.g:

ЗА

si

sag

ij

ii

эЩе

зШ

:с

ii

о л. 6)l@    ~ о

Âà.

сЛ-

"m

О POKRYCIACH DACHOWYCH

W PRAKTYCE

PRZEZ

S. SZELIGĘ-ŁYSZKIEWICZA

INŻYNIERA

WE LWOWIE

—-Л

ш®

öle

le

aa

S®

ш®

I®

ТС

i®

Są

-5

NAKŁADEM

Ру «

LWOWSKIEJ FABRYKI ASFALTU

sl

I ULEPSZONYCH 0G10TRWAŁYCH TEKTUR BO KRYCIA BACHÓW |

LWÓW, ULICA KORYTNA Nr. 13.    Ж

гне«

1893.

fflm

щщш

ikr

«^gTC

Vf?

v cT

-s—--te)

°!1ж    *

*■

■»

СЕШТ1К

“<P3

MATERYAŁÓW I ROBÓT ASFALTOWYCH LWOWSKIEJ FABRYKI ASFALTU I DLEPSZOHTCH OGNIOTRWAŁYCH TEKTDR DO KRYCIA DACHÓW *

LWÓW,i ULICA KORYTNA Nr. 13.

. ,    Bitum naturalny skalny 100 klg.................18 „ —

•s.

£    Gudron 100 klg.......................16 „ —

3 !> 10 ,, N

Za położenie warstwy asfaltu. 15 mjm grubej m П......

N ..    ..    ,    20

^    »    „    „    „ sztucznego 15 т/т grubej m □    . .

»    >•    ?»    »    V    20 ,,    .,    „    ... 2 ,, 60 „

nj Za położenie warstwy izolacyjnej, kładzionej na mury w gorą-ft    cym stanie, z masy martwej elastycznej, specyalnie do tych celów

wyrabianej w fabryce. Jedyny dziś pewny środek izolacyjny, używany do budowli w całym świecie, zalecany przez wszystkie powagi naukowe techniczne, zastosowywany przez wszystkich renomowanych architektów i budowniczych we Lwowie, m □

grubości 10 do 12 m\m wraz z robotą ...........

fq Za wytynkowanie masą asfaltową w gorącym stanie ścian ceglanych pio-nowych, dla usunięcia zadawnionej największej wilgoci w mie-

**    szkaniach m Г] ...................2 „ — „    9

'j Na ścianach starych lub kamiennych nierównych m Q.......2 „ 30 „

Fabryka osuszyła tą masą z najlepszym rezultatem w samym Lwowie 4 H przeszło 500 mieszkań zawilgoconych, — powołuje się na osoby u których § £ roboty wykonane zostały.

Jedyny środek niszczenia grzybka drzewnego :

Za fundament betonowy pod asfalt 10 c/m gruby m П......

10

11 11 11 11 ......

Wyroby z asfaltu prasowanego.

43

03

aj

•O

•    3 „ 80 „

•    2 „ 10 „

1 „ 30 „

1 zł. 80 ct.

2 „ 20 „

£ Rynsztoki różnej głębokości m bieżący ■3 Burty różnej grubości m bieżący . .

> Posadzki z asfaltu m □.....

Fabryka wykonywa również roboty z betonów cementowy cli.

Przy więtszyin оШош odstęp® się weiłi możności najwletszy procent,

td

to

- .'ч

od 1 zł. ct. do zł. 20 ct. b

CC CC CM

» 60 „ „ BO „

Ceny podane są na miejscu we Lwowie. Fabryka i roboty prowadzone są pod zarządem technicznym

:Mewiczct

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297817

W PRAKTYCE

PRZEZ

S. SZELIGĘ-ŁYSZKIEWICZA

INŻYNIERA

WE LWOWIE

NAKŁADEM LWOWSKIEJ FABRYKI ASFALTU I ULEPSZONYCH OGNIOTRWAŁYCH TEKTUR DO KRYCIA DACHÓW

LWÓW, ULICA. KOEYTÎTA Nr. 13.

1892

-у

äGHN/^

4kc. Nr. K-Ł!L%*> fry

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH POD ZARZĄDEM JULIUSZA BIRKENMAIER A

Is

il I

........ażna rubrykę w v^ydatkach każdego rolnika stanowią budowle gospo-

barskie i utrzymanie. O ile budowle te są stawiane z trwałego materyału, o tyle są ekonomiczniejsze. Trwałość tym razem z taniością 'w są prawie synonimami; to jest: im budowla jaka jest trwalsza, choćby była droższa, o tyle po pewnym przeciągu czasu okaże się tańszą, pomimo swej pozornej, pierwiastkowej drogości. Ta elementarna prawda ekonomiczna jest prawie każdemu znana, a jednak jakże to często, a nawet można powiedzieć prawie zawsze, każdy bezwzględnie, nie wchodząc gruntownie w wartość przedmiotu, naprzód pyta tylko o cenę i co tańsze chwyta. To nasze fałszywe w tym kierunku usposobienie staje się zbyt często powodem, że wiele tanich choć niepraktycznych materyałów wciska się do kon-strukcyi i znajduje przez pewien czas niemałe powodzenie, i to zwykle dopóty, dopóki czas nie przekona o ich drogości, wykazując wady.

Trwałość lub prędkie zniszczenie jakiejkolwiek budowli zależy od dobroci i trwałości użytych do budowy materyałów, oraz od właściwego zastosowania w konstrukcyi, celem uchronienia ich od zniszczenia. Jeden i tensam materyał, użyty w dwóch różnorodnych warunkach, może być bardzo trwałym, albo uledz prędkiemu zniszczeniu. Najtrwalszy kamień granitowy, wytrzymujący wielkie ciśnienie, nieczuły na wilgoć i wodę, umieszczony blisko jakiego ogniska, sam przez się w proch się rozsypuje. Cegła ogniotrwała przeciwnie, opiera się największemu działaniu ognia, a pod silniejszem ciśnieniem, gdzie kamień śmiało się oprze, ona roz-krusza się i pęka.

W budowlach zwyczajnych każdy materyał ulega zepsuciu i niszczeje, raz, z powodu wewnętrznych swoich przymiotów, drugi raz, z powodu zewnętrznego działania ogólnych czynników natury, jakimi są powietrze i woda. W budowlach specyalne przeznaczenie mających, dołączają się jeszcze do tego powody okolicznościowe.

Prawie każdy materyał, użyty do budowli, choćby najwłaściwiej był zastosowany i wybrany w najlepszym gatunku, powinien być jeszcze izolowany od wilgoci, gdyż bardzo łatwo może uledz przedwczesnemu zniszczeniu.

Budowle nasze bywają głównie murowane lub drewniane. Chociaż są i murowane, to mają w sobie wewnątrz konstrukcyę z drzewa,

a szczególniej różne wiązania, konieczne dla utrzymania nakrycia budowli czyli dachu. Dach więc, który przeszkadza wciśnięciu się wilgoci do wnętrza budowli, jest główną jej ochroną i od niego zawisła jej trwałość. Budowla, wystawiona z najlepszych materyałów i wzniesiona w najodpowiedniejszych warunkach konstrukcyjnych, musi uledz przedwczesnej ruinie, jeżeli fundamenta nie są dostatecznie izolowane od wilgoci, a dach należycie jej nie ochrania od zacieków deszczowych. Gdziekolwiek dla złego dachu, wewnątrz budowli zacieka, czy woda przeciekająca natrafi drzewo, mur, nawet żelazo, lub też inne przedmioty w niej nagromadzone, to takowe po krótkim przeciągu czasu, muszą uledz zniszczeniu.

Jakakolwiek część budowli, jeżeli się sama psuje, niekoniecznie pociąga za sobą zniszczenie innych, a tym sposobem nie tak gwałtownej wymaga reparacyi. Dach zły staje się powodem zniszczenia wszystkich części , na które przepuszcza wody deszczowe, i jak najspieszniejszego wymaga doprowadzenia do dobrego stanu. Nietylko więc na budowę dachów, ale i na ich utrzymanie, powinna być zwrócona szczególna uwaga.

Oprócz zwyczajnych warunków trwałości i innych względów konstrukcyjnych, należy jeszcze zwracać uwagę na niepalność materyałów, używanych na dachy. Ten wzgląd jest bardzo ważny, bo jak dach ochrania budowlę w zwyczajnym stanie od deszczu i wody, tak w czasie pożaru ochronić może niepalnością użytego nań materyału cały budynek od ognia, dlatego też wszystkie Towarzystwa ubezpieczeń ogniowych stanowią wysokość opłaty od zabezpieczonych budowli krytych materyałami niepalnymi, jako to: cynkiem, blachą, dachówką i tekturą ogniotrwałą.

Dachy kryte gontem i słomą, ponieważ są łatwo zapalne, opłacają o 50% wyższe ubezpieczenie ogniowe.

Skreśliwszy tych parę uwag, przystępuję do rozbioru szczegółowych konstrukcyi różnego rodzaju dachów u nas praktykowanych.

