IpMiM

-"oni

■MMMMI

L................JÊlâÉÊMÉÊËtm

WW—

■Mb

If

■MPPPIP

5p.;fe

/:;•

'ttÿ

ip-

Ü'i

.....^ ^ ^ __ ^

fflUŒi' I

B—M—

Jni

liii

■H

f’'':

::

i /, Igipp 11 ,

mm,

>•!

ADAM FISCHER

ETN OGRAFJA SŁOWIAŃSKA

ZESZYT DRUGI

ŁUŻYCZANIE

i!/

KSIĄŻNICA-ATLAS

ZJEDNOCZONE ZAKŁADY KARTOGR. I WYDAWNICZE TOW. NAUCZ. SZKÓŁ ŚR. I WYŻSZ., S. A.

LWÓW — WARSZAWA

19 3 2

ADAM FISCHER

ETNOGRAFJA

SŁOWIAŃSKA

ZESZYT DRUGI

ŁUŻYCZANIE

Z 41 ILUSTRACJAMI i 1 MAPĄ

KSIĄŻNICA-ATLAS

ZJEDNOCZONE ZAKŁADY KARTOGR. I WYDAWNICZE TOW. NAUCZ. SZKÓŁ ŚR. I WYŻSZ., S. A.

LWÓW — WARSZAWA

19 3 2

1W5

\

V'Oi

&

w

m\ki

1É>

.3

54

*%/î/8 *$

&

W

üSf

i.'îMAü'b

2400

Zakłady Graficzne Ski Akc. Książnica-Atlas we Lwowie.

V

jc

o

|>r

f

/

*Sî»

*2» . *~o

v'

Treść.

§ 1. Nazwa .    ....

§ 2. Granice obszaru ....

§ 3. Statystyka......

§ 4. Narzecza......

§ 5. Grupy etniczne .    .    .    «

§ 6. Rozwój osadnictwa § 7. Rozwój badań etnograficznych

41

41

43

44

45

46

48

II. Kultura materjalna.

§ 8. Myślistwo i rybactwo .

i ,.

53

§ 9. Hodowla zwierząt .

§10. Uprawa roli .    .    . f?

§ 11. Pożywienie § 12. Obróbka surowców

§ 13. Odzież.....

§ 14. Budownictwo .

§ 15. Kształt osad

§ 16. Sprzęty.....

§ 17. Transport i komunikacja

53

55

56

59 .

63

69

75

76

77

III. Kultura społeczna.

§ 18. Narodziny dziecka . § 19. Wesele .    .    .    .

§ 20. Pogrzeb § 21. Życie towarzyskie . § 22. Zwyczaje doroczne . § 23. Prawo ludowe . , .

79

81

88

90

92

98

IV. Kultura duchowa.

§ 24. Wiara w duchy § 25. Czary § 26. Lecznictwo .

§ 27. Przyroda § 28. Opowieści ludowe § 29. Pieśni .

§ 30. Przysłowia .

§ 31. Widowiska ludowe § 32. Sztuka ludowa .

§ 33. Muzyka .

§ 34. Tańce § 35. Gry i zabawy .

§ 36. Uwagi ogólne .

. 101 . 105

106

.    107

. 108

110

111

112

113

114

117

118

Spis rycin.

Str.

41

19.    Haft na weselnym ręczniku z przed 200 lat. Błota. Ztschr. f. Ethnol.

46

XVIII, 139................

50

20.    Krajobraz Błot łużyckich. Bórkowy. Fot. H. Żerna.....

21.    Ernest Muka................

53

55

22.    Rybak z więcierzem w zimowem ubraniu. Bórkowy. E. Müller, Niederlausitz 64.................

60

23.    Pasieka. Janszojce. Łużyce Dolne. Fot. E. Schneeweis.....

61

24.    Zbieranie lnu. Łużyce Dolne...........

61

25.    Rafanie lnu. Dolne Łużyce. Fot. H. Żerna........

62

26.    Matka len czesze, córka len tłucze. Dolne Łużyce. Fot. H. Żerna .

62

27.    Przy kołowrotku. Błota. Dolne Łużyce. Fot. H. Żerna.....

28.    Przy warsztacie tkackim. Błota. Fot. F. Unger.......

29.    Dawne stroje dolnołużyckie. Skiarboszc, powiat Chociebuż. 1. Panna młoda. 2. Dziewczyna w samodziale. 3—6. Dawne stroje świąteczne.

65

7. Panna młoda w stroju z przed stu lat. 8. Strój z przed 30 lat. Tetzner, Slawen 306 ........... •    •    •

65

30.    Stroje dziewcząt na obszarze Błot. Bórkowy, Stara Niwa, Długie,

66

Tornów. Fot. H. Zeima.............

67

31.    Stroje dziewcząt na Błotach. Fot. H. Żerna.......

68

32.    Dolnołużyczanka w płachcie żałobnej. Tetzner, Slawen 326

69

33.    Dolnołużyczanki w stroju niedzielnym. Buschan, Das deutsche Volk 257

34.    Stai'y kościółek drewniany. Bierwałd. Góime Łużyce. Fot. E. Schneeweis

35.    Dom mieszkalny w Ralbicach. Górne Łużyce. Tetzner, Slawen 302    .    70

72

36.    Dom przysłupowy. Łaz, pow. Wojerece. Górne Łużyce. Fot.E.Schneeweis    71

73

37.    Chlew. Błota. Deutsche Volkskunst II, nr. 7.......

38.    Piec piekarski. Janszojce. Dolne Łużyce. Fot. E. Schneeweis .

74

39.    Podwórze zagrody łużyckiej. Dębsk, pow. Chociebuż. Deutsche Volkskunst II, nr. 10..............

40.    Taczki z ramą do siana. Splósk. pow. Budziszyn. Fot. E. chneeweis    77

78

41.    Wóz do zwózki siana. Delany, pow. Budziszyn. Fot. E. Schneeweis .    77

80

42.    Zwózka siana na Błotach łużyckich. Fot. H. Żerna.....

43.    Chrzciny w Bórkowach. Błota. Fot. E. Schneeweis ...

44.    Braszka, proszący na wesele. Wnętrze izby łużyckiej na Błotach. Mu

82

seum f. deutsche Volkstrachten in Berlin. Wedle G. Buschana, Das deutsche Volk 151..............

83

45.    Panna młoda. Zaspy, pow. Chociebuż. Dolne Łużyce. Buschan, Das

deutsche Volk 267    ..............

84

46.    Panna młoda i drużka. Radusz, pow. kalawski. Dolne Łużyce. Buschan,

85

Das deutsche Volk 153.............

47.    Jazda do kościoła. Bórkowy. Błota. Tetzner 316    .    .    .    •    •

87

48.    Orszak weselny katolików górnołużyckich. Ralbice, pow. kamieniecki.

91

Fot. E. Schneeweis .............

94

49.    Prządki. Góry, pow. Chociebuż. Fot. H. Żerna.......

50.    Orszak zapustny. Góry, pow. Chociebuż. Fot. H. Żerna ....

95

51.    Śpiewaczki wielkanocne. Ślepo k. Mużakowa. Górne Łużyce. Buschan,

96

Das deutsche Volk 78.............

97

52.    Pochód dożynkowy. Chociebuż. Fot. F. Unger .    ......

98

53.    Król koguci. Chociebuż. Dolne Łużyce. Fot. F. Unger.....

114

54.    Wianek dożynkowy. Góry, pow. Chociebuż. Fot. H. Zeima

55.    Pisanki łużyckie. Wuttke, Sächsische Volkskunde 482 .....

115

116

56.    Łużyckie instrumenty muzyczne. (Mała i wielka tarakawa, dudy, husla i husliczki). Muzeum w Budziszynie. Tetzner, Slawen 340

57.    Muzykanci weselni. Ślepo, koło Mużakowa. Fot. E. Schneeweis

58.    Taniec „szewski“. Ślepo, k. Mużakowa. Buschan. Das déutsche Volk 311    117

59.    Zabawa w kluczyk. Bórkowy. Błota. Tetzner, Slawen 337 .    .    .    .118

ŁUŻYCZANIE

MA/WWWVAVvVWvVVWYvWVWVWVVYvWVVVVVVW' ^NVWS/WWvWvVvWvVW^AVWyVvVvVvYA^/VVWAV/

Ryc. 19. Haft na weselnym ręczniku z przed 200 lat. Błota.

I. Obszar etnograficzny.

§ 1. Nazwa. Łużyczanie nazywają sami siebie Serbami lub Sorbami. W języku polskim właściwsza jest nazwa Łużyczan, gdyż w ten sposób unikamy pomieszania ich z Serbami bałkańskimi. O ile jednak miano Serbów łużyckich można uważać za dopuszczalne, o tyle niemieckie określenie Łużyczan jako : Wenden jest czemś zupełnie dwuznacznem i bałamutnem. Dawniej bowiem wszystkich Słowian, mieszkających na wschodniej rubieży niemieckiej, nazywano Wendami lub Windami. Nawet zger-manizowanych Połabian hannowerskich nazywa się Wendami, co niektórych badaczy skłaniało do mylnych przypuszczeń, że w Liineburskiem w drugiej połowie XIX wieku żyją jeszcze Słowianie. Lecz nietylko Połabianie, również i Pomorzanie i Sło-wińcy bywają przez Niemców nazywani Wendami. Niektórzy badacze niemieccy określają w ten sposób także Słoweńców, jak świadczy o tern praca Schulheima: „Volkslieder der steiermärkischen Wenden“. Stosowanie więc tego określenia do Łużyczan nie jest właściwe, gdyż Niemcy nazywali tak wszystkich graniczących z nimi Słowian.

§ 2. Granice obszaru. Terytorjum Łużyczan ulegało w ciągu wieków stałemu ścieśnianiu. W zaraniu dziejów zachodniej Słowiańszczyzny mieszkają Serbowie w zwartej masie między Salą, Hawelą, Odrą, Bobrą, Kwisą i górami Sudeckiemi, skąd na zachód dochodzili do Werry i Fuldy, a na południe do Czech, aż po Jabłoniec i górę Jeszted. Do grupy łużyckiej należało jeszcze wiele mniejszych żup, a także i większych plemion, jak Chu-dicy, Głomacze i Dalemińcy nad Muldą; Łużyczanie nad środkową Sprewą odpowiadają dzisiejszym Dolnołużyczanom, a Mil-czanie nad górną Sprewą dzisiejszym Górnołużyczanom.

Serbowie łużyccy stykali się wówczas bezpośrednio z innymi Słowianami, na wschodzie z Polakami, na południu z Czechami, na północy z Połabianami, jedynie na zachodzie graniczyli z Niemcami, którzy zczasem zupełnie okrążyli ich teren i przerwali połączenie Łużyc z resztą Słowiańszczyzny. Jeszcze jednak w r. 1387 siedzieli Serbowie koło Kopeniku pod Berlinem. Natomiast już w okresie reformacji ok. 1550 r. obszar ten zamykał się w następujących granicach. Linja rubieżna szła między Róla-nami i Kupskiem na południe przez parafje Lipina, Kropnia, Ponchawece, Sepice, Biskopice koło Kamieńca, Połcznica, Por-chów, Palów, Smielnia, Huska, Wielecin, Budestece, Załom, Chro-sta, Kumwałd, Lubij, następnie na północ przez Cietow, Hóznicę, Dubc, Piechcz koło Przibuza, Cybalin ; na północy zaś ciągnął się obszar językowy dolnołużycki przez Trjebule, Brody i Gubin, aż do ujścia Nissy, a od Pribriegu przez Bezków do Storkowa, następnie na południe przez Buków, Łuków, Sonnenwalde, Grabin i Kupsk.

W dwieście lat później, a więc koło 1750 r., obszar łużycki wedle R. Andreego bardzo się zmniejszył. Szczególnie obszar dolnołużycki stracił przeszło połowę, teren górnołużycki poniósł poważne straty na północnym wschodzie i północnym zachodzie, natomiast granica południowa prawie zupełnie się nie przesunęła.

Zjawisko to możemy zauważyć i współcześnie, że o ile obszar górnołużycki stawia silny opór germanizacji, o tyle Dolne Łużyce otaczają ze wszech stron coraz bardziej fale niemczyzny. Niemieccy badacze twierdzą nawet, że połączenie między Dol-nemi a Górnemi Łużycami zostało już przerwane; twierdzenie to w danej chwili nie odpowiada prawdzie, ale nie można zaprzeczyć, że istnieją w tym kierunku znaczne niemieckie wysiłki. (Por. Mapa zasięgu Łużyczan).

Różne przyczyny składają się na tę większą odporność pewnych okolic. Przedewszystkiem nie ulega wątpliwości, że opór stawiają szczególnie obszary z ludnością katolicką i katolickiemi parafjami. Niektórym obszarom pomaga również odległe położenie. Natomiast do wynarodowienia Łużyczan przyczynia się w znacznym stopniu to, że wprawdzie całe Łużyce znajdują się w obrębie Niemiec, nie tworzą one jednak osobnej jednostki politycznej, lecz dzielą się na dwie części, saską i pruską. Na Łużyce saskie składają się powiaty budziszyński i kamieniecki. Na Łużycach pruskich mamy zaś powiaty wojerecki i rozborski rejencji lignickiej, prowincji śląskiej, i powiaty chociebuski i gródecki, rejencji frankfurckiej nad Odrą, prowincji brandenburskiej.

O ile Łużyce saskie mają jeszcze względną swobodę, o tyle na Łużycach pruskich nacisk germanizacji jest bardziej silny. Szczególnie dotkliwie daje się odczuć brak szkół łużyckich, nauczycieli Łużyczan i łużyckich podręczników szkolnych. W tych warunkach grupy mniej narodowo uświadomione coraz bardziej się niemczą. Potwierdzają to niżej podane liczby statystyczne.

Rozmieszczenie Serbów w zaraniu dziejów przedstawia L. Nieder 1 e na mapie w pracy : Puvod a pocätky Slovanû zâpadmch. Praha 1919. (Slovanské starożitnosti III). Germanizację Łużyc w rozwoju dziejowym podaje R. Andree w pracach: Das Sprachgebiet der Lausitzer Wenden vom 16 Jahrhundert bis zur Gegenwart. Prag 1873, oraz: Wendische Wanderstudien. Stuttgart 1874. Por. Tetzner, Die Slawen 284—5. Krytyczne rozważania tego zagadnienia daje E. Muka p. t. Die Grenzen des sorbischen Sprachgebiets in alter Zeit. Archiv f. slavische Philologie XXVI, 548—559. Mapę współczesnego zasięgu Łużyczan daje L. Kuba w pracy p. t. Ćteni o Lużici: Praha 1925. Niemiecki punkt widzenia przedstawia mapa w pracy O. E. Schmidta, Die Wenden. Dresden 1926. Por. Zimmermann, Das wendische Sprachgebiet. Petermanns Mitteilungen 1919; Mitteilungen d. Gesellschaft f. Erdkunde z. Leipzig 1923—1925, s. 158—161 (Bevölkerungskarte d. Lausitz).

§ 3. Statystyka. Liczba Łużyczan w ciągu XIX wieku ulega ciągłym zmianom na niekorzyść. Dokładnie tego przebiegu nie można przedstawić, ponieważ musimy polegać przeważnie na tendencyjnych cyfrach niemieckich. Wedle R. Andreego, liczba Łużyczan wynosiła w r. 1849 — 141.649 w r. 1861 — 137.416 w r. 1871 — 128.040.

na

Cyfrę ustalił krytycznie dopiero E. Muka w r. 1884—6 i na podstawie własnych bardzo żmudnych poszukiwań określił ilość Łużyczan na 176.969. Z tego było Dolnołużyczan w kraju 72.410, emigracji 3.500, razem 75.910, a Górnołużyczan w Saksonji 56.354, w Prusiech 37.303, na emigracji 7.402, razem 101.059. Cyfry te, oczywiście, nie oddają już dzisiejszego stanu rzeczy.

Odnośnie do chwili obecnej dane statystyczne są bardzo sprzeczne. Wedle urzędowego spisu niemieckiego z r. 1910 (Statistisches Jahrbuch 1913) było 111.167 Łużyczan, z czego 43.358 w Sakso-nji, a 67.809 w Prusiech. Spis z r. 1925 podaje już tylko 71.029 Łużyczan, 28.225 w Saksonji i 42.804 w Prusiech. Jeśli się te dwa spisy porówna, zupełnie wyraźnie zaznacza się ich tendencyjność, gdyż nawet przy pewnym wysiłku germanizacyjnym liczba ludności, poczuwającej się do narodowości łużyckiej, nie mogła tak gwałtownie spaść w przeciągu lat kilkunastu. Pochodzi to jedynie z tendencyjności spisu, gdyż Niemcy ludności używającej obu języków nie uważają za Łużyczan.

W przeciwieństwie do tych statystyk niemieckich uczeni czescy podają liczby znacznie wyższe : Pata dolicza się 200.000, a L. Kuba 150.000 Łużyczan. Ta ostatnia cyfra zbliża się bardzo do istotnego stanu rzeczy.

Pod względem wyznania wszyscy Dolnołużyczanie i większość Górnołużyczan wyznaje religję ewangelicką, przyjętą w okresie reformacji, a katolikami zostali jedynie Górnołużyczanie na obszarze południowo-zachodnich Łużyc. Właśnie ci katolicy najsilniej opierają się wynarodowieniu.

Materjały statystyczne niemieckie podaje R. Andree, Das Sprachgebiet der Lausitzer Wenden. Prag 1873; szereg prac z tego zakresu zestawia R. Lehmann, Bibliographie zur Geschichte der Niederlausitz. Berlin 1928, nr. 319—338. Nowe statystyki uwzględnia O. E. Schmidt, Die Wenden. Dresden 1926.

Podstawowe znaczenie ma E. Muki, Statistika łuźiskich Serbów. Woblicenje a wopisanje hornjo- a delnjo-łuźiskeho Serbowstwa w lëtach 1880 —1885. Budysin 1884—6^ Nowsze obliczenia dają: J. Päta, Lu-żice. Praha 1919; L. Kuba, Ćteni o Lużici. Praha 1925. Prace francuskie zestawia M. de Vaux Phalipau, La littérature des Serbes de Lusace. Paris 1929, s. 30—32. Nadto należy porównać : W. Ohnesorge, Ausbreitung und Ende der Slaven. Budysin 1911; J. Jatz-wauk, Die lausitzer Wenden. 1921; H. Standke, Heimatkunde der Niederlausitz. Sorau 1923.

§ 4. Narzecza. Długi czas przypuszczano, że język łużycki zajmuje miejsce pośrednie między grupą czeskosłowacką a le-chicką. Niektóre cechy zbliżają górnołużyckie do czeskosłowac-kiego, zaś dolnołużyckie, zwłaszcza dawne wschodnie dolnołu-życkie łączy się z polskiem. Wedle J. Rozwadowskiego grupa łużycka posiada naogół mniejszą wyrazistość, niż tamte dwie grupy, i jest nieco bliższa lechickiej, niż czeskiej. W. Taszycki twierdzi, że w okresie rozszczepiania się języka prasłowiańskiego wytworzyły się w zachodniej Słowiańszczyźnie dwie grupy, lechicko-łużycka i czesko-słowacka. Z tej grupy lechicko-łużyc-kiej wywiodły się później języki połabski, polski i łużycki, ale nawet i dzisiejsza grupa językowa łużycka jest silnie lechizująca.

Na obszarze języka łużyckiego występują zupełnie wyraźnie dwa narzecza, górnołużyckie i dolnołużyckie. E. Muka wykreślił granicę na podstawie różnego rozwoju prasłowiańskiej nosówki ę, która w górnołużyckiem przechodzi na ’a, a w dolnołużyckiem na e. Muka na podstawie swych badań dowiódł, że granica ta na obszarze Łużyc idzie zgodnie z dawną granicą polityczną, a poza Łużycami ciągnie się w zachodnim kierunku, przez Łabę aż do Sali i nawet jeszcze dalej. Lin ja graniczna biegnie od Żagania nad Bobrą przez Mużaków i na południe od Gródka przez Rólany i Kupsk do Wikowa, a stąd przez Biełagórę nad Łabą i Jiłowo dalej na południe od Dolicza (Delitsch) do Halli nad Salą.

Prócz tych dwu zasadniczych narzeczy istnieją w pasie granicznym narzecza przejściowe, jak np. narzecze t. zw. mużakow-skie między Górnemi i Dolnemi Łużycami, koło Mużakowa.

Stosunek języka łużyckiego do grupy lechickiej i czeskosłowackiej określił J. Rozwadowski w pracy p. t.: Stosunek języka polskiego do innych słowiańskich. Encyklopedja Polska Ak. Um. T. II, dz. III, cz. 1, 68 oraz W. Taszycki, Stanowisko języka łużyckiego. Symb. gramm. Rozwadowski II, 127 n.

Granicę między narzeczami łużyckieini dokładnie wyznaczył E. Muka, Die Grenzen des sorbischen Sprachgebiets. Archiv f. slav. Phil. XXVI. 558—9.

§ 5. Grupy etniczne. Podziałowi gwarowemu odpowiadają dwie zasadnicze grupy etniczne, t. j. Górnołużyczanie i Dolno-łużyczanie. Różnica ta jest odwieczna, bo odpowiada różnicy, jaka w zaraniu dziejów istniała między Milczanami nad górną Sprewą a Łużyczanami nad środkową Sprewą.    ,

Zróżniczkowanie etniczne Łużyczan wynika w znacznym stopniu z warunków geograficznych. Górnołużyczanie mieszkają przeważnie na obszarze gór czeskich, Dolnołużyczanie zaś na nizinie niemieckiej. Ta różnica środowiska kształtowała też rozmaicie charakter obu grup. Mieszkańcy barwnych i urodzajnych Łużyc saskich odznaczają się wesołym i żywym temperamentem. Smutna nizina pruska wytwarza melancholijne typy dolnołużyckie. Podobnie w lasach mużakowskich wytworzyła się Łużyczan mużakowskich. Również odrębny typ przedst

«k li a_iM£S»

SÄ

tfLuïœaKaK

SI'! Lfff!

j^s

I vf^

«v.

te

I 'H

■A;

kg?

ii

«s* “1

Ryc. 20. Krajobraz błocki. Bórkowy.

Łużyczanie błoccy na obszarze t. zw. Błota (Spreewald), gdzie Sprewa, rozgałęziając się na różne potoki i strugi, stwarza malowniczy obszar wysp i wysepek (ryc. 20), zamieszkiwanych przez ludność o starych formach kulturalnych.

Prócz tych zasadniczych grup nie brak wielu mniejszych. Mieszkańcy wzgórz górnołużyckich zowią się horjanie (horjenjo), gdzie zaś więcej równin i pól, niż lasów, mieszkają polanie (po-lenjo). Natomiast jeszcze dalej na północ, na granicy pruskiej i w Łużycach pruskich, gdzie jest więcej „holi“, lasu, niż pól, są holanie (holenjo). Na Dolnych Łużycach mamy Góleszyńców, Lubuszan, Żarowian i t. d.

O mniejszych grupach etnicznych wspomina A. C e r n y, Istoty mityczne Serbów łużyckich. Warszawa 1901, 365. Wpływ warunków geograficznych podkreśla A. J. Parczewski, Z dolnych Łużyc. Warszawa 1881. E. Muka, Serbski zemjepisny słownick. Budziszyn 1927, 2, 61.

§ 6. Rozwój osadnictwa. Najdawniejszą wzmiankę o plemionach łużyckich mamy u Vibia Séquestra (VI w.), że „Albis Suevos a Cervetiis dividit“. Następnie wiemy, że w latach 623—631 istniało Księstwo łużyckie nad Salą, a wedle Fredegara w latach 631—632 najechali Słowianie Turyngję. Z początkiem

VII wieku sięga tu organizacja państwa Samona, który po wypędzeniu Awarów zwrócił się przeciw Frankom. Samo, z pomocą Dewana, wodza serbskich plemion między Solawą i Łabą, pobił króla Franków, Dagoberta. Wielkie państwo Samona, z chwilą śmierci swego twórcy (r. 662), przestało istnieć, a Słowianie wracają do swego rozbicia.

Linja graniczna między Łużyczanami a Niemcami nie była dość wyraźna, ale określa ją nam w przybliżeniu limes sorabicus, stworzony przez Karola Wielkiego w r. 805. Ta linja obronna szła wzdłuż Dunaju od ujścia Enzy koło Lorch aż do Regensburga, przez Pfreimd koło Norymbergi i przez Forchheim koło Bamberga, a następnie górami wododziału przechodziła na Erfurt, zbaczając dalej ku Sali i Łabie, którą osiągała niedaleko Magdeburga. Ponieważ zaś linja ta została ustalona przez Karola Wielkiego po walce ofensywnej, rozpoczętej w r. 782, więc Słowianie z pewnością linję tę przekraczali.

