Ь%1

:*-V>.®

>’    i»' - .civ -,.• JHj

* ..НИР«*

ру

1# ж

ир'-

Ш.ш п i

■к*$вд£    ________

,\ . ■' - '■' ШЁЁМ

;:;î'

ууу >УШ1

; ЩМЩ* АЙОТП

и»^ЯЯ

, V»

Sv

1.3k

а$

S3

t-

... i

ЕкхьУу <

$>;•.• ■* "

Wm-tû

4vV

w *V%

"ъ

La?

■i

жРц

, ■ w ^ a ■ gŁ ¥

• • Г,. A

“i T.

4M

&•

■:( ■

Щй

шшш

NŃ»4^A|№

г.

Sf«

3fêÈ|-

Л -?’■ .

ж.

Mi

«fri

h.

fc

ÏJj

&§N*

т>

[;ЙВ

а

jff

#Т

р-

; г4

|Щ|

Им

7Щ

ЩЬъ.' с JT ■'    . ЭДй

rn^iT : ..'1#'

t,.

.С-

- -

bite"**»

IÄ

^SSsl

■уЩу. i

ill i

■ЯЙ

IŁ

Ml

i

SV ' ;л л

cV'

■:>J

'■ïÆi

! ЗеУ

*v

mi

Tjfpß *<J

ii

'Mfi

m. Ж->:'

.: _ W/'

# i»'

lg ж

г    Щ0т*

JêlL i i

J*

4*;W:

Łr

-«■

aff

Т':я

B||

li ■ >

-é

у.

w sF^ »■■ ■ Mi * 4feb_yrafc‘gŁ |P'

r<*»-

4.

r~:

Ili

У-

«ff# AÜ

--

"***Ł'* %r ^

Z-w* ,iy

;

«##

Wp

fi

1

*

V

■й '4

a*

-

-v

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231483

/>

«

4

J

s

-

»

i-

* *

/

i

\

*

a-

/

»

/

y

;

ш

ft

I

% *

/

т i'*'

cf 0

KLEMENS KANTECKI

ARTUR GROTTGER

---

SZKIC BIOGRAFICZNY

.4*.

' .c;

?v >

V- >\

fa.

• •%

•л»

WE LWOWIE NAKŁADEM „PRZEWODNIKA NAUKOWEGO I LITERACKIEGO“.

T879.

I

щ-

)

ARTUR GROTTGER

t

ARTUR GROTTGER

4$3»

SZKIC BIOGRAFICZNY

PRZEZ

KLEMENSA К A N T E С КIE G O

:    -Jb\.

:СЖ'А'

il

là a-"

St¹

/;А

>f4

l:

WE LWOWIE

NAKŁADEM „PRZEWODNIKA NAUKOWEGO I LITERACKIEGO“.

Z drukarni W. Łozińskiego.

, ж '

fo

VAra^

U .Z3.03B

Akc. Nr.

MzlSŁ^&fo

yj IELMOŹNEMU

AŚNIE

Alexandrowi Hrabiemu Pappenheim

GENERAŁ - MAJOROWI, KAWALEROWI WIELU ORDERÓW, DOBROCZYŃCY I OPIEKUNOWI ARTURA GROTTGERA

PRACE NINIEJSZĄ POŚWIĘCA

AUTOR

BIBUOTEKA # * GlÖWNÄ

dr

\~

Było to we Lwowie 1851 г. 16 października, około drugiej godziny z południa. Od Brodeckiego ku rynkowi ciągnął świetny orszak dostojnych gości w towarzystwie władz, dygnitarzy i różnych matadorów miejscowych, a dalej roiła się różnobarwna rzesza ludu. Młody cesarz, Franciszek Józef, bo na jego to przyjęcie wylały się te tłumy, dosiadłszy konia przy koszarach Ferdynanda, zdążał do samego miasta, witany radośnemi okrzykami ludności, chciwej zawsze okazałych i uroczystych widoków.

Mieszkańcy ulic, któremi postępowała ta ogromna kawalkata, zaległszy okna, wygodnie i bezpiecznie przypatrywali się pochodowi, pojąc wzrok obrazem, jaki się rzadko roztacza w prowincyonalnem mieście. Ale gdy tak wszyscy wytężają ciekawe oko dla odniesienia przelotnych wrażeń, w jcdnem z okien hotelu Dreznera na rogu ulicy akademickiej i Maryackiego placu, w pobliżu bramy tryumfalnej, ktoś dla innego, ważniejszego celu stara się zatrzymać w pamięci główne zarysy cesarskiego otoczenia.

Jest to młodziucliny, kilkunastoletni chłopiec, szczupły i wątły, nizkiego wzrostu, z którego drobnej twarzyczki biją rozum i żywość. Z gorączkowym pośpiechem? a przy tern ze zręcznością i rozwagą, starszą nad lata, przenosi on sposobem szkicowym na papier to, co widzi, a szybkość i pewność jego ołówka, zwłaszcza gdy rzucając kontury koni, w kilku pobieżnych rysach nadaje im pewne charakterystyczne cechy, wskazuje wyjątkowe uzdolnienie w młodym rysowniku, pozwala się spodziewać, że dziecko to kiedyś wyrośnie na mistrza.

Jakoż już wtedy rokowano mu świetna przyszłość, a chłopiec nie zawiódł nadziei, bo w dziesięć Jat później dał się poznać światu jako twórca „Warszawy“, a w kilka lat potem zgasł młodzieńcem, objawiwszy cała siłę genialnego talentu w „Wojnie“.

Grdy się orszak przesunął, czternastoletni Artur zwinąwszy grubemi rysami naszkicowany papier, pospieszył do domu stryjenki, pani Aleksandry Onyszkiewiczowej, gdzie z wielkim zapałem zabrał się do pracy, nad którą siedział tak wytrwale i cierpliwie, że przez jeden dzień wykonał akwarellę na półtora łokcia szerokości, na której roiły się setki figur konnych i pieszych, a członkowie rodziny i znajomi podziwiali w niej ruch i życie, wyborne odtworzenie koni, strojów, a nawet uderzające podobieństwo w portretach cesarza i znakomitszych osób.

Tak niezwykły pośpiech był obecnie koniecznym, wszystko bowiem zależało od tego, aby rzecz była ukończona w porę i ułatwiła ubogiemu chłopcu trudną wędrówkę po stromych ścieżkach sztuki. Na krótko przedtem matka i wuj Artura, hr. Zabielski, prosili ówczesnego namiestnika Galicyi, lir. Agenora Grołuchowskiego, aby mu wyjednał u cesarza stypendyum, jako przyszłemu uczniowi akademii malarskiej w Wiedniu. Gołuchowski podał wówczas proszącym szczęśliwą myśl, ażeby chłopiec dla zaskarbienia względów monarchy, odmalował wjazd jego do Lwowa. Rada ta trafiła do przekonania pani Grottgcrowej i Zabielskiego tem łatwiej, iż znając talent Arturka do kompozycyi i łatwość w rysowaniu, nie wątpili, że dostojny gość łaskawem okiem spojrzy na jego utwór.

Zwiedziwszy Lwów, zdążał cesarz w towarzystwie swego namiestnika na Bukowinę. Zanim przybył do Stryja, zawieszono ukończoną już akwarelle obok wido- J'f ków Galicyi w apartamentach hr. Zabielskiego, który swe mieszkanie oddał na usługi monarchy. Franciszek Józef spostrzegłszy trafny wizerunek tak niedawno odbytego wjazdu, spytał z zajęciem o malarza, a dowiedziawszy się, że nim jest ubogi, niespełna czternastoletni chłopiec, nie mający funduszów do dalszego kształcenia, raczył wyrazić życzenie poznania tak wiele obiecującego talentu. Jakoż wkrótce nastąpiło' posłuchanie ; wezwany przez wuja Artur stawił się przed cesarzem, doznał jak najżyczliwszego przyjęcia, a zaszczyt, jaki go spotkał, sprawił na, jego młodocianym umyśle bardzo silne wrażenie. Sam monarcha usposobiony przyjaźnie dla przyszłego artysty, przyrzekł łaskawie, że o nim nie zapomni; rzeczywiście niedługo potem nadeszło z Wiednia pismo, donoszące, że Franciszek Józef wyznacza mu ze swojej prywatnej szkatuły stypendyum, polecając, ażeby udał się naprzód do szkoły malarstwa w Krakowie, następnie zaś do wiedeńskiej akademii sztuk pięknych. Zdarzenie to rozstrzygnęło o losie i zapewniło przyszłość Grottgerowi, jakkolwiek stypendyum było wcale skromne, wynosiło bowiem tylko 80 złr. miesięcznie ¹).

I.

Ojciec Artura. Jan Józef Grottger, urodzony na samym schyłku XVIIIgo wieku , bo w r. 1799 ²), od najmłodszych lat cieszył się szczególną opieką Hilarego

’) Czy wspomniana tu akwarella znajduje się w cesarskich zbio- ^ rach, nie wiemy; tyle jest jednak rzeczą pewną, że ocalona brulionu znajduje się u lir. Zamojskiej w Wysocku.

a) Wiek ojca określa sam Artur, pisząc do rodziców z Zagórzan 25 września 1852 r. jak następuje: „Mieszka ztąd w Libuszy o ćwierć

Siemianowskiego, właściciela Ottyniowiec i przyległości, radcy sadu szlacheckiego tarnowskiego, który często bywał w domu państwa Grottgerów, a od głowy domu, inżyniera rządowego w Tarnowie, doznawał życzliwego przyjęcia. Siemianowski okazywał podrastającemu Józiowi wiele przywiązania, nie tajać się z tern, że myśli o zapewnieniu mu losu. Istotnie łożył on na edukacyę swego ulubieńca, oddał go do akademii sztuk pięknych w Wiedniu, a gdy dorósł, puścił mu w dzierżawę Ottyniowice i Horodyszcze królewskie, położone w obwodzie brzcżań-skim, na lat dwanaście, chcąc zaś na wszelki wypadek zabezpieczyć mu przyszłość, obdarzył go zapisem znacznym na owe czasy, kwoty 10.000 złr. m. к. г).

Legat ten zaciągnął Siemianowski do testamentu, którego wykonawcami mianował Juliana Komanowicza i Józefa Grottgera; całą sumę uznał za „należytośó bezwarunkową i w żadnym względzie kwestyi nie podpadającą“, sam majątek przekazując małoletniemu wnukowi Ludwikowi Zabielskiemu, synowi jedynej swej córki, Laury, i Józefa hr. Zabielskiego ²).

Streszczamy osnowę zapisów wedle urzędowych źródeł dla charakterystyki stosunków, jakie łączyły konsy-liarza sądów szlacheckich z dzierżawcą Ottyniowiec. Tyle jest rzeczą pewną, że Siemianowski wywarł pod każdym względem nierównie prze ważniejszy wpływ na życie Józefa Grottgera, aniżeli tarnowski inżynier rządowy, który mili p. Aleksander Skrzyński, brat p. Apolinarego. Poczciwa dusza, ma około 36 lat, a już siwy, jak tatko, co ma 53."

0 Pod dniem 23 września 1829 r. zapisał’ mu 8 000 złr. m. konw., czyli tysiąc sześć set sześćdziesiąt dukatów 13 zp. 10 gr. i za-intabulował tę kwotę na tychże dobrach; gdy zaś wypłata wskutek zbiegu różnych okoliczności przez kilka lat nie następowała, na dniu 12 lutego 1834 r. w charakterze wynagrodzenia za zwłokę, zapisał mu jeszcze dwa tysiące złr. m. kon.

²) Hrabina Laura z Siemianowskich Zabielska, osoba bardzo miła i wykształcona, była przedmiotem miłośnych zapałów znanego „wieszcza Miodoboru“, Tymona Zaborowskiego z Lyczkowicc.

chodzi! z harbeitlem, ani zaś intellektualnie, ani moralnie nie stał wysoko.

Jan Józef sercem i myślą odbiegł daleko od jego sfery: wychowany w dachu rodzimych trądycyi, dusza i ciałem czuł sie Polakiem. To też, skoro wybuchło powstanie listopadowe, zostawił swa dzierżawę na opiece ekonoma, a sam zaciągnął się do szeregów. Służył, jak się zdaje, w piątym pułku ułanów, znanym pod nazwa „dzieci warszawskich“ ; po skończeniu rewolucyi przy* b}J’ do Galicyi w stopniu oficera.

Przebywszy chlubnie krótki epizod wojenny, powrócił Grottger na nowo do pługa, a w pięć lat później, w grudniu 1836 r., zaślubił w katedrze lwowskiej pannę Krystynę Blahâo de Ohodietow.

Krystyna pochodziła z rodziny węgierskiej, osiadłej w Galicyi. Ojciec jej, zmarły dopiero w 1856 r. Jan Nepomucen Blahâo de Ohodietow, za młodu oficer huzarów — ażeby otrzymać rękę Kunegundy Laszkiewiczó-wnej. Krakowianki, przeszedł do służby cywilnej, na której dobił się stanowiska dyrektora byłego urzędu do wymiaru taks sadowych przy lwowskim sadzie szlacheckim.

Małżeństwo to pobłogosławił Bóg sześciu córkami, z których najstarsza, Julia, umarła niezamężna, Klementyna wyszła za Ludwika Millera, dzierżawcę, Aleksandra jest dotąd żoną Aleksandra Onyszkiewicza, właściciela wsi Kruhel, położonej pod Jarosławiem, najmłodsze: Aniela i Leopoldyna, wychodziły z kolei za Ludwika hr. Zabielskiego, czwarta zaś wedle starszeństwa Krystyna, była, jak wiemy, żoną Józefa, a matką Artura Grottgera.

Tak więc przez dziwny skład okoliczności, Grottger wszedł’ w związki powinowactwa z rodziną swego opiekuna i dobrodzieja.

Julia, Aleksandra, Krystyna i Aniela, były klasycznie pięknemi kobietami. Lubo z ojca Węgra zrodzone, nie

miały w sobie śladu obcego pochodzenia, gdyż nawet Jan Nepomucen mówił językiem krajowym jak rodowity Polak, a dom państwa Błaha ów nie różnił się niczem od innych polskich domów.

W rok po ślubie, 11 listopada 1837 r., urodził się Grottgerowi pierwszy syn, Artur. Było to jeszcze w Otty-niowicach, jakkolwiek następnie przyszło im opuścić tę miejscowość a wziąć w dzierżawę najprzód Buszatyce, własność lir. Dzieduszyckiego, potem w państwie Cho-dorowskiem folwark, pod samem miasteczkiem Chodo-rowem położony.

Od najmłodszych lat okazywał Arturek wielka poję-tność i roztropność, ale szczególniejszy talent i zamiłowanie zdradzał do rysunku. Widząc to ojciec, sam doskonały rysownik, przytem człowiek niepospolicie wykształcony, kierował pierwszemi krokami syna na polu nauk i sztuki, wskazywał, co i jak ma rysować, nie szczędząc mu papieru i ołówków, zachęcając do wytrwałości pochwała i podarunkami. To też dziecko, zaledwie odrósłszy od ziemi, mało się bawiło, przenosząc ciągłe ćwiczenia z ołówkiem w ręku, nad zwykłe swego wieku rozrywki. Zaledwie mogło utrzymać ołówek w drobnej rączce, a już niem władało wcale biegle i zręcznie, przenosząc z upodobaniem na papier różne zwierzęta domowe, osobliwie konie i psy, widoki otaczającej je natury, postacie ludzkie i t. p. Ojciec zwykł był dawać mu na model żywe owce, krowy, konie, niekiedy zachęcał go także do zdejmowania portretów ze znajomych osób. Licząc lat 11, odrysował twarz pana Jana Nepomucena Blahao tak dokładnie i wiernie, że znajomi dyrektora dziś jeszcze w domu pani Aleksandry Onyszkie-wiczowej podziwiają uderzające podobieństwo wizerunku.

Ale razem z talentem do rysunku, obudziła sio także w małym rysowniku wygórowana wrażliwość na względy kobiece, która później miała się stać jednym z wybitniejszych rysów jego charakteru. Trudne to do wiary, a jednak prawdziwe, że w dziesiątym roku życia chciał sie otruć i że do tak rozpaczliwego kroku popchnęło go po części zawiedzione uczucie przywiązania, po części zaś dotknięta ambicya artystyczna. W sąsiedztwie Grottgerów mieszkała nie bardzo już młoda pani *, której wdzięki podbiły dziecięce serce przyszłego malarza. Ojciec lubił, ażeby Arturek popisywał się swemi płodami w obec gości, chcąc w ten sposób dodać mu ostrogi do pracy. Otóż gdy owa pani przyjechała pewnego razu, rozmarzony chłopiec pospieszył z pokazaniem jej swego najnowszego utworu. Ale jejmość wziąwszy podany sobie papier, trzymała go z roztargnieniem, nie przerywając rozmowy ze starszymi, a w końcu odłożyła na bok, nie zwróciwszy nań wcale uwagi.

Tak widoczna obojętność, jeźli nie lekceważenie, srodze ubodły Artura. Nie rozważając rzeczy długo, pod brzemieniem bolesnego zawodu, postanowił sobie skrócić życie. Nie uśmiechało mu się nic zgoła na świecie, nawet powołanie artysty, od chwili, gdy tak szorstkiego przyjęcia doznał od pani swych myśli. Chodziło już tylko o wynalezienie środka, za pomocą którego możnaby było rozstać sią z tym padołem nędzy i cierpienia. Chłopiec narwawszy trawy, starł ją pomiędzy dwiema cegłami i tak przyprawiony specyał spożył w silnem przekonaniu, że nieustraszoną dłonią przecina pasmo dni swoich...

Połknięcie trawy, posypanej ceglanym proszkiem, nie mogło pozostać bez skutku na system trawienia : młody samobójca uczuł wkrótce dotkliwy ból w żołądku. Siadano właśnie do stołu. Artur wbrew zwyczajowi nie zabierał się do obiadu. Zaczęto go wzywać dojedzenia — wymawiał się brakiem apetytu ; nareszcie spytał go ojciec, czy chory.

Jestem otruty — bąknął indagowany nie

śmiało.

Zgromadzeni osłupieli na razie ; gdy się jednak dowiedziano o przebiegu sprawy, zarządzono środki przeciw mniemanemu otruciu, i przyszły twórca „Wojny“ ocalał...

Tragi-komiczną tę scenę sam później opowiadał z humorystyczną werwą, opowiadała ją i matka, która przez chwilę lękała się na seryo o zdrowie ukochanego dziecka, a potem użyła swego wpływu, aby udobruchać surowego względem dzieci pana Józefa.

Kiedy już Artur wprawił się w stawianiu figur i koni, ojciec zaczął mu opowiadać sceny z życia obozowego, opisywać bitwy, w których sam uczestniczył, a widząc, że ciekawy malec słucha z żywem zajęciem, dodawał z uśmiechem :

— A no, Arturku, możebyś ty to wyrysował, coś słyszał odemnie.

Chłopiec rwał się wtedy z zapałem do ołówka i z zachwytem illustrował ojcowskie opowiadanie , a pan Józef dla ułatwienia trudnego zadania, przesuwał mu po przed oczy bitwy Napeleońskie Adama. Artur tak się przejął naśladowaniem tych wzorów, że przez kilka lat rysunki jego były wiernem odbiciem Adamowskich utworów, z zachowaniem ich wad w kształcie figur, drzew i koni.

Widząc zadziwiające postępy w talencie syna, zaczął się stary Grottger kłopotać o środki dalszego kształcenia tak bogato przez naturę uposażonego dziecka. Nauczył go niemal wszystkiego, co sam umiał, a na wysianie go w świat dla nauki, brakło zasobów ; fundusze bowiem, otrzymane od Siemianowskiego, wyczerpał dawno, przejąwszy od opiekuna skłonność do wystawnego życia. Jako człowiek zacny, wykształcony i towarzyski, pociągał do siebie ludzi, miał wielu przyjaciół i znajomych , prowadził dom otwarty i serdecznie podejmował gości, na co mu z początku pozwalał pomyślny stan interesów, lecz umierając, nic nie pozostawił rodzinie, a

już w ostatnich latach jego życia dawał sie dotkliwie czuć brak zasobów na edukacyę dzieci. Ztąd też chętnie wyprawiał pan Józef Artura do Lwowa do rodziców żony, aby młodociany artysta mógł się przygotować do egzaminów u nauczycieli prywatnych, sam bowiem nic trzymał się wcale przepisanej w szkołach metody, lubo nauczył go z pewnością więcej, niż oficyalni pedagogowie. 1 tak chcąc dwunastoletniego chłopca zachęcić do pracy i wprawić w pisaniu, zasadził go do przekładu historyi powszechnej Eottecka; Artur przetłumaczył prawie całe dzieło w krótkim stosunkowo czasie, nie odrywając się od innych nauk i od rysunku.

Również i we Lwowie obok nauki szkolnej uprawiał gorliwie sztukę, która mu się już stała nieodbitą potrzebą życia. Szczęśliwy wTypadek zdarzył, że w tej samej kamienicy, którą zajmowała rodzina jego matki, mieszkał znany zaszczytnie artysta, Juliusz Kossak, który spostrzegłszy w czternastoletnim chłopcu niepospolity talent, udzielał mu bezinteresownie lekcyi.

Rady i nauki, udzielane przez słynnego malarza koni, oddziałały zbawiennie na Artura, którego popęd do tworzenia coraz więcej odtąd wzrastał. Owoce jego muzy zwracały uwagę znawców i znajdowały zwolenników; wystawiano je zatem publicznie, aby sprzedane zapewniły ubogiemu kompozytorowi bodaj skromny zasiłek. Jednemu z tych utworów zawdzięczał on nawet znajomość ze zacnym Aleksandrem hr. Pappenheim, członkiem jednego z pierwszych rodów bawarskich, wówczas majorem, dziś generałem wojsk austryackich, który lubo wiekiem i społeczną pozycyą o tyle wyżej postawiony od Artura, przez długie lata był jego wiernym przyjacielem, wspaniałomyślnym opiekunem i mecenasem, a niekiedy odgrywał rolę opatrzności w obec dość lekkomyślnego w stosunkach życia młodzieńca... Grottger o Pap-penheimie czyli Papciu, jak go poufale nazywał, mówił

zaw’sze z najwyższą wdzięcznością, jak o ojcu i dobroczyńcy, do którego się przywiązał całą mocą swej szlachetnej duszy — hrabia, jak świadczy pięćdziesiąt przechowanych jego listów, postępował z artystą, jak z własnym synem, a na tem większe zasłużył uznanie, że w razie potrzeby nie skąpił mu surowych upomnień i gorzkich wymówek, wszelkich dokładając środków, aby nieco płochego chłopca sprowadził na właściwą drogę.

Dzięki uprzejmości czcigodnego generała, możemy w⁷łasnemi jego słowy opowiedzieć historyę poznania i pierwszych jego stosunków z Arturem. „Było to na wiosnę 1851 — donosi nam w łaskawym, obszernym liście4 gdy przechodząc obok handlu przedmiotów⁷ sztuki Jür-gensa, spostrzegłem na wystawie obraz, który mnie uderzył śmiałą, prawie genialną kompozycją, życiem i prawdą, jakiemi tchnęły liczne, umieszczone na nim figury ludzi i koni, wreszcie silną i żyw⁷ą barwą, pomimo całe ubóstwo środków, jakiemi rozporządzał artysta. Wszedłszy natychmiast do sklepu , kupiłem malowudło bez targu za bardzo nizką cenę a zarazem spytałem ciekawie o malarza.

f(v

„Powiedziano mi, że jest to pierwsza olejna kompozycja czternastoletniego chłopca, imieniem Artura Grottgera. Ma ona 2‘ 3" szerokości, a 16" wysokości, znajduje si dotąd w moim zbiorze jako jeden z najulubieńszyeh obrazów, przedstawia zaś pogoń szlachty polskiej za Tatarami wT chwili, gdy ci, złupiwszy kościół, puszczają go z dymem, a obciążeni świętym łupem, jak kielichami, świecznikami i monstrancyami, uchodzą z pośpiechem. W malowidle tein panuje ruch i życie, świadczące o nadzwyczajnym talencie młodego malarza, mianowicie konie narysowane tak trafnie i charakterystycznie, jak gdyby wyszły z pod ręki skończonego artysty; słowem znakomity talent przebija już w tych pierwocinach talentu nie-dorosłego chłopaka.

„Czułem się bardzo szczęśliwym, żem mógł nabyć obraz, a przedsięwziąłem sobie za jakąbądź cenę zapoznać się z jego twórca. Wkrótce spełniły się moje usilne życzenia. W Grottgerze odkryłem tak bogato uposażona, tak na wskoś poetyczna naturę, że postanowiłem usilnie przyciągnąć go do siebie i o ile możności stać mu się użytecznym. Jeźli mi się to do pewnego stopnia powiodło, wynagrodził mi wszelkie przysługi sowicie szczerą i serdeczną wdzięcznością, jaką okazywał przez cały ciąg swego życia.

„Zauważywszy, że zdradza szczególną skłonność do koni, postarałem się obznajmić go z niemi teoretycznie i praktycznie. Udzielałem mu najprzód lekcyi jazdy w ujeżdżalni, nauczyłem go sztuki utrzymywania rumaka na wodzy, siodłania i innych rzeczy, należących do tego fachu, a mój uczeń pojmował wszystko tak prędko, chodził około konia tak zręcznie, że niebawem mogUtn z nim wyjeżdżać w pole, co mu sprawiało niewymowną radość.

„Chociaż nie miał jeszcze lat czternastu, rozmowa jego tchnęła takiem życiem, taką żądzą wiedzy, spostrzeżenia czynił tak rozsądne i trafne, w całem zaś w zięciu swojem był tak miłym i skromnym, że stanowiło to dla mnie prawdziwą przyjemność błąkać się z nim przez kilka godzin po odludnych stronach.

za-

„Pewnego razu — tego wypadku nigdy nie zapomnę, gdyż podczas całego dość burzliwego życia mojego, nigdy nie czułem tak dotkliwie tęsknoty, jak wówczas — pewnego razu, mówię, wjechaliśmy w jeden z wielkich i głębokich parowów, jakich tyle jest w okolicy Lwowa. Z początku mieliśmy drogę dobrą i wygodną ; ale następnie zwężała się coraz bardziej, aż nagle dostaliśmy sie na stromą ścianę, wzniesioną po nad przepaścią. Jechaliśmy po tej ścianie dalej a dalej ; nareszcie wielkie urwisko zatamowało nasz pochód. Niepodobna było

wrócić koili na stromej skale ; nie mając wiec wyboru, należało skoczyć z jednej ściany na drugą, zkąd już prowadziła ścieżka wzdłuż przepaści. Ale byłto skok trudny dla biegłego i dzielnego jeźdźca, dla początkującego zaś ryzykowny a nawet niebezpieczny.

„Zatrzymaliśmy się przez czas niejaki, rozpatrując się w otoczeniu i rozważając , czy nie ma innego sposobu ruszenia w dalszą drogę, lecz widocznem było, że tylko ów śmiały i zdeterminowany skok zdoła nas wyprowadzić z kłopotu. Zapytałem Grottgera, czy nie brak mu na to odwagi, a gdy odparł , że nie czuje trwogi, skoczyłem naprzód, pouczyłem go, jak się ma zachować w stanowczej chwili i wstrzymałem oddech, oczekując z najwyższym niepokojem, co się stanie. Drżałem z obawy o niego, myśląc, jak byłbym nieszczęśliwym, gdyby upadł i złamał nogę nogę lub rękę. Odetchnąłem dopiero z głębi piersi, widząc, że rumak olbrzymim skokiem osiągnął bardzo szczęśliwie przeciwną stronę skały a młody jeździec siedział w siodle spokojnie i lekko, jakby mu przed chwilą nie groziło najmniejsze niebezpieczeństwoj

„Chwila ta sprawiła jednak na Grottgerze tak silne wrażenie i tak żywo utkwiła mu w pamięci, że po wielu latach wymalował akwarellę , będącą w posiadaniu mojego brata Ludwika, a przedstawiającą Czerkiesa, który skacze przez taką samą przepaść“.

Na wiosnę roku 1852 zdawał Artur sprawę ze swych wiadomości szkolnych w Stryju, zkąd na dwa dni przed imieninami ojca, bo 17 marca, pisał do „najdroższych so bie osób na świecie“: „egzamin składam jutro rano ; zdaje mi się, że go zdam dobrze. Niczego mi nie braknie, tylko tego odżałować nie mogę , że nie będę w domu na 19 marca. 0 czemuż mnie tam nie ma!“

Część lata tegoż roku spędził w Zagórzanach, w majątku państwa Skrzyńskich , głównie jak się zdaje, dla wzmocnienia wątłych sił, które mu wkrótce miały być

bardzo potrzebne, gdyż jesienią rozpoczynał nauki w Krakowie.

Pobyt na wsi wpłynął w istocie nader pomyślnie na stan jego zdrowia; donosi bowiem rodzinie pod dniem 25 września, że od chwili wyjazdu zdrów zupełnie, „ani go nawet gardło nie zabolało“.

List ten świadczy wymownie, jak silnie w młodym chłopcu rozbudzone były uczucia rodzinne , zwłaszcza przywiązanie do „najdroższego tatki i najdroższej ma-meczki“, nadto zaś daje niejakie wyobrażenie o systemie edukacyi w domu państwa Grottgerów: „Z bólem serca powiedzieć Wam musze, że tego roku niestety, oko moje nie bedzie Was oglądać, usta moje nie wpiją się w najdroższe na świecie, ucho nie usłyszy pieszczot rodzicielskich. Nie ucałuję Olesia, Jarusia i Mani. Ależ skoro przyjadę, to będę tak całował, ściskał, cieszył się, że aż zachoruję ! “

Przesyłając rodzeństwu podarki a siostrze nawet wiersz własnej kompozycyi na imieniny, stara się ich zachęcić do nauki i pracy. „Spodziewam się — mówi — że droga Manieczka mówi po francusku i gra, jak mama. Jakże się uciesze, gdy mi zacznie czytać Plutarcha a zagra uwerturę z Roberta Djabła, albo mazura Kątskiego. Toż to będę podskakiwał ! Oleś powita mnie Rottekiem i zapewne będzie prowadził z niego dalszy ciąg z mego tłómaezenia“¹).

W Zagórzanach przyjemnie schodził czas Arturowi, bo był to dom wesoły i zawsze pełen gości, z pomiędzy których jeden szczególniej przypadł naszemu bohaterowi

0 Podobnie odzywa się później z Krakowa: „Jak tani z naszym domem i czy koniki zdrowe? Jak stoją interesa? Czy Musia gra na fortepianie i mówi po francnzku, bo ja ciągle z nauczycielem rozmawiam w tym języku. Czy Oleś się uczy? czy grzeczny? Mój drogi Olesiu, bądź grzeczny, ucz się dobrze i słuchaj, bo oto bardzo cię brat prosi“... Jarusio czy11С2У’ С2У pamięta o rysowaniu i pię-knie Się sprawuje?“ ftÄtodafliifijlEC

j-

„Bądź mi

⁷⁷ c

V.

do gustu. „Dziś — donosi rodzicom — będzie tu książę Jabłonowski z Kobylanki, z żoną i panem Wielopolskim Janem. Książe doskonały na gospodarza i gościa; śmieje się, wesół, przytem strasznie energiczny. Jestto kapitan a'tyleryi z roku 1831, ten sam, który osobiście wymierzywszy działo, ubił owego białego konia, wysuwającego się na czele z lasu. Tatko o tern rozpowiadał“.

Ale mylilibyśmy się, sądząc, że młodociany malarz przysłuchiwał się tylko wesołym opowiadaniom księcia, deklamacyom niejakiego pana H.. który recytował swoje poezye i dramata, i rozmowom innych gości — że bujał po łąkach i lasach, płużąc w słodkiej bezczynności wakacyjnych wczasów. Tak bynajmniej nie było. Słuchał on z religijnem nszanowaniem woli ojcowskiej, a ojciec zalecał mu pilność i pracę. „Dobrze ci się dzieje — pisał do niego krótko, jak się zdaje przedtem — mój drogi Aciuniu, nawet bardzo dobrze, szanuj się i zachowuj stosownie do moich nauk. Ale tyś nasz dobry i poczciwy synek; mam więc pewne przekonanie, że to bez potrzeby powtarzam i przypominam.

„Byłeś w Rzeszowie kilka razy na jarmarku, widziałeś dużo rozmaitych scen, a może ci niektóre pozostały w pamięci ; zrób przeto z tych reminiscencyi kilka illuminowanych szkiców“.

Schodząc do rad szczegółowych, zaleca Grottger synowi, ażeby rysując konie z natury, nie stawiał ich blisko siebie, „gdyż objekt blisko postawiony, nie da się należycie objąć okiem, i w rezultacie następują kłamstwa“.

List ojcowski kończył się temi słowy: zdrów i wesół, a nie trać czasu“. Jak sumiennie słuchał

Artur ostatniego upomnienia, dowodzi następujący spis jego utworów, dokonanych na wsi :

1. Bielanka. Jestto leśniczówka i kilka chat nad strumykiem między górami i lasami.

2.    Zagórzański zamek od północy.

3.    Ulikuszowa, nad odnoga Dunajca. Robiłem z natury, powracając z Kościelisk, bośmy tam stanęli na noc pod namiotem.

4.    Czorsztyn nad Dunajcem.

5.    Widok na Białą i Palną, ale nie na te Białą, co na Szląsku, tylko na Białą p. Eustachego Stadnickiego.

6.    Na tle Karpat trzech strzelców-górali nad zabitą

gemzą.

7.    Leśniczówka, domek szwajcarski w Zagórzanach pod lasem.

8.    Góral i wózek góralski wraz z zaprzęgiem.

9.    Góral muszyński.    ____

Z tej Muszyny — dodaje — zdjąłem i rozwaliny

zamku Palocha. Nie brak mi innych drobnostek, ale o nich pisać nie chcę. To tylko donoszę, że do albumu ciągle coś przybywa; teraz n. p. rysuję ogiera Dziryta“.

Jak widzimy z powyższego spisu, Artur wylewał na papier wszystko to , czem się zachwycało jego oko, do czego rwały się pełna poezyi dusza i wyobraźnia młodzieńcza — słowem odtwarzał rodzimą przyrodę z siłą i przejęciem. Kształcąc się w ten sposób sam, był na najlepszej drodze, w myśl prawdziwych i pięknych słów Pola: „Trudno, żeby naród pokochał to, czego nigdy nie widział, żeby sądził o tern, czego nie zna. Idąc więc z dołu w malarstwie , potrzeba począć od tej natury, z którą naród wzrósł pospołu i pośród której żyje. Ta różność barw miejscowych, różnych okolic kraju naszego i tego całego planu, na którym naród swe dzieje rozwinął : jest istotną galeryą widoków przyrodzenia na olbrzymią skalę. Potrzeba je tylko ująć w ramy, zbliżać oku i umieć pochwycić tajemną ich mowę, te głoski pełne miłości, któremi rodzinna strona do swej dziatwy przemawia“.

J6

Przywykłszy od dzieciństwa do artystycznej swobody, wolny od maniery i pedanteryi szkolnej, gdy już po kilkuletnich usilnych ćwiczeniach rozwijał skrzydła d • lotu, sądził, że i w instytucie, do którego miał wstąpić za dni kilkanaście, będzie się mógł kształcić w podobny, tylko doskonalszy sposób. Ozy w nadziejach tych nie dozna zawodu, zobaczymy zaraz...

Dziewiątego października wyruszył do Krakowa ; w podróży zwracał baczną uwagę na piękne widoki, jakich nie braknie w tamtych stronach. „Wyjechałem — mówi — z kochanych Zagórzan o pierwszej w nocy. Ciemno i cicho było , kiedym opuszczał ten przybytek przedszezęścia mojego, a bardzo żal, żem nie mógł ostat-niemi spojrzeniami przynajmniej pożegnać tego drogiego miejsca, które dopiero za rok widzie będę.

„Jadąc, widziałem ruiny zamku w Zakluczynie nad Dunajcem , w ślicznem miejscu , ale że deszcz padał i droga daleka , nie mogłem go sobie nawet odznaczyć. Widziałem także zamek w Wiśniczu, a raczej dwie warownie jeszcze z średnich wieków, ale z dalęka (więzienia tamtejsze są zapełnione więźniami politycznymi) — także klasztor w Staniątkach, Bochnią, puszczę niepoło-micką , a nareszcie piękne miasto Kraków. Odrysuję to moim drogim Matusi, Tatuńciowi i Dziadkom drogim“.

Myśl o pobycie w starym grodzie Krakusa, o uczęszczaniu do szkoły malarstwa, przejmowała go wielką radością; od dawna bowiem wzdychał do tej chwili, gdy w gronie towarzyszów zasiędzie na szkolnej ławie i pójdzie z nimi w zawody. Jakoż pierwsze dni, spędzone na nauce, nie rozwiały tych słodkich marzeń, lecz owszem najmilsze po sobie zostawiły wspomnienie. Stało się to zaś nie czyją inną, jedno zasługą profesora Władysława Łuszczkiewicza, który po powrocie z Paryża, gdzie się kształcił jako stypendysta szkoły krakowskiej, pod nieobecność dyrektora Stattlera przewodniczył uczniom

Podczas gdy sam dyrektor, jak zobaczymy poniżej, nie umiał w młodych adeptach sztuki obudzić ani zapału do pracy, ani sympatyi dla siebie, młody i wysoce intelli-gentny nauczyciel działał pod każdym względem nader zbawiennie na powierzona swej pieczy młodzież. W zdaniu tern godzą się jednomyślnie wszyscy ci, co pośrednio lub bezpośrednio mieli sposobność przyjrzeć się ówczesnemu stanowi szkoły. Jeden z jej uczniów tak charakteryzuje szanownego profesora, który równie dzisiaj, jak przed dwudziestu kilku laty pracuje nad ukształceniem młodej artystycznej rzeszy : „Był to człowiek wysokiego wzrostu, o miłej twarzy i pięknej figurze ; wyraz godności i szlachetności wyglądał z wszystkich jego ruchów. Z usposobienia łagodny, serce miał zacne, a z uczniami, jeżeli na to zasługiwali, postępował po bratersku. Z początku zaraz roku, zapytał nas wszystkich, co pragniemy malować, dostarczał modeli, szkołę przyprowadził do porządku i prawie przez cały dzień pracował nad nami. Wykładał perspektywę, anatomia, udzielał rysunków wyższych i niższych, uczył malować. Nigdy w życiu inaczej o nim nie wspomnę, jak tylko z uczuciem poszanowania i wdzięczności, bo był to rzadki przykład poświęcenia i pracowitości niezmordowanej. Zachęcał nas do ciągłej pracy słowem i przykładem ; w czasie też jego zastępstwa szkoła najwięcej postąpiła, za co niech go Pan Bóg darzy swoją łaską“ ¹j.

Łuszczkiewicz od razu poznał się na talencie Artura, wyróżnił go pochlebnie, okazywał mu życzliwość i wzbudził nawet między uczniami pewne uszanowanie dla wiele rokującego towarzysza, o którym czytali już

*) Słowa powyższe wyjąłem z ułamkowego pamiętnika znanego zaszczytnie malarza, Andrzeja Grabowskiego, znajdującego się w posiadaniu znakomitego humorysty, p. Włodzimierza Zagórskiego. Wszystko, co dalej mówię o krakowskiej szkole malarstwa, o ile nie przytaczam innego źródła, czerpię z tego pamiętnika, lub z ustnych opowiadań Grabowskiego.

w Dzienniku Literackim, że „bez żadnego prawie na wsi poprzedniego przysposobienia naukowego, robi ołówkiem i akwarellą nader trafne rysunki osób, koni, scen wiejskich, ruchów wojennych, wzbudzając podziw znawców i coraz liczniejszych tak szczęśliwego talentu wielbicieli“.

Z nietajona radością, lubo bez pychy, donosi piętnastoletni artysta rodzicom o swoich sukcesach: „Pan Łuszczkiewicz, mój profesor, jest bardzo grzeczny dla mnie i zadowolony, bom mu zrobił w naturalnej wielkości jedną nogę męzką, a drugą dziecięcą. Eównie kontent z draperyi. „Idź tak dalej, a zajdziesz daleko“ — powiedział mi wtedy. Jego ojciec znów, dyrektor szkół technicznych, także się mną bardzo zajął. On to sprawił, że już teraz jestem w szkole malarstwa. Chce pisać coś względem mnie do tatka i prosi, aby tatko przesłał skrypt, poświadczający, że dostałem stypendyum. Będę mu teraz kopiował hetmana Potockiego na koniu roboty Orłowskiego, „Prawda, że ty to zrobisz lepiej ?“ — powiedział mi ten tak surowy dla innych dyrektor. „Nic wiem“ — odpowiedziałem. Jestem w wielkich łaskach u niego ; przysyłał już dwa razy po moje niebieskie album. Rysuję, a raczej maluję teraz Czerkiesów z dwoma schwytanymi jeńcami rossyjskimi. W szkole bardzo mnie lubią i prawią nawet, za jaki zaszczyt sobie poczytują, że jestem ich współuczniem... Cha! cha! cha! co się to teraz ze mną dzieje ! To mnie prawie do śmiechu pobudza... Zdaje mi się jednak, że za rok czegoś się nauczę“.

Słowa powyższe wskazują, że pochwały starszych i uznanie rówieśników nie zawróciły głowy genialnemu chłopcu, że daleki od zarozumienia, sam się śmiał z przesadnej rewerencyi towarzyszów, obojętnie wspominał o artykule Szajnochy w Dzienniku Literackim p. t. Wczesne talenta (nr. z 1 maja 1852 r.) i jedynie poważną pracą zamyślał usprawiedliwić pokładane w sobie nadzieje.

