»Äli

i

WËÊm

PHHh

|li| li a

Bil

■

:

i ' ; \ » ** ‘ t ^ i ! r - • - « H H! Ï ** 1

- ;{wU<uî*£;

■ Sv*#-

jflp

.

.

&WS1S

i»«Nj

f&f

*T

■J:

**Sa

*»■>«• ?: *a i

IBS

.jar

3&&

‘-€m

'Piiiiil

MPI

iSHs

■■

HH

«■H

I

t

/

Biblioteka Politechniki Krak,

»

Dr. JAN SAS ZUBRZYCKI.

STYL POLSKI STYL NARODOWY

PODTRZYMANIE DUCHA WIEKOWEGO: TO OBRONA PIĘKNA RODZIMEGO!

PANIE! JEŻELI ZAMKNIESZ SŁUCH NARODU. NAPRÓŻNO CZŁOWIEK SWE GŁOSY NATĘŻA: CHOĆBY MIAŁ SIŁĘ I ODWAGĘ MĘŻA,

Z NIEUMIŁOWANIA UMRZE TAK JAK Z GŁODU!

J. Słowacki.

&4ZEK STUDEfJTOW ARCHITEKTUR

AKADEMII GÓRNICZEJ W KRAKOWIF

LWÓW 1922.

/ Uc.

Z TŁOCZNI W. A. SZYJKOWSKIEGO WE LWOWIE. . NAKŁAD WŁASNY.

■

I

^UOTi^

KRAKÓW

^^.chnictë

il .

/

' IlMS«

>'

V

;

- • ‘

« •

/

.

\

--

■

|

s e

I

■ .

V

■

Àkc. Nr.

4 Cf S) 71

1. Obyczajami starożytnymi.

Pan Podstoli Ign. Krasickiego, przy końcu części I-szej wspomina o tem, że w starym dworze ojców jego, w pokoju stołowym, na belce środkowej t. zw. stołowania, czyli na sosrębie był napis czcigodny: „moribus a n t i q u i s“. Wyraźnie zaznacza pan Podstoli gorliwość swoją, wedle której wystawiwszy budynek nowy, w miejscu budynku starego, znowu ten sam napis „na da w nem miejscu położy ł“

Piękna ta myśl stara ma znaczenie podwójne, raz dlatego, że chodzi tu o pamiątkę narodową, zaprawdę związaną z życiem najdawniejszych przodków naszych, a po-wtóre, że była ona po przez wieki serdecznie umiłowaną do tego stopnia, iż przenoszono ją z domu starego do nowego i zaznaczano to na miejscu najważniejszem przy ognisku rodzinnem: na siostrzanie, na belce głównej stropowania.

I zaraz na wstępie zapytajmy, ktoby się dzisiaj porwał na krok taki, aby przypomnąć sobie naszą pamiątkę drogą, tudzież aby powiedzieć sobie, , że jest ona odwzorowaniem czasów dawnych.

Właściwie kto u nas w Polsce myśli dziś o tem, aby przywołać ku pamięci obrazy naszych zwyczajów odwiecznych i kto zaiście zdobyłby się na odwagę, aby w czyn to wprowadzić, czego serce pragnie.. ?

O ile przez lata a lata patrzymy i równocześnie nadsłuchujemy, to na pewno wiemy, że w Polsce niestety na razie zapanowały pojęcia wręcz odmienne, tem gorsze w rze-

czy samej, im mniej przychylne poglądom staroświeckim.. Przyszliśmy do stanu tak wielkiego zapamiętania na polu sztuki ogólnej a architektury w szczególności, iż dziś nie tylko nie mówi się o pięknie dawnem, lecz co gorsza nie pozwala się nawet na głoszenie zasad podobnych.

Nowość! nowość! oto hasło dzisiejsze.

Nowoczesności się domaga i szuka — nowoczesności tylko daje się prawo istnienia, tak jakby to prawdą szczerą być miało, że koniecznie warunkiem sztuki pięknej tylko gonienie za czemś takiem, co jeszcze nie było.

Nowość głoście! Nowość twórzcie!

Nowoczesność wszak celem waszem i w nowoczesności tylko odblask swój dusza znajdzie. Zatem nie patrzcie się wstecz nigdzie, tylko naprzód idźcie, abyście tylko to widzieli, co przed wami — zapominając usilnie o wszyst-kiem, co tylko pleśnią przeszłości potrąca...!

, Tak się dzieje...!

