waluty, a przedewszystkiem porada agencyj, wykorzystujących ze względu na własny zysk zarządzenia walutowe w Polsce. Przekazy markowe są transakcją handlową, są kupnem waluty, którą pośrednik zobowiązuje się przekazać do rąk adresata, a w razie trudności w wywiązaniu się z polecenia, nabyty towar zwrócić nadawcy. Przekazy markowe stanowiły lukratywną transakcję dla wszystkich pośredników, więc znalazły się w po-wszechnem użyciu. Natomiast przekazy dolarowe opiewają na walutę dolarową, zlecają wypłatę do rąk adresata po kursie dnia wypłaty, a przedewszystkiem obarczają pośrednika obowiązkiem zwrotu przesyłki, w razie niedoręczania, w walucie dolarowej. Po wtóre kontrola nadawcy nad komisowem agencji jest łatwa, nie gubi się w wysokich cyfrach, zaczem ta forma transakcji, dla pośrednika niekorzystna, bywa wyjątkowo wyzyskana i to zwykle na wyraźne żądanie nadawcy. Jako dowód dokonanej transakcji nadawca otrzymuje pokwitowanie na przekazaną ilość waluty markowej wzgl. wyjątkowo dolarowej. Pokwitowanie jest jedynym środkiem dowodowym, przyczem bywa często obwarowane różnemi drukowanemi zastrzeżeniami co do odpowiedzialności pośrednika, terminu reklamacji, na które nadawca nie zwraca uwagi, karmiąc się różnemi ustnemi obietnicami, nie mającemi w przewodzie procesowym żadnego znaczenia.

Drugi etap przesyłki pieniężnej to centrala agencji wzgl. korespodencyjny bank, które, otrzymawszy listę z pokryciem pierwszej instancji, zkolei pieniądze przekazują dalej. Większość poważnych nawet banków amerykańskich w głębi kraju nie ma bezpośredniego kontaktu z europejskiemi instytucjami finanso-wemi, lecz posługuje się pośrednictwem banków czynnych w Chicago, a zwłaszcza w oknie do Europy, t. j. N. Jorku. Te ostatnie grupują przesyłki pieniężne według krajów przeznaczenia i ich realizację zlecają znanym sobie z transakcyj przedwojennych bankom niemieckim, austrjackim i szwajcarskim. W tej przeprawie przez morze nasuwa się najpierw ciekawa sprawa pokrycia bankowego. Albo bank amerykański przelewa na konto swego korespondenta europejskiego pokrycie dolarowe po potrąceniu prowizji, albo spekuluje na kursie, zakupując w drodze arbitrażu przez maklerów giełdowych potrzebną ilość gotówki zagranicznej, deponując ją jako pokrycie dla swych operacyj przekazowych u swego korespondenta europejskiego. Ponieważ kurs na Berlin był zawsze tendencyjnie dla marki polskiej najwięcej niekorzystny, więc ten obrót kierował się głównie na Niemcy, słabiej na Austrję i Szwajcarję. W ten sposób pośredniczące banki po drodze do Polski pozyskują dla siebie jeśli nie pełne pokrycie dolarowe, to przynajmniej prowizję w walucie dolarowej. Od pośredników europejskich przesyłka wreszcie zjawia się na ziemi polskiej, dostając się do banku, który jest korespondentem wzgl. dłużnikiem banku zagranicznego np. berlińskiego lub przechodząc z centrali jak np. Wiener Bank-Verein do polskich — mimo separacji — filij. I tu nieszczególne spotykało ją przyjęcie. Banki nie stanęły wzgl. nie mogły odrazu stanąć na wysokości zadania, więc realizacja przekazów odbywała się przy współdziale licznych niedomagań, a więc bankowych ogonków w Warszawie i dezorganizacji pocztowej poza stolicą. To są normalne losy przesyłki, które krzywdził tylko czas, dewaluujący markę polską w okresie długiej podróży przez ręce licznych pośredników.

Faktyczną krzywdą były celowe nadużycia lub zawodowe przeoczenia.

Przedewsz

ystkiem nazwisko i adres odbiorcy w jakiej zapadłej wiosce — zwłaszcza h województw — przechodząc przez liczne pióra, często ulegały

wschodnie

naturalnemu lub celowemu przekręceniu, które odraczając dla sprostowania pomyłki termin wypłaty, eskontowało na swą korzyść miarowe tempo dewaluacji. Dalej w razie nieodnalezienia adresata, niezawsze skrupulatnie poszukiwanego, co zresztą przy wojennej migracji ludności było dość częstem zjawiskiem — przesyłka wracała do rąk nadawcy czasem po pół roku i dłużej, reprezentując już 10% i mniej przekazanej pierwotnie kwoty. Wreszcie niektóre banki zagraniczne czy polskie tendencyjnie odraczały termin wypłaty, rzekomo z powodu braku pokrycia lub z innych technicznych względów, a dopiero po dłuższej korespondencji stwierdzały pokrycie i za zwłokę nawet przepraszały. Okruchy zatem dawnej waluty dostają się do rąk adresatów, a okruchy jeszcze drobniejsze wracają po dwukrotnej przeprawie przez morze do rąk nadawców. Nie koniec na tern; po powrocie przesyłki, niektóre agencje czy banki w Ameryce nie powiadamiają nadawców o losie przekazu, lecz wobec braku wyraźnego zakazu ustawy ponownie usiłują doręczyć zakupioną ilość marek nowem zleceniem lub dla odmiany in specie asekurowaną pocztą. W tym kalejdoskopie przesyłka topnieje z dziesiątek dolarów do centów, a wszelkie wysiłki nadawcy, aby interewenjować czy reklamować, nie pokrywają kosztów korespondencji czy osobistej energji. W ten sposób zaginęło lub stopniało wiele przesyłek pieniężnych po różnych etapach podróżnych i to licznie na rzecz kieszeni niemieckiej, a winę karygodną u swoich czy mądrą kalkulację u obcych można rozłożyć na wszystkie ogniwa podróży przekazu do rąk adresata.

To jest pierwsza główna faza w losie tego dolara, który po wojnie miał się potoczyć na pomoc krewnym, kupno ziemi, drobne inwestycje, datki dobroczynne i. t. p. Niedomagania pierwszej procedury wkrótce dały się odczuć, reklamacje nadawców zaczęły się mnożyć, wobec czego poczęto szukać bezpośredniego kontaktu z Polską. Sprytniejsi spekulanci, orjentując się w nowej konjunkturze przekazowej, szybko przefasonowali się w nową a łatwą godność bankierów i w tym imponującym charakterze zjawili się na bruku warszawskim. Otwarły się konferencje, układy, umowy z bankami lub kantorami wymiany, koncesje rządowe szczęśliwe i mniej szczęśliwe, słowem pomoc dolarowa poczęła przybierać fantastyczne i patrjotyczne formy. W tych transakcjach bankowość polska przeszła pierwszy chrzest obrotu międzynarodowego, często wynosząc z niego przykrą lekcję. Nauka kosztuje, co zresztą i o wielu innych dziedzinach życia Państwa Polskiego można powiedzieć. Smutniejszem jest, że łapichłopstwo amerykańskie znalazło w stolicy podatny oddźwięk, co niektóre procesy i dochodzenia na światło dzienne wydobyły. Nowi bankierzy polscy na wychodźtwie w swych metodach zdobywania przesyłek do Polski niewiele się różnili od wyżej omówionych praktyk agencyj wzgl. korporacyj, apelowali do patrjotyzmu, uczuć familijnych, obiecywali dostawę pieniędzy najszybszemi okrętami, kurjerami i t. p.

Niekorzystne doświadczenia z pośrednictwem europejskiem, a zwłaszcza ciągle płynny strumień przekazów z sąsiednich osad polskich, zachęcił niektóre amerykańskie banki do założenia wydziałów dla przesyłek pieniędzy do Polski i wysłania delegatów do kraju celem nawiązania bezpośredniego kontaktu przekazowego. Wreszcie kompanja przesyłkowa American Express Co. i kompanje okrętowe w celach pomocniczych dla swego zajęcia otworzyły filje w Polsce wzgl. podjęły się czynności przekazowych. Bezpośredni kontakt przyczynił się do znacznej poprawy sytuacji, łagodząc krzywdzące zwłaszcza działanie czasu. W drugiej fazie obrotu pieniężnego znajdują większe

zastosowanie przekazy dolarowe i wchodzi w praktykę lepsza forma wymiany* bezpieczna dla obu głównie interesowanych stron, t. j. czeki. Na podstawie wpłaty okrągłej zwykle sumy dolarowej nadawca otrzymuje w banku czek, który przesyła pod adresem odbiorcy w kraju, a równocześnie bank awizuje o zobowiązaniu swego korespondenta w Polsce, który wypłaca przekazaną kwotę po kursie dnia do rąk legitymującego się czekiem odbiorcy. Ta forma obrotu nie wystawia kwoty dolarowej na wahania waluty markowej i w razie niedoręczenia zapewnia nadawcy zwrot w walucie dolarowej po potrąceniu kosztów prowizji bankowej. Obserwacja jednak obrotu pieniężnego w pierwszych latach powojennej doby wykazuje, że wychodżtwo korzystało w niezwykle nikłym odsetku z przekazów dolarowych i czeków, które znowu u Żydów są wyłącznym prawie środkiem obrotu.

Poza tą normalną procedurą przesyłkową wchodzi w grę zwyczajowe już przesyłanie dolarów — przy amerykańskim braku listów wartościowych — w poczcie listowej, przesyłki telegraficzne i wreszcie przesyłki przygodne^ Przesyłki telegraficzne były dość rozpowszechnione, aby uchronić się od dewaluacji wzgl. aby przyjść ze śpieszną pomocą rodzinie, dotrzymać warunków kontraktu, zawartego przez pełnomocnika i t. p. Losy tych przesyłek telegraficznych były często więcej opłakane aniżeli zwykłych, ponieważ komunikacja telegraficzna z Polską niezawsze dopisywała, a treść ulegała łatwemu zniekształceniu. Po wtóre niektóre agencje dopuszczały się nadużyć w ten prosty sposób, że pobierały opłatę za telegram, lecz pieniądze wysyłały zwykłą pocztą lub faktycznie kablem zlecały wypłatę, ale potwierdzenie zlecenia w formie awiza dokonywały drogą pocztową. Ponieważ niektóre banki polskie wymagały awiza, do chwili jego nadejścia wypłata zalegała, zaczem wiele przesyłek telegraficznych przechodziło losy zwykłych przekazów, narażając nadawców na poważne straty, zwłaszcza w razie terminowych zobowiązań. Powyższe trudności, zarządzenia walutowe rządu polskiego, a wreszcie życzenia adresatów, aby im dolary w naturze przysyłać, rozwinęły jeszcze jeden sposób przesyłki pieniędzy: przez przygodnych i zawodowych kurjerów. Gdy wyjeżdża do Polski krewny, znajomy lub rodak z sąsiedniej gminy, wręcza mu się znaczniejsze czasem sumy pieniędzy dla doręczenia rodzinie w kraju. Przygodny kurjer albo wywiązuje się uczciwie ze zlecenia, albo wbrew życzeniu zleceniodawcy zmienia pieniądze w Polsce i doręcza adresatowi skromną część uzyskanej waluty, a często pieniądze rzekomo gubi. Na tern tle jakiś czas grasował zwyczaj zawodowych kurjerów, którzy ogłaszali w prasie swój wyjazd do Polski i oferowali usługi celem „osobistego doręczenia pieniędzy“. Niektórzy wywiązywali się bodaj częściowo ze zobowiązań, a zdarzały się i wypadki, że kurjerzy przepadali z gotówką, narażając na straty naiwnych wychodźców Polaków, a nawet częściej i Żydów.

Główny strumień waluty dolarowej ku Polsce toczył się w sposób wyżej omówiony, powoli zmieniając drogę w miarę lepszej organizacji i orjentacji po drugiej stronie oceanu. Dotychczas omówiona była procedura obrotu przekazowego, jak* z Ameryki najpierw staremi a później nowemi ścieżkami żłobiła sobie drogę do Polski. Zkolei przypatrzyć się należy, jak tę pozycję dodatnią w bilansie narodowym, około której kładło się tyle różowych nadziei, ujęto w ramy administracyjne wzgl. skarbowo-bankowe po drugiej stronie oceanu. Pomijając różne przesadne projekty, pierwszą realną akcją była inicjatywa Pocztowej Kasy Oszczędności, aby organizację konsularną wyzyskać dla obrotu przekazowego. Myśl bezzwłocznie została zrealizowana, ponieważ z chwilą otwarcia, Konsulat Generalny w N. Jorku podjął równocześnie czynność przekazywania pieniędzy. Funkcja ta okazała się w praktyce dla wychodżtwa dobroczynną, zapewniała śpieszniejszą realizację przekazów, a co najważniejsza, ochraniała od wyzysku. Na tem ostatniem zwłaszcza tle spotkała się działalność przekazowa konsulatu zaraz na początku z opozycją. Agencje i banki, tracące zyskowną klientelę, wniosły protest do władz stanowych, uzasadniając go motywem, że przyjmowanie i wysyłanie pieniędzy należy w stanie do kategorji interesów bankowych, których bez licencji departamentu bankowego uprawiać nie wolno. Z drugiej strony licencja wydana dla placówki konsularnej uprawniałaby władze bankowe do kontroli archiwum i rejestrów, co znowu naruszałoby nietykalność urzędu. Remonstracja konsulatu, że wykonuje funkcje, uznane prawem międzynarodowem, a mianowicie przyjmuje depozyty pieniężne od swych obywateli, spotkała się z przychylnym akceptem władz amerykańskich i pełną dalszą tolerancją tych czynności, podjętych przez nowe placówki polskie. Ta atrybucja placówek konsularnych może być przedmiotem szerokiej dyskusji ; podkreślić jednak należy przychylne stanowisko władz amerykańskich, które wobec podobnych prób innych reprezentacyj zagranicznych były więcej rygorystyczne. Pilnie przestrzegały konsulaty depozytowej etykiety swych czynności, ograniczając się do przyjmowania pieniędzy wyłącznie od obywateli polskich, aczkolwiek w razie zatajenia obywatelstwa przy wypełnianiu aplikacji z natury rzeczy nie mogły się ustrzec omyłek. W każdym razie w świetle ówczesnej omówionej wyżej sytuacji oraz wyników inwestygacyj, jakie na tle nadużyć władze amerykańskie podejmują, działalność przekazowa urzędów konsularnych, pomijając inne mo

tywy choćby ze względów humanitarnych, ' mogła znaleźć usprawiedliwienie. Wykazuje to szerokie uznanie, z jakiem działalność przekazowa placówek

spotkała się wśród wychodźtwa. Skromna sieć, złożona wówczas z pięciu urzędów, w krótkim stosunkowo czasie, bo najdłużej w N. Jorku w ciągu dwóch i pół lat, a najkrócej w Detroit w ciągu niespełna roku, przesłała do Polski w przeszło ćwierć miljona przekazów około 17 milj. dolarów.

Funkcjonowanie tego aparatu konsularnego stało na wysokości zadania, szczególna troska zwrócona była na śpieszne wywiązywanie się ze zleceń i nadsyłanie nadawcom oryginalnych pokwitowań odbiorców. Zlecenia w Polsce wykonywała Pocztowa Kasa Oszczędności drogą obrotu czekowego na podstawie konsygnacyj i przekazów, nadsyłanych przez placówki. Wypłata przekazów toczyła się szybkiem tempem, o ile na to pozwalał okres organizącji wewnętrznej, zmienne operacje wojenne oraz długo nieustalony los ziem kresowych. Przekazy opiewały zrazu na walutę markową, obliczoną po kursie telegraficznie nadesłanym przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową. Zczasem znalazły zastosowanie i przekazy dolarowe, wystawiane wyłącznie w walucie dolarowej, a realizowane po kursie dnia, w którym przechodziły do inwentaryzacji w Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej. Pomimo, że przekazy dolarowe chroniły przesyłkę od zmiennych a wzgl. zniżkowych losów marki polskiej, nie cieszyły się one szczególnem powodzeniem wśród wychodźtwa. Natomiast przekazy markowe były w powszechnem użyciu, ponieważ nadawcy, mając zabezpieczony zwrot w dolarach, przyzwyczaili się do tej formy, a po wtóre wobec oscylacji kursu mieli zgóry pewność, jaką ilość waluty markowej adresaci w Polsce otrzymają. Przekazy opiewały na stosunkowo drobne kwoty, miały charakter przesyłek zapomogowych dla zubożałych krewnych i zdradzały duży konserwatyzm wychodźców, pozostających pod sugestją przekazywanych do kraju tysięcy. Naturalnie przekazy markowe również podzielały prąd dewaluacji, lecz troska o szybką wypłatę łagodziła straty wzgl. sprowadzała w porównaniu z losem innych przesyłek do stosunkowo skromnych rozmiarów. Gdy w początkowym okresie organizacji wewnętrznej i operacyj wojennych realizacja przekazów natrafiła na trudności, aby wynagrodzić straty adresatom, Skarb Państwa zarządził dopłatę do kursu konsularnego przekazów,

nadanych do dnia 31 stycznia 1921 r. Po wtóre odmiennie od procedury agencyj i banków amerykańskich konsulaty w razie niezrealizowania przekazu zwracały nadawcom w Ameryce nie ekwiwalent w markach, lecz pełną kwotę, przekazaną w walucie dolarowej.

O przekazowej działalności konsulatów można wyrazić opinję, że godnie i z troską o dobro wychodżtwa wywiązały się z zadania. Jak działalność przekazowa spotykała się z zaufaniem, ilustruje choćby fakt, że liczne agencje starały się o uzyskanie zezwolenia na przyjmowanie przesyłek pieniężnych w charakterze subagentów konsularnych, a spotkawszy się z naturalną odmową, niektóre z nich nadużywały tego tytułu dla pozyskania klienteli. Ta sfera służby konsularnej była funkcją prowizoryczną, usprawiedliwioną dezorganizacją powojenną i została zlikwidowaną z wiosną 1922 r., kiedy wszedł w życie, oparty na powojennych już doświadczeniach kontrakt przekazowy zawarty w Guaranty Trust Co. Spadkiem po działalności przekazowej konsulatów jest jeszcze otwarta, dość jątrząca sprawa depozytów oszczędnościowych w Pocztowej Kasie Oszczędności, które wskutek dewaluacji formalnie stopniały i ta kwestja znajdzie omówienie w dalszej osnowie niniejszego rozdziału.

Drugą zrzędu krajową próbą ujęcia obrotu przekazowego w normalne ramy podjęły instytucje bankowe. Na tern tle i na ziemi amerykańskiej wyłoniły się projekty, dość bliskie realizacji, aby założyć bank o kapitale i zarządzie amerykańskim, któryby scentralizował działalność przekazową i finansował rozwój stosunków handlowych między oboma krajami. Jedne z tych projektów rozbiły się o godności w zarządzie, inne p zostały w sferze projektów, niedojrzałych z powodu zawartego w międzyczasie kontraktu z Guaranty Tiust Co. Z pośród banków polskich jeden tylko Bank Związku Spółek Zarobkowych wcześnie, bo jeszcze z końcem 1919, rozwinął ruchliwszą działalność w Ameryce, rozsprzedając swe akcje na sumę blisko miljona dolarów i zakładając filję w N. Jorku. Bank nie wyzyskał jednak pomyślnej konjunktury, aby wyjść poza ramy filji i uzyskać dla swego rozporządzalnego kapitału prawa bankowe, lecz zużytkował gotówkę w swej szczęśliwej polityce kresowej. Nie uchronił się bank od panującego optymizmu i rozpoczął działalność na Wall Street, siedzibie najpotężniejszych banków amerykańskich w N. Jorku, aby po niepowodzeniach na podstawie zawartego w międzyczasie kontraktu w Guaranty Trust Co. przejąć wkońcu biuro przekazowe i lokal konsulatu nowojorskiego. Operując w Ameryce w skromnym zakresie filji, Bank Związku nie może rozwinąć szerszej działalności, ponieważ zgodnie z usta-, wodawstwem amerykańskiem filje banków zagranicznych są ograniczone do pośrednictwa między klientelą w Ameryce a centralą zagraniczną. Do kompetencji zatem filji wchodzą : przesyłka pieniędzy, sprzedaż i lombardowanie papierów wartościowych i inne drobne czynności bankowe z Europą. Natomiast szersze operacje na gruncie amerykańskim, a w szczególności przyjmowanie depozytów oszczędnościowych jest z zakresu czynności wyłączone. Po wtóre założenie filji w N. Jorku nie może rozwiązać sytuacji, ponieważ filja w jednem mieście obejmuje stosunkowo skromny odsetek klienteli polskiej. Aby trafić do rozproszonego wychodżtwa, trzeba dysponować liczną siecią agencyj i korespondentów w każdej większej osadzie polskiej, co znowu wyr'aga kosztownej organizacji wobec różnych wymogów bankowych w poszczególnych stanach. Z powodu ograniczonej kompetencji i nikłych stosunków handlowych, wysiłki w kierunku stworzenia takiego aparatu nie mogą rokować pomyślnych wyników, a po wtóre przechodzą siły każdego banku polskiego, choćby tak zasobnego jak Bank Związku. W tych warunkach działalność filji Związku ogranicza na próbach nawiązania kontaktu z najbliższą okolicą, co znowu wobec licznej i potężnej konkurencji nie może przynieść większego powodzenia. Skromne wreszcie stosunki handlowe z Polską nie pozwalają bankowi wyzyskać swej korzystnej siedziby w takiej metropolji handlowej jak Nowy Jork. Doświadczenia zatem Banku Związku nie okazują się zbytnio korzystnemi i na przyszłość zachęcającemi.

Mimo więc działalności przekazowej placówek konsularnych oraz zawodowych wysiłków Banku Związku Spółek Zarobkowych, przekazy z Ameryki nadchodziły do Polski z innych źródeł i różnemi drogami, powodując na tle chorobliwego rozwoju w Polsce nowych drobnych banków i kantorów wymiany pełną dezorganizację obrotu pieniężnego i doniosłe straty dla kraju. Ze strony poważniejszych banków wyłoniły się próby, aby recepty szukać w monopolu, ograniczającym obrót wyłącznie do przekazów dolarowych. Uprzywilejowane tylko banki na wzór operacyj dewizami miały uzyskać uprawnienie do realizacji przekazów amerykańskich, opiewających wyłącznie na walutę dolarową. Ponieważ ten projekt dotyczył tylko ujścia strumienia dolarowego, aby ukrócić tajne operacje w Polsce, wyłoniła się potrzeba ujęcia tego strumienia również u źródła. Projekty zatem bankowe zmierzały do uchwycenia źródła w Ameryce i ujścia w Polsce w ramy monopolu i one są genezą kontraktu, zawartego w lutym 1921 r. na 5 lat przez rząd polski z Guaranty Trust Co. w N. Jorku. Dla celów, zakreślonych kontraktem w Polsce, zorganizował się Syndykat Przekazowy Banków Polskich, złożony z grupy rządowych i 36 prywatnych banków, jako aparat, wyłącznie uprawniony do realizacji przekazów amerykańskich. Po drugiej stronie oceanu Guaranty Trust Co. miała objąć faktyczny monopol czynności przekazowych z racji projektowanego monopolu syndykatu w Polsce. Kontrakt nie zrealizował licznych nadziei ani nie ziścił dość przesadnie i nieumiejętnie głoszonych obaw. Sam projekt w założeniu był korzystny, w zetknięciu jednak z życiem natrafił na zasadnicze niepowodzenie w swej idei monopolu. Projektodawcy nie brali w rachubę wymogu ratyfikacji sejmowej i w jej braku główne nadzieje uległy zwichnięciu. Inne umowy wzgl. koncesje z wyjątkiem drobnych nie zostały anulowane, status quo utrzymano, a syndykat wszedł na pole konkurencji jako poważny współzawodnik, oparty o konsorcjum banków w Polsce i kontrakt z Guaranty w Ameryce. Przedewszystkiem zawiodło obu kontrahentów przypuszczenie, że- tą drogą potoczy się około pięćdziesięciu milj. dolarów rocznie. Przypuszczenie oparte było na mogącej łudzić gorączce powojennej, a nie mogło brać w rachubę ograniczeń immigra-cyjnych, które po zawarciu kontraktu weszły w życie i doniośle wpływają na rozmiar obrotu. Wobec współczesnej amerykańskiej polityki immigracyjnej, ograniczającej cyfrowo immigrację a w cyfrach forytującej immigrację familijną, w miarę łączenia się rodzin, najważniejszy czynnik wysyłki pieniędzy powoli wysycha.