Do najdawniejszych i najwięcej rozpowszechnionych materyałów, używanych do krycia dachów zalicza się dachówka. Kształty dachówek są bardzo różne i liczne. Do najstarszych należy dachówka, wyginana w formie litery oo przewróconej, nazwana holenderką. Wygięcie dachówek jest dlatego, żeby jedna na drugą zachodziła w rodzaju kaptura, zakrywającego krawędź sąsiedniej. Inne dachówki znowu są zupełnie płaskie, nie zachodzą już jedne na drugie, tylko szczelnie do siebie przystają. Dachówka taka zwie się karpiówką, bo podobna do karpich łuszczek. Każdy gatunek na dachu układa się w ten sposób, że połowa górnej dachówki zachodzi na dolną. Pod karpiówką koniecznie, a pod holenderką niekiedy, dają się na spojeniach małe cieniutkie deszczułki, zwane goncikami, a samo spojenie wypełnia się zawsze wapnem. Każda dachówka w górnej swej części pod spodem ma rodzaj czopa (sęka), którym trzyma się zahaczona o łatę dachową. Kształty wygięć dachówek bywają różnorodne. Wiele już pod tym

względem było pomysłów, ale żaden, oprócz tego, o którym wspomniałem, holenderką zwany, nie znalazł większego rozpowszechnienia. W najnowszych czasach zaczęto wyrabiać dachówki prasowane, żłobkowane (gepresste Falzdachziegel). Dachówki te bez zaprzeczenia odznaczają się ładną formą, lecz są nadzwyczaj cienkie przez sprasowanie w maszynach, a temsamem nietrwałe; wystawione na działanie powietrza, w szczególności na mrozy i śniegi, co w naszym klimacie jest nieuniknione, pękają w żłobkach, zbyt silnie sprasowanych; na deszczach łatwo nasiąkają wodą, przez co zbyt obciążają wiązania dachowe, powodując silne wyginanie ich do środka, to zaś rozluźnia dachówki, które powinny być nadzwyczaj ściśle i szczelnie ułożone, bo tylko dokładność ułożenia chroni dach od zacieków deszczowych. Ostatnimi czasy zaczęto dachówki żłobkowane, inaczej felcowane, nasycać lakiem asfaltowym połyskującym łub zwyczajną smołą, przezco straciły już ładny swój kolor czerwony ; dachy te nie wyglądają estetycznie i robią niemiłe wrażenie kolorem czarno - matowym.

Koszt tych dachówek jest znaczny, tysiąc sztuk bez gąsiorów, kosztuje loco fabryka 45 zł.; niektóre jednak fabryki podają cenę jednego metra □ 85 ct.

Jest to zwyczajny środek zręcznego reklamowania się, obliczony na łatwowierność kupujących. Metr □ kosztuje w przybliżeniu przeszło 3 zł., jeżeli się przyjmie w rachubę transport kolejowy, transport z kolei na miejsce budowy, znaczny procent potłuczenia się, oraz kolosalne nachylenie płachty dachowej, bo pod 45 °,

sza powierzchnię dachu, oraz silniejsze wiązanie dachowe a temsamem i grubsze mury, co przy naszych stosunkach ekonomicznych jest bardzo trudnem. Jeden m² tego rodzaju dachówki waży około 60 klg.

Jak wyżej wspomniałem, dachy kryte dachówką, nie mogą być zbyt niskie, ostatni zjazd ceramików niemieckich w Berlinie, zdecydował 45° nachylenia, jeżeli dach ma odpowiadać wszystkim warunkom technicznym.

(Patrz Figure 1 ).

co znacznie powięk-

//'

§>/

o

KS)

<b<

?/

'v'-/Z ' / 7 *

%W&/j!

yyÿis

/ / hi

100:33

I0O.-20

cooi

10 Metrów b.

Д \1\1

Màm

МШ

s>

\\

Na poddaszach budynków krytych dachówką, niewygodnie składać siano, słomę lub inną jaką paszę; albowiem przy składaniu tych artykułów, łatwo bardzo można wypchnąć dachówkę i dach przez to uszkodzić.

Wiele gatunków dachówrek, jak wspomniałem, bywa łączonych na spojeniach wapnem. Wapno, skutkiem zmian powietrza i temperatury, łatwo podlega uszkodzeniu, dachy więc tego rodaju wymagają częstej reparacyi, przez co na wsiach są niedogodne, nawet przy ułatwionej fabrykacyi. Dachówka sama przez się jest materyałem bardzo trwałym, jeżeli jest dobrego gatunku, a mianowicie, kiedy jest równo i dobrze wypalona; glina na nią użyta nie może być marglista. Jeżeli jednak ma jakiekolwiek wady, to przez dłuższy czas wystawiona na ciągłe działanie atmosfery, musi uledz uszkodzeniu.

Dlatego też, aby ją utrwalić, dają niekiedy na dachówkach polewy czyli glazurę. Sposób ten utrwalania jest bardzo dobry, ale i kosztowniejszy od zwyczajnego, dlatego też tylko przy większych budowlach znajduje zastosowanie. Często bardzo spostrzegać się dają na wielu budynkach wyrabiane z kolorowych polewanych dachówek różne wzory, rysunki lub znaki, któremi oznaczają lata wzniesienia budowli.

Dachówka jest materyałem ogniotrwałym, ale w razie większego pożaru, wystawiona na silny ogień, niekiedy pęka, przez co staje się niebezpieczną, a w każdym razie, przez szpary lub felce na spojeniach, łatwo ogień z jednej strony dachu na drugą dostać się może.

Podobne do dachówkowych są dachy łupkowe z szarego łupku, zwanego pospolicie szyfrem. Łupek na dachy bywa zwykle używany w podłu-gowatych, prostokątnych lub kwadratowych tabliczkach, mających w jednym kącie czworoboku lub kwadratu otworek, przez który przybija się je do szalowania, na którem spoczywają. Tabliczki łupkowe układa się najczęściej w kierunku skośnym, po przekątnej, która się daje prostopadle do okapu; dolne ściany górnych tabliczek zakrywają brzegi górne (między któremi bywa otworek) dolnych rzędów. Niekiedy układa się łupek tymsamym sposobem . jak dachówkę zwaną karpiówką.

Dachy łupkowe nie mogą mieć zbyt małych spadków, najmniejszą pochyłość daje się pod 33°. Same przez się są lżejsze od dachówkowych, metr □ waży około 30 klg. ; razem z szalowaniem, które muszą mieć pod sobą, są dosyć ciężkie.

W roku 1890 miałem sposobność widzieć pożar na dworcu kolei Karola Ludwika we Lwowie. Paliły się zabudowania warsztatów mechanicznych, pomimo że dachy były kryte łupkiem, a przypuszczalnie dla oszczędności łupek ułożony został na starych gontach, całe warsztaty zostały spalone, kolej poniosła parękroć sto tysięcy zł. szkody i przerwę w robotach przez cały rok, — w tym wypadku oszczędność nie wyszła na dobre. Pod łupek w Niemczech i w Anglii dają na szalowanie z desek ogniotrwałą tekturę asfaltową, która stanowczo zabezpiecza od ognia.

Trwałość dachów łupkowych zależy od gatunku użytego materyału. Niektóre łupki nadreńskie i angielskie są bardzo trwałe, a zmiany powietrza nader mało albo wcale nic na nie nie działają, są jednak i takie, które po upływie pewnego czasu łuszczą się na drobne płatki i same rozsypują. Konserwacya dachów łupkowych jest bardzo utrudniona, prawie niemożebna, dlatego też dachy łupkowe nie znalazły u nas większego zastosowania.

Od wieków do pokrywania większych i kosztowniejszych gmachów używano blach różnego rodzaju. Do najdawniejszych należą blachy miedziane. Pokrywano niemi świątynie, zamki, pałace, muzea itp. Lubo miedź wystawiona na działanie powietrza i wilgoci oksyduje się, to przecież działanie jest tak powolne i nieznaczne, że trwałość dachów miedzianych jest nieograniczona, ale też zato i budowa ich kosztowniejsza. Blachy miedziane, używane na dachy, zwykle dają się grube, a przez to są ciężkie, wymagają więc bardzo mocnych wiązań dachowych i grubego pod nie szalowania. Arkusze blachy miedzianej układane na dachu zachodzą jedne na drugie i oprócz tego na zakładach są lutowane. Na dachy, do których dostęp jest bardzo utrudniony, jak wysokie wieże kościołów, użycie blachy miedzianej do krycia przedstawia jawne korzyści, przy innych zaś budowlach zastosowanie miedzi, z powodu wysokiej ceny i możności zastąpienia jej innymi materyałami, nie odpowiada celowi.

Między innemi blachami miały zastosowanie i blachy ołowiane, z tego powodu, że są najwytrzymalsze ze wszystkich na zmiany powietrza; są jednak bardzo ciężkie w porównaniu z innemi (m² waży około 30 kgr) i bardzo kosztowne, a że przytem są i łatwo topliwe, nie znajdują więc pomimo trwałości rozpowszechnienia w budownictwie i tylko w wyjątkowych położeniach były i są używane.

Blachy cynkowe pierwiastków o były bardzo używane do krycia dachów, z czasem jednak traciły swoję wziętość i dziś tego ogólnego uznania nie mają. Praktyka bowiem nas nauczyła, że cząstkowo się utleniają, mianowicie w zgięciach, gdzie dłużej może utrzymywać się woda. Takie miejsca po pewnym przeciągu czasu dziurawią się i przepuszczają wodę. Oprócz tego mają one niemałe granice dilatacyi, skutkiem czego znacznie kurczą się i rozszerzają. Nakoniec są łatwo topliwe, a w razie pożaru bardzo niedogodne, bo w wielkim ogniu topią się, pryskają, przez co uniemoźebniają ratunek.

Od czasu jak produkcya wyrobów żelaznych udoskonaliła się, i krycie dachów blacha Żelazna więcej się rozpowszechniło. Mogę dziś śmiało powiedzieć, że do krycia dachów, mianowicie po miastach, najwięcej używana jest blacha żelazna cynkowana.

Wszystkie dachy blaszane mają wielkie zalety, ale nie są też i bez wad, których uniknąć trudno.

Pod dachy blaszane w ogóle musi być dawane szalowanie z mocnych desek. Mogą przyjmować spadki mniejsze od dachów łupkowych i dachówkowych, przez co wymagają stosunkowo mniej materyału. Waga dachów blaszanych zależy od wymiarów użytej blachy, która — ma się rozumieć — im jest grubsza, tern dachy są trwalsze i bezpieczniejsze, co idzie w takim stosunku, że przy budowie tak kosztownych dachów, tylko blachy grubsze powinny być używane.