Któżby zatem mógł się dzisiaj tak poniżyć, aby myśląc o budowie, poszedł za wzorem praszczurów i odtworzył dzieło „obyczajem starym!“

Wnet pojawiliby się tacy, coby ogłosili to jeżeli nie karygodnem to przynajmniej dziecinnem. Gdyby dążenie do odtworzenia dzieła wedle prawzorów starych nie nazwano niebezpiecznem, to w każdym razie w oczach ich uchodziłoby ono za krok godny politowania...!

A jednak... godzi się istotnie przywołać to na pamięć, co pan Podstoli powiedział:

„Stare obyczaje, nie dlatego szacowne, że stare. Je- • żeli więc były w szacunku u wszystkich narodów, dlatego się to zapewne działo, że każde pierwiastki są żywsze i dokładniejsze od tych czynności, które po nich następować zwykły. Po szacownej ojców prostocie następuje potomków nieprawość, ta cnocie przodków nadaje przydomek grubiaństwa i niezgrabności, a swoje przywary tytułem grzeczności i poloru zdobi. Widzimy,, czujemy aż nadto skutki tej grzeczności, tego poloru.

„Śmiejemy się ze starych, wielbiących dawne wieki, ale podobno nie wchodzimy dosyć w to roztrząsanie, czy starzy mają rację, czy nam się śmiać godzi...?

„Była w dawnych nieprawość, ale ten, który z występku korzystał, z występku się nie chlubił. Jeżeli więc dla tego wiek nasz oświeconym zowiem, że się w nim śmielej być niepoczciwym godzi, wolę ja dawną dzikość, niż dzisiejszy polor“.

W rzeczy samej nigdzie nie przebija się ta prawda tak wiernie a dobitnie, jak w sztuce pięknej, która ma w czasach najnowszych wyobrażenie o sobie bardzo śmiałe, że jest kwiatem najszlachetniejszym i dlatego całą sztukę przeszłą nazywa przeżytą i martwą, godną podziwu w ramach dziejowych a nie mającą wartości dla życia.

Sztuka tymczasem tern piękniejsza i bardziej wzniosła, im pierwotniej związana z przyrodą, matką swoją. Bardzo słusznie powiedział p. Podstoli, że każde pierwiastki są żywsze i dokładniejsze. Sztuka egipska jest pod względem znaczenia symbolicznego najsilniejszą. Sztuka grecka nieporównaną ma doniosłość wskutek zgodności między mową kształtu a celowością. Każdy styl dziejowy jest wyrazem ducha czasu, umiejącego cenić piękno właściwe w sposób tern żywszy i dokładniejszy, im bliżej stał łona przyrody. Sztuka nowoczesna tern się wybija, że wkłada za wiele rozumowania, a mało dba o samą prostotę i jasność przyrodzoną.

Czem w obyczajach była cnota i prostota, tern w sztuce była siła poczucia i szczerości. W miejsce cnoty i prostoty zapanowało grubjaństwo a zarozumiałość — a na polu sztuki za siłę właściwą uchodzi ta oschłość przerozu-mowana, z którą się zbratała mglistość i gorączka szukania wprost niezwykłości za cenę bądź jaką.

Co dawniej szczerze nazywano niezgrabnością, dziś jest obrazem talentu. Co w przeszłości uchodziło za upadek, obecnie, w czasach najnowszych mieni się świeżością pomysłu.

Wszystko to byłoby mniej groźnem, jak się wydaje, gdyby ostatecznie tylko o sobie myślało. Skoro wszakze

prądy dzisiejsze schlebiać chcą tylko nowoczesności i to* bezwzględnie, równocześnie wypowiedziały one wojnę wszelkim stylom przeszłości, obniżyły ich wartość wyrokiem obelżywym, skazały je na zagładę i spowodowały pogardzenie nimi w sposób niebywały.

Nie wolno „obyczajami starożytnymi“ ożywiać sztukę dzisiejszą, bo ta musi iść za prądem nowoczesności, choćby ta ostatnia popadła w bezmyślność całkowitą. Nie wolno bez ośmieszania siebie i rzeczy posługiwać się „obyczajami starożytnymi“.

Wszechwładnie a samodzierzco panować musi tylko jedno nakazanie: zrywać z tradycją i nie przypominać haseł:

„ M o r i b u s a n t i q u i s “.