„Bardzom tu szczęśliwy — pisał do rodziców — ale tak mam czas zajęty, że tylko w niedzielę mogę znaleźć wolna chwilę“. W rzeczy samej musiał wtedy pracować bardzo pilnie, równocześnie bowiem uczęszczał do szkoły malarskiej i na pierwszy kurs tak zwanej techniki, a raczej wyższych szkół realnych. W obydwóch tych szkołach był zatrudniony z rana od godziny 8mej do 12tej. Po południu od 2—4 brał w domu lekcye matematyki, języka francuskiego i niemieckiego, dwie godziny od 4—6tej zapełniały znowu tak zwane rysunki wieczorne, resztę dnia zajmowały przygotowania. „Jest nas — pisze młody artysta — w szkole malarskiej 24. Bysujemy wszyscy razem, we dnie z gipsu, a wieczorem draperye na manekinach: jutro będziemy rysowali człowieka z natury. Zacznę także malować olejno, a za rok, może będzie tatko kontent, jak mnie zobaczy“.

Donosi dalej, że będzie chodził na lekcye perspektywy i anatomii, niemniej na wykłady Józefa Kremera o historyi sztuki i żywotach sławnych malarzy. Prywatnych lekeyi matematyki udzielał mu młody Krzanowski, języka niemieckiego i francuzkiego niejaki Kowalski, o którym czytamy w pamiętnikach Grabowskiego: „Ten pan nauczyciel był z pochodzenia Niemcem, ale zakochawszy się w Polce, pannie Wojciechowskiej, wykiero-wał się na człowieka i ze Szmid'a przedzierzgnął się na Kowalskiego“. Po polsku mówił biegle, tylko zamiast i wymawiał zawsze y.

Artur wśród swego nowego otoczenia czuł się zadowolonym i szczęśliwym. „Jestem — pisał — zdrów, żwawy, i prawdziwie Pan Bóg nadeinna czuwa. Mam mieszkanie wygodne, stoję razem z Hollerem , który ładnie gra na flecie i z małym Appencellerem. Dziś jestem zaproszony na obiad do matki pana Kownackiego, miłej bardzo staruszki, gdzie bywam dziwnie spokojny i kontent , bo tam się jeszcze przechowały dawna otwartość i skromność. Może przywiązałem sie do nich dla tego, że tak kocham ich syna“.

Nie po samych jednak różach stąpał młodociany malarz w Krakowie. Do szkoły malarstwa, o ile z początku podążał ochoczo, o tyle później chodził z niechęcią i jakby na pańszczyznę. Nie możemy go winić za tę niedbałość, bo nie z niego wyszła przyczyna niefortunnej zmiany. Dyrektor Stattler był jakby na to stworzonym, aby odstręczać młodzież od siebie i od sztuki, którą reprezentował. Za dowód jego pretensyonalności i braku taktu w postępowaniu z uczniami, niechaj posłuży następująca rozmowa pana dyrektora z Arturem, którą ostatni powtarza wiernie w liście do matki.

— Twoja mama była tu? — mówił.

— Była — odpowiedziałem.

— A wiesz, że bardzo grzeczna!

— Dla czego, proszę pana dyrektora?

— A mogła też przecie pofatygować się i podziękować mnie i panu profesorowi za łaski, które my tobie świadczymy.

„Ja oniemiałem“ — mówi chłopiec, zdumiony słowami swego przewodnika, który jakby dla dopełnienia miary niedelikatności, dodał jeszcze :

— Napisz mamie, że to nie jest bardzo grzecznie, bo mogła być u mnie...

kończy boleśnie dotknięty syn —

„Osłupiałem

pożegnałem go, a od tego czasu uważałem, że już inny był dla mnie“.

Artystyczne stosunki dyrektora do uczniów nie były pomyślniejsze. Osobiście, po za pretensyonalnością i brakiem taktu, które to cechy tak jaskrawo występują na jaw w przytoczonej co dopiero rozmowie, nie był to zły człowiek ; owszem, poczciwy i prawy, ożywiony niekłamaną miłością dla sztuki, wgłębi duszy kochał szczerze młodzież, którą miał kierować, i w danym razie gotów był nietylko wspierać ją nauką i radą, lecz nawet dzielić się z biedniejszymi Chlebem powszednim i groszem. Ponieważ wytykamy tu jego strony ujemne, słuszna więc, abyśmy także opowiedzieli zdarzenie, rzucające bardzo piękne światło na osobistość, która posiadała bezwątpie-nia niemałe zalety, i na innem polu mogła położyć wielkie zasługi, ale na nieszczęście nie posiadała warunków, potrzebnych nauczycielowi i przewodnikowi młodzieży.

Andrzej Grabowski, podobnie jak tylu innych utalentowanych jego braci po pędzlu, w pierwszych latach artystycznego zawodu, walczył z krwawą nędzą. Zdecydowawszy się znosić bez jęku głód i wszelką niedolę, byle tylko za tę cenę wykształcić się na malarza, cierpiał w ponurem milczeniu. Nie mając za co kupić farb, nie tłómaczył się z tego, a Stattler w przekonaniu, że zwłó-czy kupno przez niedbałość i lenistwo, groził mu wypędzeniem ze szkoły, koledzy zaś naigrawali się z biedaka. Wierzył on w łaskę Opatrzności, czuwającej nad kwiatami i ptakami, i nie doznał zawodu, bo Opatrzność, jak sam opowiada, w najkrytyczniejszych chwilach roztaczała nad nim skrzydła swej opieki. Mając już czem opłacić najpotrzebniejsze przybory, stał się niezmordowanym w pracy. Malując po nocach obrazy świętych Pańskich dla chłopów okolicznych, zarabiał w ten sposób na życie — przez dzień natomiast pracował nad własnem ukształceniem. W południe, gdy inni uczniowie wychodzili na obiad i na rekreacyą, on posiliwszy się nędznym pokarmem, chwytał za ołówek lub pędzel i nie wypuszczał go z ręki, dopóki nie opadła ze znużenia. Pewnego razu wysilony robotą, zasnął nad obrazkiem, przedstawiającym wypchaną cyrankę. Stattler, do którego domu, na Wesołą, na przeciw kliniki, po pożarze Krakowa przeniesiono szkołę malarstwa, zauważywszy, że Grabowski nie wychodzi w południe do domu, zdjęty ciekawością wszedł cicho do pokoju, a zobaczywszy, że wino-

wajca leży w głębokim śnie pogrążony, obok niego olejny obraz na ukończeniu, opodal zaś na krześle suchy kawał chleba,. sól w papierku i woda w dzbanku ; rozrzewniony tym widokiem, poszedł po żonę i synów, aby im wskazać „los młodego malarza w Polsce“. Dopiero wówczas zbudziwszy go, pochwalił zmieszanego niespodziewanym widokiem, a nie kończąc na czczych słowach, darował mu farby, przyrzekł modele i odtąd opiekował się nim serdecznie. „Bardzo często dawał mu ze swego stołu tęgiego sznycla, szklankę dobrego wina i przystojny kawTał prądniczaka“.

Serce więc i kieszeń otwierał niekiedy pan profesor dla uczniów, kochał sztukę i pragnął znaleźć dla niej zdolnych i natchnionych wyznawców, ale fatalnemi niestety były środki i sposoby, jakich zażywał do dopięcia tego celu. Profesorski jego charakter odźwierciadla się wiernie w rękopiśmiennym pamiętniku Grabowskiego, przejętego nieudaną wdzięcznością dla dyrektora, niezdolnego przeto do fałszu lub choćby przesady w przedstawieniu słabych stron dobrodzieja. Z całego zresztą, nieocenionego dla nas dziennika pana Andrzeja, wieje tak silnie duch szczerości i prawdy, że nie wrahamy się uznać go za niepodejrzane, i owszem ze wszech miar wiarygodne źródło.

Stattler był przedewszystkiem entuzyastą w słowach, frazeologiem i deklamatorem w stylu patetycznym, u któ • rego wzniosłe, abstrakcyjne idee i teorye, osadzone były na praktycznej mieliźnie. Zdawało mu się, że moralizatorstwem i szumnemi ogólnikami o sztuce, wzbudzi do niej zapał między uczniami, podniesie ich moralnie i intelektualnie, zrobi z nich wreszcie dobrych malarzy. Wszystkie te nadzieje zawodziły — i nie mogło być inaczej. Poetycko - patetycznych wylewów jego o naturze i sztuce, o artystycznem kapłaństwie i apostolstwie, po części nierozumiały młode i żywe, a z małemi wyjątkami dość

puste głowy, słuchały zaś ich z roztargnieniem i uprzedzeniem , powziętem z góry, wreszcie z usposobieniem szyderczem. Niektóre też przemówienia szanownego dyrektora, przytoczone przez ucznia, przekonywają, że złośliwość mogła w nich znaleść wyborny materyał.

Za pierwszy swój obowiązek uważał Stattler wskazanie uczniowi „drogi prawdy, ale takiej prawdy, którą można widzieć tylko niewinnem, żadną teoryą niezbała-muconem okiem“... Rozpływając się nad niezrównanemi powabami i wdziękami natury, wzywał do jak najdoskonalszego odwzorowania ich za pomocą sztuki. „Kto chce — mawiał — odtworzyć wiernie niepojęte cuda, ukryte w tajemniezem łonie przyrody, powinien być czystym w duszy i w sercu, bo inaczej prawdy nie ujrzy. Powinien naturę ukochać, umiłować ze wszystkich sił ducha i rozpatrywać się w niej z czcią najżywszą“.

Podobnie szczytnemi aforyzmami raczył do przesytu chłopaków wesołych. pochopnych do żartów i swywoli, lubiących obracać w śmieszność wyśrubowane morały i górne frazesy. „Ozy panowie nie widzicie — prawił z trójnoga — tych cudownej piękności rzeczy, tych skarbów niezrównanych? tej harmonii kolorów, jaką wytwarzają rozpływające się światła i cienie ? O zaiste, na to, aby zobaczyć, trzeba umiłować, trzeba ukorzyć się przed cudami, jakie są w każdej cząstce dzieła Bożego ukryte, aby zaś to, co się zobaczy, oddać godnie na płótnie, trzeba, się dobrze natrudzić i napocić. Można posiwieć i wiek cały przesiedzieć, a jeszcze nie wyśpiewać tej cudownej pieśni, tego hymnu chwały, który się co chwila wznosi pod sklepienia niebios od wszystkich stworzeń, składających hołd i cześć Najwyższemu!“

Zasypując młodzież gradem podobnych komunałów, sądził Stattler, że doskonale spełnia swe zadanie, a widząc, że jego słowa, jak groch odbijają się o ścianę młodych serc i głów, odwracał sie od nich z goryczą, wyrzekając nieraz, że „perły“ rzuca przed wieprze.

Gdyby był lepiej znał tajniki . serc ludzkich, zwłaszcza młodych, byłby do niej przemawiał naturalniej, z większa prostotą, byłby zwracał więcej uwagi na praktyczna stronę sztuki, zamiast bujać nieustannie w niedoścignionych sferach abstrakcyi. Po strzelistych dytyrambach na cześć ubóstwionej przyrody, kazał wprawdzie uczniom malować z natury, ale z natury martwej , wybierał zaś zwykle jakać skorupę ze starego garnka albo rozbite jajko.

Jeźli nawet ten i ów młodzieniec słuchał z przejęciem dyrektorskich deklamacyj o przepychu przyrody, doznawał mimowoli przykrego rozczarowania, zestawiajcie szczytna teoryę z tak pospolita praktyka. Nie dziw przeto, że złośliwi przedrwiwali nauczyciela, mówiąc, że z niego „bardzo romansowy chłopiec“, skoro widzi cudowną harmonię“ w potłuczonem jajku i słyszy „wzniosłą pieśń“ w rozbitego garnka skorupie.

Innym językiem należało przemawiać do młodzieniaszków, z pomiędzy których znaczna część zaczynała dopiero nakładać farby na paletę. Trzeba było poskromić na pewien czas kaznodziejski zapał i wprzód poduczyć ich rysunku i malowania, zanim się zaczęło rozprawiać o cudach natury i o ogromnych, prawie niepokonanych zawadach, jakie malarzowi tamują przystęp do przybytku sztuki. Niezaprzeczenie, im kto więcej posiada talentu, tern wzrok jego bystrzejszy, tern więcej przeto dostrzega trudności w przenoszeniu na płótno rzeczywistych kształtów — tylko bowiem umysły tępe i płytkie niczego się nie lękają i o niczem nie wątpią. W tym samym stosunku młodzi malarze przy wstępie na artystyczną drogę, nie wiele czują śmiałości do zaczęcia obrazu, a lękliwość ta, jeśli się z niej wkrótce nie otrząsną, bardzo szkodliwie wpływa na rozwój ich talentu. Profesor więc na początek powinien poczytywać za swoja główna powinność: nie zastraszać ucznia, ale mu dodawać ochoty

i otuchy.

Stattler poczynał sobie inaczej ; zamiast usuwać przed początkującym trudności, podnosił je owszem filozofowaniem swojem do olbrzymieli rozmiarów, a przedstawiwszy b:ednej młodzieży w jaskrawych kolorach cały ogrom zadania artysty, kończył na czczych słowach, opuszczał zbałamucona i zatrwożona, niemal bez wszelkiej praktycznej pomocy. Dawszy uczniowi złomek martwej natury do reki, np. kawałek spruchniałego drzewa, lub skorupę jaja, nie udzielał mu ani słowa objaśnienia, ani jednej specyalnej wskazówki, nie nauczył go, jak się ma zabierać do tej pracy, ale mawiał krótko i węzło-wato: „masz to albo owo i rób, jak widzisz“.

Jeżeli uczeń był obdarzony wrodzonym sprytem i

talentem oryentowania się wśród rzeczy nieznanych, to radząc sobie własna intuicyą. powoli, niemal omackiem odszukiwał klucz do odtwarzania natury — odgadywał, jakim sposobem można ja zakląć i uwięzić na płótnie. Ale biada mu, jeżeli nieco skąpiej uposażony, nie wpadł sam na szczęśliwą drogę. Dyrektor, zamiast poprowadzić nieboraka, nie przestawał go prześladować zwykłemi morałami na temat, jak „trzeba patrzeć“, jak „trzeba umiłować i ukorzyć się“...

„Mówił mi Stattler — opowiada Grabowski — że naturę źle widzę, a nie nauczył mnie nigdy, jak ją mam widzieć dobrze. Powiedziałby: wiernie naturę naśladować; to też naśladuję ją, aż do tego stopnia, iż wszystko, co zrobię z natury, jest brzydsze i gorsze, niż to , co maluję z pamięci, bo jest twarde i niewolnicze. Jeśli źle maluję, w znacznej części jego to wina, gdyż w samych początkach nie czynił nic wcale uwag; wegetowałem w szkole , postępując wedle własnego rozumienia i popędu, a nikt mi nie mówił, czy idę do Sasa czy do Łasa“.

Grabowski, jak sie już wspomniało, wolny od uprzedzeń względem Stattlera, owszem, sam osobiście czujący dlań gorącą wdzięczność jako dla człowieka, zastanawia się nad tem poważnie , czy nie robi źle, wypowiadając o nim takie zdanie, czy nie dopuszcza się przesady, wystawiajcie w tak jaskrawem świetle nieszczęśliwe skutki jego nauczycielskiej działalności — lecz po dojrzałej rozwadze przychodzi do przekonania , że sad ten nie jest bynajmniej surowym. Daremnie rozgląda się w około, by znaleśó dobrze malującego lub rysującego ucznia Stattlera. Tych, co wyszli z pod jego ręki, nauczył on mądrze rezonowaó i ubolewać z pogardą nad społeczeństwem , które ich pojąć nie zdolne — słowem wbił ich w dumę i pychę, choć nieustannie prawił o pokorze...

Nie odmawiając Stattlerowi zasług, wymowy i podniosłego pojmowania sztuki, konstatuje, że nie dał uczniowi ręki wprawnej, nie rozwinął w nim strony technicznej, a zwracał uwagę na rzeczy, które dopiero malarz powinien zobaczyć. Ztąd to mawiano, że porobił ze swych uczniów skończonych pojęciem i rozumowaniem artystów a żadnego nie nauczył nosa narysować... „Najoczywistszy rezultat nauki szanownego dyrektora — mówi Grabowski — mam na samym sobie, bo oka ani nosa uczciwie narysować nie potrafię x), a w pewnych chwilach zdawało mi się przecie, iż coś umiem. A jakżeż mogło być inaczej, kiedy w pierwszym roku powiedział mi z dziesięć słów, i dopiero, gdy w drugim roku odkrył, iż sam tajemnie, wedle własnego widzimisię, maluję w obiadowej porze, powiedział ogólnikowo: „dobrze, dobrze, tylko dalej — zobaczymy później co to będzie“ a nie wskazał mi, jak się mam zabierać do pracy, tylko prawił i prawił o wielkości i piękności powołania artysty, że aż się przewracało w głowie. Jeżeli kiedy zarzucał

‘) Należy pamiętać, że słowa te były pisane przed wielu laty.

iS

coś któremu z nas, to chyba mawiał, że: „maluje w taki sposób, którego on nie pochwala, lecz owszem uważa za niegodny człowieka duchowego“...

Bliższego sformułowania zarzutu, szczegółowego wytknięcia błędów, i wskazówki , jak ich unikać należy, oczekiwałoby się daremnie.

Jednego przecież specyalnego prawidła przestrzegał Stattler pilnie, ale i tu, lubo postawiona przezeń zasada ogólnie biorąc, była słuszna i trafną, w zastosowaniu do szkoły chybiała celu i nie mogła wydać pożądanych owoców. Zalecał on gorliwie za-wzór w kolorycie szkołę wenecką, jako najdoskonalszą pod względem czystości i mocy barw ; ztąd też nie pozwalał młodzieży używać białej farby, utrzymując słusznie, że ta zmniejsza moc i odejmuje wszelkim innym kolorom lekkość i świetność. Do tego przepisu nie stosowali się jednak uczniowie, używali owszem tyle białej farby, ile im było potrzeba, zarówno clo świateł, jak do cieni, a Grabowski słusznie ich z tej winy rozgrzesza, mówiąc: „Uczeń, zaczynający malować, powinien mieć na uwadze naturę czyli główny charakter koloru, to jest powinien się starać o oddanie jak najodpowiedniejszej barwy tego przedmiotu, który naśladuje , ale nie zgadzam się na to, aby dla czystości, mocy lub lekkości miał uchybić prawdzie — trudno bowiem żądać, ażeby przy pierwszem uchwyceniu pędzla zdołał wydobyć kolor naturalny, mocny i czysty, co bywa dopiero wynikiem niesłychanej wprawy i znajomości farb. Nadto chcąc posiąść ową moc i czystość, trzeba już poprzednio znakomicie rysować, bo w jednej i tej samej chwili myśleć o tylu rzeczach, jak o rysunku, o pro-porcyi, o charakterze przedmiotu, wyrazie, czystości, stopniowaniu świateł i cieni i mocy naturalnego koloru — jest zadaniem nawet dla skończonego artysty olbrzy-miem — od początkującego zaś młodzieńca bezwarunkowo tego wymagać nie podobna“.

— a możemy dodać z faktami i imionami w ręku, że zagrzebała na wieki niejeden prawdziwy talent.

Najlepsza miarą wartości jakiejkolwiek instytucyi, bywają jej owoce. Szkoła malarstwa w Krakowie pod zarządem Stattlera, jak wiemy, nie może się pochlubić, aby wydała choć jednego znakomitego malarza, nawet w mniej Wysokiem i szlachetuem znaczeniu wyrazu; bo uczeń, jak trafnie mówi Grabowski, „jeśli nie artystą, to przynajmniej tęgim rzemieślnikiem powinien wyjść z ręki mistrza“

Patetycznie wygłaszane prelekcye dyrektora rozwijały niektórym uczniom głowę, dzięki talentowi, skłonną do marzeń , ale nie rozwijały ani zdolności, ani nawet technicznej wprawy. Marzyli biedni o niebieskich migdałach , a czas niepowstrzymany uciekał, zostawiając ich ukołysanych, na tern samem miejscu. Z upływem lat uczuwali coraz więcej potrzebę chleba i stanowiska, które odpowiednio do owych pysznych marzeń, powinno było być Wysokiem.

Ale złudzenia i mrzonki, które obałamucały zarozumiałą głowę, nie chciały się żadną miarą spełnić a twarda rzeczywistość zaglądała w oczy niemiłosiernie. Nieuchron-nem następstwem tego smutnego stanu było straszne zwątpienie, które ogarnąwszy najzdolniejszych , jednych zniewalało do obrania innego zawodu dla zapewnienia materyalnego bytu , innych przyprawiało o utratę zmysłów lub nawet popychało do samobójstwa. Przykłady, jakie z pośród swoich towarzyszów lub poprzedników wymienia Grabowski, są bardzo znaczące. „Na rok prze-demną — są jego słowa — należał do uczniów szkoły krakowskiej niejaki Janikowski , którego roboty wiele obiecujące pokazywał nam Stattler jako wzory pracy i zdolności, życząc, abyśmy jak najprędzej osiągnęli równy stopień doskonałości. Mnie się te roboty bardzo podobały; więc pytam: Dla czego Janikowski nie uczęszcza dalej do szkoły, skoro już stanął tak wysoko ? Ale pro-

fesor odszedł, nie dawszy rai odpowiedzi. Postanowiwszy bądź co bądź dotrzeć do źródła prawdy, pytam drugi raz, czy byl on pracowity ? Wtedy dyrektor wystąpił z wielkiemi pochwałami dla Janikowskiego; że był pracowity, pilny, źe podobnie jak ja nie chodził na obiady, tylko pracował dalej, zjadłszy kawałek chleba. Nie pojmowałem, dla czego tak wzorowy uczeń porzucił szkołę, a Stattler nie spieszył z wyjaśnieniem sprawy. Wypytywałem ciekawie o człowieka, którego los żywo mnie zajął — pragnąłem go poznać i wybadać, dla czego zerwał ze sztuka , mogąc zostać znakomitym malarzem. I przyszło mi to bez trudności. Janikowski był na praktyce u malarza pokojów! Dowiedziawszy się o tem, le-dwiem nie zemdlał. Poszedłem do niego. Na zapytania moje odparł, źe przesiedziawszy o ś m lat w szkole, nauczył się siedzieć, z czem mu teraz dobrze... Nie zadowoliła mnie ta zimna i ironiczna odpowiedź. Dopiero gdy spojrzałem na twarz jego , zarumieniona od wzruszenia i spostrzegłem dwa strumienie łez, spływających z jego niebieskich oczu — o, wtenczas uczułem, co on cierpi i ile mnie jeszcze cierpieć potrzeba!...

„Później opowiadali mi znajomi i krewni Zygliń-skiego, który był również uczniem naszej szkoły, a podobnie, tylko jeszcze gorzej, skończył swoja artystyczna kary erę. Bo Janikowski upadł na duchu i zwątpiwszy o sobie rzucił, się do pracy, która mu chleb przyniosła — Zygliński zaś, poddawszy się także zwątpieniu , a zagrożony nędzą, chodził i marzył — marzył i wzdychał, był zaś zbyt wybujałym, aby się wziąć po prostu do rzemiosła — ani też nie stał na tym stopniu rozwoju, aby ludzie możni zażądali od niego roboty. Najdotkliwiej dręczyła go myśl, że nawet sam sobie nie wystarczał, bo nie miał dostatecznej wprawy i znajomości sztuki, aby wylać na płótno to , co czuł i marzył, a co przybrał w formę słowa, wydając w Krakowie swoje poezye. Mocując się ze zwątpieniem , zwaryował — i dokonaj tak wcześnie marnego dla świata, a nędznego dla siebie żywota¹⁴.

Oprócz tych ofiar nie brakło innych, a do pomnożenia ich liczby przyczyniała się niepomiernie owTa niefortunna metoda ćwiczenia uczniów wyłącznie w malowaniu z martwej natury, mająca oprócz innych i tę niedogodną stronę, że nie dozwalała uboższym zabezpieczyć się pędzlem przeciw groźnemu niedostatkowi. „Któż bowiem — czytamy wielokrotnie we wspomnianym pamiętniku — kupi obrazek, przedstawiający skorupy z jaj, albo cebule, albo kości ludzkie lub wreszcie kawałek pomiętej bibuły. Kogoż skruszą podobne przedmioty? Może zwróciłyby czyją uwagę, wykonane przez skończonego artystę, ale nie jako studyum początkującego i nieznanego chłopca. Gdyby nam wolno było wybierać do ćwiczeń co innego, możeby ocalał niejeden talent, zatracony dziś niepowro-tnie. Niejaki Piotr Pluciński, chłopiec ubogi, ujmującej w pożyciu dobroci i słodyczy, pełen świętego ognia dla sztuki i wysokiego poczucia obowiązku, bo żywił starego ojca z lekcyi, których udzielał po nocach uczniom gim-nazyalnym, przez trzy lata zaprawiał się w podobnych exercycyaeh. W końcu przyciśniony biedą, poszedł do apteki na praktykanta, sądząc, że tam znajdzie czas do malowania, z którem, jak mawiał namiętnie, tylko razem z życiem się rozłączy. Ale na nieszczęście stało się inaczej : wszedłszy do apteki musiał w kąt rzucić pędzle. Kosztowało go to bardzo wiele ; gryzł się i martwił, aż wreszcie zachorował — i w gorączce, podczas której zdradzał rozpacz, że nie może zostać artystą, poderżnąwszy sobie gardło, skonał“...

W ogólności moralna atmosfera szkoły nie była najlepszą. Wiał z niej jakiś zły duch — między uczniami brakło zupełnie poczucia solidarności i koleżeństwa. Górowały między nimi dwie partye : szyderców, którzy drwili bez litości z uboższych i mniej zdolnych — oraz zarozumialców, którym sie zdawało , że na skrzydłach oratorskiej weny dyrektora, wzlatują w niebo wybrańców sztuki, i wracają skończonymi malarzami... Szczęściem dwa te stronnictwa nie obejmowały jeszcze w swe za-zaklęte koło całej młodzieży szkolnej ; obok nich spokojną i wytrwałą pracą, idąc tylko za popędem własnego natchnienia , postępowali po trudnej drodze artystycznej, młodzieńcy zarówno dalecy od skłonności do szyderstwa, jak od zarozumienia.

Naczelne między nimi miejsce, jakeśmy już zauważyli, zajmował Artur. Ale w takiej szkole, jak ówczesna krakowska, i pod takim dyrektorem, jak Stattler, o których z umysłu rozpisaliśmy się przydłnżej, aby uzasadnić wypowiedziane o nich zdanie, nie rysować postaci bez tła i otoczenia, oraz podać drobny przyczynek do dziejów" polskiej sztuki, o których dotąd nikt nie myśli — nie mógł on się rozwijać należycie. Ojciec uczył go, jak uczyli starzy mistrze swych uczniów", jak — że użyjemy pospolitego, lecz prawdziwego porównania — jak uczy lis swoje dzieci ; nie dziw" przeto . że z dawniejszej swmbody dostawszy się pod ciężkie jarzmo pedantycznego deklamatora, opuścił skrzydła , zamiast je szerzej rozwinąć, i zraził się do oficyalnej nauki. Dawniej spotykały utalentowanego chłopca serdeczne, zachęcające pochwały, oddziaływając nań bardzo zbawiennie, popychając do dalszego kształcenia się, do tem gorętszej i wytrwalszej pracy — wady i usterki wytykano mu szczegółowo, praktycznie, nie wsiadając na wielkiego konia estetyczno-moralnej frazeologii. Jakżeż odmiennej natomiast metody trzymał się Stattler ! Kazał mu on pewnego razu wyrysować z natury nogę ludzką. Młodzieniec narysował, jak umiał, lecz nie zadowolił dyrektora, który może tem dotkliwiej postanowił upokorzyć malca, że spostrzegł, jak go ceni i lubi Łuszczkiewicz, jak go powrażają towarzy-

sze, jak przedwczesna aureola otoczyło młodociane skronie jedyne wtedy na cała Galicyę czasopismo literackie. Może powziął przekonanie, że dla ocalenia wychwalanego chłopca od artystycznego upadku, należy działać na niego we wręcz odwrotnym kierunku, należ}⁷ go ganić i wmawiać w niego, że niczego porządnie nie umie. Zawstydził więc biednego, zarzucił mu, że się puszcza na wielkie rzeczy i trudne temata, nie umiejąc sprostać najmniejszym i najłatwiejszym, że w jego próbach razi brak prawdziwie artystycznego ducha i godności — z czego wszystkiego

wynika, że okrzyczany talent kieruje się na macierzyste, jakich anioł Boży mieczem ognistym z raju sztuki wypędza...

Pan dyrektor, nie posiadając źdźbła pedagogicznego zmysłu, sądził, że takim sposobem skruszy i na dobrą drogę sprowadzi zbłąkaną, jak mu się zdawało, owieczkę. Ale jak zwykle, tak i teraz zawiódł się stanowczo. Artur zasypany gradem bolesnych zarzutów, czując, że nie zasłużył na nie — bo i sam już zdobywszy pewną miarę do ocenienia swych sił, i opierając się na zdaniu prawdziwych znawców, wiedział, że coś umie — zniechęcił się ostatecznie do przewodnika, którego nastrój deklama-t-orski nie przemawiał już wprzód do jego serca i głowy; zaczął przeto stronić od szkoły, do której nic go nie nę-' ciło. Ale jak młody słowik, zaprawiany do śpiewu przez ludzi, uciekłszy z klatki, nie zaniedbuje talentu, którym go natchnął Twórca wrszech rzeczy, lecz owszem na swobodzie tern świetniej go rozwija, podobnie nasz młodociany malarz, zerwawszy serdeczną nić, jaka go początkowo łączyła ze szkołą, z tem większym zapałem kształcił przyrodzone zdolności.

A pęta niewoli szkolnej dla tak żywego, jak Grottger umysłu, niemniej były uciążliwe, jak więzienie w klatce dla przywykłego do wolności ptaka. „Każdego, kto miał więcej polotu — czytamy w nieocenionem źró-die — Stattler tak szczelnie trzymał na jednem miejscu, tak męczył i tyranizował martwa natura, że trzeba było nadzwyczajnej wytrwałości, by wśród podobnych runków wytrwać całe lata“. Artur nie był zdolnym cierpieć długo podobnie przykrego położenia, zwłaszcza gdy na dobitek przyszło mu znosić gorzki chleb upokorzenia. №e chcąc zakrwawiać serca ukochanym rodzicom, nie wystąpił ze szkoły, ale postawił ją na drugim, dalszym planie. Braterski związek łączył go wówczas z Grabowskim. Obydwaj malkontenci, rysowali i malowali, jak im własny poped i artystyczny instynkt dyktowały, obydwa wybiegali na studya pod Zwierzyniecki klasztor, gdzie rysowali wierzby i różne widoki, a potem w długie, księżycowe wieczory chodzili, dumali, marzyli, i nieraz pod wpływem uroczych rojeń, co im rozrywały pierś młodzieńczą, rzucali się sobie nawzajem w objęcia i płakali, sami nie wiedząc czemu...

wa-

Zostawali wtedy pod czarem radośnego upojenia, nieokreślonej miłości dla sztuki,dla wszystkiego, co dobre i piękne — miłości, w obec której bladły i gasły wszystkie sentymenta do kobiet, lubo, jak wiemy, bardzo już wcześnie zakradły się do dziecięcego niemal serca i pacholęcej wyobraźni Artura.

To zrazu tak szczupłe, bo tylko z dwóch osób złożone kółko, powoli rozszerzało się i rosło. Wstąpił do niego Zdzisław Suchodolski, którego ujmująca powierzchowność i towarzyskie przymioty ściągnęły niebawem innych ochotników. Ojciec p. Zdzisława, słynny malarz z Warszawy, January Suchodolski, zwiedzając szkołę krakowską, wyróżnił zaszczytnie Grabowskiego i jego przyjaciela.

— Dostąpiłem — zapisuje pierwszy, tego zaszczytu wraz z Grottgerem, że nam obydwom uścisnął ręce i poklepawszy po ramieniu, powiedział:

— Bardzo dobrze — tylko dalej, a z równem miłowaniem, jak dotąd.

za-

Pan Zdzisław, już jako student wszechnicy Jagiellońskiej, chciał korzystać z wieczornych rysunków szkoły malarstwa. Sprawiło to niemałe wrażenie na uczniach, którym nadto zaimponowała sama postać przybysza. „Miał on — opowiada Grabowski — twarz nadzwyczaj regularnych rysów, przypominających greckie antyki, wzrost okazały, włosy gęste, ogromne i na wzór całej figury, fantastycznie ułożone, a raczej rozczochrane —• jakkolwiek zaś na pierwszy rzut oka trącił fantazyą, dziwactwem i fanfaronadą młodych niedoszłych artystów warszawskich, przywykłych do nadrabiania miną, gdy w głowie pusto, miał jednak w sobie coś pociągającego a w jego szlachetnej twarzy przebijało uczucie zacne i szlachetne“.

Wszedłszy do szkoły po raz pierwszy w płaszczyku hiszpańskim, udrapowanym fantastycznie, w całej krasie swej męskiej urody, spoglądał z pewnem uczuciem wyższości na niedorosłych po większej części uczniów, ale przekonawszy się wkrótce, że niektórzy z nich sercem i głową bardzo mu blizcy, choć dalecy wTzrostem, zawiązał z nimi stosunki blizkie, prawdziwie koleżeńskie. W obszernej jego pracowni nieustannie wraz z nim byli czynni Grabowski i Grottger. Ostatni w ulubionej, spiczastej czapeczce na głowie, tworzył tutaj, podobnie jak dawniej bitwy, sceny zbiorowe, wycieczki na Tatarów, lub też studyując Puffendorfa, którego zawdzięczał znanemu zbieraczowi starożytności, Dutkiewiczowi, rysował potyczki ze Szwedami i całe szeregi figur charakterystycznych w malowniczych strojach.

Nie wiele czasu upłynęło, a sława tej skromnej pracowni rozeszła się po mieście tak dalece, że zaczęli ją odwiedzać luminarze Krakowa, jak Pol i Siemieiiski, książę Władysław Sanguszko zaś kupił od Artura pod^

jazd lekkiej chorągwi husarskiej wraz z rycerzem, cym z hełmu. Przyszedł także i profesor Luszczkiewicz, pochwalił uczniów, którym szczerze sprzyjał, a nazajutrz powiedział w szkole:

m-f A

— Oto siedzicie tutaj i pracujecie bez rezultatów, a oni czynią znakomite postępy.

Nasi młodzi malarze pracowali i bawili się wspólnie; w jaki zaś sposób spędzali wieczory, wskazuje skreślony piórem Grabowskiego, wyborny opis recepcyi u właściciela hiszpańskiego płaszcza i rozczochranej czupryny.

na

„...W mieszkaniu Suchodolskiego na drugiem piętrze duży stół obficie zastawiony; ale jakaż to zastawa, jakżeż to malowniczo! jaki tu przepych studenckiej fan-tazyi ! W mniejszej połowie dość obszernego pokoju stół, w braku obrusa nakryty czystem prześcieradłem stole dominuje głowa z gipsu Apollina belwederskiego, na niej niby woal, zarzucona chustka, udrapowana prześlicznie. Lubo stara, miała ona nie mała cenę — był to jeszcze zabytek po jednej z dawnych matron, dany wnukowi dla zabezpieczenia szyi przeciw zaziębieniu.

„Głowę Apollina otaczało mnóstwo cygar i tytoniu, cukier w kawałach, na jakimś rysunku rozsypany — szeregiem ustawione talerzyki z serem, rogalikami i szynką, a dokoła szklanki, przeznaczone na wieloraką służbę, bo do płukania pędzli przy malowaniu akwareli, do picia wody, herbaty i kawy...

„Była na tym stole istna rzeczpospolita, gdyż z pomiędzy przysmaków studenckiej herbaty wyglądały gdzie niegdzie ołówki, wiszery, pędzle, farby i cybuch. Wszystko to oświecone było lampą nakrytą, której przytłumione światło starczyło tylko dla samego stołu, reszta pokoju tonęła w cieniach...

„Suchodolski dmuchał w samowar, a rozżarzone węgle dziwnie czerwonym oóbłyskiem malowały wdzięczną jego twarz i fantastyczna fryzurę. Przy oknie stały sztalugi z obrazkami, na lewo otwarta szafa, z której wyglądała koszula w towarzystwie ręcznika, pociągając za sobą bajowe pantalony — widocznie, aby zwrócić na siebie uwagę naszych botów i użyć przechadzki na około pokoju. Na drzwiach szafy siedziała sowa — na samej szafie leżała trupia głowa, spoglądając na cały pokój z przerażająco badawczym wyrazem...

„Na prawo od szafy stało łóżko ; przy niem irugi stół, zarzucony książkami, papierami czystemi i zarysowanemu Uzupełniało ten studencki porządek kilka krzeseł nadpsutych, pojedynczo, samotnie rozstawionych po różnych kątach pokoju.

„Gdyśmy się poschodzili, a herbata zabłysła w szklankach, wszczęła się pogadanka wesoła i ożywiona; wszyscy bowiem byliśmy w dobrych humorach. Było nas pięciu: Prejsendanz Franciszek, uczeń uniwersytetu. Brzostowski Adam, uczeń piątej klasy liceum św. Anny, Grottger Artur, gospodarz i ja.

„Na pięć szklanek mieliśmy dwie łyżeczki ; więc kto nie chciał czekać na łyżeczkę, mieszał herbatę pędzlem lub ołówkiem... Bawiliśmy się wyśmienicie, jedząc i pijąc, ale po wychyleniu ostatniej szklanki herbaty, trzeba było dopiero widzieć, jak się bawiła młodzież ! Najprzód każdy z kolei musiał się czemś popisać: więc jedni rysowali z fantazyi kredą na tablicy, na ten cel przeznaczonej, inni opowiadali prozą, deklamowali, improwizowali wiersze lub mowy, śpiewali itp., a kończył się wie-poważną pogadanką o charakterach ludzkich, o sztuce, literaturze lub historyi.

„Wieczorki te powtarzały się dwa razy tygodniowo; codzień zaś Prejsendanz czytał jakieś dzieło, a myśmy słuchali, obsiadłszy stół naokoło, każdy przy jakimś rysuneczku. Rozprawy, toczone następnie o przeczytanej książce, bardzo zbawiennie wpływały na wyrobienie zdań naszych.“

Podpatrzywszy wieczór u Suchodolskiego, posłuchajmy jeszcze zwięzłej charakterystyki jego gości, „Prejsen-d a n z Franciszek — poucza nas pamiętnik Grabowskiego — był to człowiek prawie już skończony, bardzo przystojny, z twarzą ujmującą. Brunet o oczach niebieskich, pełnych wyrazu i jakiegoś serdecznego spokoju, wąsy miał duże i piękne, wzrost wysoki, ruchy poważne i wdzięczne.

„Drugi Grottger, Lwowianin, chwat chłopak i doskonały do zabawy, przystojny, sprytny, obdarzony ogromnym talentem i łatwością w rysowaniu z pamięci.

„Brzostowski, szczupły, elegancki i więcej niż piękny chłopaczek , o twarzy prześlicznej, jakby zdjętej z obrazu Greuza. Dobrze wychowany, delikatny, z nader salonowemi manierami, ubrany więcej niż starannie, z gustem wytwornym, wyglądał jak kosztowne cacko, wzięte z salonu pięknej damy. Przytem był bardzo religijny, pełen szlachetnych uczuć serca, czystego i niewinnego, lubo równie jak on sam misternego, a więc słabego... Go mi się w nim szczególnie podobało, to, że mając tytuł hrabiowski, a co większa, urodzony z księżniczki Ogińskiej, kobiety bardzo dumnej i przez nią wychowany, nie przejął jednak od niej ani źdźła rodowych uprzedzeń.“

Nie należy sądzić, ażeby nasi znajomi prowadzili życie rozrzucone i samowolne ; przekonani owszem o potrzebie pewnego porządku i ładu, postępowali wedle jasno i dokładnie zakreślonego programu. Mieli godziny przeznaczone na ubieranie się i śniadanie, chwile pogadanki i zabawy, godziny milczenia i rysowania. Każdego dnia regularnie pod wieczór rąbali się przez dwie godziny, co wszystkim sprawiało radość niewymowną. W rycerskiej tej zabawie uczestniczyli zwykle pp. : Brzostowski Adam,

Stadnicki Jan, obecnie pose! . Tarnowski Stanisław ze Śniatynki. U Grabowskiego rąbanie stało sie namiętnością, zagłuszającą wszystkie inne uczucia ; był on wówczas jak gdyby tylko ręką, uzbrojoną w szablę... I Grottger lubił bardzo zmierzyć się z przyjacielem ; stanowiło to dla niego najprzyjemniejszą rozrywkę po pracy, ale żadna namiętność, nawet słabość do kobiet, nie górowała w nim nad miłością dla sztuki.