Sposób krycia dachów blachą jest nader rozmaity, żaden jednak nie jest zupełnie dokładny. Każdy rodzaj krycia dąży do tego, aby na spojeniach arkuszy, w kierunku spadku płachty dachowej, spojenia te o ile można były najwięcej szczelne i trwałe, co zwykle zasadza się na rozmaitych sposobach robienia zagięć w złączeniu krawędzi blachy. O ile te zagięcia będą zrobione dokładnie i o ile przy robocie ich blacha gdzie nie pęknie, o tyle pokrycie dachu będzie dobre. Używa się także do krycia dachów blachy karbowanej czyli rurkowanej, mianowicie cynkowej (system francuski). Dachy takie mają te zalety, że są mocniejsze i trwalsze od innych, ale też wymagają więcej materyału, przez co, ma się rozumieć, muszą być kosztowniejsze.

Blachy żelazne, używane do krycia dachów, mają tę główną wadę, że żelazo przy zetknięciu się z wodą i powietrzem (na co dachy są wystawione) bardzo łatwo oksyduje się, skutkiem czego materyał ulega prędkiemu zniszczeniu. Rozmaicie od tego działania blachy żelazne ochraniają. Najwięcej rozpowszechniony środek jest pokost olejny, którym z obu stron blachy się pociągają. To postępowanie zabezpiecza je od zniszczenia, ale co lat parę powinno być powtarzane, jeżeli ma być skuteczne. Starano się także dawać na blachach powłokę galwaniczną z materyałów więcej trwałych, lub też pokrywać dachy szkłem wodnem. Wszystkie środki ogólnego uznania dotąd nie znalazły.

Mówiąc już o dachach, wspomnieć mi wypada, że niektóre budowle kryte są taflami szkła zwyczajnego. Tafle te są grube, osadzone w ramach, najczęściej żelaznych. Dachy takie lubo są trwałe, ale są bardzo kosztowne i tylko w wyjątkowych położeniach mogą mieć swoje zastosowanie, mianowicie gdzie potrzeba mieć światło z góry, jak na podjazdach w dworcach dróg żelaznych, galeryach obrazów, w warsztatach, klatkach schodowych i t. p.

Przedstawiwszy tu wszystkie prawie materyały, używane obecnie do krycia dachów, nie mogę pominąć gontów, które mają jeszcze tak wielkie zastosowanie niemal w całej Galicyi, a którym w ostatnich kilku latach zawdzięczyć wypada tyle nieszczęść i klęsk ogniowych.

Jak wiadomo, krycie dachów gontami sięga najodleglejszych czasów, ten powód łatwo daje się tłumaczyć: małą ilością podówczas fabryk wyrabiających blachy, nadzwyczajnie utrudnioną kumunikacyą, obfitością lasów, a temsamem taniością drzewa i robocizny. Sam wyrób gontów nie wymaga żadnych nakładów, ani specyalnych uzdolnień robotników. Wówczas już jednak starano się wyrugowywać je z budownictwa, zastępując dachówkami.

Gonty, tak co do wymiarów, jako też i kształtu, wszyscy znamy. Różnica w wymiarach w niektórych miejscowościach bywa bardzo mała. Dachy gontowe jeżeli mają być trwałe, to gonty przed ich użyciem powinny być jak najlepiej wysuszone (co się obecnie nie praktykuje), wyrobione z mate-ryału dojrzałego i rdzennego, nigdy nie bielaste. Najlepsze gonty są drzewiu i osiczyny, te jednak dla drogości i coraz większego braku drzew tego gatunku, dziś już wcale nie egzystują. Gonty obecnie używane, jodłowe lub sosnowe, są bardzo nietrwałe, a temsamem nadzwyczajnie drogie, jeśli weźmiemy w rachubę wszystkie czynniki, to jest, nadmierną pochyłość da-. chów gontowych, (patrz Figurę 2) przez co znacznie powiększamy samą powierzchnię dachu, i całego wiązania z belek.

z mo-

Fig. 2

ioqv8o

400:66

1001*50

За

■4

100:33 100:20

lOO-S⁻

Urbf eiucić

10 Metrów b.

Stosując się zatem do pochyłości dachów gontowych, przyjąć do rachunku muszę, nieproporcyonalne dziś nadmurowania ścian szczytowych, a temsamem niepotrzebne podwyższanie kominów, a doliczywszy do tego jeszcze i asekuracyę ogniową, która się przedstawia w następującym stosunku rocznym :

. 20 .

od 100 zł. płacą budynki murowane, kryte blachą, dachówką, lub tekturą asfaltową .

. 45

budynki murowane kryte gontami ....

• 60 „

. 85 „

dochodzimy do tego, iż dachy gontem kryte, dziś nie powinny mieć racyi bytu i zastosowania przy budowlach, bo prócz drogości swojej równają się najdroższym pokryciom dachowym, mają jeszcze tę najważniejszą wadę, że są nadzwyczaj niebezpieczne w czasie pożaru, co powinno stanowczo odstręczyć wszystkich od ich dalszego rozpowszechniania. W czasie pożaru rozpalone głownie, niesione pędem wiatru, padają

budynki drewniane kryte blachą lub tekturą asfaltową „    „    „ gontem lub słomą

na dachy i jeżeli te zastają nieogniotrwałe, łatwo bardzo zapalając je, stają

się przyczyną rozszerzenia pożaru, jak io miało miejsce przy wiekopomnym pożarze w Stryju. Dlatego to w miejscach, gdzie budowle są więcej skupione, jak to bywa po miastach, lub też na liniach dróg żelaznych, gdzie w bliskości budynków krytych gontem przebiegają parochody, których kominy nie są zaopatrzone w iskrochrony, lub też w pobliżu fabryk i zakładów przemysłowych, gdzie znajdują się kominy, przez które mogą wylatywać na dach drobne, rozżarzone węgle, w formie iskier, w ogóle gdzie jest większe niebezpieczeństwo ognia, tam koniecznie na dachy powinno się dawać pokrycie ogniotrwałe. Kwestya ta jest tak ważna dla społeczeństwa, że w wielu krajach i miejscowościach krycie dachów gontami i słomą dawno już zabronione zostało. Niestety o Galicyi tego powiedzieć nie możemy, po wsiach a nawet w mniejszych miasteczkach używają do krycia dachów odwiecznej słomy i gontów, które tysiące rodzin pozbawiły nietylko mienia, ale i ojczystej strzechy, a kraj nasz biedny poniósł milionowe straty, których nigdy nie powetujemy. Pod względem budownictwa wiejskiego i chat wieśniaczych od kilku wieków nie postąpiliśmy ani na jeden krok naprzód, stoimy zupełnie na równi z dziką, niezbadaną dotąd Afryką.

Na właścicielach większych posiadłości, na ludziach inteligencyi, dbających o podniesienie warunków ekonomicznych i oświaty naszego kraju, leży obowiązek pouczania włościan, jak winni budować i jakich materya-łów do budowli używać, aby się zabezpieczyć od strasznego żywiołu ognia, który tak systematycznie biedną Galicyę nawiedza.

Ażeby nie pominąć milczeniem tych przedhistorycznych dachów, wspomnieć mi wypada i o dachach słomianych.

Dachy słomiane bywają dwojakiego rodzaju: ze słomy prostej lub z targanej. Dachy ze słomy prostej, zwą się poszyciem, a z targanej dekówką. Słoma prosta układa się warstwami z dołu do góry, prostopadle do linii okapu, w kierunku długości budowli i przywiązuje się powrósłami do łat dachowych, tak aby każda warstwa górna zachodziła na dolną czyli ją w części pokrywała. Końce każdej warstwy od dołu równo się obcinają. Pokrycie dachu słomą targaną czyli dekowanie robi się w ten sposób : Słoma targana wiąże się w maleńkie jak garść snopki, które również nakłada się w kierunku prostopadłym do okapu, ściśle dobija się jeden do drugiego, i zakładając warstwy górne na dolne, przywiązuje się powTósłami do łat. Dach dekowany zawsze jest grubszy od poszytego. Sam wierzchołek dachu w obu razach zarabia się albo słomą kręconą, albo też na zejściu się dwóch płacht dachowych u góry nakłada się drzewo w rodzaju żłobu dnem do góry, zwane po wsiach kalenicą.

Wysokość dachu słomianego daje się ³/₄ do V₂ szerokości budowli. Im dach jest wyższy tem lepszy, bo łatwiej po nim ścieka woda. Koszta budowy dachu słomianego, nietylko ściśle, ale nawet w przybliżeniu oznaczyć się nie dadzą, bo są zawisłe: od wielkości użytych snopków, grubości

dachu, od ceny słomy i robocizny, które są tak zmienne w różnych miejscowościach a nawet zależne od corocznych urodzajów zboża.

ale największą wadą

Dachy słomiane nie są pozbawione pewnych zalet: — chronią one dobrze od zimna i upałów, słoma jest złym przewodnikiem cieplika, — nie przepuszczają wody, — są łatwe do zrobienia, — są nie zbyt kosztowne a niekiedy i trwałe; ale mają one i ciężkie wady; — używając słomy na dachy, pozbawiamy rolnictwo jednego z głównych materyałów sterkoryzacyj-nych, podnosimy bez uzasadnienia cenę paszy dla bydła, słowem okradamy się sami, co przy większej ilości dachów słomianych może doprowadzić rolnictwo nasze do ruiny; -— dach słomiany nie może być i nie jest wytrzymały na silne wiatry i lada burza łatwo go drze i zrywa tych dachów jest ogień, to też całe wsie padają pastwą płomieni.

W niektórych państwach jak we Francy i i Niemczech krycie dachów słomą jest juk dawno zakazane.

Zapobiegając tej wielkiej wadzie, w pewnych miejscowościach dachy słomiane pokrywają gliną, albo też snopki, używane do pokrycia, są pierwej maczane w rzadkiej glinie. Początkowo zabezpiecza to w części od ognia, ale po niedługim czasie, glinę deszcze wypłukują i zostaje dach jak inny, równie niebezpieczny w razie pożaru.

Oprócz słomy, w krajach, gdzie materyał drzewny nie jest jeszcze zbyt drogi, używa się do pokrywania dachów drzewa w rozmaitej formie.