W tych warunkach — w chwili wprowadzenia kontraktu w życie na wiosnę 1922 r. — obrót nie przekroczył 15 °/₀ spodziewanej sumy i z biegiem czasu wykazuje stale tendencję zniżkową. Kontrahenta amerykańskiego spotkał zawód, który obniżył w jego oczach wartość kontraktu, a raczej i drugiej roli finansowego eksperta Polski. Za wzorem innych państw i w intencji Państwa Polskiego musiało leżeć pozyskanie sobie wpływowego banku amerykańskiego jako reprezentanta swych intereśów na rynku pieniężnym, będącym dzisiaj wierzycielem całego prawie świata. W chwili zawierania kontraktu, mimo optymistycznych horoskopów, położenie finansowe państwa nie przedstawiało się świetnie, aby w mało sentymentalnej atmosferze bussinesu tej roli nie okupić dość surowemi warunkami. Wysoka prowizja, możność dysponowania walutą dolarową dopiero po zrealizowaniu przekazów oraz zastrzeżenie,

że 20% waluty ma iść na spłatę zobowiązań amerykańskich, a wreszcie objęcie kontraktem wszystkich dziedzin obrotu pieniężnego, poruszały dość żywo krytykę i rodziły obawy, że zwłaszcza kwestja kursu i losu przesyłek amerykańskich bezapelacyjnie została oddana w ręce instytucji obcej. W praktyce te obawy okazały się płonne, przeciwnie umiejętna współpraca reprezentacji syndykatu i szanującej swe zobowiązania instytucji amerykańskiej korzystnie oddziaływa na miejscowy rynek i dość szczęśliwie przyczynia się do pewnej centralizacji obrotu przekazowego. Przedewszystkiem Guaranty Trust Co. rozporządza siecią około tysiąca korespondentów, a w wykonaniu nowego kontraktu nawiązała stosunki również z bankami o klienteli polskiej, starając się rozprzestrzenić w tym kierunku teren swej działalności. Poza normalnemi czynnościami przekazowemi doniosłe operacje banku polegają na hurtownej sprzedaży marek. Bank sprzedaje okrągłą sumę marek firmom, zajmującym się czynnościami przekazowemi z Polską. Zależnie od zlecenia nabywcy, bank otwiera mu kredyt u siebie albo w syndykacie lub przelewa do innego banku w Polsce na pokrycie następnych zleceń. Do wysokości kredytu właściciel konta zleca swemu korespondentowi wypłatę przekazów na podstawie nadsyłanych list przekazowych lub czeków. Wskutek swych hurtownych ope-racyj Guaranty Trust Co. dość szczęśliwie wpływa wzgl. wpływała na kurs marki polskiej. Zasługuje na wzmiankę, że kontrakt z Guaranty Trust Co. spotkał się z opozycją niektórych banków amerykańskich, które wniosły protest do Departamentu Stanu. W osnowie kontraktu nie znalazł Departament Stanu znamion monopolu i znaleźć ich nie mógł, bo inne kompanje czy banki amerykańskie nie zostały ograniczone w obrocie przekazowym z Polską, a po wtóre zawiódł projekt faktycznego monopolu po stronie polskiej. Trudno orzekać o wartości kontraktu, do szczęśliwych posunięć zaliczyć go śmiało nie można, bo nie wywołał pełnego zadowolenia obu kontrahentów, bez wątpienia przyczynił się do częściowej sanacji na polu poprzedniej dezorganizacji obrotu przekazowego, ukrócił do pewnego stopnia wyzysk i na rynku amerykańskim otoczył markę polską skromną bodaj troską.

Po tym historycznym niejako szkicu ze względu na nową walutę polską należy zkolei omówić, jaką wartość posiada omawiany strumień waluty dolarowej i jaka jest współczesna sytuacja p r z e к a z o w a. Z powodu rozbieżności u źródła, różnej geograficznej drogi oraz rozbieżności u ujścia strumienia, dalej ze względu na korzystanie z poczty listowej oraz jawne, tajne, a nawet kieszonkowe zajmowanie się czynnościami przekazowemi trudno obliczyć ilość dolarów, przesyłanych do Polski. Wobec początkowych trudności, mimo otwarcia obrotu przekazowego, rok 1919 był stosunkowo słaby, więc suma przesłanych dolarów prawdopodobnie nie przekroczyła 30 milj. Natomiast do największego napięcia doszedł ruch przekazowy w r. 1920, niewątpliwie dosięgając sumy 60 miljonów. Następny, 1921 rok, wykazuje spadek zapewne do 45 milj., tak samo rok 1922 przypuszczalnie do 35 milj., a dalsze lata prawdopodobnie wahać się będą w normalnych granicach od 20 do 30 milj. dolarów, wykazując stale tendencję zniżkową¹). W powyższą rachubę zostały ujęte przesyłki pieniężne wychodźtwa z granic całego Państwa Polskiego, a więc poza Polakami głównie Żydów i Rusinów. Poważny jeszcze ten strumień i doniosły dla polityki skarbowej państwa toczy się ku Polsce

1) Według opinji Departamentu Handlu w Waszyngtonie, umieszczonej w tygodniku Commerce Reports z daty 14 września 1923 r., suma wysłanych z Ameryki przez immigran-tów pieniędzy wyniosła w 1922 r. 400 milj. dolarów. Według Guaranty Trust Co. i Polskiego Syndykatu Przekazowego przesyłki pieniężne do Polski w tym roku nie dosięgły 20 milj. doi., a natomiast według American Express Co. przekroczyły sumę 55 milj. doi. Te oscylacje wskazują na trudność orjentacji w rozmiarze strumienia dolarowego do Polski.

28

Wychodźtwo polskie.

dalej różnemi drogami. Najpoważniejszym motorem tego obrotu jest American Express Co., operująca w Ameryce znakomitym aparatem około 30 tysięcy filij. Kompanja początkowo powróciła do starego pośrednictwa niemieckiego, szybko jednak zorjentowała się w sytuacji i założyła filję w Warszawie. Pomimo, że zawiodły ją starania o rządowy monopol, American Express Co. wyrobiła sobie w Polsce stanowisko, dość zbliżone do faktycznego monopolu. Tę pozycję bussinesową zdobyła kompanja, operując w pokaźnej liczbie przekazami dolarowemi i czekami, a poczęści realizacją zleceń w efektywnej walucie dolarowej, tą formą pozyskując sobie szeroką klientelę szczególnie wśród Żydów. Sfera działalności filij ograniczona jest do czynności przekazowych i mało się różni od kompetencji filji Banku Związku Spółek Zarobkowych w Nowym Jorku. Czeki kompanji wskutek nadużyć nie zapisały się pochlebnie w kronikach banków polskich.

Ze względu na dyskrecję, jaką banki czy kompanje amerykańskie zwykły otaczać swe operacje, należy się ograniczyć do przypuszczenia, że American Express Co. wysyła współcześnie do Polski około miljona miesięcznie, wzgl. 12 milj. dolarów rocznie, zdobywając w ten sposób prawie połowę strumienia dolarowego. Drugie zrzędu miejsce zajmuje Guaranty Trust Co. z obrotem około 5 miljonów rocznie, uzyskanych drogą hurtownej sprzedaży waluty polskiej i normalnych operacyj przekazowych. W orbicie tych operacyj, zgodnie z fuzją banków polskich w Syndykat Przekazowy, stoi filja Banku Związku Spółek Zarobkowych, jako najlepszy klient obrotu przekazowego. Ze względu na rozmiar obrotu w trzecim rzędzie należy postawić banki polsko-amerykańskie i rdzennie amerykańskie, które przeprowadzają operacje przekazowe albo przez Guaranty Trust Co. jako najpoważniejszy bank polsko-amerykański Northwestern Trust and Savings Bank w Chicago lub posiadają swych zastępców w Polsce, którym wypłatę przekazów zlecają. Wobec fuzji poważnych banków polskich w Syndykat Przekazowy funkcje zastępców jawnie pełnią drobniejsze banki, a tajnie kantory wymiany i inne przygodne agencje. Biorąc wreszcie pod uwagę ruch wychodźczy z Polski, oparty prawie wyłącznie na zasiłkach familijnych, roczny wydatek na sfinansowanie przejazdów 30 tysięcy emigrantów wynosi około 4 milj. dolarów. Większa część tej sumy wpłacona jest w Ameryce, poważna jednak jej część w gotówce na kupno karty na miejscu, wizę amerykańską i drobne wydatki, z podróżą związane, bywa przesyłana do Polski głównie przez kompanje okrętowe, posiadające swe reprezentacje w kraju. Ze względu na przejściowy tylko pobyt tego pieniądza w Polsce trudno go do bilansu w pełnym rozmiarze zaliczać.

Najnowszą wreszcie fazą w obrocie pieniężnym jest konwencja pocztowa między Ameryką a Polską w sprawie obustronnych przesyłek pieniężnych, która weszła w życie z dniem 1 września 1923 r. Przesyłki pieniędzy z Ameryki do Polski większe urzędy dokonują przez sprzedaż międzynarodowych przekazów (international money orders), wysyłanych bezpośrednio do adresata w Polsce, a mniejsze urzędy zapomocą zwykłych przekazów (domestic money orders), wysyłanych do Nowego Jorku, gdzie konsygnowane są w listy i przesyłane do Polski. Przekazy opiewają na walutę dolarową, wymiany na pieniądz polski dokonuje główny urząd pocztowy w Warszawie po kursie nadejścia przekazu wzgl. konsygnacji, a funkcje rozrachunkowe z tytułu wzajemnego obrotu pieniężnego załatwia National City Bank w Nowym Jorku. Przekazy ograniczone są do wysokości 100 dolarów i z obu stron podlegają normalnym opłatom i przepisom pocztowym. Świeża data konwencji nie pozwala na stawianie ścisłych horoskopów, przypuszczać jednak należy, że po szerszem propagowaniu i popularyzowaniu oraz po zadowalających doświadczeniach ta nowa forma ze względu na usługi przeszło 50.000 urzędów pocztowych w Ameryce zatoczy szersze kręgi, dalekie jednak od żywionego optymizmu, a to z przyczyn, w dalszym ciągu omówionych.

Obecna procedura przekazywania pieniędzy — w miejsce przekazów mar-kowych, od początku 1922 r, w miarę dewaluacji coraz szybciej wychodzących z obrotu — obraca się przeważnie w formie przekazów dolarowych i czeków, realizowanych po kursie zaksięgowania wzgl. inkasa w Polsce. W tym obrocie coraz większą pozycję poczynają sobie zdobywać przesyłki telegraficzne z chwilą nawiązania połączenia radjo-telegraficznego z Polską i coraz szerszego zastosowania skrótów {codes). W okresie, bezpośrednio poprzedzającym reformę walutową w Polsce, zwraca uwagę wzrost wypłat przekazowych w walucie dolarowej. Nie ulega kwestji, że wcześniejsze dopuszczenie wypłaty i przyjmowanie kont oszczędnościowych w walucie dolarowej byłoby poważnie zasiliło rezerwę tego pieniądza w Polsce i ochroniło nadawców i depozytarjuszy od licznych zawodów i strat. Panował wśród wychodźtwa silny prąd wysyłki pieniędzy, poza zapomogami dla krewnych, również celem nabycia ziemi, domów, akcyj i udziałów przemysłowych, oraz celem deponowania w bankach krajowych. Na wzór Ameryki, łudzącej się wykupieniem Europy, przez pewien okres czasu i wychodżtwo gotowało się do odegrania tej samej roli w Polsce. Dolar okazał się groźnym konkurentem, a zwłaszcza podnosząc cenę ziemi, w sferach chłopskich nie był chętnie widziany. Przymus ustawowy transakcyj prawnych i bankowych w walucie markowej, odbierał dolarowi jego siłę i chronił markę przed jeszcze gwałtowniejszą dewaluacją. Dolar bał się towarzystwa marki, albo przed wejściem jeszcze do oolskich granic pozostawał w kieszeni obcej lub po zamianie na marki chętnie wymykał się zagranicę. Drobna tylko część tej waluty stanęła bezpośrednio na usługach skarbu i szła na pokrycie zobowiązań zagranicznych.

Z przypuszczalnej ilości 200 milj. dolarów, jakie w 5 pierwszych latach ery pokojowej wysłane zostały pod adresem odbiorców w Polsce, około 15°/o zaledwie przeszło drogą bezpośrednio kontrolowaną przez skarb, reszta rozproszyła się przed wstępem do Polski lub po przybyciu znowu wyemigrowała. Tolerowanie dolara jako znaku obiegowego byłoby go silniej zatrzymało w Polsce i zczasem w skromnym bodaj odsetku skierowało do kas skarbowych. Dolar dzielił w Polsce los kapitału zagranicznego, którego się zrazu obawiano, a następnie starano pozyskać. Zakaz operacyj dolarowych, poprzednie przykre doświadczenia z przesyłką i następne straty na kursie zniechęciły do szerszej inicjatywy i ograniczyły wysyłkę do koniecznych familijnych zapomóg. W porównaniu jednak z inną wysokowartościową walutą, dolarowa waluta ma tę wyższość, że płynie ze swojskiego źródła i w takiej ilości, oraz zachowuje taką wartość, że mimo zakazu operacyj staje się dość powszechnym miernikiem wartości, wchodzi do kontraktów kupna, a również swobodnie róż-nemi drogami dostaje się do Polski. W trosce o markę, polityka skarbowa Państwa Polskiego z natury rzeczy niechętna była do ustępstw, poza względami gospodarczej natury, na rzecz waluty zagranicznej, a w szczególności dolara, przez krótki tylko okres czasu dozwalając na wypłatę, depozyty i inne czynności bankowe do ograniczonej wysokości w walucie zagranicznej. Traktowanie dolara narówni z inną walutą zagraniczną okazuje się w praktyce trudne do urzeczywistnienia ze względu na znajomość tej waluty w najszerszych warstwach społeczeństwa, jej duży napływ, ⁴ żądania nadsyłania dolarów w naturze oraz specjalne wymogi ruchu wychodźczego. Dlatego dolar filtruje do Polski legalnie i potajemnie, aczkolwiek nie zdradza dużej tendencji do aklimatyzacji. Ze względu na wymogi ruchu wychodźczego kompanje okrętowe otrzymują uprawnienie do wypłaty przekazów amerykańskich w walucie

dolarowej w granicach transakcyj, z emigracją związanych. Poza legalnem filtrowaniem dolar dostaje się do Polski naturalną drogą w przesyłkach pocztowych, w kieszeni reemigrantów (gotówka), skromniej turystów (travelers checkes — czeki podróżne) i kupców (letters of credit — listy kredytowe), a wreszcie drogą tajnych operacyj przekazowych.

Potajemnie drogą operacyj przekazowych dolar filtruje albo wprost albo okrężną drogą. Wprost przedostaje się dolar z Ameryki za pośrednictwem zastępstw i agencyj w Polsce, które na podstawie amerykańskich zleceń wypłacają odbiorcom z depozytu, zgóry na ten cel u nich złożonego lub akredytowanego w Ameryce, przekazane kwoty w walucie dolarowej. Odbiorcy otrzymują powiadomienie, aby zgłosili się pod oznaczonym adresem, gdzie wypłata dolarów następuje po potrąceniu wysokiego komisowego poza wygórowaną opłatą, pobraną od nadawcy w Ameryce ze względu na ryzyko, z transakcją związane. Okrężna droga jest praktykowana zapomocą listów wartościowych, jakie z przekazaną kwotą w dolarach nadsyłają odbiorcom w Polsce agencje instytucyj amerykańskich, położone w sąsiednich Polsce większych miastach (np. Gdańsk). Różnemi zatem drogami filtruje waluta dolarowa ze źródeł amerykańskich do licznych odbiorców w Polsce i cieszy się na miejscu powszechnym szacunkiem. Pomimo admiracji dolar ucieka z konieczności na wypłaty zagraniczne lub po wymianie dobrowolnie tą samą tajemną drogą, jaką przybył, tak, że współczesna jego rezerwa w Polsce zapewne nie przekracza 50 miljonów.

Końcową wreszcie fazą w tej historji przekazowej jest rola dolara w okresie stabilizacji marki wzgl. waluty złotowej. Dolar dobrowolnie wychodzi na światło dzienne, doczekawszy się jednak pewnego rodzaju detronizacji. Stracił swą dawną siłę kupna, mniejszym już szacunkiem cieszy się w Polsce i jako mało groźny konkurent znajduje faktyczne równouprawnienie w transakcjach handlowych i kredytowych. Mimo detronizacji dolar nie zdradza ochoty do dezercji, lubi towarzystwo dobrego pieniądza i jego zapas, przynajmniej w okresie wysokiej stopy procentowej, będzie wzrastał. Operacje przekazowe, tracąc dotychczasowy charakter spekulacji, wrócą do normy przedwojennej, jawnej lecz dość rozproszonej wymiany. W tej wymianie ciągle pozostanie mało uchwytna pozycja dolarów, przesyłanych w poczcie listowej. Obrót pocztowy między Polską a Ameryką omówiony zostanie w następnym rozdziale, a tu zająć się należy tą ciekawą stroną poczty listowej.

Wychodźtwo długo posługiwać się będzie listami do przesyłki dolarów bez względu na ostrzeżenia i przykre doświadczenia. Jest to manipulacja znana i prosta, więc przy pewnej lekkomyślności długo zachęcać będzie do ryzyka. Drugim popularnym środkiem wysyłki pieniędzy będą usługi agentów, zwłaszcza American Express Co. Swą rozgałęzioną siecią agencyj, obsadzonych personelem, władającym obcemi językami, kompanja znajduje szeroką klientelę wśród ludności immigracyjnej. W tych warunkach klient polski chętniej zwraca się do agenta, u którego może się rozmówić w języku polskim i który list napisze, wyśle paczkę i załatwi formalności, z wysyłką pieniędzy związane. Agencja zatem będzie miała "u mało piśmiennego lub nie władającego językiem angielskim wychodźcy zawsze przewagę nad urzędem pocztowym, zwłaszcza, że jest czynna wieczorem, a więc po robocie fabrycznej i zamknięciu urzędu pocztowego. Zatem układ przekazowy między Polską a Ameryką z r. 1923 prawdopodobnie mimo sprzyjających technicznych warunków nie przyniesie większych rezultatów. Wychodźtwo mało używa bezpiecznych środków obrotu i tu leży przyczyna nadużyć poczty listowej. Agent, krewny czy znajomy, który rodakowi list napisał,

załączone dolary łatwo może sprzeniewierzyć, tak, że list bez załączników podąża do Polski. Amerykańska poczta listowa otoczona jest w Polsce może przesadną troskliwością. Przechodzi przez osobne sortownie, a w razie uszkodzenia podlega protokolarnej kontroli, zamknięciu nalepkami, kartowanej ekspedycji — temi ostrożnościami wywołując często przeciwny u adresatów skutek, a więc podejrzenie, że listy otwierano i ograbiono. W tych warunkach trudno jest ustalić procedurę, aby poczcie amerykańskiej ze względu na zwyczaj załączania gotówki zapewnić bezpieczeństwo. Trudno pod adresem poczty polskiej stawiać wymogi, aby ze względu na ten zwyczaj czyniła kosztowne i absorbujące energję zabiegi oraz wyłącznie ponosiła odpowiedzialność za współpracę pośredniczących poczt. Należy brać pod uwagę, że wychodżtwo używa do korespondencji lichego papieru, adresy pisze zwykle nieczytelnie i niedbale, a materjał pocztowy po drodze przerzucany jest bodaj kilkanaście razy po urzędach pocztowych, dokach portowych, komorach okrętowych, ambulansach kolejowych, zanim dostanie się do torby właściwego listonosza. Jedyną receptą na to słabnące zresztą niezadowolenie jest bezwzględne wstrzymanie się od załączania gotówki do zwykłej poczty, a ta przezorność uchyla zachętę do chronicznego już spoljowania poczty amerykańskiej, współcześnie wskutek deprawacji powojennej raczej zaostrzonego.

Historję strumienia dolarowego do Polski należy uzupełnić jednym rysem. Pod wpływem nadużyć na tle przesyłek pieniężnych stan N. Jork przeprowadził w 1922 r. częściową reformę transakcyj przekazowych, wprowadzając następujące rygory;

1)    Nie wolno nikomu bez posiadania odpowiedniej licencji dokądkolwiek przesyłać pieniędzy.

2)    Agenci muszą przesyłać pieniądze tylko przez te kompanje, które są prawnie upoważnione do przesyłek pieniędzy.

3)    Nie wolno żadnemu agentowi lub kompanji przyjmować do przesyłki

pieniędzy, które mają być przesłane w formie depozytów do banków oszczędnościowych.    i

/    4) Każdy kwit, wydany przez agentów, czy też główne biuro kompanji,

ma mieć zaznaczoną sumę wysłanych pieniędzy cyframi amerykańskich dolarów i cyframi waluty tego kraju, do którego pieniądze mają być wysłane.

5)    Każdy agent musi przesłać otrzymane do przesyłki pieniądze do głównego biura najdalej po dwóch dniach ich- otrzymania, a główne biuro ma przesłać do miejsca przeznaczenia w przeciągu trzech dni.

6)    W razie jeżeli pieniądze nie mogą być doręczone osobie, do której są przesłane, i jeżeli agent lub kompanja, która pieniądze przesłała, nie może odnaleźć nadawcy, pieniądze mają być złożone na ręce stanowego kontrolora i, jeżeli po 5-ciu latach prawny właściciel, nie zgłosi się po nie, przechodzą na własność stanu i zostają przelane do kasy stanowej. Jest to pierwsza poważniejsza próba ochrony grosza immigranta, a na podstawie dochodzeń komisji, której zlecono zbadanie nadużyć grasujących wśród przybyszów, niezawodnie pójdą dalsze poprawki do kodeksu stanowego. Jeżeli się porówna dotychczasowe luki kodeksów amerykańskich, powyższe wysiłki stanowią poważny krok naprzód, tern więcej, że i inne stany prawdopodobnie za przykładem N. Jorku podejmą reformę na tern polu.