Ezecz prosta, że serce jego nie mogło próżnować w porze, gdy się zwykle pierś młodzieńcza silniej wznosi i otwiera dla tkliwszych uczuć. Zapłonął wówczas jednym z najczystszych i najtrwalszych w swem życiu zapałów dla prześlicznego dziewczęcia a przyznać trzeba, że wybór przynosił zaszczyt dobremu gustowi artysty. Podczas gdy do chwili ostatniego , najgłębszego pokochania osoby, z którą jedynie śmierć nie dozwoliła mu się połączyć — głowa jego zapalała się pod wpływem ulotnych wrażeń, a przed rozigraną imaginacyą przesuwały się twarzyczki kobiece, goniąc jedna za drugą ; uczucie dla panny Halki było serdeczniejsze, szlachetniejsze, i nie prędko się zatarło. Znajomość z nią zawdzięczał Lucyanowi Siemieńskiemu, który wprowadził go do domu Eugeniusza hr. Dz., podobnie jak do kilku innych znakomitych domów. Ujrzawszy na jednej z wizyt prześliczną córeczkę gospodarza, dzisiejszą panią P., wówczas jeszcze przybraną w krótką sukienkę, z włosami obcię-temi i ujętemi w siatkę, uczuł silniejsze uderzenie w piersi. Młodzinchną „Halkę“ uważano jeszcze za dziecko ; to też Artur bawił się z nią jak z dzieckiem, chodził w jej towarzystwie na wiśnie a choć patrzył na ukochaną, jak na obrazek świętej, niczem zgoła nie dał poznać uczucia, jakie go przejmowało — i jeśli młoda panienka wiedziała, co się dzieje w sercu młodego malarza, odgadła to chyba instynktem, właściwym płci niewieściej.

Skłonność tę Artura odkryło jednak baczne oko przyjaciół, lubo i przed nimi taił ja starannie ; zawstydził się więc bardzo, gdy w jednym z jego obrazków treści romansowej, przedstawiającym młodego rycerza w chwili, kiedy wykrada pannę, dopatrzyli się podobieństwa do samego artysty i do panny Halki.

Oprócz wymienionych już osób, koło najbliższych znajomych Grottgera składali wówczas pp. : Ludwik Wo-dzicki, dzisiejszy marszałek sejmowy, ś. p. Władysław Tarnowski, Stanisław Tarnowski, dzisiejszy profesor, Izydor Jabłoński, Tadeusz Piliński i inni. Niemal każdy z nich otrzymymał artystyczny lub literacki przydomek, i pod tym pseudonimem więcej był znany, aniżeli pod właściwem imieniem. I tak Suchodolskiego nazwano Sal-vatorem Rosą, Jabłońskiego Buonarottim, Grabowskiego Tycyanem... Rzecz charakterystyczna, że najskromniejsze nazwy przypadły w udziele dwom ludziom, którzy się wznieśli wysoko po nad poziom swego artystycznego otoczenia i sami jedni doczekali się europejskiego rozgłosu, to jest Grottgerowi, nazwanemu Wuwermanem lub Kro-steczka i Matejce, Matiarkiem. Ostatni zostawał z naszymi znajomymi w życzliwych stosunkach, wychodził z nimi na exkursye — ale trzymał się od nich nieco zdała, gdyż cichy i milczący, nie harmonizował z tą wesołą i po trochu hulaszczą rzeszą...

Sam Grottger żwawy, rezolutny, ochoczy do facecyi i żartów, był wtedy oględniejszym i oszczędniejszym, aniżeli towarzysze, czego później nie było można o nim powiedzieć. W pomyślniejszych chwilach, gdy kieszenie były dość pełne i nie brakło cygar, przemyślny i pamiętny o jutrze Artur, zbierał niedopalone kawałki cygar i kładł je na piec, podnosił rozrzucone cenciki i składał na szafie, jako zapasik na czarne godziny. Jakoż, kiedy przed pierwszym każdego miesiąca podobnie jak u rolnika na przednówku, zapanowała groźna pustka w stu-denckiem gospodarstwie, wydobywa! z za pieca resztki cygar, zdejmował z szafy centy, a wówczas koleżkowie błogosławili oględność przyjaciela. Pierwsze pokrajane na tytoń palono we fajce z wielkim gustem, drugie, na samym schyłku miesiąca stanowiły bardzo pożądany nabytek.

W wolnych chwilach , bywał Grottger tak w wymienionych już wyżej domach, jako też i u państwa Hoszowskich i Polów — niekiedy wyjeżdżał na krótki czas nawet po za mury miejskie, n. p. na wieś do państwa Konopków.

W czasie pobytu w Krakowie latem r. 1853 spotkał go cios nad wyraz bolesny : stary Grottger zamiłowanie koni przypłacił życiem. Ulubiony jego koń, ugryziony przez wściekłego wilka, dostał wścieklizny. Zwracano na to uwagę pana Józefa, który jednak nie bacząc na przestrogi, chodził około swego faworyta. Ugryziony wskutek tej nieostrożności w rękę , przez kilka miesięcy męczył się w strasznych cierpieniach, zanim wyzionął ducha.

Pod wrażeniem niebezpiecznego stanu, W jakim się znajdował ojciec, pisze Artur Grottger 30 czerwca 1853 roku: „Smutny jestem, bo nie można być wesołym, podczas gdy najdroższy ojciec złożony na łożu boleści. O drogi Ojcze, dużo już łez za Twoje zdrowie wTylałem, długo się modliłem za Ciebie , i mam nadzieję, że Bóg, ten najdobrotliwszy Ojciec, zlituje się nad nami".

Po zdaniu egzaminu, za dni kilkanaście pospieszy do domu, aby osobiście pielęgnować chorego. „Serce moje — mówi dalej z tem uczuciem głębokiej miłości dla rodziców i serdecznej religijności, jakie go cechowało — jest zbyt małe, aby zdołały pomieścić te bole, jakie, Ty Ojcze, znosisz, ale połowę złożyłem w^ tej reli-gii, która nas utrzymuje... Tylko zaklinam Ciebie, najdroższy Tatku, abyś przyjmował przepisane przez doktora lekarstwa ! ! Droga mameczka niech się szanuje, niech się nie da uwieść sercu, bo serce często w grób wpędza.

Niech mama śpi, a przyjmie jaka zdrowe i rzeźką dziewkę, ażeby wyręczyła droga Mamę w nocy. Munia, Jaruś, Oleś niech ani na krok nie odstępują Tatka, niech jego myśli zgadują“...

W liście z 25 października 1858 r. pisze o ojcu, jako już nie żyjącym; na dniu 7 marca 1854 wysyła do matki pismo, świadczące o wielkiej dojrzałości w stosunkach życia. Uspokaja w nim naprzód rodzinę, zapewniając, że słabość, jaką przeszedł, była lekką i przemijającą: „Cierpiałem nie wiele na głowę, więcej na piersi. Miałem ból w dołku pod sercem, ale to pochodziło z ciągłego siedzenia i nachylania. Tylkom się kilka razy przeszedł i wypoczął, to mi zaraz ulżyło.“

Nietylko chwilowe cierpienie, ale i same rezultaty dowodziły rzetelnej pracowitości młodzieńca. „Jak Jaruś, są jego słowa — tak i ja miałem przedwczoraj egzamin. Złożyłem go dobrze i teraz do najpilniejszych uczniów w szkole należę. Profesorowie mnie lubią, ale najbardziej z tego się cieszę, że mnie p. Kowalski lubi i kilka razy już mówił, że jestem jego pociechą.“

Załatwiwszy się z bieżącemi interesami, udziela siedmnastoletni chłopiec stroskanej matce tak poważnych rad, wskazówek i perswazyi, jakichbyśmy się nie spodziewali po jego młodocianym wieku.

na co ten odpowiada jej na-„ Droga Mamciu! W liście

mamy

Pani Grottgerowa, przygnębiona utratą męża i brakiem środków na wychowanie niedorosłej dziatwy, upokorzona swem zależnem stanowiskiem w domu pani Aleksandry Onyszkiewiczowej, której dzieci uczyła, wywdzięczając się za gościnność — nie taiła swego zwątpienia przed ukochanym synem , stępnemi słowy: widzę bardzo wiele umartwienia, niepewności, smutku, a nawet rozpaczy. Otóż powiem Mamci, że stan teraźniejszy, do którego koniecznie przyzwyczaić się trzeba, jest bardzo smutnym, ale jeszcze nie najsmutniejszym —

bo wiem, droga Mamo, że uczyć siostrzeństwo jest daleko milszym obowiązkiem, niż mentorowaó obcym dzieciakom. Może też, biedna Mamo moja, Bóg cię wystawia na próby, aby szczęście, które ci gotuje, było tern mil-szem i trwalszem. Dobrzeby było, gdyby Mama zrobiła sobie rozkład pracy i przedpołudniowe godziny poświęcała obowiązkom, popołudnie zaś przeznaczyła dla siebie.“ Pani Grrottgerowa nie miała dla Artura tajemnic; dzieliła się z nim wszystkiemi swemi uczuciami, widokami i zawodami — a ufna w rozsadek syna, zasięgała nieraz jego rady nawet w ważnych sprawach. Dość młoda jeszcze i piękna, zwracała na siebie uwagę przymiotami towarzyskiemi, udatna gra na fortepianie, silnym i dźwięcznym głosem. Ujęty temi zaletami i wdziękami znacznie młodszy od niej mężczyzna, Węgier rodem a Niemiec imieniem, były oficer austryacki Yojgt, poprosił o jej rękę. Biedna wdowa, zagrożona niedostatkiem dla siebie i dzieci, byłaby się skłoniła do jego życzeń, gdyby nagła ruina majątkowa nie była dotknęła konkurenta. Pani Krystyna, zrospaczona nieszczęśliwym wypadkiem, skarży się się przed synem, że wszyktko staje w poprzek jej widokom, na co odbiera następujące pocieszenie: „Opłakuję stan biednego, poczciwego Vojgta, ale snąć w księdze przeznaczeń mojej mamy zapisano, że wyjdzie za jakiegoś zacnego, skromnego, cichego obywatela ... Ozy się kto spodziewał, aby ten młody, miły Yojgt, co dopiero majętny węgierski obywatel, dziś żebrał jakiegoś urzędu? Ja, gdybym był na jego miejscu, wstąpiłbym znowu do wojska. Sam też , gdy do lat dojdę, zaciągnę się do wojska, aby zakosztować i tego rzemiosła, bo chociaż surowe i dzikie — ale szlachetne.“

Wyrażonego tu życzenia nie spełnił później Grottger, zapewne z materyalnych względów — zawsze jednak czuł szczególny pociąg do wojskowości i celował pewną rycerskością, przejętą od ojca.

IL

„Mimo pewne błędy w rysunku — są słowa Ludwika h

VIII.

IL

Wolny czas, pozostały między ukończeniem kursów w Krakowie, a wyjazdem do Wiednia, spędzał Artur wesoło i ochoczo w gronie kochających go krewnych i znajomych we Lwowie. Te kilka letnich i jesiennych miesięcy roku 1854 przetrwały w jego sercu i pamięci jako najmilsze wspomnienia, tern droższe, że następujący po nich pobyt w stolicy państwa nie nastręczał mu ani części tych przyjemności, jakich doznawał wtedy w ro-dzinnem niemal mieście -— a przy szczupłym zasiłku monarszym narażał go na ciężka troskę o jutro i gorzki często niedostatek.

We Lwowie nie potrzebował się troszczyć o chleb powszedni a dzień za dniem płynęły mu szczęśliwie i radośnie wśród pracy i zabaw, poważnych zajęć i dziecinnej pustoty, gdyż niezwykły ten umysł długo zachował prostotę i swobodę dziecka. Pod wrażeniem zapewne owego niczem nie zamąconego szczęścia i wewnętrznego zadowolenia rozpoczął wówczas spisywać dzienniczek, z krótszemi i dłuższemi przerwami w dwóch książeczkach doprowadzony aż do roku 1858 — nieocenione źródło do historyi jego umysłowego rozwoju.

Czyż dziwno, że mu wtedy było dobrze, skoro nie krępowany niczem, wydobywszy się z murów szkolnych, z pod argusowego oka niemiłego nauczyciela, malował

tylko to, co przemawiało do jego serca i wyobraźni, nie ograniczając sie na martwej naturze, tworzył ładzi, żołnierzy i konie, sceny zbiorowe i epizody wojenne, pewny, że te młodociane płody znajda amatorów i kupców, obracał sie w kole drogich sobie osób, bawiąc na przemian z matka i ciotką, z dziadostwem, lub nieosza-cowanym, „najmilszym“, „najdroższym“ Papciem, z zaprzyjaźnionymi rówieśnikami i ładnemi kobietami, wreszcie z przybywającymi często do Lwowa wujami i krewnymi.

Jakżeż ochoczo posuwał ołówkiem i pędzlem na papierze i płótnie, wiedząc doskonale, że za pilną i staranną pracę spotka go uznanie i nagroda, że czekają go zabawy i rozrywki, konne wycieczki z hrabią i piesze spacery w licznem towarzystwie, dowcipne rozmowy z młodemi osobami obojga płci i raźny taniec w hulaszczej drużynie.

Wszystko, co robił i co robić zaniedbał, co czuł i myślał, wszystkie popędy i zachcianki, przeplecione naj-obojętniejszomi zdarzeniami i szczegółami, jak punktualnie powtarzanemi relacyami meteorologicznemi, sprawozdaniami ze stanu finansów, ze sprawunków itp., mieszczą się w tym szczególnym dyaryuszu, odzwierciedlającym sumiennie i wiernie cały ówczesny tryb życia i moralną fizyognomię pełnego werwy, fantazyi i wiary w siebie chłopca.

Ta wiara nie przejmuje go bynajmniej dumą, nie czyni pretensyonalnym sensatem, nie podaje mu myśli, że jest czemś wyższem, czemś lepszem od młodych towarzyszów. Nietylko nie stroni od nich, lecz owszem szuka ich towarzystwa i uczestniczy w dziecinnych zabawach. Ze starszymi rozważny i roztropny, z wyrostkami popuszcza wodzy swej bujnej naturze, zarówno skory do swywoli i pustoty, jak do pracy ; tylko kartami się brzydzi, i gdy inni grają, on się nudzi, a dla zajęcia umysłu przegląda ryciny. Znalazłszy sie razem z Wisło-bodzkim, Strojowskirn, z Mochnackimi, Tadziem Madejskim, buja, jak pierwszoklasista w chwilach rekreacyi. Oto zaczynaja od gonitwy i tańców, a kończą na tem, że „jeden wyłazi na drugiego“ i skacze na ziemię wśród wesołego gwaru i głośnych śmiechów. Ubawiwszy się w ten sposób do syta, gawędzą, „przy cygarku“, jedzą, bułki i zapijają czerwone wino aż do dziesiątej godziny wieczorem. „Tak nam wesoło było, jak nigdy“, — mówi Artur, a okrzyk ten powtarza się kilkakrotnie aż do chwili wyjazdu ze Lwowa.

W zabawach i wybrykach młodzieńczych nie pozostawał zwykle w tyle za innymi, czy chodziło o to, ażeby „wsekrecie“ wychylić z druhami szklankę „doskonałego miodku“, czy poswywolió i pożartować, czy praktykowanym często między młodzieżą zwyczajem zaczepiać dzieci Izraela, gdy się roiły po wałach hetmańskich tak tłumnie, że dla innych śmiertelników nie pozostawało już miejsca. Tylko Artur, rozpoczynając tę grę, nie bardzo chwalebną, był przygotowany na jej następstwa i nie tracił fantazyi, jak jego towarzysze, w chwili, gdy zagroziła nierówna walka. Podczas jednej z takich wrypraw krzyżowych, pewien żyd , „śmielszej natury“, stawił się ostro, i „już mało do bójki nie przyszło“. Wówczas przytomność umysłu naszego bohatera zażegnała burzę. „Krzyknąłem na niego — opowiada w dzienniku — aby zamilkł, bo nie wie, z kim ma do czynienia; że jako syn krajs-komisarza, każę go przez policyantów przytrzymać i do policyi zaprowadzić, skoro się tylko z czem zuchwa-łem odezwie“. Grośba skutkowała; żyd wedle malowniczego wyrażenia Artura „ogon zacisnął i poszedł“...

Najwięcej wzmianek w swym pamiętniku poświęca młody malarz kobietom , bo też najczęściej znajduje się w ich towarzystwie. Spotyka je zwykle u „cioci Olesi“ i u babci, szuka ich w znajomych domach, towarzyszy im w wycieczkach na jarmark u św. Jura, na krótszych i dalszych przechadzkach, grywa z niemi w różne gry, gawędzi i opowiada, tańczy ochoczo, niekiedy „na zabój“ i „produkuje się“ z kołomyjką, a o każdej zapisuje jakieś krótkie, ale zwykle charakterystyczne spostrzeżenie. Dowiadujemy się więc, że panna Netrepska „bardzo piękne ma oczy“, że sławna swojego czasu aktorka, pani A. „bardzo miła kobietka“, że bardzo również przyjemna „Adziunia“ R

, że pani K. „bogata we wdzięki i kochliwa“, nie tyle piękna, ile „jakoś dziwnie przyciągająca“...

Z wszystkich lwowskich piękności największe wrażenie na Arturze sprawiła młodziuehna panna Tur...ówna. „Ależ to śliczna ta panna Helena!“ — woła z uniesieniem; snąć iednak wdzięki nowej znajowej nie wyrugowały z serca i w pamięci dawniejszego bożyszcza, gdyż dodaje z żalem: „ale to nie Halcia!“

Znajomość tę, jak wiele innych, zawdzięczał hr. Pap-penheimowi. Przyszedłszy do pani T. na jej życzenie, doznał nader grzecznego przyjęcia; stanęło na tern, e matkę i córkę odportretuje na koniach. Pierwsza bawiła się sama sztuką jako dyletantka; kopiując właśnie jakiś obraz treści biblijnej, radziła się siedmnastoletniego chłopca, jak gdyby skończonego artysty i polegała na jego zdaniu.

Do panny Heleny uczuł od razu pewną skłonność, lecz trzymał się od niej zdała i unikał starannie wszelkich pozorów natręctwa. Poszedłszy z rana celem odry-sowania jej białego konia, spostrzegł, że go już siodłają. „Mogłem pójść także do rajtszuli — dodaje — ale myślę sobie: możeby się to pannie T. nie podobało, bo ona tam sama jeździ na koniu“. Delikatność w tym razie okazała się za daleko posuniętą ; piękna amazonka zażądała owszem sama, ażeby ją rysował, uganiającą w ujeżdżalni. Zachwycony tern Artur, opowiada: „był tam

i Julko Dzioduszycki, wielki koniarz, i ten panne niekiedy poprawiał“ a tegoż samego dnia, bezpośrednio po tein zdarzeniu , jakby chcąc dłużej pozostać pod miłem wrażeniem , kupił w sklepie „prześliczna amazonkę d'a près Horace Verriet“, i nie omieszkał zapewnić z przyciskiem , że wydanych na ten cel pieniędzy wcale nie żałował...

Ale robota, z powodu piękności panny, nie szła łatwo. Nie dość, że mimo usilne starania, nie mógł pędzlem oddać jej wdzięków ; na domiar złego, obraz już daleko posunięty, pękł i zepsuł się w chwili, gdy niecierpliwy artysta przystawiał go do pieca, aby farby prędzej wyschły. Dotknięty tern do żywego, utyskuje żałośnie : „Jeszcze mi się nigdy tak źle nie wiodło, jak z tą panną T...“ Pracując więc znowu bez wytchnienia, w pocie czoła, wyrysował szczęśliwie piękną panienkę, lecz tylko do głowy. Z główką miał nowy kłopot, bo czuł, że nie dorósł do wysokości trudnego zadania, że ołówek jego słaby w obec tylu powabów. „Jutro — mówi — skończę portret pięknej panny Heleny. 0 Boże, daj, aby był podobny 1“

Obraz zyskał gorące uznanie obu pań; młodsza \ + chwmliła bezwarunkowa, stając w obronie malarza przeciw⁷ matce, która mu jakiś błąd wytykała. Opowiadając to, czyni Artur filozoficzną uwagę: „może za kilka lat śmiać się będę z podobnych pochwał, ale nic to nie szkodzi, bo nmie do dalszej pracy zachęca“.

Portret pięknej istoty wszystkim się wydawał podobnym, ale samego kompozytora nie zadowolnił wcale ; wymazał więc główkę, poprawił, i wtenczas dopiero kontent ze swego dzieła, woła z zapałem : „0 Boże, jakżem ja szczęśliwy, żem ją podobną zrobił!“

Panią Tur...ową uszczęśliwił wielce, wyrysowszy jej / j siwrngo łabędzia a na jej własnym obrazie dorobiwszy \ w lot, bo w półtorej godziny, szyję i głowę końską.

Pracował wtenczas bardzo pilnie i zarabiał stosunkowo dużo, a wynagrodzenia, otrzymywane za swoje prace, zapisywał tak skrzętnie, że możemy wyliczyć dość dokładnie, ile dochodów przyniosła mu sztuka od 24 października, to jest od chwili rozpoczęcia dyaryusza, aż do 20 grudnia, to jest do wyjazdu ze Lwowa. I tak pani Cho-łoniewska ofiarowała mu 20 zł. w pięknym pugilaresie za lekcye rysunków, udzielane jej synowi , p. Krzeczu-ч nowicz 25 złr. za winietę do poemaciku — pani Olszew-I ska 80 złr. za sportretowanie mieszkania — generał ₍ Schlick 60 złr. za portrety koni — p. Juliusz Dziedu-> szycki 20 złr. za jakiś szkic — wuj Ferdynand 12 złr. za nieznany nam bliżej obrazek — pani Turkułowa 80 złr. — co już czyni wcale poważna kwotę około 200 złr. m. k.

Zapasik ten w innych rękach zatrzymałby się dłużej, niż u niego, i stałby się dzielna pomocą w dniach biedy i niedostatku; ale Artur daleki od samolubstwa, chętnie dzielił się z matka, a nadto nie należał nigdy do ludzi, myślących o jutrze. Owszem szafował pieniędzmi dość lekkomyślnie i nie opatrznie, wydawał na rzeczy potrzebne i niepotrzebne, na książki¹) i teatr, ciastka i „cy-garka“, na „likierek“, przekąskę z przyjaciółmi, ładne szczoteczki i cygarniczki, na podarki dla małych krewnych i dla rodzeństwa.

Obficie płynące dochody jeśli go nie zepsuły, to przynajmniej znarowiły nieco, wyrodziły pewne potrzeby, których później ze szczupłych funduszów zaspokoić nie mógł, wlały w niego przekonanie, że może zaciągać długi, gdyż z równą łatwością przyjdzie mu je spłacić

J) Książki abonował w księgarni Wilda; czytywał powisści Wal-ter-Scotta, Rzewuskiego, Kraszewskiego, Rozmaitości lwowskie i t. d., Zamek krakowski, Bob lloy i inne podobały mu się nadzwyczajnie i bezwarunkowo — o Klasztorze mówi: „bardzo piękne, ale dla tego, że nadnaturalne, mniej mi się podobało“.

4c,

z owoców artystycznej działalności, jak zapłacił nie wielką zapewne należytośó w sklepie Jürgensa, odebrawszy naraz renumeracyę za kilka utworów.

Nie zwykłe wiec powodzenie, jakiem się cieszył we Lwowie, ujemnie wpłynęło na jego późniejszy tryb życia, i nie jeden gorzki zgotowało mu następnie zawód — ale z drugiej strony dodało też bodźca do pracy i twórczości. Nie rzadko widzimy go z ołówkiem lub pędzlem w ręku Od rana do południa i od obiadu do zmroku, a ilekroć zamawiający nie podaje mu sam przedmiotu, wybiera on zawsze jakiś epizod wojenny — więc rysuje i maluje to marsz Niemców, to harce miedzy niemiecką ka-waleryą a szwedzką piechotą podczas trzydziestoletniej wojny, to napad Polaków na Szwedów, to wedety w XVII. wieku przy świetle księżyca, to żołnierza na murach w nocy i t. p.

Oceniając swój sposób rysowania i malowania, przychodzi Artur do przeświadczenia, że od czasu przyjazdu z Krakowa postąpił znacznie, zwłaszcza pod względem używania farb. „Malowanie moje — mówi — nabiera coraz więcej naturalności, i że tak powiem artystycznego pociągu. W cieniach np. już nie jestem tak brudny, ani mocny — już są lżej traktowane; światła znowu nie odrzynają się tak ostro. Z obrazka , przedstawiającego kilku Szwedów, napadniętych przez kilku Polaków, jestem zadowolony, ale z lasem sosnowym z tyłu nie umiem się wcale obchodzić“.

Między malarzami lwowskimi miał znów Artur serdecznie życzliwego znajomego i kolegę, choć znacznie starszego od siebie. Był to pan Kaczyński , który mu chętnie przychodził z wszelką pomocą, przysyłał sztalugi i paletę, darowywał kartony, pożyczał pędzli i innych przyborów malarskich, roznosił, pokazywał i zachwalał jego utwory, a nadto podmalowywał na każdym obrazku niebo, z którem sobie młody malarz żadną miarą nie mógł dać rady. „Stanęła między nami taka ugoda — zapisuje pod dniem 31 października — że jak on będzie robił konia, to ja mu poprawię, a jak ja niebo, to znowu on mnie poprawi — i to bardzo dobrze“.

Warunków tego układu dopełniano wiernie. Zaraz nazajutrz wymalował Artur swemu znajomemu konia na obrazie , przedstawiającym bitwę między konfederatami barskimi a wojskiem rosyjskiem i na innym, gdzie Tata-rzy uprowadzają zakneblowanego szlachcica. W dwa dni później znowu w zamian za niebo, „walnął mu Kościuszkę na koniu“ i odtąd już spółka artystyczna nie ustawała — odtąd ze sklepieniem niebios czeka zawsze cierpliwie na Raczyńskiego a każdą pomoc zapisuje troskliwie i z właściwą sobie dosadnością słowa, mówiąc np. „świsnął mi niebo od ucha i kawałek odległości, a ja trzasnąłem sobie całą górę. skalistą i zamek“.

Wszelkie powodzenie znajomych malarzy przejmowało Artura szczerą radością ; tern więcej zaś przyjemności sprawiało mu powodzenie artystycznego spólnika. „Poczciwemu Raczyńskiemu — pisze raz — trafiło się dziś szczęśliwie : niejaki pan Horodyński kupił od niego dwie wielkie kopie z obrazów Verneta i Roberta za 1200 złr. Bardzo mnie to cieszy!“

Ta serdeczna życzliwość dla bliższych znajomych i przyjaciół, nie kończyła się na samych czczych słowach; gotów on był zawsze wspierać ich czynnie, i później sobie nieraz od ust odejmował, aby ostatnim kęsem podzielić się z potrzebującym. Teraz już, sam zaopatrzony bardzo skromnie, marzy tylko o tern, ażeby wydobyć towarzysza z niedoli i dać mu możność kształcenia się, a jako o szczególną łaskę, prosi Boga, aby mu dozwolił spełnić szlachetne postanowienie. Owym przyjacielem, tak potrzebującym pomocy, był Grabowski ; dowiedziawszy się o jego snmtnem położeniu od Justyna Głowackiego, także początkującego malarza, mówi z uczuciem: „To

strach, co ja zrobię z tym biedakiem !    0 Boże zapo-

mniej o moich przewinieniach, a dopomóż mi, abym mógł Grabowskiego wesprzeć i zabrać z sobą do Wiednia“.

Jakżeż piękna i ujmującą w swej prostocie jest ta gorącą modlitwa do Stwórcy, a jak przytem charakteryzuje złote serce zacnego chłopca, myślącego naiwnie, że ze stu reńskiemi w kieszeni może świadczyć dobrodziejstwa !

Do ludzi, z którymi najmilej spędzał wolne od pracy chwile, należał, jak wiemy, znany nam lir. Aleksander Pappenheim ; w dyaryuszu też znajdujemy o nim pełno gorących i serdecznych wspomnień. Dowiadujemy się zaś z niego nietylko, ile razy młody artysta odwiedzał hrabiego, ile razy z nim jeździł konno, ile razy ten nieoceniony dobrodziej przejeżdżając, „mile“ mu się ukłonił, ilekroć pochwalił swego ucznia, że „śmiało i dobrze jeździ“ — ale nawet kiedy w domu nie zastał „najmilszego Papcia“, i kiedy znowu ma się z nim zobaczyć. „Jutro — postanawia uroczyście — muszę pójść do mojego drogiego Pappenheima ; on mnie kocha, ale ja go jeszcze więcej...“

Za pośrednictwem hrabiego, wszedł nasz bohater w stosunki z wyższymi oficerami ówczesnej załogi miasta Lwowa, i z samym generałem komenderującym, Schlick’em. Schlick lubił sztukę i znał się na niej, sprowadził nawet dość wówczas cenionego malarza, który jednak nie zachwycił Artura. „Mur — powiada — Berlińczyk, przyjechał z Rzymu, aby tu malować portret Schlicka. W portrecie tym nie widziałem nic szczególnego a jego rysunki węglem na płótnie wcale mi nie trafiają, do przekonania“.

Generał zapragnał zobaczyć chłopca, którego roboty chętnie nabywał. „Gdy przyszedłem — tak opisuje tę wizytę Grottger — było kilku oficerów i adjutantów

w salonie — na stole leżały konie moje. Obecny również Pappenheim wytknął mi błędy, potem zawiadomił o mojem przyjściu generała. Schlick wyszedłszy zaraz ze swymi gośćmi, mówił mi toż samo, co Pappenheim. Uważałem że mi sprzyja, bo uprzejmie ze mną rozmawiał“.

4-

Skromny nasz artysta wspomina tylko o wytykanych sobie usterkach ; ale snąć generał miał nader korzystne o jego talencie wyobrażenie, skoro wskutek rozmowy, jaka prowadzono u niego na obiedzie, pułkownik huzarów w Kawie , hr. Hammerstein , poprosił Artura o portretowanie pięciu koni.

Tymczasem „piękne dni“ miłego pobytu we Lwowie zbliżały się ku końcowi ; nadchodziła nielitościwa pora wyjazdu, wyrywając nieraz z piersi młodzieńca ciężkie i bolesne westchnienia. Już 25 października, odebrawszy zawiadomienie z prezydyum, że p bierać ma stypendyum 250 złr. rocznie, objaśnia krótko, że wypadnie ruszyć do Wiednia za trzy tygodnie. Ale te dwadzieścia dni przebiegły lotem błyskawicy a ukochanych krewnych i znajomych nie chciało się opuszczać ; z bólem więc serca woła po upływie terminu: „O Boże, jak mi przykro, że już odjeżdżać trzeba... O Boże, mniej mnie i moja rodzinę w swej świętej opiece“.

Jak gdyby na usprawiedliwienie pewnej niechęci, jaka go przejmowała myśl odjazdu, tak niezbędnego dla rozwoju talentu , w kilka dni potem jasnemi barwami maluje dni, spędzone w stolicy Kusi Czerwonej, i jak gdyby przewidując prz}⁷szłe swoje losy, dotkliwTy niedostatek i gorzkie rozczarowania, wypowiada słowa, które się niestety aż nadto sprawdzić miały: „Żyję tu we Lwowie szczęśliwie; najszczęśliwsza to epoka w mojem życiu. Spokój i gorliwa praca zapełniają zwykle cały mój czas do południa; po obiedzie chodzę niekiedy do cukierni, gdy mam pieniądze, a jedząc ciasteczka, bawię się w politykę... O Boże, nieraz ja będę tęsknił za temi

I rodzina pragnęła się nacieszyć Arturem jak najdłużej ; więc z dnia na dzień odkładano termin wyjazdu. Wszyscy krewni kochali szczerze miłego chłopca, począwszy od matki i rodzeństwa, aż do babuni Solskiej i cioci Strzeleckiej. Raz tylko drobne zajście chwilowo zamąciło harmonią rodzinnego pożycia, lecz wypadek ten rzuca piękne światło na postać młodzieńca, pokazuje bowiem, jak tkliwe miał serce i jak bardzo rozwinięte poczucie osobistej godności. Niezrównaną prostotą i prawdą tchnie opis tej katastrofy: „Przy obiedzie ciocia Olesia zaczęła sobie drwić ze mnie a ja uniosłem się i podziękowałem jej za dom. Bo chleb, ofiarowany mi z przyjaźni, przyjmuję z podziękowaniem — ale kto mi go zechce dać z łaski, niech sobie zatrzyma, bo ja go nie przyjmę. Nie chcę łaski, nie proszę o nią ! Wybiegłem zaraz, ażeby poszukać stancyi, i miałem już jedne. Wszystkie moje rzeczy były spakowane — ale przecie poszedłem i przeprosiłem wuja i ciocię. Wy beczałem się, jak już dawno nie pamiętam, i znowum się rozpakował“...

czasami — chwile, które tu niemiłemi nazywam , będę może kiedyś zalicza! do najpiękniejszych chwil życia mego“.

nem

U tejże samej „cioci Olesi“ bawił się doskonale w dniu jej imienin, na tydzień już przed odjazdem, którego dłużej zwlekać nie było podobno. „Tańcowałem — mówi — jak szalony, spociłem się, jak mysz. O Boże, może już nie prędko będę tak tańczył w gronie farnilij-może się już nigdy tak nie zatańczę ! Bóg wie, co się ze mną stanie — gdzie mnie koleje losu i burze przeznaczenia zagnają“...

Do hr. Gołuchowskiego poszedł z podziękowaniem i pożegnaniem. „Był kontent — pisze — że już we wtorek jadę, prawdziwie rodzicielskie dawał mi nauki“ a na innem miejscu mówi z wdzięcznością: „poczciwy to człowiek, jak on sie stara dopomódz biednej mamie“. Dał mu namiestnik list do radzcy ministeryalnego Thuna, Pappenheim listy do księżnej Schwarzenberg i do koniuszego cesarskiego, hr. Waldsteina ; dali i inni znajomi, tak że się zebrało dwanaście „ślicznych“ pism polecających do różnych znakomitych i wpływowych osobistości w Wiedniu.

Wyjechał, odprowadzany przez rodzeństwo i krewnych , a dziadek przyniósł mu na pamiątkę „ogromną fajkę“. „Nie płakałem — mówi w opisie rozstania — wstrzymywałem się, ale już kilka razy mało co nie wybuchłem płaczem. Dopiero wtenczas beczałem, kiedy eil-wagen ruszył ; ale przestałem wkrótce, bo mi raczej cieszyć się, jak płakać przystało“.

Po bardzo nudnej podróży, odbytej w towarzystwie jakiejś starej pani i kapitana piechoty, przybył do Krakowa w czwartek 21 grudnia o godzinie pół do piątej nad wieczorem. Stanąwszy w hotelu londyńskim na Sfcra-domiu, przebrał się co rychlej, i nie odpoczywając wcale, pospieszył z wizytami; odwiedził państwo Hoszowskich, a przyjęty mile, przywitawszy się i zabawiwszy krótko, pobiegł do Grabowskiego, Kowalskiego i Jabłońskiego ; ale nikogo nie zastał w domu. Usłyszawszy, że pierwszy w teatrze, poszedł za nim, lecz nie znalazłszy go i tam, powrócił do hotelu, gdzie mimo zmęczenie, zasiadł zaraz do pisania dziennika. Ale zaledwie kilka wierszy nakreślił „a tu ktoś zadyszany przypada do drzwi i puka. Grabowski ! Rzuciliśmy się sobie w ramiona — do pierwszej siedzieliśmy, rozmawiając“.

Pan Andrzej nocował rzeczywiście u przyjaciela, niewidzianego od kilku miesięcy. Gdy nazajutrz rano przyszedł Jabłoński, rozprawiali „o niegodziwym Stattle-rze“ a gdy już wynurzyli się z tern, co im leżało na sercu, podążył przybysz do państwa Wysockich. Zaproszony przez nich na wilią, z synem pani Wysockiej, znanym nam już, Adamem Brzostowskim poszedł na wystawę dzieł sztuki. Tutaj szczególniej zwróciła jego uwagę „Bitwa pod Beresteczkiem“, skomponowana przez Kossaka, a malowana przez Brodowskiego, Suchodolskiego „Oblężenie Częstochowy“, wreszcie prace Winterhaltera i Amerlinga.

Po obiedzie zaprosił swych młodych przyjaciół na ucztę, złożona z kawy i — jabłek ; nad wieczorem zaś złożył uszanowanie państwu Dz. — Upojony widokiem tej, której przez dłuższy czas nie mógł widzieć, woła z zapałem: „Ach, widziałem moja Halcię; och jaka ona piękna! Śliczna! anioł!“

Odtąd aż do dnia wyjaz iu nie przestaje myśleć i marzyć o swym ideale a po kaźdem widzeniu go popada w nowe uniesienie. Raz więc odzywa się do Stwórcy : „O Boże, dla czegoś ty tak piękna stworzył tę Halkę — o, ileś jej udzielił swej boskiej natury“ — to znów pod wrażeniem chwili, w której ujrzał panią swego serca modlącą się, odchodzi niemal od przytomności : „0 jakżeż świętą była Halka w kościele ! 0 Boże ! nie mam słów! zwaryuję! Zawiązało się we mnie do niej szlachetne przywiązanie, ale może niktby go we mnie nie wyczytał.“

To tak chwilowo głębokie uczucie nie przeszkodzi mu niebawem zapłonąć ognistym afektem do innego dziewczęcia, nie przeszkadza mu i teraz podziwiać innych piękności i spostrzegać, że n. p. panna Julia Wojnarowska „prześliczna czarnobrewka...“

Kilka dni następnych, aż do wyjazdu, to jest 28 grudnia, spędza Grottger na odwiedzinach u pp. Euge-niuszostwa Dzieduszyckich, pp. Lucyanów Siemieńskich, u których tańczył „na zabój,“ u pani Potockiej ze Lwowa, p. Łuszczkiewieża i innych — na przechadzkach po mieście, po restauracyach i cukierniach, gdzie młodym towarzyszom sprawia dość często „sutą fundę,“ jak gdyby sądził, że jego kapitały nigdy się nie wyczer-

pią. To też „chłopcy“, z których nie jeden może głodny, budzą go zwykle wczesnym rankiem a najbliżsi sercu sypiają z nim razem. Gawędzą wtedy do późnej nocy o różnych rzeczach, rozprawiają „o powołaniu artysty i o sławie, do której dążyć powinien,“ dopóki ich sen nie przeniesie w stan nieświadomości.

Rozprawy te niekiedy nastrajają, go dziwnie poważnie i uroczyście, podnoszą moralnie — ukazując mu wzniosły ideał artysty, dają poznać, jak jest od niego dalekim, sprawiają, że w takiem podniesieniu duchowem własne słabości i wady widzi w szkle powiększającem a dość naturalną w chłopcu jego wieku i temperamentu lekkość, poczytuje sobie niemal za występek. Wśród podobnych, jak nam się zdaje, warunków, zapisuje w dzienniczku następną tyradę, któraby wydać się mogła niezrozumiałą lub przesadną a która się tłómaczy żywością i wrażliwością młodzieńca, nie mającego dość silnej woli, aby się oprzeć pokusom i powstrzymywać od studenckich wybryków a obdarzonego sumieniem delikatnem i czułem : „O Boże wielki ! jakiż ja słaby ! O Boże, jak ja pomocy Twej potrzebuję, a jak ja pomocą Twoją pogardzam ! 0, jak mnie często napastuje zło, jak prędko obala uczucie szlachetności, które się wówczas w duszy mojej odezwie. Przygłusza ono uczucia szlachetne, ale dzięki Bogu tyle jeszcze siły nad niemi nie ma, aby je zagłuszyło na zawsze. Owo uczucie odzywa się często, odzywa się niekiedy okropnie — ale po niewczasie. Och, ileż się ono straszniej wtenczas odzywa ! Chce podnieść duszę, upadającą pod brzemieniem grzechu, ale jest jeszcze za słabe, aby ją zupełnie podnieść mogło.“

Te szczególne uwagi, dozwalające nam zajrzeć nieco w głąb młodocianego serca, kończy nasz bohater gorącą i pełną siły modlitwą, w której razi może pewna pafce-tyczność, lecz ujmuje szczerość i abnegacja, idąca w oskarżeniu siebie tak daleko: „Panie wszech rzeczy, je-

żeli uznajesz, że godnym będę stanąć jeszcze w gronie ludzi szlachetnych — Panie, dodaj siły promieniowi cnoty, który tli tylko w sercu mojem, i roznieć go w płomień , któryby grzechy i chucie pochłonął w tych piekielnych przepaściach...“

Odebrawszy jeszcze od państwa Siemieńskich list do hr. Potockiej, pożegnany serdecznie przez towarzyszów, przypominając Grabowskiemu w ostatniej chwili wspólnie obmyślany projekt, „z rozdartem sercem“ znów ruszył do stolicy Habsburgów. Na szczęście ruchliwa wyobraźnia i wypadki podróży, choć w trzeciej klasie „uciążliwej i nudnej,“ ukoiły znacznie boleść drugiego z kolei rozstania i żywej fantazyi nowego dostarczyły pokarmu. Na jednej ze stacyi przed Koźlem ujrzał „cud-dziewczynę“ i rozgorzał ku niej gwałtownem uczuciem. Osoba ta pochodziła z zupełnie innej społecznej sfery, aniżeli dotychczasowe boginie jego serca : była to po prostu służącą a jej powołanie stanowiło roznoszenie na stacyi wódki i zakąsek. Nie mniej przeto musiała to być niezwyczajna istota, skoro młody nasz zapaleniec mówi : „Czegoś tak pięknego, miłego, szlachetnego a zarazem trochę filuternego, może już nigdy nie zobaczę. Takie cudne stworzenie, że kiedym ja spostrzegł, osłabłem z po-dziwienia. O, jak miłe i piękne było jej czarne oko ! Obym kiedy jeszcze coś podobnego na świecie mógł widzieć i uwielbiać!“

Owo uwielbienie niedorosłego przyjaciela kobiet doszło do tego stopnia, że nie byłby się wahał złożyć wielkiej ofiary u stóp nowej bogdanki. „Za jeden całus — wyznaje — dałbym był jej wszystko, com miał przy sobie....“

Przytaczamy to słowa, jako nader wymowne i charakterystyczne a niewątpliwie szczere, bo i w dojrzalszych latach rozszafowy wał Grottger hojnie szczupłe swoje zasoby i nieraz żądającemu ostatni grosz oddawał

A coby był począł dalej, ogołociwszy się w połowie drogi z całego funduszu ? zapytujemy. Na skutki swych kroków nie zwykł się był w podobnym razie oglądać a zdarzało się też, że wydawszy przed czasem pieniądze, chcąc nie chcąc musiał się zatrzymywać, nie dojechawszy na miejsce przeznaczenia.