Ówczesny zasiąg obszaru łużyckiego określa na zachodzie linja od Dunaju aż po Bodę, a na południu dzisiejsza północno-zachodnia granica Czech, przyczem jednak do Łużyczan należał też Zagozd, kraj między Łabą, Czeską Lipą, Jesztedem i Jabłoń-cem. Na wschodzie granicą były Gwizda i Bobra, a na północy Odra, poczem dalej na północy dochodziły plemiona łużyckie aż w okolice Berlina ; następnie linja graniczna skręcała ku południowi na Dubnę i biegła mniej więcej równolegle do Łaby, aż poniżej ujścia Sali, poczem przechodziła przez Łabę na dolną część Sali i Bodę.

Na tern tak wielkiem terytorjum mieszkają różne szczepy łużyckie, jak Sorabówie w dorzeczu Muldy, Dalemińcy na wschód od Muldy, Niszanie na północ od terytorjum czeskiego nad Łabą, na zachód od nich Głomacze, a wreszcie wymienieni wyżej Łużyczanie i Milczanie. Szczepy te nie tworzyły jednolitej organizacji politycznej, a zjednoczył je jedynie na krótki czas książę Miliduch, który też w bojach o niepodległość Łużyczan poległ w bitwie z wojskami syna Karola Wielkiego. Zacięte walki między Serbami i Karolingami trwają przez cały wiek IX, aż dopiero władca morawski Świętopełk, w łączności z innymi Słowianami, pokonał Niemców. Łużyczanie odetchnęli na krótki czas, ale upadek państwa morawskiego w r. 907 wtrąca ich znowu w piekło ucisku za Henryka Ptasznika, Ottona W. i okrutnych granicznych markgrafów, jak np. Gero. Po latach bezprzykładnych wysiłków ulegli Łużyczanie, a placówki niemieckie poczęły zmierzać w stronę Polski. Wówczas wystąpił do walki Bolesław Chrobry, który dzięki pomyślnym bojom z Niemcami oswobodził Łużyce, a czyn ten utrwalił się w ludowej pieśni łużyckiej. Ale po jego śmierci kraj znów wpadł w ręce niemieckie, a odtąd przechodzi z rąk do rąk; bywały chwile, w których nieszczęśliwa kraina, szarpana na wszystkie strony, była sprzedawana nawet za długi i coraz to innym podlegała władcom. Wreszcie po krwawych zapasach Górne Łużyce w r. 1346 za króla Jana, a Dolne za syna jego, Karola IY (1348), przeszły pod panowanie czeskie. Trzysta dwadzieścia sześć lat rządów czeskich w Górnych, a dwieście pięćdziesiąt dwa w Dolnych Łużycach nie zdołały ocalić tego kraju od zalewu germańskiego, gdyż rządzili w nich przeważnie obcy urzędnicy.

Przegrana pod Białą Górą sprowadziła ostateczny cios na Łużyce, oddając je na zawsze Niemcom. W r. 1635 Górne Łużyce przyznano elektorowi saskiemu, a Dolne margrabiom brandenburskim. Odtąd też germanizacja odbywała się na tych obszarach w formie zupełnie stanowczej, aż wreszcie doprowadziła do otoczenia resztek Łużyczan ze wszech stron morzem niemczyzny.

Dzieje terytorjum łużyckiego przedstawia L. Niederle, Puvod a pocâtky Slovanu zapadnich. W Praze 1919, 110 —123. Problemem tym zajmują się też badacze polscy, a zwłaszcza W. Bogusławski w książce p. t. : Rys dziejów serbo-łużyckich. Petersburg 1861 ; a także po łużycku wspólnie z Michałem Hornikiem p. t. : Historija serb-skeho naroda. Budysin 1884. Nadto wiele materjału dają: W. Bogusławski, Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej. Poznań 1900, T. I—IV; K. Wachowski, Słowiańszczyzna zachodnia. Warszawa 1902. O dawnych obszarach łużyckich pouczają nas prace E. Muki, Die Grenzen des sorbischen Sprachgebiets. AsPh. XXVI, oraz tegoż: Prinośki k stawiznam prenëmcenych stron Delnjeje Łużicy. Budysin 1911; Bausteine z. Heimatkunde des Luckauer Kreises. Luckau 1918; Serbske swojźbne a mëstnostne mjeńa Dolneje Łużyce. Praga 1928. Wiele materjału daje P. Kühnei, Die slavischen Orts- und Flurnamen der Oberlausitz. Leipzig 1891; H. Beschorner, Handbuch der deutschen Flurnamenliteratur bis Ende 1926. Frankfurt a. M. 1928 ; nadto rozprószone liczne notatki w „Niederlausitzer Mitteilungen“. Guben 1893—1910.

§ 7. Rozwój badań etnograficznych. Reformacja przyczyniła się do powstania pierwszych książek łużyckich, jak „Śpiewy religijne dla protestantów“, napisane przez ks. Albina

Moliera z Strzupca i jego przekład katechizmu Lutra (1574). Przykład protestancki naśladowało katolickie duchowieństwo, a w ten sposób przyczyniło się do rozwoju piśmiennictwa łużyckiego. Szczególnie w wieku XVIII duchowieństwo obu wyznań podjęło dla ludu bardzo gorliwą pracę, a przez odpowiednie książki wpływało na jego uświadomienie.

Zainteresowania dla badań ludoznawczych na Łużycach pojawiają się bardzo wcześnie. Abraham Frencel (1656—1740) już około r. 1700 pisze dzieło p. t. Historia populi et rituum Lusatiae superioris, zawierające wielką ilość szczegółów ludoznawczych, dotyczących dawnych Łużyc. Na łużyckie pieśni ludowe zwrócił uwagę po raz pierwszy Karol Anton (1751—1818) i zebrał ich pewną ilość.

Jego współcześnik, Jan Horczański (f 1799), nauczyciel gimnazjum zgorzeleckiego, skreślił w latach 1782—3 rozprawę o zwyczajach ludu łużyckiego. Po przejściu burzy wojennej z początkiem XIX wieku, niektórzy badacze znów interesują się ludoznawstwem łużyckiem. Andrzej Lubieński (1790—1840), pastor w Budziszynie, pisze nietylko powieści i opowiadania, ale pracuje także nad etnograf ją i historją Łużyc. Wśród badaczy ówczesnych Łużyc spotykamy także Polaka, Andrzeja Kucharskiego, uczonego językoznawcę z Warszawy, który w r. 1826 podróżował po Dolnych Łużycach i zbierał pieśni ludowe. Zbiór swój później odstąpił Fr. L. Ćelakowskiemu, który na podstawie materjałów Kucharskiego wydrukował 11 pieśni dolno-łużyckich w „Ćas. ćesk. Musea“ 1830.

Po tych pierwszych próbach rozpoczął na tern polu systematyczną pracę Jan Ernest Smoler (1816—1884), który od wczesnej młodości zajmował się zbieraniem pieśni ludowych, aż wreszcie w r. 1842 wydał je drukiem p. t. „Pjesnićki Hornych a Delnych Łużiskich Serbów“. Na tytule, obok Smolera, umieszczono także nazwisko Haupta, sekretarza Towarzystwa Naukowego w Zgorzelcu. Haupt napisał tylko przedmowę niemiecką, nie rozumiał bowiem po łużycku, a pieśni, tłumaczone na język niemiecki przez Smolera, ujął w formę poezji. Smoler wydał swój zbiór bardzo starannie. Tom pierwszy obejmuje 331 górno-łużyckich pieśni, a drugi — 200 dolnołużyckich. Do wielu z nich dodał wydawca melodje, oraz wskazał miejscowość, w której daną pieśń zapisał. Przytem w pierwszym tomie pomieszczono opisy zwyczajów, podań, przesądów, mitologję, opis geograficzno-

Etnografja słowiańska.

mm- ot

Feli

Mutait

statystyczny, w drugim — etnograficzną mapę Łużyc. Dziełem Smolera było także założenie Towarzystwa Macierzy Łużyckiej (Maćica Serbska) w r. 1847; w r. 1848 rozpoczęło wychodzić czasopismo p. t. Ćasopis Maćicy Serbskeje, organ tej Macierzy, w którym drukowano wiele prac etnograficznych. Tak więc dzięki działalności Smolera język łużycki odzyskał swe naukowe prawa.

Nr-

EeMI.

WBBL -    \

JÜk \

i i

li

Ryc. 21. Ernest Muka.

Pracę nad zbieraniem pieśni ludowych prowadzili dalej Michał Hornik (1833—1894) i Hajno Jordan (1841—1910), ale w sposób prawdziwie naukowy ujął zagadnienia etnografji łużyckiej Ernest Muka (*1854), obecny wódz duchowy narodu łużyckiego (ryc. 21). Muka pracuje przedewszystkiem nad językiem dolnołużyckim i słowia-noznawstwo zawdzięcza mu dwa zasadnicze dzieła: 1) Historyczna i porównawcza gramatyka języka dolnołużyckiego, wydana w Lipsku 1891 r. przez Towarzystwo Naukowe ks. Jabłonowskich. 2) Thesaurus linguae Lusatiae inferioris Sorabicae, wielki trzy-tomowy słownik dolnołużycki, który przed wojną jeszcze zaczęła wydawać Akademja Petersburska; obecnie wydała dzieło w całości Akademja Czeska. Już te dwa dzieła wystarczyłyby na wypełnienie całego życia; lecz Muka miał czas na cały szereg prac zasadniczych z dziedziny etnografji, zarówno metodycznych, jak zbierackich i ogólnych. O niektórych z tych prac wspomniano już wyżej; prócz tego zasługują na podkreślenie: 1) Program narodopisneho wotrjada Maćicy Serbskeje (Łużica 1898), 2) Wo ważnosći fotograf o wanja za serbski narodopis (Łużica 1905), 3) Delnjołużiske pësnje (Bu-dyśin 1877), 4) Dodawk k ludowym pesnjam (Budyśin 1883), 5) Nowe dodawki k textam ludowych pësni (Budysin 1889). Wiele ważnych szczegółów etnograficznych zawierają również prace językoznawcze E. Muki, że przypomnę tylko wydaną na-

kładem Akademji Umiejętności w Krakowie po polsku w r. 1903 pracę p. t. : Szczątki języka połabskiego Wendów ltineburskich.

Etnografją Łużyc zajmowali się również i obcy uczeni, szczególnie słowiańscy, jak A. Ćerny, L. Kuba, A. Parczewski, J. Pńta i inni. Z pomiędzy tych badaczy na szczególne podkreślenie zasługują liczne studja Adolfa Ćernego, który w książce p. t. Lużice a lużicti Srbové, Praga 1911, dał pierwszy zarys całej etnografji Łużyc. Ludwik Kuba, malarz i etnograf, opracował dokładnie melodje pieśni ludowych łużyckich i namalował wielką ilość obrazów, przedstawiających barwne stroje łużyckie.

Łużyce badali też często etnografowie niemieccy, jak: R. Andrée, E. Müller, E. Schneeweis, W. Schulenburg, Fr. Tetzner, R. Wuttke i wielu innych.

Do ożywienia badań ludoznawczych na obszarze Łużyc i skierowania zainteresowań również w kierunku kultury materjalnej przyczyniła się w znacznym stopniu wystawa łużycka, urządzona w Dreźnie w r. 1896. Z wystawą tą było związane ważne wydawnictwo Schmidt-Seyffert-Sponsel, Sächsische Volkstrachten und Bauernhäuser, Dresden 1897.

Dzieło A. Fr en cl a, Historia Lusatiae superioris, wydał E. Muka. Ćasopis Macicy Serbskeje 1882. Początki dziejów etnograf ji łużyckiej przedstawia M. Parczewska p. t. Z przeszłości i teraźniejszości Łużyc. Ateneum 1889, T. III 464—483, T. IV 111 —131. O zasługach J. E. Smolera napisał osobny szkic A. J. Parczewski p. t. Jan Ernest Smoler. Ustęp z historji narodowego odrodzenia Górnych Łużyc. Warszawa 1883. Por. J. Ba de ni, Między Słowianami. Kraków 1896. Pierwsi badacze Łużyc pisali w języku niemieckim, tak K. Anton, Erste Linien eines Versuches über der alten Slaven Ursprung, Sitten, Gebräuche, Meinungen und Kenntnisse. Leipzig 1783/9, jak Horczań-ski, Von den Sitten und Gebräuchen der heutigen Wenden. Provinzialblätter, herausgegeben von der Oberlausizischen Gesellschaft der Wissenschaften. Leipzig und Dessau 1782 1,1—16, 125—142, 249—263, 373—387.

Bibljografję prac z zakresu etnografji łużyckiej podaje: R. Lehmann, Bibliographie zur Geschichte der Niederlausitz. Berlin 1928, 8—22; Fr. Tetzner, Die Slawen in Deutschland. Braunschweig 1902, 282—3; J. Wjacsławk, Katalog serbskeho wotdźela knihownje Macicy Serbskeje, Budyśin 1924, 79—86, 100—107. Bardzo wiele mate-rjału bibljograficznego zawiera Dr. J. Wjacsławk a (Jatzwauka), Wendische (Sorbische) Bibliographie. Leipzig 1929, 21—65, oraz także i w innych działach. Nadto należy porównać Ruch Słowiański III (1930), 132—139, IV (1931), 49—52; J. Päta, Krótki prehlad łużiskoserbskeho narodopisneho dzeła. Slavia X, ześ. 4.

Wśród opracowań niemieckich wiele materjału dają: R. Andree, Wendische Wanderstudien. Stuttgart 1874; E. Müller, Das Wenden-tum in der Niederlausitz. Chociebuż 1894; E. Müller, Aus der Niederlausitzer Wendei. Chociebuż 1925. W pracy zbiorowej Sächsische Volkskunde, wydanej pod redakcją R. Wuttke g o, II wyd. Leipzig 1903, K. J. Walther, M. Rentsch i O. Seyffert opracowali również pewne zagadnienia z zakresu etnografji łużyckiej. Błota łużyckie opisał E. Kühn, Der Spreewald und seine Bewohner. Chociebuż 1889. Pewne szczegóły podaje H. Standke, Heimatkunde der Niederlausitz. Sorau 1923, szczególnie s. 147 — 155, 165—6, 364—416. Wiele szczegółów daje w różnych swych studjach W. Schulenburg, szczególnie zaś w pracy p. t. Wendisches Volkstum. Berlin 1882. Zupełnie nowe ma-terjały, opracowane bardzo starannie na tle porównawczem ogólno-słowiańskiem, daje nam E. Schneeweis p. t. Feste und Volksbräuche der Lausitzer Wenden. Leipzig 1931.

II. Kultura materjalna.

mm

;■

§ 8. Myślistwo i rybactwo. Niegdyś w puszczach łużyckich, tak na obszarze Błot, jak w lasach mużakowskich, żyła przeróżna zwierzyna, nawet żubry, łosie, niedźwiedzie, wilki i dziki. Później pozostały już tylko sarny i zające, a z ptactwa bażanty, czaple, dzikie kaczki, słowiki, drozdy, kosy, zięby, pliszki, przepiórki i szpaki. Do łowienia tych zwierząt używał lud rozmaitych sposobów, które jednak w okresie ich istnienia nie zostały dokładniej zapisane.

8P<i

Na tych obszarach, zwłaszcza na Błotach, spotyka się bardzo ciekawe formy rybactwa, które przypominają pod wielu względami nasze sposoby rybackie, różne sieci, saki, więcierze (ryc. 22), ka-szorki i t. d.

Myśliwi i rybacy łużyccy mają swoje różne przesądy, np. wystrzegają się spotkania starej kobiety i t. d.

Ryc. 22. Rybak z więcierzem w zi-mowem ubraniu. Bórkowy.

Dawne rybactwo na obszarze Błot łużyckich przedstawia dokładnie W. Schulenburg, Die alte Fischerei im Spreewald. Mitt. d. Fischereivereins f. d. Prov. Brandenburg 1901, 212—220. Słownictwo rybackie z Bórkowych podaje W. Schulenburg w pracy p. t. Wendisches Volkstum in Sage, Brauch und Sitte. Berlin 1882, 195—8. W tejże książce na str. 114 przesądy łowieckie i rybackie. Por. E. Schneeweis, Feste. 233—4.

§ 9. Hodowla zwierząt. Hodowla bydła rogatego rozwinęła się na Łużycach oddawna, zwłaszcza na obszarze Błot (Spreewald), i jest nieraz główną podstawą utrzymania. Szczególnie opasowe woły spreewaldzkie są w cenie i rozchodzą się w dalekie strony. Rzadziej spotyka się hodowlę owiec i kóz.

Każdy chłop łużycki posiada parę koni lub kilka wołów. Bydło i konie pozostają zwykle pod opieką najemnych pasterzy lub też starszych, względnie młodszych członków rodziny włościańskiej. Między pasterzami istniały węzły ścisłej przyjaźni i solidarnego współdziałania. Konieczne było to zwłaszcza na Błotach, gdzie nieraz zwierzę wpadło w trzęsawisko, a wtedy przez klaskanie lub rozpalanie ognia zwoływano towarzyszy na pomoc.

Pasterze tworzyli jakby pewien cech, a każdy miał swoje przezwisko ; starsi pouczali młodszych o różnych niebezpiecznych przejściach wśród moczarów, o tem, gdzie bydło najłatwiej nakarmić, i o wielu innych ważnych szczegółach. W nagrodę za te instrukcje starsi wypoczywali w polu na Słomianem posłaniu w szałasie, a młodsi pilnowali bydła. Ci młodsi nieraz trud ten składali na jeszcze młodszych podrostków w latach 13—16, a stąd powstawały między temi dwiema grupami ciągłe zatargi.

Pierwsze wyjście z bydłem na wiosnę, zwykle w trzeci dzień Zielonych Świątek, odbywało się bardzo uroczyście, przyczein urządzano widowisko ludowe, jakby walkę byków. Cała wieś schodziła się na to widowisko, gdy dwa byki umyślnie podrażnione uderzały na siebie z zaciekłością, poczem słabszy umykał wśród ogólnego śmiechu i szyderstw. Zwycięzcę zaś przystrajano wieńcami, wstążkami i wybierano na przewodnika trzody. Walki te urządzano niegdyś powszechnie w Liszkowie, Strobicach i Cazowie.

Dla handlu bydłem mają szczególne znaczenie oba chocie-buskie jarmarki, zwane łużyckiemi targami, które odprawia się około Wielkanocy i na św. Michała. Zwykle w poniedziałek przychodzi na te jarmarki młodzież i służba, podczas gdy starsi przychodzą w inne dni. W Wietoszowie odprawiano niegdyś w związku z temi jarmarkami także t. zw. targ na dziewczęta, który polegał na tem, że w okresie żniw zbierała się młodzież obojga płci i pod przewodnictwem leśniczego odbywała tańce. Zgromadzano się przytem także w celach praktycznych, a mianowicie w celu godzenia się do służby; niekiedy zbierało się do półtora tysiąca osób.

W związku z hodowlą bydła rozwija się bardzo silnie mleczarstwo, a wytwory mleczarskie są ważnym produktem handlu.

Na Błotach ser suszy się w charakterystycznych klatkach serowych (wisawko), które następnie zawiesza się na wolnem powietrzu lub nad piecem. Zamiast drewnianej maślniczki (stand-licka) używano dawniej do wyrobu masła dużych flaszek, w których tak długo potrząsano śmietaną, aż się potworzyły kuleczki masła. Do wytłaczania masła służą drewniane foremki z ornamentem, w kształcie gwiazdy ltib kwiatów, który wyciska się na kawałku masła.

i. Jb-ł

mw

■«Hi

Ryc. 23. Pasieka. Janszojce. Łużyce Dolne.

Na Łużycach rozwinęła się również hodowla drobiu, zwłaszcza gęsi. Dawniej było także bardzo rozwinięte bartnictwo (ryc. 23), ale w ostatnich czasach zanika, ponieważ się nie opłaca. Szczególnie charakterystyczne było dla Łużyc piwo wyrabiane z miodu, zwane mjodowa brecka, a na Błotach patowki.

Życie pasterskie na Łużycach opisuje J. B. Nycka p. t. Pasterjske żywjenje w Blunju śed 60 lëtami. Łużica 1895, 75. 1896, 3. Hodowlę bydła, walki byków i jarmarki omawia E. Müller p. t. Das Wendentum in der Niederlausitz. Kottbus 1894, 97—99. O mleczarstwie łużyckiem podaje niektóre szczegóły W. Schulenburg w szkicu: Das Spree-waldhaus. Zeitschrift f. Ethnologie XVIII 134—135. Dawne bartnictwo wspomina W. Schulenburg, Wendisches Volkstum, Berlin 1882, 160, nadto O. Wićaz, Leśne pcołarstwo w Mużakowskej a Wojerowskej holi. Predźenak LXXIII (1927) 67—70. Przesądy pszczelarskie podaje E. Schneeweis, Feste. 228.

§ 10. Uprawa roli. Na Łużycach różne były rodzaje gospodarki rolnej. Chłop posiadał na własność cały łan, a wówczas zwał się slëdnikar, od sied — łan, albo też miał tylko połowę łanu, a jeszcze mniej miewali rozmaici ogrodnicy i zarobnicy. Chłopi pozostawali w ścisłej zależności od swego pana, a w lepszych warunkach znajdowali się tylko poddani w domenach, dobrach klasztornych i tak zwani wolni chłopi.

Chłop po uzyskaniu ziemi na własność, bardzo się do niej przywiązał i starannie uprawiał. Do pracy na roli używani rzędzi, jak pług, brona, rydel i motyka. Jeszcze w połow/e

'r.

'P

wieku przeważają drewniane pługi, ciężkie w użyciu i trudne do kierowania.

Najwięcej uprawiano owies, jęczmień i len, później ziemniaki. Na len wyznaczano najlepszy grunt, a na uprawę tę zwracano pilną uwagę, ponieważ len dawał tak olej lniany, jak i przędzę, przerabianą później na różne rodzaje płótna.

Na obszarze Błot nawet stosowanie pługa nie było możliwe i poprzestawano na uprawie rydlem. Natomiast obszar ten obfitował w łąki o pięknych sianokosach. Na Górnych Łużycach przesusza się siano na piramidalnie ustawionych ostrewkach.

Na niektórych terenach zaznaczały się dawniej pewne różnice przy odbywaniu żniwa. Na Dolnych Łużycach ścinano zboże przy pomocy kosy, zupełnie nisko przy ziemi, natomiast we wioskach błockich ścinano je sierpem, dość wysoko.

Wieśniak łużycki pracował w okresie żniw bardzo ciężko, zaczynał pracę o 3 lub 4 rano, a kończył późnym wieczorem. Kobiety, o ile nie pracowały w polu, musiały się wówczas zająć całem gospodarstwem domowem i bydłem.

Szczegóły dotyczące rolnictwa zawiera książka E. Müller a, Das Wendentum in der Niederlausitz, Chociebuż 1894, 93—96. Rozmaite narzędzia rolnicze wymienia W. Schulenburg, Wendisches Volkstum, 115. Przesądy przy sianiu i sadzeniu podaje E. Schneeweis, Feste 209—212.

§ 11. Pożywienie. W związku z przyrządzaniem strawy, należy zaznaczyć, że jeszcze w XIX w. znano na Łużycach pierwotne sposoby niecenia ognia ; pasterze w okolicy Ślepego rozpalali żywy ogień przez tarcie dwu kawałków drzewa. Poza tern zaś powszechnie na obszarze Błot używano krzesiwka (kśasałko).

Sposób odżywiania się na Łużycach był niegdyś dość prymitywny. Rano, na pierwsze śniadanie jedzono kaszę z mlekiem lub ziemniaki, do których podawano olej lniany w czarce do wspólnego użytku. Równomiernie z germanizacją wchodzi na to miejsce kawa. Do pracy biorą z sobą kawał Chleba z masłem lub z serem. Na obiad spożywano ziemniaki z olejem lub serem, albo też, zależnie od pory roku, kaszę, kluski kartoflane, serwatkę, zupę piwną, mleczną, sałatę i ogórki. Kasza hreczana jest ulubioną potrawą koło Gródka, a na Błotach żywi się lud szczególnie jagłami.

Tylko w niedzielę i w okresie bardziej wyczerpującej pracy pojawia się na stole mięso, jak np. wieprzowina z kalarepą, wołowina z gęstą kaszą i rosołem, oraz różne inne mięsiwa, raczej gotowane, niż pieczone. Jako kompot służą do tego pieczone owoce, ćwikła, a niekiedy i brusznice. Na podwieczorek je się kawałek Chleba i zapija wódką, a na wieczerzę je lud powszechnie ziemniaki.

Dawniej w każdem gospodarstwie domowem był w użyciu nóż familijny, zwany hapa, zatknięty do belki w powale. Nożem tym krajano chleb i mięso przy stole; nadto każdy miał nóż kieszonkowy do własnego użytku. Aż do połowy XIX w. nie używano widelców ani talerzy, gdyż zupę jadano ze wspólnej misy, a tylko przy pomocy blaszanych okrągłych łyżek. Do poruszania garnków na ognisku używały Łużyczanki specjalnych widełek.