Przykrym spadkiem z okresu dezorganizacji pieniądza są amerykańskie depozyty oszczędnościowe w rządowych i prywatnych bankach polskich. Różne były pobudki deponowania oszczędności amerykańskich w Polsce, motywy patrjotyzmu, liczenia się z myślą rychłego powrotu, chęć gry na kursie, nadzieja zakupów w kraju i t. p. Przypuszczalnie suma tych depozytów nie przekroczyła 2 milj. dolarów i obecnie spadła głęboko poniżej tej kwoty, ponieważ przezorniejsi, widząc rosnącą dewaluację marki, podejmowali depozyty wzgl. upoważniali krewnych do ich podjęcia. Pozostała jednak spora jeszcze liczba depozytarjuszy, których zupełna utrata oszczędności, z dewaluacją złączona, naturalnie drażni. Rozwiązanie tego problemu jest trudne. Trudno segregować depozyty według pobudek, trudno wypłacać odszkodowania depozytarjuszom, którzy wytrwali do stopienia swych wkładów, a pomijać milczeniem przezorniejszych, którzy przed tą ostatnią konsekwencją wcześniejszem podjęciem depozytu się uchronili, trudno wreszcie amerykańskich depozytarjuszy traktować odmiennie od krajowych, którzy na te same skutki dewaluacji zostali narażeni. Dotyczy to zarówno depozytów, złożonych w bankach rządowych jak i prywatnych, przesłanych przez konsulaty lub drogą prywatną. Można odróżnić cztery kategorje wśród tych depozytów : wysłanych przez konsulaty do Pocztowej Kasy Oszczędności lub banków prywatnych albo wysłanych drogą prywatną do banków rządowych lub prywatnych, lecz trudno je segregować i darzyć niektóre szczególnem uprzywilejowaniem. Dotyczy to przekazów konsularnych, które z tytułu ich urzędowego charakteru spotyka wymóg większej odpowiedzialności, aczkolwiek konsulaty ograniczały się do funkcyj wykonawczych, nie uwzględniając pobudek i celów nadawców. Z tego wezbranego na początku ery pokojowej strumienia dolarowego z biegiem kilku lat pozostał więc dość płytki nurt, ujęty w wątłe i przeciekające jeszcze groble, a nadto na spodzie jątrzący osad poniesionych strat, a zwłaszcza otwartej kwestji depozytów, które, ze względu na finansową sytuację państwa, nie mogą oczekiwać, zadowalającego dość gwałtowne protesty, szybkiego załatwienia. Mimo szerokiego optymizmu ta dodatnia pozycja bilansu państwowego nieszczególnie została wyzyskana, rozprysła się po drodze, często do wrogiej kieszeni, a wreszcie straciła swój wysoki pęd i odtąd stale tracić go będzie. Jeszcze raz podkreślić należy, że wobec współczesnej amerykańskiej polityki immigracyjnej, nie rokującej zmiany na dłuższy okres czasu, w miarę łączenia się rodzin, odpada powoli główny motyw przekazywania pieniędzy, co się w obrocie pieniężnym już poważnie daje odczuć.

Ze względu na pokrewieństwo walutowe zkolei zająć się należy p o-życzką dolarową, a następnie drugą stroną obrotu pieniężnego, a więc losem marki i pożyczek markowych na rynku amerykańskim. Polska pożyczka dolarowa 20-letnia i 6-cio procentowa była próbą umieszczenia pożyczki zewnętrznej wśród wychodźtwa — próbą, która dość szczęśliwie dopisała, chociaż była spóźniona i niezabezpieczona. Pożyczka po licznych bezowocnych pertraktacjach była stosunkowo późno, bo dopiero na wiosnę 1920 r. rozpisana, kiedy entuzjazm wychodźtwa z powodu zrealizowania wiekowych pragnień rozpoczynał się obniżać. Konjunktura w roku poprzednim była bezwzględnie pomyślniejszą i niezawodnie pożyczka przyniosłaby kilkakrotnie większe rezultaty. Pora pożyczki nie dopisała i z tego powodu, że w Polsce poczęły się niepowodzenia na terenie walki z bolszewikami, a w Ameryce dawał się odczuć zbliżający się okres bezrobocia. Pożyczka była apelem do patrjotyzmu wychodźtwa i jako apel lansowaną nie została normalną drogą w Ameryce przez syndykat bankowy, lecz zapomocą kilkuset komitetów obywatelskich, zorganizowanych w większych osiedlach. Kierownictwo tej organizacji spoczywało w ręku firmy Peoples Industrial Trading Corporation. Mimo pewnej niechęci do współudziału z firmą kierowniczą, pożyczka, projektowana do wysokości 50 miljonów dolarów, została rozkupiona w sumie 18.472.800 doi. Suma ta jest zaszczytnym dowodem patrjotyzmu polskiego, który występuje jaskrawo na tle porównania z wysiłkami innych narodów. Na obywatelski charakter pożyczki dolarowej wskazują koszty propagandy i rozsprzedaży, które, jak na Amerykę, wyniosły niski odsetek 8‘6°/₀. Niedomaganiem polarna wypłata procentu wskutek braku gotowania giełdowego i podkopywanego do pożyczki zaufania nie przynosi w amerykańskich sferach finansowych pożądanego efektu. Uzupełnieniem pożycgki dolarowej była dalsza sprzedaż jej obligacyj w roku 1921 pod formą pożyczki żywnościowej na koszta zakupu i transportu żywności, w szczególnpfci wielkiej partji kukurydzy, darowanej przez farmerów amerykańskich. Wskutek wadliwej organizacji oraz nadużyć niektórych agentów, skupujących bondy pierwszej pożyczki po zniżonej cenie celem rozsprzedaży w czasie jcampanji drugiej pożyczki po cenie nominalnej, druga próba poderwała ząyfanie i pozostawiła nieszczególne wspomnienia i rezultaty.

życzki jest brak zabezpieczenia, wskutek czego jej właściciele nie posiadają rynku giełdowego i pozbywają się pożyczki po cenie nieusprawiedliwionej regularną wypłatą procentu. Wobec tendencyjnej często kampanji zniżkowej właściciele sprzedawali obligąęję po cenie 30 do 35 °/₀ nominalnej wartości, a nabywcy wyzyskiwali bondy do pokrycia zobowiązań korporacyjnych po cenie nominalnej lub zdobywają korzystną lokatę, przynoszącą kilkanaście procent w Ameryce, a ułatwioną nadto lombardem Banku Polskiego. Charakter patrjotyczny pożyczki ilustruje wreszcie fakt, że dość znaczny odsetek posiadaczy bopdów nie pobiera procesu, uważając pożyczkę jako jednorazową większą daninę na rzecz Państwa Polskiego. Z drugiej strony regu

na marce nie-

Los marki i pożyczek markowyph na amerykańskim rynku nie potoczył się szczęśliwym torem. Marka znalazła się w Ameryce w dużej ilości głównie w agencjach kart okrętowych i kantoraęj) wymiany jako środek spekulacji i wyzysku. Podobnie jak marka niemiecka, była i marka polska papierem spekulacyjnym, lecz w skromnym zakresie, nie dosięgającym ani jednego procentu powodzenia marki niemieckiej. Gdy straty amerykańskie mieckiej idą w setki miljonów dolarów, to zarządzona w roku 1922 przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową wymiana pierwszej emisji na drugą pozwala przypuszczać, że w Ameryce marka pojska znalazła nabywców za cenę, nie przekraczającą 1*/₈ milj. dolarów.. W posiadaniu marki poza Polakami znaleźli się w szczupłej ilości głównie Żydzi, Amerykanie, Włosi, Grecy i Węgrzy, pierwsi z powodu drobnych transakcyj handlowych, a pozostali porwani panującą podówczas spekulacją papierami europejskiemi. Jest to drugi amerykański spadek po dewaluacji marki, zdeponowany w Banku Polskim (P. K. K. P.), pod którego adresem z tytułu „sympatji dla Państwa Polskiego“, będącej rzekomo pobudką nabycia marek, podnoszą się więcej nieuzasadnione pretensje aniżeli dotyczące wyżej omówionych depozytów oszczędnościowych. W miarę dalszej dewaluacji marka traci powagę, spotyka się z szyderstwem oraz bywa wyzyskana wśród osad pplskich jako reklama kupców i kantoro-wiczów w formie bezpłatnego dodatku do oferowanego towaru. Tragiczniejsze losy znanej w Ameryce marki niemieckiej i poniesione stąd dotkliwe straty oszczędzają marce polskiej — nowemu przybyszowi na rynku amerykańskim — dalszego lekceważenia.

Pożyczki markowe również nieszczególnie zapisały się w amerykańskich kronikach finansowych. Pomyślnem posunięciem na tej szachownicy może się poszczycić Bank Związku Spółek Zarobkowych, który, korzystając z pomyślnej konjunktury, już z końcem 1919 r. rozpoczął sprzedaż tych akcyj i pozyskał akcjonarjuszy na sumę blisko miljona dolarów. Pomijając „miljonówkę“, która ze względu na zakaz operacyj loteryjnych pokątnie do Ameryki się dostawała, na uwagę zasługują 40-letnia pożyczka państwowa „odrodzenia“ i inwestycyjna pożyczka miasta Warszawy. Obie pożyczki równocześnie na wiosnę 1921 r. znalazły się na rynku amerykańskim. Pożyczka „odrodzenia“ była propagowana z widocznem umiarkowaniem i powagą, aczkolwiek jej obligacje, zależnie od indywidualnych zapatrywań agentów, po zbyt chwiejnych cenach w sąsiednich miastach równocześnie były oferowane. Natomiast kampanja pożyczki warszawskiej przeszła granice nawet wyrozumiałej amerykańskiej reklamy i swą nieuczciwością poderwała kredyt dla przybyłych na rynek pierwszych papierów polskich. Zwłaszcza reklama, że pożyczka spłaconą zostanie po parytecie złota, a więc np., że nabywca obligacji na 10 tysięcy marek polskich za 17 doi. otrzymano w przyszłości blisko 2x/₂ tysiąca dolarów, musiała wywołać zdumienie i nieprzychylne komentarze prasy amerykańskiej. W tych warunkach pożyczki markowe spotkały się z dużą rezerwą, w ogólnym bilansie przyniosły poważne straty, a przyczyną niepowodzenia było powierzenie rozsprzedaży w nieodpowiednie ręce. W amerykańskiej atmosferze, oceniającej wartość i horoskopy bussinesu według miary i wartości osób, stojących na jego czele, wybór osób ma doniosłe znaczenie podobnie jak sama treść oferty. Sprzedaż, fantastycznie i szeroko wśród wy-chodżtwa i kół rdzennie amerykańskich propagowana, musiała przynieść nikłe rezultaty, spotkać się z niechęcią i podkopać wiarę w administrację finansów polskich.

W historji dolara wychodźczego doniosłą kartę zajmują omówione już w poprzednim rozdziale korporacje. Wszystkie prawie założone były pod hasłem pospodarczej odbudowy Polski, ale stosunkowo drobna tylko ich część według zakreślonego programu przeniosła faktycznie swoje zamiary i zasoby na ziemię polską. Obliczając kapitał, zebrany przez różne korporacje w Ameryce, na 30 miljonów dolarów, można wyrazić przypuszczenie, że jedna trzecia tego kapitału, a więc 10 miljonów, faktycznie dotarła do Polski i pod formą koncesjonowanych przez rząd polski spółek akcyjnych przystąpiła do pracy. Wysiłki zwróciły się ku różnym dziedzinom przemysłu, transportu lądowego i wodnego, wymiany handlowej, budowy hoteli i kooperatyw wytwórczych głównie na polu szewstwa i krawiecczyzny. Przeważnie zamiary były czyste i zasoby poważne, a przecież na tern polu. należy notować tylko niepowodzenia. Na ten wynik złożyły się liczne przyczyny. Przedewszystkiem komendanci nie znali struktury gospodarczej młodego państwa, ulegali ogólnemu optymizmowi, nacechowanemu jeszcze zarozumiałością amerykańską. Chcieli za dotknięciem różdżki czarodziejskiej postawić Polskę na poziomie amerykańskim, do swego programu wciągali liczne projekty, mało ze sobą gospodarczo związane, aby wkońcu we wszystkich kierunkach spotkać się z zawodem. Nieznajomość terenu pracy, zbytnie zaufanie we własne siły i nadzieja na trwałą pomoc z Ameryki zachęcały do szerokich projektów i nieoględnego lub lekkomyślnego szafowania powierzonym groszem. Wskutek reakcji, jaka wśród wy-chodźtwa z powodu upadania licznych korporacyj powstała, nadzieja na dopływ waluty dolarowej zawodziła, powodując, że wstępne wkłady stawały się bezczynne wskutek braku dalszego kapitału. Łączyła się z tern wymiana dolarów na marki, z jej dewaluacją powodując zanik kapitału obrotowego. Nieporozumienia wewnętrzne, a w szczególności partyjność i osobiste niechęci, nie mogły rokować powodzenia W mało sentymentalnej dziedzinie handlu i przemysłu. Wreszcie samo podłoże projektów, aby kapitałem akcjonarjuszy amerykańskich operować w Polsce według kalkulacji markowej, zgóry wykluczało myśl jakiejkolwiek dywidendy, czemu nie mogły zapobiec dość mgliste projekty eksportu do Ameryki. Korporatywy wytwórcze, zgodnie z planem, powziętym w Ameryce, zorganizowane w kilku miejscowościach przez reemigrantów w Polsce w ponętnej kombinacji łączenia kapitału z pracą, naogół walczą z temi samemi trudnościami, wzmożonemi brakiem komendy względnie lojalności wspólników. Wśród szamotań i zarzutów, nieodłącznych od każdego niepowodzenia, korporacje jedna po drugiej zawieszały działalność w Polsce,

przywożąc swym akcjonarjuszom w Ameryce niezbyt pomyślne sprawozdania. Z korporacyj amerykańskich ostały się w Polsce okruchy i to zwykle jako bezczynne lub wydzierżawione objekty po licznych różowych horoskopach. Z tych wysiłków najpoważniejszą i najwięcej klasyczną próbą jest działalność kooperatywnej korporacji Mechaników Poîskich. Stowarzyszenie, założone w grudniu 1919 r., w chwili największego rozkwitu liczyło około 18.000 członków i 2 miljony kapitału akcyjnego, zebranego z oszczędności członków, celem założenia w Polsce nowoczesnych warsztatów pracy, łączących rolę przedsiębiorcy i robotników. Piękna myśl masowej kwalifikowanej służby na rzecz kraju ojczystego w dotknięciu z życiem, wskutek szeroko zakrojonych i trochę fantastycznych planów, nie powiodła się i buduje na gruzach starych projektów t-wo akcyjne, wyłącznie już na Polskę obliczone, które wykazuje pomyślną tendencję rozwoju.

Podobnie, się kończyły niektóre próby indywidualne, aby z posiadaną gotówką przerzucić się do handlu i przemysłu w Polsce. Kwalifikacje szarej masy reemigrantów do wzmocnienia stanu mieszczańskiego w kraju omówione zostały w związku z reemigracją, a w niniejszym rozdziale zająć się należy garścią inteligencji, która celowo na stały lub chwilowy pobyt udawała się wzgl. udaje do Polski zamiarem działalności gospodarczej, równorzędnej z korporacjami. Wysiłki te uczciwe i nacechowane myślą służby dla kraju ojczystego lub wyłączną chęcią spekulacji, a wreszcie i wysiłki, zgóry obliczone na nieuczciwy dorobek, kończyły się w różny sposób. - Jedni wyzyskali pomyślną konjunkturę dolara i orjentacją w nowych warunkach potrafili się utrzymać na powierzchni życia z pożytkiem dla siebie i kraju, inni zawiedli się na własnych siłach i kwalifikacjach, więc wycofali się z pola z pewnemi stratami, a ostatni swym humbugiem lub zarozumiałością nadużywali zaufania do rodaka amerykańskiego, nie pozostawiając zbyt sympatycznej pamięci po sobie. Powodzenia i niepowodzenia indywidualnych wysiłków dają się sprowadzić do przyczyn czynnych w korporacjach. Wśród pionierów handlu i przemysłu polskiego były myśli rozumne, czyste lub nieuczciwe, a spotykały się w Polsce tak samo z przyjęciem pełnem zaufania i wiary, ale i z przyjęciem pełnem tendencji, aby niedoświadczonych przybyszów w dziedzinie lokalnego ustawodawstwa i zwyczajów gospodarczych w nieoględny sposób wykorzystać. Na uwagę zasługują jeszcze inwestycje wychodżtwa w przemyśle i nieruchomościach w Polsce. Inwestycje, pomijając współudział reemigrantów na miejscu, nie przybrały szerszych rozmiarów z przyczyn, omówionych w następnym rozdziale, a dotyczących abstynencji kapitału amerykańskiego w gospodarczej odbudowie Polski. W porównaniu z nadziejami trudno brać w poważniejszą rachubę garść akcyj przemysłowych lub realności, zakupionych wprost w Ameryce lub przez pełnomocników w Polsce, w nadziei rychłego powrotu albo w celu wyzyskania wysokiej siły kupna dolara. Naogół inwestycje wychodżtwa nie wyszły poza ramy prób dość niepomyślnych, mało zyskownych i zakończonych zwykle pozbywaniem się nabytych objektów.

W projektach odbudowy Państwa Polskiego powszechnie brana w rachubę nadzieja, że wychodżtwo będzie źródłem trwałego dopływu gotówki i terenem kredytu, zrealizowała się w skromnym tylko rozmiarze. Założenie było trafne, ale wykonanie — jak zwykle — nie dopisało, lecz trudno poszukiwać winy, bo ona leżała u podstaw społecznych, ekonomicznych i geograficznych młodego państwa. Można tylko wyrazić żal, że poważne oszczędności wychodżtwa, nagromadzone w latach wojny i chętne z pomocą dla kraju ojczystego, dość niefortunnie rozproszyły się w korporacjach, przesyłkach pieniędzy i obligacjach markowych, drobną tylko korzyść przynosząc głównemu celowi, t. j. interesom Państwa Polskiego. Lepiej bez wzruszeń przypatrzyć się pięcioletnim doświadczeniom, a historja, jako matka porady, może pozwoli wyciągnąć małą i skromną, lecz zdrową, receptę na przyszłość. Wychodźtwo w swej masie złożyło dowody wiernej pamięci i poświęcenia, świadczące o szlachetnym charakterze ludu polskiego ; można więc wyrazić nadzieję, że w obecnej dobie finansowego odrodzenia Polski jeszcze swej roli nie skończyło.

Z licznych odruchów serca i kieszeni pozostały przykre wspomnienia, zawiedzione zobowiązania i niechętne myśli. Widok opuszczających przed wojną kraj ojczysty rzesz wychodźczych łagodziła nadzieja gospodarczej ekspansji i odbudowy wewnętrznej. Wskutek warunków politycznych pogoń za starym konsumentem daleka była od skromnej choćby realizacji, natomiast oszczędności wychodźtwa pomyślnie przyczyniały się do stopniowego podnoszenia dobrobytu warstwy włościańskiej. Wojna i jej skutki wzięła najpierw wychodźtwo w orbitę projektów gospodarczej odbudowy kraju, usuwając na plan dalszy myśl wyzyskania wychodźtwa jako czynnika, pomocnego w nawiązaniu stosunków ekonomicznych między Ameryką a Polską. Aby jednak za to pytanie odpowiedzieć, należy wyjść poza ramy tytułu i podjąć się szer-nrej analizy, jak się dotychczas kształtują stosunki między obu krajami. Wy-shodźtwo jest częścią spoistą społeczeństwa i ekonomicznego systemu ame-cykańskiego, wszelkie zatem diagnozy pozostaną oderwane od życia, jeżeli nie będzie im towarzyszyć znajomość ogólnego podłoża, na którem może nastąpić duchowe i gospodarcze zbliżenie. Będzie zadaniem końcowego rozdziału odpowiedzieć na pytanie, wymagające ze względu na przyszłość dużej uwagi, jak się układa współżycie obu republik.

ROZDZIAŁ XXIII.

Współżycie obu republik.

Ewolucja gospodarcza Ameryki. — Rola w konstelacji powojennej. — Akcja ratunkowa w Polsce. — Przejściowa popularność Polski. — Stosunki handlowe. — Amerykańska taryfa i procedura celna. — Eksport polski.. — Import amerykański. — Bilans handlowy i płatniczy. — Poczta, administracja i izby handlowe. — Rezerwa kapitału amerykańskiego wobec Polski. — Zbliżenie kulturalne. — Wychodźtwo żydowskie. — Wychodźtwo rusińskie. — Zakończenie.

Pod koniec wojny społeczeństwo polskie uległo złudzeniu, że z oparów wojennych wyłoni się Polska bogata, że powracając z wiekowej niewoli do życia, spotka się z ogólną sympatją i poparciem, że złoto amerykańskie ze źródła wychodźczego i rdzennie amerykańskiego obficie napłynie, gojąc zniszczenie wojenne i szukając korzystnej dla siebie lokaty. Działalność humanitarna Ameryki budziła głęboki podziw i wdzięczność, kredyty na kupno zapasów z wojennej nadprodukcji podtrzymywały na krótko nadzieje, aby spotkać się wreszcie z zawodem amerykańskiego współudziału w gospodarczej odbudowie kraju. Zawiódł w znacznej mierze optymizm, wyhodowany na ide-ologji Wilsona, że Ameryka łącznie z miejscową Polonją przystąpi od odbudowy Polski. Kapitał amerykański, śmiały i przedsiębiorczy na wewnętrznym rynku, w opuszczeniu swych granic geograficznych okazał się ostrożnym i wymagającym pewnych warunków bezpieczeństwa, a przyczyn tej naturalnej rezerwy należy szukać w historji ostatniego dziesiątka lat, który wyniósł Amerykę do godności wierzyciela całego prawie świata.

we-

na rzecz coraz

Przed wojną Stany Zjednoczone były krajem prawie gospodarczo niezależnym. Zewnętrzna wymiana towarów stanowiła skromny, prawdopodobnie 2—3% odsetek ogólnych obrotów handlowych. Ameryka więc mało była zainteresowana handlem z zagranicą, posiadając bowiem potężny rynek wnętrzny, na niego zwracała główną uwagę. Kapitał zagraniczny — przeważnie angielski — również słabą grał rolę w gospodarczym rozwoju Ameryki, która i na tern polu przestrzegała dokryny Monroego, ograniczała się do własnych zasobów i energji, a Europę traktowała głównie jako dostawcę rąk roboczych. Z wybuchem wojny sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Zamówienia europejskie i blokada wojenna dały podnietę do rozwoju potężnego prz e m y s łu, który musiał zaspakajać część wewnętrznych potrzeb, pokrywanych dotychczas importem z zagranicy oraz produkować więcej rosnącego zapotrzebowania aljantów. Tempo rozwoju było tak szybkie, że rynek wewnętrzny przestał być osią zabiegów, a cała energja wzróciła się na ułatwiony zamówieniami eksport. Wypowiedzenie przez Stany Zjednoczone wojny do zamówień europejskich dodało dalsze rozrzutne wprost własne za-

mówienia rządowe, tak że fabrykant, a również i robotnik, żył w świecie fantastycznym, skala życia się podniosła i zapanował ogólny dość chorobliwy dobrobyt. Równocześnie podkreślić należy niezwykłą energję, przedsiębiorczość, umiejętność organizacyjną i twórczą społeczeństwa amerykańskiego. Stworzenie armji, floty handlowej i przemysłu dla potrzeb wojennych przejdą do historji jako rezultaty jednego z największych wysiłków energji ludzkiej. Za zamówienia wojenne Europa płaciła początkowo gotówką, amerykańskiemi i europejskiemi papierami wartościowemi, a gdy tych zabrakło, państwa wojujące zamawiały na kredyt, gwarantowany przez rząd amerykański, z którego urosła potężna suma około 11 miljardów dolarów długów wojennych, grającą w rozwiązaniu chaosu powojennego doniosłą rolę. Z przedwojennego dłużnika Ameryka przeszła w sposób zbyt szybki do roli wierzyciela. Po zawarciu pokoju zapanowało powszechne przekonanie, że ludność Europy, pozbawiona przez lata wojny normalnej produkcji zacznie importować z Ameryki potrzebne do życia i gospodarczej odbudowy towary. Oczekiwania chwilowo sprawdziły się, ponieważ eksport na przełomie 1919/20 r. doszedł do największego napięcia, lecz i ceny towarów podniosły się do niebywałego przedtem poziomu. Ameryka, wierząc w szybkie gospodarcze odrodzenie Europy, nie wahała się udzielić dalszych kredytów, więc szeroko rozbudowana maszyna produkcji wojennej toczyła się dalej i rosła wiara w obfitość rogu amerykańskiego oraz przekonanie, że nastała era trwałego dobrobytu, przeradzająca się w zbytek i marnotrawstwo.