Wrażenie, którego doznał na stacyi, jakkolwiek silne, nie trwało zresztą długo. Zdziwiony tern a sam siebie nie bardzo jeszcze znający Artur, czyni z tego powodu filozoficzną uwagę: „Co to jest świat! Pociąg ruszył, i piękne dziewczę jak widmo rozwiało się w ciemnościach zapadającego wieczoru.“ Nad modrym Dunajem ani razu już nie wspomniał o tern wdzięcznem zjawisku. I nie dziw; gwar wielkiego miasta byłby zdołał zagłu szyć nawet głębsze uczucie w naturze tak żywej, tak zmiennej i żądnej co raz nowszych widoków w ciągłej pogoni za niedoścignionym ideałem.

III.

W Wiedniu rozpoczyna Grottger nowe życie, pełne trudów i trosk o potrzeby codzienne, bolesnych kłopotów i walk z niedostatkiem, którego widmo blade zagłada mu często w oczy, nie dając się odpędzić usilną pracą, gdyż tutaj truł niej o odbiorców, niż we Lwowie, wśród znajomych, przyjaciół i krewnych, a nasz biedny artysta zbyt dumny, ażeby się miał ze swemi utworami komukolwiek narzucać...

Stanąwszy w stolicy, zauważył z żalem, że źle zrobił, trwoniąc nieoględnie zebrane we Lwowie pieniądze. „Moja kiesa się wypróżnia — zapisuje smutnie — mam już tylko kilka reńskich, i te muszą mi wystarczyć, dopóki nie dostanę pieniędzy z kasy.“ Bezpośrednio jednak przed napisaniem tych słów, kupił sztambuch za cztery złr. tak, że gdy w hotelu pod czarnym orłem za jeden dzień policzono mu pięć złr., musiał zaraz na wstępie zapożyczyć się u znajomego, który mu służył za Cice-rona, p. Micewskiego. To też, lubo na dniu 2 stycznia r. 1855 za czas ubiegły i miesiąc bieżący odebrał z kasy stypendyum w ilości 70 złr., po zapłaceniu długu, opłaceniu mieszkania (9 złr.) i obiadu (8 złr.), zakupieniu kilku drobnostek, pozostało mu nazajutrz tylko „pięć

florenów czystych;“ czegóż się więc należało spodziewać po następnych miesiącach, gdy tylko dwadzieścia złr. wpływać będzie do studenckiej kieszeni !

Lubiąc porządek i elegancyę, wynajął na Heumarkt mieszkanie ładne, „jak pieścidełko,“ kupił „bardzo piękny kapelusz“ za 8 złr., parasol „bardzo ładny“ za 4 złr. itp., lecz za tę niewinna i łatwa do zrozumienia pretensya do wytworności, musiał wkrótce pokutować, bo wydawszy jeszcze w księgarni Gerolda 1 złr, 80 ct. za wypożyczenie książek a 8 złr. jako zastaw, trzeciego stycznia musiał jeść wieczorem tylko bułkę, kawałek sera i szklankę piwa a niebawem i tego zabrakło. Tego dnia, zmówiwszy jak zwykle, pobożnie i gorąco pacierz, usnął dopiero w godzinę po położeniu się, widocznie pod wpływem treski o jutro. Czując, że niezadługo przyjdzie mu się zapoznać i z głodem, obmyśla już środki zabezpieczające przeciw temu wrogowi biedaków i z całą powagą zapowiada: „kupię sobie tabaki, a gdy mi się jeść zachce, to jej zażyję...“ Ale co w tem wszystkiem najprzychylniej dla niego usposabia, to że lubo tak bardzo przyciśnięty biedą i niemal nędzą zagrożony, pamięta święcie o przyrzeczeniu, danem młodszemu bratu, Aleksandrowi,. i wśród takich stosunków wysyła mu 20 złr...

modli

W pierwszych dniach swego pobytu w rezydencyi Habsburgów przechadza się po mieście i ogląda jego osobliwości, przypatruje się pięknym twarzom się w kościele św. Szczepana, odwiedza znajomych, jak pannę Jadwigę Brzózką, grającą „prześlicznie“ na fortepianie, p. Emila Potockiego, p. Micewskiego i t. d., jmaluje portret ostatniego, szkicuje w kupionym świeżo Albumie, czyta, uczęszcza do galeryi, naprawia zrujnowane nieco futerko, niekiedy w towarzystwie wychodzi na kawę lub na piwo, warzy herbatę, pali fajeczkę, prowadzi dalej dzienniczek, pisuje do rodziny i do Grabowskiego, rozprawia z towarzyszami, często bardzo poważ-

nie, roztropnie i szlachetnie, umysł jego bowiem od lat najmłodszych tchnął najszlachetniejszymi popędami. „Gadaliśmy — pisze — o zepsuciu w Wiedniu, i o reputa-cyi, jaką mają Polacy między Niemcami. Paskudna ! oj, paskudna! Trzeba się teraz starać naprawić ją, unikając wszystkiego, coby ją popsuć mogło. Mało nas jest, ale i ja do tych Polaków chcę się policzyć, którzy ich sławę tułaj poprawić mają. Boże, dopomóż mi w zamiarze!“

W myśl tego pięknego postanowienia, nie chciałby brać nic na kredyt; „ale cóż, kiedy się chce jeść, to nie ma co robić,“ rozumuje bardzo przekonywująco. Zażywania tabaki, jako środka przeciw głodowi, nie próbował, o ile wiemy; z wielkiem natomiast powodzeniem używał w tym celu cygar. To też najdotkliwiej uczuwa brak tychże a najczęściej rozwodzi w dzienniczku gorzkie żale na temat: „oj bieda, bieda! nie ma na tytoń, na cygara, a to jedyna ucieczka, kiedy się jeść chce,“ wielokrotnie zaś zapewnia, że „o nic nie dba, tylko o tytoń i cygara — i choć głodny, jak zapali cygaro, albo fajkę, to wszystko ustaje...“

Widząc w podobnych razach pogrążonego w smutku, pocieszał go p. Micewski, „dodając mu otuchy i przestrzegając, aby nie upadał na duchu, że nie ma pieniędzy, bo to nie raz jeszcze się zdarzy“ — ale taka pociecha nie mogła żadną miarą natchnąć zasmuconego lepszą myślą.

Mimo ciężki niedostatek, pozbawiony często najniezbędniejszego materyalnego pokarmu, troszczy się o pokarm duchowy, kupuje na tandecie „mnóstwo doskonałych książek,“ oczywiście po bajecznie niskich cenach, bo po kilka centów za funt — czyta skwapliwie i to już nie same powieści, jak dawniej, ale rzeczy poważne, n. p. jakąś historyę wieków średnich niewiadomego autora, łiistoryą wojny trzydziestoletniej Beckera i t. p., rysuje i maluje bez wypoczynku, główniez nów czerpiąc natchnie-

62

nie w szczegółach oblężenia Wiednia, i w wypadkach tej wielkiej wojny, która inn już nie jeden nastręczyła temat i długo jeszcze służyć będzie za niewyczerpana kopalnię. Tworzy więc jedne po drugich następne akwa-( relie: „Wallenstein, wysyłający Pappenheima z polece-( niem zdobycia zamku Moricburga,“ „Szturm na fosy 4 / w bitwie pod Lützen,“ „starcie Pappenheimowskiego ki-rasyera z Turkiem“ a jeden tylko obrazek olejny, przedstawiający giermka, siedzącego na powalonem drzewie z sokołem.

Niektóre z pomiędzy tych obrazków opisuje dość szczegółowo, np. przedostatni z wymienionych powyżej : „Rzecz się dzieje pod basztami Wiednia. Turek wpadłszy wraz z gniadym koniem do fossy, ratuje się, jak może, i ręką zasłania się od cięcia kirasyera. siedzącego na wzniesionym do góry rumaku. Z dala widać basztę i wieżę św. Szczepana a dalej jeszcze uchodzących Turków i nacierającą na nich piechotę austryacką“.

Nie unosząc się zarozumiałością, często gęsto owszem wyraża niezadowolenie z obrazków, tworzonych czasem w porze, gdy malarz nie miał dostatecznej swobody, kiedy bywał zgłodniały, przemarzły i niespokojny o jutro. Nie dziw przeto, że rzecz nie wychodziła taką, „jak ją sobie wyobrażał“, że w Wallensteinie i Pappen-heimie np. „braknie skoncentrowania światła i lekkiego traktowania“.

Podczas pierwszego miesiąca mógł w ogólności pracować tylko w kilkunastu pierwszych dniach; następnie bowiem nie dostawało mu farb i światła, w pokoju zaś jego było tak zimno, że aż febra biednym trzęsła. To też przez cały czas, aby nie zmarznąć, musiał siedzieć we futerku, które wskutek tego darło się coraz więcej i wymagało ciągłej reparacyi. Od mrozu najwięcej ucierpiały ręce : skostniałe, popuchły, popękały i rozraniły się stra-

sznie a przykładanie sławnej maści szwedzkiej, na która wydał całych 40 ct. nie przynosiło najmniejszej ulgi...

Smutny ten stan przedłużał się; mrozy trzaskające nie ustawały, w pokoju woda ścinała się w lód, a jedynym przeciw złemu środkiem, było jeszcze w ciągu dnia położyć się na łóżku, przykryć futrem i kołdrą, aby zapominając o głodzie i chłodzie, „uciąć szpaczka“ z gorącą modlitwą na ustach , z serdecznem wspomnieniem o „najdroższej rodzinie“, z tą myślą dręczącą i bolesną: „żeby oni wiedzieli, jak ja bieduję!“ z życzeniem, ażeby przespać bez obudzenia do rana i o gorzkiej niedoli przez ten czas zapomnieć...

Ale na zaszczyt i chlubę dla genialnego w przyszłości malarza powiedzieć możemy, że nawet w dniach największej nędzy nie pomyślał o zniżeniu się do prośby o wsparcie, źe nawet nie spieszył się z wręczeniem listów rekomendacyjnych do osób wpływowych, że owszem zaledwie drobną ich część oddał w tych pierwszych tygodniach pobytu swego w Wiedniu a i później wręczając owe pisma, czynił to z wielkim taktem i poczuciem własnej godności.

Przy tak szlachetnym sposobie myślenia, przy wstręcie do korzystania z protekcyi i pomocy ludzi możnych przyszłoby może biednemu umrzeć literalnie z głodu, gdyby nie koleżeńskie przysługi ucznia wiedeńskiej akademii sztuk pięknych, zgasłego przedwcześnie Leona Ostrowskiego. Nie był to genialny artysta, ale co się między malarzami nie zbyt często zdarza, młodzieniec prawy, jak łza czysty, wykształcony, natura na wskroś poetyczna, choć nieco wykolejona i zwichnięta. Lubo nie-niektóre jego poglądy grzeszyły ekscentrycznością , wywarł on dobry wpływ na młodszego kolegę tak pod względem umysłowym, jak moralnym, dał mu impuls do zastanawiania się nad sobą, do wnikania we własną istotę. Im bliżej go też poznawał Artur, tern więcej uczył

się cenić go i kochać; najprzód więc mówi o nim , że jest „bardzo dobry chłopak“, potem, że jest „chłopak z bardzo dobremi zasadami“, że wykształcony i oczytany, że go bardzo lubi i kocha, w końcu nie znajduje już dość słów na pochwały.

Trudno też było doprawdy o lepszego kolegę nad pana Leona. Łagodnego usposobienia, skromny, serdeczny, mający zawsze grosz dla przyjaciela, nie odmawiający pożyczki, choćby nie wiedział, co sam nazajutrz do ust weźmie. Zaopatrywał on Artura w pieniądze na chleb i inne najpierwsze potrzeby, kupował dla niego książki na tandecie i zapytywał nieustannie, czy jeszcze nie potrzebuje czego, co utrzymywało naszego bohatera w bło-giem przekonaniu, że jego towarzysz należy do zamożniejszych studentów. Ale jakżeż się zadziwił, zaszedłszy raz do pokoju, który Ostrowski zajmował wspólnie z utalentowanym muzykiem, Kalajem. Pokoik to był „tak szczupły i ubogi, że go ledwie za mieszkanie wyrobnika wziąć można“...

Do akademii sztuk pięknych wstąpił Grottger dopiero w połowie stycznia; przyjęty do oddziału przygotowawczego, zaczął chodzić na prelekcye historyi malarstwa i na anatomią. Najżyczliwiej zaraz od początku wspomina o czcigodnym dyrektorze akademii, Rubenie, najwyżej stawia prof. Geigera, wymienia dalej imiona profesorów : Majera i Blass’a. Ostatni chwalił chłopca, wymalowanego przez Artura z natury, o główce mówił, że „efektowna, ale ciężko traktowana“. Poprawiając sam niektóre kolory, równie jak inni profesorowie, wyrażał się z wielkiemi pochwałami o rysunku , ale malowaniu zarzucał wiele. Jak słusznem i trafnem było to zdanie, miała okazać niedaleka przyszłość.

Nad wyrobieniem smaku pracuje wiele, zwiedzając galerye wiedeńskie, podziwiając arcydzieła sztuki, których tam pełno, zachwycając się najwięcej utworami nowszych

mistrzów, np. Delarocha „Dziewica orleańska“. Z pomiędzy szkół dawniejszych najbardziej mu przypada do gustu wenecka t flamandzka, może dla tego, że jak słusznie zauważono, szkoły te świetniej sa reprezentowane w Wiedniu, niż toskańska i rzymska.

Ale nietylko znakomite dzieła malarstwa przemawiają tak silnie do młodzieńczego serca. Kraszewski w krót-kiem wspomnieniu pięknie określił ówczesny stan jego : „Artysta duszą, Grottger marzy, wtajemnicza się w życie. czyta, myśli, uczy się — oczy kobiet, które się zdają mówić tak wiele ... porywają go, tęsknota młodzieńcza ogarnia. Staje czasem w obec pięknych kształtów, przed poetycznem obliczem, jak przed świętością, składa dłonie i woła w duszy: „O Boże! jakaż cudownie piękna!! Tak samo zatrzymuje go obraz , tak samo nęci go rozmowa wieczorna z towarzyszami, jedna z tych rozmów tytanicznych a studenckich ... które szturmują do niebios i dobywają wnętrzności ziemi“...

W istocie wszystkie owe uwielbienia i zachwyty sprowadzić można do jednego wspólnego mianownika, do wysoko rozwiniętego poczucia piękna, do nadzwyczajnej wrażliwości na wszelkie objawy tego piękna w najrozmaitszych sferach i kształtach. Tak samo rozpływa się nad „cudami“ sztuki malarskiej , tak samo słuchając wdzięcznej muzyki w kaplicy Burgu, na wskroś przeniknięty czarem melody i, „nie wie, co z sobą robić“ — dla tego także woła z ujmującą naiwnością: „co tu ślicznych dziewcząt we Wiedniu, to nie widziana rzecz — co ja zrobię ze sobą, doprawdy nie wiem“...

Zapatrzony na piękną twarzyczkę, zapomina nieraz o własnej niedoli; czyż mu przeto poczytamy za złe? że postanawia kupować bułki tylko tam, gdzie je sprzedaje „prześliczna piekareczka“, że się rujnuje, zachodząc niekiedy do restauracyi, aby ujrzeć powabną Hebe !

6>

Niedostatek , szczególniej w ostatnich dniach przed pierwszym, daje mu się najboleśniej we znaki : już tylko raz na dzień jada , już nawet nie pali — a przecież nie traci humoru i fantazyi, nie mogąc w opuchłą rękę wziąć ołówka, dysputuje z Ostrowskim po całych godzinach tak niezmordowanie, „że im się usta nie zamykają“, bawi się „kapitalnie“, śmieje „do rozpuku“, i jakby za najlepszych czasów, wyprawia „brewerye“... Wesołość jego udziela się i towarzyszom, nie lepiej pod względem finansowym uposażonych od niego. Z jakimże to humorem i swoboda, wśród częstych śmiechów, przenoszą się Ostrowski i Kalaj z dawnego na nowe, zapewne tańsze jeszcze mieszkanie ! We trzech, bo oczywiście Artur stanął im ochoczo do pomocy, dwa razy odbywają pocieszną pielgrzymkę ze studencką chudobą. „Jak zabawny to był widok ! opowiada Artur. Kalaj niósł naprzód swój instrument i poduszkę pod pachą a w ręku lampę. Ja niosłem książki na pasku a pod pachą duży pugilares z różnemi gratami — Ostrowski ogromnej wielkości rulon z rysunkami, z którego sterczał olbrzymi parasol. Tak opakowani postępowaliśmy zwolna, ślizgając się co chwila i potrącając nie chcący przechodniów“...

Po wyświadczeniu koleżeńskiej przysługi, około godziny dziewiątej wieczorem powrócił do domu, gdzie nie zastał ani kawałka chleba, ani świecy; przez godzinę siedział po ciemku, pogrążony w myślach, wreszcie po gorącej modlitwie „za swoimi“, usnął głodny i zmarzły, bo mróz był tak silny, „że ledwie mógł wytrzymać“ ...

Tak zakończył miesiąc styczeń ; ostatniego dnia tegoż miesiąca zgłosił się po stypendyum, sądząc, że to już 1 lutego — nic dziwnego , że wycieńczony głodem pragnął, ażeby czas szybszym płynął biegiem...

Miesiąc luty i początek marca nie były dla naszego bohatera pomyślniejsze od stycznia. Już drugiego kieszeń świeciła pustkami a mrozy były straszne i „wiatr

ciął, jak rózgą“. To też często wyrywają się zniecierpliwionemu chłopcu podobne okrzyki, jak np. : „zimno, niech licho bierze“, albo „zimno mi, jak sto djabłów“... Sam on wyznaje, źe nie mając pieniędzy na drzewo, byłby zmarzł niechybnie, gdyby obeznawszy się z miej-scowemi stosunkami, na wzór ubogich a intelligentnych mieszkańców miast wielkich, nie był przesiadywał długich godzin w publicznych bibliotekach, gdzie mógł się naczytać do woli w dobrze ogrzanej sali.

Listy polecające długoby jeszcze zapewne spoczywały na dnie jego teki, gdyby jedna z interesowanych osób nie była się sama upomniała o pismo, wystosowane do siebie. Wróciwszy pewnego razu do domu, dowiedział się Artur, że ktoś kilkakrotnie przychodził, zapytując w imieniu hrabiny P. o list pisany do niej, z Krakowa. „Bóg wie, jak się wymówić, źe go tak długo nie odniosłem“, wyrzeka zakłopotany młodzieniec, a nazajutrz z rana spieszy do wielkiej damy. Stanąwszy na miejscu, dowiedział się, że hrabina w kościele; poszedł więc i on pomodlić się, wstąpił potem do kawiarni Dauma „na Czas“, i zgłosił się ponownie o posłuchanie. Ale dostojna pani srodze zagniewana , postanowiła ukarać młodzika, nie przypuszczając go tak prędko przed swoje oblicze; z polecenia jej oświadczył mu lokaj arcy- „rezolutnie“, że pani nie kazała nic odpowiedzieć , tylko się bardzo dziwiła, że list tak długo u siebie zatrzymał...

Jeśli hrabina sądziła, że młody artysta, niezrażony szorstką odprawą, będzie ją przepraszał i błagał o pro-tekcyą, zawiodła się bardzo. W Arturze odezwała się szlachetna duma. „Empfehlen Sie mich der Frau Gräfin1,1, powiedział obojętnie, i odszedł z silnem postanowieniem, „że nigdy tam już nie pójdzie“...

Wyrzekając się stosunków z bogatą dziedziczką, pojmował on wybornie, źe traci w ten sposób jeden z nielicznych środków zabezpieczenia się przed biedą;

hrabina bowiem albo sama mogła nabywać jego utwory, na które dotąd nie miał w Wiedniu amatora, albo przynajmniej zachęcić do kupowania ich która z zamożnych rodzin polskich, zamieszkałych w stolicy.

Nazajutrz po niefortunnej wizycie u pani P., z listem hr. Pappenheima w ręku podążył do księżnej Schwarzenberg. Niepomyślny zbieg okoliczności sprawił, że raz tylko ja widział, ale wspomina o niej nader sympatycznie: „Przeszedłszy przez kilka przepysznych pokojów, przepełnionych wonią świeżych kwiatów, stąpając po tureckich dywanach, zaszedłem aż tam, gdzie mnie bardzo grzecznie przyjęła księżna pani, wystrojona, nadzwyczaj miła i młoda. Prosiła mnie nader uprzejmie, abym jej moje roboty przyniósł i zostawił na dwadzieścia cztery godzin“.

Znajomość, w tak miły sposób zawiązana, rokowała piękne dla Artura nadzieje. Na zakupionym co prędzej przez Ostrowskiego papierze, narysował on kilka nowych szkiców, ażeby księżnie przedstawić większy wybór. Niestety różowe widoki nie spełniły się; księżna chora nie przyjęła go po raz drugi, zostawione zaś rysunki odesłała, prosząc łaskawie o adres, z którego jednak później nie skorzystała. „Liczyłem na to — wyznaje zawiedziony młodzieniec ze smutkiem — że kupi jedne z akwarel i budowałem już myślą zamki na lodzie“...

Zawód, doznany u ks. Schwarzenbergowej tak oddziałał na biednego malarza, że tegoż dnia po raz pierwszy „zaczął się krzątać około gospodarstwa“ a mianowicie własnoręcznie wyprał sobie chustki do nosa i odtąd wszystko, oprócz koszul, prać postanowił w tym godnym uznania celu, „ażeby nie być w kłopocie, gdyby praczce nie miał czem zapłacić“.

Nie lepiej, jak u księżnej, powiodło mu się u innych osób, do których miał listy. Z tych najwięcej życzliwości okazywał mu radca ministeryalny, Tliun: „zachęcał go

po ojcowsku i prosił, aby mu zawsze przynosił swoje roboty do pokazania“.

W niewiele dni później zobaczywszy nową jego akwarellę, przedstawiającą Ozerkiesów, „nie posiadał się z ukontentowania“, chwalił z zapałem, poprosił zonę, aby się przypatrzyła obrazkom, i na odwrót pokazywał Grottgerowi wszystkie swoje obrazy, dla lepszego obejrzenia zdejmując je nawet ze ściany. Tak przyjazne i serdeczne przyjęcie dodawTało otuchy do zażądania od pana radzcy pewnego poparcia, lecz delikatność i tutaj powstrzymała szlachetnego chłopca od prośby. „Nie mogłem go prosić — opowiada — aby mi sprzedał którą robotę, bo jego żona tam siedziała i — tak jakoś nie wypadało“...

Thun radził, ażeby CzerkiesówT pokazał Eubenowi. Bady tej posłuchał tern skwapliwiej, że do dyrektora był śmielszym, niż do innych, a zacny ten przewodnik artystycznej rzeszy raz już okazał się dla niego łaskawym, podejmując się opłacić jego matrykułę. Na nieszczęście Ruben czy nie miał istotnie stosunków z osobami, któ-reby chciały nabywać obrazy, czy tylko dla oszczędzenia sobie czasu, a nie wiedząc, jak straszną nędzę cierpi jego uczeń, wymówił się od wyświadczenia mu tej przysługi. Mimo to wspomina o nim Artur nietylko bez żalu, lecz nawet życzliwie, dodając: „bardzo mi się poczciwy nasz dyrektor podobał.“

Ostatnie niepowodzenie odebrało Arturowi stanowczo ochotę do próbowania szczęścia ze swemi utworami u osób prywatnych a skłoniło go do zaproponowania jednemu z kupców, handlujących przedmiotami sztuki, czyby nie nabył jego akwarelli. Ale rozczarowanie miało być bez-warunkowem, zupełnem; kupiec pochwaliwszy roboty, nie podał na nie nawet ceny, oświadczając krótko , że nie kupi, gdyż „podobne rzeczy nie są teraz w modzie“... „Więc wróciłem — mówi zrozpaczony chłopiec — straciwszy już ostatnią nadzieję“...

Chociaż wiec bez widoków spieniężenia obrazków, chociaż często * głodny jak pies“ a tak zmarznięty, że ołówek wypuszczał ze zdrętwiałej ręki, pracuje dalej niezmordowanie, komponuje akwarelle i rysunki, przedstawiające „Ozerkiesów, rekognoskujących pozycyą“, redutę Ordona (wierna illustracyę poematu Mickiewicza , przeznaczona dla panny Brzoskiej) „zasadzkę francuzką“ — lekka jazdę francuska na fłankieree“ — maluje pewien portret, który go bardzo żywo obchodzi i z największem upodobaniem kopiuje utwory profesora Geigera, mówiąc, że go „najwyżej stawia ze wszystkich żyjących malarzy, a raczej rysowników czysto - historycznego malarstwa. “

-t ( *

Wiadomości od matki wygląda niecierpliwie, ale nie dla tego, aby od niej oczekiwał pomocy; nie donosił jej nawet, w jak opłakanym znajduje się stanie, wiedząc, że biedna, ogołocona z wszystkiego , własnym pozostawiona siłom, udzielając lekcyi muzyki, śpiewu i fran-cuzkiego języka, zaledwie może utrzymać córkę i dwóch młodszych synów, którzy później, gdy z tak ciężkiej pracy ubogiej wdowy płynące dochody nie wystarczały, musieli szukać karyery w służbie wojskowej.

Skazanemu przeto na samego siebie, potrzeba było wedle słów Kraszewskiego , „walczyć z dwojgiem najstraszliwszych nieprzyjaciół, kiedy razem się zejdą : młodością, pragnącą wszystkiego, niedostatkiem, który odmawia nawet najpierwszych potrzeb. Żyło się po młodemu powietrzem, rozmową, bułką, dymem cygara, marzeniem, wejrzeniem kobiety, przechadzką i szklanką piwa“...

Ale i na bułkę i na cygaro potrzeba było pieniędzy, kieszenie zaś Grottgera prawie zawsze były dziurawe. Jedynym wówczas środkiem ratunku bywała pożyczka kilkunastu zwykle centów od Ostrowskiego, dopóki i jego zapasik nie wyczerpał się zupełnie. Zacny pan Leon nie odmawiał mu nigdy pomocy a raz tylko robił trudności w dobrej intencyi, chcąc nakłonić przyjaciela,

iżby na zaspokojenie głodu raczej coś zjadł , zamiast paląc tak często, nadwerężać młode i wątłe piersi. Per-swazyi tej zaniechał jednak późróg^syjiząc, że daremna ; zapalony amator palenia o (jpr^ica z имćfł wami, zapisanemi w pami^tmczku :    pojenia odzwy

zapewne sło-

rCD

czaić si nie mogę i nie <|Ье$\ШД^тс^е, *)p mi to pomaga. Ilekroć zmorzony gtedem^^paię centowe cygaro, czuję wyraźnie, że gorycz    osiadająca^ha/podniebieniu,

gasi głód i tym' sposobem mbi«s^^^^odczas gdy kupiwszy za centa chleba , nie tylko bym się nie najadł, alebym owszem podniecił tylko apetyt.“

Nie chcąc żadną miarą wyrzec się cygar, jak widzimy zresztą, niesłychanie tanich, zaprowadzał natomiast inne oszczędności ; „zaczynam robić różne doświadczenia — mówi — i zupełniem się od śniadania odzwyczaił. “

Widząc, że obrazow nikt kupować nie chce, postanowił zbywać realniejsze przedmioty, o ile mu nie były niezbędnie potrzebne ; jakoż sprzedawał za bezcen różne części swego gospodarstwa i garderoby. I tak oddał najprzód złotą szpinkę za 87 centów, ażeby kupić drzewa i cygar, co uczyniwszy stał się „wesołym i spokojnym“; w kilka dni potem sprzedał na tendecie dwa ręczniki za 6 centów i kupił za to sześć cygar ; następnie pozbył się pierścionka za 3 zł., żółtego surduta i innej części stroju czarnego koloru, razem za 30 centów, dalej własnych „skryptur i rysunków“ za 10 centów, w końcu, nie chcąc się dać wyzyskiwać dłużej, zastawił piękny zegarek za 4 floreny.

Ciągnione z tego źródła zasiłki dozwalały mu od czasu do czasu zjeść coś pożywniejszego, lub nawet pójść do teatru na operę, gdzie zająwszy ostatnie miejsce, znosił wprawdzie męki Tantala , cierpiał nadzwyczajne gorąco i zaduch z natłoku , a obcierając czoło z potu, lejącego się „ciurkiem“, o mało nie padał — ale wszyst-

72

kie te przykrości wynagradzała mu hojnie „muzyka niewidziana i nieslyszana“, muzyka która „upojony“, unosił sie duchem w inne, wyższe sfery, zapominając o smutnej, gorzkiej rzeczywistości. Owo błogie zapomnienie sprowadzał mu także widok osoby, która przez dłuższy czas stanowiła znów przedmiot jego serdecznych zapałów.

Stosunek ten, jeśli go nazwać tak można, zawiązał się dopiero w kilka tygodni po przybyciu Artura do Wiednia. Przez pierwsze dni pobytu tutaj był on, że tak powiem, eklektykiem w miłości, podziwiał wszystkie piękności, jakie mu się przelotnie widzieć zdarzało, mienił się nawet nieszczęśliwym, że tyle naraz ładnych istot zachodziło mu drogę, żałował może, że nie ma stu serc, ażeby kaźdem z nich inna kobietę pokochać — ale z pomiędzy tego tłumu powabnych twarzyczek ani jednej nie wyróżnił i nie wybrał stanowczo na bezwzględna i samowładna panią swych myśli.

To rozproszenie uczuć jednak, jakiem grzeszył przez całe tygodnie, dręczyło go i bolało; coraz goręcej w tej porze rozprawiał o miłości, coraz silniej pragnął doznać głębszych wzruszeń. Na dniu 1 lutego wespół z Ostrowskim roztrząsali poważnie wielką kwestyą, „co to miłość“... Artur utrzymywał z młodzieńczym zapałem, że „miłość idealna w niczem się nie sprzeciwia rozumowi“, podczas gdy starszy, zawodami życia zrażony i sceptyczny p. Leon mówił, że rozum wskazuje, „iż miłości posuniętej do ideału nie ma, a więc kochać to, co urojone, jest rzecz głupia.“

Tak pozytywistyczna, stanowczym i pewnym głosem wyrzeczona konkluzya, zachwiała nieco teoryą naszego idealisty, który nie mając jeszcze dość wprawy w dyspu-towaniu, nie mógł sprostać wywodom zręcznego w dy-alektyce szermierza. Nie umiejąc jednak obronić teoryi, w praktyce stał silnie przy swej zasadzie, i tern goręcej

wzdychał do swego wyśnionego ideału. „Od niejakiego czasu — zapisuje pod taż sama data — zaczynam tęsknić. Bardzo mi pusto ; tęsknię nie wiem za kim, ale to wiem, że tego kogoś tak bym kochał, iżbym dla niego wszystko poświęcił, oprócz mojego artystycznego zawodu. Szukam go, bo mi-smutno bez niego, a boję się go zna-leść; ale zdaje mi się, że go nie prędko znajdę“.

Znalazł go, wbrew przewidywaniom, nad spodziewanie prędko; już bowiem w trzy dni później, bezpośrednio po zanotowaniu, że „wieczorem i rano głodny jak pies“, że nie mając nawet grosza na cygaro, „żeby głód zabić“, nie wiedząc, co począć, „chodzi jak struty“, pisze następne słowa: „Jakaż to śliczna dziewczyna — ta córka restauratora ! Wróciłem do domu, rozmarzony pięknością jej rysów.“

W trzy dni znowu uczucie do panny Eóży Ertel — takie bowiem imię nosiła piękność — zamanifestowało się już wyraźniej. Dzięki sprzedanej co dopiero szpilce, mógł pójść dnia tego na piwo „do mego pana Ertla“, jak już nazywa restauratora, sympatyą swoją z córki przenosząc na ojca. Wszedłszy do sali, zastał mnóstwo gości postrojonych świątecznie ; choć to była środa, zabawiających się tańcem przy hucznej kapeli, widocznie z powodu jakiejś uroczystości rodzinnej. Spojrzawszy po tłumie okiem znawcy, spostrzegł nasz malarz wiele „przystojnych dziewcząt“, lecz zauważył także, że „najmilszą, najzgrabniejszą“ z pomiędzy wszystkich, była córka gospodarza. Wypowiedziawszy tak pochlebne zdanie o wybranej „z tylu dziewic grona“, wyznaje, że od kilku dni „coś“ go ciągnie do niej nieprzepartym urokiem, że „chciałby na nią ciągle patrzeć“ a zapisawszy sam fakt, zadaje so ■ bie dość naiwne pytanie: „czy to może początki przywiązania, które nazywają miłością?“

Na zapytanie to chce zrazu odpowiedzieć przecząco; ale inne przekonanie nasuwają nam słowa splątane, powiązane mimowolnym rymem a dowodzące miłosnego już zakłopotania: „Nie wchodzę w to, tylko powiadam, że ją tak... nie wiem co... kiedy wchodzi, to mię mróz a potem gorąco po kościach przechodzi.“

Przez kilka następnych dni w pamiętniczku młodego malarza panuje głuche milczenie o pannie Eóży ; ale snąć uczucie nie myślało ustępować, skoro w następną środę znajdujemy taką apostrofę: „O Boże! dla czego ja tam zaszedłem i jadam w miejscu, gdzie mieszka najpiękniejsza może na cały Wiedeń dziewczyna ! Jej uśmiech boski, jej śliczne, duże niebieskie oczy tak mnie ciągną, że sobie rady dać nie mogę.“

I teraz jeszcze zapytuje siebie rozgorączkowany chłopiec, „co to jest takiego?“ —ale obecnie odpowiada już bez wahania, że „kochać ją zaczyna“.

Odtąd zupełnie podbity i oczarowany wdziękami „swej ślicznej, cudnej dziewczynki“, sławi jej piękność ognistemi wyrazy, którym na pomoc spieszą całe legiony kropek i wykrzykników. Nie długo spotkało go szczęście niewymowne: pozwolono mu malować „ubóstwianą Różę“... Nastąpiło to wcale szybko i w sposób nieprzewidziany. Artur siedział w restauracyi milcząc, przysłuchując się z roztargnieniem rozmowom gości ; czekał bowiem niecierpliwie na zjawienie się tej, dla widzenia której tu przychodził. Ukazała się po niejakim czasie w towarzystwie matki. „Mówiły długo — opowiada — z innemi osobami, wreszcie przysunęły się do mego stolika i zaczęły rozmawiać z moim sąsiadem. Na stole leżała moja teka a panienka często rzucała oczkiem z ukosa to na mnie, to na nią. W końcu matka zacząwszy mówić o ciekawości dziewcząt, powiada : moja córka sądzi, że pan koniecznie musisz być malarzem, kiedy nosisz portefeuille. Odpowiedziałem im, jak było, pokazałem kilka rysunków, i tak zawiązała się znajomość, tyle pożądana dla mojego serca.

I panienka naiwnie sama sie przymówiła a matka potwierdziła, że będę robił jej portret.“

Radość naszego bohatera z nagłego sukcesu nie znała granic; wracał do domu rozpromieniony, z postanowieniem przyniesienia nazajutrz swoich rysunków najpiękniejszemi nadziejami w sercu. Ponieważ dzień następny szczęśliwem zdarzeniem był pierwszym marca, mógł więc zwykle goły młodzieniec przyjść do p. Ertla na kiełbaski i „rozpływać się nad wdziękami prześlicznej Róży“... W dzienniczku pod taż samą data zapisuje : „Ile razy ona wejdzie do pokoju, to ja jak krew się czerwienię, i jakby mię prąd elektryczny uderzył. To anioł, nie dziewczyna ! O Boże, jakim ja szczęśliwy, że ją malować bede !“

O O

Nadeszła owa upragniona chwila. Było to w niedzielę popołudniu. Siedziała mu przez półtorej godziny, ale czas ten przebiegł dla niego lotem błyskawicy, a co myślał i czuł w owych szczęśliwych chwilach, tego wedle słów poety „nawet śpiącym nie odsłonić, ani pokazać, ani zawrzeć w słowie!“ Dla zyskania na czasie, użył niewinnego fortelu: „nie chciałem — mówi — trafić od razu, nie miałem tego zamiaru — chciałem się tylko nacieszyć jej cudnemi rysami, nacieszyć się rumieńcem, który ją krasił, ilekroć się w nią silniej wpatrzyłem ; chciałem, o Boże, ja wiele chciałem!“

Rozmawiali o różnych przedmiotach, a Grottger, zwykle nie skory do wynurzania się i przechwałek, w tym razie popuścił językowi wodze, opowiedział matce i córce całe dotychczasowe swoje życie, wspomniał o zaszczytnej audyencyi u cesarza i o pozyskaniu stypendyum, co obie kobiety wprawiło w zachwyt.

Uszczęśliwiony doznanem uwielbieniem, „nie wiedział. co mówić“, powtarzał sobie nieustannie, „że kocha ją całą duszą“, że nic go odtąd zasmucić nie może, „bo ją ma ciągle przed oczyma“ a przedewszystkiem wingzo-wal sobie, że sie malarstwu poświecił... Wieczorem tegoż dnia był znów w traktyerni, wzdychał i rumienił się, ile razy spotykały się z sobą ich oczy ; rozmawiali o Wiedniu, „o literaturze, o sobie“, a wracając do domu, powtarzał słowa, na dnie których dźwięczała po raz pierwszy bolesna skarga: „Kocham ja więcej, niż kiedykolwiek spodziewałem się kochać kobietę — kocham też nad wyraz malarstwo. Oddałbym mu się z dusza i ciałem i zapomniałbym o świecie. Ale bieda na tym święcie: ja go zapomnieć nie mogę, a on o mnie zapomina!“ Zdanie powyższe zdradza pewien filozoficzny nastrój umysłu, widniejący również w psychologicznych spostrzeżeniach, jakie wkrótce potem robił nad Różą. Gawędząc z nią „o książkach, mężczyznach, kobietach, o charakterach, miłości i o różnych innych rzeczach“, słowem de omni re scibili, zbadał dość dokładnie jej temperament, popędy, usposobienia, i przyszedł do przeświadczenia, źe jest „ślicznem, ale strasznie lekkomyślnem, wesołem dziewczęciem“ i dla tego chciałby „powoli uczynić ją poważniejszą“. Ale zaledwie powziąwszy to postanowienie, wpada na myśl, że gdyby je przywiódł do skutku, „uczyniłby jej życie oschłem“, sprawiłby, że „widziałaby próżnią do koła“ a obecnie szczęściem jej wesołość... Pragnie więc naprzód wypróbować jej charakter a następnie wpłynąć na nią o tyle, aby ją zrobić nieco mniej zalotną w obcowaniu z mężczyznami, „bo bieda może dla niej ztąd wyniknąć — może się znajdzie ktoś słaby, który ulegnie przemagającej sile jej wdzięków — a wtenczas kto wie!...“ O sobie oczywiście nie przypuszcza ani na chwilę, ażeby mógł się stać „słabym“ ; mimo to zasiedział się w restauracyi bez porównania dłużej, niż zamierzał, „gdyż z tym aniołem — tak się tłómaczy — tyle rozmawiał, że i zapomniał o bożym świecie“.

Ostatecznie stanęło na tern, że miał „skomponować jaką powiastkę, któraby zupełnie przypadała do jej prze-

konania a mieściła wiele pouczających ustępów“, Łatwo się domyśleć, że podobnej powiastki nigdy nie napisał, że nawet w inny sposób nie starał się rozwijać jej charakteru , ani dawać jej lekcyi moralności. Znajomość z pewnym cudzoziemcem, o którym będzie mowa poniżej, zabierając mu bardzo wiele czasu, trzymała go dość długo zdała od restauracyi pana Ertla. Zaszedłszy tam wreszcie w wielką sobotę, znalazł ją jakąś bardzo poważną i zdziwił się mocno, że bez jego przyczynienia przestała być zalotną i utraciła wiele z dawniejszej żywości. Może instynktem odgadł, że on to stał się mimo-wiedną przyczyną tej zmiany, że jego przydłuższa nieobecność zasępiła to piękne czoło ; dość, że naraz , nabrawszy odwagi, poprosił, „żeby mu się dała w rączki pocałować“, ale z początku trafił na twardy opór; panna Ertel bowiem nadąsawszy się , „ani sobie o tern wspomnieć nie dała.“

Widząc tak nagle spełnione swoje życzenia w przedmiocie zachowania się ukochanej, zaczął niebawem żałować tej metamorfozy, zauważał, że „o połowę straciła swej zręcznej naiwności.“

Nie znamy dalszego przebiegu romansu; nie wiadomo bowiem, czyja ręka wycięła tutaj kilka kart w pa-miętniczku — z oderwanych jednak frazesów wypływa niemal pewność, że piękna córka restauratora podzielała miłość młodego Polaka.