Kryją się dachy deskami, co najczęściej miewa miejsce przy budynkach tymczasowych, prowizorycznych, jak baraki, szopy i tp., albowiem po zdjęciu desek z dachu, jeżeli one nie leżały za długo i nie popękały od suszy, można użyć ich jeszcze winne miejsce budowli, albo też mogą służyć za szalowanie pod pokrycie dachu innym materyałem. Dachy kryte deskami nie przedstawiają żadnych warunków dobrego pokrycia. Kryje się zwykle deskami w podłuż spadku dachu. Chcąc uniknąć przeciekania, trzeba koniecznie na dwie deski kłaść trzecią, któraby szparę, jaka jest między deskami, nakrywała. Tego rodzaju pokrycie potrzebuje wiele materyału drzewnego i długich 4" gwoździ. W każdym razie krycie dachów deskami przedstawia wiele niedogodności i dla braku zupełnej trwałości jest pokryciem bardzo kosztownem. Deski wystawione bezprzestannie na zmiany temperatury i stanu powietrza, raz zawilgocone przez deszcze, to znowu szybko osuszane od promieni słonecznych, choćby były z najsuchszego materyału, muszą się paczyć. Oprócz tego ta zmiana ich stanu z wilgotnego na suchy, przedwcześnie musi przyspieszyć ich zniszczenie. To też użycie tych dachów możemy dziś uważać tylko za okolicznościowe. O ile deska jest dłuższa i szersza, o tyle spaczenie jej bywa szybsze i większe. Deski większych wymiarów potrzebują silniejszego przymocowania, a przez to wymagają większych i droższych gwoździ; aby tego uniknąć, używają często do pokrywania dachów dranic.

Dranice, zwane niekiedy szkudtami, są to jakby małe deseczki, więcej do łat jak do desek zbliżone. Układają się one na dachu w kierunku prostopadłym do okapu, tak, że bokiem zachodzą jedne na drugie. Przybija się je do łat prawie zawsze drewnianymi gwoździami. Aby lepiej zachodziły na siebie, miewają kanty ścinane. Sposób ten krycia dachów jest bardzo wadliwy pod każdym względem. Również jak deski i wszelki materyał drzewny używany na dachy, tak i dranice są bardzo nietrwałe, bo łatwo gniją, będąc na przemian zawilgocane i obsuszane, a mianowicie na brzegach, gdzie mają najmniej miazgi drzewnej i to jeszcze tak bielowatej. Bardzo łatwo i prędko paczą się, a spaczone pękają, skutkiem czego tak podniesio-nemi bokami jak i potworzonemi szparami przepuszczają wody deszczowe. Przez gęste nabicie gwoździ drewnianych, czego ten sposób krycia dachów wymaga, osłabiają się bardzo łaty, na których dranice spoczywają, i one same podziurawione, najpierwej około tych gwoździ drewnianych gnić zaczynają.

Kleniec, używany do krycia dachów, podobny jest do dranic, tylko że bywa więcej regularnych kształtów, w formie tafelek podłużnych, które w kierunku prostopadłym do okapu układają się. Są one podobne do gontów, tylko że nie mają rowków w jednej ścianie i bywają większe; — przykładają się one jak najszczelniej jedne do drugich, i w ten sposób ułożone przybijają do łat żelaznemi gwoździami. Dla zabezpieczenia od przepuszczania wody, zakładają się w kierunku podłużnym jedne na drugie, w kierunku zaś poprzecznym znajdujące się szpary, pokrywają się podobnymże kleńcem położonym naprzemianlegle podwójnie.

I ten sposób krycia dachów nie ma żadnych zalet, materyał przedwcześnie ulega zniszczeniu i choćby najstaranniej zrobiony, nie zabezpiecza od przepuszczania wody, podlegając paczeniu się i pękaniu.

Wszystkie w ogóle dachy, kryte łupkiem, dachówką, jako też blaszane, pomimo niezaprzeczonych wielu zalet, mają przytem i właściwe sobie niedogodności , głównie że- są kosztowne, i przez to tylko w większych budowlach mają swoje zastosowanie.

W ostatniem stuleciu tak rozpowszechnione użycie bitumów i smół różnego rodzaju, a w końcu asfaltu, wprowadziło te ciała i do krycia dachów. Rozmaite materyały, jak : drzewo, papier, tektura i inne tkaniny, nasycano różnemi mieszaninami smół ziemnych, utrwalając je tym sposobem przeciw zniszczeniu, wywieranemu skutkiem prostego działania powietrza, a mianowicie wilgoci. Pomiędzy wszelkimi innymi materyałami, nasycanymi różnemi mięszaninami bitumicznemi, tektura asfaltowa zyskała pierwszeństwo. Dachy z tektury, z powodu wielkiej taniości, a zarazem i z powodu długoletniej trwałości przy dobrej konserwacyi, coraz więcej wchodzą w użycie, dlatego też obszerniej o nich wspomnę.

Tektura sama z siebie jest materyałem trwałym i bardzo mocnym ; aby ją lepiej utrwalić i niedopuścić do niej wilgoci, która ją niszczy, starano się nasycać ją pierwiastkowo bitumem skalnym. Pomyślny środek utrwalenia tym sposobem tektury zupełnie odpowiadał zadaniu, ale samo spełnienie nie okazało się tak łatwe w praktyce. Pierwiastkowo nasycanie tektury smołą gazową, chwilowo czyniło zadość żądanym warunkom trwałości, wystawiona jednak na zmiany powietrza, bardzo łatwo ulega wietrzeniu, to jest części składowe smoły, jedne łatwo ulatniały się, mianowicie przy silniejszem działaniu słońca, inne znowu wypłukiwały deszcze, przez co tektura traciła wszelkie własności, jakie jej przez nasycanie smołą gazową nadać usiłowano. Użycie nawet dobrze zgęszczonej smoły, oraz dodanie do niej paku, nie zmieniało składu chemicznego smoły, a nawet stało się szkodliwe, bo przy zimnej temperaturze cała ta masa pękała, skutkiem czego wilgoć łatwo dostaje się do środka tektury, gdzie wypłukując części składowe smoły, samą tekturę niszczyła. Ponieważ jednak wyrób taki jest najtańszy, najwięcej takiej tektury dziś u nas w handlu znajduje się. Od niedawna pojawił się u nas nowy, jeszcze gorszy gatunek tektur; gatunek ten gotowany jest jedynie na samych odpadkach naftowych, zawierających w sobie pewne jeszcze oleje lotne, a temsamem i łatwo zapalne. Tektura taka nietylko że jest materyałem nadzwyczajnie palnym wskutek przesycenia jej naftą, ale jest pozbawioną wszystkich substancyi tłustych i części składowych ją wzmacniających ; położona na dachu, podczas deszczu ulega przesiąkaniu wodą, co powoduje zacieki w dachu; tektura ta jest materyałem zupełnie surowym, jedynie na czarno farbowana i posypywana piaskiem. To też sprzedaż podobnego gatunku tektur jest wprost nieuczciwa, obliczona głównie na łatwowierność kupujących i wprowadzenie ich w błąd, narażając tym sposobem na nieobliczone straty. Ta nieuczciwość w fabrykacyi i podobna konkurencya, spowodowywa, że tektura dobrych gatunków walczyć musi z opinią publiczną, nie mogąc zyskać ogólnego uznania.

W ostatnich latach, przy wprowadzeniu w użycie gudronów naturalnych czyli smół wytworzonych w skałach asfaltowych i po przekonaniu się, że one prócz sprężystości, jaką posiadają, wcale nic albo nader mało po upływie długiego czasu wietrzeją, tak że to wietrzenie w praktyce może być uważane za żadne, poczęto utrwalać tektury gudronami naturalnymi.

Napajanie tektury samym czystym gudronem naturalnym, z powodu drogości materyału, będącego tylko w pewnych miejscowościach naszej ziemi, a którego otrzymywanie w stanie czystym pociąga za sobą wielkie koszta, jako też z powodu kosztownej manipulacyi samego nasycania, nie zostało zaaplikowane do utrwalania tektury. Ale gudron naturalny, rozpuszczony w pewnej ilości smoły destylowanej czyli raczej odparowanej, i w zmię-szaniu z innemi ciałami ułatwiającemi nasycanie, robi z tektury materyał bardzo trwały, nie zwiększając nadmiernie kosztów wyrobu. Użycie pewnej pro-porcyi gudronu i innych inateryałów wchodzących w skład masy, służącej do nasycania tektur, zawisło od własności użytych pierwotnie materyałów, i tylko przez dokładne obeznanie się z nimi i praktykę, dochodzi się do mniej lub więcej dobrych rezultatów. Wreszcie sposób traktowania jest po większej części własnością każdej z osobna fabryki. Nie tylko nasycanie tektury, ale i sam jej gatunek wiele bardzo wpływa na ogólną dobroć materyału, jaki się ma z tego wyrobić do pokrywania dachów.

Masa pierwotna w tekturze, przeznaczonej do nasycania i przerobienia jej na tekturę dachową, powinna być oddzielnych własności od innych tektur zwyczajnych, i umyślnie do tego celu musi być wyrabianą. Powinna ona być łatwo absorbującą, a przytem mocną; — aby była przenikliwą, mogącą z łatwością napajać się czyli absorbować w siebie, musi mieć miazgę drobną jak bibuła i nie bardzo ścisłą; — aby była mocną, musi w sobie mieć materyał włóknisty, włoskowaty.

Tektura im jest grubsza, tem jest lepszą i bogatszą, bo więcej potrzebuje do wyrobu swego masy, dlatego też w ostatnich czasach zaczęto wyrabiać grube tektury, które pod nazwą filców znane są w handlu. Filc pozornie zdaje się mocny, po krótkim przeciągu czasu, pozostając na dachu, wystawiony na zmiany powietrza, kruszeje i robi się słabym.