W tern szybko wymurowanem bogactwie poczęły się ukazywać rysy. Optymistyczne nadzieje gospodarczego odrodzenia Europy nie sprawdzały się, przeciwnie położenie państw europejskich poczęło się pogarszać i zaufanie kredytowe obniżać. Równocześnie drożyzna w Ameryce doszła do niebywałej skali, pomiipo nagromadzenia zapasów w oczekiwaniu na ekpedycję do Europy. Na wiosnę 1920 r. ustały zamówienia rządowe, a w połowie tego roku rząd federalny ograniczył kredyt, domagając się od banków zwrotu poprzednio udzielonych pożyczek. Zarządzenie to było pierwszym objawem zbliżającego się kryzysu, ponieważ ograniczenie kredytu u góry spowodowało na rynku gwałtowną podaż towaru i zniżkę cen, mało korzystną dla Europy, nie rozporządzającej większą gotówką. Wobec dużych na rynku zapasów towaru, fabryki dla braku zamówień poczęły zastanawiać pracę, wywołując bezrobocie, które dotknęło około 5 miljonów robotników. Wreszcie ludność, pozbawiona pracy i w oczekiwaniu dalszej żniżki, ograniczała zakupy, zaostrzając tern samem kryzys, który doszedł do największego napięcia w pierwszej połowie 1921 r., aby z biegiem dalszych kwartałów, w miarę adaptacji do pokojowej produkcji szybko łagodnieć. Należy podziwiać, jak nadspodziewanie łatwo Ameryka przeszła okres adaptacji, gdy się weźmie pod uwagę, że w czasie wojny produkcja amerykańska prawie się podwoiła. Właśnie w okresie tego kryzysu wykazała Ameryka, że jest wspaniałym aparatem gospodarczym z potężną produkcją ziemiopłodów i fabrykatów, który w czasie zmagań wojennych i ekonomicznych potrafił nietylko utrzymać zdobycze, ale i podnieść ogólny dobrobyt, wysunąć się na stanowisko wierzyciela, a równocześnie dość silnie zabezpieczyć swą niezależność i samowystarczalność.

Bliższa jednak analiza tego potężnego aparatu wykazuje, że jest budową z powodu nadmiernej specjalizacji niezwykle delikatną i na kwestję zagranicznego handlu wrażliwą, że do zrealizowania doktryny Monroego droga jeszcze daleka. Wprawdzie po staremu główna uwaga skupiona jest na rynek wewnętrzny, który dzięki naturalnemu i sztucznemu przyrostowi ludności, wielkim przestrzeniom oraz korzyściom wojennym znajduje się w stadjum trwałego i dość gwałtownego wzrostu. Gospodarczy jednak aparat cierpi na dwa niedomagania : nadprodukcję i rozdźwięk między fabrykatami a produktami rol-nemi. Przy obfitości surowca, przedsiębiorczości i gorączkowej pogoni za dolarem, amerykańska produkcja robi wrażenie przeładowanego pociągu towarowego, biegnącego ponad normę, aby wkońcu dla braku odbiorców po stacjach zwolnić biegu i pozbyć się choćby ze stratą ładunku. W tym właśnie momencie dla braku odbiorców wewnętrznych wyłania się silniej к west ja eksportu, naogół mającego podrzędne dla fabrykantów znaczenie. Do jakiego stopnia w latach pomyślności dla amerykańskiej wytwórczości wywóz posiada szare miejsce, wskazuje raport sekretarza handlu za rok fiskalny 1922/3, według którego eksport fabrykatów objął zaledwie l°/o przemysłowej produkcji. Natomiast donioślejsze znaczenie posiada wywóz dla produktów rolnych, które w braku zbytu zagranicznego w porównaniu z fabrykatami są na targu wewnętrznym upośledzone. Produkty rolne nie mogą iść w parze z fabrykatami co do rozmaitości potrzeb, a wobec wielkich przestrzeni, zajętych pod uprawę i kultury jednego gatunku, następuje chroniczne przeładowanie rynku. Ceny produktów rolnych w porównaniu z ceną robocizny i fabrykatów pozostają wtyle, a nawet, w krytycznych momentach spadają poniżej kosztów produkcji. W tych warunkach kwestja eksportu posiada dla farmerów doniosłe znaczenie, a ilustruje to wyżej wspomniany raport sekretarza handlu, według którego wywóz produkcji rolnej czterokrotnie przewyższa wartość fabrykatów. W porównaniu z krajami europejskiemi, amerykański wywóz obejmuje nikły, bo blizko 4% wynoszący odsetek ogólnej produkcji, a jednak w delikatnej i wrażliwej maszynie wytwórczej jest tą oliwą, która poważnie decyduje o miarowem tempie pracy. Wywóz, który przed wojną nie dosięgał 3%, podczas wojny przekroczył prawdopodobnie 10%, a w nowej erze pokojowej utrzymuje się zapewne na poziomie 4%, jest tym wrażliwym języczkiem, który w czułej na dobrobyt atmosferze wpływa na zadowolenie ludności¹).

W zmienionej konstelacji powojennej Ameryka na targu międzynarodowym gotowała się do odebrania przedwojennej gospodarczej roli Niemiec. Na straży tych aspiracyj stanęły dwie ustawy z roku 1921: pierwsza Webb-Pomerene Export Trade Law, mająca na celu ułatwianie konkurencji na targu międzynarodowym przez złagodzenie rygorów prawa antytrustowego (Sherman Anti-Trust Law), a druga., Edge Foreign Trade Financing Act, zmierzająca przy współudziale skarbu do finansowania eksportu. Mimo ustawodawczej opieki, zdobycze są stosunkowo szczupłe i z biegiem lat maleją. Dodatnie saldo bilansu handlowego trwale się zmniejsza, obniżając się np. z 719.030.636 doi. w r. 1922 do 375,948.917 doi. w roku 1923. Ubiegły 1923 r. był znamiennym barometrem nowego zwrotu, ponieważ miesiące wiosenne notowały już chwilową przewagę importu nad eksportem. Przyczyna zwrotu leży w osłabieniu klienta europejskiego. Kapitał i złoto przesunęło się do Ameryki, role się zmieniły i obecnie Europa na wzór poprzednio nierozwiniętej Ameryki potrzebuje skromnego bodaj kapitału inwestycyjnego. Ameryka zajęła pozycję największego źródła podaży towarowej i kredytowej, lecz zdolność finansowa odbiorców się obniżyła. Celem utrzymania więc handlu zagranicznego na poziomie, odpowiadającym nowej roli, Ameryka zmuszona jest do udzielania szerokich kredytów i kupowania papierów zagranicznych. W nowej międzynarodowej roli kapitał amerykański nie wykazuje tej przedsiębiorczości, jakiej należałoby oczekiwać na podstawie obserwacji rynku wewnętrznego. Po początkowym okresie optymizmu i pewnego altruizmu — zamiast kalkulacji — przyszedł okres rezerwy, a raczej międzynarodowej parafjańszczyzny, uzasadnionej poczęści doświadczeniem z klientem europejskim. Po wojnie bilans handiowy utrzymuje się na niekorzyść Europy, wskutek czego na gruncie amerykańskim uruchomionych zostało zbyt wiele pożyczek, lecz o niezdrowym, konsumcyjnym lub wojennym podkładzie. Wskutek tego Ameryka, podobnie jak na targu wewnętrznym, poprzedzającym przesilenie, tak i na międzynarodowym rynku pieniężnym, przystąpiła do ograniczenia kredytu, wprowadzając nową erę t. zw. dyplomacji dolarowej. W roku 1922 zwrócił się Departament Stanu do banków wzgl. konsorcjów bankowych, czynnych w finansowaniu pożyczek zagranicznych, z propozycją, aby przed akceptowaniem kredytów zwracały się do niego po poradę w formie nieobowiązującego zaopinjowania. W karnem społeczeństwie amerykańskiem ta procedura przezorności wzgl. opieki nad inwestycjami społeczeństwa bywa ściśle przestrzegana, zaczem udzielenie pożyczki jest uzależnionem od zaufania, jakiem kraj, aspirujący do kredytu, cieszy się nietylko w sferach finansowych, ale i w politycznych, oraz od kontroli, na jakie — zdrowe produkcyjne czy niezdrowe konsum-cyjne wzgl. wojenne — cele projektowany kredyt zużytkowany zostanie.

Mimo głoszonej izolacji wzgl. abstynencji od spraw europejskich Ameryka pragnie szybkiego powrotu do ładu międzynarodowego i normalnej wymiany handlowej. Stąd wyłoniła się powojenna akcja humanitarna, aby poza względami ludzkości zapewnić sobie przyszłych zdrowych kontrahentów, dalej konferencja pokojowa w Waszyngtonie, a wreszcie rosnący udział w problemach europejskich. Wycofanie się Europy ze stanowiska największego konsumenta żywności i surowca coraz większą troskę budzi w sferach amerykańskich i wywołuje dwojakiego rodzaju refleksje. Zachód Ameryki z niechęcią odnosi się do Europy i jej rzekomej histerji, zaleca izolację choćby opłaconą stratą idących w miljardy wierzytelności wojennych i pragnie skierować energję na sąsiednie rynki dalekiego Wschodu i południowej Ameryki. Niezawodnie to życzenie było genezą konferencji waszyngtońskiej, pomyślnej na punkcie rozbrojeń, lecz nie zrealizowanej w gospodarczym kierunku z powodu anarchji w Chinach, przewrotów syberyjskich, trzęsienia ziemi w Japonji i zawodu na rynku południowo-amerykańskim, gdzie wyeliminowana z powodu wojny konkurencja europejska znowu okazała się zwycięską. Natomiast wschód Ameryki pragnie widzieć w Europie dobrego klienta i sumiennego dłużnika, w swych ustępstwach posuwa się chętnie do roli wyrozumiałego wierzyciela i projektuje służyć większą pomocą ekonomiczną, o ile warunki polityczne gwarantować będą erę pokoju i wzajemnego zaufania. Z tych dwóch poglądów wobec zawodu konferencji waszyngtońskiej sentyment narodu amerykańskiego dość zdecydowanie przechyla się, wnioskując z inwestygacji niemieckiej i innych, mnożących się zjawisk — na korzyść koncepcji europejskiej. Ameryka przejmuje rolę Anglji z pewną początkową nieumiejętnością, a zato w łagodniejszej i przystępniejszej formie, ponieważ kapitał amerykański jest więcej miły, a mniej krępujący i mało podejrzywany o cele natury niegospodarczej. Wobec amerykańskiej izolacji politycznej ten szczupły zapas wiadomości o podłożu gospodarczem ułatwia omówienie właściwego tematu, t. j. stosunku Ameryki do Polski.

Polska i jej losy mało były znane przed wojną społeczeństwu amerykańskiemu, a większego zainteresowania nie mogły wzbudzić również szare masy pracującego ludu polskiego, trzymające się na uboczu i idące do ciężkiej pracy w fabrykach i kopalniach. Widnokrąg Amerykanów mało sięgał poza brzegi obu oceanów, a imię Polski tendencyjnie usuwano z widowni dziejowej. Tylko w inteligentniejszych sferach amerykańskich przechowywała się tradycja Kościuszki i Pułaskiego oraz pamięć garstki wygnańców poli-tycznych, a wreszcie wśród nich znajdowały sympatyczne przyjęcie narodowe wysiłki zorganizowanego wychodźtwa, w szczególności Związku Narodowego Polskiego. Dopiero wojna siłą rzeczy i wytężonej myśli wysunęła na porządek dzienny sprawę Polski, wskutek długiej niewoli i niepodległościowych wysiłków łatwo zdobywającą wśród impulsywnego społeczeństwa amerykańskiego nimb romantyczności. Ofiarnością wychodźtwa a poświęceniem i niestrudzoną energją otoczonego powszechnym szacunkiem J. I. Paderewskiego sprawa Polski znalazła dostęp do szerokich warstw społecznych i czynników rządowych, aby spotkać się z potężnym wyrazem deklaracji prezydenta Wilsona. Dla ofiar wojny na ziemiach polskich sypały się liczne datki, wprawdzie nie tak hojne, jak na rzecz zachodnich aljantów, lecz będące wyrazem sympatji i współczucia dla nieznanej ziemi, budzącej zainteresowanie wskutek wysiłków Paderewskich, Sembrich-Kochańskiej i innych. Z oparów wojny Polska wyłaniała się w oczach społeczeństwa amerykańskiego obdarzona współczuciem, sympatją i pewną romantycznością. W familji nowych państw, jakie na gruzach cesarstw europejskich powstały, Polska niezawodnie zajmowała najpopularniejsze miejsce wśród społeczeństwa amerykańskiego.

W akcji ratunkowej, jaką Ameryka natychmiast po zawieszeniu broni podjęła na rzecz krajów środkowo - wschodniej Europy Polska wskutek swego położenia geograficznego i najwięcej rujnujących skutków wojny była przedmiotem szczególnej troski i zabiegów. Akcja ratunkowa Amerykańskiego Wydziału Ratunkowego (American Relief Administration) pod komendą Hoovera rozpoczęła działalność w Polsce w kwietniu 1919 r. i przy współudziale rządu oraz t-wa „Polsko - Amerykańskiego Komitetu Pomocy ""'zięciom“ rozwinęła wśród dziatwy faktycznie samarytańską działalność. Sprężyście zorganizowana akcja siecią kuchni objęła cały kraj i w chwilach największych niedomagań stanu aprowizacyjnego niosła ulgę w dożywieniu 1,300.000 dzieci. W ciągu swej 3-letniej działalności Wydział Ratunkowy rozdał przeszło 3 milj. sztuk odzieży i poza dziatwą służył pomocą również dorosłej ludności, zwłaszcza studentom, zubożałej inteligencji i uchodźcom w czasie bolszewickiej inwazji. Według sprawozdania obu organizacyj amerykańskiej i polskiej, wydanego z chwilą likwidacji działalności ratunkowej na wiosnę 1922 r., koszty tej samarytańskiej pracy wyniosły około 36 milj. dolarów, a na nie ułożyły się z przybliżeniu w 2/3 dary amerykańskie a w 1/3 subwencje i usługi rządu polskiego. Z powodu braku normalnych warunków komunikacyjnych między Ameryką a Polską, Wydział Ratunkowy zorganizował nadto we własnym zarządzie składnicę ratunkową, która podjęła się swemi środkami transportu żywności od wychodźców dla krewnych i przyjaciół w Polsce. Organizacja składnicy była oparta na zakupnie przez wychodźców w Ameryce t. zw. przekazów żywnościowych i przesyłaniu adresatom w Polsce, którzy na mocy przekazu odbierali z hurtowni paczki z żywnością. W ciągu jednorocznej działalności składnicy blisko 50 tysięcy adresatów w Polsce otrzymało w ten sposób aprowizacyjne zapomogi, nie podzielając losu innych odbiorców paczek z Ameryki, które przeważnie ginęły po drodze lub gniły w Gdańsku. Należy zatem powtórzyć słowa premjera Ponikowskiego, wypowiedziane w odezwie, wydanej z okazji likwidacji Wydziału Ratunkowego, że „cała ludność Polski czci imię Hoovera i otacza wdzięcznością i szacunkiem jego rodaków, którzy współpracowali w akcji ratunkowej w Polsce“.

Drugą instancją, która głęboko opisała się w pamięci ludności polskiej jest Amerykański Czerwony Krzyż, przybyły do Polski zaraz po zawieszeniu broni. Wojna z bolszewikami i niedomagania aprowizacyjne wewnątrz kraju otworzyły szerokie pole do samarytańskiej działalności na froncie zewnętrznym i wewnętrznym. Pociągi sanitarne, szpitale, stacje apte-karskie, kuchnie, ambulatorja, sierocińce i kolonje letnie, kursy zdrowotne i usługi na rzecz amerykańskiego Wydziały Ratunkowego, to sprawozdanie z działalności instytucji i obraz ówczesnego położenia Polski. W pamięci żołnierza polskiego żywo zapisała się „ciocia Imcia“ dowcipny polski skrót potężnej amerykańskiej organizacji Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej (Young Men Christian Association). Oddziały stowarzyszenia przybyły do Polski w roku 1919 z wojskami gen. Hallera rozszerzając zczasem działalność na całą armję polską. Zgodnie z symbolem swego trójkąta opiekę nad żołnierzem rozwijało stowarzyszenie w trzech kierunkach; materjalnym, fizycznym i duchowym przez prowadzenie kantyn wzgl. ognisk żołnierskich, tworzenie bibljoteczek, urządzanie przedstawień kinematograficznych i rozwój sportów. Z chwilą likwidacji wojny działalność stowarzyszenia zwróciła się ku ludności cywilnej na pole technicznego i handlowego kształcenia oraz wychowania fizycznego. Ogniska, kursy zawodowe, odczyty, obozy letnie i konkursy sportowe, ujęte w ramy sprawnej organizacji, są owocem działalności stowarzyszenia, które swój dorobek powoli przenosi w wyłączne ręce społeczeństwa polskiego. Ideowe podłoże stowarzyszenia, kształcenia wogóle człowieka fizycznie, umysłowo i duchowo, spotyka się z mało uzasadnioną nieufnością sfer katolickich, niezgodną z duchem tradycyjnej tolerancji polskiej i z cennemi zasługami samej instytucji, wprowadzającej wiele zdobyczy ducha, organizacji i praktyczności amerykańskiej na ziemię Polski. Z większą jeszcze nieufnością spotykają już misjonarskie wysiłki amerykańskich zrzeszeń i sekt religijnych, baptystów, kwakrów, tłumaczy pisma i t. p., które śladami akcji ratunkowej dość licznie zjawiły się w Polsce z myślą pozyskania nowych zwolenników. Prócz atrakcji dolara, nowinkarstwo religijne, płynące ze źródeł rdzennie amerykańskich czy polskich, nie może w Polsce poza kilkunastu skromnemi ogniskami poszczycić się większemi rezultatami. Poza sferą religijną niektóre ogniska rozwijają pożyteczną działalność społeczną, co łącznie nie uzasadnia zbyt dużego a mało politycznego zdenerwowania, jakie czasem zauważyć się daje.

W historji wysiłków wojennych zaszczytną kartę zdobyli sobie ochotnicy amerykańscy w wojsku polskiem. Ilość zgłoszeń wprost do konsulatów polskich w Ameryce bezpośrednio po zawieszeniu broni i podczas potrzeby bolszewickiej była stosunkowo wysoka, lecz głównie względy na koszty nie pozwoliły na wyzyskanie w pełni tych sympatycznych ofert. Jednych wiodła do Polski sympatja i pamięć wspólnych bohaterów, innych upodobanie w nowem rzemiośle wojennem i chęć przygód. Z ochotników złożyła się przeszło setka ludzi śmiałych, energicznych i impulsywnych, którzy oddali doniosłe usługi nowej sprawie, wdzięczną po sobie pozostawili pamięć, a przywieźli ze sobą serdeczne i przyjazne Polsce wspomnienia. Zwłaszcza eskadra Kościuszki pod komendą pułkownika Faunt le Roya swą odwagą i obywatelskiem stanowiskiem szczególnie żywo zapisała się w kronikach wojny bolszewickiej. W administracji kolejowej współudział kilku fachowych doradców w dużej mierze przyczynił się do współczesnej sprawności aparatu komunikacyjnego. Z dziedziny społecznej humanitarności i fachowej współpracy wkońcu należy przejść na pole pomocy kredytowej, jakiej rząd amerykański udzielił Państwu Polskiemu. Rozmiar kredytów wynosi sumę około 160 milj. dolarów; a na nią złożyły się zakupy w Ameryce ze składów rządowych lub w Europie z zapasów wojskowych. Przedmiotem zakupów była żywność, materjały wojskowe, lokomotywy i tabor kolejowy, ubrania, maszyny, materjały sanitarne, słowem wszystko, czego współczesne ekonomiczne i polityczne położenie Polski nagląco wymagało. Powyższe zobowiązania pieniężne rejestrowane są pod kategorją długów wojennych, tworzących

jedno z najwięcej drażliwych współczesnych zagadnień Ameryki ze względu na wysokość zaciągniętych zobowiązań, przekraczających sumę 11 miljardów dolarów, ilość dłużników i wysuwane przez niektóre państwa junctim z odszkodowaniami wojennemi. Zaległe procenty i termin płatności zobowiązań poruszają dość żywo opinję publiczną, natomiast ze strony administracji rządowej widoczną jest tendencja unikania charakteru natarczywego wierzycielax).