Oczywiście, przy sposobności uroczystości rodzinnych i dorocznych zastawia się stół licznemi potrawami, które np. przy chrzcinach i weselach idą w następującym porządku: chleb z masłem i serem lub kiełbasą, oraz piwo lub wódka na początek jako zakąska, następnie zupa ryżowa z wieprzowiną lub zupa piwna, groch ze skwarkami, a potem jagły na mleku z przyrumienionem masłem i cukrem, albo sztuka mięsa z chrzanem (howjaze mjaso z khrjënom). W okolicy Liszkowa jada lud t. zw. „żółtą zupę“, którą się robi z tartych jagieł, jaj i chrzanu. Na Błotach Łużyckich podaje się wtedy także ryby, najczęściej szczupaka w sosie.

Dawnemi czasy porcje mięsiwa podawane na uroczystościach dochodziły do 10 funtów, a ponieważ zjedzenie takiej ilości naraz było niemożliwe, więc część tylko zjadano, a resztę, podobnie jak i resztki innych niezjedzonych potraw, goście chowali do specjalnie przyniesionego garnuszka na drogę powrotną. W niektórych okolicach już dawno nie ma tego zwyczaju, a wtedy, oczywiście, każdy stara się zjeść jak najwięcej. Na stypie w Błotach (Bórkowy) raczą uczestników Chlebem z masłem i serem, żytniówką, ciemnem piwem, a wreszcie kawą z pieczywem.

Również z pewną porą roku wiążą się pewne specjalne potrawy. Na Nowy Rok używa lud potraw, pęczniejących przy gotowaniu, a więc grochu, ryżu, fasoli, bobu, gdyż tak jak te potrawy pęcznieją przy gotowaniu, tak i mienie będzie powiększać się w nowym roku. W Ochozie, w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia i na św. Jana przyjmuje się nową służbę, której jako pierwszą potrawę podają kaszę ze skwarkami. Na kiermaszach natomiast obowiązuje gęsina lub kura.

Wśród potraw roślinnych szczególnie są charakterystyczne rozmaitego rodzaju pieczywa. Pieczywo, obecnie wypiekane z mąki pszennej, dawniej było wypiekane tylko z mąki żytniej, a miało kształt przeważnie podłużny i owalny. Na Łużycach mamy też rozmaite pieczywa obrzędowe. Na chrzciny i wesela przygotowuje się zawsze t. zw. „babę“ ; w tym celu miesza się jagły z serem, rodzynkami, cukrem, anyżem i jajami, następnie miesi i piecze w piecu piekarskim. W niektórych miejscowościach, jak np. w Liszkowie, piecze się „baby“ także na większe święta.

W okresie Bożego Narodzenia wyrabia się pieczywka, zwane woreszki; w tym celu przygotowuje się ciasto z mąki, anyżu, tartych marchwi i syropu, które wytacza się, kraje na małe kostki, a następnie wypieka na blachach w piecu. Pieczywka te rozdaje się dzieciom w czasie „prządek“ po Nowym Roku. Stąd w niektórych wsiach, jak w Prjawozie, wieczór prządek, urządzany dnia 2 stycznia, nazywa się wórjeśkowy wjacor.

Kiedy na przednówku zabraknie chleba, wówczas piecze się żytnie słone placki na wodzie, t. zw. wósuśki, na patelni posmarowanej olejem lnianym, a podaje się je omaszczone śmietaną. Na mniejsze uroczystości przygotowuje się pączki kartoflane.

Na targach dolnołużyckich sprzedawano doniedawna specjalne gatunki małego pieczywa, zwane plackami tatarczanemi, a nadto okrągłe pieczywka, zwane chłopskiemi plackami lub bochankami. Około r. 1890 wypiekano je jeszcze tylko w Swietowie i Koźlem w pow. kalawskim. Ciasto na tatarczane placki sporządza się z mąki tatarczanej, na drożdżach, soli i wodzie, a potem wypieka w małych glinianych garnuszkach. Natomiast chłopskie placki wyrabia się z lepszej mąki pszennej na drożdżach, wodzie i soli, w kształcie okrągłym, o średnicy 20 cm, i piecze na ognisku.

W czasie wielkanocnym obdarzają rodzice chrzestni swoich chrześniaków piernikami i bułkami wielkanocnemi, zwykle o kształcie prostokątnym. W okolicy Łukowa bułki mają kształt pleciony, a koło Kalawy formę łódkowatą. W Lubinie odbywał się przed świętami specjalny targ bułek wielkanocnych.

Wogóle pieczywa i różne potrawy mączne, które zachowały się do dni dzisiejszych, są właściwością kuchni łużyckiej. Można tu zauważyć naleśniki kartoflane, a następnie duże kołacze, nadziewane konfiturami, śliwkami i serem, które należą do programu jedzenia w niedziele, święta i w dożynki. Niektóre z pie-czyw łużyckich, jak np. plince (rusk. bliny), są bardzo stare, gdyż wspomina o nich już kronikarz Grosser w XYII wieku, a zarazem świadczy o ich kultowem znaczeniu. Pieczywa, zwane po górnołużycku plince, a na Dolnych Łużycach mlince, łączono nawet niekiedy z rzekomem bóstwem łużyckiem Flins.

Wreszcie należy wspomnieć o piwie zaprawianem miodem, które wyrabia się szczególnie na Błotach, gdzie jest bardzo cenione ze względu na smak i siłę.

Dziś dawny typ pożywienia uległ znacznym zmianom, a gdy przed kilku laty L. Kuba chciał się dowiedzieć czegoś o kuchni łużyckiej, zapisał już niewiele szczegółów.

Dawne sposoby niecenia ognia opisuje W. Schulenburg w pracy p. t. Wendisches Volkstum 39, nadto w studjum: Das Spreewaldhaus. Zeitschrift f. Ethnologie XVIII, 135 (na str. 133 rysunek krzesiwka, ryc. 35); K. Moszyński, Kultura Słowian I, 238. Bardzo liczne szczegóły, dotyczące potraw łużyckich, zawiera książka E. Müller a, Das Wendentum in der Niederlausitz. Chociebuż 1894, 99 —104. Współczesną dobę opisuje L. Kuba w kartkach z podróży p. t. Ćteni o Lużici 111—114. Potrawy obrzędowe weselne omawia dokładnie E. Schneeweis, Feste 56—58.

§ 12. Obróbka surowców. Z pomiędzy surowców mineralnych przedewszystkiem glina była przedmiotem obróbki. Niegdyś na Łużycach istniały liczne warstaty garncarskie, zwłaszcza w Łukowie ; naczynia własnego wyrobu wyparły zczasem sprowadzane naczynia fajansowe i żelazne. Starą ceramikę łużycką zdobi charakterystyczna lin ja falista. Z gliny wyrabiano także barwne kafle na piece dolnołużyckie o kaflach wklęsłych, bardzo zbliżonych do kafli pomorskich.

Lud łużycki używa wielu surowców roślinnych. Szczególne znaczenie ma len. Praca koło lnu należy całkowicie do kobiet, a trwa od wiosny do wiosny. Dawniej wzruszano ziemię przy pomocy rydla, dziś orze się zwyczajnie. Przy sianiu obowiązują rozmaite praktyki magiczne, mające na celu możliwie jak najpomyślniejsze rośnięcie lnu. W tym celu np. rzuca się jaja dogóry wysoko i wyraża życzenie, aby i len tak wysoko urósł. Te życzenia przybierają czasem formę krótkich piosenek, np. : Lan rość a kwiś, A prinjas dobre płody. To pomogaj bóg. Kiedy z końcem lipca len już dojrzeje, wtedy zaczyna się rwanie lnu,

WKÊÊ

MÊË

Ryc. 24. Zbieranie lnu. Dolne Łużyce.

wre-

;T

~th

”tV

vj

■d

U" * ■ -

5?ł

i®

$■

suszenie na polu przez 5—7 dni, następnie zbieranie (ryc. 24), wreszcie zwózka do stodoły. Tutaj na boisku przystępuje się do rafania lnu, t. j. do oddzielania główek od łodygi (ryc. 25). Potem wiązki łodyg moczy się w wodzie przez 1—2 tygodni, a wreszcie suszy w piecu piekarskim, jeszcze gorącym, tuż po wyjęciu Chleba. Tak wysuszony len można już tłuc (wyzegaś) i czesać przy pomocy drewnianych mieczów i szczotek (ryc. 26). Główki z nasionami starannie oczyszcza się i przechowuje w workach na strychu, a w zimie młóci się je na boisku i następnie wy rabia z nich olej lniany, który na Dolnych Łużycach do dziś jest przysmakiem, zwłaszcza jako omasta pieczonych ziemniaków* Przędzę, dokładnie oczyszczoną, przędzono niegdyś na kołowrotkach, ale przy pomocy przęślicy i wrzeciona, zwanego śeno. Ta forma kulturowa w drugiej połowie XIX wieku utrzymywała się jeszcze w okolicy Mużakowa. Z przęślicą łączył się zwyczaj, że chłopcy swoim wybranym ofiarowywali przęślice bardzo pięknie rzeźbione i wykładane kolorowym woskiem, czerwonym, zielonym lub żółtym. Później zapanowały powszech-

p£ - ,

Wfi

a

m

.

IX

ts

IÄ

-

àgÉ

Ï

rfjy

i-

f

Ryc. 25. Rafanie lnu. Dolne Łużyce.

-m

t

St

Ä

Wk

’ y

V.«

3«

gs

li . , X.

Y

-, !

I

\

; Mfaswrtlk

Si,

■

PJt*.

Cfl

Æ

Jisé

Ryc. 26. Matka czesze len. Córka tłucze len. Dolne Łużyce.

, jéfcfcf

sjh

ii'

Łużyczanie.

Ryc. 27. Przy kołowrotku. Błota. Dolne Łużyce.

nie kołowrotki, przy których dziewczęta przędły w strojach świątecznych, w chustkach na głowę i szyję (ryc. 27). Obecnie od kilku lat przędą już w zwykłem ubraniu i bez chustki.

Na Błotach była też w użyciu deseczka tkacka, zwana Snopkowa delka, służąca do tkania tasiemek i wąskich pasków. W drugiej połowie XIX wieku ten sposób tkania w okolicy Ślepego jeszcze znano, a wedle tradycji ludowej dawniej tkano również płótno przy pomocy tych deseczek. Zwyczajnie jednak, jak do dziś, tkały Łuży-czanki na warsztacie tkackim (ryc. 28).

; 'v

■y

[u .

V;..-

gfi

Ryc. 28. Przy warsztacie tkackim. Błota. Dolne Łużyce.

Na Łużycach wyrabiano nietylko różnego rodzaju płótna, ale tkano również na domowych warsztatach jedwabne, kwieciste wstążki, zwłaszcza w okolicy Kulowa i Wojerec.

Obok lnu niezmiernie ważnym surowcem jest drzewo. Chłop łużycki z tego materjału wyrabia różne narzędzia gospodarskie, tak do własnego użytku, jak na sprzedaż, a więc drabiny, grabie, drewniaki, miotły, kosze, zwłaszcza kosze na wełnę dla fabryk sukna i t. d.

Na Łużycach Dolnych wyplata lud także rozmaite kosze, kobiałki i wiadra z wierzbiny i sosnowych korzeni. W okolicy Sobołska wyrabiano dawniej z drzewa piękne talerze, łyżki, sol-niczki, wazy i t. d.

Z surowców zwierzęcych znajduje na Łużycach zastosowanie szerść, skóra, kość i róg. Zwłaszcza z rogu wyrabiano rozmaite narzędzia; z jelenich rogów rzeźbiono bardzo piękne fajki. Do wygładzania bielizny używano maglownicy, wyrabianej z kości świńskiej, a także szewcy wygładzali skórę kością końską. Z szerści i wełny wyrabia się sukna.

Ceramikę łużycką omawia W. Lindner, Mark Brandenburg. Deutsche Volkskunst T. II, 22—23; Mauss-Ruscher: Die keramische Industrie d. Niederlausitz. Das Wirtschaftsleben III, 223—5. Dawne tkactwo na Łużycach przedstawia W. Schulenburg w komunikatach: 1) Ueber das Spinnen in älterer Weise in der Lausitz, 2) Ueber eine Art zu wirken in der Lausitz. Verhandlungen der Ges. f. Anthrop. XIV, 35—38. Deseczkę tkacką omawia porównawczo M. Gavazzi w pracy: Praslavenski tkalaćki stan i tkalacka dastica. Odb. Zbornik za nar. zivot i obicaje jużnich Slavena XXVI, 16. Praktyki przy sianiu lnu podaje E. Schneeweis, Feste 210. O wyrobach z rogów i kości pisze W. Schulenburg: Das Spreewaldhaus. Zeitschrift f. Ethnologie XVIII, 135—6.

§ 13. Odzież. Stroje łużyckie wykształciły się właściwie w wieku XV i XVI, poczem w okresie wojny 30-letniej następuje zastój, i odzież ta z drobnemi zmianami utrzymuje się prawie do czasów nowszych, aż wreszcie zaczyna zanikać. Już około 1654 r. mamy zakazy przeciw „Hoffarth der wendischen Bauernleut und Knechte“, które wzbraniają noszenia kosztownych wstążek, piór i t. d.

Odzież męska około r. 1700 nie wyróżnia się już zbytnio od innych strojów chłopskich, noszonych w Saksonji. Chłopi łużyccy noszą wówczas szeroki kapelusz, a czasem czapkę wysoką lub zwieszającą się na bok, obramowaną futrem bobrowem (ryc. 22).

Na barwne] kamizelce noszono kapotę długą do kolan. Wszystkie części ubrania podszywano grubem płótnem. W modzie był również i kaftan błękitny, zapięty aż pod szyję. Gruba koszula płócienna posiadała zwykle szerokie rękawy. Wreszcie noszono skórzane, żółte, szerokie spodnie, następnie barwne, własne] roboty rękawice, a płytkie trzewiki, zamiast których przy pracy noszono wysokie buty. Oczywiście, istnieją różnice między strojem powszednim a świątecznym. Na Dolnych Łużycach do pracy służy płócienna świtka, natomiast w święto nosi się długą, ciemną kapotę; w drugiej połowie XIX wieku tę długą kapotę powszechnie wypiera krótka kurtka.

Łużyczanie katoliccy nosili w święta kapelusz trójgraniasty, długi surdut, barwną, aż po szyję zapiętą kamizelkę, spodnie do kolan, białe pończochy i pantofelki ze sprzączkami, czyli właściwie strój rokokowy. W lecie zamiast kapelusza pilśniowego noszono szeroki słomiany kapelusz, przystrojony czerwoną wstążką. Nieco odmienne są stroje weselne. Pan młody ma kapelusz ozdobiony wiankiem rucianym, dziewosłęb ma w ręku długą laskę obwieszoną chustkami, a po lewej stronie kapelusza ma przyczepioną jedwabną wstążkę, starosta ma taką wstążkę po prawej stronie.

Stroje męskie uległy szybkiej zagładzie i już z początkiem XX wieku nikt nie nosił dawnych skórzanych spodni, oraz pończoch i pantofli ze sprzączkami.

Dawny strój zachowały głównie kobiety (ryc. 29). Odzież zależy od wieku. Dziecko nosi się pstro, dziewczyna chodzi w barwach jasnych i jaskrawych, mężatka nieco ciemniej, a starsza kobieta brunatno lub czarno. Niema żadnego nakazu, a jednak nikt nie wykracza przeciw obowiązującym zwyczajom. Lud łużycki dzieli te stroje na trzy grupy, „pisane“, świąteczne, powszednie — pojedyńcze i czarne — zastosowane do uroczystości poważnych.

Do stroju należy koszula płócienna o krótkich rękawach; przy koszulach świątecznych rękawy przystraja się koronkami. Dziewczęta noszą czasem więcej spodnie, co powoduje figurę dzwonowatą. Wierzchnia suknia jest plisowana, a nie sięga do kostek. Na wielkie uroczystości nosi się suknię z jedwabiu szarego, czerwonego, niebieskiego lub żółtego. Dołem spódnicę tę zdobi barwny, szeroki, piękny haft (ryc. 30). Mężatka nosi ciemniejsze suknie, a starsza kobieta, siedząca już na dożywociu,

A

/S

r

â

*\

rJ

4

&

i

m

i f\

//

?

\SSg

U

4

B5

V Zr,

*

L Ait

S»4

\

\

\

t,

m

' •

j r v i ,

^.4|

jfe.—«*»»*•*•*

\

L i

i

1

2

3

4

5

6

7

8

Ryc. 29. Dawne stroje dolnołużyckie. Skiarboszc pow. Chociebuż. 1. Panna młoda. 2. Dziewczyna w samodziale. 3—6. Dawne stroje świąteczne. 7. Panna młoda w stroju z przed stu lat. 8. Stroje z przed 30 lat.

II

»

Si

ii

Hit ..

I

.

?

"i-

FS

1

fM5 '

w

&

S3I

afc

<r

* n*i

-

-V f

■w* •.

>£!*■

i/li

r

Ir

; i

»

I

Ryc. 30. Stroje dziewcząt na obszarze Błot. Bórkowy, St. Niwa, Długie, Tornów.

5

Etnografia słowiańska.

ubiera się w gładką, czarną suknię. W zwykłe dnie nie nosi się sukien fałdzistych.

Suknię okrywa fartuch jedwabny w takim samym lub innym kolorze; w niedzielę noszą dziewczęta białe, koronkami ozdobione fartuszki płócienne (ryc. 31), a mężatki czarne. W dnie powszednie noszą niebieskie lub czarne fartuchy.

Nadto, zarówno dziewczęta jak mężatki, noszą czarne aksamitne gorseciki sznurowane (u dziewcząt), lub zapinane na guziki (u mężatek); na to ubiera się jasną, haftowaną chustkę, której barwa przeważpie zgadza się z barwą fartucha; w dnie zimniejsze ubiera się na gorset kaftanik. Pończochy noszą zwykle czarne, tylko do tańców białe, a zamiast butów, noszonych w niedzielę, na codzień ubiera się pantofle lub też chodzi boso.

mocno

Dla Łużyc była charakterystyczna wielka biała płachta. Kobiety przystępowały do Komunji św. z „płachciczką białą na głowie i w sukni czarnej, pod szyją zapiętej. Tak samo Ubrane szły położnice po wyzdrowieniu do wywodu. Płachćicka, czyli mała płachta, bywa robiona z płótna cienkiego albo z bawełny, nakrochmalona i pod brodą spięta. Większe płachty

-,

ss

«s«

Mm

mi

rff> i

li

Ir

(>/

V. ;»

'‘W -Vf'

<•

ss:

Ryc. 31. Stroje dziewcząt na obszarze Błot.

Bórkowy.

Stara Niwa. Długie. Tornów.

używane są tylko przy cięższej żałobie (ryc. 32) i przy większych świętach.

mmmm

Łużyczanki posiadają szczególnie oryginalne i różnorodne ubranie głowy; po tem nakryciu głowy można rozpoznać nietylko każdą okolicę, a nawet wieś, lecz można zarazem orzec, czy dana osoba znajduje się w ciężkiej lub częściowej żałobie, czy idzie jako kuma, czy do kościoła, do Ko-munji św., czy do bierzmowania.

Li

Ryc. 32. Dolnołużyczanka w płachcie żałobnej.

Chustka na głowę owija się wkoło sztywnego czółka, a na obszarze Dolnych Łużyc składa się specjalnie tak zwaną łapę o wielkich skrzydłach, zwanych „rogi“, podobną do dawnych dwurożnych ubrań głowy. Czasem tuzin szpilek utrzymuje tę budowlę na głowie. Wedle tradycji, panny młode z Bórkowych używały 243 szpilek do umocowania tak złożonego ubrania głowy. Szeroki t. zw. hupac matek chrzestnych i idących do kościoła utrzymał się szczególnie koło Bórkowych (ryc. 43).

W zwykłe dnie świąteczne ubiera się białą chustkę, a tylko obszycie koronkowe podnosi lub zmniejsza wartość tej chustki. Do pracy w polu służy zwykła barwna chustka. W okolicach Wojerec noszą dziewczęta hawbę, podobną do kurpiowskich wysokich czółek. W Slepem ubierają się dziewczęta w czerwone chustki w białe drobne kwiatki, co zdaleka robi wrażenie muchomorów. W okolicach katolickich mamy natomiast białe czepki, zupełnie podobne do tych, jakie noszą Połabianki. Wogóle zaś przy każdej sposobności, czyto dziecko, czy dziewczyna, czy mężatka, czy staruszka, ma zawsze chustkę na głowie, zarówno w szkole, jak kościele, w domu, jak w polu. Niezwykłe wrażenie robi też wnętrze kościoła łużyckiego, gdy się widzi całe szeregi tych białych, jakby zakonnych, pięciokątów.

Chustka należy u dziewcząt łużyckich do stroju świątecznego, dlatego na zwykłe tańce idą bez chustek, ale na tańce dożynkowe i zapustne ubierają zawsze wspaniale haftowane chustki.

5*

»!

II

■r

,v

f V ■ d

eJm

;\1

M'

SfeB

1 Ul

gj

Xtfim

mm

, W-

Ryc. 33. Dolnołużyczanki w stroju niedzielnym.

Na niektórych obszarach, jak np. na Błotach, istnieje dotąd wielka rozmaitość strojów, a więc inne są w Bórkowych, Starej Niwie, Długiem, inne w Tomowie (ryc. 30—31). Na Łu-życach katolickich zachowały się dawne stroje znacznie więcej, aniżeli u ewangelików. Naogół jednak stroje te coraz bardziej zanikają, a L. Kuba zaznacza zupełnie słusznie, że obecnie właściwie już na pierwszy rzut oka nie widzi się ludowych strojów. Dopiero gdy nadejdzie święto lub niedziela, a wszystko idzie do kościoła (ryc. 33), w odwiedziny, lub na muzykę, wtedy nagle przed oczyma naszemi przesuwa się cały korowód barwnych postaci.

Dokładną charakterystykę stroju łużyckiego i jego terytorjalne zróżniczkowanie podaje A. Ćerny w pracy: Lużice a lużicti Srbové, Praga 1911, 166. Wiele materjału zawierają: Metzner, Photographisches Album der wendischen Trachten der Niederlausitz. Dresden 1896; R. Wuttke, Sächsische Volkskunde. Leipzig 1903, 2 wydanie, s. 540—544; E. Müller, Das Wendentum in der Niederlausitz. Chociebuż 1894, 64—84; L. Kuba, Cteni o Lużici. Praha 1925, 192 — 196; VI. Mican, Obräzky z Horni a Dolni Lużice. Brno 1926 (liczne ilustracje); G. Sch we la, Das Wendentum in der Niederlausitz. Bautzen 1929; R. Lehmann. Bibliographie z. Gesch. d. Niederlausitz. Berlin 1928, Nr. 113, 318, 678, 750—2, 1255, 1654; Fr. Tetzner, Die Slawen in Deutschland 305—310; E. Müller, Aus der Niederlausitzer Wendei. Chociebuż 1925, 31—40. Do ubrania głowy u Łużyczanek materjał porównawczy daie K. Moszyński, Kultura Słowian I, 394, 402, 404, 406, 408.

§ 14. Budownictwo. Na Łużycach zaznaczają się dwa sposoby konstrukcyjne w budownictwie. Pierwszy polega na ustawieniu zrębu ze sztuk drzewa, ułożonych prostopadle, poziomo i ukośnie, i na wypełnieniu cegłami otworów między niemi. Ten wiązarkowy sposób przyjęto od Niemców, a panuje on w południowej części Górnych Łużyc saskich. Chałupa zbudowana w ten sposób zwie się tykowana kheźa. W ten sposób budowano na Górnych Łużycach także drewniane kościółki (ryc. 34). Drugi typ polega na układaniu poziomem pni drzewnych, czyli na budowie na węgieł. Węgłówka, zwana tu holowaną kheźą, panuje na Łużycach Dolnych i w północnej części Łużyc Górnych. Wśród tych węgłówek wyróżnił A. Ćerny dwa typy: pierwszy, który odpowiada polskiemu typowi symetryczno-dwuizbowemu, oraz drugi, który posiada w ścianie węższej szczególny wykrój, czy też przystawkę, odróżniającą ją od innych chałup łużyckich. W przystawce tej mieści się zawsze komora, przylegająca do świetlicy, czyli izby głównej, którą Dolno-łużyczanie nazywają śpą.

Wedle A. Ćernego budownictwo łużyckie odznacza się nastę-pującemi znamionami: 1. Chałupa (gł. domske, kheźa, dł. śpa,

ma., -r* «Ml flj

iS9i

A SSS an-

!b m

jsm

--

■ -

i- sazz i

* S« 63 ■

.«*>*

T«!*;    -,

Ryc. 34. Kościółek drewniany w Bierwałdzie. Górne Łużyce.

wjaźa) stoi zwykle ścianą szczytową do wsi lub drogi. 2. Między tą ścianą szczytową a ulicą jest ogródek kwiatowy lub jarzynowy. 3. Dłuższa ściana z wejściem zwrócona jest ku dziedzińcowi, o ile możności ku południowi. Wchód do sieni znajduje się zwykle w Vs ściany dłuższej, rzadziej w połowie. 4. Sień idzie nawskróś domu, a niekiedy przedzielona bywa poprzeczną ścianką na dwie części, z których jedna jest właściwą sienią (gł. khëza, dł. wfaza), a druga kuchnią (kuchinja). 5. Chlew znajduje się prawie powszechnie pod jednem poszyciem z mieszka-

HI

V-

m-

• L.

r/23Ły WÆ

•i

1- J ^

yr,r .