Tektury zamiejscowe, sprowadzane do nas przeważnie z Wiednia, wszystkie nie są wolne od wad, mają zawiele w sobie piasku, kiedy właśnie tektura dobra, powinna go mieć jak najmniej i to o tyle tylko, ile potrzeba dla ochronienia jej od zlepiania się w rolach. Dobroć tektury nasyconej zależy jeszcze wiele od surowego materyału, użytego na wyrób samej tektury, jako też od składu i dobrego stosunku materyałów, którymi bywa nasycona, a czego na razie ocenić nigdy nie można.

Dlatego też w wyborze tego materyału tylko rzetelność firmy mo'ze być jedyną i pewną rękojmią dla nabywcy, Przy użyciu materyałów, sprowadzanych z Wiednia lub innych miejscowości, ma się rozumieć najtańszych, bo te dają największe zyski, wielkie nieraz spotykają zawody konsumentów, o czem dowiadują się wtedy, kiedy już dachy zostały pokryte, kiedy nie mało poniosło się kosztów tak na tekturę jak i na robotę, którą skutkiem -złego materyału traci się na raz jeden, bo zły materyał nie da się reparo-rować, tylko trzeba go odrzucić i zastąpić innym, jak to miało miejsce przy budowie baraków wojskowych w Złoczowie, w Tarnopolu, i wielu innych miejscach.

Tektury angielskie i francuskie, z wielu fabryk bywają bardzo dobre, ponieważ posiadają naturalne gudrony, oraz rodzimy asfalt wysokich gatunków, czego fabryki niemieckie juz dziś nie posiadają, gdyż gudrony zostały kompletnie wyczerpane; zmuszone zatem zastępowa^ je gudronami sztucznymi, — dlatego też w każdym kraju, a mianowicie przy zakładach asfaltowych, bywają miejscowe fabryki tektur dachowrych.

W roku 1886 założyłem we Lwowie jedyną w Galicyi fabrykę asfaltu, oraz fabrykę ulepszonych przezemnie ogniotrwałych tektur, zawarłszy kontrakt z najbogatszą w bitumy ziemne kopalnią asfaltu »The Neuschatel Asphalte Company (Limited)«; posiadając w sprowadzanym mastyksie dużą ilość gudronów rodzimych, mam możność wyrabiania najlepszych gatunków ogniotrwałych tektur, czego inne fabryki o sobie powiedzieć nie mogą, wyrabiając tektury li tylko na smołach, pochodzących z węgla kamiennego, wskutek czego są i łatwo zapalne.

Jakikolwiek materyał tekturowy byłby użyty do krycia dachów, jeżeli ma mieć większą, długoletnią trwałość, to musi być pokryty czyli powleczony lakiem asfaltowym, która to powłoka od czasu do czasu powinna być odnawianą, a raczej konserwowaną. Mówiłem wyżej, że tektury nie nasycają się czystym asfaltem, czyli gudronem samym, bo produkt ztąd powstały byłby za kosztowny, lecz używa się go w pewnej ilości, zmięszanego ze smołą destylowaną i innymi materyałami.

To tak konieczne pod względem ekonomicznym jak i technicznym postępowanie, dopełnia się właśnie przez danie powłoki na dachy z laku asfaltowego, skutkiem czego oszczędza się więcej jak połowę kosztu, a zapewnia dachom tęsamą trwałość. Jeżeli jednak ma być dobry skutek, to lak użyty musi być bardzo dobrego gatunku, i pomalowanie dachu lakiem czyli polakowanie, powinno być dopełnione we właściwym czasie.

Główną częścią składową laku, używanego do powlekania dachów tekturowych czyli lakowania, jest asfalt, a raczej gudron ziemny, do którego, stosownie do jego przeznaczenia, dodają się w pewnym stosunku niektóre inne materyały. Ani tych dodawanych innych materyałów, ani też stosunku nie wymieniam, bo na to nie ma cyfr pewnych, zależy bowiem głównie od natury i gatunku użytego do wyrobu laku gudronu; powiem tylko, jakim warunkom dobry lak zadosyć czynić powinien, aby był dobrym. Naprzód powinien mieć zapach asfaltu, który jest odrębnym od zapachu smoły gazowej wydającej zapach amoniaku, — od smół naftowych silnie daje się czuć nafta. W temperaturze zwyczajnej, nie powinien być zbyt rzadki, ani płynny, ale więcej przy wylewaniu ciągnący się, nigdy za twardy (co pochodziłoby od dodania zawiele paku), bo w takim razie pozornie dobry, łatwo na dachu popękałby w krótkim przeciągu czasu. Rozgrzany, powinien być zupełnie jednostajnej płynności i nie mieć żadnych krupek. Taki lak posmarowany umiarkowanie na dachu, nie powinien z niego spływać, jeżeli nie ma wielkiego spadku, tylko chyba przy nadmiernem użyciu, gdzieniegdzie spływać może. Dobry lak nie schnie raptownie, ale po upływie najwięcej kilku dni pogodnych, wyraźna po nim powinna pozostać powłoka świecąca na dachu.

Jeżeli lakowanie dachów tekturowych ma być aplikowane z dobrym skutkiem, to musi być dopełniane zaraz po pokryciu dachu, a następnie co lat dwa, trzy i cztery odnawiane. Ma się rozumieć, że każde późniejsze lakowanie coraz więcej dach utrwala i nie wymaga ani tyle materyału, ani takiej dokładności w wykonaniu. Wprowadzając tektury do pokrywania dachów, przez długi czas świeżo daną powłokę lakową posypywano gruboziarnistym piaskiem. Robiono to raz dlatego, że piasek, do którego ziarnek przylepiało się wiele laku, wstrzymywał takowy od ściekania, a potem, że warstwa piasku, zwykle szarego, zakrywając w części czarny kolor laku, chroniła go od silniejszego działania promieni słonecznych. Po długoletniem doświadczeniu zaniechano używania piasku do posypywania laku, a to początkowo głównie dlatego, że nie wszędzie można mieć piasek czysty kwarcowy, bez żadnych innych przymieszek. Wiemy, że piaski w naturze, lubo za podstawę mają ziarnka kwarcu, ale nie mało znajdzie się w nich miki, feldszpatu i łupków różnego gatunku, różnych połączeń wapna, a najwięcej mułku glinkowego. Wszystkie te ciała, w różnym stosunku mają skłonność przyciągania wilgoci, przez co ma się rozumieć źle wpływają na konserwacyę powłoki dachowej. Powierzchnia dachu posypanego piaskiem nie może być zupełnie gładką i zawsze mniej lub więcej jest chropowatą. Ta chropowatość także wpływa na powiększenie zawilgacania dachu, nawet podczas najpiękniejszej pogody w łecie. To też obecnie nigdzie posypywanie piaskiem laku na dachu niema miejsca. Najlepsza, najtrwalsza, i najlepiej konserwująca dach tekturowy powłoka, jest z czystego laku «asfaltowego, który dla wysokiej ceny materyałów z których się składa, nie może być tak tanim jak zwyczajne smoły gazowe, które po większej części zawierają w sobie nadmierną ilość wody amoniakowej i karbolowej, a jak wiadomo wody te palą i niszczą papier, a tenisamem i każdy choćby najlepszy gatunek tektur dachowych.

Wielu bardzo przedsiębiorców, a nawet niektórzy technicy, mając obecnie do czynienia z kryciem dachów tekturą, w miejsce laku asfaltowego do malowania dachów, używają smoły gazowej. Różnica ceny produktów na korzyść smoły jest głównym tego powodem. Korzyść ta jednak, czyli oszczędność w jednorazowym wypadku, jest fikcyjną, bo smoła gazowa w porównaniu z lakiem asfaltowym powinnaby być zaledwie dziesiątą częścią ceny, jaką ma dzisiaj, a w każdym razie nie może mieć wartości technicznej, bo nie posiada Ładnych warunków trwałości, nawet z przymieszką paku, który dodany w małej ilości, nie przynosi żadnego dobrego skutku, a użyty w większej ilości jest powodem pękania tektury dachowej. Po laku asfaltowym pozostaje na dachu ładna, świecąca, jakby glazurowana powłoka, po smole gazowej w krótkim bardzo czasie niema ani śladu smarowania. Jeszcze gorzej się wychodzi, jeżeli w miejsce smoły gazowej użyje się dziś używanych u nas odpadków naftowych, zwanych także smołą, koloru brudnociemnego, zmieszanych w znacznej części z ziemią, silnie woniejących naftą. Mater y ał ten (jeżeli tak można go nazwać), pozbawiony jest przez destylacyę nafty wszystkich substancyi tłustych, mogących służyć jako środek konserwujący dachy, i mieć jakiekolwiek zastosowanie w przemyśle i fabrykacyi tektur ; trwałość takiego pomalowania dachów jest żadna, a koszt poniesiony na takie roboty stracony bezpowrotnie.

шттттш

db

j*

Ul

LÛT

ГУЖ

Hjlj

Yr

if

pin

-iFsalt

'h

■I;

ilT*

jjfe

M'-

rpsr

iw

I,

X-

1.

STTT

Ir К

Vit

-------И

Lakowanie dachów tekturowych, aby było dobre i w zupełności odpowiadało swemu celowi, powinno być dopełnione w właściwym czasie, bez opóźnienia, i wykonane starannie, co jest pewną służebnością do • tego rodzaju dachów przy wiąza -ną, ale i inne dachy nie są bez nich; dachówkowe bardzo często trzeba podrzucać wapnem, przekładać i reparować ; z blachy żelaznej, co lat parę pokostowane być muszą. Dla uniknienia tej konser-wacyi dachów tekturowych , i stanowczego zabezpieczenia się od

pożarów, w Niemczech i w Anglii weszły w użycie dachy holz-cementowe (tarasowe) (patrz Figurę 3).

Budowa tego rodzaju dachów polega na tem, że daje się na około dachu, w pewnem oddaleniu od brzegów pokrytych grubą blachą cynkową, galerya, także z blachy cynkowej do 10 cm wysoka (patrz Fig. 4, 5).

Fig. 4.

: lilii

< 0Ю

i/l

li!

mm

010

Fig. 5.