Nie pozostała Polska obojętna wobec tych objawów życzliwości i pomocy. Wcześnie, bo w październiku 1919, organizuje się w Warszawie Towarzystwo Amerykańsko-Polskie, mające na celu podtrzymanie zadzierzgniętych węzłów przyjaźni i propagowanie zbliżenia się obu społeczeństw. Z inicjatywy Towarzystwa a przy gorliwym współudziale społeczeństwa w jesieni 1922 r. wzniesiony zostaje w Warszawie pomnik wdzięczności Polski dla Ameryki, będący symbolem tego trwałego uczucia we wszystkich sferach narodu polskiego.

rust

Sumując powyższe objawy sympatji, pomocy moralnej i materjalnej, jaką Ameryka w chwilach ruiny i potrzeby służyła, można wyrazić opinję, że Polska w zaraniu swej niepodległości cieszyła się w Ameryce dużą popularnością. Z biegiem jednak lat popularność poczęła blednąc, a na ten zwrot złożyło się kilka przyczyn. Pierwszą historyczną przyczyną była sprawa rzekomych pogromów w Polsce. Rygory stanu wojennego, nieprzychylne stanowisko części masy żydowskiej i odosobnione wybryki żołnierzy polskich zostały przez prasę żydowską w Ameryce przesadnie uwypuklone i podniesione do poziomu pogromów rosyjskich. W przesadzie posuwano się tak dalece, że fotografje pogromów rosyjskich wyzyskiwano dla zobrazowania rzekomych pogromów w Polsce. W sensacyjnej i łatwowiernej atmosferze, namiętna kam-panja prasy i agitacja sfer żydowskich, wiece protestacyjne, demonstracje, pochody żałobne, telegramy, wytworzyły nastrój niechętny Polsce oraz spowodowały interwencję kongresu i wysłanie do Polski misji Morgenthaua. Solidarne stanowisko zrzeszeń polskich w Ameryce bez względu na etykietę polityczną i rzeczowe sprawozdanie misji amerykańskiej wyświetliło faktyczną sytuację, i tendencyjną przesadę sfer żydowskich. Działanie jednak gwałtownej agitacji z konieczności musiało obniżyć w oczach Amerykanów popularność Polski, a wśród sfer żydowskich pozostawić nurtującą niechęć, chętnie wylewaną na łamach prasy amerykańskiej. Niekorzystnie na opinję amerykańską wpłynęła gospodarka korporacyj, założonych pod zewnętrznem hasłem ekonomicznej pomocy Polsce a wewnętrzną liczną myślą egoistycznego dorobku. Celowe nadużywanie imienia rządu polskiego lub wogóle Polski do prywatnych kombinacyj obniżało powagę młodego państwa i imię jego wciągało do różnych procesów i dochodzeń administ acyjnych, z likwidacją korporacyj i zażaleniami akcjonarjuszy związanych. Dla Polski jako administratora własnych finansów nie mógł zdobyć przychylnej opinji sposób rozsprze-daży pożyczek, a zwłaszcza miasta Warszawy, której propaganda nawet w atmosferze, przyzwyczajonej do humbugu, budziła powszechne zdumienie i zwracała uwagę czynników rządowych. Nieumiejętność finansowa na rynku amerykańskim, a wreszcie agitacja za zerwaniem kontraktu z Guaranty Ti Go. nie mogła podnieść wiary w przezorność administracji i trwałość zobowiązań.

Węzły gospodarcze tworzą ścisły związek między narodami. Zatem zwłaszcza w kraju bussinesu na opinję doniośle wpływają obopólne d o ś w i a d-

1) Orędzie prezydenta Coolidge’a do kongresu w grudniu 1923 r. Anglja ku ogólnemu zadowoleniu uregulowała sprawę zobowiązań wojennych, za jej przykładem prawdopodobnie pójdą i inne państwa europejskie, a w szczególności i Polska.

29

Wychodźtwo polskie.

V czenia handlowe i kredytowe. Wobec optymizmu, jaki na tern tle w Polsce długo zauważyć się dawał, tej stronie stosunków polsko-amerykańskich należy poświęcić szczególną uwagę. Stosunki ekonomiczne przed wojną pomiędzy Ameryką a ziemiami, które obecnie wchodzą w skład Rzeczypospolitej, były naogół słabe. Wywóz z Polski do Ameryki obejmował skromne ilości skór, cerezyny, chmielu, fasoli, litewskich grzybów, galicyjskich likierów i te ginęły w statystykach państw zaborczych. Naodwrót import z Ameryki, równie nikły, ograniczał się głównie do bawełny, maszyn dla rolnictwa, pisania, szycia, oraz drobnych artykułów masowej produkcji. Natomiast więcej na ziemiach Polski ożywioną była działalność agencyj amerykańskich kom-panij asekuracyjnych i fabryk czynnych w Europie. Stosunki handlowe w ści-słem tego słowa znaczeniu obracały się w skromnych ramach, a co najważniejsze, nie rozwijały się bezpośrednio lecz głównie przez korespondentów obcych, z jednej strony przeważnie rosyjskich i niemieckich, a z drugiej strony przez zastępców firm amerykańskich, zamieszkałych w Paryżu, Hamburgu lub Piotrogrodzie. Przyczyną tej małej skali obrotów handlowych była polityka Niemiec i Austrji, tendencyjnie zmierzająca przez tamowanie uprzemysłowienia do utrzymania z Wielkopolski i Małopolski rynków wewnętrznego zbytu. Rosja natomiast hamowała energję gospodarczą Kongresówki przez nieprzychylne stawki taryfy celnej. Wreszcie na rozwój stosunków handlowych nie mógł wpływać stosunkowo niski poziom bankowości i giełd w Polsce, które nie stały na wysokości techniki handlu zagranicznego, a po wtóre wygodna naogół pozycja producenta w Ameryce, który z łatwością znajdował konsumenta na miejscu bez potrzeby poznawania obcych języków, krajów czy konjunktur handlowych. Z małym zapasem doświadczenia stanęła Polska do nowej roli na targu międzynarodowym. Wprawdzie dość powszechnie górował optymizm, który łatwo podnosił ruiny, uzupełniał tabor kolejowy, wieńczył kominy dymem i zdobywał rynki zagraniczne. Realizowanie jednak egzaltowanych życzeń dość opornie szło na targach europejskich, a zupełnie zawiodło na rynku amerykańskim. Po wojnie zagadnienie nawiązania stosunków handlowych między Polską a Ameryką było żywo komentowane, w praktycznem jednak zastosowaniu projekty eksportu i kredytu nie wyszły prawie poza sferę życzeń, a przyczyn tego niepowodzenia należy szukać poza przesłankami przedwojennych stosunków w powojennej historji gospodarczej obu krajów. Oba kraje wkroczyły na drogę silnej ochrony celnej. Ameryka z obawy przed tanią konkurencją europejską, Polska ze względu na sąsiedztwo z tak uprzemysło-wionemi krajami jak Niemcy i Czechosłowacja. Ten wspólny rys polityki ekonomicznej, stwarzając sztuczne barjery, nie może zachęcająco oddziaływać na wymianę towarową, lecz schodzi do drugorzędnego znaczenia wobec powojennej dezorganizacji handlu międzynarodowego. Egoizmy państwowe, wysokie barjery celne, inflacja pieniądza papierowego, zmiana dróg handlowych, powszechna nieufność i zanik kredytu — to są rysy, charakteryzujące współczesną międzynarodową wymianę towaru.

Przechodząc do praktycznej strony eksportu polskiego, należy podkreślić, że początkowy optymizm wywozowy pod naciskiem powojennego spadku okazał się mrzonką, ponieważ stan produkcji i taboru kolejowego nietylko nie starczył na zaspokojenie potrzeb krajowych, lecz przeciwnie wymagał szerokiego importu do odbudowy każdej prawie dziedziny rolnictwa, przemysłu i handlu. W tych warunkach, zaostrzonych powszechną plagą spekulacji, Państwo Polskie wkroczyło na drogę etatyzmu, t. j. surowej regulacji produkcji konsumcji, oraz handlu zewnętrznego. W miarę łagodzenia zarządzeń wywozowych zgodnie z ekonomiczną poprawą wewnątrz kraju, uwaga eksporterów polskich skierowała się również na Amerykę, lecz w formie, która bynajmniej

nie przynosi zaszczytu kupiectwu polskiemu. Dyletantyzm i spekulacja, podnie-drożyzną waluty dolarowej, to zasadnicze cechy prób dotychczasowych. W tym eksporcie należy odróżnić dwa adresy towarów: jeden dla klienteli polskiej, drugi dla klienteli rdzennie amerykańskiej. Eksporterzy towaru, obliczonego na klientelę polską, często przybywają osobiście, przed przyjazdem jeszcze snując horoskopy bajecznych zysków. Zazwyczaj przedmiotem eksportu są książki, filmy, dewocjonalja, grzyby, futra i inne drobiazgi, przywożone celowo lub przygodnie z okazji podróży do Polski w podręcznym często bagażu i to w ręku osób, które z temi gałęziami bussinesu zazwyczaj po raz pierwszy mają do czynienia. Książki, wydobyte z rupieciarni księgarskich, filmy zniszczone i nie wytrzymujące pod żadnym względem konkurencji amerykańskiej, grzyby spleśniałe i inne przygodne towary są następnie rozwożone przez nowych komiwojażerów lub reklamowane dla pozyskania klientów wzgl. widzów na polskie przedstawienia kinematograficzne. Dość widocznie znikła dawna niechęć do miary i wagi, lecz trudno nowemu handlowi dawać inne miano jak bagażowego, który poza wątpliwym zyskiem zraża i te nieliczne warstwy, dla których made in Poland ma pewną wartość. Przygodni eksporterzy mają zdumiewające zaufanie we własne siły i łatwość pozyskania dolarowej waluty, operują co najmniej tysiącami i łączą różnorodne kombinacje w jednym planie czy wyprawie. Najczęstszym rezultatem tych wyjazdów po złote runo jest zniechęcenie klienteli polskiej, zdumiewająca od dolarów do centów chwiejność cen, a wreszcie pozostawienie niekiedy całego zapasu na łasce przygodnego znajomego i powrót do Polski — na cudzy koszt. I tu nasuwa się pytanie, czy wychodźtwo może być czynnikiem skromnej bodaj ekonomicznej ekspansji rodzinnego kraju.

cona

Nawiązując do treści poprzednich rozdziałów, należy wyrazić przeważnie negatywną opinję, tern więcej, że dotychczasowe próby raczej mogły zniechęcić aniżeli zachęcić do podobnych projektów. Przewiezione potrzeby były zbyt skromne i niewybredne, aby mogły budzić poszukiwanie rodzimego towaru. Jeżeli z biegiem lat skala potrzeb się rozszerzała, to wyłącznie na rzecz miejscowych artykułów wskutek adaptacji do nowego życia i naśladowania otoczenia. Pozornie może łudzić i zachęcać rozwój handlu wzgl. istnienie gotowego aparatu kupieckiego wśród osad polskich. Handel ten w głównej swej masie nie wyszedł poza ramy sklepikarstwa, a jego adeptom daleko do miana kupców. Brak im szerszej kalkulacji kupieckiej i organizacji zawodowej, dwóch zasadniczych warunków do zrealizowania śmielszych przedsięwzięć. Horoskopy zatem eksportu z Polski, wciągającego silniej w orbitę swych projektów wychodźtwo są zgóry skazane na niepowodzenie. Dotyczy to w szczególności artykułów pierwszej potrzeby, a więc terenu sklepikarstwa polskiego, których masowo i prawie bez konkurencji dostarcza rolnictwo i przemysł amerykański. W grę mogą wchodzić indywidualne potrzeby wy-chodźtwa, a więc książek polskich, dewocjonaljów, strojów i artykułów przemysłu ludowego, emblematów narodowych i t. p., lecz są to potrzeby, które dopiero należy bliżej poznać, a nawet budzić. Samo stwierdzenie zapotrzebowania nie rozwiązuje jeszcze kwestji, aby bowiem dostać i zadowolnić konsumenta, rozrzuconego po licznych osadach trzeba posiadać organy pomocnicze, a więc fachowych zastępców lub uczciwych hurtownych nabywców, instytucje kredytowe oraz towar, mający kwalifikację eksp—tową. I tu kwestja pozyskania klienteli polskiej w miejsce dotychczasowych wyskoków, wiąże się z ogól-nem zagadnieniem' eksportu polskiego do Ameryki.

Polska jako nowa jednostka gospodarcza wchodzi na rynek amerykański w porównaniu z innemi państwami jako nieznany kontrahent, który nietylko musi poznać technikę tego rynku oraz wymogi i przyzwyczajenia konsumentów, ale również wyrobić sobie opinję solidnego kupca. Technika rynku amerykańskiego jest niezwykle rozwinięta i wysoko zróżniczkowana. Gdy w Polsce przeważa typ kupca operującego w licznych gałęziach handlu, to w Ameryce podział handlu wobec urozmaiconej konsumcji i niezwykle pojemnego rynku doszedł do wysokiej specjalizacji i organizacji. Kupno i sprzedaż towaru lub jego odmian zostały ujęte w ramy wielostronnego systemu, przesuwającego towar od producenta lub zagranicznego importera do rąk drobnego kupca wzgl. konsumenta. Wśród wielkich firm, domów importowych i hurtowni jest czynny osobny kupiec—buyer, który wyłącznie specjalizuje się w zakupie towarów. Buyer studjuje rynki światowe, przewiduje przyszłość i zależnie od spostrzeżeń zamawia towar. Dla celów rozsprzedaży służy odrębny personel t. zw. salesmenózu, którzy badają warunki zbytu, przyzwyczajenia konsumentów, a wymową i wiarą w dobroć oferowanego towaru rozszerzają handlowe obroty swej firmy. Na usługach handlu stoją liczne i potężne organizacje jak izby handlowe (Chambers of Commerce), stowarzyszenia kupców {Merchants Associations), obfita literatura i prasa fachowa, co razem wymaga dokładnych studjów, aby na amerykańskiej szachownicy handlowej towarem zręcznie przesuwać. Towar zatem z Polski nietylko musi być pożądanym, lecz przedewszystkiem musi mieć przygotowaną drogę, aby się dostać do systematycznego wiru obrotów amerykańskich. Dużo wysiłków eksporterów polskich po szczęśliwej dostawie towaru do Ameryki rozbija się o brak fachowych firm importowych wzgl. salesmenózu, którzy kierują towar do właściwego źródła zapotrzebowania. Stąd przygodny importer czy eksporter w poszukiwaniu klienteli obchodzi firmy, lecz to domokrąstwo przynosi mało pomyślnych rezultatów, a często zraża do przesadnych ofert polskich. Jeżeli na podstawie osobistych zabiegów czy próbek towarowych wyłaniają się zamówienia, to znowu wykonanie niezawsze odpowiada zobowiązaniom co do jakości towaru, terminu dostawy, opakowania i t. p. Doniosłą rolę gra warunek większej dostawy artykułu, który cieszy się powodzeniem na rynku amerykańskim. Wobec pojemności rynku wymaga zamawiająca firma dostawy w większej ilości i w oznaczonym terminie, czego eksporter polski przy skromnej produkcji nie może dotrzymać wzgl. lekkomyślnie nie dotrzymuje. Mało zachęcającemi okazały się doświadczenia eksporterów, który na podstawie pisemnych ofert amerykańskich podjęli się dostawy w komis towaru. W niektórych wypadkach wskutek wadliwego opakowania wzgl. sortowania towar w czasie podróży morskiej ulegał uszkodzeniu, wskutek nieznajomości zasad handlu zagranicznego szedł bez faktur konsularnych, wskutek braku żądanej specyfikacji spotykał się z odmową przyjęcia i psuł się na komorze celnej lub wreszcie dostawał się do rąk mało skrupulatnych kupców, którzy, wyzyskując niedoświadczenie i ponętność kontraktu dolarowego, narazili kupców polskich na znaczne straty. Wobec tych rezultatów, należy się dokładniej przyjrzeć technice eksportowej towaru polskiego do Ameryki.

Przedewszystkiem wymaga dokładnych studjów obszerna i skomplikowana taryfa celna, czy kalkulacja między ceną na rynku amerykańskim po włączeniu cła a kosztami produkcji w Polsce i transportu wypadnie przy

chylnie. Obecnie obowiązująca taryfa celna, wprowadzona w roku 1922 {Fordney—Mac Cumber Bill) zgodnie z polityką republikańskiej administracji,

pobiera się ad valorem, lecz w trosce o ochronę rynku

jest wybitnie troskliwa o ochronę produkcji amerykańskiej w szczególności wielkiego przemysłu tak, że jej raczej można nadać miano prohibicyjnej, aniżeli ochronnej. Cło

amerykańskiego przed tanią konkurencją europejską za podstawę do obliczenia cła może służyć, w razie rażącej sprzeczności, spowodowanej dewaluacją pieniądza, również amerykańska cena towaru. W razie zatem wątpliwości władz celnych, czy cena towaru nie została tendencyjnie nisko oznaczona, może nastąpić oszacowanie na podstawie cen amerykańskich i to według cennika portu wejścia albo targu amerykańskiego. W praktyce powyższa procedura wyjątkowo ma zastosowanie, gdy nasuwa się podejrzenie o nadużycie. Zasadniczą podstawą do obliczenia cła jest cena towaru na targu zagranicznym w dniu daty faktury. Zgodność ceny nabycia z ceną targową potwierdzają konsulaty amerykańskie na fakturach, odtąd zwanych konsularnemi (iconsular invoices) i równocześnie wizują współczesny dacie nabycia kurs giełdowy waluty dolarowej. Są dwa gatunki faktur konsularnych : jeden dla towarów, które zostały bezpośrednio zakupione przez importera, a drugie dla towarów, które importerowi zostały oddane w komis. W pierwszym wypadku wymienia się aktualną cenę sprzedaży, w drugim zaznacza się ceny rynkowe, jakie za dany towar panowały w dniu wysyłki (market value). W razie spóźnionej spedycji towaru faktura musi zawierać dalszą wizę konsulatu, uwzględniającą w międzyczasie do dnia transportu zaszłe w cenie i kursie zmiany. Bez faktury konsularnej żaden towar importowany do Ameryki nie może być przedmiotem odprawy celnej. Osobne przepisy określają, jak towar ma być sortowany i opatrzony nalepkami wzgl. napisami, co wymaga dużej przezorności, aby ustrzec się od przykrych zawodów.

¹

Wobec braku statystyki handlu wewnętrznego powyższe cyfry opierają się na przypuszczeniach.

Odprawa towarów na amerykańskich komorach, zwłaszcza przy wystawianiu dokumentów celnych (clearing papers), jest zawiła tak, że przy tej procedurze, szczególnie dla dyletantów, nieodzowną staje się pomoc pośredników (brokers). Celem zwolnienia towaru wypełnia się deklarację wwozową (official entry), a w razie wątpliwości co do jakości podlega towar próbom doświadczalnym. Po wymiarze cła (duty) oraz skromnej opłaty stemplowej (internal revenue tax), towar z komory celnej w braku gotowego adresu deponuje się w domach składowych (warehouses). W teorji ta manipulacja przedstawia się zniechęcająco, w praktyce choćby w świetle cyfr amerykańskiego handlu zagranicznego nie jest zbyt uciążliwa, lecz wymaga fachowych usług po drugiej stronie oceanu. Obok procedury celnej wchodzi w grę kwestja transportu i kredytu. Transport towarowy między Polską i Ameryką ściśle łączy się z ruchem migracyjnym, ponieważ kompanje okrętowe wobec małych obrotów wychodźczych pragną wolną przestrzeń okrętu wypełnić ładunkiem towarowym, a zatem stawki przewozowe dość przystępnie kalkulują. Mimo nikłego sąsiedzkiego sentymentu oraz kosztownej operacji samego portu, obrót towarowy koncentruje się w Gdańsku, gdzie amerykańskie i polskie firmy spedycyjne posiadają swoje agencje wzgl. zastępstwa. Do kalkulacji wchodzą dalej koszty ubezpieczenia towaru, kombinowane zwykle z przewozem, a po drugiej stronie oceanu wydatki, związane z przechowaniem towaru w domach składowych (storage). We współczesnej epoce braku zaufania wzgl. nie zachęcających doświadczeń wymiana towarowa odbywa się za gotówkę loco Warszawa lub Gdańsk, a wreszcie N. Jork po oglądnięciu a przed podjęciem towaru (casA after egzamination). W imporcie służy zawodową pomocą filja Banku Związku Spółek Zarobkowych, która otrzymuje oryginalne dokumenty okrętowe (bills of lading), a po zainkasowaniu gotówki (cash against dokuments) wydaje je importerowi celem podjęcia towaru ze składu. W skromnym jeszcze rozmiarze znajdują się w obiegu dewizy, t. j. noty firm importowych, akceptowane przez banki np. Guaranty Trust Co. i notowane na rynku giełdowym.

Decydującym wreszcie warunkiem eksportu jest kwalifikacja wywozowa towaru i umiejętność eksportowa. Produkcja amerykańska jest wszechstronna, konsumcja wysoka i urozmaicona, zapotrzebowanie rynku bardzo wrażliwe i dość chwiejne, a dalej dzięki dobrobytowi drażniąca oko Europejczyka rozrzutność. Masowa wytwórczość budzi potrzeby i przesyca rynek artykułami, które w porównaniu z europejskiemi górują lepszym materjałem, lecz z powodu małego współudziału ręcznej roboty niedomagają pod względem wykończenia. Powodzenie zatem na rynku amerykańskim mogą znaleźd towary, które zaspokajają pewne wymogi smaku, a przedewszystkiem u których praca ręczna stanowi główną pozycję kosztów. Przy stosunkowo skromnej, w ogólnym przekroju, indywidualności, doniosłą rolę w Ameryce gra reklama i sezonowość sztucznie budzonych nastrojów, jak obecnie na rzecz wyrobów rzekomo rosyjskich czy wzorów egipskich. Wobec dobrobytu i wskutek naturalnej w majętniejszych sferach reakcji do monotonnej masowej produkcji rośnie wśród społeczeństwa amerykańskiego indywidualność potrzeb, a tego wymogu nie może zaspokoić mało wybredna importowana tandeta bez względu na to, jakiego kraju etykietę nosi. Obok towarów, mających popyt ze względu na jakość i artystyczne wykończenie, wchodzą w grę artykuły codziennej potrzeby, których produkcja amerykańska dla braku surowca lub wysokich kosztów w niedostatecznej mierze dostarcza. Na wrażliwym rynku amerykańskim przy zabiegach importowych nieomal wszystkich krajów, niezbędna jest baczna i trwała uwaga oraz szybka kalkulacja na podstawie stawek celnych i cen krajowych, czy dany towar ma rynkowe horoskopy. Pozatem towar musi posiadać dalsze kwalifikacje eksportowe, a więc solidność, zgodność gatunku z ofertą, punktualność w dostawie, dobre opakowanie, słowem kwalifikacje, jakiemi nowy kontrahent na rynku zdobywa sobie zaufanie. W obopólnym obrocie korespondencja powinna być angielska, a przedewszystkiem fachowa i ścisła. Oferty nie mogą operować chwiejnemi terminami i licznemi warunkami, ponieważ na rynku, lubiącym szybką decyzję, są bezwartościowe.