Mu\ n

•4K5-

“■"w

Ryc. 35. Dom mieszkalny w Ralbicach. Górne Łużyce.

niem ludzkiem, pierwotnie tuż obok sieni, tak iż z niej wchodzi się jedną stroną do izby, a drugą do chlewa (czasem tylko między ścianą a chlewem znajduje się komora). 6. W uboższych zagrodach, prócz chlewa, znajduje się jeszcze stodoła, broznja, pod wspólną strzechą z mieszkaniem ludzkiem i w takim razie niema odrębnych budynków gospodarczych. 7. Dach kryty słomą ma u góry kąt mniej więcej prosty. 8. Chata łużycka jest zwykle bez piętra, jedynie w zamożnych zagrodach Górnych Łużyc saskich spotyka się czasem piętro, korny stół, lecz tylko w nowszych budowlach (ryc. 35). Zabudowania drewniane starsze nie mają piętra (ryc. 36).

Zdaniem A. Ćernego wszystkie wyżej wymienione znamiona, dają obraz najczęstszego mieszkania łużyckiego. Idealny plan tego typu takby się przedstawiał : izba — sień — chlew — stodoła.

Obok tego typu, bardzo częstego, mamy drugi typ, który spotyka się w istocie wcale rzadko, mianowicie w dwóch najbardziej na północ położonych zakątkach Dolnych Łużyc, w Błotach i na północny zachód od Pienia. Cechą tego typu jest komora, tworząca występ w węższej ścianie chaty, obróconej

te-r.

IV. Kultura duchowa.

te-r.

te

F-.,

*% j

ai

Jhi

j*

* Ł ~ Ira 'Jim.

*■    ..."i

!«:

’v

rî ■

Ryc. 36. Dom przysłupowy. Łaz. Górne Łużyce.

ku wsi oraz ku ogródkowi, a plan przedstawia się wówczas następująco : komora występująca — izba — sień — chlew — stodoła. Przez tę komorę możemy wejść do chaty, a przez to typ ten zbliża się do naszych pomorskich i kujawskich chałup z wejściem w ścianie krótszej. Sień w tym typie chałup jest naprzestrzał, opatrzona drzwiami po obu stronach i z obu stron dostępna.

Ściana chałupy łużyckiej, zwłaszcza szczytowa, posiada typ przysłupowy, ma bowiem t. zw. stół, czyli łuki drewniane, umieszczone nad oknami i podparte takiemiż słupami, które przylegają ściśle do ściany i pomagają dźwigać dach (ryc. 36). W związku z tern chata łużycka posiada nieraz podsienie.

st: •

Szczyt, po łużycku swisie, bywa albo nieozdobny, poprostu z desek prostopadłych złożony, albo przyozdobiony przez bardziej wzorzyste szalowanie.

Również ciekawe są o-zdoby nad szczytem. Pod tym względem bardzo znamiennie wyróżniają się dawne chaty górnołużyc-kie od chat dolnołużyckich.

Mra

Ryc. 37. Chlew. Błota. Dolne Łużyce.

rze

Zabudowania górnołużyckie miewają „stół“, ale nie mają krzyżujących się ozdób nadszczytowych, gdy w budowlach dolnołużyckich nad szczytem bywają te ozdoby, zwane na obszarze polskim śparogami, ale niema stołu. „Stół“ prawie zawsze spotykamy w domach Górnych Łużyc saskich, a nawet dalej ku południowi, w okolicach już zniemczonych. Na granicy Dolnych i Górnych Łużyc zaczynają się już budowle z krzyżującemi się ozdobami nadszczytowemi. Ozdoby te są powszechne na obsza-Dolnych Łużyc i znajdują się nietylko na domach mieszkalnych, ale i na przyległych zabudowaniach gospodarczych (ryc. 37). Dachy kryte są słomą, trzciną (Błota) lub gontami drewnianemi (Górne Łużyce).

czworo-

Przechodząc do wnętrza domu, wchodzimy najpierw do sieni, która nazywa się po łużycku khëza, wjaza, a więc tak, jak Słowianie czasem oznaczają całe domy. W drzwiach mamy zaworę drewnianą, zwaną zasuwak, która zasuwa się od wewnątrz. Z sieni wchodzi się do świetlicy (gł. jstwa, dł. jśpa). Na prawo od drzwi jest wielki piec (gł. kachle, dł. kamjeny), który zajmuje prawie czwartą część całej świetlicy, a stoi na osobnem podmurowaniu, z kafli zielonych i wklęsłych. Pali się nie od izby, lecz z zewnątrz, z sieni, która służy zarazem za kuchnię. Tutaj w murze, gdzie idzie komin (łuż. wuheń), znajduje się otwór graniasty, idący do wnętrza pieca. W tym otworze gotują jedzenie, więc go też nazywają pjecakiem, szczególnie w Łużycach Dolnych. Tu przystawia się garnki dwuuche do ognia przy pomocy osobnych widełek drewnianych, zwanych widlice. W niektórych okolicach otwór ten służy tylko do napalenia w piecu, a pjecak znajduje się w świetlicy, w ścianie tuż przy piecu.

Zwykle w zimie gotują pokarmy w piecu zewnątrz izby, aby się świetlica ogrzała, w ciepły zaś czas w pjecaku. Dawniej w pje-caku palono łuczywa dla światła, dlatego na pograniczu Górnych i Dolnych Łużyc pjecak, znajdujący się w izbie, nazywa się swećnikiem.

O ile piec przytyka do ściany, dzielącej izbę od sieni, to do drugiej ściany przylega tylko podmurowanie pieca, ale nigdy piec. Powstaje między piecem a ścianą wolne miejsce, które zwie się na Łużycach helą (zapiecek). W piecu wmurowany jest kociołek na wodę, a nad nim truba na pieczywo. Nad piecem, u powały zawiesza się lub wsadza do muru żerdź, zwaną w Górnych Łużycach poliń; czasem przytwierdza się dwie, trzy takie żerdzie, na których wiesza się odzież i suszy bieliznę. Wreszcie w sieni, obok pjecaka, bywa mała murowana czeluść na popiół, zwana popjelowa dźera. W Łużycach Górnych znajduje się niekiedy przy pjecaku i piec chlebowy, lecz częściej stoi on oddzielnie od głównego zabudowania, co w tej formie występuje stale w Łużycach Dolnych (ryc. 38). Wówczas piekarnia stoi albo w ogrodzie, albo przed domem na wspólnym placu.

W tylnej ścianie khëzy bywa wchód do piwnicy, o ile ona nie jest od domu oddzielona i nie stoi osobno na dworze. Z sieni prowadzą schody na poddasze, a ta część góry nad świetlicą, przekształcona czasem na odrębną izbę, zowie się najspą.

%fjg

<7

Ryc. 38. Piec piekarski. Janszojce. Dolne Łużyce.

Rozmieszczenie budynków gospodarczych w obrębie całej zagrody bywa różne. Często, jak np. na najbardziej północnych krańcach Łużyc, wszystkie budynki gospodarcze mieszczą się pod jednym dachem. Niekiedy jednak jest kilka zabudowań gospodarczych, które okalają dwór czyli dziedziniec. A więc np. na Łużycach Górnych na dziedziniec prowadzą wrota, przyczem po lewej ręce mamy ogródek, po prawej mieszkanie dożywotników, złączone z szopą. W mieszkaniu tern siedzą starzy gospodarze, którzy dzieciom ustąpili gospodarstwo. Gdzie indziej do-

mek ich stoi wprost głównej chaty. Następnie mamy stajnie. Po obu stronach stajni są komórki, z których jedną przeznacza się na chowanie wszelkich drobniejszych sprzętów gospodarskich, albo na sieczkarnię, a w drugiej sypia czeladź. Chlew dla wieprzy i gęsi przystawiony jest do chaty głównej, za nim idzie ogród. Po czwartej stronie dziedzińca, a więc wprost wrót wchodowych,

:*V

o.

to&

:v.

-■-■i

-m

ÜP t

PÜ

Ł£

II

pg .

l7>

|S5{^

"ii

Ml jja

ÿjÂ\;,fs«ï

«■■i

dr a

aj^W³^

Pf

SSV:

y J U

Ryc. 39. Podwórze zagrody łużyckiej. Dębsk, pow. Chociebuż.

* Æ

.*ïS5W

^ A gtóf stodoła (bróznja), tak iż dziedziniec otaczają budowle gospodarskie. Przy stodole znajdują się wrota dolne na pole. Nie zawsze atoli jest rozmieszczenie tego rodzaju, ale są rozmaite inne możliwości. Wogóle rozmaitość wyglądu dziedzińca i ustawienie budowli gospodarskich zależy głównie od miejsca stodoły, oraz od tego, czy stajnie są częściowo lub w całości oddzielone od chałupy, czy też z nią się łączą.

Ciekawy jest wygląd takich oddzielnych stajni, ponieważ mają one wtedy na górze galerje, które swemi słupami zdobią bardzo całość budowli. Galerje te nazywa lud z niemiecka gang, ale niegdyś mogły się one zwać łubją, bo skoro na poddasze mówi się hornja lubja (górnołuż.), to musiała być jakaś dolna łubja, może właśnie owa galeryjka nad stajniami. Taką galeryjkę mają też czasem chlewki gęsie i świńskie.

Za stodołą zaczyna się ogród owocowy, zwany w Łużycach Górnych zahrodą, a w Dolnych gumnem. W ogródku tym stoi piekarnia, albo czasem i stodoła. Obok wjazdu na dziedziniec, na prawo lub na lewo, w ogródku pod oknami, albo między oborą i płotem, znajduje się studnja, z której wodę wyciąga się żórawiem, zwanym na Dolnych Łużycach zwód; przyrząd ten już w XIX wieku wypierała nowoczesna pompa.

Dokładny opis budownictwa łużyckiego podał A. Ce my p. t. Zagroda łużycka. Wisła III, 338^—369, oraz toż samo po łużycku: Woby-dlenje łużiskich Serbów. Ćasopis Macicy serbskeje 1889, 97 —135. Budownictwo na Błotach Łużyckich omówił W. Schulenburg p. t. Das Spreewaldhaus. Zeitschrift f. Ethnologie XVIII, 123 — 144. Praca ta jest bardzo wartościowa przez to, że podaje materjał ilustracyjny nietylko do samego budownictwa, ale i do sprzętów łużyckich (s. 132 —133). Ciekawe uwagi na temat budownictwa łużyckiego wypowiada Fr. Tetzner, Die Slawen in Deutschland 296; szereg ogólnych rozważań dają prace K. Schmidta, Die bäuerliche Wohnung, w książce zbiorowej R. Wuttkego, Sächsische Volkskunde II wyd., 480—486, oraz Br. Schmidta, Das sächsische Bauernhaus und seine Dorfgenossen. Dresden, 36—49; E. Müller, Aus der Niederlausitzer Wendei. Cottbus 1925, 13—20.

Pewien materjał podaje także praca P. Ungar a, Wopisanje stareje burskeje jstwy z Lejnjanskeje cyrkwinskeje wosady. Łużica 1905, 52. Ciekawym okazem budownictwa jest karczma łużycka, wielka izba, w środku podparta słupem drewnianym. Z opisu Abrahama Frencla wynika, że w karczmie tej zgromadzali się Łużyczanie od najdawniejszych czasów na picie wódki i piwa. Rysunek podaje Wuttke, Sächsische Volkskunde 485. Ścianę przysłupową omawia porównawczo K. Moszyński, Kultura Słowian I, 498.

§ 15. Kształt osad. Na obszarze łużyckim mamy wsie kształtu owalnego. Wobec tego zaś, że owalnica występuje na całej połaci kraju na wschód od Limes sorabicus, uznanie jej za formę słowiańską ma wiele cech prawdopodobieństwa; zachodzi jedynie możliwość, że jest to pewna forma przejściowa, powstała z wsi typu okrągłego, t. zw. okolnicy i ulicówki. Okol-nica zaś również przez wielu badaczy niemieckich została uznana za formę słowiańską.

Obfitą literaturę do tego zagadnienia zestawia B. Zaborski w pracy p. t. O kształtach wsi w Polsce. Kraków 1927, 34—42. R. Mielke w rozprawie p. t. Die Herkunft des Runddorfes, Zeitschr. f. Ethnologie T. 52, 273—302, usiłuje udowodnić, że okolnica jest formą przyniesioną przez ludy germańskie z północy, a słowianskości owalnicy nie przeczy. Problemy te omawia R. Mielke w dwu innych rozprawkach : Das deutsche Dorf mit besonderer Berücksichtigung der märkisch-lau-

sitzischen Verhältnisse. Niederlausitzer Mitteilungen VIII, 1904, 1    17;

Niederlausitzer Mitteilungen VIII, 1904, 229—252.

Die Wandlungen des LandschaftsbiJdes in Deutschland, mit besonderer Beziehung auf die Mark und Lausitz und ihr Einfluss auf die Bewohner.

§ 16. Sprzęty. W izbie łużyckiej znajduje się w kącie, naprzeciw drzwi stół, przy którym zasiada nietylko rodzina, lecz i czeladź. Gospodarz siedzi na ławie, zwrócony ku drzwiom, a naprzeciw niego żona. Wkoło stołu ustawione są stołki, niegdyś bardzo pięknie rzeźbione na obszarze Błot łużyckich. Nad stołem wiszą w okresie wielkanocnym jako ozdoby powały skrzyżowane deseczki z przyczepionemi pisankami (ryc. 55), albo też drewniany gołąbek. Nadto stoją w izbie bogato malowane i rzeźbione skrzynie, kredens, a na ścianach półki na talerze. Łóżko posiada czasem baldachim, a czasem ukryte jest w niszy w ścianie.

Przy łóżku bywa kołyska, która na Łużycach Dolnych, a szczególnie na pograniczu górno- i dolnołużyckiem, miewa oryginalną postać i zwie się humpawa. Czasem jest to zwykła płachta, trokawa, która zawieszona jest na żerdzi pod powałą nad piecem wpobliżu łóżka, tak że matka z łatwością w nocy może dziecko pokołysać. Czasem kolebka ta składa się z trzech żerdzi, połączonych u góry; do dwóch przywiązuje się płachtę, a trzecia służy za podporę. Kołyska ta, bardzo praktyczna, gdyż można ją ustawić i na polu, zwie się u nas, w Olkuskiem, dyrlag. Jest jeszcze inny, trzeci sposób, który polega na tern, że do żerdzi poziomej przywiązuje się po obu końcach po dwie krótsze, a na poziomej zawiesza się płachtę. Taką kolebkę nietylko łatwo gdziekolwiek ustawić, ale można i nieść z dzieckiem. W okolicy Ślepego i Mużakowa bywa używana t. zw. stojawa (polski stojak), w tym celu, aby uczyć dziecko utrzymywania się na nogach. Składa się ona z deski czworokątnej, na której stoją trzy słupki, połączone z drewnianem kołem u góry, które się owija jakąkolwiek tkaniną, aby dziecko stojące w środku nie uciskało sobie piersi.

Rozmieszczenie sprzętów w izbie łużyckiej opisuje Fr. Tetzner, Die Slawen 300, oraz R. Wuttke, Sächsische Volkskunde 482—4. Obfity materjał ilustracyjny z Błot podaje W. Schulenburg, Das Spreewaldhaus 133, z którego wynika, że zarówno dawne stoły, jak stołki, były utrzymane w stylu renesansowym. Kołyski łużyckie opisał dokładnie A. Ćerny, Wisła III, 357 — 8. Por. E. Schneeweis, Feste 20; Fr. Śt amp a ch, Hejcedlo. Plzno 1930.

§ 17. Transport i komunikacja. Do noszenia ciężarów używa się różnych sposobów. Szczególnie przydatna jest płachta, zaopatrzona taśmami po czteru rogach, która służy do noszenia trawy i t. p. z pola. Nazywa się wtedy łrockawą albo trokawą. Do transportu trawy lub siana służą także taczki o charakterystycznym kształcie, a ze specjalną ramą dla odpowiedniego ułożenia siana (ryc. 40). Wozy miały pierwej bardziej prymitywną formę, a nawet były drewniane; dlatego na drogę musiało się brać obfity zapas mazi i dziegciu. Wozy drabiniaste z wolim zaprzęgiem bywają dotąd używane do zwózki siana (ryc. 41).

-, - » •,

l—L

m®}

Ryc. 40. Taczki z ramą do siana. Splósk, pow. Budziszyn. Górne Łużyce.

tam: I

Na obszarze Błot drogi komunikacyjne są przeważnie wodne, tak że się konia i wozów prawie nie używa. W celu ułatwienia komunikacji prowadzą przez rowy mostki, zwane ławkami, które są umieszczone tak wysoko, że łodzie napełnione sianem (ryc. 42) mogą swobodnie przejeżdżać pod taką kładką (ryc. 20). Mostki te składają się często z dwu ułożonych obok siebie pni, z jednej strony zaopatrzonych poręczą. Wchodzi się na taki mostek po belce z karbami lub po desce, do której przybito poprzeczne listwy. Na niektórych odnogach Sprewy prowadzą piesze ścieżki wzdłuż brzegu tak, że możliwa jest także komunikacja lądowa.

fÆ

Niegdyś używano czółen pierwotnych, drążonych z jednego pnia.

Ryc. 41. Wóz do zwózki siana. Delany, pow. Budziszyn. Górne Łużyce.

W zimie, gdy całe obszary zamarzną, komuni-

'li I *

Ryc. 42. Zwózka siana na Błotach łużyckich.

kacja odbywa się na łyżwach i na sankach. Wedle dawnych relacyj znane były w Bórkowach łyżwy kościane i małe saneczki (może także o kościanych płozach), które poruszano przy pomocy okutych żelazem kijów.

/^CH^

V

\^Koy

O noszeniu w płachcie wspomina A. Ćerny, Wisła III, 358; o starych wozach pisze E. Müller, Das Wendentum in d. Niederlausitz, 95. Środki komunikacyjne na Błotach przedstawia E. Kühn a, D. Spree-wald. Chociebuż 1889, oraz W. Schulenburg a, Das Spree waldhaus. Zeitschr. f. Ethnologie XVIII, 136, 138. O łyżwach i sankach z kości por. A. Fischer, Gnatki. Prace poloijjgj^zne, ofiarowane prof. J. Łosiowi, 114—118.

III. Kultura społeczna.

§ 18. Narodziny dziecka. Z urodzinami dziecka wiążą się bardzo charakterystyczne obrzędy. Łoże położnicy zakryte jest białemi płachtami, zwanemi njedźelske ruby. Kobieta musi wówczas chronić się przed różnemi złemi mocami, dlatego pod głową ma książkę do nabożeństwa, którą później kładzie dziecku do kolebki. Przez sześć tygodni nie może matka wychodzić, ani dziecka opuścić choćby na chwilę, czy w dzień czy w nocy, boby je duchy wymieniły na preménka. Z tego powodu musi się świecić po całych nocach. W południe zaś nie opuszcza matka dziecka w obawie przed południcą. W tym sześciotygodniowym okresie, w każdą niedzielę, gdy dzwonią do kościoła, matka ubiera dziecko jakby do chrztu, a dopiero gdy minie godzina nabożeństwa, przebiera je w zwykłą sukienkę, a sukienkę chrzestną rozwiesza na białych płachtach, okrywających łóżko.

E. Schneeweis (Feste, 4) zwrócił uwagę na ciekawy zwyczaj, w którym zaznacza się wyraźnie łączenie losów dziecka z drzewem. W Łazie i Slepem (Górne Łużyce) przez cały okres sześciotygodniowy wylewa się wodę z kąpieli dziecka pod tern samem drzewem owocowem,, które dostaje imię dziecka i którego los związany jest pilnie z powodzeniem dziecka. Po zakończeniu tego sześciotygodniowego okresu przez matkę wywodem, zawiesza się na tem drzewie także wiecheć słomy, podkładany dziecku podczas kąpieli.

W tym czasie obowiązują różne inne przepisy. Na wieść, że w jakimś domu pojawił się nowy członek rodziny, schodzą się dzieci sąsiadów, które gospodarze obdarowują pewnego rodzaju pieczywem. O ile ktoś wtedy spojrzy na dziecko, musi powiedzieć: „Kochany Bóg przedtem cię widział“, lub „Niech cię Bóg ochrania!“; kto przyjdzie w odwiedziny, zamiast pozdrowienia życzy rodzicom : „Daj Boże dobro waszemu synkowi (lub córce), aby zdrowy i czerstwy wyrósł“.

Kum musi być najmniej trzy, a między niemi jedna wolnego stanu. O ile kum i kumów jest więcej, musi być liczba nieparzysta (ryc. 43). Dziewczyna ma więcej kum, a chłopak kumów. Dziecię do chrztu niesie najmłodsza kuma w uroczystym stroju, z bukietem w ręku, a żegna się z matką słowy : Pohanka bje-rjemy, kresćijanka zaso prinjesemy. Przy chrzcie dziewczynkę trzyma najmłodsza kuma, a chłopca najmłodszy kum. Po pokropieniu święconą wodą, ubierają dziecko w chrzestną koszulkę

• i¹

Ryc. 43. Chrzciny w Bórkowach. Błota.

z krzyżem wyszytym na piersiach. Przy końcu obrzędu wkładają dziecku do poduszki wiązanie, związane na krzyż czerwoną wełną lub jedwabiem. W tern zawiniątku muszą być rozmaitego rodzaju pieniądze; do tego chłopcu dodaje się dziewięciorakie ziarno, a dziewczynie lniane siemię i igłę z nitką. U katolików musi być przytem święty obrazek.

Podczas powrotu z kościoła młodzież zabiega drogę, podobnie jak przy weselu. W domu oddają matce niemowlę ze słowy: „Wzięliśmy poganina, oddajemy chrześcijanina“. W związku z obrzędem chrztu pozostają rozmaite wróżby, które się wypowiada zależnie od zachowania się dziecka.

Po powrocie odbywa się domowa uroczysta uczta, t. zw. khrćizna, która niekiedy trwa 2—8 dni. Czasem uczta ta odbywa się dopiero po sześciu tygodniach, a nawet po roku. W takim razie podaje się kumom tylko mały posiłek.

Gdy po sześciu tygodniach idzie matka do wywodu, przedtem przeprasza wszystkich w domu, jak przed spowiedzią, a po powrocie odsłania rozwieszone płachty.

Dzieci uważa się za błogosławieństwo Boże, a ile matka ma dzieci, o tyle stopni zbliża się do nieba. Dziećmi zajmują się bardzo starannie nietylko rodzice, ale i kumowie pamiętają o swych pochrześniakach.

naro-

Obrzędy narodzinowe opisuje dokładnie A. Ćerny w pracy p. t. Lużice a Lużicti Srbovë 180—183, oraz Fr. Tetzner, Die Slawen in Deutschland 324—325. Powrót z wywodu przedstawia rycina 234 w książce R. Wuttkego, Sächsische Volkskunde. Obrzędowość dżin na Łużycach omówił wyczerpująco E. Schneeweis, Feste 1—22.

§ 19. Wesele. W łużyckim obrzędzie weselnym można wyróżnić jakby siedem aktów tej uroczystości.

Najpierw mamy zaloty i zaręczyny. Kandydat do stanu małżeńskiego posyła do domu swej wybranej braśkę (dziewo-słęba). O ile ten wysłannik stwierdzi przychylność dla zalotnika, wówczas idą już obaj na oględziny (gł. wuhlady, dł. huglédy). Po rewizycie rodziców panny młodej i rozmówieniu się z rodzicami młodzieńca wyznacza się dzień zaręczyn (gł. ślub, dł. zlub). Zaręczyny odbywają się albo skromnie, w kółku rodzinnem, albo też uroczyście. Wówczas braśka odgrywa ważną rolę, bo najpierw w domu narzeczonego prosi jego rodziców o zezwolenie, a następnie w domu narzeczonej wygłasza mowę i odbywa jeszcze raz jawne swaty. Po tej mowie wszyscy odmawiają pacierz, śpiewają pieśń pobożną, a potem zasiadają do uczty zaręczynowej.

Braszka odgrywa ważną rolę także w drugim epizodzie weselnym, a mianowicie przy proszeniu na wesele. Stąd na Łużycach Górnych, zwłaszcza u katolików, niektórzy uprawiają braszkarstwo zawodowe. Obecnie przywdziewa on ubranie nowoczesne, z cylindrem lub trój graniastym kapeluszem. Lewą stronę kapelusza zdobi różnobarwny wieniec ze sztucznych kwiatów, od którego zwiesza się aż do ramienia szeroka jedwabna, różowa lub czerwona wstążka — wszystko to dary od narzeczonej. Kij przyozdabiają podobne wstążki (ryc. 44). Na

^^^KÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊM

<i . y.TT- - '

-JfSgggf'    ^

nUcuL

ta

s.