г

<1

Jednostajnosó dotychczasowego trybu życia Grottgera w Wiedniu , w którem na trzydzieści dni w miesiącu dwadzieścia kilka przechodziło o głodzie i chłodzie, a jedyna niemal pociecha stanowiło spoglądanie na piękne twarzyczki — jednostajność tę przerwało zapoznanie się naszego artysty z pewnym oficerem angielskiego sztabu, w którego towarzystwie nie cierpiał wprawdzie niedostatku, lecz natomiast przyjrzał się bliżej nieporzadnemu i hulaszczemu żywotowi młodych lekkoduchów stolicy. Zetknięcie się z tym nowem żywiołem nie mogło nie oddziałać na wrażliwy umysł Artura; na pewien czas, jak zobaczymy, oderwało go od pracy i otrzęsło z niego trochę tej dziewiczej barwy, co jak pyłek na kwiatach, opada za najmniejszem poruszeniem lekkomyślnej ręki. Zdaje się, że idąc za impulsem, odebranym wtedy, od-miennem nieco okiem zaczął patrzeć na kobiety, że uwielbienie jego dla pięknych reprezentantek płci słabej zaczęło powoli przybierać inny charakter, a początek tego nowego zwrotu spostrzegamy już w zachowaniu się jego w obec Eóży, tak rożnem od dawniejszego z nia postępowania.

Wspomnianym oficerem był Saint - Claire , głośny w dwadzieścia dwa lata później przywódzca powstania w górach Eodope. Nasłuchawszy sie dużo o młodym malarzu od p. Micewskiego, zapragnął go poznać, aby korzystać z jego talentu i doskonalić się w sztuce, która uprawiał w wolnych chwilach jako dyletant. Artur od razu odgadł i nader trafnie określił charakter nowego znajomego, jak to widać ze słów jego, zanotowanych pod dniem 8 marca: „Jestto młody, nadzwyczaj zdolny, tylko tem życiem modnem trochę zepsuty oficer. Doskonale po polsku mówi, ma wielki talent do muzyki i malarstwa, ale niczego nie zna gruntownie. Ułożyć umie i naszkicować, ale nic wykonać. Podobał mi się od pierwszej chwili, był otwarty i mówił ze mną, jak gdybyśmy się znali od dawna. Porobiłem mu za piętnaście złotych mnóstwo sprawunków, nakupiłem farb, pędzli i papieru, i będę mu dawał lekcye.“

Dumny z takiego ucznia, cieszył się Artur, widząc, jak gorący podziw wzbudzają w nim jego akwarelle. Wśród rozmowy, gry na fortepianie i rysowania, ani się spostrzegli, jak minęło sześć godzin, ale ponieważ w końcu mimo „doskonałą zabawę“, uczuli apetyt, przeto gospodarz przed dziewiątą zaprosił gościa na posiłek. Dla niego był to dopiero „obiad“, wstał bowiem o pół do trzeciej z południa ; dla jego młodocianego mistrza zaś wieczerza. Tak wykwintnych przysmaków nie kosztował on jeszcze w Wiedniu; to też mówi: „zjedliśmy najwyborniejsze, najpyszniejsze rzeczy, jakich tylko dostać było można — napiliśmy się doskonałego wina i paliliśmy wyborne cygara. “

Po tym świetnym bankiecie, pewnego rodzaju syba-rytyzm ogarnął ubogiego studenta. Przebudziwszy się nazajutrz dopiero o godzinie dziesiątej z rana , „już nie miał ochoty iść do akademii;“ czytał przeto Lamartina, leżąc wygodnie w łóżku i marząc o przyjemnościach dnia wczorajszego. Tak więc łamał samowolnie własne postanowienie ; w połowie bowiem poprzedniego miesiąca ułożył sobie formalny plan zajęć, wiedząc z doświadczenia, że przez umiejętny podział pracy zyskuje się wiele na czasie. Wedle tego rozkładu miał od ósmej do jedenastej malować studya , od jedenastej do pierwszej kopiować antyki, szkielet i figurę anatomiczna; po obiedzie, na który przeznaczał godzinę, od drugiej do piątej malować w domu akwarelle, od piątej do szóstej uczestniczyć w rysunkach wieczornych, dwie zaś następne godziny spędzić w bibliotece akademickiej.

W dniu tym żaden punkt programu nie miał się w czyn zamienić : przedpołudnie minęło bezczynnie , południowa pora zeszła na pracy dowolnej ; resztę dnia a nawet część nocy, spędził wcale nieprzykładnie. Popchnęło go do tego towarzystwo Saint -Claira. Odwiedziwszy Anglika o godzinie trzeciej, sam zabrał się do roboty i poprawiał jego porozpoczynane szkice; około ósmej zaproponował znów gospodarz, aby się wspólnie udali na obiad. Mimo usilne prośby, długo się opierał wezwaniu Artur, aż wreszcie uległ. „Zjedliśmy — mówi — tak jak wczoraj bardzo smaczny obiadek przy butelce wina, poczem zapaliwszy cygara, bo mnie znowu bardzo o to prosił, poszliśmy do Dauma. Było tam wielu Polaków; siedzieli, grajae w karty. I mój elew siadłszy także do zielonego stolika, przegrał do jakiegoś Niemca 30 fi.; potem wygrał od drugiego 120 fi., ale ten mu nie zapłacił...“

Groracy zwolennik gry, nie mógł się rozstać z towarzystwem szulerów ; Arturowi zaś, nie chcącemu go porzucić a nie cierpiącemu kart, tęsknie i nudnie płynęły godziny. „Minęła dziesiątą — opowiada — jedenasta, dwunasta. Nowy dzień zastał mnie przy zielonym stoliku, przypatrującego się grającym.“ x\le widok ten zamiast go zachęcić do naśladowania , wzbudził w nim owszem wstręt i obrzydzenie ; to też ze szlachetnem oburzeniem nazywa grę kradzieżą i „paskudztwem.“

Wyszli od Dauma o pierwszej; Grottger chciał wracać do domu, ale na prośbę Saint - Claira, poszedł do niego wraz z jakimś Włochem, bhgłym foriepianistą. Młodzieńcowi uśmiechała się nadzieja rychłego snu, ale z myślą ta musiał się pożegnać. „Anglikowi — są jego słowa — przyszła chętka do malowania. Dalejże więc jak nie siadzie, jak nie zacznie rysować i malować, w czem go poprawiałem ; nadchodzi tymczasem druga w nocy, za nia trzecia i czwarta, dalej piata i szósta z rana“...

Z początku złorzeczył Artur osobliwemu zamiłowaniu ucznia do robienia dnia z nocy, uważając, że nierównie przyjemniej byłoby mu paść w lube objęcia Mor-feusza, zamiast grać rolę nauczyciela; po szóstej już go skłonność do snu opuściła, lecz wtedy dwaj cudzoziemc}7 uczuli senność. Oczywiście, że w dniu tym nie było już mowy o zastosowaniu się do programu. „Jakem buchnął w łóżko — powiada — o siódmej z rana , takem się przebudził dopiero o siódmej wieczór“ ; „o, szkoda dnia — dodaje z żalem — co tak próżno przeszedł!“ Mimo to dzień ten byłby się zapewne tak samo zakończył, jak się zaczął, gdyby hulaszczemu oficerowi nie było wypowiedziało posłuszeństwa nadużywane lekkomyślnie zdrowie.

Nie lepiej też niezawodnie przeszedł cały następny tydzień ; wtedy bowiem po raz pierwszy Grottger przerywa regularnie dotąd prowadzony dziennik, czy to wstydząc się, że tak lekkomyślne pędzi życie, czy też nie mając ani jednej chwili wolnej dla zapisania dziejów każdego dnia — a najprędzej z obydwóch powodów.

W następnych dniach bawił zwykle razem z Saint-Clairem do 3 i 4 godziny po północy, poczem nie wracając do domu, kładł się na sofkę, ażeby o godzinie ósmej stanąć już w szkole, gdzie często zaspany jeszcze, pracował z roztargnieniem. Hulaszczy jego uczeń wkrótce sprzykrzył sobie naukę. Nie wiele dni minęło od czasu,

kiedy Artur powtarzał z zadowoleniem: „Jak zapalony jest ten Anglik do rysunku, to coś okropnego“, a już zapisywał w dzienniczku: „Saint-Clairowi jak z początku ogromnie się chciało, tak teraz się nie chce brać do akwarelli“...

Zamiast więc pracować, bawili się rozmowa, jeździli konno po Praterze, co naszemu malarzowi sprawiało niewymowna radość, chodzili na wyborne obiady, i na grę do kawiarni i do domów prywatnych, gdzie Anglik grał zwykle nieszczęśliwie, a młody jego towarzysz przypatrywał się grającym niechętnie. Zdarzenie opisane w dzienniczku, odsłania nam pewien rys charakteru oficera, który będąc z natury lekkoduchem, walczył z namiętnościami, ale zbyt słaby, ulegał zwykle w tej walce. Pobożny, wśród wielkomiejskiego gwaru i zepsucia, pełnił gorliwie praktyki religijne ; przystępując do sakramentu pokuty z żalem i skrucha, przyrzekał solennie poprawę , lecz niebawem łamał postanowienie, wślad za czem następowały gorzkie wyrzuty sumienia. Pewnego razu podobnież skruszony na spowiedzi przez kapłana, „uczynił sobie wotum, że kart do rak brać nie będzie.“ Ale zaszedłszy do kapitana Schwarcera, gdzie gra kwitła w najlepsze, nie mógł się oprzeć pokusie ; chcąc jednak salwować przynajmniej materyalną stronę ślubu, poprosił młodocianego swego nauczyciela, ażeby on grał w jego imieniu Artur lubo z niechęcią, spełniając zlecenie, przegrał na koszt swego ucznia 150 zł. „O szkoda — woła ze smutkiem — biedaczysko mocno tego żałował, nie dla pieniędzy, ale że tego samego dnia, kiedy się rano spowiadał, wieczorem grając, obraził Pana Boga. Pobożny chłopak martwił się bardzo — ja go pocieszałem jak mogłem, siedząc z nim do szóstej z rana“...

Żal, jakkolwiek szczery, trwał krótko. Nazajutrz już grał sam ; „ale przynajmniej nic nie przegrał“ dodaje nasz artysta.

6*

Chwile, wolne od zajęć i od hulanek, poświęcał Saint-Clair lekturze, a czytywał i polskie dzieła, gdyż Grottger od niego pożyczył Dziadów. Nareszcie pod dniem 22 marca na rozkaz lorda John Russela, w towarzystwie przebranego za lokaja młodego barona Heidla, którego ojciec był w r. 1831 towarzyszem broni Józefa Grottgera, wyruszył na plac boju. Z Arturem żegnał się. „może na zawsze, bo jechał do Krymu bić się, i to będąc chorym.“

120

Odjeżdżając, obdarzył sowicie młodego malarza róż-nemi drobnostkami i przedmiotami stroju , których po części nie chciał, po części zaś nie mógł zabrać ze sobą. I tak darował mu złote guziczki, frak, krawaty, dwadzieścia par rękawiczek; poprosił go nadto o rozprzedanie garderoby, odebranie od niejakiego pana Os złr., co ma być „rzeczą niełatwa“ — słowem zostawił mu generalna i niczem nie ograniczoną plenipotencyą w interesach. Artur ze swej strony ofiarował był wprzód hojnemu uczniowi swoich Flankierów francuskich, cztery inne bowiem akwarelle a między nimi: Czerkiesów, Wal-lensteina z Pappenheimern i Szturm■ na fosy pod Lützen przyciśniony niedostatkiem, sprzedał był kupcowi za 15 złr. Niosąc te swoje skarby na sprzedaż, „myślał, że oszaleje“ a następnie woła z boleni: „O biada mi! Kiedym je po raz pierwszy ujrzał już sprzedane i wystawione — to mi tak żal serce ścisnął, że o mało nie apłakałem.“ Pomyślniej zbył jednemu ze znajomych Oblężenie Wiednia, za które dostawszy dziesięć złotych, darował nabywcy nieznany nam bliżej obrazek, przedstawiający Marya Stuart.

Dzień wyjazdu Saint-Claira był dla Artura bardzo szczęśliwym ; nie tylko bowiem otrzymał od niego dość kosztowne podarunki, lecz nadto odebrał z domu w upominku nową czapeczkę, zasiłek pieniężny w kwocie jednego złotego i 20 centów, „wiele miłych listów“, w końcu niemniej przyjemne pismo z Warszawy „od poczciwego Suchodolskiego, naszego kochanego Salvatora.“

Pozawiązywał on już odtąd nowe stosunki : bywał u pani Kabogowej i u ordynata Zamojskiego, który go zaprosił na święcone jajko; mieszkał zaś na Carlstrasse (nr. 33) razem z niejakim Kaliszem, śpiewakiem. 0 tym nowym towarzyszu mówi w niewiele dni po poznaniu go: „Wygląda na bardzo porządnego chłopaka — ma lat około dwudziestu sześciu. Odbył kampania węgierska i bił się dzielnie z Niemcami“...

Jestto jedyna wzmianka, zdradzająca polityczne usposobienie Grottgera w tej porze; usposobienie to maluje się jeszcze wyraźniej w słowach, następujących bezpośrednio po poprzedniem zdaniu: „jestem kontent, że z takim człowiekiem mieszkać będę“...

Donosił również i matce, że mieszka z „węgierskim patryotą.“ Hr. Pappenheim posłyszawszy o tern, a troskliwy o los młodzieńca, w liście z dnia 22 maja 1855 roku upomina go poważnie, ażeby był ostrożniejszym w zawieraniu przyjaznych stosunków — radzi mu unikać nadal podobnego towarzystwa i o ile możności wyszukać sobie inne mieszkanie. Ów za niebezpiecznego uznany Madiar z usposobienia podobnym był do Artura; jakkolwiek starszy od niego, nie liczył się również z jutrem. mając pieniądze, wydawał je nieoględnie na różne zbytkowne przysmaki, jak na cygara, sardelki, pomarańcze, figi, lemoniadę i t. p., choć następnie pokutował za tę rozrzutność. Grottger lubił go i nawet wymalował jego portret na płótnie w naturalnej wielkości po pas ; wy znaje wszakże, iż z całego obrazu najlepiej mu się udało tło.

-+

Z prac Artura w owym czasie możemy jeszcze wymienić szkice w kostyumowym albumie, akwarelle na tle wojny krymskiej, olejny obrazek p. t. „Rajtary niemieckie przy zwodzonym moście“, „Forpoezty niemieckie, pijące

wodę ze źródła“, „Górala“ i wreszcie szyld dla jakiejś ^......; ładnej „trafikantki“... Jego czynność artystyczna zmniej

szała się w tej porze widocznie ; sam oskarża się kilkakrotnie o nieregularne uczęszczanie na lekcye a pod dniem 30 czerwca zapisuje ze zgroza ; „To strach, jaki się ze mnie próżniak zrobił ; nie chce mi się pracować a długi doszły do 50 fl. Ale ja się przemogę, bo to okropność, a jeszcze mi matka pisała, żebym malował dla cesarza, bo będąc na audyencyi, przypomniała mu się.“

Jakoż w rzeczy samej wierny przyrzeczeniu, stał się odtąd pracowitszym , a wykończona przez niego na początku następnego miesiąca głowa zyskała poklask profesorów, ogłoszona za najlepsza ze wszystkich, jakie równocześnie wypracowali jego koledzy.

To przezwyciężenie pewnego wstrętu do pracy, zasługuje na tem żywsze uznanie, że w otoczeniu swojem nie doznawał zachęty i dobrego przykładu, że owszem w tym właśnie czasie poczciwy jego przyjaciel, Leon Ostrowski, pod wpływem zgubnej, bo źle rozumianej lektury, zbrzydził sobie malarstwo, poddał się mrzonkom niemądrej doktryny, i zamiast pracować jak dawniej, nie robił nic, tylko czytał i marzył. Aberracya umysłowa, jakiej ofiara padł pan Leon, mogła się udzielić i Grottgerowi, jako chłopcu dość lekkiego ducha, młodszemu, mniej oczytanemu i mniej zaprawionemu w sztuce dya-lektycznej. Pod tym względem przyznaje mu Artur wyższość nad sobą, a w „żwawych dysputach“, jakie wiedli codziennie, już to w domu, już też na przechadzkach, których nigdy nie opuszczali „bez względu na stan powietrza“, widocznie z początku nie mógł mu sprostać. Pogadanki te dla ciekawego , chciwego wiedzy chłopca były bardzo pożądane a nawet upragnione. „Zadajemy sobie — opowiada — kwestye, które potem rozwięzujemy, i w ten sposób, bawiąc się bardzo mile, rozwijamy umysł i ustalamy charakter.“ Oświadcza dalej, że on szczegół-

niej wiele korzysta z tych dysput, „bo Ostrowski bardzo rozumny chłopak, i nic takiego nie powie, ezegoby zaraz nie dowiódł czarno na białem.“

Uwielbienie dla rozumnego towarzysza, jakiem tutaj widzimy przejętego Artura, nie trwało długo. Rozum p. Leona przybierał błędny kierunek, wpadał na mailowe«’, a tymczasem rosły intellektualne siły Grottgera, wzmacniała się jego władza rozumowania i dar odpierania paradoxalnych wywodów. Obdarzony jasną myślą i zdrowym rozsądkiem, juz nie ulegał jego zręcznym argumentom, już nie uznawał dowodów przyjaciela za niezbite. Przeciwnie, mając za sobą słuszność i prawdę, wychodzi obronną i zwycięzką ręką z tej szermierki, a nadto maluje bardzo trafnie stan duszy i moralny nastrój Ostrowskiego. Rzucona przezeń mimochodem charakterystyka jest tak psychologicznie pomyślaną i tak pouczającą, wskazuje tak dobitnie, na jakie niebezpieczeństwa naraża się umysł, zkądinąd bystry, jeśli bez dostatecznego poprzedniego przygotowania zwraca się do najgłębszej, najzawilszej nauki, i zapoznając się z różnymi myślicielami różnych dążeń i rozmaitej wartości, z ich pomysłów pragnie czerpać naukę dla życia — że nie wahamy się przytoczyć jej tutaj w streszczeniu.

„Biedny to chłopak — czytamy w dzienniczku naszego bohatera pod dniem 5 lipca r. 1855 — bo mu sic robić nie chce a w niczem nie znajduje ukontentowania; czytanie dzieł filozoficznych przewróciło mu trochę w głowie. Nie można zaprzeczyć, że jest doskonałym filozofem, ale suchym strasznie a przez to niepraktycznym ; nie chcąc pracować, tłómaczy to potrzebą konserwowania się...“

Zagaiwszy tak rzecz na pół smutnie a na pół ironicznie, wtajemnicza nas w teoryę p. Leona i podaje jego argumenta. Stroni on od pracy, bo mu się stała przykrą i uciążliwą, a co człowiekowi przykre, to szko-

dzi zdrowiu, czyli sprzeciwia się zasadzie: conserve'toi. W odpowiedzi na ten wywód, mówi Artur od siebie: „Gfłówną rolę gra tu przyzwyczajenie a później nałóg; zapomina on, że nie dawno pracował jak wół od rana do wieczora, i nic mu to nie szkodziło.“

Ażeby odpowiedzieć godnie postulatowi filozoficznemu, brzmiącemu: „kształć sie“ [Bilde dich aus), postanowił Ostrowski pracować tylko tyle, ażeby mieć dziennie 6 centów na clileb, niezbędny do życia, resztę zaś czasu poświęcać na rozmyślanie i czytanie niektórych dzieł, które do kształcenia charakteru uzna za potrzebne. Tą drogą postępując, wyrobi sobie charakter i zbada, jaki zawód wybrać powinien, ażeby żyć ściśle wedle przepisów filozofii. „Niechaj i tak będzie — mówi Artur — ale niech mi kto powie, czy dokaże tego człowiek, w którym spaczona natura dokonała tak ujemnych zmian, to jest tak go zleniwiła — czy ten człowiek bez wykroczenia przeciw prawu „konserwowania się“, może coś zrobić?“ Na powyższe pytanie daje sam odpówiedź przeczącą, uważając, że nie podobna nagle otrząść się z lenistwa i apatyi, i raźnie przystąpić do usilnej pracy. Taki nagły przewrót, tak nagłe wytężenie po długim spoczynku, mogłyby istotnie szkodliwie wpłynąć na zdrowie filozofa. Z tego powodu radzi mu nasz praktyczny myśliciel bardzo rozumnie, ażeby się przyzwyczajał do pracy z wolna, ażeby więc jadł ów chleb za sześć centów dziennie, dopóki mu wystarczy, pogrążony przez cały dzień w rozmyślaniu nad sobą; ale po pewnym czasie, ażeby jedne z kilkunastu godzin przeznaczył na pracę. „Z początku będzie pracował tylko przez godzinę, ale później sama natura zażąda więcej czasu do zajęcia — wszystko bowiem samo przez się dąży w naturze coraz wyżej... Natura chce jeszcze jednej godziny — on jej daje tę godzinę, bo nie śmie sprzeciwić się głosowi natury. Ale co się stało z jedną godziną, stało się z dwiema;

i tak dalej i dalej, aż w końcu sama natura powie: dosyć !“

Fałszywa filozofia popchnęła Ostrowskiego nietylko do próżniactwa, ale co gorsza, i do egoizmu, szczęściem wyznawanego tylko w teoryi, podczas gdy w praktyce, jak wiemy, był od niego dalekim. Niedobra ta mistrzyni powiedziała mu, „że Ja jest pierwsze a bliźni drugi

—    wszystko więc dobre powinienem sobie świadczyć, drugim zaś tylko dla zobowiązania ich, aby oni mnie dobrze czynili...“ „Z tern się nie zgadzam, przyjacielu

—    woła ze szlachetnem oburzeniem Grottger — bo jeżeli już tak filozoficznie i ostro rzeczy bierzemy, jakże ty możesz ludzi obchodzić, jeżeli oni ciebie nie obchodzą?“ Jaskrawo przedstawia on dalej skutki postępowania w myśl samolubnej zasady: chacun pour soi. „Przypuśćmy — mówi — że ci ludzie takie filozofy, jak i ty, których wcale nie obchodzisz, nie dadzą ci roboty, tylko sami pracować będą. Nie byłbyś z tego zadowolonym, i natura by wtedy nie przemogła, ale musiałaby się poddać, i Ostrowski nie mógłby się zakonserwować... A uogólniając to zdanie i przedłużając je w nieskończoność, doszlibyśmy do powszechnego upadku. Ozy wykształciłyby się przytem charaktery ? I to nie, każdy bowiem samolub nie udzielałby się bliźnim, którzyby go nie obchodzili, i w ten sposób wyschłyby wszystkie źródła, z jakich czerpać można wykształcenie charakteru a niedługo też wypadłoby czekać i na fizyczny upadek człowieka... A czyżby się to zgadzało z filozofią? O nie, bo sama filozofia jest dążeniem do doskonałości, i taką też jest filozofia prawa, prawo zaś stoi po nad społeczeństwem a nakazuje nam żyć we wzajemnej miłości, żądając, żeby ludzie wspierali się na wzajem moralnie i materyalnio, ażeby tworzyli jedno towarzystwo, którego jedynem dążeniem byłoby zbliżanie się do siebie .i osią-

gnienie najwyższej doskonałości, to jest filozofii, zastosowanej do życia...“

Streszczone powyżej zasady snąć często rozwijał przed Ostrowskim, kończy bowiem rzecz swoja słowami: „i tak dalej, czego nie chce mi się powtarzać tyle razy“ — stan zaś moralny przyjaciela określa zwięźle, mówiąc: „Leon ciągle bije się z myślami, nudzi sobą i nic nie robi — a czas ucieka“...

I.

Y.

Co się działo z Grottgerem przez całe pół roku od połowy lipca r. 1855 do połowy stycznia r. 1856 — nie wiemy, gdyż przez cały ten czas nie zapisał w swym dzienniczku ani jednego słowa. Nieodłączny dawniej towarzysz, ukochany powiernik, wtajemniczany w histo-ryą najdrażliwszych zdarzeń i najdelikatniejszych poruszeń serca, pamiętnik ten przez długie miesiące leżał zaniedbany i zapomniany, choć nieraz zapewne siła nawy-knienia i dawniejszej skłonności ciągnęła do niego młodego malarza. Wreszcie na dniu 15 stycznia powrócił znów do tego nieocenionego powiernika; powrócił zaś nie ażeby się uniewinniać i tłómaczyć, lecz aby się szczerze wyspowiadać i surowo oskarżyć, odsłaniając z pewnego rodzaju rozpaczą swe wady i słabe strony. Przytoczmy te słowa, gdyż dają one miarę szczerości autora, do wizerunku zaś ośmnastoletniego młodzieńca dorzucają jeden rys wcale ciekawy: wskazują, jak drażliwe miał sumienie i jak mocno się potępiał za drobne przewinienia. „Przeklęty, przebrzydły jestem — woła z przejęciem — z mojemi słabościami i nałogami. Nie mam charakteru stałego, nie mam mocy nad sobą — lada głupstwo mnie znęci, a gdy je raz popełnię, wtedy wpadam w rodzaj szału... Skorci mnie czasem , kiedy mam co w kieszeni, kupić jakąś rzecz niepotrzebną. Wy-

rzucaj;ic tak pieniądze, zapominam zwykle, że to lub owo dużo będzie kosztować, i zwykle już po niewczasie żałuję. Sam się dziwię, że mogę być takiem dzieckiem — a przecież... N. p. zachce mi się coś zjeść, albo napić kawy w kawiarni. Kiedym już zamówił, przypominam sobie, że to niekoniecznie potrzebne — ale cóż, już przepadło! Czasami napadnie mnie myśl kupienia czegoś niepotrzebnego — i dla tego, żem już targował , nie mam siły cofnąć się, i kupuję z żalem.“

„Takie to ciągle miewam z sobą przeprawy“ — zapisuje z westchnieniem ; ale jak silną uezuwa ztąd zgryzotę i skruchę, widać ze słów następnych: „Muszę się poprawić, muszę odzyskać dawną siłę nad sobą, wytrwałość w pracy i wstrzemięźliwość“...

Nie wiadomo nam, czy w następnych dniach wytrwał w tern postanowieniu ; tyle pewna, że ulubionemu dawniej dzienniczkowi dochował wierności tylko przez dwa dni , poczem znów zaledwie po kilku tygodniach zajrzał do niego raz na krótko. Nie wspomina też odtąd, jak dawniej, ażeby przed położeniem się zmówił gorąco pacierz...

Prowadzić dalej dziennika nie dozwoliły mu, jak się zdaje, zabawy karnawałowe; przynajmniej z ostatnich słów, zapisanych pod dniem 16 stycznia, dowiadujemy się. że kupił rękawiczki na bal.

Przypomniał sobie znów Artur o dzienniczku, ażeby dać wyraz miłym i silnym wrażeniom, jakich doznał pod dniem 20 lutego. Dzień ten był dla niego uroczystością, jako spędzony w towarzystwie lir. Pappenheima, który od czasu do czasu zaglądał do stolicy. „Poszedłem — pisze — do mojego kochanego Pappenheima. Odniosłem książki, których mi pożyczył. To anioł, nie człowiek. Musiałbym dużo pisać, chcąc wyliczyć wszystkie doznane od niego łaski i dobrodziejstwa. Dosyć, że kocham go jak ojca... Rysowałem dla niego karykatury z Maryi

93

Stuart, które on potem ofiarował księżnej Schwarzenberg. “

Eozstawszy się z Pappenheimern, maj a cym w nocy wyjechać do Lwowa, pospieszył do Kärthnerthortheater, dla zobaczenia słynnej artystki, pani Kistori, która w prze-jeździe z Petersburga i Warszawy do Rzymu, po raz pierwszy wystąpiła we Wiedniu, gdzie miała doznać przyjęcia pełnego uniesienia. Na Grottgerze, mimo wiek już niemłody, sprawiła wrażenie ogromne, co widać z następnego wynurzenia, wypowiedzianego z właściwym mu entuzyazmem: „Widzieliśmy ją! i ja się przekonałem, że ona to była tą kobietą, która wszystkich podróżnych na stacyi w Oderbergu tak zaintrygowała. Cóż to za postać ! Pańska, wspaniała, szlachetna, a przytem smętna, zdradzająca w sobie duszę wielką, nadziemską, duszę, jaką miał Schiller i Goethe! 0 Ristori ! Ty bogini, czyby ci przez myśl przeszło, że zdołasz kogoś tak zająć sobą, tak komuś łeb zawrócić, jak mnie go zawróciłaś.“

Zachwyt ten stanie się zrozumialszym, gdy powiemy, że Ristori występowała na scenie „z całą aureolą majestatu i nieszczęścia“ Maryi Stuart. Pociągnięty mistrzow-stwem jej sztuki, mówi dalej : „Nie mam słów, ażeby ją opisać —ją i jej grę. To jest meteor, piękność szlachetna, cicha, smętna, niezalotna, połączona z geniuszem niebiańskim! Doskonałość! 1 ja ją widziałem już raz tak blisko — siedziałem razem z nią przy śniadaniu , nie domyślając się , że to była niezgłębiona Ristori ! Jakżeż to miłe odkrycie !“

Marząc o znakomitej artystce, poszedł do hrabiego, którego już nie opuścił aż do chwili wyjazdu. „Szczęść mu Boże — dodaje z uczuciem wdzięczności — i zapłać mu za to, co dla mnie zrobił dobrego.“

Ożywiony uczuciem najgorętszego przywiązania dla Pappenheima , niechętnie jednak biorąc za pióro, i do niego rzadko pisywał, za co nieraz spotyka się z gorż-

kiemi wyrzutami. „Ozy żyjesz Pan — pyta raz hrabia — czyś chory ? czyś może zakochany ? czyś wyjechał z Wiednia ? lub też zupełnie zapomniał o szczerym przyjacielu ?“

Odebrawszy podobne upomnienie, Grrottger przepraszał uroczyście, nie szczędząc siebie, lecz owszem obwiniając jak najsurowiej, czem ujęty szlachetny człowiek, odpowiadał już serdecznie i sam tłómaczył czy to milczenie młodego malarza, czy też jakiś krok lekkomyślny. „Mój drogi, dobry Arturze ! — pisze pod dniem 8 kwietnia roku 1857. Nie szafuj Pan tylu słowami w obec prawdziwego przyjaciela, który cię kocha gorąco — wie, że masz nieoszacowane serce i duszę, wie dalej, że wielki talent może też mieć jakaś mała wadę... Pełni talentu, genialni ludzie nie zawsze się mogą nagiąć do form codziennego życia. Znam Pana jako dobrego, niezrównanego człowieka, i z pewnością źle o tobie nie myślę.“

Występuje tu przeto hrabia w roli słabego ojca, tłó-inaczącego błędy ulubieńca; ale w razie potrzeby umie przemówić energiczniej. W tym razie tem mniej- czuł się usposobionym do surowości, że razem z listem odebrał rysunek, wykonany wedle podanego przezeń wzoru dla pani jego serca. Dziękując za tę pracę, dodaje wyjątkowo po polsku: „doskonale, panie!“ żałuje zaś tylko, że Artur żadną miarą nie chce za nią przyjąć remuneracyi.

Podobnie jak do korespondencyi, tak samo do pamiętnikowych zapisków trudno mu się było zabrać. Dopiero pod dniem 10 lipca rozpoczyna rodzaj spowiedzi, której sam początek jest bardzo ciekawy, a całość, gdyby ją był napisał, stanowiłaby niewątpliwie ważny przyczynek do dziejów rozwoju jego umysłu i talentu. „I dziś znowu — tak brzmi wspomniany urywek — pierwszy raz po długiem milczeniu odzywam się w tej ubogiej książeczce. A od tego czasu wiele, bardzo wiele musiałem się zmienić w zasadach i zapatrywaniach! Dopiero niedawno zacząłem żyć, zacząłem myśleć nad sobą. Nie powiem, ażeby moje myśli były dojrzalsze, wytrawniejsze; to nie. Ale to uważam, że daleko częściej nasuwają się, daleko silniej i o wiele dłużej zajmują moją wyobraźnią , niż wprzódy. Niedawno przyszedłem do tego przekonania, że nic tak nie uczy, nie kształci człowieka, jak zamyślenie. Ale jakżeż ja rzadko wmyślam się w siebie samego, jak mnie to jeszcze nuży, jaki gwar wtedy w mojej mózgownicy! Jakie wzniosłe idee, jak piękne, porywające przedsięwzięcia, a jakie niezadowolenie z siebie! I tak marzę długo, walczę z terni myślami, widzę je urzeczywistnione, widzę je w obrazach prześlicznych — unoszą się i porywają mnie za sobą... nagle spadam, przypominam sobie Dzisiaj i smutne Jutro, i wycieńczony na siłach fizycznych usypiam, a wtenczas, przez sen, marzę o czemś rnałem i zwyczajnem.“

W słowach powyższych odzwierciedla się ówczesne usposobienie Artura, przypływ i odpływ poetyczno-arty-stycznych natchnień, ocknięcie się twórczej siły, ustępujące niestety w obec smutnej rzeczywistości powszedniego życia. Przychodził on do świadomości swych sił, do poczucia własnej wartości na to jedynie, ażeby następnie poddać się tern boleśniejszemu zwątpieniu, pogrążyć się w jakąś niemal rozpaczliwą apatyą. „Ostatni raz, kiedym pisał — mówi pod datą 13 stycznia г 1Я57 — zdawało mi się, że zacząłem żyć. Jakąż radością uniosłem się, gdym sobie mógł powiedzieć: żyję! Szczęśliwe to było wyobrażenie. Dziś już znowu inaczej — dziś czuję, że niczem jeszcze nie jestem — a dla czegóż ? Niestety, nie mogę o sobie powiedzieć, że mam charakter — nie mogę powiedzieć, że zaczynam rozwijać w sobie przymioty, stanowiące charakter. Jestem dzieckiem!“

Pewien apatyczny sceptycyzm przebija się w końcowym ustępie tego ułamkowego wyznania: „Dawno chciałem już podjąć dokładny rozbiór wszystkich duchowych atomów, składających stronę moralna mojej istoty. Nigdy nie mogłem przyjść do tego, bo na to potrzebaby bardzo wiele czasu i spokojnego rozpamiętywania. A po-wtóre. czy znam ja siebie, czy potrafiłbym objąć i złożyć w jedna całość wszystkie te drobne i większe rysy?“

0 tem wątpi on sam, ubolewając, że ani siebie nie zna dostatecznie, ani umie się poznać na mniejszej lub większej wartości osób, które go otaczają.

Postępowanie Grottgera w owej porze potwierdzało poniekąd zarzuty, jakie samemu sobie czynił. Z niewiadomych nam powodów opuścił on Wiedeń na wiosnę w ciągu roku szkolnego, i ugrzązłszy w Krakowie, długo nie powracał. Hr. Pappenheim przybywszy w tym czasie do stolicy, zamiast znaleść Artura, spotkał się tylko ze skargami profesorów , niezadowolonych z tak samowolnego, lubo wysoce uzdolnionego ucznia — z oburzeniem dostojnych znajomych młodego malarza, jak księcia Schwarzenberga i innych. Zmartwiony niespodziewaną nowiną, postanowił bądź co bądź wyprowadzić go z kłopotu i ułagodzić rozżalonych mistrzów. Zrobiwszy zaś na miejscu, co się dało, napisał do młodego winowajcy pod dniem 26 czerwca r. 1858 list poważny i surowy. „Czyż się godzi — mówi — przez nieprzebaczoną lekkomyślność, stawiać w ten sposób swą karyeryę na kartę? Sam talent nie wystarcza do zdobycia sobie stanowiska w świe • cie. Zamiast jako stypendysta akademii przyjąć udział w wystawie, zamiast skorzystać z tej sposobności dla zjednania sobie imienia między artystami — zapominasz Pan o sztuce i o obowiązku, siedząc nie wiem dla czego w Krakowie! Jeśliś Pan w biedzie, jeśli obciążony długami, nie masz o czem powrócić, czemuż nie piszesz do mnie? może byłbym w możności uczynić coś dla Pana“. Gotów on pospłacać owe długi, gotów przebłagać profesorów. „Gdybyś Pan — tak kończy — w głę-

Ы duszy nie był poczciwym i dobrym, nie pisałbym tak do Ciebie“.

Jakoż Pappenheim dotrzymał wszystkiego, co przyrzekł; uspokoił natarczywych wierzycieli, usposobił jak najlepiej zacnego dyrektora dla ewangelicznego, marnotrawnego syna. „Ruben — donosi mu — przebaczył Panu, a jeśli będziesz pilnym i coś dobrego namalujesz, powiększa Panu pensyę ; ale tylko w tym razie“...

Z bardzo już pod koniec urywkowych notatek pa-miętniczka, nie mogliśmy się dowiedzieć, o ile i nad czem pracował Grottger ostatniemi czasy ; na szczęście niejakie wyobrażenie o ówczesnej jego artystycznej działalności możemy powziąć z innych źródeł. Pan Julian Kołaczkowski we Lwowie posiada jedne z najlepiej wykończonych akwarel Artura, p. t. ^Spacer na Kahlenberg, wy- ' malowana w roku 1856, mającą wysokości 28, szerokości 39 centymetrów. Chudy Niemiec w cylindrze na kasztanowatym koniu, i jego żona w różowej sukni i niebieskiej tunice, z parasolka w ręku, na siwej szkapie, jada na Kahlenberg. Konie snąć bardzo zmęczone, ostatnich sił dobywają, aby się dostać na szczyt ; Rozynanta Niemki pogania chłopak. Przed tymi podróżnymi idzie kilka rodzin pieszo; po prawej stronie, z poza góry wychyla się sam malarz z teka pod pachą, w cylindrze i z laską na ramieniu. Niedaleko już widnieje historyczny kościółek, w którym się modlił Jan III. Ł)

Nie ograniczając się na obrazkach rodzajowych, próbował się Artur już wtedy w historycznych kompozycyach,

J) Pan. K. posiada jeszcze trzy szkice akwarelowe Grottgera. Pierwszy, niewiadomo kiedy wykonany, przedstawia wyborne Cztery konie cuyowe, wjeżdżające do dwom.

JDrugi : Polowanie na lisy го zimie. Na saniach, wysłanych dywanom, siedzi szlachcic; obok niego jejmość w zielonej, futrzanej salopie. Woźnica wstrzymuje doskonale wykonane konie, z których jeden gniady, drugi siwy. Akwarela ta pochodzi jeszcze z r. 1853.

Trzeci: Projekt do statuy N. Panny na Ditlówce w Krynicy, z białego kamienia, zrobiony w Krynicy r. 1865.

98

a za przewodnika w te trudna drogę brał sobie Mickiewicza. Wiemy już o ilustracji, dorobionej przez niego do poezji p. t. Reduta Ordona; później odważjł się zaczerpnąć z Konrada Wallenroda motjwów do dwóch olej-njch utworów, które na początku roku 1857 wjsłał na wjstawę sztuk pięknych do Krakowa. Najednjm z nich widzimj krzjżaka na koniu, w białjm płaszczu, na tle dzikiej okolicj i chmurnego nieba ; korjto rzeki i krzjż na wzgórzu wskazują, że jest to wierna illustracja początku sławnego poematu. Na drugim Litwini konni i piesi z gęstwi lasu przyglądają się Krzyżakom, prze-dzielonjm od nich tjlko korytem Niemna.

Wytrawny krytyk , Lucyan Siemieński, sądząc te próby w Czasie dość surowo, zwraca uwagę na trudność „ocierania się niepewnemu jeszcze siebie pędz-lowi“ o poetyczne arcydzieło w guście Wallenroda, mówi, że krzyżaka na pierwszym obrazie moźnaby wziąć za pierwszego lepszego kirasyera, stojącego na widecie, ale uznaje, że „w samym tonie krajobrazu jest dużo uczucia i ruchu“. W drugim utworze chwali recenzent pomysły ale karci złe traktowanie całej partyi drzew i gęstwin.

W następnym roku sam przyjechawszy do Krakowa, jak wiemy w porze szkolnej, przywiózł ze sobą Grottger dwie nowe prace : Pobudką i Szkołą szlachcica. Siemieński mówiąc o nich, przyznaje malarzowi, że od ostatniej wystawy znakomicie postąpił. Treść pierwszego olejnego obrazu następna: Pod cieniem wspaniałych drzew widać obozujący oddział jazdy staropolskiej — z pierwszym promieniem wschodzącego słońca, trębacz na koniu daje sygnał pobudki. Jedni ze snu się zrywają, drudzy śpią jeszcze, inni już przypasują zbroję, aby na koń wsiadać. Szkoła szlachcica, pierwszy akwarelowy cyklus Grottgera, złożony z czterech oddziałów, zyskała wówczas w Krakowie powszechne uznanie. Krytyk wytykając słabe strony

w kolorycie, chwali „żywość wyobraźni, dramatyczność figur i charakter ich“, widzi w malarzu talent do kom-pozycyi historycznej, radzi mu tylko, „ażeby niezbyt zawierzał swojej łatwości“ ¹).