Zasadniczym wreszcie postulatem jest zadowolenie się umiarkowanym zarobkiem, aby nieznany towar znalazł uznanie i popyt. Zdumiewa czasem u niektórych firm polskich brak poczucia ceny, jakby w optymistycznem przekonaniu, że dolar na rynku* amerykańskim nie gra żadnej roli. Mimo doniosłej w Ameryce różnicy między ceną hurtowną a detaliczną, zazwyczaj kalkulacja oparta jest na cenie detalicznej, a zatem trudnej do akceptowania. Tym brakiem orjentacji niektóre firmy nietylko sobie zamykają drogę, ale w amerykańskich sferach handlowych wogóle towarowi made in Poland wyrabiają niechętne przyjęcie. Wskutek zamarcia poczucia ceny i krótkowzrocznej gospodarki wytworzyła się sytuacja, że na rynek amerykański dostają się czasem polskie towary, np. szkło kryształowe, wyroby lniane jako made u sąsiadów. Spekulacja ma powodzenie na krótką metę i kończy się zwykle — zwłaszcza w handlu międzynarodowym — niepomyślnie, a dotyczy to w szczególności Polski, której wysoko uprzemysłowieni sąsiedzi Niemcy i Czesi wskutek umiarkowanej i doświadczonej polityki eksportowej cieszą się na rynku amerykańskim pełnem powodzeniem. Konjunkturę eksportową można nazwać aktualną, lecz dotychczas mało i niezręcznie wyzyskaną. Polska zasadniczo jako kraj rolniczy wielkiego eksportu do Ameryki mieć nie będzie, posiada jednak pewne artykuły o wysokiej kwalifikacji wywozowej, które już utorowały sobie drogę wzgl. przy lepszej orjentacji i organizacji w szerszym rozmiarze do Ameryki dostawać się będą. Na podstawie współczesnej konjunktury mają wzgl. po dokładnych studjach mieć mogą zdolność wywozową: zabawki o wysokim smaku artystycznym, artykuły przemysłu ludowego np. kilimy (podobne do mających popyt wyrobów indjańskich), wyroby z drzewa, głównie z wikliny, len i wyroby lniane, materjały bawełniane, koce wełniane, futra, skóry, szkło szlifowane (ze względu na prohibicję nie do napojów), odpadki gorzelniane (fuzle), grzyby, zioła lecznicze i nasiona, olej lniany, wyroby kartoflane, szczecina i pierze, potasz i ozokeryt, przyrządy tkackie, książki i de-

wocjonalja oraz inne drobne artykuły przemysłowe czy surowce, których liczbę około 120 — wprawdzie w skromnych ilościach — wymienia handlowy raport Generalnego Konsulatu Amerykańskiego w Warszawie¹). Te różnorodne, wprawdzie funtami raczej niż wagonami wywożone, artykuły wykazują zatem zdolność eksportową, a z reformą waluty polskiej niezawodnie uzyskają większą swobodę eksportową, którą reglementacje towarowe i walutowe głównie w interesie marki i kraju hamowały.

zajmować będzie stale dominującą pozycję w normalnym imporcie amerykańskim, w większym rozmiarze wchodzą w grę maszyny rolnicze, elektryczne, ekonomji pracy (labor sawing mashines), maszyny do pisania, lokomotywy i tabor kolejowy, automobile i ich części, artykuły chemiczne, obuwie

Zkolei zająć się należy importem z Ameryki i podzielić go ze względów niejako historycznych na nadzwyczajny i normalny. Import nadzwyczajny wywołany został w zaraniu niepodległości położeniem ekono-micznem i sytuacją polityczną Polski i objął wielką ilość zwłaszcza żywności i przyborów wojskowych, których zakupy poszły na poczet zobowiązań wojennych i stanowią zamkniętą już fazę. Normalny import ze względu na sytuację Walutową i brak kredytów długo toczy się staremi pośredniemi drogami, a jeśli bezpośrednio, to za gotówkę — literalnie z ręki do ust, — wchodząc w ostatniej dopiero dobie na tory normalnego rozwoju. Większość firm amerykańskich nie zna stosunków ekonomicznych Polski, a zatem wyrabia sobie zwykle opinję na podstawie ceduły giełdowej i zmiany gabinetów. Stąd eksporterzy amerykańscy w handlu z Polską powodują się wielką ostrożnością, wymagają zapłaty w gotówce, w przystępniejszych warunkach połowy w Nowym Jorku, a połowy po przybyciu towaru do Gdańska, a dopiero współcześnie coraz częściej zgadzają się na dalsze skromne ułatwienia kredytowe. Szczególną uwagę zwraca kwestja importu bawełny. Zapotrzebowanie bawełny dla przemysłu polskiego wynosi około 300 tysięcy bel, które prawie w całości pokrywa Ameryka¹ 2). Tylko drobna część tego kontyngentu przybywała bezpośrednio do Polski : główna natomiast partja szła i poczęści idzie przez Liverpol i Bremę, ponieważ Anglicy wzgl. Niemcy udzielają dogodniejszego kredytu. Ten brak zaufania podraża towar i sporą część ceny pozostawia w pośredniczącej kieszeni. Próby bezpośredniego finansowania tego doniosłego obrotu, wahającego się w ramach 20—25 milj. dolarów rocznie, dotychczas zawodzą, prawdopodobnie dlatego, że bankowość polska nie wyrobiła sobie jeszcze zagranicą silnego stanowiska. W wymianie handlowej obu krajów brak banku, cieszącego się zaufaniem, zwłaszcza eksporterów amerykańskich, któryby prowadził rachunki, udzielał kredytu, inkasował za sprowadzony towar gotówkę i dostarczał ścisłych informacyj, dotyczących rzetelności kupieckiej importerów i widoków bussinesu. W transakcjach bankowych między obu krajami widoczna jesf spekulacja, spowodowana wysoką stopą procentową dolara w Polsce, a zwłaszcza nieufność w honorowaniu czeków, dewiz i papierów wartościowych, uzasadniona może doświadczeniem, lecz mało usprawiedliwiona dużą nieznajomością zwyczajów i obligacyj amerykańskich, jaka wśród banków polskich zauważyć się daje. W tych warunkach tylko na wzmiankę zasługują chwilowe projekty nawiązania bezpośredniego kontaktu między Łodzią a polskimi farmerami bawełny w Texas, projekty, które wymagają fachowych studjów, dotyczących gatunku, transportu i kredytu, a zatem poza ramy pobożnych życzeń wyjść nie mogły. Poza bawełną, która

i ubranie, konserwy (mleko, tł szcze, mięso), wełna, garbniki, juta, owoce sezonowe, wyroby tytoniowe i drobniejsze fabrykaty. Import amerykański okazuje w ostatniej dobie tendencję zwyżkową, lecz o jego rozmiarze będą decydować nie potrzeby i chęci Polski, ile jej zdolności nabywcze.

Trudny jest wysiłek, aby na podstawie amerykańskich i polskich źródeł zestawić wymianę handlową między obu krajami w sprawozdawczym okresie pięcioletnim. Orjentację utrudnia w statystyce polskiej kombinacja Polski z Gdańskiem, a w statystyce amerykańskiej odrębne traktowanie Wolnego Miasta, zajmującego dość pokaźne stanowisko również w eksporcie wschodnich sąsiadów. Po wtóre duża część amerykańskiego importu do Polski wskutek niemieckiego czy angielskiego pośrednictwa ukrywa się w wywozie do Niemiec wzgl. Anglji. Na podstawie skąpych dat Departamentu Handlu w Waszyngtonie, Polsko-Amerykańskiej Izby dla Handlu i Przemysłu w N. Jorku i Ministerstwa Handlu w Warszawie daje się zestawić poniższy mało ścisły bilans handlowy za 4 ostatnie lata 1920—1923:

Wywóz do Ameryki : Tonny:

210

Przywóz z Ameryki :

Rok :

Wartość w doi.:

Wartość w doi. :

Tonny:

1920

69.900.000

24.800.000

26.000.000

33.000.000

. 700.000 1.300.000 1.551.867 3.896.961

152.560

1921

775

343.401

1922

3.725

13.935

113.000

1923

183.000

Analiza cyfr przywozu amerykańskiego uzasadnia wzmiankowany powyżej podział na import nadzwyczajny w latach 1919/21 i normalny import w latach 1922/3. Import normalny wykazuje tendencję zwyżkową, niewątpliwie dalej ułatwioną reformą waluty polskiej. Polska zatem jest wcale poważnym konsumentem dóbr amerykańskich, lecz mało bezpośrednim, ponieważ część transakcyj odbywa się w dość skomplikowanej trzy-wę-złowej formie, że za towary amerykańskie płaci się kredytem, uzyskanym z eksportu do Niemiec. W świetle tych faktów tem skromniej przedstawia się wywóz do Ameryki. I wywóz można podzielić na nadzwyczajny i normalny. Wywóz nadzwyczajny z lat 1919/21 — dość powszechny i na rzecz innych krajów — unosił zagranicę antyki, dywany, futra, kosztowności i stąd w dwóch pierwszych latach statystyki wywozowej figuruje przy małej wadze stosunkowo zbyt wysoka wartość. ' Wydany pod koniec 1921 r. zakaz tej grabieży pozwala w dwóch dalszych latach lepiej zanalizować wywóz polski do Ameryki. Cyfry, przytoczone w tabelce, dotyczą wywyzu z Polski łącznie z Gdańskiem, lecz w nich na podstawie statystyki amerykańskiej partycypuje Polska w 28% a Gdańsk, którego handel, głównie tranzytowy, rejestruje się osobno, w 72%. Potężny import amerykański równoważy zatem Polska bez Gdańska ilościowym wywozem około 1 *5 %, a wartościowym 2'5%> łącznie z Gdańskiem ilościowym wywozem 6°/o> a wartościowym 9%.

W świetle powyższej, mało ścisłej statystyki, uwidocznia się jednak trwała gwałtowna przewaga importu amerykańskiego nad eksportem

polskim. Bilans zatem handlowy zbyt silnie przechyla się na niekorzyść Polski, lecz znajduje oparcie w nieuchwytnych pozycjach bilansu płatniczego {invisible exchange). Przedewszystkiem wchodzą na korzyść Polski przekazy wychodźtwa w współczesnej sumie 20—30 milj. dolarów rocznie, stosunkowo późno ujęte w lepsze karby i większą efektywność dolarową. Inne korzystne pozycje wymiany niewidzialnej, jak wizyty emigrantów i turystów amerykańskich, drobne inwestycje i spekulacje, stosunkowo skromną odgrywają rolę. Do rubryki niekorzystnej dla Polski w bilansie płatniczym poza przewozem to-

warów i pocztowym obrotem pączkowym przedewszystkiem wchodzą zobo-wiązanią rządowe z tytułu kredytów rządu amerykańskiego, długów u firm prywatnych i pożyczki dolarowej u wychodźtwa w sumie około 210 milj. dolarów. Spłata procentów i amortyzacja zobowiązań drugiej i trzeciej kate-gorji wynosi 2—3 milj., a wobec coraz więcej aktualnej sprawy zobowiązań wobec skarbu Stanów Zjednoczonych wyłania się potrzeba 10 milj. dolarów rocznie. Sumując te cyfry z bilansem handlowym, można wyrazić przypuszczenie, że bilans płatniczy w latach poprzednich, ze względu na rozmiar obrotu przekazowego, dla Polski przychylny, współcześnie doszedł do równowagi, a z chwilą płynności zobowiązań wojennych poważnie przechyli się na niekorzyść Polski. W tych warunkach troska o pomyślniejszy bilans handlowy staje się doniosłym problemem przyszłości.

Dotychczas stosunki handlowe z Ameryką nawiązują się raczej z inicjatywy amerykańskiej. Wpływa na to pewna gorączka wykupienia Europy, która w stosunku do Polski przejawia się wśród emigrantów zwłaszcza, żydowskich, zaczem wywóz nabiera'charakteru dorywczego, a raczej szmugler-skiego. Pomijając spekulacyjną formę wywozu, również na polu normalnej wymiany inicjatywa wychodzi ze sfer amerykańskich. Tak samo eksport do Polski płynie z inicjatywy amerykańskiej, która w miarę przeładowania wewnętrznego rynku tern silniej rozwijać się będzie. Przedsiębiorczość polska jest stosunkowo nikła, swym horyzontem nie sięga głębiej poza ocean, zraża się pierwszem niepowodzeniem i wymaga nadzwyczajnych i natychmiastowych zysków. Sytuacja jednak ekonomiczna kraju i zobowiązania amerykańskie wysuwają potrzebę, aby wymiana handlowa w ramach konjunktury była pełna, bo za nią idzie zbliżenie obu krajów, a z niem zaufanie i pomoc finansowa. Wymiana handlowa między obu krajami jest i będzie ze względu na odległość geograficzną stosunkowo skromna, a z powodu bawełny w końcowym bilansie dla Polski niekorzystna, nie może jednak tak gwałtownie — jak obecnie — przechylać się na stronę jednego kontrahenta. Mimo dezorganizacji międzynarodowego handlu, powszechnej nieufności i nikłych dotychczas rezultatów istnieją w Polsce warunki żywszej wymiany handlowej, a są niemi : dostatek taniej robocizny, bogactwa naturalne, siła kupna prawie trzydziestomiljonowego państwa, surowe wymagania nowej waluty, a poczęści rola naturalnej bramy do Rosji. Z drugiej strony czynnikiem, z którym poważnie należy się liczyć, jest wy-chodźtwo. Wobec twardych kanonów życia gospodarczego wchodzi w grę w mniejszym stopniu wychodźtwo polskie, handlowo mało zorganizowane i niedostatecznie wychowane w duchu merkantylizmu amerykańskiego, ile emigracja żydowska ze względu na gospodarczą znajomość obu krajów i imponującą pozycję handlową w nowojorskiem oknie do Europy. Nasuwają się jednak zasadnicze postulaty, aby w tym handlu, mimo wyrozumiałości boga Merkurego, obowiązywała solidność kupiecka i lojalność wobec zarządzeń gospodarczych obu krajów, aby wymiana toczyła się zgodnie ze zdrowemi potrzebami po obu stronach oceanu.

W stosunkach handlowych poważnym atutem jest bezpośrednia własna komunikacja morska, która dotychczas zawodzi. Ze strony amerykańskiej okręty docierają do znajomych portów morza Północnego, a wyjątkowo ukazują się na Bałtyku, ze strony zaś Polski projekty korporacyj nawigacyjnych, założonych w Ameryce, nie powiodły się, a identyczne myśli Rzeczypospolitej dalekie jeszcze są od zrealizowania. Koszty transportu morskiego stale oddziaływać będą hamująco na wymianę handlową z Ameryką i zachęcać do trans-akcyj z sąsiadami. W interesie korzystniejszego bilansu płatniczego musi leżeć troska, aby wymiana towarów i wychodźców w miejsce dotychczasowych pośredników znalazła się pod flagą polską. Na usługach handlu stoi dalej

Obrót pocztowy między Ameryką a Polską, o ile dotyczy zwykłej poczty listowej, zaraz po zawieszeniu broni rozwinął się wprost żywiołowo. Z nadsyłanego z drugiej strony oceanu materjału powstawały w zachodniej Małopolsce prawdziwe zatory, których sortowanie sprawiało poważne trudności zarządowi pocztowemu. Zczasem więcej równomiernie rozłożona dostawa poczty drogą lądową i morską przez Gdańsk pozwoliła administracji pocztowej na opanowanie początkowych trudności. Z administracji polskiej najwięcej zażaleń wśród wychodźtwa podnosiło się przeciw instytucji pocztowej z powodu chwilowej cenzury wojennej i trwałej, omówionej już kwestji użytkowania poczty listowej do przesyłki dolarów. Przykrą kartę posiada powojenna historja paczek amerykańskich. Ze względu na niedomagania aprowizacyjne Polski, a zbytek artykułów w Ameryce, wysyłka paczek t. zw. zapomogowych przybierała szerokie, lecz niebardzo pomyślne rozmiary. Przesyłki paczek podjęły się polskie i żydowskie firmy spedycyjne, a raczej agencje, dla wyzyskania kon-junktury na wzór korporacyj szybko zorganizowane i reklamowane. Agencje miały na celu zebranie większej ilości paczek i oddanie transportu faktycznym firmom spedycyjnym (shippers), posiadającym przygodne zastępstwa w Gdańsku. Nowe biura, przeważnie obliczone na spekulację, w swej reklamie prasowej odwoływały się do obowiązku patrjotycznego ratowania krewnych, oferowały doręczenie paczki przez swych zastępców do rąk własnych adresatów i pobierały za przesyłkę i asekurację wysokie opłaty, niejednokrotnie żądając po przyjęciu paczki dopłaty z powodu rzekomo nowych wydatków, z transportem związanych. Zebrawszy większy transport paczek, firmy spedycyjne zwykle ubezpieczały ładunek w towarzystwach asekuracyjnych sumarycznie na jedną policę. Ta procedura pociągała za sobą trudności w dochodzeniu indywidualnych strat, ponieważ firmy asekuracyjne nie uwzględniały oddzielnych reklamacyj wobec łącznego ubezpieczenia całego ładunku, a po wtóre stawiały różne wymogi formalnej natury, trudne do wykonania dla mało orjen-tującego się nadawcy.

komunikacja pocztowo - telegraficzna, administracja państwowa oraz izby handlowe i tym pomocniczym instytucjom obu krajów zkolei przypatrzeć się należy.

Po drugiej stronie oceanu paczki oczekiwało nieszczególne przyjęcie. Przedewszystkiem firmy spedycyjne w Ameryce nie nawiązały ścisłego kontaktu ze spedytorami w Gdańsku wzgl. w Warszawie, paczki wysyłały na los szczęścia niebardzo przychylny ze względu na stosunki wojenne i regle-mentacje przywozowo - wywozowe. Wiele paczek nie widziało morza, inne zaginęły w czasie transportu lub gniły na dokach w Gdańsku, a pozostałe po długiej podróży, w całości albo uszkodzone lub okradzione, dostawały się do rąk adresatów. Pomimo charakteru zapomogowego przesyłki były stosunkowo wysokiej wartości, ponieważ wzmógł się dobrobyt w Ameryce, a w intencji wychodźców zazwyczaj leży chęc poszczycenia się swym dorobkiem. Wobec amerykańskich paczek zapomogowych chwiejna była polityka celna. Etykiety zapomogowej nadużywano dla celów handlowych, a po wtóre wyłaniało się i to nieporozumienie, że przedmioty codziennej w Ameryce potrzeby taryfa rejestruje jako luksus i poddaje wysokiej opłacie celnej. Ponieważ adresaci w Polsce ze względu na ubóstwo nie byli w możności lub nie chcieli opłacać wysokiego cła, przesyłki czekały na dalsze dyspozycje nadawców w Ameryce, budząc po obu stronach oceanu liczne niezadowolenie. Zczasem władze celne wprowadzity wymóg zaświadczeń konsularnych, stwierdzających zapomogowy charakter przesyłki, a następnie zwolniły od odprawy celnej przesyłki, wysyłane przez osoby prywatne do krewnych w Polsce, o ile dary nie nasuwają wątpliwości co do ich zapomogowego

charakteru. W obecnej dobie amerykańskie firmy spedycyjne mało wykazują zainteresowania w obrocie pączkowym z Polską wzgl. przyjęcie przesyłki obciążają kosztami i klauzulami, zaczem wymiana odbywa się głównie w drodze pocztowej.

Również pocztowy obrót paczek chromał przez czas dłuższy. Poczta amerykańska ze względu na ilość reklamacyj z pewną niechęcią przyjmowała paczki do Polski, a nawet od 15 września do 2 listopada 1920 r. zupełnie zaprzestała rejestracji paczek, usprawiedliwiając odmowę w przewodniku pocztowym {Postal Guide) za październik 1920 r. słowy: „Ponieważ pocztowe prawo polskie nie zapewnia specjalnej obsługi w zakresie paczek rejestrowanych, pocztowe urzędy amerykańskie nie będą rejestrowały paczek, adresowanych do Polski“. To chwilowe zarządzenie miało na celu uchylenie się od indemnizacji w razie uszkodzenia lub zaginięcia paczki. Przesyłka paczek z Ameryki do wagi 11 funtów ze względu na klientelę wychodźczą rozwinęła się wcześnie i żywo, gdy w odwrotnym kierunku długo czekała na otwarcie obrotu. Dopiero od grudnia 1922 r. weszła w życie wzajemna wymiana paczek do wagi 22 funtów, która zadowala chętny do pomocy zmysł wychodźtwa i ułatwia obrót handlowy. W obrocie pączkowym szala gwałtownie przechyla się na korzyść Ameryki, a sprzyja temu eksport towarów i pomoc familijna głównie w odzieży i obuwiu. Polecona poczta listowa weszła w życie automatycznie ze zwykłą z chwilą nawiązania komunikacji. Zgodnie z przynależnością obu państw do Międzynarodowego Związku Pocztowego w razie zagubienia listowej przesyłki poleconej indem-nizacja wynosi w walucie francuskiej 50 frs., a w razie uszkodzenia wzgl. zaginięcia paczki odszkodowanie zależnie od ubytku w wadze waha się w granicach od 10 do 40 frs. Ostatnim etapem wymiany pocztowej było nawiązanie od września 1923 r. obrotu przekazowego, omówionego w poprzednim rozdziale. Natomiast wobec amerykańskiego systemu asekuracyjnego brakuje we wzajemnej wymianie paczek i listów wartościowych. — W dziedzinie komunikacji telegraficznej należy zanotować doniosły acz może na Polskę luksusowy fakt otwarcia w październiku 1923 r. bezpośred-nej komunikacji radiotelegraficznej między stacjami w N. Jorku i Warszawie, co korzystnie poczyna wpływać na żywszy kontakt urzędowy, prasowy czy handlowy.

O rozwoju stosunków handlowych decyduje dalej sprężystość administracji państwowej, która musi być rozumnym doradcą na usługach swego społeczeństwa. Amerykańską administrację cechuje ten właśnie zmysł prak-tyczności i odpowiedzialności wobec społeczeństwa. Na usługach handlu zagranicznego stoi gęsta sieć urzędowych placówek handlowych w ważniejszych ośrodkach świata, m. i. w Warszawie placówka radcy handlowego. Zadaniem ekspozytur zagranicznych jest praktyczne i szybkie informowanie Departamentu Handlu w Waszyngtonie o położeniu ekonomicznem i horoskopach eksportu do kraju siedziby. Raporty są ogłaszane w urzędowym tygodniku Departamentu Handlu p. t. Commerce Reports i rozsyłane do osób i insty-tucyj, zainteresowanych w handlu wewnętrznym i zagranicznym. Polska w wewnętrznej organizacji Departamentu Handlu i jego urzędowych publikacjach należy do t. zw. Eastern European and Levantine Division, obejmującej północny i południowy wschód Europy. Mimo rzeczowych i często pochlebnych sprawozdań o Polsce znalazła się ona w grupie krajów, o której raport sekretarza handlu {Report of the Secretary of Commerce) za rok administracyjny 1922/3 wyraża się słowy: „Wyłoniła się dla Amerykanów konieczność przestrzegania niezwykłych środków ostrożności w zakresie kredytów, ładunków, terminów dostawy i inwestycyj w krajach, objętych tą grupą“. Niezbyt

to zachęcająca dla kupca amerykańskiego opinja, która co do Polski zczasem powinna ulec zasadniczej zmianie. Naodwrót administracja polska dość niechętnie sięga myślą poza ocean i po okresie przesadnego optymizmu na tle samorzutnych stosunków handlowych z Ameryką przeszła do pesymizmu, znosząc zawodową, do połowy 1923 r. czynną placówkę radcy handlowego przy Poselstwie Polskiem w Waszyngtonie. Urzędowa rola pionierów i wychowawców kupca polskiego do handlu z Ameryką przeszła na barki placówek konsularnych, mało przygotowanych i wyposażonych do tej odpowiedzialnej służby. Raporty konsularne, omawiające teoretycznie i z różnych siedzib ważniejsze zjawiska ekonomiczne, nie mają dla kupca polskiego praktyczniejszego znaczenia i z tego powodu, że przechodząc przez Wydział Ekonomiczny Ministerstwa Spraw Zagranicznych do Ministerstwa Handlu i Przemysłu, w braku fachowej publikacji rozszerzają horyzont tylko odnośnych referentów.