«r<æ2

-«mĘm -    .₃    , Tf~-----------jj

JŹ-* pf | ~ 5 « |

Jb»»    ---»ii ,,1^

.....i, mi,, fl _

m\

Ryc. 44. Braszka, proszący na wesele. Błota.

piersiach po lewej stronie wisi długi ręcznik, z jednej kieszeni lub z obu kolorowa chustka. Braszka górnołużycki bywa albo kawalerem albo żonatym, czasem starszym mężczyzną.

W Łużycach Dolnych, na pograniczu koło Mużakowa i Ślepego, drużbami bywają młodzi od 16—24 roku życia. Jeden zwie się pódruzbą albo wielkim drużbą, a drugi, młodszy, pśi-druźbą albo małym drużbą. Na wesele (gł. kwas, dł. swaźba) proszą na tydzień lub na dwa tygodnie naprzód w formie bardzo humorystycznej.

Wreszcie następują przygotowania do wesela. Młodzi nawzajem się obdarzają. W Łużycach Dolnych w przeddzień wesela przenosi się wyprawę narzeczonej do domu narzeczonego. Matka narzeczonego prosi kilka sąsiadek o pomoc w ustawieniu rzeczy. Pomocnice, zwane gtaźnicami, zapraszają gospodarze po skończonej pracy na kokoś.

Tymczasem w domu narzeczonej dziewczęta razem z nią samą śpiewają pieśni i wiją wianki. W Łużycach Dolnych w przeddzień wesela z całej wsi znoszą wszelakie czerepy i rzucają je pod drzwiami domu, gdzie ma się odbywać wesele. Im więcej się tych czerepów nagromadzi, tern więcej szczęścia rokuje to młodej parze. W wilję uroczystości weselnej zabijają zwierzęta, ale strzegą się próbować mięsa, aby nie odpędzać szczęścia od przyszłego gospodarstwa.

W obrzędzie weselnym są różne stopnie drużek i drużbów, którzy odróżniają się ubiorem. W orszaku weselnym zwraca uwagę znana w Łużycach Górnych słonka, która przypomina naszą starościnę weselną. Pan młody ma także swoją słonkę. W Łużycach Dolnych niema słonki, ale jest tak zwana babka, która siada na wozie razem z panną młodą i pilnuje, aby nikt z wozu nie wziął ani źdźbła słomy.

II

Czwartym aktem wesela jest jazda po pannę młodą. W dzień ślubu pan młody i panna młoda starają się wstać jedno wcześniej od drugiego, bo które wcześniej się zbudzi, to będzie panowało w domu. Goście zbierają się jużto w domu pana młodego, już też w domu panny młodej, gdzie ich częstują hobjedkiem, piwem i wódką. Potem braszka wygłasza mowę, w której żegna dom i przeprasza obecnych, co się nazywa małe wótpśosowanje (dł.). Podobnie jak u nas, usadzają pannę młodą na dzieży i ubierają do ślubu. Matka wkłada jej do trzewika lub do pończoch pieniądz, zboże do kieszeni, chleb i sól, a także rośliny, broniące od czarów.

-V*

■ i.

Et*

Ryc. 45. Panna młoda. Zaspy, pow. Chociebuż. Dolne Łużyce.

Pan młody z orszakiem je-dzie po pannę młodą. Dawniej jeżdżono konno i zbrojno, dziś na wielkich weselach w Łużycach Dolnych i w okolicach Ślepego cała drużyna trzyma kije, ozdobione wstążkami. Na czele orszaku jedzie braszka, za nim pan młody ze swatami, dalej wóz z muzyką, wreszcie wozy z kobietami i dziewczętami. Jeśli panna młoda pochodzi z innej wsi, kobiety i dzieci zakładają drogę panu młodemu i żądają wykupu. Na podwórzu gra muzyka, a swadziebnicy śpiewają pieśń.

Orszak zastaje drzwi domu zamknięte i dopiero po trzykrot-nem pukaniu odzywa się ojciec panny młodej. Czasem orszak panny młodej, uzbrojony w cepy, kociuby i t. d., odgrywa pewien rodzaj zbrojnego oporu wobec przybyszy. Braszka wyjaśnia powód przybycia, zostaje wpuszczony, a po pewnym targu musi sam pannę młodą wyszukać. Czasem jest przytem tego rodzaju zwyczaj, że matka żąda wykupnego stołu, pełnego talarów, braszka więc kładzie talar w środku i cztery po rogach, i stół już jest zapełniony. Wtedy przyprowadzają zasłoniętą starą kobietę z garnkiem na plecach, mówiąc, że to jest panna młoda z wyprawą. Mężczyźni poznają się na tym żarcie i rozbijają garnek na plecach. Figiel powtarza się i dopiero za trzecim razem oddają pannę młodą.

Cały orszak udaje się w drogę do kościoła na wozach, przystrojonych girlandami i wstążkami. Najpierw jedzie muzyka, potem panna młoda z dwoma swatami, słonką i drużkami, dalej pan młody ze słonką, swemi drużkami i drużbami. Inni goście jadą na ostatnim wozie. Przed wszystkiemi wozami paraduje

3>:

braszka konno, albo na wozie z panną młodą. Na Błotach jedzie się do kościoła bardzo często łodzią (ryc. 47).

A';,

•-

* jti*

i?

.-z.«

jf

<■

Ryc. 46. Panna młoda i drużka. Radusz,' pow. kalawski. Dolne Łużyce.

Wszedłszy w oznaczonym porządku do kościoła, mężczyźni siadają po lewej, a niewiasty po prawej stronie, oczekując księdza. Państwo młodzi klękają przed ołtarzem, a wtedy braszka panu młodemu kładzie wianek na głowę; panna młoda ma wianek na lewej stronie borty, t. j. dawniej powszechnej na Górnych Łużycach wysokiej czapki aksamitnej, która tylko w katolickich wsiach częściowo się zachowała (ryc. 48). Po ślubie przekłada się wieńce z głowy na głowę, poczem słonki

¹*l‘°tekąt

vQ#*ą .

Ryc. 47. Jazda do kościoła. (W środku młoda para). Bórkowy. Błoti

J2l

•V -

>7

z drużkami obchodzą dokoła młodą parę, a wreszcie wszys^Tr? obchodzą ołtarz na ofiarę. Na Dolnych Łużycach panna młoda ma na głowie hupac (ryc. 45).

Podczas powrotu z kościoła grają muzykanci weselne melodje, t. zw. kwaśne prezpola, weselnicy śpiewają pieśni, chłopcy strzelają, a panna młoda i słonka rozrzucają między lud ciastka i pieniądze. Młodzież często zabiega drogę orszakowi i wznosi bramy triumfalne. Gdy orszak zbliża się do domu, wysyła matka panny młodej nowy dzban piwa, które państwo młodzi z orszakiem wypijają, poczem drużba dzban rozbija. Na podwórzu odbywa się njewjesćinska reja, taniec z panną młodą, na który pan młody patrzeć nie powinien.

Po nowej mowie braszki, mającej charakter powitania po powrocie ze ślubu, siadają wszyscy do uczty weselnej. Państwo młodzi siadają przy głównym stole, a to do kąta naprzeciw drzwi; kąt ów nazywa się njewjesćinski kut. Róg stołu oddziela państwa młodych od siebie.

Ucztę rozpoczyna modlitwa, u katolików nawet pieśń nabożna, którą wszyscy społem śpiewają. Menu weselne składa się z rozmaitych potraw, jak: chleb z masłem i serem, tykane (rodzaj kołacza), zupa piwna, sztuka mięsa z chrzanem, pieczeń

\M

te

h+J2.

-w

r, I

|1 '> i

wieprzowa, barania, lub gęś, ćorna tunka, zrobiona z krwi gęsiej, gruszek pieczonych i mięsa wieprzowego lub gęsiego, jagły w mleku, kasza tatarczana, kiszki pieczone, a na zakończenie znowu tykance. Jedzenie zapijają ciemnem piwem i gorzałką. W przerwach śpiewają pieśni, braszka wygłasza wesołe mowy; tylko państwo młodzi jedzą mało, a panna młoda mówi niewiele, albo, co uważa się za najlepsze, zupełnie milczy. Przy uczcie goście nietylko szybko opróżniają talerze, ale nadto napełniają sobie garnki, które potem zanoszą nieobecnej rodzinie lub krewniakom. Gościnność wymaga, aby wszystko jedzenie rozdać między gości.

W Łużycach Dolnych następuje teraz sprzedawanie trzewiczka panny młodej i kapelusza pana młodego. Trzewik ten i kapelusz kradną drużki, a drużbowie muszą je wykupić. Czasem, naod-wrót, udaje się wykraść owe przedmioty drużbom, a wtedy wykupują je drużki.

Uczta kończy się modlitwą i wtedy rozpoczyna się nakłado-wanje, t. j. oddawanie darów państwu młodym. Braszka wzywa do tego obecnych, a potem razem ze słonką przyjmuje pieniądze lub różne przedmioty. Po tej ceremonji znowu braszka prawi mówkę dziękczynną. Panna młoda nie może zwyczajnie wstać od stołu, ale musi wejść nań, przejść cały, a potem zeskoczyć.

Następnie idą wszyscy, z wyjątkiem pana młodego, do karczmy na tańce, które rozpoczyna z panną młodą pierwszy swat i tańczy serbską reję. Panna młoda wkrótce opuszcza karczmę w towarzystwie swatów. Młodzież zabawia się dalej w karczmie, a starsi wchodzą do chat sąsiadów na kawę, ponieważ w dniu tym każdy dom stoi otworem dla gości weselnych. Wieczorem wszyscy schodzą się na wieczerzę, poczem znów następują tańce.

Wówczas odbywa się także czepienie panny młodej. Dziewczęta biorą pannę młodą, a chłopcy pana młodego między siebie i następuje pozorna walka o jedno i drugie. Potem przy dźwiękach muzyki zdejmują pannie młodej bortę i wianek, wénc, a wkładają czepek, ćepc. Wtedy braszka występuje znów z mową. Następnie odprowadza braszka młodą parę na spoczynek. Zrana weselnicy budzą państwo młodych muzyką, przyczem śpiewają pobożny kherluś. Gody i tańce rozpoczynają się na nowo. Wesele trwa 2 do 3 dni ; dawniej przeciągało się do pięciu i sześciu dni.

O ile panna młoda odjeżdża z domu ojcowskiego, wówczas wyprawę kładą na wóz i braszka znów ich żegna. Przy pożegnaniu panny młodej z domem śpiewają dziewczęta odpowiednie pieśni. Młoda bierze z sobą kurę, którą przy wjeździe na nowe podwórze puszcza; jeśli kura zostanie na podwórzu, to i młoda żona zostanie tam do śmierci, jeśli zaś

"“v.

s£i

în

f*.

If

^fnTTTf

“1

-Vr il

ji

\wm

(!

il

Ryc. 48. Orszak weselny katolików górnołużyckich. Ralbice, pow. kamieniecki.

ucieknie do sąsiadów, nie wróży to pannie młodej długiego tutaj pobytu. Pan młody sadza żonę przy stole i sam znosi dla niej i orszaku poczęstunek, gdyż to ma mu przynieść szczęście.

W pierwszą niedzielę po ślubie obchodzą t. zw. młody kwas. Nowopoślubieni idą w orszaku weselnym do kościoła, a potem wyprawiają u siebie obiad, kończący się tańcami.

Dokładny opis wesela łużyckiego podał A. Ćerny w pracy: Svatba u lużickych Srbû. Praga 1893. Bardzo dokładne streszczenie tej pracy dał Br. Grabowski, Wisła VII, 607 — 614; liczne materjały zawierają: M. Handrik-Slepjanski, Slepjanska swaźba. Ćasopis M. S. 1901, 18—37; B. Schneider, Der wendische Hochzeitsbitter. Mitteil. d. Ver. f. sächs. Volkskunde IV, 184 i n.; Śwjela, Niżnołużyska serbska „wjelika swaźba“. Łużica 1891; R. Lehmann, Bibliographie z. Geschichte d. Niederlausitz. Berlin 1928, nr. 289—295. Wesele na Błotach łużyckich opisuje E. Müller, Aus der Niederlausitzer Wendei 41 — 48. Typ dawnego wesela łużyckiego przedstawia z uwzględnię-niem A. Frenzla i Leskego Fr. Tetzner, Die Slawen 313—324. Opracowanie literackie dał M. Kósyk, Serbska swaźba w Błotach. Wó-rejce. Dokładną analizę wesela łużyckiego przeprowadził E. Schneeweis, Feste 22—74.

§ 20. Pogrzeb. Serb łużycki nie lęka się śmierci, a starsi ludzie sami sobie za życia nieraz przygotowują napis na krzyżu nagrobnym. Gdy zaś czują zbliżanie się ostatniej godziny, sami proszą, aby ich położyć na ziemi, na świeżej słomie, bo na niej lżej się umiera. Czasem w tym celu wynoszą umierającego nawet na gnojowisko. W chwili konania otwierają okno, aby dusza mogła swobodnie odlecieć; w innych wypadkach otwiera się je dopiero po śmierci. Również zasłania się białą płachtą zwierciadło. Wkoło umierającego klęczą wszyscy domownicy w cichej modlitwie.

Gdy umrze gospodarz, zawiadamia się o jego śmierci bydło i pszczoły. Zwłoki myje t. zw. ćełowa zona, a słomę z pod zmarłego wynosi się na gnój, wodę zaś po umyciu nieboszczyka wylewa się na krzaki, a nigdy do obory, boby bydło zachorowało ; w gnojówce lub krzakach przeleci nad tern ptaszek i uczyni to nieszkodliwem.

Zmarłego kładzie się na desce i przykrywa prześcieradłem. W niektórych wsiach dolnołużyckich jest tylko jedna jedyna deska śmiertelna (smjertna delà), której się pożycza. O śmierci zawiadamia sąsiadów albo ćełowa zona, alba też puszcza się w obieg czarną laskę, zwaną ćorny kij lub smjertna heja. Kto przyjdzie do domu żałoby, najpierw podchodzi do zmarłego, klęka, modli się, a potem dopiero zwraca się do domowników ze słowami pocieszenia.

Zwłoki w domu nie mogą zostać same, w nocy siedzi koło nich ćełowa zona. Przez cały ten czas nietylko w domu żałoby, ale i u najbliższych sąsiadów wszystkie prace wykonywa się pocichu, a od stukotliwych prac wogóle się powstrzymuje. Wieczór przed pogrzebem, a niekiedy w każdy wieczór do pogrzebu, świeci się w domu żałoby, wówczas schodzą się na t. zw. pusty wjećor wszyscy sąsiedzi, t. j. z każdej rodziny we wsi po jednym przedstawicielu; siedzą oni przy zmarłym, śpiewają pieśni pogrzebowe oraz inne pobożne pieśni do późnej nocy, czasem do świtu.

Zmarłego do trumny ubiera się jużto w białą płócienną koszulę, albo też zawija się w białe płótno. W niektórych okolicach odziewają w białą smjerłnicę tylko osoby wolne i dzieci, starsi natomiast dostają do trumny czarne ubranie. Do trumny dają zmarłemu śpiewnik, książkę do nabożeństwa, a niewiastom chustkę do rąk, nadto rozmaite przedmioty praktycznego użytku, które były zmarłemu niezbędne w życiu codziennem.

Grób kopią chłopi wedle starego zwyczaju po rjadu, za co składa się pewną opłatę do wspólnej kasy. Po Nowym Roku za te pieniądze wszyscy mężczyźni piją wspólnie t. zw. porjadne piwo. Dzieciom i osobom wolnego stanu kopią grób i dzwonią także osoby wolnego stanu. Dziecko do roku niesie zwykle do grobu jego starszy kum. Dzieci niechrzczone grzebią wieczorem.

Na pogrzeb zgromadzają się wszyscy uczestnicy w świetlicy. Przy wynoszeniu trumny z domu, schyla się ją trzykrotnie na progu. O ile pogrzeb idzie do innej wsi, wtedy składa się trumnę na wozie drabiniastym, przykrytym białą płachtą, niekiedy wspólną dla całej wsi, specjalnie do tego celu przechowywaną. Na granicy orszak żałobny zwykle się zatrzymuje na małem wzniesieniu, zwanem smjertna horka, a wszyscy odmawiają modlitwy. O ile zmarły uległ tragicznej śmierci, zostawiają na tem miejscu gałązkę, tak że wkrótce powstaje ich cały stos. Wogóle do czarownic i zmarłych nienaturalną śmiercią stosują pewne specjalne formy pogrzebowe. Samobójców chowa się wieczorem oraz z pewnemi objawami pogardy, np. nie wiezie się trumny przez wrota cmentarne, ale podaje ją przez mur. Wedle kroniki lubańskiej Marcina Bohemusa, umarła w r. 1567 w Lubaniu niewiasta, którą podejrzewano, że była czarownicą i w trumnie cmokała ustami; grabarz włożył jej w usta kamień i pieniążek, aby nikomu nie mogła szkodzić.

Na trumnę do grobu rzucają uczestnicy pogrzebu po trzy garście gliny, dopiero gdy grób już zupełnie zasypany, wraca orszak do kościoła, a po skończonych obrzędach zadusznych przychodzi rodzina jeszcze do grobu, u którego, klęcząc, modli się. Po powrocie do domu odprawiają modlitwy na miejscu, gdzie stała trumna, poczem następuje poczęstunek dla żałobników.

Źałowanje rodziców po dzieciach i odwrotnie trwa rok i cztery tygodnie, po rodzeństwie 18 tygodni, po innych krewnych ćwierć roku. Głęboka żałoba trwa przez cztery tygodnie, a przez ten czas rzeczy zmarłego pozostają nietknięte; dopiero po upływie tego czasu rozdziela się je między pozostałych. Kobiety, po śmierci rodziców, jeszcze po upływie żałoby zaznaczają ją w ten sposób, że na Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zielone Święta idą czarno ubrane do kościoła.

Na Górnych Łużycach zachowały się też gdzie niegdzie tak zwane krzyże pokutne na drogach rozstajnych. Krzyże nagrobne mają nieraz ciekawe łużyckie napisy.

Zwyczaje pogrzebowe łużyckie znajdują się rozprószone w pracy A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Lwów 1921. Ważne szczegóły podaje A. Ćerny, Lużice 194—196. Rozmaite artykuły niemieckie wymienia Lehmann, Bibliographie d. Niederlausitz, nr. 296—300, a pod nr. 309—313 zestawiono notatki, dotyczące krzyżów kamiennych, ustawianych nad zabitymi. Nadto por. Te t z ner, Die Slawen 325—331, oraz E. Müller, Niederlausitzer Wendei 58—63. Łużycki pogrzeb ludowy omawia dokładnie E. Schneeweis, Feste 74—113.

§ 21. Życie towarzyskie. Młodzież dorastająca stwarza pewne grupy, celem wspólnej zabawy. Szczególnie dziewczęta organizują się w związki, celem wspólnego śpiewania. Dziewczęta wybierają ze swego grona najlepszą śpiewaczkę, t. zw. kantorkę, która kieruje zbiorowym śpiewem dziewcząt na prządkach, na placu wiejskim w świąteczne południe, na weselach i t. d. Gdy kantorka wyjdzie zamąż, odbywają się nowe wybory, albo też ustępująca wyznacza swą następczynię.

Bardzo miłą zabawą dla obojga płci były zawsze prządki (ryc. 49), zwane gł. praza, dł. pśeza. Zakazywano ich już w r. 1677, jak o tern wspomina Frencel, a jednak przetrwały one jeszcze do dziś na odległych obszarach Dolnych Łużyc, oraz pruskich Łużyc Górnych, a zanikły na saskich Łużycach. Pśeza zaczyna się dnia 11 października, na Burkhardta wedle kalendarza ewangelickiego, a kończy się w środę popielcową. Na prządki zgromadzają się dziewczęta od lat 18 do 21, a bywa ich nie więcej nad dwanaście. Dziewcząt młodszych, poniżej lat 17, nie przyjmuje się do kompanji starszych i dlatego tworzą one sobie odrębne prządki. Prządki odbywają się co rok w innym domu, a tylko ciasne mieszkanie lub ważne okoliczności uwalniają gospodynię domu od przyjęcia pśezy do siebie.

Prządki przerywa się tylko w okresie świątecznym i w czasie szczodrych dni, aż do Trzech Króli. Podczas trwania prządek wyprawiają kilka razy zabawę. Młodzież męska wysyła najpierw posła z zapytaniem, czy pozwolą sobie służyć piwem lub wódką. Dziewczęta chętnie zgadzają się kze swojej strony robią składkę, a za zebrane pieniądze przygotowują kawę dla poczęstowania chłopców. Około dziewiątej godziny izba napełnia się młodzieżą, a tańce i śpiewy trwają nieraz do rana.

Ostatni wieczór przed Bożem Narodzeniem, który nazywa się dopalowak albo dołamowak, obchodzi się bardzo wesoło. Wówczas odbywa się sąd nad opieszałością prządek. Tej, która się spóźni w wieczór przed godami, palą pozostałą kądziel albo łamią przęślicę, skąd powstała nazwa zabawy. Prządka opieszała może się jednak od tej kary wykupić. Wówczas kieliszki i szklanki krążą bardzo licznie, a chleb z serem służy jako zakąska. Zwykle zupełnie niespodziewanie wpada do izby prządek

OE ■

I

; tpt

jt

À'

fcV

j.

i,

*• sc*

’>

jfc

te

oit. \

... ». \•

• -4-,

ÿtf

Ryc. 49. Prządki. Góry, pow. Chociebuż.

gromada chłopców, wprowadzając sztucznego konia. Kilka sit nadziewa się na kij, a w środku staje chłopak, który kieruje koniem. Sita nakrywają białemi chustkami. Kij do wieszania rzeczy, owinięty słomą i chustką, tworzy głowę i szyję. Ztyłu wisi długi ogon ze słomy. Jeździec na takim koniu wyprawia różne figle i psoty, zaco albo go dziewczęta częstują, albo sam jeździec przynosi na przeprosiny piwa i wódki. Popielec kładzie koniec prządkom. Zakończenie nazywa się zakałanje praży. Najdowcipniejsza i najzręczniejsza z prządek, wyprawiając pocieszne miny i żarty, daje policzek przędzy ; w tym celu najgorszą przędzę okręcają’ na przęślicy i przecinają rożnem lub haczykiem

od pieca. Pśeza ma w życiu ludowem łużyckiem wielkie znaczenie, jest ona szkołą tradycyj narodowych, krzewicielką utworów ludowych, ich skarbnicą i przechowawczynią.

Miejscem zabaw młodzieży jest nadto karczma, w której rej wodzą chłopcy. Tutaj, przy sposobności różnych świąt, zbiera się młodzież na! tańce. Tutaj też piją wódkę palenc i czarne piwo. O tym zwyczaju pisze już Abr. Frencel następująco: „Gospodarze i czeladź idą wieczorem, zwłaszcza w niedzielę i święto, do karczmy na piwo. Kobiety i dziewczęta, gdy oprzątną bydło, przychodzą później za nimi i stają przy drzwiach, Mężczyźni wołają je i częstują piwem. Kobieta lub dziewczyna bierze piwo i przypija do swych towarzyszek ; gdy zaś przypija do tego, który jej piwo szynkował, odwraca się do niego tyłem...“ Historia Lusatiae superioris podaje nadto wiele innych ciekawych szczegółów, które świadczą, że karczma wówczas, podobnie jak i później, była ważnym punktem zbornym towarzyskiego życia na Łużycach.

Prządki łużyckie opisał A. Petro w p. t. Wieczór prządek. Kłosy 1877, T. XXV, 379, 387—8. Materjał bibliograficzny podaje Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. nr. 301, 677, 1408. Nadto ważne szczegóły znajdziemy u A. Ćernego, Lużice 184—186, oraz E. Müllera, Aus der Niederlausitzer Wendei 53—57. Wzmianki o dawnych zwyczajach znajdujemy w pracy E. Mu ki, Frenceliana IV, 34, 37. Ćasopis Macicy Serbskeje 1882, XXXV.

§ 22. Zwyczaje doroczne. Zwyczaje te nawiązują się przeważnie do różnych świąt dorocznych. W okresie adwentu istnieje zwyczaj obdarzania dzieci. Na św. Barbarę wieczorem ciskają rodzice przez drzwi do izby orzechy, jabłka i t. d., przy-czem mówi się, że Barbara mjeće (rzuca). Podobnie obdarza się dzieci piernikami na św. Mikołaja. Nadto w jedną z niedziel adwentu chodzi boże dźećo, za które przystraja się zwykle jedna z prządek w ten sposób, że ubiera na swoje ubranie męską koszulę, ozdobioną we wstążki, czepek ubiera w zielony sztuczny wianek, a zakrywa się zawojem. W tern przebraniu chodzi od domu do domu, pyta o grzeczne dzieci, każe im odmawiać pacierz, poczem rozdaje podarki. Bożemu dziecięciu towarzyszy rumprich (Rumprecht), chłopak, odziany w kożuch, futrem nawierzch, który straszy niegrzeczne dzieci. Czasem zamiast z rumprichem chodzą z kobyłką, niedźwiedziem, lub bocianem.