Uli

Q_

<S

fejp

'~pr

: ■]

Miejsce ograniczane tą galeryą pokrywa się tekturą asfaltową na gładko, zwykle równolegle od okapu przez cały dach, od szczytu do szczytu, zakładając obydwa brzegi po 10 cm jeden na drugi; tektur podlepiać należy masą holzcementową, przybijając je gwoździkami do szalowania. Tekturę asfaltową wykłada się trzema warstwami papieru holzcementowego, zlepiania tych pokładów dopełnia się zapomocą masy holzcementowej na gorąco (patrz Figurę 6).

brzegi obu

Fig. 6.

SU

lj

-J.

fe/

ЩИ

Winienem tu nadmienić, że do zaprawy masy holz-cementowej nie używa się wcale cementu, ale tylko pewna mięszanina bitumiczno-żywiczna, której skład i sposób przygotowania jest wyłącznie własnością fabrykantów. Na ostatniej warstwie daje się jeszcze powłoka z tejsamej masy, tak, aby wszystko tworzyło jednostajną, równą płaszczyznę. Następnie wysypuje się wszystko drobnym, równoziarnistym piaskiem na 1 do 2 cm grubości i pokrywa warstwą 8 do 10 cm żwirku glinkowatego, równo i mocno ubijając go, aż do górnej krawędzi okalającej galeryi. (patrz Figurę 7, na następnej stronie).

%

т

тт

штат

2

м

Ж'

i .

и

■И

ж

WWa

Ш

m

у/л

IIS

Kg

=

Я

i

Й:

т

m

ш

т

я

У

s

s

3

т

Я

Ж

5S

M

РШ§!

/.

à

m

т

т

ж

i

У/

£2 Aî

#5

■т.

--— tektura asfaltowa

szalowanie z desek

..///

/ j

1

2

..... piasek,

h ols-ce w ent 3 warstwa

żwir

Kominy lub inne przedmioty wystające nad dach obijać należy blachą cynkową, przed położeniem warstwy holzcementowej (patrz Figurę 8).

ЖРТИТПТГГ

Fig. 8.

:!

Hi

Mrr

КЧ

Szczyty ścian okalających budynek, lub ściany sąsiednich zabudowań, wystające ponad dach, podlegają wpływom atmosferycznym, a najwięcej wilgoci, należy je starannie zabezpieczać galeryjkami cynkowemi, których formę i kształty stosownie do jakości ścian i potrzeb podaję pod Fig. 9 (Nr. I — V.J.

<5,S

Fig. 9. Nr. I

0/5

010 >

Nr. II

mK

É

Nr. III.

igpilgl

«gill

'10

Nr. IV.

ЩЩ

ЩШ,

Wv

Nr. V.

.У y:1:

Dla ułatwienia odpływu wodom, w dolnej krawędzi galeryi urządza się otwory, którymi woda, zbierająca się wewnątrz, łatwo wysącza.

Aby przez te otwory nie wypływały piasek i glina, naprzeciw każdego z nich układają się kamyki większych rozmiarów, tak aby połową swojej wielkości zatrzymywały się o ściany cynkowej galeryjki (patrz Figurę 10 na stronicy następnej).

ES

---SWM*

—    piasek

—    hols-cement 3 warstwa

—- tektura 'asfaltowa szalowanie з desek

Шк

;д-

-i

§й

Ъ,..

щт

шя

щт,

1ВИи

«я

ша

Dachom tego rodzaju daje się spadek jak najmniejszy, jaki jest używany w budownictwie (patrz Figurę 11, Nr. I II III.)

Fig. 11. Nr. I.

У о / 'Ш

y—"~r~

ргг

ИЩА

—-f

22,

'гг

ч:

fi

20/'

-Ъо

I*

-Ч-50

4-50

ш.

штт

Ий

№. 71

Г.

ty/'

20

Шт

шт

WÊm

ЦЦ

Nr. III.