W społeczeństwach demokratycznych o wzajemnych stosunkach nietylko decydują poprawne stosunki rządów lecz w większej jeszcze mierze uczucia narodów, oparte na dokładnej rzeczowej znajomości swych krajów. W duchu tej idei wśród grona Amerykanów, odnoszących się ze szczególną sympatją do Polski, powstało pod koniec 1919 r. To w. Przyjaciół Polski, które nie rozwinęło żywszej działalności, ponieważ wkrótce weszło w ramy obszerniejszej organizacji, t. j. Polsko-Amerykańskiej Izby dla Handlu i Przemysłu w Stanach Zjednoczonych (Polish American Chamber of Commerce and Industry in the United States), założonej z wiosną 1920 r. w N. Jorku. Wśród fachowej działalności izby, informacyjna o Polsce służba zasługuje na szczególną uwagę. Polska, zdobywając sobie prawo obywatelstwa również na polu ekonomicznem, jako nowy partner z konieczności musi o sobie mówić i tę rolę informatora poza drobniejszemi wydawnictwami izby spełnia głównie miesięcznik Poland. Fachowo i technicznie dobrze redagowany Poland jest wydawnictwem, które zdobyło sobie poczesne miejsce i naśladownictwo o prasowej powodzi amerykańskiej. Żadna instytucja tego pokroju nie jest na zysk obliczona, stąd izba — zwłaszcza wobec nikłych dotychczas stosunków handlowych między obu krajami — musi walczyć z niedoborem kasowym. I tu z całą satysfakcją podkreślić należy, że obok rządu polskiego głównym duchem i opiekunem izby jest firma The Baldwin Locomotive Works w Filadelfji, która, będąc dostawcą lokomotyw dla Państwa Polskiego, celowo podtrzymuje wysoki poziom izby z konsekwencją, za wzór służyć mogącą. Po drugiej stronie oceanu dążność do wzajemnego zbliżenia potoczyła się prawie tą samą drogą. W październiku 1919 r. powstało w Warszawie Towarzystwo Amerykańsko-Polskie, które przetrwało do chwili obecnej i propaguje wymianę kulturalną drogą odczytów, obchodów na cześć Ameryki i kontaktu z uczelniami amerykańskiemi. Z zadań gospodarczych T-wa wyłoniła się w ciągu 1921 r. Amerykańsko-Polska Izba Handlowa w Polsce o zadaniach identycznych ze swą siostrzycą w Ameryce. Z początkiem 1923 r. izba podjęła redakcję na wzór Poland pomyśnie zapowiadającego się miesięcznika „Ameryka“. Na konto dotychczasowych pionierskich zdobyczy należy zaliczyć pobyt Polsce z wiosną 1923 r. amerykańskiej misji handlowej i skromny narazie udział Polski w zjazdach i wystawach po drugiej stronie oceanu. Są to etapy do dalszej wymiany myśli i towarów, a przedewszystkiem do zawarcia traktatu handlowego. Zbliżenie handlowe rozwijać się powinno szybko, biorąc pod uwagę, że doniosłe dla Polski ceny zboża, bawełny i nafty w dużej mierze od targu amerykańskiego zależą.

Z tym zapasem wiadomości zkolei należy szukać odpowiedzi na pytanie, dlaczego prywatne kapitały amerykańskie z rezerwą odnoszą się do Polski, pomimo, że z jednej strony jest nadmiar swobodnych funduszów

i chęć zagranicznej lokaty, a z drugiej strony katastrofalny wprost brak kapitału i otwarte ramiona do przyjęcia sympatycznego amerykańskiego gościa. Pomijając ogólne przyczyny, poruszone na wstępie przy sposobności omawiania dolarowej dyplomacji Ameryki — w stosunku do Polski wchodzą w grę faktycznie lub pozornie ujemne czynniki, a więc położenie geograficzne, pokutujący zarzut imperjalizmu, chwiejność rządu, przykra długo ceduła giełdowa i niezbyt wysokie pojęcie o administracji finansowej. Gdy kapitał amerykański szuka lokaty w Albanji, Persji i innych dość egzotycznych krajach, musi uderzać jego rezerwa wobec Polski. Z pośród firm amerykańskich najpoważniej w życiu gospodarczem Polski zainteresowane są : kolejowa The Baldwin Locomotive Works, naftowa Standard Oil Co, Radjo Corporation, pomijając inne drobniejsze firmy, skromnie angażowane głównie w przeróbce drzewa. Mnożą się próby, aby towar sprowadzonemi z Ameryki maszynami wyrabiać i sprzedawać na miejscu lub wywozić na najbliższy rynek ewent. do Ameryki. Naogół amerykańska lokata jest więcej niż ostrożna i opiera swą kalkulację na wątpliwej rentowności w walucie dolarowej. Mało sentymentalny kapitał amerykański szuka zagranicą realnych interesów, gdy ich wewnątrz kraju nie znajduje. Eksport i inwestycje są bussinesem, obliczonym na długą metę (a long time game), więc dla dość samodzielnej i rzutkiej natury Amerykanina muszą nadto przedstawiać pewność lokaty i sprawność organizacji (efficiency). Polska jako wrota do Rosji jest przynętą dość wątpliwej wartości, lecz Polska o silnej, trwałej i zdecydowanej polityce ekonomicznej może zczasem stać się ponętnym terenem dla kapitału amerykańskiego, tern więcej, że odpowiedni dobór ludzi z pośród wychodżtwa polskiego w Ameryce powinien w pewnej mierze przyczynić się do większego zbliżenia się obu krajów, opartego na zaufaniu i uczciwości. Lecz od życzenia do zrealizowania droga jeszcze daleka a musi nią kierować drogowskaz, że w stosunkach międzynarodowych nietyle decydują sentymenty, ile realne wymogi życia, że każde niedołęstwo, spekulacja, bluff czy szmugiel z obu stron poważnie przyczynia się do obniżenia wzajemnego szacunku. Z oparów wojny Ameryka wyłoniła się nietylko jako wierzyciel świata, lecz co ważniejsza jako możny władca opinji publicznej, propagujący w życiu codziennem i międzynarodowem zasadę otwartej i uczciwej gry (fair play).

o Wilno, wa

ma

na karb

W tych warunkach na szczególną uwagę zasługuje familijna opinja, jaka się o Polsce na gruncie amerykańskim wyrabia. Na tern polu należy notować stały niepomyślny zwrot od chwili wojny, kiedy Polska, otoczona nimbem męczeństwa, zdobyła sobie szczególną sympatję Amerykanów. W ciągu składania realnego egzaminu ze swej żywotności Polska poczęła tracić przychylność amerykańską w miarę, jak nieprzyjazna propaganda umiała wyzyskiwać na jej niekorzyść rzekome żydowskie pogromy, wojnę z bolszewikami, zatarg lkę o Górny Śląsk, sojusz z Francją i t. p. fantastyczne zarzuty. Przy trosce Amerykanów o powrót do normalnych stosunków handlowych propaganda znalazła chętne ucho i szybki zarzut imperjalizmu. Po wtóre w pochopnej do sensacji prasie amerykańskiej, a prostoduszności czytelników i pewnej jeszcze egzotyczności Polski, powierzchowna i niepochlebna opinja łatwiejszy popyt, aniżeli rzeczowa ocena, przemawiająca do przekonania więcej orjentujących się czytelników. Krótkowzrocznem uspokojeniem byłoby zadowalanie się myślą, że zwrot w opinji amerykańskiej należy złożyć propagandy możnych państw, Polsce politycznie wrogich. Propaganda nie może długo karmić się pustemi orzechami. Materjału jej dostarcza własne rozbicie partyjne, chętnie wylewające swe żale i zawiści w prasie amerykańskiej, dalej nieumiejętność gospodarcza, mały zagraniczny horyzont, a wreszcie pewna niedocena doniosłości rzeczowej publicystyki w społeczeństwach de-

mokratycznych. Świat się nietylko koło Warszawy obraca. Wiadomości o Pol-potężnym organie opinji, jakim jest prasa amerykańska, są szczupłe, a często tendencyjnie nieścisłe, zaczem czytelnik amerykański sądzi nieznany kraj według zmiennych gabinetów ministerjalnych, kursu marki lub przygodnych sensacyj, nadesłanych z Polski. Prasa amerykańska mimo dobrych chęci nie ma godnego zaufania i szybkiego źródła, aby czerpać i omawiać bezstronnie wypadki i ludzi u steru w Polsce, odnosząc się z naturalną nieufnością do prasy europejskiej jako tendencyjnie przychylnie lub nieprzychylnie zabarwionej. Polska jako nowy członek w rodzinie państw nie może odłogiem pozostawiać tego pola tern więcej, że ma dużo walorów myśli politycznej, filozofji, literatury, sztuki, nauki czy ekonomji, które znajdą sympatyczne przyjęcie w sferach amerykańskich.

sce w

mu

sem

Publicystyka o Polsce musi być mniej sentymentalna, a więcej realna, wskazywać na wspólne korzyści, słowem trafiać do psychologji Amerykanów. Ze względu na finansowe położenie Państwa Polskiego trudno pod jego adre-wyłącznie podnosić wymóg oficjalnej publicystyki, już ze względu na swą urzędową etykietę niebardzo mile widzianą w sferach amerykańskich. Rządowe Biuro Informacyjne, zwinięte z wiosną 1923 r., oddziaływało korzystnie drogą informacyj, artykułów prasowych i perjodycznych t. zw. releasów, na opinję amerykańską, lecz w końcowym rachunku okazało się kosztownym eksperymentem. Zadanie to powinno spaść na barki społeczeństwa polskiego wzgl. jego organizacyj, a po drugiej stronie oceanu przejść do agend wy-chodźtwa wzgl. jego prasy. W miejsce wyczerpującej energję analizy stosunków politycznych normalnym węzłem jest wymiana dóbr kulturalnych i gospodarczych. Wskutek partyjnej krytyki stosunków w Polsce, odporne nawet natury polskie — pomijając już am rykańskie — ulegają pesymizmowi. Celowa, uczciwa a nieprzesadna publicystyka kulturalno-gospodarcza słowem, pismem, filmem, towarem czy studentem powinna zająć miejsce dotychczasowego — rzec można — dyletantyzmu. Polska posiada wielu przyjaciół amerykańskich czyto pod wpływem tradycyj powstańczych, powieści jeszcze w dzieciństwie czytanych, przeżyć ostatniej wojny, powagi J. I. Paderewskiego, wizyt Curie-Skłodowskiej, Józefa Korzeniowskiego (Conrada), gen. J. Hallera, wyłania się jednak potrzeba, aby tę przyjaźń w interesie obu krajów rozumnie kultywować.

Z drugiej strony mało czerpie Polska z cennych zdobyczy ducha i ma-. terji wielkiej republiki. Ciekawą jest fala amerykanizacji, jaka po wojnie dość żywo w Polsce zauważyć się daje. Pomijając współczesne dancingi, jazzbandy i t. p. nowe obyczaje, najwięcej charakterystycznym rysem jest nowy merkantylizm społeczeństwa polskiego. Jest to jednak import gorszego gatunku bez towarzyszącej mu amerykańskiej solidności i kultury handlowej. Jawi się materjalizm miernego pokroju, oceniający każdy czyn czy gest w pracy zawodowej, urzędowej czy społecznej przez wyłączny pryzmat korzyści osobistej. Tę skalę myśli przyniosła głównie pożoga wojenna, mniej reemigracja, a najmniej przygodni goście i turyści amerykańscy. Wśród powojennego ożywionego wyjazdu zawodowego i turystycznego rodowitych Amerykanów do Europy, uruchomiającego około 100 tysięcy osób, uderza stosunkowo skromna liczba gości w Polsce, nie przekraczająca na podstawie statystyki konsularnej pół tysiąca osób rocznie. Goście, zgóry dość niekorzystnie usposobieni do gospodarki polskiej, wywożą dodatnie spostrzeżenia z ekonomicznych zdobyczy młodego państwa, acz nie-zawsze spotykają się z ofertami, odpowiadającemi ich bussinesowej psychologji. Amerykanie, których zajęcie* lub zainteresowanie dłużej zatrzymało w Polsce wskutek szerszego obcowania, poddają gruntowniejszej analizie układ sił i ustrój Rzeczypospolitej. Z interesujących na tern polu prac należy zanotować Gregora (pseudomim) „Amerykanin o Polsce i Ameryce“ a zwłaszcza Phillipsa „New Poland“. Ostatnia obszerna praca w języku angielskim, pisana z wybitną znajomością tematu a pożądaną objektywnością jest, cenną, a dotychczas jedną z niewielu obcych pisarzy książką o Polsce na targu przyjaźni i publicystyki międzynarodowej. Na współczesną skalę wzajemnych sympatyj oficjalnych czy społecznych w dobie zaostrzonych uczuć narodowych, propagandy, radjo, a zwłaszcza Ligi Narodów, doniośle wpływa stanowisko dwóch ważniejszych grup wychodźczych z ziem polskich, a mianowicie emigracji żydowskiej i rusińskiej. Ameryka jest refleksem sympatyj i antypatyj europejskich, w końcu więc — mimo pewnego odstępstwa od tematu — temu kształtowaniu się stosunków przyjrzeć się należy.

Emigracja żydowska do Ameryki datuje się od czasów kolonjalnych, przechodząc trzy historyczne fazy: immigrancji hiszpańskiej, niemieckiej i polskiej i). Masowy napływ Żydów wschodnio-europejskich poczyna się w czterech ostatnich dziesiątkach lat i od roku 1881 przekracza już liczbę 2 milj. osób. Współczesna liczba Żydów w Stanach Zjednoczonych według cenzusu z roku 1920 wynosi 2,043.613, a na nią składają się głównie przybysze z b. cesarstwa rosyjskiego w wysokości 1,591,116, z b. cesarstwa austrjacko - węgierskiego 309.343, a wreszcie z Rumunji 54.372 osób. Wynik cenzusu ąmery-skiego nie jest ścisły, ponieważ nie uwzględnia tak decydującego dla Żydów probierza, jakim jest religja, a swe obliczenia opiera na dość nieuchwytnym pojęciu języka ojczystego, wskutek czego wielu Żydów rejestruje jako Rosjan. Więcej zbliżonemi do rzeczywistości są obliczenia The American Jewish Year Book za rok 1923, według których liczba Żydów w Ameryce wynosi 3,602.150 osób. Żydzi również w Ameryce są typową ludnością miejską, zgrupowaną głównie w stanach północno - wschodnich. Według powyższego źródła największe skupienia miejskie wynoszą w N. Jorku l¹/₂ miljona czyli przeszło 25% mieszkańców miasta, w Chicago 225 tysięcy, w Filadelfji 200, w Cleveland 100, Bostonie 75, w Baltimore 60, tysięcy. Mimo dużych wysiłków i dość przesadnej reklamy osadnictwo Żydów na farmach jest skromne i kończy się zwykle dezercją z roli. W merkantylnej atmosferze dolara Żydzi wykazują zdumiewającą ekspansję ekonomiczną.

Swą karjerę życiową po przybyciu w małym stopniu poczynają od pracy ściśle fabrycznej, w szerszym rozmiarze od rzemiosła, fabrycznie zorganizowanego, głównie krawieckiego i szewskiego, a najliczniej od drobnego handlu i pośrednictwa ³ 4). Natomiast druga generacja przy imponującej nawet w Ame-

inne narodo-

zw. swea-

гусе trosce о wyższe wykształcenie dość szybko wzbija się po szczeblach karjery publicznej i zawodowej. O ile na polu koncentracji wysiłków i kapitałów przy pewnym indywidualizmie i niechęci do abstrakcyjnego pieniądza, t. j. akcyj, Żydzi nie mogą iść w zawody z rdzennymi Amerykanami, to na polu indywidualnych przedsięwzięć i bezpośrednich obrotów pieniężnych przy dużej solidarności rasowej Żydzi poczynają ujmować w dość wyłączne władztwo niektóre dziedziny życia ekonomicznego w północno-wschodnich stanach Ameryki. Wyrób ubiorów i konfekcji, handel detaliczny, pośrednictwo handlowe i przemysłowe są źródłem pierwszego kapitału obrotowego, który ułatwia przerzucenie się na szersze tory transakcyj handlowych i przedsięwzięć przemysłowych, a więc banki, kina, teatry, prasę, nieruchomości, drobne fabryki i hurtowne # sklepy zwykle pod etykietą firmową. Znanym jest doniosły współudział Żydów w kapitale międzynarodowym, dodać jednak należy, że powodzenie finansowe na dominującym obecnie amerykańskim rynku do wzmocnienia tego stanowiska poważnie się przyczynia. Ta ćwierć rasy żydowskiej, która znalazła się na ziemi amerykańskiej, objęła przewodnią, mate-rjalną, a nawet intelektualną rolę przywódcy i opiekuna mas żydowskich, rozproszonych po świecie. Ofiarność na ten cel bez względu na zasobność ofiarodawców jest godną uznania. O immigracji żydowskiej w Ameryce można wyrazić opinję, że przeżywa na nowej ziemi renesans fizyczny i kulturalny. O ile wśród pierwszej generacji dają się zauważyć pierwotne potrzeby i duża oszczędność, często do abnegacji życiowej prowadząca, to przy zdobytym pracą ojców lub własną dobrobycie druga generacja rozwija się fizycznie i intelektualnie nader szybko i ulegając wpływom amerykanizacji gwałtowniej, aniżeli wśród innych grup wychodźczych, zrywa węzły z domem rodzinnym. O kulturalnym dorobku świadczy pokaźną liczba 40 perjodycznych wydawnictw w języku hebrajskim i w żargonie (Yiddish), przyczem żargon właściwie w Ameryce doczekał się charakteru języka literackiego. Ideowo immigrację żydowską można podzielić na 3 grupy: ortodoksyjną, radykalną i zamerykanizowaną, zaczem w wychowaniu młodzieży żydowskiej poza dominująca szkołą publiczną współdziałają szkoły religijne (ortodoksyjne) i wolno-myślne (free schools). Zmysł organizacyjny jest wśród wychodźtwa żydowskiego wysoko rozwinięty.

Według The American Jewish Year Book, żydowskie organizacje religijne, polityczne, zawodowe, naukowe i dobroczynne liczą 5 tysięcy towarzystw wzgl. oddziałów i około 1 miljona członków. Osobną grupę stanowią towarzystwa wzajemnej pomocy, które obejmują około V2 miljona członków. Towarzystwa wzajemnej pomocy na wzór organizacyj innych grup wychodźczych mają na celu materjalną pomoc dla członków wzgl. ich rodzin na wypadek choroby i śmierci. Zwraca uwagę grupowanie się członków według pochodzenia z tego samego miasta lub miasteczka europejskiego i stąd ciekawe dla czytelnika polskiego są nazwy tych towarzystw jak : Warshauer, Lodzer, Buczacer, Kamionker Strumilover, Kolhuszover, Lutowisker i t. p. Societies. Poza opieką socjalną nad członkami i innemi przygodnemi celami, towarzystwa benefitowe niejednokrotnie rozwijają żywą akcję pomocniczą na rzecz gminy żydowskiej wzgl. synagogi swego miasta rodzinnego. Towarzystwa benefitowe, złożone z członków, pochodzących z ziem polskich, dosięgają liczby 400 i łączą się w części dla celów wydatniejszej opieki nad chorymi, sierotami i starcami w szerszą organizację pod nazwą „Federacji Polskich Żydów w Ameryce“ (Federation of Polish Hebrews of America). Federacja, zało-

Unje robotników krawieckich, t. j.: United Garment Workers i Amalgamated Clothing Workers of Amerika i pokrewne składają się przeważnie z szeregowców i komendantów żydowskich.

żona w maju 1908 r. liczy obecnie przeszło 130 towarzystw lokalnych i około 60 tysięcy członków.⁵) Ze względu na temat z pośród innych zrzeszeń żydowskich zasługują jeszcze na uwagę trzy organizacje w N. Jorku, mianowicie Joint Distribution Committee, Hias i Immigration Council. Joint Distribution Committee (Złączony Komitet Rozdzielczy) powstał w r. 1920 jako federacja kilku organizacyj czynnych na polu niesienia pomocy żydowskim ofiarom wojny i w tym kierunku również w Polsce rozwinął szeroką i owocną dla zubożałych mas żydowskich działalność. Wzmiankowany już Hias zorganizowany został w r. 1901, aby według statutu : ułatwiać legalny wstęp żydowskim immigran-tom do różnych portów Stanów Zjednoczonych, dostarczać im czasowej pomocy, przeciwdziałać, aby nie stali się ciężarem publicznym, odradzać osiedlania się w przeludnionych miastach, zachęcać do wyboru rolniczego zawodu, odradzać wykluczonym immigrację do Stanów Zjednoczonych, pielęgnować amerykańskie ideały, propagować znajomość historji i instytucyj amerykańskich i popularyzować korzyści pożądanej immigracji. Hias posiada swe filje w ważniejszych ośrodkach ruchu wychodźczego i jest doniosłą podporą w drodze migracyjnej mas żydowskich. Uzupełnieniem niejako Hiasa jest The National Jewish Immigration Council, która służy pomocą przybyszom żydowskim w portach Stanów Zjednoczonych i dla celów informacyjnych i amerykanizacyjnych wydaje skromny tygodnik The Immigrants Aid.

Mimo znakomitej organizacji i szybkiej aklimatyzacji, powodzenia ma-terjalnego i akcentowanej lojalności, Żydzi nie. cieszą się sympatją Ameryki,

a ten ostracyzm kieruje się głównie przeciw Żydom wschodnio-europejskim, dość popularnie zwanym w Ameryce caiques (kajki). Projekty ograniczeń immi-gracyjnych nastrojone są poufnie tendencją Żydom nieprzychylną i pragną ich liczbę w ramach kwoty oprzeć na kluczu narodowościowym państw, z których przybywają. Antysemityzm, jaki w społeczeństwie amerykańskiem dość widocznie poczyna się objawiać, nie ma wyraźnego charakteru niechęci rasowej, lecz raczej jest reakcją przeciw wybujałej agresywności ekonomicznej. Ameryka poszukuje głównie mięśni do fabryk i roli, a w przybyszach żydowskich znajduje prawie wyłącznie talenty handlowe. Nie jest dostatecznie uza-sadnionem twierdzenie, że immigranci żydowscy nie są cennym materjałem na obywateli. Jeszcze przed przybyciem do Ameryki przechodzą pełną metamorfozę zewnętrzną, a *po przybyciu starają się zniwelować z otoczeniem, szybko przyjmują obywatelstwo i z dużą lojalnością odnoszą się do nowej ziemi. Druga generacja już mało przyznaje się do swego pochodzenia, chętnie szuka związków małżeńskich z innemi narodami i z dumą podkreśla przynależność do rodziny amerykańskiej.