Okres świąteczny od Bożego Narodzenia do Trzech Króli obfituje w różne czary i wróżby. Święta Bożego Narodzenia nazywają się w gł. hody a w dł. gody. Wilja zowie się szczodrym wieczorem, a na Dolnych Łużycach gwiazdką. Noc z wilji na Boże Narodzenie zwie się boża noc. W dzień wilji pości się przez cały dzień, a dopiero wieczorem zasiada do uroczystej wieczerzy, złożonej z dziewięciu dań, lub u uboższych przynajmniej z dziewięciu składników, np. z wieprzowiny, prosa, wody, soli, marchwi, cebuli, rzepy, mąki pszenicznej i rodzynków. W dzień ten piecze się na Górnych Łużycach hodowne kołacki lub hodowne wosuśki (podłużne pieczywo z rowkiem), na Dolnych Łużycach mazańce. Również dla krów piecze się z pozostałego ciasta wosuśki, które daje się bydłu każdego ranka w tym świątecznym okresie. Wówczas odbywa się różne wróżby, szczególnie dotyczące przyszłego urodzaju lub zamążpójścia. Podobnie i Boża noc pełna jest czarodziejskiej mocy; wówczas o północy kwitnie paproć, zwierzęta rozmawiają z sobą i t. d. Trochę jedzenia rzuca się wtedy we wszystkie kąty izby dla dusz. Na podstawie dwunastu dni po Bożem Narodzeniu określa się pogodę na okres przyszłych dwunastu miesięcy.

Podobnie jak Boża noc, tak i noc noworoczna, a także sam Nowy Rok są okresem pełnym guseł i czarów, oraz wróżb na przyszłe życie. W wieczór przed Nowym Rokiem, lub rano na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i różnorodne drobne pieczywka w kształcie zwierząt domowych dla bydła, a inne znów dla dzieci i dla młodzieży. Dzieci noszą te pieczywka w darze swym rodzicom chrzestnym, a zato dostają od nich noworoczne podarki. Wówczas także dziewczęta posyłają swym narzeczonym nowe letka, oraz jabłka, orzechy, ciastka i t. d.

Na Trzech Króli piecze się specjalne pieczywo, zwane tró-drak, w kształcie gwiazdy o trzech rogach. Niegdyś w dzień ten urządzano widowisko trzechkrólewskie. We wtorek po Trzech Królach w Kulowie odbywały się wiece, t. j. jakby pewien rodzaj dorocznych zgromadzeń sprawozdawczych.

W czwartek przed świętami Bożego Narodzenia lub przed Nowym Rokiem prządki dolnołużyckie wyprowadzały starego, a w czwartek po świętach, lub w pierwszych dniach po Nowym Roku, przyprowadzały młodego, a więc był to obrzęd symbolizujący odejście starego, a przyjście nowego roku. Widowiskiem tem rozpoczynano zarazem zapustne maskarady (gł. póstnicy, dł. zapust).

Chłopcy zrzeszali się w grupy, zwane na Górnych Łużycach kołbasnicy, a poprzebierani za niedźwiedzie, konie i t. d. chodzili z muzyką od chaty do chaty, zbierali jedzenie i pieniądze, a potem spraszali dziewczęta na wieczorną zabawę do karczmy. Na obszarze Dolnych Łużyc i w sąsiedniej części Górnych Łużyc taki mięsopostny orszak nazywa się campor (ryc. 50). Czasem camporują także dzieci i chodzą po wsi z długiemi gałązkami, przystrójonemi we wstążki, a przed każdą chatą śpiewają pieśń, napominającą do pokuty, za co dostają drobne podarki.

W okresie postu śpiewają dziewczęta z ewangelickich wsi, każdej niedzieli z rana, na placu wiejskim pobożne pieśni.

Również wiele obrzędów przestrzega lud w okresie wielkanocnym. W niedzielę śmiertelną (Laetare) od wieków wygania młodzież śmierć. Już za czasów A. Frencla (Cas. M. S. 1882, s. 29—30) młodzież przygotowywała ze słomy i szmat lalkę, którą na długiej żerdzi niosła silna dziewczyna, a wszyscy rzucali na lalkę kamieniami i śpiewali : leć horje, leć horje, jarabate woko; pań dele, pań dele, jarabate wokof Śmierć wynoszono za wieś lub poza granicę wsi, z czego wynikały bójki z młodzieżą

j r ■! L

-i

IV

łj

f.

I I im

DLin

w'

¹ !S)

fĄ

fr

mil

•rnfï

I’

Ryc. 50. Orszak zapustny. Góry, pow. Chociebuż.

li

Al

/■’

9.

a’.

</

-w-*

IH

Ryc. 51. Śpiewaczki wielkanocne. Ślepo, koło Mużakowa. Górne Łużyce.

wsi sąsiednich. Albo wynoszono słomę na wzgórze za wsią, gdzie się zatrzymują pogrzebowe orszaki, i palono, a wracając, wołano : Smjerć smy wuhnali, lećo zaso priwjedźemy. Koło Gródka dzieci obnoszą choinkę ozdobioną wstążkami lub jeżdżą z nią od dworu do dworu ze specjalnemi pieśniami, zbierając zato podarki.

Z samą Wielkanocą łączą się zwyczaje podobne jak u innych Słowian. W Kwietną Niedzielę święcone palmy zatyka się po polach, a bazie daje bydłu z wodą do picia. W Wielki Czwartek i w następne dnie gotuje się jaja wielkanocne, zdobne w prosty rysunek, lub tylko farbowane. W Wielki Piątek oznaczają drzwi stajen krzyżami, a nadto cichy pjatk jest świętem dziewcząt, które udają się wówczas do kościoła i śpiewają do północy kherluśe. Ewangelickie dziewczęta śpiewają pieśni na placu wiejskim w Wielką Środę, Piątek i w Niedzielę (ryc. 51). W Wielką Sobotę (jutrowna sobota) palą na stosie lalkę, przedstawiającą Judasza; niedopalone gałązki zbiera się starannie, gdyż umieszczone pod dachem chronią dom przed pożarem. W noc z Wielkiej Soboty na Niedzielę Wielkanocną dawniej parobcy strzelali, a o północy nabiera się wody jutrownef, ponieważ wtedy woda jest święcona i ma leczniczą, odmładzającą moc. Z tern łączy się zwyczaj wzajemnego oblewania się. Na Wielkanoc gra młodzież o pisanki; istnieje specjalna gra, zwana walkanje, z czego powstała doroczna ludowa uroczystość w Budziszynie, polegająca

mrV \ł' m

a"

if

mw

Ryc. 52. Pochód dożynkowy. Chociebuż.

na toczeniu pisanek ze stromej pochyłości nad Sprewą, przy udziale młodzieży i całego społeczeństwa. Rano w katolickich wsiach odbywają się procesje z jednej wsi do drugiej. Szczególnie charakterystyczne są procesje na koniach, t. zw. kriźerjo, urządzane np. w Chróścicach.

Pierwszy maja wraz z poprzedzającą nocą (gł. Wałpora, dł. Hoparga) ma dla ludowych wierzeń specjalne znaczenie, ponieważ wówczas zlatują się czarownice i wyrządzają wiele szkód. Celem ochrony lud zamyka wtedy obory przed zachodem słońca, a drzwi oznacza krzyżykami. W okresie Zielonych Świąt zwykle ustawiają parobcy na placu wiejskim wysoki maj (meja), około którego skaczą i tańczą aż do Wniebowstąpienia, lub nawet do Jana Chrzciciela. Wiosenne uroczystości kończą się świętem Jana Chrzciciela (Jana Krćenika). W wilję św. Jana palono ognie, przez które skakała młodzież, przystrojona w kwiaty. Wówczas też jeździł Jan, młodzik, cały przystrojony w wieńce i kwiaty, z maską z brzozowej kory na obliczu, którego za wsią strącano z konia, a dziewczęta i kobiety rozbierały między siebie jego kwiaty, którym przypisywano czarodziejską moc. Wogóle w okresie świętojańskim, na dziewięć dni przed św. Janem i dziewięć dni po św. Janie, mają rośliny szczególną moc; dlatego wówczas zbiera się wszystkie lecznicze zioła.

Wreszcie przy końcu żniw obchodzi się dożynki, zwane na Łużycach domkhowanka; dziewczęta w strojach świątecznych idą wtedy w uroczystym pochodzie (ryc. 52), nadto urządza się kiermasz, na który wypieka się wielkie kołacze — tykance, oraz ucztuje i tańczy zwykle przez trzy dni.

Do zabaw pożniwnych należy także zwyczaj „Króla koguciego“. Zabawa ta polega na tem, że do przybranej w liście umyślnie ustawionej bramy przytwierdza się zabitego koguta, a jeźdźcy na koniach w biegu usiłują kogutowi urwać głowę (ryc. 53). Kto tego dokona, zostaje królem kogucim i ma prawo wybrać królowę. O ile ta zabawa ma charakter raczej niemiecki, mamy jednak także na Łużycach obrzędy z kogutem o formie słowiańskiej. Koniec żniw zowie się u ludu łużyckiego „łapaniem kokota“. Dziewczęta, zwane kralowki, przystrojone są wtedy w wianki, a przy końcu uroczystości przynoszą wianek dożynkowy, zwany kołowrot (ryc. 54).

Zwyczaje doroczne omówił już J. Smoter, Pjesnicki II, 220—224; bardzo zwięzły ich zarys dał A. Ćerny, Lużice 196—203. Wszechstronnie opisał je E. Schnee weis, Feste 114—204. Ciekawe przykłady

Ryc. 53. Król koguci. Chociebuż. Dolne Łużyce.

dawnych obrzędów znajdziemy u Frencla; E. Muka, Frenceliana IV. Cas. M. S. 1882, 26—30. Bibljografję do zwyczajów dorocznych daje Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. nr. 612 (ogólne), nr. 250 (Boże Narodzenie i Nowy Rok), nr. 277 (zwyczaje wiosenne), nr. 272—6 (camper), 742—3, 280 (Wielkanoc), 281—2, 1684 (św. Jana Chrzciciela), 284—5 (żniwa). Zapusty łużyckie opisuje E. Müller, Niederlausitzer Wendei 21—25. Zwyczaje wielkanocne charakteryzuje VI. Zmeśkal, Les fêtes de Pâques en Lusace. Alençon 1928 (Extr. Bulletin de la Société d’Ethnographie de Paris). Maj łużycki opisał L. Kuba, Ćteni o Lużici 11 — 15; J. Jatzwauk, Wendische Bibliographie, nr. 821—823, 840—884. Zwyczaje analogiczne do króla koguciego podaje J. S. By-stroń, Zwyczaje żniwiarskie 77 — 78.

kA

ras

£/

ii -

*'«

Wiv,

Sii -

* \S

//

jr*

m -’ftrr 'I *y'

J# '

iJ-Tî

W ■£$ ^

Sf Jfc:

OË$m

••

■    ^;y;

Ryc. 54. Wianek dożynkowy. Góry, pow. Chociebuż.

§ 23. Prawo ludowe. W życiu rodzinnem poddane jest wszystko gospodarzowi, który we większych gospodarstwach nazywa się knjez (pan). Podrostki pomagają w gospodarstwie głównie przy pasieniu bydła, a dorośli pracują wedle zarządzenia gospodarza lub gospodyni razem z czeladzią; tak też wszyscy razem zasiadają do stołu.

O sprawach ogólnych radzi gromada, którą zwołuje sołtys, a biorą w niej udział wszyscy gospodarze. Niekiedy, jak np. w Kulowie, odbywają się we wtorek po Trzech Królach po-

wszechne zgromadzenia celem dokonania rachunków za miniony rok. Wówczas każdy ma prawo wystąpić z zarzutami, jakie ma przeciw sąsiadom. Po południu schodzą się w karczmie, gdzie się pije na wspólny rachunek. Wieczorem przychodzą także gospodynie, przynoszą chleb, karczmarka daje cukier, mężczyźni piwo i przyrządza się drjebjenjo, t. j. słodką piwną polewkę z Chlebem. Po wieczerzy odbywają się tańce.

W karczmie obowiązywało niegdyś rychtarskie prawo, na mocy rzekomego przywileju króla Macieja z r. 1611. Polegało ono na tem, że karczmarz witał wszystkich wchodzących podaniem ręki i dawał im upić ze swej szklanicy, lecz zato on i jego pomocnicy przy nalewaniu mieli również prawo nadpicia każdej szklanki, podawanej gościom.

Zwyczaj ludowy nakazuje też po ukończeniu domu uroczyste wprowadzenie w posiadanie przez ozdobienie wieńcem szczytu domu i związaną z tem ucztę, powszechną np. w Łukowskiem. Nie brak na Łużycach znaków własnościowych.

Gromadę zwoływano przy pomocy kokuli, hep lub delki. Ko-kula, czyli kij zakrzywiony, krzywula, podobna do naszej pomorskiej, wyszła dawno z użycia. Górnołużycka heja, zwana w Dolnych Łużycach gmejnski klapać (młot gromadzki), jest to maczuga drewniana, zakończona kulą lub rodzajem młota, która krąży jeszcze w nowszych czasach w zachodniej połowie pruskich Łużyc Górnych, oraz w okolicy Wóslinka i w bardziej na północ położonych wioskach katolickich Łużyc saskich. Czarną kulę śmiertelną posyłają w okolicy Kulowa. We wsiach koło Mużakowa kulę zarówno gminną jak śmiertelną zastępuje delka, t. j. niewielka czworokątna, drewniana deska, na której przylepiają obwieszczenia.

Kula gromadzka wyrusza w kierunku na prawo, a śmiertelna na lewo. Zapomocą kuli, z kartką przywiązaną lub przylepioną na desce, bywa oznajmiany czas płacenia podatków; nie bywa ona wtedy chętnie witana i niezbyt śpiesznie idzie po wsi. Natomiast kula śmiertelna, która zawiadamia o śmierci i dniu pogrzebu członka gminy, krąży bardzo szybko. Według wierzeń ludowych tkwi bowiem wówczas w kuli jakaś ukryta siła śmierci, która jej nie opuszcza aż do powrotu do sołtysa i której strzec się należy. Dlatego, ujrzawszy zdaleka czarną kulę, zwykle nie czekają, aż zawita pod dach, lecz ktokolwiek z domowników odbiera kulę już na podwórzu i co rychlej niesie ją do sąsiada; gdyby czarna kula spoczęła czas jakiś pod dachem czyjegoś domostwa, wkrótce zmarłby jeden z jego mieszkańców.

Dawne prawa łużyckie przedstawia dokładnie praca J. Kap ras a, Prawne stawizny Hornjeje a Delnjeje Łużicy. Ćasopis 1916, T. 69 i odb. Budziszyn 1916. Pewne szczegóły podaje A. Ćerny, Lużice 180; prawo rychtarskie opisuje A. F ren cel, Ćas. M. S. 1882, 35    6;

nr.

uroczystość przy zakładzinach domu w Łukowie opisał Behla, Das in Luckau übliche Richtfest. Verhandl. d. Beri. Ges. f. A. E. U. 1893, 556 — 558; do dawnego prawa i znaków własnościowych por. Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. nr. 769, 316; do kokuli i heji ważne dane podał A. Ćerny w „Narodnich Listach“ 1891, nr. 257 oraz polski przekład: Wisła VI, 917—919. Niemiecką literaturę do kuli i krzywuli łużyckiej wylicza Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. 302—305. Rządy w gminie łużyckiej charakteryzuje J. Smoler, Pjesnićki II, 217.

o"

IV. Kultura duchowa.

§ 24. Wiara w duchy. Wiara w świat duchów odznacza się na Łużycach wielkiem bogactwem. Przedewszystkiem liczna jest grupa duchów domowych, jak kubotćiki, łatki i palćiki.

Kubołćik przebywa chętnie w izbie za piecem, a ma postać małego człowieczka, lub też pojawia się w postaci smoka (gł. żmija, dł. plon), kapłona, koguta, kurczęcia, łasicy, węża, szarego motyla, chrząszcza i t. d. Nadto są małe duchy domowe, które przynoszą korzyść danemu domowi, o ile się z nim dobrze obchodzi; takiego duszka, siedzącego za piecem, trzeba dobrze karmić, bo nietylko z gniewem odleci, ale jeszcze i dom spali.

Pokrewne duchom domowym są demony, gł. boże sedleśko i dł. boża łosć, które przepowiadają śmierć lub wogóle jakieś nieszczęście. Boże sedleśko pojawia się w postaci płaczącego dziecka, natomiast boża łosć pokazuje się w postaci niewiasty o długich, bardzo jasnych włosach i białych szatach, czasem nawet jako biały gołąbek. Ponieważ duchy te przebywają zwykle w kominie, a boże sedleśko jest w każdym domu, więc wskazuje to na pokrewieństwo z duchami domowemi.

Do kubołćików pod wielu względami zbliżają się palćiki i lut ki. Palczyki są przeważnie właściwe Górnym Łużycom, a lutki są typem dolnołużyckim. Mamy trzy rodzaje lutków na Łużycach: 1. Lutki domowe, które mieszczą się pod ludzkiemi mieszkaniami. 2. Lutki polne, leśne i górskie, które obdarzają ludzi, pod warunkiem rozwiązania pewnej zagadki. 3. Lutki, pilnujące skarbów, podobnie jak palczyki. Opowieści o lutkach łączą się nieraz z podaniami o śpiących rycerzach.

Następnie mają Łużyczanie różne wierzenia, dotyczące duchów przyrody, do których można zaliczyć graby, dźiwicę, dźiwją żonę. W puszczy mużakowskiej zachowały się wierzenia o grabach, demonach o końskich nogach, jakby leśnych sylwa-nach czy faunach. Znacznie rzadziej spotyka się podania o śe~ rawach, dzikich ludziach pokrytych włosami, żyjących w lasach, polujących w południe w towarzystwie najpiękniejszych chartów, albo też ukazujących się o północy przy pełni. Duchem leśnym jest również dziwja żona, choć częściowo zbliża się ona także do polnych duchów.

Takiemi duchami są zbliżone do siebie postacie demoniczne: pripołdnica i serpownica. Przypołdnica pojawia się w czasie żniw i przy pogodzie słonecznej. Serbowie łużyccy wyobrażają ją sobie przeważnie jako dużą starą niewiastę w białej szacie, zwykle z sierpem. Z przypołdnicą na Łużycach Dolnych miesza się często serpownica, zwana także serpaśyją. Serpaszyja jest to duża kobieta, nie posiadająca głowy, a pojawiająca się z sierpem pod pachą. Główna różnica między temi dwiema postaciami polega na tern, że przypołdnica tylko w południe godzinę lub dwie, a serpownica ciągle po polach chodzi. Nazwę swą widocznie otrzymała od tego, że chodzi z sierpem i ucina nim głowę tym, którzy włażą w żyto, groch i t. d. Podobną istotą, jak serpownica i przypołdnica, jest smërkawa, która chodzi o zmroku po zachodzie słońca.

Pewnego rodzaju leśnemi demonami były także worawy albo wurlawy, które znane są jedynie na pograniczu Czarnego Khołmca i Łutów. Wedle wierzeń tamtejszego ludu, były to istoty niewieście, które mieszkały w lasach i na wzgórzach; w dzień się kryły, a dopiero wieczorem wyjeżdżały na pole i do wsi i z wielkim hałasem orały. Nadto zwracały one szczególną uwagę na to, czy jeszcze jakaś prządka nie przędzie.

Na całych Łużycach istnieje wiara w duchy, przemieniające dzieci, zupełnie zbliżone do polskich boginek. Ponieważ taki premënk (dziecko odmienione przez boginkę) jest klęską dla rodziny, przeto przepis nakazuje, aby matka go nie uspokajała, ale dozwoliła mu płakać, a nawet biła go gałązką bzową lub brzozową, dopóki swego prawego dziecka zpowro-tem nie otrzyma.

Lud personifikuje różne nieszczęścia. Charakterystyczna jest górnołużycka zła zona, podobna do ruskich zlydni. Ma ona postać małej, starej kobiety, o wielkim garbie, która chodzi schylona, wspierając się na kiju; twarz ma bardzo pomarszczoną i pokrytą brodawkami, głowę wielką, oczy kaprawe. Przychodzi w dzień biały lub w nocy do wsi, a gdzie stąpi lub swoje złe oczy obróci, tam przynosi nieszczęście.

Lud łużycki uosabia także różne choroby, jak np. zimnicę, różę czy gangrenę, a nawet czkawkę. Do takich duchów należą reginy, złe demony niewieście, które, gdy wstąpią w człowieka, zaciemniają jego umysł. Epilepsję, hałasy opilców albo ludzi rozdrażnionych, majaczenia chorych — wszystko to przypisują działaniu regin. Gdy mężczyzna upije się i hałasuje, mówią: ,Ten ma piwne reginy /“

Jeszcze bardziej niż pojedyncze wypadki choroby, działały na umysł prostego człowieka wielkie epidemje, w których ludzie gromadnie umierali. Istota, będąca przyczyną wymierania ludzi i padania bydła, nazywa się po górnołużycku mór. W dawniejszych źródłach górnołużyckich występuje także mara. Tej postaci odpowiada dolnołużycka rnretwa. Magnus w „Historische Beschreibung v. Sorau“ (110) opisuje, że w r. 1602 chłopi łużyccy koło Żarowa i Żemru, w celu zapobieżenia szerzącej się zarazie, oborali nago całą wieś. Brózda wyorana dokoła wsi jest więc tem kołem czarodziejskiem, które broni wstępu do wsi złym duchom. Nadto od moru broni jeszcze drugi sposób, a mianowicie niecenie nowego ognia przez tarcie dwóch suchych kawałków drzewa.

Śmierć (smjerś, smjertnica) wyobraża sobie lud w postaci bladej niewiasty, ubranej w białą szatę, która ukazuje się pod domem albo w domu, gdzie ma ktoś umrzeć w przeciągu trzech dni.

Na Łużycach istnieją nadto charakterystyczne postaci błędnych ogników, zwanych na Łużycach Górnych błudnićki lub błudne swećki; są to małe stworzonka z latarkami. W Jabłońcu mówią, że bludźis jest to mały człowieczek z palącą się miotłą. Wogóle zaś są to błędne dusze, które nie mają spoczynku i szukają zbawienia. Do tych dusz zbliża się postać męża ognistego, który pojawia się w kształcie wielkiej jasnej kuli lub snopa ognistego.

Wreszcie istnieje cała rzesza duchów wodnych. Męskiego ducha wodnego w Łużycach Górnych nazywają wodny muz, a na Łużycach Dolnych i w okolicach Mużakowa najczęściej nyks. Odpowiada mu żeński demon, gł. wodna żona i dł. ny-ksowka. Męża wodnego wyobrażano sobie w postaci małego, starego, szarego człowieczka o długich włosach, w czerwonem ubraniu. Często też miewa kapotę zgrzebną, której końce są mokre. Mąż wodny przychodzi także do miasta i do wsi na zabawę, na piwo, karty, nawet na prządki i tańce. Czasem wybiera sobie dziewczynę wiejską na żonę, żyje z nią wówczas jak człowiek i miewa dzieci. Żonę wodną ludzie widywali często na brzegu rzeki lub stawu, przy robocie; najczęściej przędła albo bieliła i suszyła szaty. Często widziano ją także czeszącą sobie włosy. Ubrana jest podobnie jak inne niewiasty, a tylko kraj spódnicy ma zawsze mokry.

Cert (dł. cart), zwany także dundyr, ma na Łużycach podobne rysy, jak w naszych powieściach. Djabeł przybiera różne postaci ludzkie i zwierzęce, a Frencel przytacza dwa podania z XVlI-go wieku, wedle których czart pojawia się w postaci niewiasty. Czart przebywa nietylko w piekle, ale także na ziemi, szczególnie na pustych miejscach, jak góry, skały, odległe zakątki w lasach i na polach, stawy, rzeczki, opuszczone chaty, zwłaszcza młyny, rozwalone kościoły i t. d.

Łużyckie wierzenia o zmorach zbliżają się do podań o czarownicach. Istota, której dusza chodzi ludzi dręczyć we śnie, zwie się po górnołużycku khodota, khodojta, w Mużakowskiem chodota, a w Dolnych Łużycach mórawa. Opowieści łużyckie opisują, że zmora ma czoło jak grube płótno, a język długi i chropowaty; zmora przychodzi o północy w postaci kobiety, zwierzęcia lub nawet jakiejś rzeczy. Czasem opowiada lud, że człowiek grzeszny, który przed śmiercią nie wyznał swej zbrodni, chodzi po śmierci jako zmora do tego, który wie o jego grzechu i zmusza go do wyznania tajemnicy. Tego rodzaju powieści są właściwie już przejściem do nielicznych podań łużyckich o upiorach ; upiorem może stać się np. człowiek, pochowany w starej smjertnicy. Również rzadkie są podania o wampirach, t. j. ludziach zmarłych, którzy wychodzą z grobu i wysysają ludziom krew z ciała.