Wiązanie dachu.

~~~

/////y////

'I

<rOSO->

zZ

dlatego też, potrzebują one silniejszych wiązań dachowych, (patrz Fig. 12, Nr. I—VI. str. 23, 24, 25 i 26).

m

I

i

i

m

1",

-620...........->

ssą

5?

Щ?

%

-4

..........HK

.

to

/«

Fig. 12. Nr. I. Przekrój A.

V

.........TIO----

......Я

к

.......Я

4'

^r=

0П ..................4

a

к--.-

?l% I

6'20

шайй

mm

lx,.:;. V'. ^

.....it

[[

.......“•.......

.....•:.........

nf

Jj____i

№. JJ.

Front budynku A. dach holz-cementowy.

EL

r=

.t;

»H

Nr. III. Przecięcie A.

ffi

as

ip

3*

; LV:

[I

fi

r •• :

Nr. IV. Wiązanie dachu.

LLÜ

V* ’ '

Cf

1ŚP

Cg

Nr. V. Front boczny В.

Г)1ИН Ш IS HE в

I .«мим

i ШМ

го

Öh

CD

Kb

о

Ьч.

Cb

pq

HP

"S...........Г"

.Ll...........Ü....S

teil

UL^

I Jill

• ••If*¹"*.....T,

: :: !:

.1

•Z-';r|

PH

..............;t

.T:

iggL

R

11

ale zato zyskuje się znowu nie mało na powierzchni dachu. Spadek zwykły tych dachów w stosunku jednego metra jest ²/

100-

.........

... ^ ....... I , _________

HP nirilHlînl Ji|V'

S RS3S

HgH

Щ

!»

. im. 11,.hm

iii

3SG»

îSrSïïire

H5

Щ ISS

Fig. 13.

,«|ЯК

m

ta

to

Fig. 13 przedstawia budynki sklepione na trawersach żelaznych, jako : magazyny prochowe, kazamaty forteczne, składy łatwo zapalnych i wybuchowych materyałów, stajnie, wreszcie piwnice lodowe, nie znoszące wysokiej temperatu -ry i t. p., które z powodu swej s y t u а с y i, lub innych względów

konstrukcyjnych nie mogą mieć dachów, lecz pokrycia holz-ce-mentowe nie wymagające wcale drzewa; bezpośrednio wykonać je można po zarównaniu sklepień, na betonie cementowym łub wapiennym , jak szczegółowo Figura, 14 objaśnia.

okap

rynna wiszącą

galeryjka cynkowa

nasyp ziemi

nasyp piasku glinkow.

CO

CM

TH

Fig. 14.

■§

г

tektura asfaltowa

beton cementowy

nasyp gruzu ceglanego

sklepienie

if

sa

Вий

щттфшй

IIS

V..

Koszt jednego m² dachu holz - cementowego wynosi 1 zł. 80 ct. Wprawdzie cena ta nie jest niską, ale też dachy tego rodzaju przedstawiają nie mało korzyści, w wielu więc razach mogą znaleść odpowiednie zastosowanie, nakoniec dach holz - cementowy (tarasowy) jest najtrwalszym ze wszystkich ; raz położony, bez żadnej reparacyi, nawet konserwacyi, pozostaje zawsze w jednym i tymsamym stanie.

Po zrobieniu tych głównych określeń i uwag nad dachami u nas używanymi, przystąpię do szczegółowej kon-strukcyi dachów z tektury ogniotrwałej.

Po zrobieniu tych głównych określeń i uwag nad dachami u nas używanymi, przystąpię do szczegółowej kon-strukcyi dachów z tektury ogniotrwałej.

Tektura kładziona na dachy wymaga, aby pod nią dane było szalowanie. Szalowanie to dopełnia się z desek suchych od l¹^ do 2¹/₂ cm grubych, nie bardzo szerokich, do ostrego kantu obrobionych i szczelnie obok siebie ułożonych (patrz Figura 15).

Figura 15.

Grubość desek zależy głównie od odległości krokiew, na których się szalowanie przybija, ale im deski są grubsze, tern szalowanie jest lepsze. Materyał użyty do szalowania powinien być o ile możności suchy, i deski nigdy zbyt szerokie. Spadki dachów tekturowych należą do najmniejszych, wysokość dachów daje się zwykle w stosunku do szerokości budowli jak 1 do 6 a nawet 1 do 8 (patrz Figury 16 i 17 stronice następne).

/

r/f

r.J

*

i6.

W

< 0S-?

.1.

()<?!- - - >

ч.....OZl~

ФМ

§

\-

I

ШШ.

S"⁴ ушл

^1

ip

rUSA

*

i

I

Ш

%

%

[H

I

1

■.......у—00.SI........

..........-ж«-,

'T Pd

O

i

г

i

i

/*

. 4

i

3r

<

>

1

/

V2^

i

i

i

%

%

В

?

%

i

Й

£

V

I/

p

Л.

ii

ifpB

wl

I:

,-i:

K:i

!■ 1«-

Fig. 17.

ей?

Ta możność zachowania małych spadków w dachach tekturowych, w porównaniu z dachami krytymi innymi materyałami, przedstawia oszczędność w powierzchni w następującym stosunku: z dachami krytymi dachówką 18 do 25%, krytymi łupkiem 25 do 35%, krytymi blachą cynkową lub żelazną 16 do 18%. Co do lekkości z materyałami wyżej wymienionymi, tektura ma także przed nimi pierwszeństwo, waży bowiem 1 m² od 2¹/₃ do 3¹/₂ kg; przez co nie wymaga tak silnych wiązań dachowych, co także stanowi niemałą korzyść i oszczędność. Samo pokrycie tekturą dopełnia się dwoma sposobami, albo poziomo w kierunku okapu, pasami równoległymi do niego, albo też z góry na dół, w kierunku spadku dachu, prostopadle do okapu (patrz Figury 18 i 19).

r/&

Fig. 18.

Mi

SEES

тш

aussi

füg

ÿygflgf

Шш

шшт

ml

шш

?=с£

mi

i-.

IOZ

=====

Fig. 19.

fr-l

Ml

mm

gam

mm

?..

mil

ШШШ

n§!=

вкаю^

Trudno wyrzec, który z tych sposobów przeważnie jest lepszy; zdaje się że pierwszy więcej wymaga południowego klimatu, drugi więcej rozpowszechniony na północy, ale oba sposoby jeżeli będą dokładnie wykonane, pokrycie dachu będzie dobrem. Wreszcie i tu więcej moda a raczej zwyczaj stanowi. Wogóle na zachodzie Europy, a mianowicie we Francyi, kryją dachy tekturą, pasami równolegle do okapu, w Anglii, w Niemczech i Kró-lewstwie Polskiem dają pasy prostopadle do okapu. Przy kryciu pionowem daje się między pasami listwy trójkątne, przybijane na szalowaniu w kierunku spadku płachty dachowej, w odległościach jedna od drugiej, równych szerokości pasa (patrz Figurą 20).

Fig. 20.

II—

mi

SjlŚSjgSsia

I

lyj

mi

Spi

Hf i

1=91

Podobne listwowanie dach wzmacnia i w części zapobiega paczeniu się desek, będących w szalowaniu. Jeżeli więc budowla wystawiona jest na silne wiatry, lub też materyał użyty na szalowanie nie jest zupełnie suchy, wtedy użycie listew nie mało przyczynia się do utrwalenia konstrukcyi dachu. Pokrywanie dachu w kierunku okapu dopełnia się w ten sposób, że pierwszy pas zakłada się od dołu i na okapie zawinięty podwójnie przybija się gwoździami, zakładając tekturę aż pod spód szalowania (patrz Figurę 21).

Fig. 21.

Następny pas,, idąc w górę, zakłada się w ten sposób, aby zachodził na dolny przynajmniej 5 do 6 cm, lub go się zawija podwójnie jak Figura 22 przedstawia.

Fig. 22.

Część tę pasa górnego, zachodzącą na pas dolny, przed przybiciem, podsma-rowywa się lakiem asfaltowym, poczem dokładnie i równo rozciąga i przygniata tak, aby się oba pasy połączyły, czyli raczej zlepiły i wtedy połączenie to przybija się gwoździami do szalowania. Gwoździe /wbijają się w odstępach 3 do 4 cm i w odstępie od krawędzi pasa co 3 cm (patrz Figurę 23).

Fig. 23.

'/i

Drugi sposób zależy na tern, że dach pokrywa się pasami w kierunku spadku powierzchni dachu; wtedy poczynając z boku, na samej krawędzi

dachu przybija się trójkątna listwa do szalowania, mająca wierzchołek kąta prostego na samej krawędzi (patrz Figure 24),

.V.

5== Ï

f~=~=

=«==»===»ffl

ШН

Ы2=Х=*~=Я5ЭШЯ1

mm

i ül

===3

a=?

Fig. 24.

y.1:

mm.

SS

ШИМИВ1

ffi/

fi

«ива*

ing=

Ti

następnie rozciąga się pas pierwszy od brzegu tak, aby obwinął zupełnie łatę, krawędź szalowania i sięgnął aż pod nie 4 cm, potem przybija się pas do listwy od strony środka dachu i na końcu od spodu szalowania, w odległości od krawędzi pasa koło lg0 cala. Na odległość szerokości tektury mniej o 15 do 20 cm, przybija się drugą trójkątną listwę, ma się rozumieć ścianą przeciwprostokątną do szalowania a wierzchołkiem kąta prostego do góry. (Najlepsze listwy są przerżnięte na pół, po przekątnej, z łat czworokątnych o boku kwadratu 5 cm). Do listwy tej drugiej, już przymocowanej > przybija się od strony brzegu dachu ten pierwszy pas przybity już na krawędzi, w oddaleniach co 5 cm gwóźdź od gwoździa; — kiedy pas pierwszy został przybity, naciąga się drugi między drugą a trzecią listwę, w tensam sposób aby zachodził aż do samego wierzchołka na każdą listwę i przybija się jak pierwszy. W dalszym ciągu, po założeniu i umocowaniu następnej listwy, naciąga się nowy trzeci pas i przybija się go do trzeciej i czwartej listwy. I tak następnie pas za pasem zakłada się i umocowywa. Krycie dachu w ten sposób dopełnia się od środka do brzegów. Ponieważ szerokość tektury nie zawsze może być współmierną z długością powierzchni dachu, więc na obu brzegach wypaść mogą między listwami dwa pola węższe od szerokości wszystkich pasów. Listwy z obu stron obite tekturą, nakrywają się z wierzchołku paskami szerokimi około 10 do 11 cm, zwanymi kapturkami (patrz Figurą 25).

Fig. 25.

WÈL

lŁi

Paski te, długie każdy po metrze, przybijają się na wierzchu listew z dołu do góry, zakładając jeden na drugi po 5 cm. Kryjąc dach w ten sposób, należy zachować tę ostrożność, aby krawędzie pasów przybijane były do listew, powyżej zetknięcia tychże z szalowaniem, przynajmniej w połowie ściany listwy. Paski nie powinny pokrywać całej listwy, ale tylko w ³/₄ całej ściany. Te ostrożności są dlatego potrzebne, że lubo tektura dobrze napojona, nie powinna podlegać większemu rozszerzaniu i kurczeniu się przy zmianach temperatury, przecież tego w zupełności uniknąć nie można, część więc dolna każdego pasa nie przybita na listwie i wolno pozostawiona, dozwala materyałowi w części kurczyć się, nie dopuszczając uszkodzenia. Przy obu sposobach krycia dachów trzeba jeszcze mieć zwróconą uwagę na następujące okoliczności : Wierzchołek dachu musi być dostatecznie za-

bezpieczony, aby nim nie przeciekało. Przy pierwszym rodzaju krycia robi się to w ten sposób, że ostatnie pasy na wierzchołku dachu powinny być założone z jednej strony na drugą przynajmniej 15 do 20 cm (patrz Figura 26).

Fig. 26.

mmi

Ute

ЩШ

ЯР

na

Części założone należy dostatecznie podsmarować lakiem, aby się dokładnie zlepiły, a następnie przybić po obu stronach gwoździami do szalowania. Zakładka górna daje się w stronę przeciwną panujących wiatrów, jak u nas wschód lub południe. Przy drugim rodzaju krycia dachu, każdy pas pomiędzy listwami z jednej płachty dachu przeciąga się na drugą, a oprócz tego krawędź górną dachu nakrywa się niekiedy paskami, szerokimi od 30 do 45 cm. Przed założeniem tych pasków, podsmarowywa się je obficie lakiem, aby dokładnie przylgnęły do pasów i również przybija z obu stron gwoździami. Zastosowanie jednak tych pasków rzadko miewa miejsce. Wszelkie załamki czyli tak zwane kosze podbija się pasami, tak, aby w tych miejscach tektura była dana podwójnie (patrz Figurę 27).

ki

Fig. 27.

«j

i;¹

::

-ШШ!

mml

■s

ШШ

nu

dli,