Artur z Krakowa powrócił do Wiednia dopiero pod sam koniec roku szkolnego. Gdy nadeszły wakaeye hrabia zaopatrzywszy młodego malarza w odpowiedni fundusz, wyprawił go do Monachium na tak zwaną pierwszą powszechną wystawę sztuki niemieckiej {erste allgemeine deutsche Kunstaustellung) przekonany, że pobyt w tern na wskroś artystycznem mieście, zbawiennie wpłynie na rozwój jego talentu. Nie zawiódł się pod tym względem, ale omylił się, sądząc, że artysta powróci na czas do akademii. Przed wyjazdem sprzedawszy niektóre swoje utwory, między któremi znajdujemy „księcia Albe“, nie 'mj~ powinien był czuć braku pieniędzy. W samem Monachium nie brakło mu sposobności do zarobku. Polecony rodzinie królewskiej przez starożytny dom bawarski hrabiów na Pappenheimie, miał przystęp u dworu, a sama królowa nabyła od niego prześliczny szkic albumowy nie wielkich ’ /rozmiarów, wyobrażający artystę z muzą, postępujących drogą stromą, wśród skał i cierni — wierny obraz własnego życia malarza. W czasie pobytu swego w Mona-

*) W tem samem sprawozdaniu z Wystawy Towarzystwa Przyjaciół sztuk pięknych znajdujemy ustęp, zajmujący uas bardzo ze względu na to, cośmy powiedzieli w pierwszym rozdziale o krakowskiej szkole malarstwa , bo zdolny poważnem świadectwem poprzeć wypowiedziane tam zdanie. Siemieński widocznie ma na myśli kierunek, nadany tej szkole przez Stattlera, kiedy mówi, że „zaprowadzenie Towarzystwa sztuk pięknych i corocznych wystaw, rozproszyło powoli monopol tej szarłatami, marzącej o stworzeniu szkoły polskiej wtenczas, kiedy mało kto umiał poczciwie narysować oko, któreby patrzało po człowieczemu, a cóż dopiero resztę ciała, że już nie dotknę ani kolorytu, ani kompozycyi“. Od pewnego czasu spostrzegać się daje w malarzach krakowskich postęp, oczywiste wyłamanie się z pod owej bezwzględnej teoryi : snucia ze siebie i z natury, która zastosowana do początkujących, dusiła jak zmora prawdziwe nieraz zdolności, łaknące nauki i praktyki a karmione tylko parodoxami o sztuce“... (Czas rok 1858, nr. 96).

chium pracował w ogólności dość dużo. lubo nie dokonał nic większego; ulotne jego kompozycye ówczesne nabywali chętnie magnaci bawarscy a głównie Ludwik hrabia i pan na Pappenheimie.

W stolicy Bawaryi nie było jeszcze wtedy tak licznej kolonii polskiej, jak w latach późniejszych. Cała ówczesna artystyczno-polska drużyna składała się zaledwie z kilku osób. Należeli do niej : Jabłoński Izydor, Młodnicki Karol, Ostrowski Leon, Marceli Maszkowski, również kolega i przyjaciel Artura z Wiednia, Penther Daniel, Lwowianin, Przyszychowski, Ukrainiec i Reichenberg, obecnie zakonnik. Głownem ogniskiem dla tych młodych adeptów sztuki, io których mieli się wkrótce przyłączyć Matejko i Filippi — był dom siostry Marcelego Maszkowskiego, zamężnej za Ignacym Jakubowiczem, z zawodu techni-' kiem. Grottger spędzał tu najmilej wieczory, rozweselając nawzajem całe towarzystwo swym niezrównanym humorem. Codziennym wówczas jego towarzyszem bywał także medyk hr. Wołłowicz, którego znajdujemy na zbiorowej fotografii zgromadzonych w Monachium polskich artystów.

Pierwsza powszechna wystawa sztuki niemieckiej nie była świetną. Grottgerowi zaimponował tylko oryginalny karton Klaubacha, p. n. Zburzenie wieży Babeil a do jego uczucia przemówił najwięcej pełen poezyi utwór Sell winda p. t. Bajka o siedmiu krukach. Kompozycyi tej godzi się poświęcić tutaj słów kilka nietylko dla tego, że sprawiła największe wrażenie na naszym malarzu, lecz nadto, że wpłynęła nie mało na jego dalszy kierunek artystyczny.

Pomysł do tej pracy zawdzięczał Schwind gminnemu podaniu dziwnie oryginalnej treści. Pewien artysta w przystępie gniewu, przeklął własną żonę niebacznemi słowy: „Bodajbyś kruki powiła!“ W złej godzinie rzucona klątwa, nie pozostała bez skutku: nieszczęśliwa kobieta wydała na świat siedmiu synków w postaci kruków. Zabobonni

sąsiedzi, zdumieni i oburzeni tak szczególnym wypadkiem, rozstrzygnęli wątpliwość, ogłaszając ja za czarownicę. Pod grozą tego strasznego oskarżenia stawiona przed sadem, wtrąconą została do ciężkiego wiezienia. W kaźni objawia się niewinnej matce anioł boży, zapowiadając, że siebie i synów wybawi, jeśli z nici, uprzedzonych własną ręką, wyrobi płótno, a z tego płótna dla każdego syna uszyje koszulkę, przez cały zaś czas, w którym będzie zajęta tą pracą, nie wymówi do nikogo ani słowa. Niestrudzona matka dotrzymuje warunków — i już kończy siódmą z kolei koszulkę, kiedy zapada wyrok, że jako winna czarów, ma zginąć na stosie. Ale w chwili, gdy skazaną mają ogarnąć płomienie, wpada na miejsce tracenia konno siedmiu ślicznych chłopaków, z których najmłodszy o kruczych skrzydełkach dla tego, że nie stało już czasu na przyszycie rękawków do jego koszuli — i oswobadzają ukochaną matkę od niechybnej a sromotnej śmierci.

Tej to bajeczce, naszkicowanej kredką Schwinda w dziesięciu podobno obrazkach, równie jak kredkowym kartonom Kaulbacha przypisać należy, że Artur poświęcił się odtąd niemal wyłącznie rysunkowi kredą; Schwind zaś przedewszystkiem popchnął go na tyle mu później ulubiony cyklusowy sposób kompozycyi. Bajka o siedmiu krukach była na pół rysunkiem, na pół akwarellą, o formie pełnej prostoty i nie świetnem wykonaniu ; naszego artystę ujmowała w niej poezya w pomyśle i przeprowadzeniu go w szeregu obrazków, przeniknionych jedną myślą i połączonych organicznie. Podobnej metody arty stycznej spróbował on już wprawdzie raz, wykonawszy krótko przedtem Szkołą szlachcica w czterech obrazkach ; ale to pewna , że dzieło Schwinda zdecydowało w nim smak i upodobanie w formie cyklusowej, wedle której komponował już odtąd największe swe prace, przedstawiając treść pełną dramatyczności w całych seryach,

a też same zwykle osoby wprowadzając wśród coraz innych warunków i odmiennego otoczenia.

Z wykonanych w Monachium obrazków wymienić możemy : kilka pobieżnych, rysowanych i malowanych portrecikówj^portret pani Jakubo.wiczowej, podobno zatracony. akwarele przedstawiająca \yjazd MaxymUiana do Monachium podczas trzydziestoletniej wojny (własność hr. Pappenheima) owego znanego nam już Czerkiesa, rzucającego się z koniem w przepaść, ażeby nie wpaść w ręce nieprzyjaciół (akwarela) oraz szkic sepią, pod względem wykonania, jak to zauważył w uprzejmym do nas liście sam jego właściciel, Ludwik hrabia na Pap-penheimie, najbardziej zbliżony do Bajki o siedmiu krukach Schwinda. Tytuł tego rysunku. podawany dotąd niedokładnie, brzmi jak następuje: Trzy dni z żucia polskiego szlachcica ; rzecz sama, ma być niejako ilustraeyą do polskiego poematu, nie jest przeto zaczerpniętą, jak sądził hrabia z piosnki niemieckiej : heute roth, morgen todt.

Utwór ten, składający się z trzech części, rysowanych na tle architektonicznem, nosi polskie napisy: Wczoraj, ч Dziś, Jutro. W pierwszym obrazku rycerz żegna się z kochanką; na drugim widzimy go w zgiełku bitwy rannego śmiertelnie; na trzecim ukazującego się kochance po śmierci z raną w piersi. Ostatni pomysł, jak wiadomo, zużytkował później malarz w Lituanii.

„Mimo pewne błędy w rysunku — są słowa Ludwika hr. na Pappenheimie — całość sprawia wrażenie głębokie.“ Podobny sąd wydał hrabia przed dwudziestu laty w liście do malarza, któremu nie szczędzi poważnych rad i życzliwych wskazówek, świadczących, że był nie-tylko gorącym miłośnikiem, lecz także prawdziwym znawcą sztuki. „Nie pozwól pan — pisze z dziedzicznego Pap-penheimu pod datą 9 grudnia r. 1858, dziękując za przysłane sobie : Trzy dni i Uchodzącego Czerkiesa — nie pozwól Pan, ażeby młodzieńczy ogień uniósł Cię zbyt

У-«-    n /ttTfUr,

daleko ; mógłbyś bowiem popaść w błąd, rozpowszechniony u Francuzów, którzy przekraczają czasem wszelkie dozwolone granice. Miej Pan otwarte oczy na prostotę starszych mistrzów a strzeż się genialnej przesady w efektach i chorobliwej gorączkowości; nie zapatruj się na Horacego Verneta, którego zresztą wysoko cenię, poskrom ognisty zapał i dąż wszelkiemi siłami do prostoty

Uchodzący Ozerkies bardzo się również podobał hrabiemu. „Powiesiłem go — mówi — w mojej pracowni, a brat mój, Alexander, objaśni Pana, że nie umieszczam w niej nic miernego.“ Mimo to zdaniem jego artysta nie zupełnie pokonał wielkie trudności, z któremi miał do walczenia. Przedstawił on zbyt wiele rozpędzonych koni, ażeby ta partya obrazu mogła być wykończoną i doskonałą ; na tak śmiałe zadanie mogą się odważyć tylko zupełnie dojrzali, wielcy mistrzowie, a i oni muszą dołożyć wiele pracy, aby rzecz wyszła bez zarzutu.

Nie przeszkadza to hrabiemu podziwiać „mistrzow-stwa“ kompozycyi ; w krytyce starał się być surowym, czyniąc zadość usilnemu żądaniu malarza. Z końcowego ustępu listu dowiadujemy się, że królowa kupiła nową akwarelę Grottgera г).

Jak widzimy dobrze się działo naszemu artyście w stolicy Bawaryi ; obrazki jego stawały się poszukiwanemi, było więc za co zabawić się z kolegami i przyjaciółmi. Wśród miłych wrażeń i stosunkowego dobrobytu zapomniał on, że minęły wakacye, że nadchodził czas, w którym już jako uczeń szkoły mistrzów, obowiązanym był dać nową pracę na wiedeńską wystawę sztuk pięknych. Pamiętał jednak o tem zacny hrabia, który stale teraz przebywając w Wiedniu, a dbały o karyerę młodego Po-

') „Dass Königin Marie die Scene aus dem Münchner Festzuge kaufte, freut mich unendlich; ich hätte die Aquarelle niemals von mir gelassen.“ laka, kilkakrotnie i to coraz natarczywiej wzywał go do rychłego powrotu. Lieber Panie! — pisał do niego na dniu 29 listopada — co się Panem dzieje? Ozy krakowska katastrofa powtórzy się w Monachium? Pragnąłem tak gorąco ujrzeć Pana nadwornym malarzem cesarza au-stryackiego , marzyłem o tern , że się staniesz wielkim i sławnym, a widzę Pana tylko lekkomyślnym, poddającym się każdemu wrażeniu, dość słabym, ażeby o silnem postanowieniu po niewielu dniach zapomnieć.“

W drugiej połowie grudnia roku 1858 wyruszył wreszcie Grottger do Wiednia, ale ugrzązł w drodze. Na dniu 27 tego miesiąca wyprawił mu jeszcze hr. Pappenheim list z piędziesięciu reńskimi od księcia Ahrenberga, jako zaliczkę na przyszłe prace, adresując do Salzburga; ale przes}dka doszła go już w Line, co nam daje pewne wyobrażenie o sposobie, w jaki nasz artysta odbywał tę niedaleką podróż.

Powróciwszy nareszcie, przyszedł do mieszkania swego dobrodzieja jako skruszony winowajca a w znak szczerego żalu, zamiast biletu wizytowego, posłał przez Strzelca — laskę. Pappenheim siedział właśnie w gronie swych przyjaciół a dobrych znajomych Artura, gdy mu wręczono tak osobliwy symbol. Dowiedziawszy się, kto przesyła laskę, wybiegł naprzeciw Grottgera a uderzywszy go naprzód po plecach, jak gdyby winnemu udzielał absolucyi, uściskał potem serdecznie — w końcu przyprowadził do biórka i kazał odczytać nowy list z pieniędzmi, który miał znowu wysłać, sądząc, że niepoprawny lekkoduch jeszcze potrzebuje zasiłku, ażeby powrócić do Wiednia.

Widząc swego ulubieńca w stolicy, nie posiadał się z radości; wr jednej chwili przebaczył mu wszystko i postarał się, aby i dyrektor akademii nie był zbyt twardym. Wierzył on silnie w świetna przyszłość artystyczna Grott-gera, wierzył, że talent jego wyjdzie ostatecznie zwycięzko

z walki, jaką stacza ze światem i jego pokusami. Nie wiele lat upłynęło a wiara ta ziściła się w całej pełni ; bezpośrednio po powrocie z Bawaryi dowiódł, co mogą zdolności i praca, bo zabrawszy się raźnie do dzieła, wykończył jeszcze na termin obraz olejny większych rozmiarów, przedstawiający spotkanie Jana III z cesarzem r Leopoldem, za który otrzymał nagrodę w wysokości ( 300 zł. , sprzedał go zaś towarzystwu sztuk pięknych ) w Pradze.

Jakkolwiek stanowczy przełom w artystycznej twórczości Grottgera nastąpi dopiero za lat trzy pod silnem wrażeniem wzruszających wypadków, już przecież od czasu wycieczki do Monachium , spostrzegamy znaczny zwrot w rozwoju jego talentu. Przedtem na wzór swego nauczyciela, Kossaka, był malarzem bitew, koni, psów — a w kierunku tym dozna wał zachęty od ojca i Pappenheima ; po powrocie, od ulubionych koni zwraca się do króla całego stworzenia, do człowieka, bierze motywa z jego życia, a dążąc do uwydatnienia gry fizyognomii, do psychologicznego odzwierciedlenia duszy ludzkiej w oczach i twarzy, unika już zgiełku bitwy, gdzie się zaciera indywidualność człowiecza a występuje na jaw po większej części tylko zbita masa i brutalna siła.

za-

Różnica w artystycznych upodobaniach i pojmowaniu rzeczy, widnieje najwyraźniej w scenie wojskowej, jaką skomponował niedługo potem w Modlitwie konfederatów.A gdzie nie znajdujemy już ani jednego konia, gdzie miast wiru walki, widzimy spokój, zamiast wojennej namiętności, powagę i namaszczenie, a cały dramat odgrywa się w twarzach, zajętych w tej chwili modlitwą.

za

Obraz ten, któremu niejedno zarzucić można, zwłaszcza pod względem użycia farb, nie jest oryginalnym, lecz owszem naśladowanym z podobnej sceny przed bitwą pod Moorgarten , uwydatnionej w obrazie Rethla, wcześnie dla sztuki straconego przez pomieszanie zmy-

słów. Alfred Bethel należy do malarzy, których Grottger wysoko cenił i którzy oddziaływali na jego artystyczny rozwój. Podobny w tem do Schwinda, że rysuje całemi seryami, staje od niego bez porównania wyżej a jako kompozytor zajmuje stanowisko niemal pierwszorzędne. Jego „Przeprawa Hannibala przez Alpy“, wystawiona w szeregu obrazków, nie wielkich rozmiarami, budzi podziw znawców w wyższym stopniu, aniżeli niejedno olbrzymie i głośne płótno. Największe jednak podobieństwo pomiędzy nim a pomiędzy Grottgerem znajdujemy w najznakomitszem może arcydziele Bethla w „Tańcu śmierci“ z r. 1848, gdzie ujemne strony rewolucyi wystawione w sposób, wstrząsający do głębi. Tutaj ręką artysty kierował gorący wstręt do dzieła spustoszenia, jaki przedstawił, a jednak uczucie to i polityczna dążność utworu, nie wpłynęły szkodliwie na jego artystyczną wartość.

Malarz nasz w tym czasie wyrabiał się i kształcił, czerpał wiedzę na różnych polach i przygotowywał się do zajęcia tego wysokiego stanowiska, jakie mu później padło w udziale. Jakkolwiek w wyborze przedmiotów jego kompozycyi zauważyliśmy znaczną zmianę, nie mniej przeto źródło natchnień artysty pozostaje mniej więcej toż same. Wspomniana już Modlitwa konfederatów, której wykonanie szło mu bardzo oporem i dla tego obraz długo stał na sztalugach, stanowi niejako przejście do nowej fazy jego twórczości. Nie jest ona jeszcze wypływem własnego popędu i natchnienia malarza, ale choć forma zapożyczona, temat już swojski, narodowy. Nie można tego powiedzieć o innych współczesnych utworach Grottgera, wbrew tytułom niektórych z pomiędzy nich. Ucieczka Henryka Walezyusza, rzecz wyższej wartości artystycznej, nosi jednak cechę kosmopolityczną a jedyną pobudką do wybrania tego przedmiotu, była jego dramatycznośó, jak do wystawienia Sobieskiego pod Wiedniem względy lokalne i osobiste; widzieliśmy bowiem, że Artur obetnie illustruje wojenna historyą Wiednia, szczególniej XVII wieku.

Wiedeńskie znajomości artysty, serdeczny stosunek z Pappenheimern , nie mogły go zwrócić ku tej stronie. Hrabiemu zawdzięczał korzystne zamówienia księcia Adolfa Schwarzenberga, księcia Ahrenberga ze Sabaudyi, hr. Szechenyi’ego i innych austryackich i węgierskich magnatów, którymby nie bardzo były pożądane polskie kompozycye.

roz-

Węzły, jakie łączyły Grottgera z Pappenheimern, z biegiem czasu ścieśniały się coraz więcej. Hrabia nie może się obyć bez towarzystwa swego ulubieńca a bawiąc na manewrach zdała od Wiednia, zaprasza go usilnie do siebie, zapewniając dla zachęty, że będą się rywali polowaniem, gdyż jest „mnóstwo becassi“ i na pół po polsku, na pół zaś po niemiecku odwołuje się do jego słabości do konnej jazdy: „auch na konie können wir gehen, jak pan lubi“...

W wojnie francusko-włoskiej miał i on udział, a nawet za okazane męstwo postąpił wtedy na pułkownika. Z pola bitwy (pod Graweloną 23 maja r. 1859) pisze, aby się dowiedzieć, „czy sławny Sobieski zakupiony a imię Grottgera przekazane już potomności?“ Zapytuje dalej, co maluje, czy dostał nagrodę?¹) Trudy i niebezpieczeństwa kampanii nie wytrącają mu pióra z ręki. Ze Sanguinetto pod dniem 15 lipca 1859 r. donosi, że jeszcze żyje, ale najukochańszy ze wszystkich jego koni, Violetta, padł pod Solferino od kuli działowej. Spodziewa się , że Artur przybędzie na teatr wojny, ażeby czyny wojsk austryackich uwiecznić, lecz przyznaje zaraz szczerze , iż „nie wiele byłoby tam do uwiecznienia.“

]) Za olejny ten obraz, noszący napis: „Spotkanie Sobieskiego , z Leopoldem pod Schwechat“ otrzymał istotnie premium; sam utwór nabyło muzeum czeskie w Pradze.    J

„Jakżeż często — dodaje serdecznie — gdy coś pięknego widziałem, co sie zdarzało dość często, myślałem o Panu, żałujcie, że tej rozkoszy nie możesz ze inna dzielić.“ Ażeby nadal nie uczuwaó podobnego żalu, proponuje Grottgerowi wspólny wyjazd do Wenecyi w celu studyowania starej szkoły włoskiej. „Pomyśl Pan tylko — dodaje kusząco — Tycyan, Tintoretto!“

Wspominając o malarzu Niemcu, malującym sceny wojenne na miejscu, stawia go bez porównania niżej od Artura: „Nohman posiada za mało poezyi. Pod tym względem jest mój Panie zupełnie innym człowiekiem ; natura na wskroś poetyczna, obdarzona zmysłem czułym na wszelkie piękno, żywą fantazyą przy najlepszern, choć zapewne zawsze lekkomyślnem jeszcze sercu“...

Grottger nie posłuchał wezwania szlachetnego hrabi, nie pospieszył na plac boju, ażeby malować z natury epizody krwawej tragedyi; ale mimo to złożył trybut wypadkom wojennym, czyniąc równocześnie zadość i potrzebie chwili i popędowi własnego serca, które, jak wiadomo, od lat najmłodszych ciągnęło go zawsze do kreślenia scen wojennych. Narysowane najprzód Zdobycie Ponte di Magenta przez pułk piechcty księcia heskiego, 5 czerwca r. 1859, zwróciło uwagę na utalentowanego artystę i zyskało uznanie. Waldheim , właściciel illustro-wanego czasopisma p. t. : Mussestunden nabywszy rysunek, podał reprodukcyą w osobnym dodatku, przechodzącym rozmiarami format tygodnika. Zawiązany wtedy z tym wydawcą stosunek, przetrwał długie lata. Za pierwszym rysunkiem nastąpiły inne , mianowicie pełne ruchu i -j-życia : „Scena z walki ulicznej we wsi Cavriana“ (epilog bitwy pod Solferino, 24 czerwca), „Spotkanie dwóch 4-cesarzów w Villafranca“, odznaczające się pysznemi końmi, oraz „Przybycie francuskich i sardyńskich jeńców I -fdo Wiednia“, rysowane z natury, pełne typowej cha-\ rakterystyki w postawach i wyrazach twarzy więźniów.

Smutny dla Austryi przebieg wojny w r. 1859 nie dostarczy! malarzowi więcej materyałów. Następne rysunki , umieszczone w Mussestunden, sa już albo treści rodzajowej, albo służą za illustracye do płodów beletrystycznych, jak n. p. do współczesnej powieści Oswalda Wernera pod p. n. Dyadem i Edw. Hammera p. t. Potęga' stosunków, do nowelli Juliusza Schwendy : Niebieski welon, do obrazku powieściowego Willi Becka : Węgierski huzar. Szczególniej ostatnia illustracya celuje siła expressyi i cha-' rakterystyki.    ч_У

Nadto znajdujemy tu trzy piękne osobne obrazki Grottgera: „Wnętrze domu serbskiego“, przedstawiające sześć osób w chwili powitania, „Los żołnierza“ {Ein Stücklein Soldateńbrod) czyli scenę pożegnania żołnierza z kochanką, wreszcie Pietro habuluj, utwór osnuty na tle podania siedmiogrodzkiego, a wystawiający moment, gdy Akleton, dorodny syn czarnej królowej, oświadczywszy się o rękę Argiry, królowej wieszczek, w odpowiedzi otrzymuje szyderstwo i naigrawanie.

W całym roczniku pisma tego z r. 1859 znajdujemy w ogóle dwadzieścia rysunków Artura; tyleż w następ- w nym z r. 1860. Oprócz ilustracyi do kilku powiastek, są""/ tutaj piękne osobne rysunki, przedstawiające Napoleona III i cesarzową Eugenią na pysznych rumakach, dwie sceny rodzajowe z Pirenejów, polowanie na dziki w Indyach, narysowane z wielką werwą i poetycznem zacięciem; ale najwięcej ujmują wdziękiem i szlachetną prostotą: ochotnicy żeńscy w Anglii i Dziewczęta wiejskie przy studni.

Z późniejszych prac Grottgera, umieszczanych w tern piśmie, po części zaś powtarzanych w polskim Postępie, do (4 najpiękniejszych należą : Zbieg (Der Flüchtling), Zoe (roz- S rzewniająca do głębi scena przed kratą więzienną , doJ której powrócił wT późniejszym czasie: młoda matka podnosi dziecię, ażeby rączętami mogło objąć uwięzionego ojca — obok niej z jednej strony stoi ośmioletnia może

dziewczynka, z drugiej pogrążoną w zwątpieniu stara "f c kobieta), Rzucanie wianków i inne.

Obok powieści , ilustruje czasem nasz rysownik wcale szczęśliwie pieśni ludowe, np. scenę, gdy młynarczyk wypowiada służbę swemu pryncypałowi : „Herr Müller und Frau Müllerin — der Lohn ist mir zu klein“, wiersz p. t. Spinnlied i t. p.

O innych pomniejszych kompozycyach ówczesnych Grottgera, jako wyliczanych w nekrologach i biograficznych wspomnieniach, zamilczamy ; godzi się jednak wy-'j- j mienić nieznany publiczności portret olejny hr. Alexandra ( Pappenheima, będący własnością brata jego, hr. Ludwika. Jestto obraz naturalnej wielkości, w stylu Rahl’a, przedstawiający hrabiego w mundurze, aż do kola na zdaniem właściciela posiadający wysoką artystyczną wartość. Portret ten wykonał artysta z zadziwiającą szybkością, jak widać z następnego nader ciekawego objaśnienia, wypisanego na drugiej stronie płótna olejną farbą, które podajemy w dosłownym przekładzie z niemieckiego: „A. hr. na Pappenheimie, c. k. pułkownik 12go pułku kirasyerów hr. HorwTatha, rozpoczęty na dniu 19 lipca roku 1.860 w Albie (Stuhlweissenburg) a namalowany w przeciągu 26 godzin, co poświadczają własnoręcznemi podpisami: Horwath Galabćr, major, książę Wiktor Rohan, major, Henryk hr. Herberstein, rotmistrz, Jan br. Bouton, książę Paweł Metternich, rotmistrz wT dwunastym pułku kirasyerów. “

Zycie wiódł Grottger w tych latach wprawdzie czynne, ale zarazem nader ruchliwe i zbyt oddane rozrywkom. Hr. Pappenheim stale wówczas zamieszkały w Wiedniu zachęcał go wprawdzie do oszczędności i regularnego trybu życia, z niewielkim jednak skutkiem. „Kazaniom, jakie mu w tym celu prawiłem — opowiada w zacytowanym już dawniej piśmie — zawdzięczam prześliczną akwarelę, która też, o ile pamiętam, była

Ill

pierwszym jego utworem, wystawionym w salach kunst-vereinu, gdzie zyskała ogólny poklask. Sam Grottger stojąc przy sztalugach, słucha cierpliwie moich życzliwych rad i uwag. Na czterech rogach obrazu widzisz medaliony, przedstawiające wiosnę, lato, jesień i zimę c ł w scenach wojennych — więc wiosnę uosabia zdobycie f Małakowa przez Francuzów, lato obóz Anglików w In • dyach r. 1808, jesień epizod z wypadków węgierskich roku 1848, zimę natarcie polskich ułanów w r. 1881. Zewnątrz obrazu bieży niewstrzymanym pędem drużyna myśliwych, narysowana z genialnem zacięciem.“

W tym rwącym pędzie wesołego grona odbija się niejako ówczesny gorączkowy sposób życia artysty. Życie to — mówi pan Alfred Szczepański — było wówczas hulaszczą karnawałową maskaradą, szaloną gonitwą; tańczył zawzięcie, muzykę lubił niesłychanie, rozrywały go bale, koncerta, towarzystwa ; dłoń i serce miał zawsze otwarte, za to brakowało czasu i pieniędzy. W dzień należało pracować dużo a jeszcze więcej wypoczywać.“ Potwierdzenie słów powyższych znajdujemy w listach zacnego pułkownika, tehnących zawsze szczerością i prawdą. W jednym z nich wymawiając malarzowi, że zapomina o „starych przyjaciołach“, dodaje: „Czy Pan zawsze chcesz pozostać tym samym? czy nie myślisz nigdy odpowiadać ? zawsze się z rozkosznej czary Ter-psychory upajać i w zabawach karnawałowych pogrążać?“ a dalej: „Kochany, dobry, najdroższy, najdoskonalszy, jedyny, niezrównany, bożki panie, daj się zmiękczyć, i powróciwszy z którego balu niezupełnie śpiącym, usiądź na kilka godzin i wyrysuj, o co Cię proszę“...

Widocznie po kilku bezsennych , zapewne przetańczonych nocach, napisał list do Grabowskiego, noszący datę 10 marca r, 1859. Początek tego pisma kreślony w nocy, jak gdyby na poły we śnie, na poły na jawie. „Właśnie powróciłem do domu — donosi przyjacielowi — oczy mi się kleją, i sam nie wiem, czy mam dzisiaj pisać, czy też na później odłożyć. Nie wiem... Ale jeśli ciało upada pod brzemieniem znojów i niewczasów, to niech je dach mój podźwignie ! !“

W ciąga pisania zadając sobie gwałt i zmuszając się do myślenia, przezwyciężył senność, co sam wyznaje, mówiąc, iż zapomniał, że ma się spać chciało. Razem z odzyskaniem przytomności , powraca też artystyczna swoboda i fantazya. „Poczekajże bratka, — woła — teraz sobie nałożę fajeczkę, zapalę, zaciągnę się raz i dragi, poprawię czapki na głowie i dalej — więcej usłyszysz ! “

Spełniwszy to, co przedsięwziął, czuje się w swoim żywiole, oddycha pełną piersią i unosi się radością na myśl, że wreszcie wolny od konwencyonalnych więzów, może uczynić zadość ulubionym swym nawyezkom. Woła więc z wielkiem zadowoleniem: „Aaaaaaa ! ten dymek, ten zapach! Aaaaaa! to rozkosz niezrównana! 0, cóż to za dobrodziejstwo ta fajka! Tak jak ja, wysiedzieć się pięć godzin z rzędu w towarzystwie kobiet (chociaż nadzwyczaj miłych), gdzie wolno prędzej mówić o miłości, niż myśleć o cygarze lub fajce! tak stęsknić się za tytoniem a teraz całemi kłębami połykać te przewyborne fajczane ambry! nie ma doprawdy dość słów na wyrażenie tych niebiańskich rozkoszy“...

Rzecz dziwna, w tak w powabnych i uroczych barwach maluje przyjemność, jaką daje swoboda samotności lub wyłącznie męzkiego towarzystwa, a jednak tak lgnie do płci słabej, tak szuka kobiecych zgromadzeń, tak goni za tańcem i zabawą... To pewna, że w tej chwili czuł potrzebę oderwania się od roztargnień światowych i oddania się zupełnie pracy, bo rozwijając plany wspólnych z Grabowskim zajęć we Wiedniu, mówi: „a gdy nie będziemy mieli okazyi tu wstąpić na cygarko, tam być za prosżonym na lanipeczkę, tu na herbatkę do państwa D., tam na spacer z pannami P., nie znajdziemy czasu na zaprzątanie sobie głowy miłosnemi spojrzeniami i czaru-jacemi obietnicami, to ręczę Oi, że nie będzie nam tak źle, jak się zdaje“...

Grottger znajdował dotąd czas na wTszystko : i na proszone herbatki i na miłe spacery, na tańce i bale i na gorliwa pracę, bo ukochał cała dusza sztukę. „Teraz lubię pracować — woła z tryumfem — i tak kontent jestem, że Oi to powiedzieć mogę, jakby mnie kto na sto koni wsadził“. Takiemu trybowi życia nie mogły sprostać fizyczne siły, które też w niewiele lat później wypowiedziały służbę silnemu jeszcze duchowi; ale wówczas zdawało się, że potęga młodości niespożyta zniesie bez szkody różne nadużycia i wybryki.

W silnem poczuciu tej prawdy, że nic dotąd nie stworzył, co by było godnem jego wysokiego talentu, mówi: „Od czasu niewidzenia się z Tobą, robiłem niezliczone mnóstwo rzeczy dla hrabiów, książąt, królów i pięknych kobiet. A pomimo to czas był stracony, pieniądze potoczyły się (wszakże okrągłe!) a to, co się licho zrobiło, to i lichem pozostało“...

Wzywając Grabowskiego do Wiednia, tak uzasadnia tę radę: „Przyjeżdżaj prędko, uciekaj z Krakowa, ażeby nie patrzyli na Ciebie. Szczególne to, ale prawdziwe, że naszej publiczności daleko więcej podobają się roboty tych, których przy obrazie nie widzi. Gdy się artyście przypatrzą bliżej, gdy zobaczą, że takiż sam człowiek, jak i oni, tak samo chodzi, jada, sypia, takiż sam ma nos i oczy, uważają go już za hetkę pentelkę , a jeśli do tego biedak musi chodzić z wytartemi łokciami, to pożal się Boże ! Kzecz to surowa i smutna, ale jednak niestety prawdziwa. Są i u nas tacy, którzy w obrazie kochają sztukę a w sztuce biednego artystę ; ale to bywają wypadki

bardzo rzadkie. A wiec hasłem Twojem powinno być : z Krakowa jaknajprędzej ! uczyć się ! Mój drogi, w Wiedniu tak samo biedę klepać można, jak w Krakowie. Je-żeliś polska tak bardzo pokochał i do niej przywyknął, poznajże i niemiecką; kto wie, czy niemiecka nie jest mniej straszna, jak nasza polska!“

!..

Sr .

VI.

Kok 1861 stanowi epokę, w dziejach twórczości Grottgera ; on to dopiero dał nam go poznać jako wielkiego artystę i wielkiego poetę, którego dach pod wrażeniem wypadków ocknął się nagle i okazał w całej swej odrębności i sile. „Znalazło się jajko Kolumba — mówi trafnie prof. Tarnowski — malarz trafił na swoją drogę, na swoje źródło natchnienia, na swoją własną, sobie tylko właściwą formę... Zaczął się wtedy drugi okres w życiu Grottgera, okres różny we wszystkiem, w rodzaju, w sposobach wykonania, w pomysłach, zwłaszcza w natchnieniu, a we wszystkiem od poprzedniego tak wielce, tak nieskończenie wyższy, że samo spotężnie-nie zdolności, różnicy takiej nie tłómaczy, że wytłómaczyć ją może tylko jakieś dziwnie wielkie i szybkie uszlachetnienie, podniesienie się duszy.“

Zapewne, że pierwszy cykl tych utworów na nowy temat, że ten początek wspaniałej epopei nie wolny od wad, że niżej stoi od późniejszych — ale jakżeż silnie musiał on oddziaływać wtedy, „kiedy po raz pierwszy widzieliśmy na małym papierze uczucia tyle, żeby go na wielki poemat wystarczyło, i pierwszy raz ołówkiem, czy kredką wywołane wrażenia, jakich nie zawsze wywołać zdolne wielkie malarstwo z całą ogromną pomocą kolorów !“

8*

Początkowy ten epizod z dziejów współczesnych, złożony z siedmiu części, wykończył w jesieni, po długim, bo pięciomiesięcznym wypoczynku : złożony bowiem ciężka niemocą, wedle własnych słów „stracił niemal wszystkie środki do uczciwego utrzymania siebie i rodziny“, która od kilkunastu miesięcy przy nim mieszkała¹). Praca ta wywołała ogromne wrażenie nawet wśród społeczności obcej i w innym kierunku zwróconej, Krytyka wyróżniła ją nader zaszczytnie; na jednem zaś z artystycznych zgromadzeń uczcił ją dr. Foglar gorącą improwizacyą. „Byłem przy tem — pisze Grottger — kiedy wydeklamował te wiersze z całym zapałem, w pra-wdziwem artystycznem uniesieniu ; słyszałem z jakim entuzyazmem przyjęło je dwustu Niemców — i płakałem w duszy jak dziecko ! Mój Boże — możnaż być wynagrodzonym lepiej ?“

Niebawem miał się przekonać, że jest wyższa nagroda od najgorętszego uznania samychże adeptów sztuki, bo błogi i zbawienny wpływ utworu na masy. Płód wielkiego natchnienia, rozpowszechniony w tysiącach fotografii, sprawił ogromne wrażenie na szerokie koła publiczności. „W tym Wiedniu, ubóstwiającym cielesność — mówi prawdziwie i pięknie Ujejski — działy się rzeczy niezwyczajne. Przed wystawami sklepów, w których na widok publiczny rozwieszono obrazy Grottgera, stawały tłumy przechodniów ; oni wracali z jednej uciechy i spieszyli zapewne do innej — mimochodem zatrzymali się na chwilę, aby oglądnąć nowość. I stali potem długo, jakby przykuci — bo te obrazy odkrywały nowe, nieznane im światy ; i stali zaniepokojeni, niezadowoleni ze siebie — i odchodzili zadumani, smutni, ze spuszczonemi

-¹) Był czas, że lękano się, ażeby Artur nie zakończył na tę sarnę chorobę, co ojciec; pani Grottgerowa bowiem pisze do Grabowskiego o synu pod dniem 29 listopada, niewiadomo którego roku: „Pies go ukąsił w palec a doktorzy myśląc, że był wściekły, wypalili mu ranę, która się dotychczas nie goi“.

głowami, a odchodzili już nie na miejsca publiczne, ale — między rodzinę, do domu“...

To tylko zdolne tak silnie przemówić do ludzi, co było głęboko odczute i serdecznie umiłowane, a kompozytor słusznie powiedział, że „w tych robotach złożył wszystko, co myślał, co czuł — to, co nad życie ukochał — i to, w czem swoje nadzieje pokładał“...

Słowa powyższe napisał w dniu 22 grudnia roku 1861 do hr. Włodzimirza Dzieduszyckiego, który dawniej objawił gotowość nabycia pierwszej większej jego pracy. „Racz to Pan Hrabia łaskawie przyjąć — dodaje, przesyłając rysunki — i dopomódz mi przysłaniem najrych-lejszem 600 fl. w. a.“ a naznaczy wszy cenę tak skromną, prosi jeszcze o przebaczenie za „zuchwałość“...

Na krótko przed wystawieniem tej pracy zawiązał Grottger stosunek z osobą, która po latach siedemnastu uważała za właściwe wystąpić przed światem ze zwierzeniami, pełnemi uwielbienia dla naszego bohatera, lecz pozbawionemi niemal wszelkiej wartości dla biografa. To bowiem , co znajdujemy w „reminiscencyi“, albo się odnosi raczej do samej opowiadającej, niż do artysty, albo ginie w ogólnikach, albo wreszcie nie zawiera w sobie nic ciekawszego. Tego rodzaju stosunków, jak opisany w wiedeńskiej książeczce x), miał nasz malarz bardzo wiele w życiu; znalazłyby się też listy bardziej zajmujące od przytoczonych w niej a jednak nie dostarczające nowych rysów do charakterystyki człowieka , o którym wiemy, że b}T wrażliwym na wszelką piękność i że lgnął do płci słabej. Sama zresztą autorka, pozwalająca się domyślać , że należała do wyższych sfer społecznych, dziwne przecież daje o sobie wyobrażenie, opowiadając, że zasłoniona powagą starszej wiekiem towarzyszki całą noc na balu maskowym spędziła na przemian z artystą

*) Artur Grottger, eine Eeminiscenz von F. M. Aren. Wien, Verlag von L. Eosner. 1878.

i z zakochanym w niej również hi*. Ko... Niemniej przeto jest w rzeczonem dziełku, kilka ustępów, zasługujących na uwagę; między innemi słowa malarza (jeśli powtórzone wiernie), wypowiedziane z okazyi studyów Blaasa. „Koloryt — miał powiedzieć — nie był nigdy moja silną stroną. Blaas, jako mój profesor, nie był pod tym względem nigdy ze mnie zadowolony. Pewnego dnia gdy namęczywszy się nie do uwierzenia, oczekiwałem Bóg wie jakiej pochwały, stanął przed moją sztalugą , ażeby mi powiedzieć, że utwór mój bardzo podobny do podeszwy u buta... Wyznaję, że odtąd nierównie chętniej pracowałem ołówkiem, niż pędzlem.“

Ważniejszą i charakteryczniejszą jest odpowiedź, jaką Grottger dał na zapytanie, dla czego wolałby odbyć artystyczną pielgrzymkę do Paryża, niż do Rzymu. „W Rzymie — mówił — panuje klasycznośó, system, koloryt, starożytność — wszystko to nie dla mnie. Zycie, duch, ruch — oto mój żywioł ; muszę być wolnym od ograniczeń i reguł — na nic mi się nie zda monumentalność. Studiuję ją wprawdzie i uznaję jej zasługę — piękno panuje wszędzie , gdziekolwiek istnieje; ale dla mnie bliższą jest Francya, niż Włochy.“

W tej Francyi upragnionej miał się ujrzeć dopiero za lat kilka, aby w niej znaleśó grób przedwczesny; do Rzymu nie podążył nigdy, zwiedził tylko północne Włochy i przez czas pewien zabawił w Wenecyi z węgierskim magnatem, hrabią Palffy, który nabył jego Polskę za 3.000 zł. Zanim jednak znalazł się nabywca, a nieraz także później, wypadło malarzowi przechodzić przez ciężkie próby. Smutne to położenie maluje się dosadnie w następnym liście pani Grottgerowej, pisanym niewiadomo kiedy do Andrzeja Grabowskiego : „U nas coraz dotkliwszy niedostatek. Tak źle, jak tego roku, nigdy jeszcze nie było. Obrazy są śliczne, a nikt ich nie kupuje. Z trzystu ludzi odwiedziło już nasz dom, ażeby je

widzieć. Artyści z Francji, Wenecji, Bzymu, cenili, że w Paryżu dostałby za cyklus 5.000 fl. a może 14.000 fr. a to fatalizm , że 200 fl. na drogę nigdzie dostać nie może — i cały ten kapitał siedzi z nami w domu — i dzień po dniu zmartwienie, desperacya nas bierze. Co to znaczy cały rok żyć i nic nie sprzedać —• dosyć powiedzieć, że wszystkie źródła wyczerpane, gdzie się kiedykolwiek dostało... Chłopaczysko tak zmizerniał ze zgryzoty, że tylko skóra i kości na nim; gdy tak czasem siądzie w fotelu, to jak z kamienia wykuty, bez ruchu siedzi — a ja się w drugim pokoju łzami zalewam“...

Smutny ten stan rzeczy sprawiał, że mimo ustaloną już w świecie sławę, mimo coraz nowe pomysły do wielkich i wspaniałych utworów, musiał znakomity artysta szukać środków do utrzymania w pracy zarobkowej, zdobywać chleb powszedni dla siebie i rodziny, dostarczając rysunków dla ilustrowanych czasopism, a mianowicie do Waldheimowskich tygodników Mussestunden i lllustrirte Zeitung*). To też w pismach tych aż do roku 1866 pełno jego prac na najrozmaitsze temata, począwszy od illustracyi do powieści, a kończąc na większych kompo-zycyach. Najmniej wartości posiadają niezawodnie pierwsze ; trudno bowiem wznieść się wyżej, mając odtwarzać obce i to jeszcze niezbyt świetne i poetyczne opowiadanie. Mimo to niektóre z tych illustracyi celują zaletami prawdziwego artyzmu, jak p. t. postać obłąkanej w powiastce Maurycego Jôkai’a, np. „Mój najmilszy w proch się rozsypał“, kilka scen z powieści tegoż samego autora: Narzeczona szatana i jedna z nowelli Graigera : Polska sielanka (obchód dorzynek).