Wierzenia w zmorę, przybierającą różne postaci zwierzęce, tworzą przejście do wiary w wjelkorazy, t. j. wilkołaki. Człowiek może się w południe zmienić w takiego wilkołaka i jest potem równie straszny, jak wilk prawdziwy. Wilkołaki żyły niegdyś w lesie mużakowskim i wojereckim.

Prócz tych głównych duchów istnieje jeszcze wiele innych mniejszych straszydeł i bobaków.

Zasadniczą pracę o demonologji łużyckiej napisał A. Ćerny, wydaną także w języku polskim p. t.: Istoty mityczne Serbów łużyckich Warszawa 1901. Praca ukazała się najpierw po łużycku, p. t.: My-thiske bytosće łużiskich Serbów. Ćasopis M. S. XLIII—L. Lehmann, Bibliogr. Niederlaus., podaje pod nr. 237—240, 1946—7 materjały do lutków, a pod nr. 241—249 zestawia niemieckie artykuły o duchach wodnych, przypołdnicy, mórawie i bożej łości. O dawnych wierzeniach łużyckich pisze J. A. Jene, K prasenju wo pohanskych kultnych mëstnach Hornjeje Łużicy. Ćasopis Macicy Serbskeje, 1910, 1911. Wiele materjałów do łużyckiej demonologji podaje W. Schulenburg, Wendisches Volkstum. Berlin 1882.

§ 25. Czary. Na Łużycach panuje powszechna wiara w czary i czarownice. Lud górnołużycki nazywa osoby czarujące kuzłar, kuzłarnića; określenie to istnieje tylko w części południowej Łużyc Górnych, u Horjan i Polan. Prócz tego używa się wyrazów khodota, khodojta, khodojca, zarówno na oznaczenie zmory, jak czarownicy.

Przesądy te są rozpowszechnione głównie w Łużycach Dolnych. Dawniej, zwłaszcza w XVII wieku, nie brak było licznych procesów o czary. Szczególnie znany jest proces z r. 1621 przeciwko czarownicy Katarzynie Wiciazowej z Górek, w okr. gródkowskim na Łużycach Dolnych. Czarownicami są wogóle przeważnie stare kobiety, czasem też młode ich córki, a wyjątkowo tylko mężczyźni. Zwłaszcza kobieta z czerwonemi oczyma jest uważana za czarownicę, a takie oczy już same przez się są-straszne dla człowieka i bydlęcia.

Czarownice uzyskują swoją moc przez zapisanie duszy swej djabłu, który im wtedy pomaga w postaci czarnego kozła, byka, kota, gawrona lub sowy. Przy tej pomocy piekielnej czarownice mogą wyrządzić wiele złego. Powszechne jest przekonanie, że odbierają one różnemi sposobami krowom mleko, co jest głównym zarzutem, stawianym czarownicom od wieków średnich. Czarownice wogóle szkodzą bydłu. Z powodu ich czarów krowy chorują, ronią, a cielęta nie dorastają.

Czasem czarownice szkodzą nietylko bydłu, ale i człowiekowi, i mogą sprowadzić nań chorobę, albo doprowadzić do złego, omamić, a nawet zabić. Zwłaszcza mogą wiele złego zdziałać przez to, że robią się niewidzialnemi lub przeobrażają się w różne postaci. Niewidzialnemi stają się przez wysmarowanie się sadłem żabiem, poczem ulatują w powietrze. Także Łużyce mają swoją Łysą górę, a więc górę Koszyńską, górę Babiną, oraz ogólnie nazywaną Chódośina Góra.

W pewnych okresach roku, szczególnie w noc św. Walpurgi, używa się różnych środków celem ochrony bydła. Ostatniego kwietnia, jeszcze przed zachodem słońca doi się i karmi krowy, poczem oborę okadza się różnemi ziołami, drzwi mocno zamyka, robi na nich trzy krzyże kredą lub węglem, a w parafjach katolickich kropi się drzwi wodą święconą. Zabobon radzi też przybić na drzwiach żywą żabę. Dla większej pewności kładą jeszcze miotłę na progu, albo ustawiają dwie miotły nakrzyż. Niekiedy posypują próg piaskiem, jagłami, makiem lub popiołem, na którym robią trzy krzyże, aby czarownica musiała liczyć ziarnka aż do rana. Nieraz całe podwórze zaopatrują w środki ochronne, wśród których najważniejsze są gałązki brzozowe, wtykane w gnojowisko, wrota podwórzowe, oraz wszystkie drzwi i okna.

Prócz tych szkodliwych czarownic i czarowników są także mądrzy mężowie i mądre niewiasty (gł. mudry muz i mudra zona, dł. mudry cłojek i mudra baba), którzy ludziom nie szkodzą, przeciwnie, pomagają im znajomością ziół lekarskich, przez zamawianie chorób, przez radę i pomoc przeciwko czarownicom.

Obfity materjał do czarów łużyckich podaje A. Ćerny p. t. Istoty mityczne Serbów łużyckich 365—406. Opis procesu z r. 1621 podaje Lausitz. Monatsschrift 1796, I, 276—289, oraz: Łużica 1863, 44.

§ 26. Lecznictwo. We wszystkich chorobach leczono się niegdyś tylko domowemi środkami. W każdej wsi była zawsze przynajmniej jedna mudra albo żelowa zona, dł. żelowa baba, która znała dokładnie wszystkie lecznicze zioła, umiała wypowiadać stosowne zarzekiwania i zażegnywania, potrafiła mierzyć chorego i t. d. Nadto było też wielu ludowych znachorów (runar, pytar), zwłaszcza między owczarzami i oprawcami, którzy przyrządzali maście, plastry, nastawiali złamane członki i t. d. Zresztą każdy Łużyczanin znał sam różne środki lecznicze, ale we wszystkich chorobach widział wpływ jakichś duchów lub złych ludzi, czarowników i czarownic, a jedynie np. w zranieniu widział przyczynę naturalną.

W ludowych receptach i formułkach zażegnywania choroby mają specjalne nazwy: śtawpa (kolki), żółtawa (żółtaczka), strózele (przestrach), dł. naglëd (uroki), wić (dł. tergańe, łamanie), wił (chorobliwe splątanie włosów, kołtun), oraz wiele innych drobniejszych przypadłości, jak czkawka, piegi, brodawki, nagniotki i t. d. Choroby leczy się przeważnie przy pomocy rozmaitych ziół, jak kwiat lipowy, kwiat bzu, rumianek, rozchodnik, przełącznik, bylica, piołun, piwonja i w. i. Ale wszystkie zioła mają skuteczną moc szczególnie wtedy, gdy zbiera się je w dzień

św. Walpurgi, św. Jana Chrzciciela lub na Wielkanoc przed wschodem. W łużyckiem lecznictwie ludowem znajdują nadto zastosowanie różne rzeczy po zmarłych, jak np. klucz po umarłym, który pomaga przy dziecinnych chorobach, albo kawałek krzyża cmentarnego, mający również silną moc leczniczą. Prócz wymienionych istnieje wielka ilość zamawiań i zażegnywań chorób, nietylko u ludzi, ale i u zwierząt.

Zwięzły przegląd łużyckiego lecznictwa daje A. Ćerny, Lużice 192 —194. Materjały zawierają: Pful, Z ludoweho lëkarjenja. Łużica 1886, 15, nadto artykuł H. Jordana, Łużican 1877, 174. Wiele ludowych zarzekiwań i zaczarowali ogłosił E. Muka p. t. Ludowe zarjekowanja a kuzłanja. Ćasopis M. S. 1907,136—8, 1909, 122—147. Bibljografję lecznictwa ludowego na Łużycach podaje Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. nr. 254, 257, 258, 611, 1365, 2067. Niektóre szczegóły podaje W. Schulenburg, Wendisches Volkstum 98 —107. Rośliny zbierane na św. Jana wylicza E. Schnee weis, Feste 192 —194.

§ 27. Przyroda. Przedewszystkiem bardzo ciekawie przedstawia się ludowa kosmologja i kosmogonja.

Słońce w wierzeniach łużyckich występuje zupełnie uoso-oione; mieszka w chatce i ma żonę. Frencel opowiada nawet, że niedawno Serbowie łużyccy, wchodząc do kościoła, zwracali się ku słońcu i pozdrawiali je, zdejmując kapelusz. Nie wolno tez mówić, że słońce zachodzi, lecz że idzie do domku Bożego. Wreszcie na Wielkanoc rano słoneczko o wschodzie trzykrotnie podskakuje. Na ciała niebieskie, jak słońce, księżyc i gwiazdy, nie wolno pokazywać palcem, gdyż przez to Panu Bogu wykala się oczy.

Księżyc, podobnie jak słońce, ma postać męża, który razem ze swą żoną mieszka w leśnej chatce. Lud przypisuje księżycowi moc na nowiu i o pełni, a nadto opowiada podania o człowieku na księżycu.

Gwiazdy ożywia lud łużycki w różny sposób; albo wyobraża je sobie jako osobne istoty żyjące, albo umieszcza na nich różne duchy. O gwiazdach wierzą, że są siedzibą biednych dusz, póki one nie zostaną wybawione; stąd, gdy spadnie gwiazda, mówią we wsiach katolickich, że biedna dusza została zbawiona.

Także różne zjawiska atmosferyczne bywają specjalnie objaśniane na Łużycach; chmury i niepogodę wywołują jakieś duchy. Szczególnie zaś znana jest personifikacja wiatru. Wietrzyk występuje w ludzkiej postaci, mieszka w leśnej chatce, ma żonę

i zachowuje się jak człowiek. Wiatry są pod władzą osobnego pana wietrzyków, chłopców wiatrowych, wëtrec hólcy. Mieszkanie wiatrów mieści się w głębokich lasach, w jakiejś bardzo dalekiej krainie, albo też na wysokich górach. Najwięcej opowiada się o wichrze, t. j. nagłym, gwałtownym wiatrze, który powstaje wskutek działania niewidzialnej istoty demonicznej. Jedynie, gdy się spojrzy przez dziurę powstałą po wypadnięciu sęka w desce trumiennej, albo przez rękaw koszuli, wtedy można zobaczyć w wichrze małego człowieczka, który jest czarny lub szary; on to właśnie tym wichrem kręci. Wicher jest tak silny, że może człowieka zanieść daleko. Ludzie bardzo się boją wichru, ponieważ przejście przez jego krąg przyprawia o niebezpieczną chorobę, zwaną na Łużycach Dolnych chorobą wichrową. Na chorobę tę pomaga okadzanie się rzeczami nawianemi przez wicher, jak np. słoma, siano, oraz specjalnem zielem wi-chrowem. Aby tych przykrości ujść, najlepiej jednak w chwili zawiania wichru siąść na ziemi lub nawet położyć się na twarz, względnie trzykrotnie splunąć.

Z temi wierzeniami o wichrach i wiatrach łączą się opowieści o dyterbjernacie i nocnym strzelcu (nocny hajnik). Powstały one pod wpływem niemieckim ; dyterbiernat pochodzi od nazwy Dietrich-Bernhard, a nocny strzelec jest echem niemieckiego „der wilde Jäger“. Postacie te ukazują się zwykle w nocy; nocny strzelec zwykle po zachodzie słońca ciągnie wysoko w powietrzu, na koniu, z wielką strzelaniną, z żałosnem szczekaniem psów, a zawsze przy wtórze wycia wichru.

Także ciekawe są wierzenia łużyckie, dotyczące świata zwierzęcego i roślinnego. Niektóre zwierzęta uważa lud za ludzi pod postacią zwierzęcą, a także specjalnie objaśnia się odgłosy różnych ptaków. Rośliny służą, oczywiście, do różnych celów czarodziejskich i leczniczych.

Ludowe wyobrażenia o ciałach niebieskich i zjawiskach atmosferycznych podaje A. Ćerny w pracy: Istoty mityczne Serbów łużyckich 217—235. O gwiazdach pisze W. Schulenburg, Seele und Stern. Niederlaus. Mitteil. II, 1892, s. 376 i n. Świat roślinny i zwierzęcy przedstawia W. Schulenburg w pracy p. t.: Wendisches Volkstum 150—164. Bibljografję do nazw łużyckich roślin zestawia Jatzwauk, Wendische Bibliographie, nr. 118 —135.

§ 28. Opowieści ludowe. Wśród ludowych opowieści łużyckich wyróżniają się lokalne podania o skarbach, zaklętych zamkach i jeziorach i t. d. Zwłaszcza na obszarze Błot łużyckich

krąży wiele takich powieści. Tak np. o Lubniowie opowiadają, że stary zamek odkrył pewien leśniczy, który, chcąc wejść do wnętrza, musiał najpierw zastrzelić kozła z wielkiemi rogami, leżącego przy wejściu; następnie mamy historję pokonania smoka w tym zamku, którego zwyciężył pewien śmiałek, obwieszony ze wszech stron zwierciadłami; bazyliszek, zobaczywszy własne oblicze, pękł sam przez się; wreszcie w tern podaniu mamy walkę z dwoma lwami, oraz zdobycie korony króla wężów.

Wiele też krąży podań o charakterze historycznym. Pod Strzupcem, wedle gminnej powieści, jakieś miasto zatonęło w wodzie. Na drodze stoją prastare dęby, które niegdyś miały być świadkami ofiar pogańskich. W jeziorze białogórskiem, pod Pieniem, zatonął podobno zamek starożytny, a za dnia jasnego można dojrzeć w wodzie jakby wierzchołki wież, a nawet słyszy się z głębi głos dzwonów. Żadna jednak miejscowość nie jest tak bogata pod względem podań, jak Bórkowy i okolica. Z tamtejszą górą zamkową łączy się podanie o królu serbo-łużyckim. Król serbski mieszkał w zamku na górze i był rozbójnikiem. Koniom przybił podkowy nawspak, aby nikt nie poznał, czy wyjeżdżał, czy wjeżdżał. Most miał skórzany, który sam się za nim zwijał i przed nim rozwijał. Jeżdżąc przezeń, nie mógł być pojmany, gdyż broniły go błota i jeziora. Jeździł zwykle w kierunku wsi Góry, lecz wreszcie góra została zaklęta, przyszła burza, króla zabiła, a zamek zapadł się. Można i dziś o tern przekonać się, gdyż góra ma w środku zagłębienie, i gdy żerdzią uderzymy, słychać stłumiony odgłos.

Na temat króla łużyckiego krążą dziwnie piękne opowieści. Łużyczanie wysławiają w swych podaniach króla jako wspaniałego bohatera, który przyjdzie kiedyś i lud swój wyzwoli. Nawet zgon opromieniła powieść ludowa bohaterskiem światłem. Gdy król w walce z Niemcami stracił wszelką nadzieję zwycięstwa, miał on na białym koniu wznieść się w powietrze w orszaku bohaterów i przed oczyma zdumionych Niemców zniknąć bez śladu.

Prócz podań krąży wśród ludu wiele baśni, np. o szklanej górze, bajek i legend, a nie brak też humorystycznych opowieści, np. o kukeczanach.

Bibljografję różnych zbiorów opowieści łużyckich podaje A. Ćerny, Istoty mityczne 10—14. Bardzo wiele bajek ludowych rozprószono w rocznikach czasopisma „Łużica“. Anegdoty o kukeczanach ogłoszono

w „Łużicy“ 1892, 1893. Bogatą literaturę zestawia Lehmann, Niederlaus. Bibliogr. nr. 216—249. Nadto zasługują na wymienienie: Kühn, Der Spreewald. Chociebuż 1889; I. Kopernicki, Król serbski. Kronika rodzinna 1880, 385; K. Haupt, Sagenbuch der Lausitz. T. I—II. Leipzig 1862—3; W. Schulenburg, Wendische Volkssagen und Gebräuche aus dem Spreewald. Leipzig 1880; W. Schulenburg, Wendisches Volkstum, Berlin 1882; M. Nawka, Baje, bajki a basnicki. Budziszyn 1914. Opowieści o charakterze mitycznym zostały omówione w rozdziale o wierze w demony i duchy, § 24.

§ 29. Pieśni. W ustach ludu łużyckiego żyje do dziś bardzo wiele pieśni. Mają one charakter obrzędowy lub ogólny. Wśród obrzędowych szczególnie częste są kwaśne spëwy — pieśni weselne, które po większej części mają formę romancy. Liczną grupę tworzą także pokherluśki, t. j. pieśni nabożne typu epicznego, z życia Pana Jezusa lub Najśw. Panny. W kościele śpiewa się ludowe pobożne kherluśe (Żytawa na Dolnych Łużycach). Prócz tych pieśni nabożnych śpiewa lud pieśni miłosne, żartobliwe i historyczne.

W dawnych piosennikach przeważną część tworzą ballady i romance, niekiedy dość długie, które lud określa mianem prezpólna, ponieważ zwykle śpiewa je przy pracy w polu lub na pastwisku. Do tego typu zbliżają się miłosne hrónćka i żartobliwe przyśpiewki, oraz krótsze romance, śpiewane w czasie tanecznych wieczorów. Przy tańcach, zwłaszcza przy reji, śpiewają krótkie przyśpiewki typu miłosnego lub żartobliwego. Niektóre z przyśpiewek, śpiewane zwłaszcza na prządkach i wspólnych zabawach młodzieży, zowią się wuzenjenja dlatego, że wymienia się w nich wyraźnie pary narzeczonych, którzy się w ten sposób w pieśni wuzenfa (wydają za siebie). Żartobliwą formę mają też stonanja, pieśni z westchnieniami, śpiewane pod oknami gospodarstwa, w którem się zabijało wieprza.

Pieśni łużyckie tak pod względem treści, jak i formy, są pochodzenia bardzo dawnego. Niektóre z pieśni historycznych wspominają wypadki bardzo odległe, jak tego dowodzi dolno-łużycka pieśń o Bolesławie Chrobrym, który „trzy razy Serbów na Niemców prowadził i, trzy razy zwyciężywszy, nagrodził walecznych wojowników bogatą zdobyczą“. Pieśń zgadza się z wypadkami dziejowemi, z trzema zwycięskiemi wyprawami Bolesława. Po Chrobrym nie było już takiego króla, coby zwycięsko mógł Serbów na Niemców prowadzić, dlatego pamięć

o bohaterskim królu zachował prawdopodobnie lud po czasy dzisiejsze. Lud pokazuje nawet kamień, zwąc go kamieniem księcia Bolesława.

Melodje pieśni łużyckich mają przeważnie dawne tonacje, a przy śpiewie stosuje lud tak rozmaite warjacje, że tylko przy pomocy fonografu można te nuty wiernie oddać.

oraz :

Zwięzłą a trafną charakterystykę pieśni łużyckiej podaje A. Ć e r n y, Lużice 208—9, tegoż autora: Serbske kantorki. Łużica 1894. Ze zbiorów pieśni ludowych na pierwszem miejscu musi się wymienić J. Smotera i L. Haupta: Pjesnicki hornych a delnych Łużiskich Serbów. Grimma 1841. T. I—II. Dzieło Smolera uzupełniają: H. Jordan, Delnjołużiske ludowe pësnje. Ćasopis M. S. 1874, 65—98; E. Muka, Delnjołużiske pësnje. Ćasopis M. S. 1877, 3 — 40, Delnjołużiske ludowe pësnje. Ćasopis 1882, 113—161; W. Schulenburg, Delnjoserbske a namjezne ludowe pësnje. Ćasopis M. S. 1912, 81 —138. O rozmaitych zbiorach pieśni ludowych pisze S. Vasatko, Zbërki narodnych pësnjow Łużiskich Serbów. Łużica 1885, 57 ; E.a Muka w pracy p. t.: Kotre barwy nałożnje so w serbskich ludowych pësnjach? Łużica 1888, 13, 21, 25, dał bardzo ciekawą analizę kolorystyki łużyckich pieśni ludowych i udowodnił, że lud chętniej używa barwy czerwonej, zielonej i białej, niż żółtej, niebieskiej i czarnej, a zupełnie pomija fiołkową i pomarańczową. G. Śwjela pisze o liczbach w łużyckiej pieśni ludowej p. t. : Typiske lićby we serbskich ludowych pësnjach. Ćasopis M. S. 1912. Na uwagę zasługują tez studja B. Krawc-Drjeżdźanskiego, p. t. Wujëzdy do serb-skeje narodneje pësnje. Ćasopis M. S. 1921, 35—52, oraz: Monografje k narodnej pësni „Za Kamjeńcom, za górami“. Ćasopis M. S. 1925, 79—95.

Pieśń ludową łużycką o Bolesławie Chrobrym omawia W. T a-szycki w pracy p. t.: Łużycka pieśń ludowa o Bolesławie Chrobrym. Orli Lot V, 1924, 74—76. Materjały bibljograficzne podaje Lehmann, Bibliogr. Niederlaus. nr. 203—212, 1238, 1245 i t. d.; Jatzwauk, Bibliographie 1551—1635.

§ 30. Przysłowia. W licznych przysłowiach wyraża się filozofja ludu łużyckiego. Mamy tu przysłowia rymowane i nie-rymowane, oraz tylko porównawcze wyrażenia (prirunanske wusłowa).

Bardzo ciekawe są przysłowia, tyczące się właściwości ególno-ludzkich, jak np. „I pańskie krowy nie dają samej śmietany“, „Z wonnem słowem cuchnący przedmiot rychlej się sprzeda“, „I najostrzejsza siekiera sama nie rąbie“ i t. d. Nie brak dowcipnych przysłowi, odnoszących się do kobiet, jak np. „Żona męża potrafi oszukać, choćby miał z czterech stron oczy“.

Równie ciekawe są przysłowia, dotyczące stosunku Łużyczan do Niemców, jak np. „Żaden djabeł nie jest gorszy dla Serbów, niż zniemczony Serb“ lub „Bóg żywi Niemca, ale serbskim Chlebem“. W związku zaś z tem, że młodzież łużycka udaje się na wyższe studja do Lipska lub Pragi, powstało przysłowie, że „ani Lipsk, ani Praga nie dadzą ci rozumu, jeśli tam przyjdziesz bez głowy“.

Istnieją też przysłowia, dotyczące Polski, jak np. „Polski kraj — dla żydów raj“, „Polskie (t. zn. wschodnie) wiatry wilczą zimę przynoszą“, albo „Z serbską mową możesz przejść przez Polskę i Ruś“ i t. d.

Największy zbiór przysłowi łużyckich zebrał J. Radysert Wjela p. t. Prisłowa a prisłowne hróncka a wusłowa HornjołużiskicL Serbów, wydał E. Muka. Budziszyn 1902. Zbiór ten uwzględni; wszystkie dawniejsze kolekcje H. Zejlera, J. Smotera, J. Buka i E. Muki Por. rec. H. Ułaszyna, Wisła XVIII, 556—559. Z dawnych zbiorów na szczególną uwagę zasługują: J. Buk, 600 serbskich prisłowow a prisłownych prajidmow (1858), oraz 1000 serbskich prisłowow a prisłownych prajidmow (1862). J. Wjela zestawił też ludowe porównania p. t. Prenośki a prirunanki abo metaforiske hrona w rëci hornjołużiskich Serbów. Łużica 1904, 1905. Przysłowia górnołużyckie omówił E. Muka p. t. Sprichwörter der oberlausitzer Wenden. Globus 1903, 353—357, a bibljografję daje Lehmann, Niederlaus. Bibliogr. nr. 213—215, oraz Jatzwauk, Bibliographie 1385 —1412.

§ 31. Widowiska ludowe. Widowiska ludowe łączą się zwykle z różnemi świętami dorocznemi. W adwencie chodzi boże dzećo z mmprichem, a więc jakby anioł z djabłem. Niegdyś także w okresie Trzech Króli chodzili przebrani trzej królowie i śpiewali pieśni o trzech mędrcach ze Wschodu, ale gra ta zanikła. W okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku był też dawniej zwyczaj wyprowadzania „starego“, a wprowadzania „nowego“, symbolizujący odejście starego, a nastanie nowego roku. Odtąd rozpoczynają się zapustne maskarady, w czasie których chłopcy chodzą przebrani za konia, bociana lub niedźwiedzia i wyprawiają pocieszne żarty. W okresie wiosennym wynoszą na Łużycach śmierć, a przynoszą nowe lato.

Do widowisk możnaby też zaliczyć wielkanocne procesje i budziszyńską grę o pisanki, palenie Judasza w sobotę wielkanocną, a także stawianie maja i jazdę Jana w okresie sobótki.

Widowiska ludowe omawiają prace, przytoczone w uwadze do § 22 nadto por. I. Klatecki, Nowe lato. Warta 1885, 5211—3, 5219—21 5229—31, 5237—8, 5245—7, 5253—5, 5262—4.