Ma się rozumieć, że podkładki dokładnie się lakuje, aby je złączyć z kładzionymi na nie pasami tektury. Na krawędziach dachu dotykających do murów tak szczytowych jak kominowych i innych, dla zabezpieczenia od

I    zaciekania w miejscach

zetknięcia tektury z mu-rem, podrębuje się mur pi    na pewną wysokość, w to

p    wgłębienie zakłada się

ijl    końce tektury i pokrywa

Fig. 28.

gj

101

штш

-Æ

mm.

шш

wszystko tynkiem (patrz Figurę 28).

тШШ i

mmm

mm

mß

m.

przedstawia pokrycie tekturą dachu ośmiokątnego.

Fig. 29.

Najlepiej, jeżeli można', krawędzie tektury wpuścić w fugi między wiązanie cegły, wybierając z nich do pewnej głębokości zaprawę wapienną, w które to szpary wpuszcza się koniec tektur. Sposób ten chroni od zaciekania i jest dosyć używany. Mury poprzeczne wystające na dach, czyli tak zwane mury ogniowe, często bardzo pokrywają się całe tekturą — co wreszcie jest najlepsze, zupełnie zabezpieczające od zaciekania, i ochraniające zarazem mury, które bez tego niszczą się. W wielu razach, przy zetknięciu się płachty dachowej z murami pionowymi, daje się trójgraniaste listwy, i te pokrywają tekturę, aby odwrócić ściek wody od ściany, końce tych tektur zapuszcza się również w mur jak wyżej wspomniałem (patrz Fig. 30). To zastosowanie okazało się najpraktyczniejszem i ma ogólne zastosowanie.

Fig. 30.

ШИ

W ostatnich latach wprowadzono krycie dachów dwuwarstwowe } budowa których to dachów dopełnia się w następujący sposób. Pokrycie zwykłe jest gładkie bez listew, a przynajmniej jeżeli nie obie warstwy, to zawsze pierwsza daje się na gładko, a druga dopiero kładzie się na niej z listwami. Sposób pokrywania każdego rodzaju jest takiżsam, jak powyżej wspomniałem, tylko zachodzi ta różnica, że przed położeniem drugiej warstwy wierzchniej, spodnia jak najdokładniej lakuje się i na tak świeżo polakowaną nakłada się dopiero druga, jak najdokładniej zlepiając je ze

spodnią. Ma się rozumieć że i wierzchnia warstwa następnie lakuje się i konserwuje taksamo, jak gdyby była warstwą pojedynczą (patrz Fig. 31).

ГЭ ii

-ш

,l.|

J:

ЩИ

ШШ

ïfl

ài

«il

яЫиШддвдЬДЦ,

ai

m

ÉÉ

ftl

ВмНРР«

PM: ŹĄą Ś Ь-

teP:t ■ PP\.’ ;лУш1

fc/! ter

■.i

i V>T\v\

ii

'Mliii

ip

TS* -ЗЫ

14

ршЯ?”

ММШШ

n ii

- щЛ

ИЯ

x_c

i Щ psi IBs-æ, li

Kf

ДЯ

T- ¹

«V

.■i

\l

№1

bil

1шв!'

швмп' ;

iV. I

■: V

V,

■ л Ili

rat к v‘ ! '

Лf I \

f i ¹ |l 'i

7 i

Dach podwójny czyli dwuwarstwowy niezawodnie większą ma trwałość od pojedynczego, co jest widocznem z tej uwagi, że warstwa laku będąca zlepem między obu warstwami, dokładnie zabezpieczona od przystępu powietrza, a temsamem od jego wpywu, jak również od bezpośredniego działania słońca, przez bardzo długi czas nie ulegnie najmniejszej zmianie, a ztąd zabezpieczy pokrycie od przepuszczania wody. Dach taki, jako dwuwarstwowy, robi się zwykle z najcieńszej tektury, a w każdym razie z takiej jest dawana warstwa spodnia, a na wierzch można położyć grubszą. Jeżeli policzymy różnicę wartości tektury cienkiej od grubej, to koszt dachu nie dojdzie podwójnej cyfry dachu pojedynczego. Tego rodzaju dachy są jeszcze o wiele bezpieczniejsze i pewniejsze od dachów pojedynczych, jeżeli są wystawione na wichry.

Warstwa izolacyjna, utworzona z laku zawartego między dwoma arkuszami tektury, odgrywa przy dwuwarstwowym kryciu wielką rolę i ma doniosłe znaczenie. Tektura, odsłonięta pod działaniem powietrza, wietrzeje, to jest części oleiste lotne ulatniają się, odsłonięte części karbolowe łatwo rozpuszają się w wodzie i w miejscu ubytych cząstek tworzą się w całym materyale pory. Jeżeli te pory utworzą się na wylot przez całą grubość tektury, to wietrzenie następuje jeszcze o wiele prędzej i całe pokrycie zacznie przepuszczać wody deszczowe. Podobne skutki jeszcze szybcej objawiają się przy kryciu dachów filcem. W dachach podwójnych warstwa izolacyjna zasłonięta zupełnie z obu stron przez wTarstwy tektury i tym sposobem ochrania od przystępu powietrza, nie ulega zniszczeniu i w pierwotnym stanie pozostaje bardzo długo. W Berlinie i Wrocławiu widziałem dachy dwuwarstwowe bez żadnych reparacyi leżące po lat dwadzieścia. W miejsce drugiej warstwy wierzchniej tektury często dają tylko powłokę z papieru łatwo absorbującego lak asfaltowy, a niekiedy nawet dają dwie warstwy papieru. Ten sposób jest oszczędniejszy, łatwiejszy do wykonania, a w każdym razie nadzwyczaj skutecznie wpływający na trwałość dachu.

Każdy dach tekturowy, jak tylko zostanie pokryty, powinien być zaraz polakowany. Polakowanie dokonywa się zawsze z góry na dół; dlatego to przy kryciu dachu pasami równoległymi do okapu, co się dopełnia z dołu do góry, czynność ta nie może być spełnioną, aż dach cały zostanie pokrytym , a przynajmniej jedna jego połowa. Przy kryciu dachu pasami w kierunku spadku dachu, każdy pas po przybiciu go do łat i okapturkowaniu, oddzielnie może być jednocześnie polakowany. Sposób więc krycia drugi ma tę wyższość, że bezpieczniej w każdej porze roku i dokładniej pokrytym być może, dając możność kolejnego codziennie lakowania, w miarę postępu roboty, i dlatego też więcej na północy rozpowszechnienia dla siebie znalazł.

Przy każdem pokryciu dachu tekturą, aby zapewnić jego długoletnią trwałość, potrzeba go koniecznie w pierwszych sześciu latach, co lat dwa, a następnie coraz rzadziej lakować. Jeżeli to ściśle będzie przestrzegane,

materyały będą użyte w dobrych gatunkach, to przy zachowaniu tej małej służebności, dachy tekturowe stają się wiecznej trwałości i zupełnie ochraniają i zabezpieczają budowle od uszkodzenia przez zaciekanie, albowiem jako tworzące jedną całość, nie mogą przepuścić nigdzie wody.

Kończąc tych kilka uwag o kryciu dachów tekturą asfaltową, nie mogę pominąć jednej z głównych jej zalet, to jest bezpieczeństwa od ognia. Własność tę dobrych dachów tekturowych stwierdzono wielokrotnem doświadczeniem. Dachy tekturowe, nawet przy mocnem na nie działaniu ognia, zwęglają się powolnie do pewnej grubości ale nigdy nie zapalają. Węgiel utworzony jest twardy, który w największym stanie rozżarzenia, po usunięciu ognia natychmiast gaśnie.

Z faktów powyżej podanych przedewszystkiem pokazuje się, że pomimo wielkich zalet i usług, jakie tektura oddaje w robotach budowlanych, oraz w zastosowaniu jej do przemysłu, na zewnątrz jest ona jeszcze w podejrzeniu a nawet przyjmowana z pewną nieufnością przez inżynierów i budowniczych. Ta nieufność nie powinna nas tak mocno dziwić ; na przemyśle tekturowym cięży od lat bardzo wielu cały szereg faktów bezczelnej frymarki, wytwarzających smutną przeszłość. Przemysł ten ponosi karę za słynne spekulacye tak zwanych ajentów i reprezentantów różnych firm zamiejscowych, oraz wielu ludzi nie spe-cyalnych a zajmujących się dotąd fabrykacyą, wreszcie łatwe a nader liczne fałszowania, które się rozwinęły bezmiernie, trudność w rozpoznaniu prawdy od fałszu, spowodowały we wszystkich, którzyby potrzebowali tektury, jakąś niepewność.

Uwag kilka tu skreślonych nie ma charakteru wyczerpującego traktatu, mogą być tylko podręcznikiem dla Pp. techników i przedsiębiorców, którymby przyszło mieć do czynienia z wyrobami tektury ogniotrwałej.

S. Szeliga - Łyszkiewicz

Inżynier

we Lwowie.

f ^

V

из

Adres dla telegramów: FABRYKA ASFALTU. LWÓW, PODZAMCZE. 'e%Ą

CEisriśriK;

MATER Y ALÓW I ROBÓT DACHOWYCH LWOWSKIEJ FABRYKI ASFALTU I ULEPSZONYCH O&NIOTRWAŁYCH TERTDR DO KRYCIA DACHÓW

LWÓW, ULICA KORYTNA Nr. 13.

Tektura, ogniotrwała asfaltowa Nr. III. powierzchni 10 metrów Г

Nr. II.

Nr. I.

!>    >1    >) Ni. 0.    ,,    ,,    ,.

Lak asfaltowy połyskujący się, do konserwacyi dachów tekturowych, beczka naftowa wagi ca 250 klg. Nr. I......

Smoła angielska destylowana, bezwodna, beczka naftowa wagi

ca 250 klg....................

Lak asfaltowy świecący, do konserwacyi drzewa zapuszczanego w ziemię, dachów gontowych, żelaza, blach wszelkiego rodzaju,

dachówek nowego systemu, za 100 klg..........

Za beczki fabryka liczy zl. 2, beczki w dobrym stanie przyjmuje się za zwrotem 1 zl. 70 ct.

Za 100 sztuk pasków tekturowych .............

Za 1000 sztuk gwoździ do tektur..............

Gwoździe grube do listew trójkątnych 1 klg...........

Listwy trójkątne drewniane metr bieżący...........

Szczotki do malowania dachów...............

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

g§ I g I I

^    = s ~

(M (M cc со

tś

со

со

м*

г.

о о о ю о |> со >о со

Ceny podane na miejscu, we Lwowie.

FABRYKA POLECA:

Elastyczne płyty izolacyjne 8 do 10 mjm grube m □ . .

„    „    „ cieńsze m g].......

Przy większych odbiorach fabryka odstępuje według możności najwyższy procent.

1 zl. — ct. 85 „

Pokrycie dachu ogniotrwałą tekturą asfaltową przez specyalnych robotników fabrycznych liczy się w miarę grubości i gatunku tektury od 50 do 75 ct. za m [] t. j. :

Tekturą asfaltową Nr. II. m □ „    >,    Nr.    I.    „

„    „    Nr.    0.    „

Pokrycie dachu na gładko :

50 ct. 60 „ 70 „

Pokrycie dachu na listwach trójkątnych

z dodaniem pasków tekturowych, gwoździ oraz listew:

Tekturą asfaltową Nr. II. m □.............

„    „ Nr. I. .,    .............

Nr. 0. „    .............

Pokrycie dachu dwuwarstwowe (najnowszy system):

Tekturą asfaltową Nr. III. dwoma warstwami m Q.....

dachy te są podwójnie lakowane asfaltową masą.

Pokrycie dachu rozumieć wypada na przygotowanem szalowaniu; fabryka dodaje wszystkie potrzebne materyały, oraz jednorazowe pomalowanie lakiem asfaltowym, z gwarancyą na dachy zwyczajne do lat 5, na dachy dwuwarstwowe do lat 10, jeżeli w miarę potrzeby, a najczęściej co lat 2, będą rewidowane i lakowane przez robotników fabryki za osobnem wynagrodzeniem.

Fabryka podejmuje się reparacyi starych dachów, oraz lakowania tychże.

55 ct. 65 „ 75 „

85 ct.

РкР’ Adres dla korespondeneyi: FABRYKA ASFALTU I TEKTUR. LWÓW, PODZAMCZE.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

ÉÎ Il i Л '

à ш

1132414

rf

\i "    îsxLi 1x Kdn-Zam- 480/55 20-°⁰⁰

£^h1j7jb

Г ЧА \,РИШШ|1 ршкнмш

V\|,

i!

V.

1И

sllil |||.;!l

j'H.U

pi;

BŚ?

_____

111

П[

'PMfi

щшШ

p.

■■

mwm

IL:

шИШМ

I Щ1| йашш

/М

rJ

ij

-v^Tf

•■•ft

\ Ï!

|'\P

i -mmê

№.

«as»

il

Шч

I*

iii

È-_

ЧлЭДкж

1-

■ШИ

-î

(р

1л И

ЯЙШ1

•’• •.// '• ■ ; (/ . X

Ubiła

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297817