J) Grottger rysując do czasopism, nucił zwykle aryą z pierwszego aktu Trubadura. Posiadał on wrodzony talent do muzyki i lubił ją bardzo a miał słuch tak wyborny, że wracając z pierwszego przedstawienia jakiejkolwiek opery, umiał wyśpiewać z pamięci najtrudniejsze arye.

Posiadając osobliwszy talent do rysowania scen zbiorowych, w których występują tłumy ludności, a mając w wielkiem mieście często sposobność obserwowania podobnych zbiegowisk, przenosił je z nadzwyczajną szybkością na papier i umieszczał we wspomnianych pismach, chciwych zawsze illustracyi z barwą lokalną. Znajdujemy tam przeto „Jazdę po Praterze w dniu 1 maja“, „Pochód z pochodniami do Schönbrun z powodu wyzdrowienia cesarzowej“, „Odsłonięcie pomnika Maryi Teresy“,

!„Powódź w Wiedniu“ (r. 1862) i t. p.

L Obok kopii znanych utworów naszego artysty, jak: „Z wystawy londyńskiej — wdowa“, „Napad“, „Zamykanie kościołów“ itd., spotykamy tu podobnej treści szkice jak „Uroczystość połączenia w dniu 12 sierpnia r. 1861“ lub „Zgon Czachowskiego“, dalej pełne wdzięku obrazki etnograficzne, przedstawiające : włościańskich nowożeń-L~ ców na Rusi, przychodzących do dworu po błogosławieństwo — Cyganów jako handlarzy koni — targ na konie we Węgrzech — sceny z życia siedmiogrodzkich Sasów. Z rodzajowych kompozycyi wyróżniają się: „Wilia-Bożego Narodzenia“ i „Dzień zaduszek“ ; z historycznych znakomite wybitną charakterystyką „Bohaterskie dni w Grüns“ (1532) i Galileusz, wymawiający słowa: E pur si muove. Z pobieżnego tego spisu, obejmującego zaledwie drobną cząstkę prac, podjętych przez Grottgera dla pism czasowych, widać już, jak pod wpływem troski o jutro dla siebie i rodziny, musiał rozpraszać i rozdrabniać swe siły. Ale i po za prasą peryodyczną kryją się jeszcze nieznane jego prace, dowodzące, jak płodnym był ten niezwykły talent; i tak komuż dziś wiadomy udział naszego malarza w ilustrowaniu dzieła Alexandra Patuzzi, wydanego przez A. Wenedikt'a w Wiedniu p. t. : Dzieje Austryi? Zaraz w pierwszych zeszytach tego wydawnictwa (r. 1862), znajdujemy następne jego kompozycye : 1) Alboin

zniewala

z czaszki ojcowskiej, 2) Margrabia

Leopold I ugodzony strzała (8 lipca г. 994), 3) Henryk IV błaga Leopolda IV, aby mu pozostał wiernym, 4) Po-grzeb Leopolda Dostojnego, 5) Karol I zakłada uniwer- ) sytet w Pradze, 6) Pochód Turków pod Wiedeń.

Do prac powyższych doliczywszy dzieła, których wymieniać nie potrzebujemy, bo sa głęboko zapisane w sercu narodu, otrzymamy cyfrę bardzo poważna. Wykończenie tylu rzeczy przy największej nawet łatwości musiało kosztować wiele trudu i czasu, musiało wyczerpywać wątłe siły, zwłaszcza że artysta częstokroć nie dosypiał, ażeby po uciążliwych zajęciach rozerwać umysł, żądny nowych wrażeń.

Mimo nieznużoną gorliwość w pracy, znajdował się w ciągłych kłopotach finansowych nie dla tego, jakoby sam trwonił pieniądze; w dojrzalszych bowiem latach nie wiele na siebie wydawał, ale przez to, że pojmując idealnie obowiązki syna, brata, przyjaciela i rodaka, spełniał je święcie, często po nad swe środki i możność, że przytuliwszy u siebie rodzinę, dokładał wszelkich starań, ażeby dom utrzymać na przyzwoitej stopie, braciom, służą ym wojskowo, dopomagał ustawicznie, wreszcie nie odmawiał nigdy kolegom i rodakom. Pewnego razu rozdawszy już całą gotówkę, otrzymuje nagle list od jednego z kolegów, który przebywał za granicą, z doniesieniem, -że się znalazł w nader smutnem położeniu, gdyż zase-kwestrowano mu kosztowny instrument, przez co traci możność dalszego kształcenia się i zarobkowania. Odczytawszy pismo, pobiegł Grottger bez wahania do lombardu, ażeby zastawieniem żegarka, pierścionków i innych kosztowniejszych przedmiotów poratować biedaka. Opowiadał nam człowiek ze wszech miar wiarogodny, że był naocznym świadkiem, jak Artur, zaproszony na wieczór nie miał już w co przebrać się, bo niemal całą garderobę rozdał między biedaków.

'

-.4 .

■>V

"V

Z

*

к

.

^ “

-

VIL

Lata 1865 i 1866 należą do najpomyślniejszych w dziejach rozwoju Grottgerowego talentu, świadczą bowiem o niezaprzeczonym postępie genialnego artysty, który byłby może popadł w manierę i przesadę, gdyby tworząc ciągle w tym samym kierunku a przytem znie-woloti}r dla chleba do zaopatrywania czasopism w ilu-stracye—zbyt wiele był produkował a studyował za mało.

Od tak niefortunnego zwrotu uchroniło go nieszczęśliwe na pozór zdarzenie : odebranie mu stypendyum z powodu, że w wyborze przedmiotów do swych kom-pozycyi nie stosował się do dawanych z góry wskazówek. Wypadek ów, jako też nie pocieszający stan zdrowia, skłoniły naszego malarza do opuszczenia Wiednia i zabawienia przez czas dłuższy na wsi u przyjaciela lat młodych, spędzonych wspólnie w Krakowie , Stanisława hr. Tarnowskiego ze Sniatynki. Zmiana ta oddziałała na niego arcy-zbawiennie. Jeśli już świeże, wiejskie powietrze korzystniej wpływało na jego wątłe siły, aniżeli aura wielkiego miasta— o ileż swobodniejszym czuć się musiał tutaj, nie potrzebując troszczyć się o clileb codzienny dla siebie i dla innych, nie potrzebując się podejmować obstalunkowych robót i walczyć z wierzycielami-lichwiarzami, w których ręce dostał się przez zbytek dobroci i uczynności dla bliższych i dalszych...

Zamiast rysować z pamięci, co mimo wielka łatwość stawało się niebezpiecznem, robił teraz portrety, szkice i studya z natury a oryginalne ludowe typy, charakterystyczne sytuacye i wdzięczne sielskie widoki, służyły mu za niewyczerpana kopalnię coraz nowych motywów, zasilały obficie łaknącą wrażeń fantazyą i nastrajały ja poetycznie. Zycie na łonie natury i wśród prostego ludu, odpowiadało potrzebom szlachetnego serca; podpatrywał też przyrodę, obcował z ludem a przechadzka po pięknej okolicy, polowanie w ogromnych lasach, stokroć więcej sprawiały mu przyjemności, aniżeli głośne i huczne zabawy stołeczne. Wyrwawszy się z wiru wielkiego miasta, tutaj po burzach młodości znajdował ukojenie, dojrzewał i podnosił się moralnie, przychodził do rozwagi i zastanowienia się nad rzeczami, o których w Wiedniu nie miał czasu pomyśleć a powołanie artysty, które zawsze pojmował wzniośle, uważał teraz wprost jako apostolstwo. „Dziś po raz pierwszy — pisze 23 czerwca r. 1865 — zapytuję się w duszy: kto jestem i dla czego jestem? Czym artysta i apostołuję dla ludzi u Bóstwa, czy dla Bóstwa u ludzi?! To zapytanie, aczkolwiek zdaje się na oko li tylko należące w zakres myśli, jest jednakże tak ważne, że odpowiedź na nie losami mojemi pokieruje, bo dziś dla jednego drugie poświęcić muszę. Dwóch tych pojęć w jedno połączyć nie mogę, bo wówczas stałbym się tern w duchu, czerń jest zwykle w sferach zetknięcie się dwóch przeciwnych prądów, to jest wichrem, albo jeśli porównamy to z prądami wody — wirem, ciągle obracającym się w koło, a stojącym na miejscu ! A mnie stać nie wolno, ja lecieć i porywać muszę. Więc czemże właściwie jestem? Apostołem dla ludzi u Bóstwa — to wówczas występuję jako człowiek, a człowiek w najpiękniejszem pojęciu tego wyrazu, i modlę się za Bracią u Boga. Dla tej myśli poświęcać sumienie, albo swoich powierzonych, już mi nie wolno, bo to nie ludzkie, to pogańskie! A jeżeli ja apostołuję u ludzi dla Bóstwa, czy mi wolno siebie, swoich wraz z ich czeladka poświęcić dla niego? Ozy mi wolno zaprzeć się człowieczeństwa? Od rozwiązania tych zagadek zawisła przyszłość moja, — ani na jedno, ani na drugie odpowiedzi nie znalazłem jeszcze, — ale oddam się losowi memu; gdzie on mnie pokieruje, tam pójdę, bo'W fatalizm tą rażą wierzę!”

W jesieni tego roku zapraszany na wieś przez p. Władysława Fedorowicza, z którym w Wiedniu żył na jak najprzyjaźniejszej stopie, z wezwania tego nie skorzystał, po części nie chcąc przerywać nie podokończa-nych robót, po części zaś, że mu w Śniatynce było miło i dobrze. Przytaczamy z owej pory list, pisany pod dniem 28 października, jako malujący ówczesny nastrój umysłowy i moralny Grottgera a zarazem serdeczny stosunek z p. Fedorowiczem: „Ja tu u mojego poczciwego Stacha jeszcze jakiś czas pozostać muszę. W dzień maluję, wieczorami rysuję — czasami wytrzebiam lasy z wilków, dzików, niedźwiedzi i innej zwierzyny a czasami marzę, w czem mi szarą godziną wesoły kominek wtóruje — marzę o tern, co minęło, albo co na mnie jeszcze czeka. Gdyby nie Ty, drogi Władku, na tem smutnem, szarem przestworzu przeszłości, z Twoją gorącą, energiczną i stałą przyjaźnią, przeszłość ta byłaby mi bardzo przykrą i bolesną. Przyszłość — to jutro nie piękne, bo takie niepewne! I otóż obraz moich marzeń!

„Wiele przecierpiałem — więcej, aniżelim się spo dziewał. Bogu dzięki dodać mogę, że to już wczoraj było.

„Ozy owe słów kilka, któreś do mnie skierował, czy owo przypomnienie stanowcze w Twym ostatnim liściku — czy ono na mnie tak silnie oddziałało, że przestałem rozpaczać a zabrałem się do pracy, tego nie wiem, bo chwili takiego podniesienia się duchem w owym czasie u mnie, wcale sobie nie przypominam. Czułem się złamanym, jak gdyby zdeptanym. A że w końcu przyszedłem do siebie, że w końcu pomoc do mnie przyszła i podniosła mnie, to przypisuję nie sobie, tylko czarom Twej szczerej przyjaźni, która jak anioł stróż mnie zwąt-piałego prowadziła przed sobą i zawiodła w stronę, zkąd przyszedł ratunek... Przyjaźń tę zachowaj mi i nadal, choć ja Ci nawzajem taka sama odpłacić nie zdołam.“ Po tych poważnych i serdecznych słowach następują. wesołe, żartobliwe i dowcipne, ukazujące nam Grottgera takim, jakim bywał w miłem i dobranem towarzystwie, a wywołane wspomnieniem wspólnego pobytu z kuzynką, korespondenta w miejscu kąpielowem : „Twojej pięknej kuzyneczce powiedz, że bytnością, swoja w Krynicy całe doczesne a przynajmniej owo krynickie szczęście wszystkim późniejszym meteorom piękności podkopała — bo niechcący stała się ta nielitościwą miarą,, podług której już wszystkie późniejsze panny, (pawie, łabędzie, krasnowrony, gęsi... krynickie) mierzono i nieszczęściem znowu — na niekorzyść. Możesz sobie wyobrazić, jak to niewyczerpane źródło studyów dla takiego Hogarta; co za gra muszkułów w twarzyczce, w nosku, w ustach, co za dziwne przymrużanie oczek, co za ruchy śnieżnemi ramiony, kiedy zagrzmiało, jak z archanielskiej trąby: „ale panna F okropne a tein straszniejsze, że tylko niektórzy wybrani mieli prawo do głoszenia, jaka to była ta panna F. Ileż razy ja Twoją piękną kuzynkę od stóp do głów opisywać a nawet rysować musiałem! Powiedz Jej, że we mnie miała wielkiego sprzymierzeńca — bo przypominam sobie, że po każdem takiem opowiadaniu moje piękne słuchaczki to bladły, to się czerwieniły a krople zimnego potu występowały im na alabastrowe czółka ... Tak wielką była potęga mego słowa...“

To było

Ile przyjemności nawet zimą dostarczał Grottgerowi pobyt w Śniatynce, wskazuje drugi list do p. Fedoro-

„Od czasu ostatniego listu mojego do Ciebie byłem kilka razy na polowaniach, na których okryłem się sławą godnego rywala sławnych Nemrodów... W tych dniach także wybieramy się na wielkie polowanie do Łokietnik w Stryjskiem. Biedne te dziki, capy i lisy — nie mówię o zającach, które popełnią tę nieostrożność i wyjdą na mnie do strzału. Już nie myśleć dzikowi o kartoflach, capowi o żołędziu, lisowi o smacznych i tłustych kurkach i kaczkach a biednemu zającowi o miłej kapuście ! ale raczej dysponować się na śmierć niechybną! Ot tak się tutaj żyje, drogi Władku. Ale nie myśl, ażebyśmy oddając się przyjemnościom łowiectwa, już zapomnieli o innych. Przeciwnie — wdzięczne muzy bardzo często umilają nam długie zimowe wieczory. I tak przed kilku dniami czytaliśmy z najnowszych utworów Lenartowicza Anioła ziemi.¹¹

wieża pisany na dniu 10 grudnia r. 1865. „Jestem dobrej myśli — pisze w nim — troski i zmartwienia staram się odepchnąć od siebie, i dla tego ciągle jestem zatrudniony. Od czasu do czasu wśród ciszy wiejskiej i głuchoty zimowej stanę w oknie, i spojrzę na świat Boży, przyglądnę się wesołym srokom, krzykliwym i niezgrabnym gawronom, posłucham poświstu mroźnego wiatru, w⁷ końcu wpatrzę się w smutne, szare obłoki, i mam tyle przed oczami a tak wiele w sercu, żebym się z nikim nie zamienił. Do tego mam coś zawsze na sztaludze, co mi za towarzysza i gościa stanie —czy to obraz z głębi borów litewskich, czy to starzec siwobrody, czy to rumiany buziak milutkiej wieśniaczki — wszystko to moi przyjaciele i wierne kompany. W tej chwili zabieram się do trochę większego obrazu, o czem Ci później napiszę.

Poemat ten, nazwany przez autora „srebrnym śpiewem“, bardzo się podobał w Śniatynce a Grottgera natchnął nawet do nowej kompozycyi. Jestto wierna illu-

stracya do następnych słów: „Widzisz te drzewa palmowe, i tego starca, którego ręce w kajdanach błądzą po arfie złotostrunej ; głowę opuścił na piersi i milczy. I tylko arfa płacze, i płacze córka jego, która w hebanowych włosach, siedząc przy ojcu, oblicze swoje ukryła i głowę dłońmi podparła.“

Nie wszystkie jednak muzy reprezentowane były w tej miłej wiejskiej siedzibie ; brak szczególniej jednej z nich dotkliwie się dawał uczuć artyście. „Muzyki — mówi — niestety nie słyszałem juz bardzo dawno ; obecnie sroki, wrony i poczciwe stare wróbliska, musza nam zastąpić Eogerów, Giardonich, Pattich i Brambilów.“

Zdrowie i wTtedy jeszcze mu nie iopisywało, jak widać z odpowiedzi na zapytanie niespokojnego o nie przyjaciela: „Wierzaj, że nie jest mi gorzej, i że mam nadzieję rychłego polepszenia. Wprawdzie teraz słusznie się porównać mogę z łazienką parową, którą Neapoli-tańczycy zwykli stawiać na górze Wezuwiusza, bo równie jak ona, wyczekuję codzień chwili, w której mnie nieubłagany krater pochłonie — ale zostało mi pocieszenie, że i owe chatki nie koniecznie w ten sposób przepadają, zawalają się bowiem czasem same od starości ! Słaba nadzieja, ale nie opuszcza mnie jednak. A więc vivat! może się jeszcze człowiek na co przyda.“

Nie równie pomyślniej od zmiany miejsca pobytu, powietrza i warunków życia, wpłynął na Grottgera i na jego artystyczną działalność wypadek niepospolity i wa-żny, który go zaskoczył nagle i niespodzianie, w miesiąc po napisaniu powyższego listu. Była to miłość, ale jakżeż odmienna od wszystkich tych uczuć, jakich do znawał poprzednio tak często ! miłość wielka i czysta, gorąca i wzniosła, pełna poświęcenia, wzrastająca z każdym dniem a zaniesiona do przedwczesnego grobu...

Artysta wyzdrowiawszy u przyjaciela na ciele i na duszy, w pierwszych dniach roku 1866 przybył do Lwowa,

ażeby wziąć udział w karnawałowych zabawach. W dniu IB stycznia odbył się bal na strzelnicy. Na balu tym rozstrzygnął się los Grottgera; poznał bowiem wtedy i pokochał szesnastoletnia pannę Wandę Monné, i powiedział sobie, że ja tylko jedna mógłby zaślubić. W tydzień później oświadczył się solennie rodzicom, którzy widząc w córce wzajemność, lubo niechętnie, uszanowali jej wolę.

Pod wpływem ożywczego uczucia wielkiej miłości odżył znakomity malarz, uczuł w sobie nowe siły do życia i do pracy, i pod okieni ukochanej, podczas długich zimowych wieczorów utworzył niemal całą seryą nowych utworów, które też ogłosił pod nazwą „wieczorów zimowych“, dając im za motto, co także znaczące, słowa wyjęte z dzieła św. Tomasza à Kempis: „Si loqui licet d expedite quae aedificabilia sunt, Joquereu. Nie zawadzi tu dodać, że wyniósłszy z domu rodzicielskiego gorące uczucie religijne, osłabił i zatarł je w pierwszych latach pobytu swego w Wiedniu, głównie za sprawą anti - religijnej lektury ; ale wkrótce ocknął się, uczuł z przykrością dziwną czczość, jaką go przejmowała niewiara, i zdobył na nowo utracone lekkomyślnie skarby ducha. Teraz, gdy się w nim obudziło uczucie szlachetne i święte, które pragnął utwierdzić błogosławieństwem kościoła, tern żywiej we wdzięcznem sercu zadźwięczała struna miłości ku Stwórcy.

Około 25 lutego wyjechał do Żurawna i Sniatynki. Po drodze zawitał na krótko do Mikołajowa, do Karola Młodnickiego, któremu pod dniem 4 marca donosi z domu hr. Tarnowskiego: „Od przeszłej soboty jestem już na miejscu i już na dobre przy robocie. We łbie się jakoś rozwidniło, na sercu jakoś lekko, i z Panem Bogiem pójdzie wszystko.“ Powróciwszy do Lwowa na dniu 25 marca, bawił tu z przerwami do czerwca. W tym miesiącu celem spotkania się z panną Monné, wyjechał w Żół-

kiewskie, do państwa Skulimowskich, zamieszkałych w Dy-niskach, gdzie kończył trzy obrazy z Litwy. Gdy wkrótce osoba, dla której tu bawił, wezwana przez rodzinę, pospieszyła w Sandeckie do wujowstwa, Grottger udał się do Krakowa, po wystawie zaś podążył wT ślad za nią do Grybowa. Tutaj płynął mu czas swobodnie i szczęśliwie przy boku ukochanej , w towarzystwie jej wujowrstwa, pp. Korczyńskich, których portretował, wśród częstych odwiedzin u zamieszkałego w pobliżu pana Stadnickiego ('Eustachego, kolegi ojca jego z r. 1881. Tutaj rysował także JL/cygana w albumie, dwa obrazy poświęcone dzieciom poi-j skim (na chórze i przy grobowcu Kościuszki), tutaj przed-IĄ stawił przysłonione tureckim zawojem oczy tej, której rysy ' < odtwarzał nieustannie w coraz inny sposób ; tu wreszcie otrzymał zasadzony przez nią maleńki ogródek, wożony później w skrzyneczce po świecie i pielęgnowany z największą troskliwością.

+(

Pod jesień odprowadziwszy panne M. do Tarnowa, sam pojechał do Krakowa, dla widzenia się z rodzina, zkąd wybrał się do gościnnego domu pp. Bobrowskich w Porębie a na dniu 4 grudnia powrócił do Lwowa, gdzie tegoż dnia odbyły się zaręczyny. Wówczas pracował już nad Wojną, jeszcze bowiem 18 lipca mówi: „Pierwszy obraz Wojny zaczynam jutro a będzie on przedstawiał kilkoro ludzi różnego stanu i wieku, stojących na podsieniu i patrzących w stronę, gdzie na niebie wieczornem ukazał się złowrogi kometa, zapowiadając straszne klęski i nieszczęścia.“

W szeregu listów, pisywanych do narzeczonej, spowiada się artysta z myśli, jakie go nawiedzały w ciągu pracy nad tym nowym utworem, mówi o postępie w kom-pozycyi, opisuje pojedyńcze części, tłómaczy się ze zmian, jakie zaprowadził.

Na czele tej korespondencyi przytaczamy pismo nader charakterystyczne i świetne, w którem artysia roz-

tacza przed ukochana owa myśl przewodnia, filozoficzną, jaka go natchnęła do podjęcia tak trudnego zadania. „Co to będzie — pisze pod dniem 5 września z Krakowa — z tego wszystkiego, co mi się po głowie marzy? nie wiem. Czy coś w końcu, jak po burzy, wypłynie na spokojne lustro bezdennego morza fantastycznych domysłów i przypuszczeń moich? Czy wreszcie doczekam się tej radosnej chwili, w której idąc długo i długo za złotą nitką marzenia, w końcu doszedłszy do kłębka, zawołam uszczęśliwiony: Mam — już go mam — już on moim!? Ach, gdybym przewidział, jaki los czeka w przyszłości wszystkie obrazy, którem ja w duszy jedne już utworzył, a drugie już przeczuł!“

Po tej poetycznej apostrofie do widma zakrytej przyszłości, odsłania malarz głębię wbmnego ducha, wyjaśnia genezę swych natchnień, wymienia zaś wielkiego wieszcza średnich wieków nie dla tego, aby się mierzyć z potęgą jego geniuszu, lecz ażeby okazać, że w swych dążnościach idzie wskazaną przezeń drogą: „Słuchaj, wszak znasz Dantego? Wszystkie i okropne i cudowne obrazy jego Komedyi jeszcze żywo stać Ci muszą w pamięci — więc odczuwasz ważność tego dzieła dla dzisiejszej ludzkości, a cóż dopiero dla swojego wieku! A gdyby dziś Dante z grobu powstał, albo duch jego narodził się po raz drugi i tak samo zawołał do ludzkości?... A gdyby tym drugim Dantem był... Teraz się zaśmiejesz, prawda? — Ale bo też to doprawdy byłoby waryactwem coś podobnego tak obcesowo o sobie wypowiedzieć — a cóż za niemądrość w podobne słowa uwierzyć? Nie —jam się żartem z Dantem porównał, ale zrobiłem to dla tego, bo przedmiot, który sobie wybrałem na teraz, radbym w obrazach zupełnie podobnie obrobić, jak to w słowach Dante uczynił. Dante, filozof, przejął się myślą swoją, mając na celu Włochów, rodaków swoich, słowem gorzkiej prawdy do opamiętania się pobudzić. Poematem swoim zamierzył

9*

on nie tylko rozprzegnięte wówczas stosunki socjalne, ale nawet i podupadającą ogólnie moralność podźwignąó i poprawić. Obrał sobie za zadanie nie boskiemi, lecz ludzkiemi zupełnie usty, nie z przebaczeniem w duszy, ale z cała żółcią i nienawiścią zwyczajnego śmiertelnika powiedzieć to, o czem już od trzynastu wieków nasza religia pouczała. To wszystko miał w planie i wszystko to wykonał. Było to jedno z najświetniejszych zadań, jakie sobie kiedykolwiek artysta do wykonania obrał i wykonał. Oto w kilku zarysach, co Dante zrobił; a teraz w ten sposób o tern, co ja zamyślam. Wojna i wojna ! Wojna dynastyczna. Ozem ona się stała dla ludzkości, o tern mówić nie potrzeba. Krótko powiedziawszy : plaga dzisiejszej ludzkości, najobrzydliwszy zabytek średnich wieków — żywioł, którym się wszyscy brzydzą i przed którym jak najdalej uciecby pragnęli — a przecież taki, który do dzisiaj w sobie samych żywimy i cierpimy. Duże o tern pisano — ale przecież nigdy nie malowano. Prr stawano na przedstawieniu pojedynczych oderwan^ _ momentów, które są już ostatecznym wynikiem i skutkiem , poprzedzających i nieochybnych katastrof. Przedstawiano straszną i okropną bitwę lub rzeź, ale nikt jeszcze nie przedstawił obrazu wojny przed oczy biednych ludzi — z takiern wrażeniem , jakie my w życiu przez całe trwanie tej strasznej plagi odbieramy. Pomyśl teraz a raczej posłuchaj : gdyby malarz na raz wezwał swą Muzę, albo swą Beatrix i powiedział jej : Prowadź mnie tam, gdzie wre wojna, gdzie jej stanę oko w oko. gdzie mnie ona zasmuci, zastraszy, przerazi i obrzydnie ! a gdyby ta jego Beatrix wzięła go za rękę i poprowadziła w tę stronę — a teraz otworzył się przed nim cały świat nieznanych widoków, — gdyby mu wskazywać zaczęła jeden po drugim, a on stał, tulił się do niej — smucił — straszył — przerażał i wzdrygał?!“

W dziesięć dni po tym pięknym liście donosi również z Krakowa, że „musiał zarzucić plan pierwotny“ w przedstawieniu tragicznych scen wojennych. „Chcąc — mówi — zbrodnię wojny przedstawić w całej jej potędze a raczej zwierzęcości, potrzebowałem cnoty, to jest ducha wprost temu przeciwnego — reprezentanta idei wyższej, bozkiej, to jest człowieka na podobieństwo boże stworzonego, a uosobioną myśl doskonałości, jako przewodnika jego. A chcąc patrzeć na ową wojnę ze stanowiska czysto realistycznego. czyż miałbym sposobność wprowadzenia przedstawicieli tej wyższej idei, to jest idei przeciwieństwa ze zbrodnią wojny ? Aktorowie, występujący w obrazach, a przedstawieni jako opierający się, albo upadający pod brzemieniem tej zbrodni, nie mają prawa być dla tego przedstawicielami idei przeciwieństwa. Bo w żadnym wypowiedziane być nie może, że on cierpi zupełnie nie-zasłużenie, a gdyby nawet tak było, to mogę wątpić, czy on jest tak czysty, aby mógł być przedstawicielem cnoty. Biorąc więc rzecz ze stanowiska realistycznego, wszelki żywioł w obrazie byłby tylko biernym w obec wojny ; (czynnym wystąpić nie może, bo wówczas wojna byłaby wytłómaczoną) a jako taki jeszcze by nie stał na wysokości jej przeciwieństwa, w całem znaczeniu tego wyrazu. Idea przeciwieństwa wyradzałaby się wówczas w każdym pojedyńczym widoku — a czyby zawsze zrównoważyć się potrafiła z żywiołem wojny? Ona by była zupełnie zależną od poglądu a raczej sądu każdego indywidyuum i pojęcia o zbrodni. Cóż mi więc po tych refleksyach pozostało do zrobienia? Oto wprowadzić już na obraz owo czysto i nieskażone pojęcie o cnocie i uprzedzić niem w sądzie każdego widza. Obrazem jej jest ów artysta i jego geniusz. Słusznie byłbym karygodny, gdybym te dwie \ ostacie postawił na każdym z obrazków, tylko jako obojętnych widzów; ale jeżeli i oni wystąpią jako aktorowie czynni, najgoręcej przejęci okropnością wojny —

Ï34 to wówczas będę uniewinniony. Nie obawiaj się, aby forma poetyczna, nadana tej pracy, czyniła jakikolwiek uszczerbek jej tendency]'. Chociaż to będą postacie moje wymyślone, to one tylko przecież co do stroju będą się różniły od żywych, przez nas widzianych na jawie. A dodam jeszcze, że będąc o tyle swobodniejszym , dla wrażenia i jego potęgi tern więcej zdziałać potrafię. Zaręczam Ci, że jeżeli tak zrobię, jak pragnę, to i najzaka-mienialszy człowiek zamyśli się i popyta siebie, czy widział wojnę i czy ona była tak straszna? A w duszy znajdzie odpowiedź, że ja widział, że była może straszniejsza, ale że tego nie zauważał. Oto masz chwilę, dla której całą tę pracę podjąłem, a tylko taki osiągnąwszy rezultat, będę miał już więcej, jak zasłużyłem, bo każdy na wojnę rzeczywistą patrząc, moje obrazy z pewnością sobie przypomni.“

Jeden z listów o wiele późniejszych, bo napisanych w Paryżu 24 kwietnia następnego roku , treścią swoji wiąże się z poprzednim i uzupełnia wypowiedziane w nim myśli; dla tego też przytaczamy wyjątek z niego tutaj, bez względu na chronologiczną kolej. Grottger uwiadomiwszy narzeczoną o nowej zmianie w pomyśle, tak mówi dalej: „Wiesz, że przedstawiając ujemne strony wojny, zamierzyłem przedstawić także tę wojnę jako żywioł, który nas demoralizuje i to tak dalece, że o samym Bogu i jego poszanowaniu zapominamy. Otóż to, co ma być obrazkiem zakończającym, to właśnie mam teraz pod ręką, i na nim prócz artysty i jego geniuszu, nie będzie nikogo wuęcej. Rzecz dzieje się w kruchcie przedkościel-nej ; po prawej stronie geniusz i artysta najokropniej zgorszony, w głębi trochę, a po lewej na samym przo-dzie nic więcej, tylko cztery bębny, które jeszcze przed chwilą służyły za siedzenie dla trzech jegomościów, zajętych żywo grą w karteczki! Ze przed chwilą jeszcze grali, świadczy lulka dymiąca na ziemi i karty porozrzucane. Po nad niemi do filara na krzyżu przybity, Pan Jezus. Rozciągnął ramiona swoje i głowę smutnie pochylił, bo go nie chciano uszanować, a na ramionach płaszcze, ładownice i różne rynsztunki wojenne pozawieszano. W głębi kościół zestrzelany i na wpół spalony. Oto treść obrazu. Czy go widzisz i czy jest dosyć mówiący?“

Wracamy do naruszonego chwilowo chronologicznego porządku, ażeby śledzić dalej kształtowanie się pomysłów i powstawanie pojedynczych epizodów z „Wojny“. Ze znanego nam już listu z dnia 14 września i z innego, późniejszego o tydzień, dowiadujemy się o treści dwóch obrazków, przedstawiających „Pożar“ i „Głód“ : „Miasteczko się pali, całe morze płomieni rozwścieczonych jak szalone, wzbija się pod obłoki, a cały widnokrąg tumany iskier i dymu zalały. Strasznie gore! już i kościół w płomieniach, a z okien jego wieży bucha już ów wszystko niszczący żywioł. Nic nie ocaleje, wszystko stracone! toteż biedni mieszkance długim szeregiem uchodzą z miasteczka, każdy co mu najdroższe, ze sobą zabrawszy. Uciekają drogą po-przed wzgórze, z którego całą okolicę przejrzeć można, a na której dwóch wędrowców widzimy. Ten biały, smutny, siedząc na odłamie skały, podparł się lewą ręką, a swoje prawą podał towarzyszowi, bo ten widać bardzo nieszczęśliwy, nawet wystać nie mogąc, zsunął się na kolana i usiadł, jedną rękę właśnie ku twarzy podnosząc, aby ją zasłonić. Skulony siedzi tak tyłem do pożaru, a przodem do widza. Jestto Dant i jego Beatryx na je-dnem z najstraszniejszych widowisk z codziennego życia. Oto treść ostatniego obrazu, którego oni są głównemi figurami. Czy dobrze tak? Uciekający są w głębi obrazu a ci dwaj ostatni tą rażą na samym przodzie. Ostatniego obrazu dziś nie zacząłem , bo papier nieprzygotowany ; ale za to epilog do pierwszej części podłożyłem i opiszę go, jak będzie skończony.

Poniedziałek, dnia 22 września.

Dziś czwarty obrazek rozpocząłem ; myśl do niego jest bardzo szczęśliwa, a przyszła w ostatniej chwili. Pomyśl sobie, że jesteś w lesie przy samym krańcu jego, zkąd rzuciwszy okiem po okolicy, dostrzeżesz w oddaleniu palące się miasteczko. Ujdź parę kroków ku lasowi, tam, gdzie się już trochę zagęszcza, a w cieniu starego dębu okaże ci się smutny, ale bardzo do serca przemawiający obrazek. Oto pod drzewem siedzi matka-staruszka, troje dziatwy drobnej i młoda dziewczyna. Uciekły wraz z dziaduniem z domu w pobliskie lasy, bo naszli ich tam żołnierze, podpalili miasto, a sami okropnie strzelać i zabijać zaczęli. Matka płacze, bo kto wie, czy tam męża nie zostawiła, a dziatwa głodna, i prosi a prosi chleba. Młode dziewczę wyjęło z koszyka bochenek, i oto rozdziela go między biednych zgłodniałych. Staruszek wsparł się na wychudłej ręce i zadumał bardzo. Tuż przy rzeczach i kosztowniejszych sprzę-ikach, które biedni ze sobą zabrać zdołali, leży poczciwe psisko, stary sługa, stróż i przyjaciel domu. Nad tą grupą na wzgórku, a raczej na małej wyniosłości terenu, ukazał się geniusz, a przy nim z politowaniem i rozczuleniem patrzący artysta.“

Na dniu 26 września donosi Grottger, że już podłożył cały nowy obrazek , a spodziewa się skończyć do 1 października; opisuje go zaś w sposób następny: ,.Jest na nim dużo figur, i tak jest dziadek i babka, trzy córki, dwoje wnucząt i zięć , a oprócz tego Dant i Beatrix. Wszystko razem stojąc przed domem , zadumane patrzy wt górę na kometę; tylko artysta i geniusz jego, nie ku niebu, tylko na główną scenę obrazu oczy mają zwrócone. Są tam i gołąbki i kwiatki i powoje i różne inne różności, charakteryzujące zacisze domowe i rodzinną miłość tych biedaków. W samym środku, najwięcej w głębi, siedzi na ziemi matka, pochylona w zamyśleniu nad dzieciną swoją, .(.ora rozpowita leżąc przy niej, rączki do

niej wyciąga, a nóżkami bryka. Około niego siedzi trochę starsze, ze złotemi wzburzonemi włosiętami, i jako roztropniejsze, patrzy za przykładem starszych na gwiazdę z ogonem. Za matką, na ławce pod gankiem na słupach, obwieszonych dzikiem winem, czy powojami, siedzi babka i wnuczka - podlotek. Babunia się zasmuciła, i w niebo patrząc, ręce jakby do błagalnej modlitwy złożyła. Przy niej wnuczka, przedtem szyciem bielizny zajęta, zamyślona, także oczy na gwiazdę złowrogą zwróciła, i jakby przeczuwając . że to zły prognostyk, na twarzy posmutniała. Za niemi w ganku staruszek oparty o słupek, także podniósł głowę, ale nie z ciekawości, tylko ze zgryzoty, że może jeszcze nie jedno nieszczęście będzie musiał widzieć i zaznać. Po tej samej stronie (po prawej), ale bliżej ku przodowi, sam gospodarz może, rze-ślnik przy fartuchu, wyszedłszy na podwórze, i on i górę popatrzał, ale potem pochylił głowę i mocno się zadumał. Na jego ramieniu wsparła się żona, i smutna patrzy się w gwiazdę, jakby w jej blasku tajemniczą przyszłość wyczytać chciała. Wszyscy albo smutni, albo bardzo zadumani, a tak cicho, że tylko uderzenie skrzydełek dwóch gołąbków usłyszeć można, które wprzód krążąc po nad głowy swoich przyjaciół, zleciały do wiadra, stojącego na krawędzi studni i wodę piją. Po lewej stronie obrazu, obok studni, wśród drzew i krzaków kwiecistych, widzisz artystę - wędrowca i przewodnika jego. 1 oni się zadumali i z politowaniem patrzą na biednych ludzi, a litują się nad nimi, bo widzą, co ich czeka już w najbliższej przyszłości. Cały obraz oświeca zorza po słońcu, które niedawno zaszło. W oddaleniu widać kościółek o smukłej wieżyczce, kilka starybh lip w pobliżu, kilka drzew, kominów i potem rówpinę, a na niej, jak przez mgłę, porozsypywane wioski i miasfeĆzka. Na całym obrazku dużo drzew, kwiatów, rozkwitłej i bujnej natury, a nadewszystko cisza i smutek. Oto masz w kilku słowach historya zaczętego obrazu.“

Wiemy dziś, j;tk bardzo zmieniły się później te pierwotne pomysły do Komety i Pożegnania, jak się później uprościły i udoskonaliły, zanim przybrały ostatnia formę, co dowodzi, ile nad niemi pracował, ile się zastanawiał artysta.

Lubo zwolna, następowały dalsze rapsody tegoż samego poematu. Na dniu 9 listopada t. r. pisze Grottger: „Wojnie przybył wreszcie jeden dosyć porządny obrazek więcej. Opisuję Ci, jak on wygląda: w samym środku obrazu kobieta młoda i piękna, konwulsyjnie przycisnęła do siebie biedne maleństwo owite, i jakby straszliwem przeczuciem miotana, patrzy przed siebie, tam gdzieś w przyszłości obraz nieszczęścia spostrzegając. Za nią staruszka, wsparta na lasce, matka, głowę w dół pochyliła, oczy zmrużyła i bardzo płacze. Za niemi na lewo biała ogrodowa furteczka jeszcze otworem stojąca, a tuż za nią, na gościńcu, cała kolumna w głąb obrazu posuwającej się jazdy. Ubrani w zbroje i żelazne przyłbice, postępują wolno, cicho i ponuro, bo wszyscy na śmierć. Sztandar ich powiewa w powietrzu, i furka i bryka, jakby wesołością swoją urągał tym posępnym, żelaznym rycerzom. Jeden z nich na białym pięknym koniu, sam jeszcze piękniejszy w srebrnym hełmie i pancerzu (widać, że starszy) obrócił się w siodle, a wyciągając ręce po za siebie, zapewne raz jeszcze owe dwie smutne kobiety pożegnał. Po prawej stronie obrazu, wsparty o drzewo, głęboko zadumał się artysta a na nim wsparta smętna Beatrix jego. Z przodu obrazu biała ścieżeczka i dużo trawy zielonej i barwistego kwiecia. Niebo chmurne i mgliste, a tam nad oddalającymi się rycerzami ieszcze bardziej zachmurzone. Kilka kruków, z za krzaków wzniosło się wysoko i lecą, bo rycerzy wyprzedzić muszą. Oto cały obraz“.

Z kolei następuje rekrut, wyciągający los z urny. „Nie jestem dziś tak smutnym jak wczoraj — czytamy

pod dniem 16 listopada wieczorem — bo przez dzień dzisiejszy wyrósł’ przecież bohater mojego teraźniejszego obrazka. A powiem Ci, że taki śliczny, że jeszcze nigdy podobnie pięknego młodzieńca nie stworzyłem. Włosy ma długie, kręcone, a czarne jak heban ; oko podłużne, przymrużone, niby obojętnie z pod długich czarnych rzę-sów ku urnie złowrogiej wyziera. Nos prosty, usta średnie, zaciśnięte a po nad niemi mały, czarny wąsik. Cała postać apollińskiej budowy i pełna spokoju a męzkiej buty. Gdybym kiedyś zobaczył takiego żywego, tobym go pokochał z całej duszy... Oprócz tej figury przybyły dwie inne, a raczej trzy, tylko jedna dopiero naznaczona. Po prawej stronie losującego nie sztachety, tylko drzwi, a z przodu żołnierz, wzbraniający wstępu nieszczę-Awej matce losującego właśnie. Nie powiem , aby ta zmiana pochlebiała obrazowi, ale przyczyniła się do zupełnego wyjaśnienia odbywającego się na obrazie dramatu. Oczywiście, że tak jak w pierwszem już założeniu, staraniem mojem będzie na figurę najgłówniejszą najwięcej dać nacisku, aby reszta figur zupełnie myśli na nią skupionej nie odrywała. Czy dobrze tak ?“

Następnego dnia o samej północy pisze niezmordowany malarz: „Przybyło dwóch synów Marsa, siedzących za stołem : jeden tak głupkowato a przytem drwiąco podśmiechujący się, drugi zaś starszy, kwadratowy, krótkokarczysty , z gęstą strzępiastą brodą , z okiem jak u starego żbika, a wyrażeni twarzy pełnym surowości i srogiej bezwzględności żołdackiej. Dwa bardzo wybitne, a w tym obrazie bardzo szczęśliwie zastosowane typy. Jutro przyjdzie trzeci, który uzupełni grupę, dodając jeszcze więcej właściwego jej wyrazu. Ten obraz najmniej jeszcze ze sześć dni roboty mozolnej zabierze, ale będzie miał bardzo wiele w sobie pieprzyku, imbieru i papryki artystycznej.“

■

>■ ;

-

*‘Л

; ' >

>

VIII.