§ 32. Sztuka ludowa. Zdobnictwo łużyckie, zwłaszcza na obszarze Dolnych Łużyc, było niegdyś bardzo bogate. Rzeźbiono nietylko szczyt i łuki przysłupowe w domach łużyckich, ale także wszystkie sprzęty, stoły, stołki, stołeczki, ławki, szafki, skrzynie, miśniki, łóżka, kołyski, drewniane naczynia, deseczki i czółenka tkackie, przęślice, kołowrotki, formy do wytłaczania sera, sanie, wózki, czółna, a nawet narzędzia rzemieślnicze. Na obszarze Błot łużyckich możemy zauważyć wykładankę woskiem. Narzeczony ofiarował swej wybranej przęślicę pięknie rzeźbioną i wykładaną woskiem. W ten sposób zdobiono niegdyś koło Ślepego także oparcie krzesła.

Szczególnie pięknie malowano dawniej skrzynie łużyckie, przyczem występują tu jako ornament nietylko kwiaty, ale także obrazy budynków, miast i t. d.

Dawniej było na Łużycach rozwinięte także garncarstwo z głównemi ośrodkami, jak Kamienc, Halsztrów, Biskopice, Bu-dziszyn, Mużaków i w. i., o ile pominiemy liczne miejscowości na obszarach dawno zniemczonych. Szczególnie charakterystyczne są wówczas kamienne, ciemne dzbanki o krótkiej szyi, z wypukłemi ozdobami z gałązek, wąsików, listków i kwiatków. Typ ten występuje w Mużakowskiem, ale również i na saskich Łużycach. Również piękne są misy, zdobione we wielkie barwne ochrowe lub zielone kwiaty śmiało rzucane, jak też podobnie zdobione dzbanki, które wyrabiano na Łużycach saskich. W Bu-dziszyńskiem są także rozszerzone misy i talerze, zdobne w jednobarwne, zwykle niebieskie rysunki domów i miast; lud je nazywa misami żytawskiemi, lecz trudno właściwie określić, czy pochodzą z Żytawy, czy z Budziszyna.

Wiele zmysłu artystycznego zaznaczało się także przy tkaninach, zwłaszcza przy tkaniu jedwabnych kwiecistych wstążek (Kulów, Wojerece).

W dzisiejszych strojach łużyckich mamy bardzo mało haftów. Najwięcej tych wyszywań było w dawnych strojach wojereckich i komorowskich, oraz w ewangelickim stroju budziszyńskim ; uprawiano szczególnie haft biały na fartuszkach i chustkach. Również można zauważyć ciemno-niebieskie fartuszki wyszywane białą przędzą. Różnobarwne wyszycia spotyka się na denkach czepków górnołużyckich ; także górnołużyckie hawby mają na dnie wyszyte stylizowane bukiety, albo tylko kwiaty, wyszyte jedwabiem, wełną lub drobnemi koralikami na czarnem

tle. Również skrzydła mużakowsko-slepjańskiej świątecznej hawby zdobią krzyżykowe wyszycia. W ten sposób, zwłaszcza na obszarze Błot łużyckich, wyszywane są weselne ręczniki braszków, na których krzyżykowym ściegiem, najczęściej zieloną, czerwoną, niebieską i czarną wełną, lub przędzą wyhaftowane są na końcach wpoprzek kwiatki, ptaki, jelenie i ludzkie postacie. Ręczniki te, zwane na Błotach handwal, handwel lub śant, a na Łużycach Górnych twjela, były używane nietylko przez dziewosłębów, ale także na przyjęcie panny młodej rozwieszano je nad drzwiami wchodowemi (ryc. 19).

«-i

Ryc. 55. Pisanki łużyckie.

Pisanki łużyckie, pisane, jutrowne jejka, zawieszane nieraz nad stołem w okresie wielkanocnym (ryc. 55), mają prosty, biały ornament na tle czerwonem, żółtem, ciemnem, fiołkowem lub zie-lonem. Zamiast ozdób wypisuje się na nich często pobożne przepowiednie i dowcipne inskrypcje, np. „Abyś rozum nie miał kusy, gdy cię uczą, otwórz uszy“ i t. d.

Również znana była na Łużycach papierowa wycinanka, jak świadczy obrazek w Muzeum w Budziszynie.

Krótkie ujęcie łużyckiej sztuki ludowej daje A. Ćerny, Lużic<J 206—207. Szereg szczegółów do zdobnictwa na Błotach łużyckie'-1 podał W. Schulenburg, Das Spreewaldhaus. Zeitschr. f. Ethnol. XVIIi 137 —140, na s. 139 reprodukcje haftów krzyżykowych. Wycinanka por. Tetzner, Slawen, ryc. 115. Nadto por. literaturę, podaną do § 12. Bardzo wiele szczegółów i materjału ilustracyjnego daje W. Lindner, Brandenburg. Deutsche Volkskunst IL München 1925.

§ 33. Muzyka. Dawniej na Łużycach były w użyciu nastę pujące instrumenty: 1. Husie, wielkie skrzypce o trzech strunacl d, a, e. 2. Huslićki, małe skrzypce, także o trzech strunach, na strojone o tercję wyżej, które brzmią f, c, g. 3. Dudy, które są dwojakiego rodzaju: a) większa koza kosmata, zwana kozol i b) mniejsza, gładka mëchawa. 4. Tarakawa, fujarka czyli serbska piśćel, o dźwięku podobnym do oboi (ryc. 56).

W niektórych okolicach kwitła specjalnie gra na huslach

O pół godziny drogi ku wschodowi od Panczyc jest wieś Chróścice, która była długo kolebką huslerów łużyckich. Była tu dawniej szkoła huslerska; tu mieszkali najznakomitsi grajkowie: Michał Hornik i Mikławs Żur. Zapisanie melodyj łużyckich bez fonografu sprawia wielkie trudności, gdy bowiem herc melodję po raz drugi „piska“, gra nieco odmiennie. Fantazja

jego trzyma się ciągle pierwotnej melodji, ale gra on właściwie już przeróbkę mniej lub więcej odmienną. Niektóre zaś części różnych tańców tak są do siebie podobne, że grajek bardzo łatwo przejść może z jednego tańca do drugiego.

.,u    .

Przy grze na gęślach skrzypek przytrzymuje instrument u piersi, prawie poziomo. Biała, szeroka wstążka od instrumentu znajduje się pod lewą ręką, która ją mocno przytrzymuje, a w ten sposób nadaje gęśli trwałe położenie; smyk ciągną prostopadle. Nadto skrzypce łużyckie różnią się od zwyczajnych rozmiarami. Niektóre okazy mają 62 cm długości, 19 szerokości, a pudło mierzone oddzielnie Ryć- 56. Łużyckie instrumenty mu-

40 ycm długości, szyjka jest więc    dudy, husie i husiiczki.

bardzo krótka. Pudło w skrzypcach łużyckich ma po bokach 2V2 cm, a na środku 9 cm wysokości. Deska górna jest bardzo wypukła, gdy dolna prawie zupełnie płaska. Otwory w górnej desce są proste, a nie zakrzywione. Równie oryginalna jest budowa główki i podstawki.

Już z końcem XIX wieku używano tych skrzypiec tylko we wsiach katolickich, koło Chróścic; im dalej ku północy, tem rzadziej ten instrument występował, a na obszarze pruskich Łużyc zupełnie go już nie było.

W okolicach Nowego Miasta grają hercy na małych huslach łużyckich, zwanych małe fidle lub wótre husie. Małe skrzypce mają tylko 5¹/* dm długości, a wysokości 1 cm. Całe skrzypce są zrobione z jednego kawałka drzewa lipowego, tylko górna deska i podstawka wykonana jest z innego drzewa. Zresztą gęśliki te są podobne do skrzypiec zwyczajnych, choć pewne różnice zaznaczają się także w główce i podstawce. Główną atoli odrębność małych skrzypiec stanowi ich ton, a mianowicie nastrojenie o tercję wyżej od wielkich, mają więc struny f, c, g ; wskutek tego zachodzi lepsza możliwość zgodzenia się

z dudami (ryc. 57). Grają przeważnie bez nut, co uzasadniają w ten sposób, że i kogut śpiewa bez nut z zamkniętemi oczami.

11

r.^5

s* «

2*

Dudziarze byli, a częściowo i są jeszcze, przeważnie w okolicach Ślepego, Równa,Trzebina, Wuskidzi (k. Mużakowa), Zagora,Błoboszojc.

«JR

mm

vj

•'W

Ryc. 57. Muzykanci weselni. Ślepo, koło Mużakowa.

Natomiast już z końcem XIX wieku zaginęła znajomość starej łużyckiej tarakawy. W połowie XIX w. były one jeszcze w użyciu w okolicy Chróścic i Kulowa. Tarakawa był to instrument długi na 20 cali, sporządzony z drzewa bukowego, podobny do oboi, z licz-nemi pierścieniami, a 13 dziurkami do grania, z których 9 idzie w jednym rzędzie, a 4 na boku. Bywały wielkie i małe tarakawy.

Z dawnych melodyj zasługują na szczególną uwagę kwaśne prezpola, piękne, stare melodje weselne, grywane i śpiewane na weselu, w drodze do kościoła i w czasie powrotu do domi panny młodej. Do przechowania starych tonacyj przyczynia się zwyczaj wspólnego śpiewania pieśni. Dziewczęta śpiewają pieśni kościelne latem pod odkrytem niebem, zimą zaś w jakimś obranym domu. Jedna z nich zwykle przewodniczy, t. j. postanawia, co śpiewać mają, i śpiew rozpoczyna. Taką przewodniczką, kantorką, bywa obierana umiejąca najlepiej i najwięcej pieśni śpiewać. Kantorka jest przodownicą także na prządkach. Gdy wyjdzie zamąż, wybierają inną. Pieśń ludowa zawdzięcza tym kantorkom bardzo wiele, i jest to wogóle jeden z przepięknych nastrojowych obrazków, gdy dziewczęta usiądą pod lipami i śpiewają dawne, piękne pieśni.

Wiele szczegółów o instrumentach łużyckich daje A. Ćerny, w szkicu p. t. Za pieśnią łużycką. Wisła 1891, 397—418. Ryciny dawnych instrumentów por. Smoler, Pjesnicki II, ryc. 3—4; Illustrierte Zeitung, Leipzig 1857, nr. 720, s. 329; Tetz ner, Slawen, ryc. 146. Analizę instrumentów łużyckich przeprowadził L. Kuba p. t. Prostonarodna instrumentalna hudźba Łużiskich Serbów. Łużica 1887, s. 7, 14, 27, 37, 45. O dawnych grajkach informuje L. Kuba w szkicach p. t. Ćterri o Lużici. Praha 1925, 15—38 i i. Krótką charakterystykę pieśni łużyckich dał L. Kuba w pracy: Piseń Srbû Lużickych. Praha 1922. Wybór tekstów ułożył L. Kuba p. t. Pisnę

luzické. Slovanstvo ve svÿch zpëvech, kn. V, 1885—87.

0

§ 34. Tańce. Wśród tańców łużyckich najbardziej charakterystyczna jest serbska reja. W tańcu tym pary idą jedna za drugą, a w środku tańczy solo młodzieniec, który zapłacił muzykantom za reję ze swoją łubką. Dopiero po nim tańczą wszyscy inni. Tańczą ciągle na jednem miejscu, chwilami, tańcząc, idą parę kroków naprzód, poczem cofają się znowu, aby odpocząć; wygląda to tak, jakby tancerka drobniutkiemi krokami kręciła się na miejscu, a tancerz dokoła ją obchodził. Poczem tańczy, trzymając tancerkę w objęciu.

Melodja tańca ułożona jest w ³At taktu i składa się z dwu lub trzech części; niektóre mają tylko jedną część. Tańce te mają pewne podobieństwo do poloneza. Istnieje wielka ilość melodyj re/7, a wszystkie prawie pochodzą z pieśni tanecznych. Z końcem XIX wieku tańczono jeszcze reję : 1) we wsiach katolickich i stąd na północ aż do Brëtnej, 2) w okolicy Ślepego i Muża-kowa, stąd na południe do Krjebla, a na zachód do Nowego Mjasta, 3) w okolicach miasta Pienia.

Łużyczanie mieli niegdyś więcej tańców. A. Ćerny opisuje jeszcze dziewięć innych tańców we wsiach, gwary pośredniej, a więc np. taniec, zwany kleskata reja, zupełnie podobny do czeskiego straszaka. Jeden z tańców, zapisanych w Miłorazie, zwie się „Polski Żyd“. Inny taniec nosi nazwę „szewskiego“ (ryc. 58). Nadto jest jeszcze wiele innych tańców, nazywanych od pierwszych słów śpiewanych pieśni, np.: Moja Marka, Ja mam

m. a» Sraj

"U

Ryc. 58. „Szewski“ taniec. Ślepo, koło Mużakowa.

łubku z Bageńca, Do Drjowa, Ach rozmilona łubka moja, Słuźiłć hołćka, Sławkojc mama, Stup dałe i t. d.

Tańce łużyckie analizuje A. Cernÿ w szkicu: Za pieśnią łużycką. Wisła V, 410—411; niektóre szczegóły podaje tenże autor w pracy: Lużice 186—187. Nadto por. E. Müller, Tanz, Gesang und Musik bei den Wenden. N. Musik-Ztg. T. 22. 1901, 46. Zbiór melodyj tanecznych z praktycznemi wskazówkami wydali M. Leś a wic i B. Krawc p. t. Serbske ludowe reje. Lipsk, Hofmeister, 1930.

§ 35. Gry i zabawy. Prócz tańców są jeszcze inne gry i zabawy, w które dawniej bawili się i starsi, a nie, jak

OK

ił'*

/ •*

'Ä-v: ' »

il

sv

Ti :J>I

fc

■f\

i\

<>■

' *;*?•

. */f?ù .

t'f t

# ^ *

-■-«■ «ML, '.    -    /;

j    4-

-,

■ *    V-.ł- ; :

Ryc. 59. Zabawa w kluczyk. Bórkowy. Błota.

dziś, tylko dzieci. Najbardziej rozpowszechnione są łapanka i chowanka. Gra w łapankę ma rozmaite odmiany, a więc: ptaćki predawać, t. j. kupiec kupuje ptaszka, który mu ucieka, więc go goni, albo płat merić, t. zn. dzieci trzymają się za rękę i mają wyobrażać płótno; na jednym końcu stoi tkacz, a na drugim złodziej, który porywa płótno, więc tkacz go goni; albo wjełk a kurjatka, t. zn. gospodyni zwołuje kurczątka do domu, a wilk je porywa, albo kocki honić (zabawa w kotka i myszkę), albo khudu babu łojić (ślepa babka).

Chłopcy na pastwiskach chętnie się mocują lub „tłuką jagły“, t. zn. zwróceni do siebie plecami siedzą, poczem się tak równocześnie podnoszą, albo też stają na głowie; koło św. Jana wspinają się na ustawiony maj.

Częstą zabawą jest także skakanie na jednej nodze i posuwanie kamyczka w wyrysowanych kratkach na ziemi (paradiz). Dziewczęta chętnie bawią się kamyczkami lub orzechowemi łupinami, a chłopcy w okresie wielkanocnym toczą pisanki (walkać jutrowne jejka). W innych znów stronach rzucają boby lub guziki do wyżłobionej jamki (jamkować), albo też grają w t. zw. gonienie świnki. Dawną tradycję ma gra dolnołużycka, polegająca na toczeniu drewnianego krążka (buława) przy pomocy długich kijów.

Z gier towarzyskich szczególnie częste są bublinkowanje (t. j. zgadywanie guzika w zamkniętej ręce), gra w kluczyk (ryc. 59), zahrodku sudźić (gra słowna, w którą się bawią i dorosłe dziewczęta).

Dzieci, zwłaszcza chłopcy, robią sobie sami zabawki, a więc strzały z drzewa, zdobne w pióra, procę, łuk, rozmaite pukawki, sikawki, piszczałki i t. d. Prócz tego mają dzieci przeróżne słowne igraszki, polegające na szybkiej wymowie trudnych słów, a to zwykle służy do nawiązania do innych, wyżej wspomnianych zabaw.

Zwięzłą charakterystykę gier i zabaw ludowych daje A. Ćerny, Lużice 183—4. Materjały bibliograficzne podaje Lehmann, Niederlaus. Bibliogr. nr. 268—269, 270, 1445. Łużyckie gry i zabawy wylicza E. Schnee weis, Feste 237—238.

§ 36. Uwagi ogólne. Zestawienie powyższych materjałów kończę następującemi uwagami:

1.    Serbowie łużyccy dzielą się na Dolnołużyczan, odpowiadających dawnym Łużyczanom nad środkową Sprewą, oraz na Górnołużyczan, odpowiadających dawnym Milczanom nad górną Sprewą.

2.    Dolnołużyczanie różnią się od Górnołużyczan zarówno pod względem językowym, jak etnograficznym. Szczególnie wyraźnie zaznacza się to w dziedzinie budownictwa, odzieży i obrzędów rodzinnych.

3.    Z powodu naturalnych warunków geograficznych wyodrębniła się i zachowała długo swe etniczne właściwości grupa Łużyczan błockich, na obszarze t. zw. Błot (Spreewaldu).

4.    W kulturze ludowej łużyckiej można zauważyć niektóre znamiona, zbliżające ją szczególnie do dawnych Połabian oraz

Polaków północno-zachodnich (np. biała płachta żałobna, pust; wieczór, drewniany gołąbek jako ozdoba powały, obrzędy do roczne i t. d.).

5.    Zarys etnograficzny Łużyczan oparłem przedewszystkiem na materjałach etnograficznych, opracowanych przez Adolfa Ćernego. W mniejszym stopniu korzystałem z różnych źródeł niemieckich. Czyniłem to zupełnie świadomie, ponieważ dawne materjały etnograficzne niemieckie, z powodu słabej znajomości języka łużyckiego, budzą nieraz poważne wątpliwości. Opisy A. Ćernego w poszczególnych rozdziałach przytaczam dosłownie dlatego, aby czytelnikowi polskiemu dać możliwie wierny obraz kultury ludowej łużyckiej z końcem XIX wieku. Materjałów tych nie zmieniałem własnemi słowami, aby w niczem nie zniekształcić ich pierwotnej formy. Przez to chciałem uniknąć błędów, które powstają bardzo często przy takich stylistycznych przeróbkach i doprowadzają do zupełnego zatarcia właściwego kolorytu pewnego źródła etnograficznego.

6.    Rozdział o Łużyczanach — zwłaszcza po wyjściu dalszych zeszytów „Etnografji słowiańskiej“ — mógłby się spotkać z zarzutami, że został opracowany zbyt dokładnie w stosunku do całości. Ta dysharmonja architektoniczna była również zupełnie celowa ze względu na polskiego czytelnika, obecnie żywo interesującego się problemem łużyckim.

x^x

fo    *

a.-

<o

DAWNEGO I OBECNEGO ZASIĘGU ŁUŻYCZAN

' ; \:fvv

•    ib°

Tu busz ■

: • •Parski • • * • * * « • «Vs

VkCliudâwinaC?

\Y.vtv.

:-r u..........

Rybi'eiV\-"

•A* Storkow .

Mifo'ràz!^

K-MFA

t    /fiC

T*    vf • • o • • • *1 • • • \......\ •    * * y^7 * *

■ ■ -^y^nebland- -.y. ^ -. ’ - ’ -¹ - ’ /S^S^V

52".-V-Vt

Goliszÿm

•W>*.

ÂyGUBl'lÆv^

<v>

""    4Jra5^ietosz0w ^ f3

*@ä »M| 4i iilïpf

■3

■3:;-

.. .

* Órodzisżćio'1

Mv

'.y^Wikô'w.'

y\:

:i.

IfS

*Mjénia|- •'■'• • • •

•R

,'Kinspôrk

$

v.

B*s?Ç J'Ga'sÿn

'A;

a;

VI

à»

Wojerecy

S.

G ÔJ? i A/\

ęrz^óz^.

ivsviv

■ ■ v... ÿs (¹ )

-x; * t>L U U'-¹ VL ÖV1E

'■    ri tAfiT

^SjLÔ- * •

a'Ra'de

A'BUDZISZYN

\ w

y t: f-1 i ■ \-

^ZGORZELEC'

j3Sgb--

s/DRÈZNÔj

Bl°V

W’j’’ • • ■.•/^Szerâdhôvm^ i-VNw. MÎastoj,- _ j'WV

.v*v!v:.\v.v;\^ “

• • Krasna Li^a/

'L';V

A-:-:

L>---

Æumbûrk

WaTnsdorfV\^ßä

4-

..... .V-¹' -’i >

V • • .-.V 14" '

CZECHOSŁOWACJA

Vn;V..^

Podziałka łP 9 ?_l£_

-<•)—<•>- Zasiąg języka łużyckiego w r. 1550

„ .7750

\\ współczesny obszar języka łużyck.

20_30

oooooo

____granice państwowe

---granica Górnych

i Dolnych Łużyc. koleje

!

>. c©

I

/.

^Ç-CH/v,, aBj»UO'r^

O

V

H

I

fir,

)

i

y

KSIĄŻNICA-ATLA

Lwów, Czarnieckiego 12 — Warszawa, Nowi

poleca :

POLSKIE HAFTY LU

A Nr 020682

Cen

S. Udziela

zł

gr

DK - 28 d / * •« Wzór

Cz. I. Krakowskie hafty białe.

22 tablice + 14 plansz konturowy Cena w kart. zł. 20.—.

Cz. II. Sądeckie hafty kolorowe. W przygotowaniu.

Jest to oryginalnie opracowany i na motywach swojskich oparty wzornik do haftu. Obejmuje on motywy ludowe z okolicy Krakowa, podając wzory haftów do koszul, kaftaników, bluzek, spodnie, fartuszków, chusteczek, hafty na serwety, kapy, ręczniki i firanki, zasłony na meble, a wreszcie hafty na bieliznę kościelną. Wszystkie wzory wykonane są bardzo dokładnie i pięknie, Książka odda wielkie usługi tak nauczycielkom robót ręcznych w żeńskich szkołach średnich ogólnokształcących, semina-rjach nauczycielskich i szkołach zawodowych, jak i w każdym domu polskim.

1.54

Jednoraz. CWD, W-wa. 15973 2041 - Łak - 25.11.53 - 3000 b' à lf

E. Romer

POWSZECHNY ATLAS GEOGRAFICZNY

Kart 49. Cena zł. 52.—.

E. Romer

MAŁY ATLAS GEOGRAFICZNY

Wyd. XI. Str, 36. Mapek 88.

Cena zł. 9.60.

J. Wąsowicz

POLSKA

Mapa narodowości.

Podziałka 1: 850.000. Podklejona na płótnie zł. 28.—.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

KSIĄŻNICA-Al

Lwów, Czarnieckiego 12 — Warszaw

11-348143

¹ 29845

Ł. inw.

poleca :

St. Barabasz

Kdn. 524. 13. IX. 54

SZTUKA LUDOWA NA PODHALU

Cz. I i II. — Spisz i Orawa. — Str. 18 + teka z 44 tablicami.

Zł. 12.—.

Cz. III. — Witów. — Str. 18 + 38 tablic. — Zł. 24.—.

Cz. IV. — Dębno. — Str. 16 + 40 tablic. — Zł. 32.—.

„Doniosłe, cenne i staranne, naukowo na wysokim poziomie stojące... studjum z olbrzymią ilością reprodukcyj, wydane z nadzwyczajnym pietyzmem i starannością... St. Barabasz zebrał motywy architektury i zdobnictwa ludowego, zaznaczył podobieństwa i różnice w ich formach i traktowaniu z formami Zakopa-i Podhala, stwierdził ich bezwzględną polską odrębność

nego

i w ten sposób podłożył potężny złom faktów pod budowlę nauki o zaczątkach stylu polskiego. Niepodobna tu wdawać się w szczegóły jędrnych oświetleń autora, oraz w badanie jego przepysznych tablic, zawierających rysunki z chat, ozdób ich i sprzętów ludowych. Są to rzeczy o wartości naukowej, a wykonane są z precyzją, jakiej wymagają poważne badania“.

J. Kleczyński, Kur jar Warszawski, r. 1928, nr. 134.

St. Mierczyński

MUZYKA PODHALA

Ilustrowała Zofja Stryjeńska. Wstęp napisał K. Szymanowski.

Str. XXIV + 74. Z 9 tablicami kolorowemi. — Zł. 50.—.

na zawsze

Wydawnictwo niniejsze jest bogatym zbiorem góralskich tańców i melodyj, notowanych w identycznem brzmieniu z orygina-nałem, to jest tak, jak je oddawna wykonują złożone z dwojga skrzypiec i basów góralskie kapele. Wzory swe czerpał autor z najbardziej autentycznych źródeł, u najsławniejszych grajków Podhala, jak Bartek Obrochta, Jędrzej Tatar, Józef Gąsienica i inni. Długoletnie studja pozwoliły autorowi utrwalić w sposób wiemy całe bogactwo melodyj podhalańskich. Dzieło to, wydane w odświętnej szacie, ozdobione przepięknemi ilustracjami Z. Stryjeńskiej, z których promieniuje głęboko intuicyjne odbicie duszy Podhala, stanowi pierwszorzędny dokument polskiego ludoznawstwa.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-348143