Obok nader sympatycznych lecz szczupłych wyjątków, główna masa wy-chodźtwa żydowskiego z wybitną niechęcią odnosi się do Państwa Polskiego. Już sama idea niepodległości Polski małą znachodziła sympatję, a kiedy pod koniec wojny kwestja ta wyłoniła się w pełnej aktualności, zabiegi polskie na konferencjach pokojowych i w toku dalszych wypadków dziejowych spotykały się z trudnościami, inspirowanemi w dużej mierze z amerykańskich sfer żydowskich. Niejako wybuchem tej długo nurtującej niechęci była żywiołowa nagonka przeciw Polsce na wiosnę 1919 roku podczas ruchów wojsk polskich na Litwie w walce z bolszewikami. W tej namiętnej kampanji poza przesadą, która z natury rzeczy po pierwszej emocji musiała zczasem w sferach amerykańskich wywołać dużą rezerwę, zwraca szczególną uwagę fakt, że antyse-

mickie odruchy czy faktyczne pogromy w sąsiednich z Polską krajach przeszły na gruncie amerykańskim bez większego echa. Demonstracja wiosenna z 1919 roku robi wrażenie regulowania starych rachunków na tle gospodarczej ewolucji, jaką ziemie polskie od przełomu XX wieku przechodzą. Po tym namiętnym wybuchu przyszedł wkrótce okres większej równowagi, uzasadnionej wynikami komisji Morgenthaua i małemi widokami na sezonowość Państwa Polskiego. Humanitaryzm polski na korzyść Żydów rosyjskich, rosnący prąd antysemityzmu wśród społeczeństwa amerykańskiego, wewnętrzna opozycja do Żydów rosyjsko-ukraińskich, a wreszcie wizyty z Polski wybitniejszych jednostek żydowskich wpłynęły na złagodzenie nieprzychylnego nastroju. Ż biegiem lat znajduje zrozumienie pogląd zdrowszy, że poza prawami są również obowiązki, że zwalczanie Państwa Polskiego nieszczególnie przyczynia się do powodzenia ćwierci narodu żydowskiego, zamieszkałej na ziemiach polskich, że tylko objektywna ocena zjawisk i spokojna współpraca w ramach lojalności państwowej może stopniowo łagodzić drażliwą kwestję.

z r. 1920,

Wychodźtwo rusińskie jest prawie równorzędne datą z wychodźtwem polskiem z tą jednak różnicą, że główniejsza jego masa potoczyła się do Kanady. Nadspodziewanie nikłą liczbę 95.468 Rusinów w Ameryce notuje cenzus a na tę kwotę według przedwojennej mapy złożyło się 86.942 przybyszów z Austrji, 6.299 z Węgier i 1.549 z Rosji. Wychodźtwo rusińskie osiedliło się głównie w grupie stanów środkowo-atlantyckich, t. j. w N. Jorku (17.055), w N. Jersey (8.092) i w górniczej Pensylwanji (47.314), przeważnie znajdując zajęcie w fabrykach i kopalniach. Organizacja społeczna wychodź-twa rusińskiego jest podobna w ogólnym zarysie do ustroju wychodźtwa polskiego. Podstawą organizacji jest ustrój parafjalny ze szkołami i bractwami cerkiewnemi. Parafje w liczbie niespełna setki ujęte są w ramy organizacji diecezjalnej z siedzibą biskupią w Filadelfji. Szkolnictwo cerkiewne, szczupłe i kierowane przez djaków, stoi na niskim poziomie i nie posiada uzupełnienia w wyższych zakładach naukowych. Prasa niedaleko sięga w przeszłość, bo do r. 1906, a obecnie obejmuje tylko 10 perjodycznych, słabo redagowanych wydawnictw. Życie organizacyjne ujawnia się głównie w stowarzyszeniach asekuracyjnych i politycznych. Pierwsze są oparte na wzorach ogólnych, drugie rozwinęły się zwłaszcza podczas wojny, z biegiem wypadków dziejowych coraz silniej nabierając zabarwienia wrogiego Polsce. Przed wojną współżycie obu emigracyj było naogół przyjazne, przyczem Rusini korzystali chętnie ze starszej i lepiej rozwiniętej polskiej organizacji parafjalnej i asekuracyjnej. Wojna dopiero wniosła zarzewie niechęci, przerodzonej u wychodźtwa rusińskiego w zdecydowaną walkę przeciw Polsce. Każda sposobność z okazji działań wojennych czy konferencyj pokojowych wzgl. międzynarodowych była wyzyskana dla celów propagandy antypolskiej. Demonstracje uliczne, palenie flagi polskiej, przyjazd emisarjuszy, zgromadzenia i rezolucje, rozsyłane do wybitnych mężów stanu, nie mogły wywrzeć poważniejszego wpływu na opinję amerykańską, chociażby ze względu na nikłą liczbę wychodźtwa rusińskiego. Na koszty tej kampanji i plany wywołania zbrojnego ruchu w wschodniej Małopolsce rząd Petruszewicza, przebywający w Wiedniu, zamierzał zaciągnąć wśród wychodźtwa 20 - miljonową pożyczkę. Mimo fantastycznej agitacji, pożyczka spotkała się z nikłem powodzeniem. Pod względem politycznym wvchodźtwo rusińskie podzielić można na trzy grupy narodową, radykalną i umiarkowaną. Grupa narodowa wyznaje wiarę partji ukraińskiej, grupa radykalna ulega wpływom sowieckiego Charkowa, zaś grupa umiarkowana, rosnąca w siły z powodu niepowodzenia swych dwóch rywalek, podziela ideolo-gję partji rusofilskiej, nosi etykietę karpackich Rosjan (The Carpałho-Russians),

propaguje przejście na prawosławie i bez niechęci odnosi się do Polski. Uchwała Rady Ambasadorów z 14 marca 1923 roku, dotycząca losów wschodniej Małopolski i rosnący wśród wychodźtwa rusińskiego prąd amerykanizacji w dużym stopniu przyczynia się do łagodzenia politycznych sporów i kiełkowania myśli pokojowego współżycia.

Do bilansu życia państwowego sprawozdanie niniejsze wnosi mało sukcesów, a sporo strat duchowych i materjalnyćh. Egzamin nie potoczył się pomyślnym torem i w końcowym rachunku przyniósł straty — ostrożnie kalkulując nie-wyzyskaną tylko konjunkturę gospodarczą — około 200 milj. dolarów. W każdej dziedzinie, od sentymentu wychodźtwa począwszy, przez reemigrację, korporacje, przesyłkę oszczędności, wymianę handlową, do sympatji Ameryki przewija się saldo ujemne. Niektóre pozycje są bezpowrotnie stracone, inne, nadwątlone, wymagają zdecydowanej energji, aby je podmurować. Niema powodu do pesymizmu. W miejsce bowiem dotychczasowych walk, słomianych programów i przelotnych nastrojów ster nawy państwowej ujmują zgoda, wiedza i wiara. Te rękojmie tylko mogą Polskę drewnianą — wobec korzystnej sytuacji sąsiedzkiej — murowaną przekazać następcom.

BIBLJOGRAFJA.

Wychoditwo i osadnictwo. Roman Dmowski. Lwów, 1900.

Na ziemi Waszyngtona. Ludwik Włodek. Warszawa cä 1910.

Prawo amerykańskie. Ignacy Dębicki. Żmigród, 1912.

Emigracja i polityka emigracyjna. Dr. Leopold Car o. Poznań, 1914. Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego, opracowany pod kierunkiem Władysława Grabskiego. Warszawa, 1915.

Emigracja polska w Ameryce w czasie obecnej wojny. Artur Hausner. Kraków, 1916.

Powstanie i rozwój emigracji sezonowej. Dr. A. Mytkowicz. Kraków, 1917. Emigracja i kolonizacja. Leon Papieski. Warszawa, 1918.

Wychodźtwo i osadnictwo polskie przed wojną światową. Józef Około-wicz. Warszawa, 1920.

Za Atlantykiem. Zdzisław Dębicki. Warszawa, 1922.

Historja polska w Ameryce. Ks. Wacław Kruszka. Chicago, 1904. Historja Związku Narodowego Polskiego. Stanisław Osada. Chicago, 1905. Sprawa polska w Ameryce Północnej. Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy Polskich w Ameryce. Chicago, 1912.

Dzieje Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego. Karol Wachtel. Chicago, 1913.

Historja wychodźtwa polskiego w Ameryce. Stanisław Osada. Chicago, (w rękopisie).

Amerykanizm Stanów Zjednoczonych^ Albert Radziwiłł. Waszyngton, (w rękopisie).

The Polish Peasant in Europe and America. William Thomas and Florian Znaniecki. Boston.

The Poles in Amerika. Paul Fox. New York.

Immigration and Labor. Isaac A. Hourwich. New York.

Immigration and Future. Frances Kellor. New York.

Notaries Public and Immigration. Frances Kellor. New York.

The Immigrant Press and its Control. Robert E. Park. New York.

The Italian Contribution to American Democracy. Dr. John Mariano. Boston.

Emigration and Immigration. International Labour Office. Genewa.

Strona

50

57

60

60

66

67

72

87

92

105

109

120

133

165

171

171

211

to to to w> to oa to

r— VO Г~~ O 1-H CN CO CO

Ważniejsze omyłki drukarskie:

wiersz

kierunek

12

15

16

23

16

10

26

16

15

18

20

w tytule

25

00 CN IO

T-H    ł-H т-4

z dołu

99

z gory

z dołu z góry

z dołu z góry

z dołu

z góry

rodzinnego — rodzimego wstawić — z pracy żony 4’80/0, zam.

zam.

1-893 doi. — 1.893 doi. 1-356 doi. — 1.356 doi.

dwa — trzy

na stacją — na stacji

kompetencyjnej — kompensacyjnej

i w formie — w formie

topograficzna — geograficzna

normalnym — moralnym

o nich będzie — o nich była i będzie

zawsze — nie zawsze

Country — County

czynny jest — czynny

rozbrojenie — rozbicie

praktyczna — polityczna

nowego — swego

francuskiej — farmerskiej

kultura — kultura ta

Council — Counsel

spada — opada

wniesienia — do wniesienia

tysiąca — setki

L. porz.

Dedykacja

Przedmowa

I. Rys historyczny

SPIS TREŚCI.

i tri N à

СП

Pierwsi przybysze. — Wychodźtwo polityczne. — Wychodźtwo zarobkowe i jego przyczyny — Daty historyczne i statystyczne, dotyczące trzech zaborów. — Rozmiar całej fali wychodźczej. — Stanowisko społeczeństwa polskiego. — Ogólna charakterystyka wychodźtwa w okresie przedwojennym.

II. Osadnictwo w Ameryce    .    .

Osadnictwo na roli. — Ilość i rozmieszczenie farmerów. — Osiedlanie się w miastach i osadach fabryczno-górniczych. — Liczba ludności polskiej i jej współczesne

ugrupowanie.

CO

III. Warunki życia

Życie i praca na farmach. — Podział na rolniczą grupę zachodnią i wschodnią. — Zycie w miastach i osadach fabryczno-górniczych. — Mieszkanie i gospodarstwo domowe. — Boarding-system. — Ogólna stopa życiowa.

IV. Praca i płaca

Atmosfera pracy.

w przemyśle. — Unje robotnicze. — Sezonowość pracy, i dzieci. — Zawodowa klasyfikacja wychodźtwa. — Warunki pracy i płacy w przemyśle włókienniczym, w górnictwie, w przemyśle żelazno-stalowym, w rzeźniach i magazynowaniu mięsa oraz w posługach na roli. — Przeciętna zdolność zarobkowa robotnika polskiego.

Opinja o robotniku polskim.

Nieszczęśliwe wypadki Praca kobiet

GC

V. Niedola wychodźcy .

Droga za ocean. — Bezradność i nieśmiałość. — Przeżycia na nowej ziemi. — Różne kategorje wyzysku. — Przyczyny niedoli.

VI.    Społeczeństwo polsko-amerykańskie ......

Budowa nowego życia. — Wpływ wychodźtwa politycznego, kleru i wychodźtwa z zaboru pruskiego. — Kompozycja z trzech kategoryj członków. — .ycie społeczne. — Inteligencja. — Gwara polsko-angielska. — Ujemny wpływ przesiedlenia. — Ogólna charakterystyka.

VII.    Stowarzyszenia i ich federacje.....

Dwa prądy w rozwoju stowarzyszeń. — Pierwsze stowarzyszenia, o rząd wychodźtwa. — Związek Narodowy Polski. — Stowarzyszenia lokalne. — Organizacje federalne. — Związki czysto ideowe. — Charakterystyka życia

organizacyjnego.

OC

40

Walka

VIII. Organizacja kościoła.........

Pierwsze wysiłki. — Tolerancja wyznaniowa w Ameryce. — Ustrój parafij polskich. — Administracja finansowa i pastoralna. — Sprawa majątków kościelnych. — Położenie proboszczów. — Charakterystyka duchowieństwa. — Kler zakonny. — Upośledzenie w wyżej hierarchji. — Kościoły niezależne. — Polsko-narodowy zreformowany kościół. — Propaganda religijna.

. 215

XIII. W społeczeństwie amerykańskiem

Swoboda organizacji wewnętrznej. — Współżycie z innemi narodami słowiań-skiemi. — Trwałość ghetta. — Stosunek do państwa. — Karjera jednostek. — Udział w życiu politycznem. — Partje amerykańskie. — Naturalizacja. — Zdobycze polityczne. — Polityka polsko-amerykańska. — Opinja amerykańska o wy-

chodźtwie polskiem.

. 233

XIV. Amerykanizacja .

Formacja narodu amerykańskiego. — Pierwsze próby amerykanizacji. — Wpływ wojny. — Problem amerykanizacji. — Forsowna i umiarkowana amerykanizacja. Sześć kategoryj amerykanizacji: administracyjna, szkolna, fabryczna, społeczna, gospodarcza i kościelna. — Indywidualna i zbiorowa amerykanizacja wychodźtwa. — Amerykanizacja w organizacjach, kościele, szkole i prasie. — Nadzieje i obawy

na przyszłość.

. 260

XV. Zagadnienie immigracji

Żywotny problem. — Pierwsze ograniczenia. — Komisja Immigracyjna. — Obawy powojenne. — Opinja publiczna. — Argumentacja za i przeciw immigracji. — Geneza billu Dillinghama. — Złagodzenie sprzecznych interesów. — Nowe

projekty i dogmaty.

. 285

L. porz.

IX. Szkolnictwo i wychowanie

Kościół i szkoła. — Charakter wyznaniowy. — Szkolnictwo publiczne. — Szkoły parafjalne. — Personel nauczycielski. — Szkoły uzupełniające. — Uczenice polskie średniego typu. — Frekwencja w amerykańskich wyższych zakładach naukowych. — Zaniedbanie w wychowaniu.

Str.

. 131

X. Oświata i prasa

Wpływ oświatowy otoczenia amerykańskiego. — Oświata ze źródeł polskich. — Bibljoteki. — Teatr. — Dorobek literacki. — Wydawnictwa w języku angielskim. — Początek prasy. — Stan współczesny. — Personel dziennikarski. — Prasa amerykańska. — Położenie finansowe. — Strona techniczna. — Wiadomości z Polski. — Reklama. — Jednostronność. — Niedomagania i zalety.

. 149

XI. Życie narodowe ..........

Ruch oświatowo-narodowy. — Obchody narodowe i wiece. — Ważniejsze manifestacje narodowe. — Komitet Obrony Narodowej. — Polska Rada Narodowa. — Rozbicie w chwili wybuchu wojny. — Wydział Narodowy. — Ofiarność na sprawę narodową. — Propaganda partyjna z Polski. — Trzy zjazdy, będące wyrazem współczesnych prądów. — Szachownica polityczna — Okres pesymizmu i apatji.

171

XII. Stosunek do Rzeczypospolitej

Stosunek do kraju ojczystego przed wojną." — Wzmocnienie łączności wskutek wojny. — Przyjazd przedstawicielstwa Państwa Polskiego. — Krótkotrwałe dysonanse. — Dalsza ofiarność. — Rozczarowanie i jego przyczyny. — Zarzewie walk partyjnych przerzucone z Polski. — Cztery prądy widoczne w stosunku do Rzeczypospolitej. — Łączność kulturalna. — Kwestja obywateli ameprkańskich polskiego pochodzenia. — Horoskopy na przyszłość.

. 195

XVI. Ustawodawstwo i procedura immigracyjna

Ustawa z 5 lutego 1917 r.— Bill Dillinghama. — Procedura przyjazdu. — Kontrola sanitarna i administracyjna. — Detention Department. — Komisje do specjalnych badań. — Środki prawne. — Odchylenia od procedury kontrolnej. — Deportacja przed lądowaniem i po lądowaniu. — Organizacje dobroczynne. — Opinja o Ellis Island. — Projektowana procedura kontrolna.

XVII. Immigracja polska w dobie powojennej

Zmiany w fali wychodźczej do Ameryki. — Działanie billu Dillinghama. j " Administracja emigracyjna w Państwie Polskiem. — Kwota polska. Analiza materjału wychodźczego. — Procedura wyjazdu. — Stanowisko wobec Ameryki. — Wychodźtwo do Kanady. — Polityka emigracyjna Państwa Polskiego. — Współpraca społeczna. — Widoki na przyszłość.

L. porz.

Str,

XVIII. Reemigracja

335

Kompanje okrętowe. — Technika migracyjna. — Tendencja powrotu przed wojną. — Procedura powrotu. — Rozmiar i skład fali powrotnej. — Przeżycia w Polsce. — Doświadczenia i zawody. — Opieka państwowa i społeczna. —

Wymogi przyszłości.

XIX.    Służba konsularna

Organizacja sieci konsularnej. — Ustrój państwowy Ameryki. — Statut cudzoziemców. — Naturalizacja. — Konflikty z ustawodawstwem polskiem. — Rejestracja cudzoziemców. — Kompetencja służby konsularnej. — Zadania administracyjne. — Działalność społeczna. — Charakterystyka służby konsularnej.

XX.    Opieka prawna..........

Źródła prawa amerykańskiego. — Notarjat. — Porady prawne. — Sprawy familijne. — W ykonywanie zleceń sądów Rzeczypospolitej. — Kompetencja konsulatów * w przewodzie spadkowym. — Doradcy prawni. — Amerykańskie prawo i procedura spadkowa. — Pełnomocnictwa i realizacja spadku. — Ubezpieczenia normalne. — Odszkodowania robotnicze. — Komisje kompensacyjne. — Rewindykacja odszkodowań. — Sekwestr rządowy. — Ubezpieczenia wojenne. — Uwagi ogólne.

. 356

376

XXI. Zdobycze wychodżtwa na polu gospodarczem

Organizacja gospodarcza. — Sklepikarstwo.

On

Pośrednictwo. — Zdobycze w przemyśle. — Kooperatywy. — Korporacje. — Powojenna gorączka akcyjna. — Towarzystwa asekuracyjne. — Kasy pożyczkowe. — Banki. — Oszczędności i ich dysponowanie. — Bilans dorobku gospodarczego.

XXII. Pomoc gospodarcza dla Polski .

Węzły gospodarcze przed wojną. — Powojenna przesyłka oszczędności. — Historyczne fazy w obrocie przekazowym. — Działalność przekazowa konsulatów. — Bank Związku Spółek Zarobkowych. — Kontrakt z Guaranty Trust Co. — Rozmiar strumienia dolarowego. — Współczesny obrót. — Pożyczki dolarowe i markowe w Ameryce. — Korporacje i inwestycje w Polsce.

XXIII. Współżycie obu republik .

Ewolucja gospodarcza Ameryki. — Rola w konstelacji powojennej. — Akcja ratunkowa w Polsce. — Przejściowa popularność Polski. — Stosunki handlowe. — Amerykańska taryfa i procedura celna. — Eksport polski. — Import amerykański. — Bilans handlowy i płatniczy. — Poczta, administracja i izby handlowe. — Rezerwa kapitału amerykańskiego wobec Polski. — Zbliżenie kulturalne. — Wychodźtwo żydowskie. — Wychodźtwo rusińskie. — Zakończenie.

. 424

. 443

Bibljografja . Omyłki drukarskie Spis treści

468

469

470

' »vuTva

oie а-*¹ --.МЁЙН

— _>■»    *«Йг5—

^ VCi

rv.r^

Nq

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

]Лл

*?

’ip

J

Щ 38270

Kdn 452/57

r.

•:

V*

PM

Ъ-Ł

4*

'0*-* h

J7

" V

£3*, A

rrr,

Й0

=• 'V\v*

*#À-

Ур À

■VÄ

«И

1.'

. ••

Г^>Г 4 ..TVaifc

Y #

KI

V /У*: jIJf

>4

-5^"

MP

.■/ft

If/ J

N3a

6M

A* Vi

"•i

£ï

t»-

*'■

<i£

*7ś

V-

<iitr 'À V ч

9*шшт£

-tft

> nj;

С лг*‘.

'■ '

pw

ft

Я®

jbjpft

f

V **~4 Ï-:

?k⁴fb*.

&» *т

5жЬ|

«

3Vi

ввитз«

SP

t:i

/V?

i>T

2j£.

;.r

'X

V'i#4

\j

SSè*.

■’■ V

pv

% "-»^*

w£

*:

•»

il

vWśl.

-'yb

>;

wS

:v

S7V

:Я

^ÿk4

ft

«аГ

“*-^ГЙнЙ

щЪ'Ш

t л vf*"Vl

5L Л

>N

>v'v.

Biblioteka Р„,„ес„„,к, Krrtows»!^

"■

*»■ ДгУ>,

u«äel

щ-

•-. -4î2SNé?^

^ '->л

fâeE

K»wl

rr

i/' A

•З&НгЗ:

HÉf

* V-

:-w ■.

¹

   Trade and Economic Review for 1922 Nr. 39.

²

   Według wyżej wzmiankowanego raportu handlowego w sierpniu 1922 roku Ameryka pokryła polskie zapotrzebowanie bawełny do wysokości 92'2<V0.

³

   Jest to ciekawy podział immigracji żydowskiej wprowadzony przez Burton J. Hendrick w pracy p. t. The Jews in America, N. Jork, 1923. Autor niezawodnie pod wpływem rosnącej, w krajach anglosaskich niechęci do Żydów wchodnio - europejskich, tę grupę Żydów klasyfikuje jako polską, mylnie wywodząc ją od plemienia Chazarów, zmieszanego z krwią słowiańską. Wychodźtwo żydowskie dzieli na dwie grupy ; na grupę hiszparisko-niemiecką, obejmująca około 1/2 miljona i pożądaną dla Ameryki, oraz na grupę polską, wynoszącą przeszło 21/2 miljona i dla Ameryki niepożądaną, uzasadniając to twierdzenie ciekawym argumentem, że Pęlska na wzór Ameryki była topliwym tyglem, absorbującym wości, a przecież Żydów mimo kilkuwiekowego współżycia nie zasymilowała i na wzór krajów zachodnio - europejskich nie pozyskała ich czynnego współobywatelstwa. Analizując położenie społeczne i ekonomiczne Żydów w Polsce i porównując je z urbanizacją i ekspansją handlową w Ameryce, autor dochodzi do przekonania, że ta kategorja Żydów nie stan 'i pożądanego materjału na obywateli amerykańskich.

⁴

   Żydzi właściwie wprowadzili i udoskonalili nawet dla Ameryki typowy t. ting system, polegający na niezwykle drobiazgowym podziale pracy przy wyrobie ubiorów. Robotnicy wzgl. robotnice, nędznie wynagradzane od sztuki, pracują w starych i przepełnionych lokalach lub w domach własnych. Ta forma wytwórczości, będąca przedmiotem dużego wyzysku, szybko zanika pod wpływem przemysłowej kontroli władz i organizacyj robotniczych.

⁵

Istnieją identyczne w Ameryce federacje Żydów z innych krajów jak węgierska, rumuńska, ukraińska.