We Lwowie, choć mu ta było najmilej, bardzo krótko już bawił Grottger. Przybył, jak wiemy, 4go grudnia a wyjechał w ośmnaście dni później, nie doczekawszy nawet świat Bożego Narodzenia, ani wilii, obchodzonej u nas tak uroczyście, choć z pewnością cała duszą pragnął pozostać tu dłużej — wyjechał na to, ażeby rychłą śmierć znaleść z dala od ojczyzny, wśród ludzi nieznanych i obcych.

Oddawna wprawdzie nosił sie z myślą zwiedzenia Paryża, pragnął wT tej metropoli cywilizowanego świata dać się poznać całej powszechności, wedle słów swoich „wykonać raz to coup d’ état, rozstrzygające o przyszłości“ — ale chciał to uczynić w wiele miesięcy później, krótko przed otwarciem wystawcy, z gotową już Wojną. Stało się inaczej : wyjechał nierównie prędzej, a w niezmordowanej pracy nad większemi kompozycyarni i nad robotami podejmowanemi dla zapewnienia sobie chleba powszedniego, stargał i tak już nadwątlone siły. Zwabił nieszczęśliwego tak wcześnie do stolicy Francyi ktoś, kto straciwszy tam własny zapas pieniężny na karty i zbytki, a nie mając o czem powrócić do kraju, przedsięwziął bądź co bądź sprowadzić artystę i z jego szczupłych funduszów skorzystać. Jakoż w⁷ z y wał go natarczywie gorącemi listami i telegramami, obiecując złote góry a dla tem pewniejszego skutku donosząc, że sam Gć-rôme przez jego usta usilnie zaprasza polskiego kolegę.

Grottger, sam prawy i prawdomówny, wierzył ludziom aż do zbytku; nie przeczuwając więc zdradzieckiego podstępu, podążył bez przestanku do Paryża. Na miejscu przekonał się, że padł ofiara niegodnej mistyfika-cyi, że sławny malarz francuski był powołany na świadectwo brzydkiemu kłamstwu ; ale mistyfikator dopiął celu — znęcił biednego artystę na bruk paryski i zostawił go tutaj niemal bez grosza, bo jego kosztem odbył podróż z powrotem do Krakowa...

Ujrzawszy się w tem smutnem położeniu, zapytywał siebie nasz malarz z uczuciem doznanego zawodu, dla czego tu jest? Ale na rozmyślanie i żale nie stało czasu; trzeba było kończyć rozpoczęta Wojnę a na utrzymanie zarabiać mniejszemi pracami. To też życzył sobie nie widywać nikogo a przynajmniej jak najmniej osób, aby mu w pracy nie przeszkadzano. Do znajomych, którzy go wtedy najczęściej widywali, należał dawny przyjaciel, Marceli Krajewski. „Od pierwszego widzenia się z Arturem — opowiada on — poznałem go takim, jakim był w Wiedniu, ale poważniejszym ; humor miał znacznie

zmieniony, zwykle smutny z powodu oddalenia od.....

Miał on nadzieję, że do czerwca interesa swoje pokończy, Wojnę cesarzowi Napoleonowi sprzeda za większa sumę niż ta, która mu później cesarz austryacki zapłacił, do kraju powróci i ożeni się. Wkrótce przekonał się, jak to ciężko pójdzie, gdyż Lituanii (zaceniwszy tylko trzy tysiące franków), wystawionej wT hotelu Lambert, sprzedać nie mógł. Rysował czasem pomniejsze prace, które łatwiej i w porównaniu lepiej się sprzedawały, a te obracał na życie. Pracował, jakeśmy wyrachowali, najczęściej szesnaście godzin dziennie, gdyż Wojnę kilka razy zmieniał. Ta zbyteczna praca nie mało się przyczyniła do podkopania jego zdrowia.“

Do tak gorliwej nad miarę czynności zniewalały go okoliczności — daremnie przestrzegali przyjaciele, bo nie było tej, która s < ma jedna byłaby zdołała powstrzymać zapalonego, od zbytniej pilności. A cały czas spędzał w niewygodnem, trudnern do ogrzania mieszkaniu, najprzód na Boulevard St. Michel, (3) potem na błotnistej uliczce rue du Four Saint Germain — bo na lepszy lokal nie stać go było; dopiero w czerwcu urządził sobie wygodniejszą pracownią w zdrowszej części miasta.

Jakkolwiek sam obarczony kłopotami, przeciążony pracą i niepewny jutra, myślał wtedy o rodzinie, dla której okazywał się zawsze hojnym i wylanym. Jeszcze we Lwowie puścił na losy Kometę, rysunek znany nam z własnego jego opisu, ażeby zebranemi w ten sposób pieniędzmi zasilić zesłanego na Syberyą brata, Jarosława. Owa suma miała być przesłaną na miejsce przeznaczenia za pośrednictwem hr. Revertery, posła austryackiego w Petersburgu. Grottger na dniu 25 stycznia r. 1867 prosi Włodzimierza hr. Dzieduszyekiego, który sam wdział kilkadziesiąt biletów, „ażeby najmniejsza panna Marynia w salonie Państwa wyciągnęła los wygrywający.“

Z listu tego okazuje się jasno, że pragnąłby wrócić do kraju, lecz (jak się można domyślać, bo delikatność nie dozwalała mu wTytłómaczyć się szczerze) nie dopuszczał tego brak funduszów: „Ja, zamiast powrócić do Lwowa, jak się spodziewałem, będę musiał pozostać aż do wystawy a to dla niezawodnego skończenia rozpoczętej Wojny, której we Lwowie, bez wszelkiej artystycznej pomocy w tak krótkim czasie wykończyć bym nie potrafił.“

Zdanie jego o Paryżu streszcza się w następnych słowach: „Paryż, jako miasto, nie tylko w pierwszej chwili, ale i teraz jest mi tak nieznośnym, ze gdybym mógł, tobym ztąd zaraz uciekał — ale mu przyznać muszę , że dla artysty kształcącego się, jest może jedynym na świe-

cie. Wszelkie możliwe kierunki — wszelkie artystyczne zapatrywania, maja tu swoich przedstawicieli, tak że stu-dyum staje sie gruntowniejszem, niż kiedykolwiek. Zacząwszy od idylli aż do najprozaiczniejszego realizmu, wszystko się tu widzi wyobrażone po mistrzowsku. I muszę też powiedzieć, że chociaż Francuzi nie stworzyli jeszcze szkoły malarskiej, poczucie dla doskonałości mają jednak ogromne. Mają go więcej, niż Niemcy, którzy peryodycznie, raz latają pod obłoki, drugi raz walają się w rynsztoku. Francuzi i jedno i drugie robią od razu.

„Oprócz Wersalu poznałem wszystkie galerye, a w lu-xemburskiej jestem prawdziwie zakochany — nigdzie bowiem nie widziałem tylu pięknych, a zarazem tak od siebie różnych utworów malarskich. Chodząc po tej ga-leryi, przeświadczyłem się o tej prawdzie, że Francuzi, równie jak Niemcy są gruntowni i sumienni, i że myli się ten, kto im tej gmntowności odmawia a przypisuje powierzchowność.

„Mój pobyt tutaj, z Bożą pomocą, na dobre mi wyjdzie. Skorzystam znacznie więcej, niż się spodziewałem ; dla tego też mam nadzieję, że i Wojna tu wypracowana, nierównie wiecej bedzie miała wartości. Zresztą, jak tam

O O    L    C J

Bóg zechce.“

W styczniu także, jak się zdaje, w pięciu dniach utworzył artysta obraz pełen rzewnej, a zarazem przerażającej poezyi, zachwycający prostotą i tragicznością kompozycyi, szlachetną i wyrazistą typowością licznych postaci. Pomysł do Skazańców na etapie, będących własnością hrabiny Działyńskiej, powziął zapewne albo w podróży, albo bezpośrednio po przybyciu do Paryża; pisze bowiem o nim już pod dniem 30 grudnia: „Chcę zrobić rysunek duży, bo jak trzy razy moje największe węglem, przedstawiający ten moment, kiedy właśnie na stacyą przybyły etap, złożony z biednych mizeraków, wyciągnięty w długą linia, stoi przed baraka, mającą im służyć za więzienie i mieszkanie, a komisja miejscowa robiąc właśnie przegląd, czyta i wywołuje każdego po nazwisku. Po nad nimi wszystko zimne i ciemne, pod nimi biało, a przy nich żałobnie i czarno ! Cieszę się na kilkadziesiąt tych pięknych twarzy, wynędzniałych a pełnych rezygnacji i odwagi, na cały szereg owych postaci, mizernych z pozoru a tak wspaniałych na duszy!“

Zajęty innemi pracami, z niesłychaną sumiennością poprawiając i wykończając Wojnę, ukończył ją dopiero w czerwcu. Dzieło to, owoc tak wielkiej miłości i tylu trudów, dla braku miejsca w oddziale austryackim, okazało się na wystawie dopiero pod koniec lipca a i ten wzgląd zawdzięczało jedynie zabiegom wice-konsula Szwarca. Ustawiono je na sztalugach osobno, na środku jednej z sal w oddziale sztuk pięknych; inne jego utwory znalazły gorsze pomieszczenie, bo w bocznym pokoju, w jak najniekorzystniejszem oświetleniu i wśród architektonicznych planów.

Bądź co bądź po ukończeniu arcydzieła, które go tyle trudu kosztowało, uczuł się swobodniejszym i weselszym. Dawniej wyłącznem niemal jego towarzystwem byli pp. Krajewski i Żeleński; odtąd mniej krył się przed ludźmi a otaczało go zwykle dobrane grono przyjaciół i znajomych. „Schodzili się — pisze Szczepański — w skromnej garkuchni na rue pont Louis Philippe 15, na wspólne obiady, na których niby rolę ojca rodziny miał jeden stary Francuz , republikanin, zakochany w Polakach — a co do humoru wiódł rej Artur. Był to miły, serdeczny widok, jakby polska oaza wśród cudzoziemskiej pustyni. Wtedy to, gdym go przy kieliszku starego Bordeaux zagadnął: kiedy wraca? odpowiedział z wesołą dumą : niechno zdobędę kilka medali, a polecę natychmiast do kraju i do niej“.

Ale owa swoboda i humor trwały bardzo krótko ; obrazy nie znajdowały kupca , co go bardzo dręczyło,

10

sprowadziło zaś ostatecznie chorobę brutalne zachowanie człowieka, który przed niewielu miesiącami doświadczywszy od niego dobrodziejstwa , odpłacił mu za nie szpetna niewdzięcznością. Grottger tracił szybko zdrowie i siły. Ostatnia jego praca artystyczna był Posąg Napoleona I, otoczony grupa: patrzących; rozpoczętego na wezwanie Jana Amborskiego sprawozdania z dzieł sztuki polskiej na wystawie, nie mógł już ciągnąć dalej. Przedostatni swój utwór, wyobrażający „Muzykę“, po którego spieniężeniu dopiero mógł kupić ramy dla Wojny konał pod wrażeniem gry księżnej Marceliny Czartoryskiej i Władysława Żeleńskiego.

wy-

Choroba przybierała zastraszający charakter a nieodstępny towarzysz artysty, p. Krajewski, napróżno udawał się do osób zamożnych, proponując im nabycie którego z rysunków Grottgera, choćby za połowę ceny, byle tylko znaleść środki ratunku. Daremne usiłowania ! Nareszcie w pierwszych dniach listopada nabył cesarz Franciszek Józef Wojnę za 3.000 fr. ; niebawem chory za radą lekarzy wyjechał do Pau. O ówczesnem jego położeniu najlepiej nas objaśni list p. Krajewskiego, pisany z Pau na dniu 22 listopada do narzeczonej Grottgera. „Artur — czytamy wT tern piśmie — polecił mi opisać Pani dokładnie swój stan zdrowia. Jest on za nadto osłabiony, aby mógł uporządkować myśli, i nie ma nawet tyle sił fizycznych , aby wytrwać w dłuższem pisaniu. Przeszło dwumiesięczna słabość wyniszczyła jego siły do tego stopnia, że lubo doktorowie radzili codzień przechadzkę dla użycia świeżego powietrza, może wyjeżdżać tylko co trzy lub cztery dni i męczy się bardzo, chociaż z pokoju przez schody aż do pojazdu bywa przenoszony.

„Zkąd powstała ta choroba?

„Doktorzy i wszyscy są przekonani, że to przeziębienie. Istotnie w porze, gdy zachorował, panowało w Paryżu nadzwyczaj zmienne powietrze : we dnie upały, nad

wieczorem chłód zimowy, nie trudno więc było przeziębić się, i zapewne to przyspieszyło chorobę, ważniejsze bowiem rzeczy wpływały na jego zdrowie. Przyjechał on do Paryża ożywiony nadzieją wyrobienia sobie materyal-nej pozycyi a przynajmniej uzyskania sumy, potrzebnej do usunięcia przeszkód... Zauważałem, że jakkolwiek pełen otuchy, jednak cierpiał i ubolewał nad losem, który go skazał na oddalenie od kraju i drogiej osoby. Ztąd Paryż nie sprawił na nim żadnego wrażenia; byłby się tutaj ciągle nudził, gdyby nie szesnastogodzinna praca dziennie nad Wojną“.

Wspomniawszy o zawodzie, doznanym z tą kompozy-cyą, o której korzystnem sprzedaniu zaczął wątpić, tak dalej pisze przyjaciel artysty: „Od tego czasu zupełnie stracił humor. Widać w nim było walkę człowieka, poddającego się nienawistnemu losowi, cierpiącego nad siły. Kilku z nas spostrzegło ten stan zatrważający. Pocieszaliśmy go — nadaremnie. Na dobitek w pierwszych dniach września otrzymał list od szwagra z pewnemi niesłusznemi wyrzutami, który dopełnił miary jego zgryzot, Przyciśniony niepowodzeniem i oburzającą niesprawiedliwością , dostał gwałtownego krwiotoku, który przez trzy dni trwając, nie mało krwi i sił wyczerpał. Teraźniejsza słabość, z której się podnieść nie może, to skutek owego krwiotoku. Była już fatalna chwila w ostatnich dniach przed wyjazdem do Pau. Doktorowie wątpili, czy dojedzie na miejsce a jechać trzeba było koniecznie, gdyż w paryzkiem powietrzu czekała go niechybna i blizka zguba, południowy zaś klimat jedynie może go wyratować. Trzeba się było ryzykować na dwudziestogodzinną podróż, którą przebyliśmy szczęśliwie. Lubo niesłychanie nią zmęczony, ma się Artur już lepiej, jednakże do zdrowia powraca bardzo powoli a znajduje się w takim stanie, że najmniejsze przeziębienie, zmartwienie lub nie-

10*

14S

zwykły wypadek, może go zabić — jak na odwrót, uniknąwszy tego wszystkiego, może wyzdrowieć“.

Kończy się list następna odezwa do panny M. : „Jestem przekonany wraz z doktorem, że gdyby pani mogła przyjechać do Artura , wpłynęłoby to na jego zdrowie bardzo zbawiennie, a daleko pewniejszym i prędszym krokiem postępowałaby kuracya. On potrzebuje mieć około siebie osobę, która kocha, uwielbia, ubóstwia, w której cel swego życia i szczęścia widzi. Przyjeżdżając, spełni Pani raz czyn chrześcijański, powtóre czyn Polki, ratującej pierwsza gwiazdę na artystycznym horyzoncie polskim — po trzecie czyn poświęcającej się narzeczonej.“

Do spełnienia tego czynu nie brakło z pewnością gorących chęci — na nieszczęście nie stało środków.

Tymczasem choroba się wzmagała; na początku grudnia trzeba było wyjechać dalej na południe, do Ame-lies les Bains. Podróż ta trwała pół dnia; śnieg padał, a wicher dął tak silnie, że wyrwał z wagonu latarnią. Na trzeci dzień po przybyciu na nowe miejsce pobytu, nie mógł już łyżki utrzymać w osłabłej ręce. nogi zaczęły mu puchnąć. Odtąd już nie łudził się.

— Zobaczysz, Marcelu — mówił do przyjaciela — że ja wkrótce klapnę.

Przejrzawszy się w zwierciadle. zawołał nie bez uczucia przelęknienia: „Wyglądam, jakbym wyszedł z trumny; nie długo też do niej wejdę.“

Przytem ciągle się troskał, że swoją śmiercią, nabawi towarzysza „porządnego kłopotu.“ Podtrzymywała go jeszcze nadzieja ujrzenia narzeczonej. Ostatnich listów od niej już sam czytać nie mógł, ani ich Krajewskiemu czytać nie pozwolił.

— Nie rozpieczętuj, nie czytaj — mówił — bo dałem słowo mojej Pannusi, nie czytania nikomu jej listów;

przykro mi, że tobie nie mogę dać do przeczytania — dopierobyś poznał...

ma-

Wyczerpała się kwota, wzięta za Wojnę; pan K. pisał do Delarocha z prośba, aby sprzedał obraz Napoleona choćby za 600 fr.. myśląc, że artysta odzyska jeszcze zdrowie. Nie przeczuwał, jak bliskim jest jego koniec. Było to 18 grudnia w nocy. „Po drugiej zasnął Artur — opowiada z wzruszającą prostotą — przez sen mnie zawołał; wstaję, pytam, czego chce; powiada mi, że przez sen mówił, i że mu się spać chce. Jeszcze po czwartej nad ranem mówiłem do niego. Następnie uciszył się i zasnął. Później wstaję podać mu lekarstwo, budzę go — on nic nie odpowiada , biorę za rękę — martwa; otwieram okiennice i widzę go bladego jak ściana, z twarzą suchą, a zwykle rano był kroplami ściekającego potu oblany. Pozycya jego jak do najsmaczniejszego snu ułożona , pomimo na pół otwartych oczu, co mi dawało nadzieję, że może zemdlał — lecz nie widzę najmniejszego poruszenia piersi, ani oddechu — cam puisa , nic dostrzedz nie mogę. Zdawało mi się, że ja w przestrachu nic nie czuję; dzwonię na garsona, aby zawołał doktora . który przypadkiem znajdował się w hotelu. Doktor nadchodzi, i przypatrzywszy się, powiada : G est fini!“

Pogrzeb na miejscu odbył się w dwa dni później ; dopiero latem następnego roku nastąpiło przeniesienie zwłok do kraju staraniem i kosztem narzeczonej, a w dniu 4 lipca odbyły się uroczyste egzekwie i pogrzebanie na cmentarzu (Łyczakowskim we Lwowie. Nad grobem, otoczonym tłumami ludu, uczcił pamięć zmarłego wymo-'wnemi słowy Kornel Ujejski.

Rzewne i smętne wspomnienia budzi ten przedwczesny zgon genialnego malarza , ginącego w chwili, gdy wyszedłszy zwycięzko z walki z pokusami świata i z ciężkim niedostatkiem, dobija się wielkiego imienia, gdy ma uczynić zadość gorącym pragnieniom serca, które tak dingo tęskniło do wielkiej i wzniosłej miłości. Tragiczny i dla całego kraju bolesny ten wypadek wywołał w patryarsze całego pokolenia piszących obecnie w Polsce piękne i poetyczne słowa, któremi zamykamy słabe nasze opowiadanie: „Wpatrując się w ten żywot, przebiegając kartki wspomnień, czuje się ból, ściska się serce nad tragicznością tej doli ; ale widać w niej dłoń Bożą, która chciała, aby ten wdzięczny, wonny kwiat nie przekwitł, nie opadł, nie stracił swych blasków, nie zwalał się w pyle ziemi, w prozie starości... Trzeba mu tak było umierać z miłością w sercu, z marzeniem, nadziejami, z całą wonią poezyi, która grób jego otacza.“

OPEŁNIENIE

Kreśląc w krótkości dzieje życia i artystycznego zawodu Grottgera, miałem cel jasno wytknięty. Do chóru ogólnikowych sędziów nie myślałem się przyłączać, nie chcąc powtarzać stereotypowych, bardzo już zużytych i oklepanych frazesów, które nic nie mówią, a w końcu budzą tylko niesmak — do wydania zaś opinii w całem znaczeniu wyrazu kompetentnej, nie czułem się ani dość artystycznie ukształconym, ani powołanym, przekonany będąc, że publiczność nasza nie nabędzie szczerego zamiłowania sztuk plastycznych, dopóki nie przestaną o nich wyrokować dyletanci, nie wątpiący o niczem i zawsze gotowi do popisu.

Wyrzekłszy się prawa oceniania arcydzieł ulubionego artysty, całą usilność zwróciłem w kierunku biograficz-nym — pragnąłem jak największą ilość faktów, szczegółów i rysów charakteru wydrzeć zapomnieniu. Wiem sam najlepiej, ile niniejszemu szkicowi braknie do tego, aby był zupełnie dokładnym i wyczerpującym, jakkolwiek zawiera wiele rzeczy nowych, wiele materyałów po raz pierwszy na jaw dobytych a uzupełnionych wiadomościami, jakie już prze-demną podali pp. Kraszewski, Tarnowski i Szczepański.

Jeśli mi się nie udało utworzyć pełniejszej biografii, pochodzi to ztąd, że mimo usilne starania nie wszędzie doznałem życzliwej pomocy i szczerego poparcia, a z żalem patrzeć musiałem, jak niektóre osoby najpiękniejsze po wielkim malarzu pamiątki trzymają niejako pod kluczem, zamiast się niemi podzielić z ogółem i wiadomość o nich rozpowszechnić. Wiele też przyrzeczeń pozostało dotąd nie spełnionych, a i w drukowanych materyałach napróźno niekiedy szukałem tego, co w nich być powinno. Podobny zawód sprawił mi artykuł profesora Wł. Łuszczkiewicza, ogłoszony przed trzema laty Bibliotece Warszawskiej pod nieco pretensyonalnym tytułem : Przegląd krytyczny dziejów szkoły sztuk pięknych w Krakowie (1818—1873). Żałować należy, że tak niepospolity znawca sztuki, zbyt rzadko chciał patrzeć na rzecz krytycznie — że uczyniwszy jeden krok śmielszy, jak gdyby żałując swej otwartości, natychmiast podwajał powściągliwość i ostrożność. Do nie wielu wypadków owej szczerości zaliczyć wypada ustęp o uczniach Stattlera, rysujących i malujących z martwej natury. „Nudzili się — mówi — nad owemi jajkami, jarzynami przez tygodnie i miesiące, kując rzecz instynktowo; chodziło bowiem więcej o delikatność oddania szczegółów, broń Boże o efekt ogółu i prawdę jego, bo to potępio-nem było. W praktyce owa teorya dawała obrazy mgliste, rozdmuchane, o kolorycie pomarańczowym części ciała, na zielonych koniecznie tłach“ i t. d.

Zdawałoby się, że w krytycznym przeglądzie dziejów jakiejkolwiek szkoły niezbędnem jest wykazanie,* jak oddziaływała na najcelniejszych uczniów. Wychodząc z tej zasady, szukałem skwapliwie w artykule szanownego profesora ustępu o twórcy Wojny ; ale niestety po ogólniku, że „uczniowie malutcy wyrastali na młodzieńców wśród tchnienia sztukP, znalazłem tylko słowa następne, grzeszące nawet chronologiczną niedokładnością: „Ta^: w roku 1853, pamiętnym dla szkoły, zjawiło się w niej dwóch małych chłopców; pierwszego przyprowadził ojciec zacny, powszechnie szanowany profesor muzyki, polecając profesorowi nowego ucznia drobnej budowy, ale o świecącym geniuszem oku: chłopcem tym był Jan Matejko; drugim, z zakątka Galicyi przybyłym, Artur Grottger“.

Nie zawadzi tu dodać, że i mistrz, któremu zawdzięczamy Skargę i Grunwald, nie znalazł łaski w obliczu Stattlera, równie nisko przezeń ceniony i niechętnie traktowany, jak Grottger.

Wracając do kwestyi źródeł, z tern żywszą wdzięcznością składam gorące podziękowanie osobom, których łaska i względy dały mi możność podjęcia niniejszej pracy, a więc

przedewszystkiem : Państwu Młodnickim xandrowi i Ludwikowi hrabiom na Pappenheimie, Władysławowi Fedorowiczowi, Andrzejowi Grabowskiemu, Jarosławowi Grottgerowi; prezydentowi Januaremn Poźniakowi, Włodzimierzowi Zagórskiemu, oraz bibliotece Poturzyckiej.

dalej panom Ale-

Oprócz wymienionych osób zechce przyjąć serdeczne moje dzięki prof. Jan Amborski, którego wspomnienie o pobycie Grottgera w Paryżu przyszło już za późno, aby w texcie mogło być pomieszczone; dla tego przytaczam je

tutaj w strzeszczeniu :

Grottgera poznałem w Paryżu w r. 1867. Usposobienia żywego, serdeczny nad wyraz, kochający, z duszą wylaną, pociągnął mnie ku sobie od razu ; to też w krótkim czasie zawiązał się między nami bardzo serdeczny stosunek. Zaglądałem do niego tak często, jak mi moje uciążliwe zajęcie i odległość naszych pomieszkań pozwalały. Z Batignolles bowiem potrzeba było do trzech kwandransów, aby się dostać do Quartier St. Germain, gdzie mieszkał Grottger. Zajmował on na Rue du Four St. Germain dość duży pokój o dwóch oknach i alkierz ciemny, gdzie stało łóżko. Naprzeciw drzwi przy pierwszem oknie sztalugi. Sofka, stół, kilka krzeseł i kartony porozstawione po pod ścianami, zapełniały resztę pokoju.

W czasie naszego zapoznania nic nie zapowiadało tak bliskiego końca artysty. Pełen życia i humoru, pracował z zapałem, gawędząc z obecnymi bez przerwy. Uderzyła mnie tylko jego szczupłość tak dalece, żem go o stan zdrowia wypytywał. Śmiejąc się ze swej otyłości, twierdził, że ma się wcale dobrze, i nie skarżył się na znużenie, pomimo że rysował od świtu prawie do ótęj lub 7mej wieczorem.

Gdym przyszedł po raz pierwszy do niego, kończył właśnie obraz „Schwytanie szpiega“, stanowiący jeden ze strasznych momentów groźnej jego epopei: Wojna. Wszystkie następne wykonał prawie przy mnie. Jak tylko bowiem znalazłem chwilkę wolną, biegłem do niego, i wtedy zapuszczaliśmy się w nieskończone gawędy o poezyi i sztuce. W tych rozprawach brali udział: Marceli Krajewski, młody i zdolny malarz, rodem z okolic Lwowa i Władysław Żeleński, znany kompozytor a dziś dyrektor warszawskiego Tow. muzycznego. Miłośnikiem tylko będąc sztuk pięknych, a nie mając pretensyi do znawstwa, brałem w tych rozmowach udział raczej dla nauczenia się czegoś, jak dla wypowiadania moich własnych zdań, i zaczynałem zawsze mój sąd od przystającego mi : „zdaje mi się“.

Pomimo to nie zaniedbał Grottger nigdy, z dziwną skromnością i szczerością zapytywać mnie, co myślę o szeregu dramatów, które wysuwały mu się z pod ołówka tak szybko, swobodnie, bez wysilenia, jak gdyby je po raz setny kopiował. Skromność ta, rzadka w artystach w ogóle, sprawiała, że słuchał uwag z szczególną powolnością. Tak n. p. znakomity malarz francuski, Gérôme, powiedział mu raz mimochodem, że nie wypada artyście przedstawiać siebie w obrazach, że jest to rodzajem kokieteryi; a mówiąc to, czynił al-luzyę do obrazów Wojny, w których Grottger pod postacią malarza, wiedzionego przez geniusz, siebie sportretował. Grottger nietylko w ostatnich dwóch, czy trzech odstąpił od pierw-wotnego zamiaru, ale w wykończonych już, tak wybitny typ swej twarzy zatrzeć usiłował.

Przed ukończczeniem Wojny rzucił był na papier pomysł, który dorywczo tylko brał na sztalugę. Jest to owa Cyganka grająca na skrzypcach, kupiona za tysiąc franków przez hr. Ksawerego Branickiego. Obraz ten, oddany do oprawy do pana d’Angleterre", fabrykanta ram na ulicy de Seine, zostawał za oknem przez parę tygodni. Przez cały dzień tłum przechodzących oblegał wystawę sklepową i przyglądał się cygance nie okiem znawcy, ale zwabiony potęgą wyrazu.

Trudno wyobrazić sobie, jak potężnego talentu dał dowód Grottger w tym obrazie, który przedstawia młodą, fletnią dziewczynkę. Obrzucona niedbale chustą, gra na skrzypcach; głowę, na której wiją się bogate kędziory, zacieniające czoło, pochyliła na przód, jakby wsłuchując się w ulatujące dźwięki. Oczyma utkwionemi w przestrzeń, przejmuje na wskroś widza, wpija się niemi w duszę, lejąc w nią. bezgraniczną jakąś boleść, tak że słyszy się prawie jej muzykę i to co, w niej wypowiada. Poeta - malarz całości nadał ton tak ponury, dziki, tyle zarazem siły i ognia, że tłum prostaczków nawet, nie pojmując czem jest nieszczęśliwa istota, płacząca dźwiękami skrzypiec na papierze, oderwać się od niej nie mógł i stał przykuty tą potęgą, która tryskała z obrazu.

Po ukończeniu Wojny urządził Grottger w swem mieszkaniu, przy Rue de Vaugirard, jeśli się nie mylę, wystawę swego

dzieła i zaprosił artystów i rodaków, chcąc widać w skromności swojej, otrzymać zachętę do umieszczenia tej pracy w galeryi wystawy powszechnej.

O ile doszło do mojej wiadomości, Wojna zrobiła na zwiedzających wielkie wrażenie. P. Gérôme wymawiał Arturowi, że zaniedbuje malarstwo. „Kredą i węglem nie daleko pan zajdziesz — mówił do niego — masz pan talent niepospolity, trzeba pracy tylko. Weź się do pędzla, nie trać czasu na drobne rzeczy“. Rzeczywiście miał zamiar Grottger rozpocząć studya.

Tymczasem Wojna na wystawie powszechnej, choć z braku miejsca źle umieszczona, bo na przenośnych pulpitach, zwracała powszechną uwagę. Uradowany powodzeniem zażądał Grottger, abym mu obrazy illustrował wierszem — za to obiecał mi także coś napisać o wystawionych obrazach. Niestety, wkrótce zaczął zapadać na zdrowiu i wybierał się na południe. Nie myśleliśmy nawet, żeby mu coś groziło. Kiedy nagle dochodzi nas wiadomość, że niebezpieczeństwo wielkie; Marceli Krajewski przywiózł już tylko zwłoki Artura, nieodżałowanego jako artysty i człowieka.

Z uczuciem szczerej wdzięczności zamieszczamy również nadesłany nam łaskawie w ostatniej chwili list p. dr. Stanisława Lasycz Niedzielskiego, jako zawierający ciekawe i cenne szczegóły; podajemy go ztąd w dosłownem brzmieniu, nie pomijając i znanych już wiadomości :

W ostatnich zeszytach Przewodnika naukowo-literackiego z prawdziwą przyjemnością spotkałem się ze szkicem biograficznym Artura Grottgera, skreślonym przez Szanownego Pana, gdyż od dawna ściągała na siebie całą moją ciekawość ta postać tak szlachetna i sympatyczna i od dawna też śledziłem z chciwością każdy szczegół jego życia i charakteru. Ten talent najpoetyczniejszy w naszem malarstwie, ta natura bujna, szczera, prosta — nakoniec koleje jego życia, w któ-rem częściej po cierniach stąpał, niż po różach, przemawiały do mej wyobraźni i jednały mu uwielbienie. Po śmierci artysty każda najdrobniejsza jego praca, nawet bez wielkich artystycznych zalet, nabierała dla mnie znaczenia i wartości pamiątkowej relikwii. Skrzętnie zapisywałem jego prace, gdzie

je spotkałem i w czyich znajdowały się rękach, z myślą, by nie poszły w niepamięć i zagubę, by autentyczność skonstatowana fia świeżo^ nie zamgliła się w przyszłości, by wreszcie kiedyś ten skromny materyał pokazać komuś, coby chciał z niego skorzystać. Z pisma Twego, Panie, wnoszę, iż lubowałeś się w swej pracy o Grottgerze. Aby tyle ciekawych i nieznanych szczegółów pozbierać z jego życia i działalności artystycznej, śledząc go na każdym kroku, trzeba było przejąć się bardzo tym wdzięcznym przedmiotem. Sądzę też, iż nie będzie Panu obojętnem, choćby dla własnej ciekawości dowiedzieć się o kilku pracach Grottgera, o których wzmianki w Pańskim rysie biograficznym dotąd nie spotkałem. Co więcej — wV rozdziale Pańskiej pracy czytam: „iż nie jest wiadomem, co się działo z Grottgerem przez całe pół roku od połowy lipca 1855 do połowy stycznia 1856“. Tę lukę mogę choć w części zapełnić — w tym roku bowiem bawił on dłuższy czas w domu moich rodziców, w Sledziejowicacb pod Wieliczką, robiąc studya z natury i wykończając kilka udatnych akwarel (z podpisem i datą roku. 1855), które dc dziś dnia w zbiorze mego ojca, Erazma, się znajdują. Z te epoki ciekawych szczegółów o Grottgerze nie znam ; maj? sam wówczas dwa lata, nic go sobie nie przyporriinam, później jednak słyszałem często od moich rodziców pochwały dla młodego artysty. Z roku 1855 posiadamy 4 akwarele, isza (wyborna, której fotografią raczy Pan przyjąć) przedstawia żydów, sprzedających szlachcicowi siwą szkapę, która ledwie nogi za sobą włóczy. Jest wiele życia i humoru w tym obrazku, koloryt żywy, rysunek, perspektywa, charakterystyka twarzy szlachcica, ekonoma i żydów doskonałe ; w dali pejzaż z okolic Sledziejowic ; starą karczmę z podcieniami i szyldem: „wutka, pifo, miut“ zdjął Grottger z natury w Wieliczce. Trzy inne mniejszej wartości: treść ich następująca: „Napad Szwedów na wieś niemiecką„Przed dworem szlachcica szwedzkiego służba czyści zbroje“, „Buhaj holenderski“ — w pejzażu dwór Sledziejowicki. Mieliśmy i piątą akwarelę, która od dawna nie wiemy gdzie i w jaki sposób przepadła. Zgadzała się ona co do najmniejszych szczegółów z akwarelą pod tytułem: „Wycieczka na Kahlenberg“, z tą różnicą, iż Grottger umieścił swój portret po lewej stronie (patrząc na obraz) a nie po prawej, jak w tej, którą Pan opisałeś. Z tegoż okresu posiadamy i rysunki ołówkiem:

(olejno).

u p.

łowach“ (najlepszy),

iszy „Zygmunt August i Radziwiłł 2gi „ Wchód do kościoła św. Katarzyny (Augustynów) w Kra* kowie“, 3ci „Portret dziecka“. W tym roku zamówił ojciec u niego, widząc , że ma talent do malowania bitew i koni, kopią z jakiego obrazu Wouvermanna; rzeczywiście nadesłał ją Grottger w następnym roku, z obrazu pod nr. 689 z ga-leryi księcia Lichtensteina.

Posiadam jeszcze jeden szkic jego ręki i to dla mnie najcenniejszy, gdyż z jego napisem „.Stasiowi na pamiątkę 1865“, zatem na dwa lata przed jego śmiercią. Było to 1865, kiedy przyjechał Grottger z panem Andrzejem Grabowskim w odwiedziny do Śledziejowic i wtedy to w moich oczach, w pół godziny naszkicował ołówkiem śliczną głowę końską. Odtąd już nie miałem go więcej zobaczyć. Wyliczę jeszcze kilka prac jego, które zdarzyło mi się widzieć jomych i na wystawach publicznych. U mego stryja. Antoniego, były 2 dobre akwarelle, które wykończył w Sędziejowicach w r. 1855: isza „Bitwa Szwedów z cesarskiem wojem na cmentarzu“, 2ga „Dwie krowy i buhaj holenderski :ed budynkami gospodarczemi w^abawie“. zefów Konopków w Mogilanach znajdują się następujące adya: 1) koń wierzchowy, 2) rycerz na czatach (akwa-* з1е), 3) głowa Szweda, 4) drzewo suche (ołówkiem), 5) bitwa

na

w r.

u zna-

U Państwa

W roku i86ętym czy 1870 widziałem 6 szkiców olejnych, wystawionych w Krakowie przez brata Artura, (jego własny portret, Sen, Noc, głowa męska, koń wierzchowy, Dryada, którą później widziałem u p. Piotra Dobrzańskiego). Z obrazów olejnych znam jeszcze u p. Karola Rogaskiego w Oł-pinach trzy pąrki, przedstawione jako młode dziewczyny — Edwarda Hoszowskiego w Wełdzirzu portret pani Ja-kubowiczowej (słaby, z jego podpisem A. G. i datą 1858.) . „Pobudka konfederatów“ jest własnością p. Drage w WSfr-ilK', . szawie, Dwie matki, własnością Dra Świechowskiego.

Rysunki piórem : Śmierć i doktor przy Grottgerze, własność p. Armatysa (znam z fotografii), ołówkiem : 1. Rozstanie, własność p. Wilkosza w Krakowie, (małych rozmiarów), 2. głowa chłopczyka, podpisane: w Porębie 4^10 1866, widziałem na wystawie sztuk pięk. w Krakowie, 3. spacer

w ogrodzie saskim w Warszawie у 862, widziałem na wystawie sztuk pięk. we Lwowie w r. 1877.

Akwarelle: i. Szarża ułanów na Rossyan z г. 1854, własność p. Wiktoryi z Boguszów Mniewskiej, 2. takiź sam przedmiot z r. 1854, własność hr. Mieczysławowej Dziedu-szyckiej (obydwie małe). 3. klacz ze źrebięciem, podpisane ^Pepita i Cacucha z r. 1855. 4. zamek Sokenhausen, podpisane „am 21 October 1856 in einer angenehmen Gesellschaft“ własność p. Ludwika Seelinga, 5. trzy akwarelle (w formie medalionowej) z r. 1858 (rozstanie, atak, na pobojowisku); te wszystkie akwarelle widziałem w Krakowie na wystawie sztuk pięk. — we Lwowie 1877 widziałem główkę dziewczyny z r. 1859.

Pierwszorzędnych utworów Grottgera kredką przytoczę kilka, przepraszając z góry, jeżeli rzecz znaną powtarzam: 1. Sybiracy, własność hr. Alfonsyny Dzieduszyckiej (premium Tow. sztuk pięk. we Lwowie za rok 1869/70), 2. portret Ad. Mickiewicza, własność hr. Piotra Moszyńskiego, 3. po bitwie pod Małogoszczycą, czyli śmierć Borejszy. 4. Przez śmierć do zgody z r. 1866, 5. La petite désespérée, collection de Alme Fay z r. 1867 (znam z fotografii) dalej 2 obrazki z tegoż roku, własność kompozytora Władysława Żeleńskiego, jego portret i biedna dziewczynka ze skrzypcami.

W tygodniku illustrowanym z r. 1872 i w Kłosach z r. 1872 i 1873 widziałem kilkanaście reprodukcyi nieznanych, zatytułowanych „z teki Grottgera“.*)

Obecnie kończąc, przepraszam iż nie znany i nie wezwany, do Sz. Pana się odezwałem ; uczyniłem to tylko w przekonaniu, iż Pan tę wiadomość łaskawie przyjmie i od zapomnienia zachowa.

Racz Pan przyjąć i t. d.

Axivixi.

IW.

Q.

x: jl

A'- //

sta:

*) Mourn lo, obejmujące mnóstwo oryginalnych rysunków Grottgera, jest ’ ^w Lsnowc tą 4>tini Wandy Młodnickiej. Niektóre z tych kompozycyi wydane zo-zed trzema laty w Wiedniu. Brak poparcia z pewnych stron nie dozwolił nam podać katalogu prac znakomitego artysty, co pierwotnie było naszym zamiarem; powiedzmy tutaj przynajmniej, że nigdzie nie ma ich tyle i tak doborowych, jak w domu państwa Młodnickich, gdzie są otoczone czcią niemal religijną.

Errata.

Do strony 3ciej zakradł się ważny błąd drukarski; zamiast: 30 złr., ma

Чк

%

\

*

.

I

■V

■i

Л

Ä7:

?

л

I

■

V

• i' r ' ' щ* [t<l'r

i ц Й

’ V '*:•    ' »:

■:’ Vjg. ** 'i * Л

*•$&?

..

**v'

/

,⁴t

...

7

X.

' i Ач-ÿ'

щ

>

f m

rt

*

V.

,

>

\

■k

/

\

c

■N

i

ч

;

i

№

i

f

\

ч~

4L

--

..... щ

Щт

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

29098

Kdn. 524. 13. IX. 54

|«i

. jj

¹ S'

'«kil

да*

35'

Ш

iüs

Ul*.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231483

Щ|В

§Щ|1

Мрйч! -з

Ш1И

кэп*

■y*J*~*ł