2. Miłość Ojczyzny.

Istnieje na ziemi jedna tylko miłość Ojczyzny tak wielka a przepotężna, że nie zdoła jej ani osłabić ani zniszczyć żadna złość ludzka. Piękne słowa .Łukasza Górnickiego:

„Cnota się srogości nie boi“

można tutaj w pełni zastosować. Trwała owa miłość święta po przez wieki doli i niedoli, opierała się wszelakim wpływom szkodliwym a krzewiła się wzniośle i świeciła zawsze dumnie. Czasy Bony zdawały się skażeniem nadwątlić podwaliny państwowe, zarodki chorobliwe z okresu Marji Ka-zimiry groziły już ruiną. Czego nie zniszczyła ani Włoszka ani Francuzka, targnął się na to Niemiec, który za pośrednictwem królów saskich pewnym już był zgładzenia Polski drogą zepsucia i opilstwa. Ostatecznie przyszły czasy karania za miłość Sybirem i oto wygnaniec nieszczęśliwy, czyniący krok ostatni na ziemi praojców swoich, bierze ze sobą grudkę ziemi, aby w oddali mógł ją łzami tęsknoty ożywiać. Sybirak umiera z grudką ziemi staro-piastowskiej na piersiach, aż wreszcie chowają go do trumny z tą drobiną, przesiąkniętą krwią polską.

Zdawać by się mogło, że z miłości tak olbrzymiej wyniknie przywiązanie do tego wszystkiego, co tylko z Polską złączone było. Miłość, najszlachetniejsza sama w sobie, powinnaby była w pierwszym rzędzie zaopiekować się sztuką, tym kwiatem, który słusznie uchodzi wszędzie za objaw najcenniejszy samego życia narodowego, Sztuka piękna na całej kuli ziemskiej jest własnością tego narodu, który ją pielęgnuje — jedna tylko biedna Polska rozdarta, skazaną była na to, aby wydrzeć z jej łona wszystko aż do ostatniego szczętu i ogłosić przed światem wyrok z niewoli podłej pochodzący. Kraków szczycić się może przodownictwem w tym względzie nie do pozazdroszczenia. Raz konserwator, duchemaustryjackim przeżarty, wysilał się na wszelkie dowody możliwe i niemożliwe, aby wszystko, co tylko objawia się za pomocą pomnika sztuki, przypisać sile Teu-tonów. Drugi raz uczony wszechnicy polskiej z głębokości nauki, wyłącznie swojej własnej, postawił sobie zadanie, aby tak samo koniecznie i gwałtem naciągnąć wszystko pod sznur polityki prusko-niemieckiej. Na wyścigi o lepsze gonili tak ci szermierze, że aż kopje pokruszyli — ale... za to... ucieszyli się wynikami dążności swoich. Naród uwierzył niestety w to nieszczęście ułudnie przedstawione i dał się zbałamucić za pomocą powag niebywałych. Ogół myśli rzeczywiście, że prawdą to jest straszliwą, jakoby Polska sztukę wzięła jedynie od Niemców i jakoby my Polacy tylko tyle coś posiadali, ile nam dawać raczyli wspaniałomyślnie ci Niemcy właśnie. Wdzięczność rozrzewniająca konserwatora krakowskiego i badacza naukowego z pod sztandaru Wiedzy Najwyższej objawiła się wykrzykiem osławionym: „cześć tym przybyszom obcym, co nieśli światło kultury i sztuki!“ (Sprawzd: II. str. 117).

Czyż można się istotnie dziwować poglądom dziś rozpowszechnionym po całej Polsce? Nikt nie może uwierzyć w to, aby Polska miała kiedyś jakąś sztukę własną, albowiem wyrok najwyższy orzekł przed laty, że Polska nic niema swojego, bo niczego irie posiadała.

Straszny ten sąd uczony nie chciał zgoła zdawać sobie sprawę ze zgrozy wyników, o których nieomylności

nie przekonał się wcale. Jak zwyczajnie każda rzecz zła, staje się gorszą w skutkach, tak i w tym względzie wyrocznia Krakowa pociągnęła za sobą straty nieobliczalne, można powiedzieć coraz bardziej się mszczące na całym narodzie żywym.

Przedewszystkiem uwydatnienie prawdy wrzekomej, jakoby Polska nic w sztuce nie posiadała własnego, spowodowało nasamprzód zniechęcenie wprost szalone, zobojętnienie jakieś, gdzieindziej nieznane, odwrócenie się od pamiątek ziemi najdroższych i co najboleśniejsze, pogardzenie niemi aż do zapamiętania.

Tak jest bez przesady!

Wszystkie te objawy, razem wziąwszy, musiały po czasie bardzo nawet krótkim, sprowadzić uczucie artystyczne nasze na manowce, aby błąkając się wszędzie za granicami Ojczyzny, tułać się i szukać czegoś nieznanego, niewidomego. Wszelaka nieokreśloność, za podłoże nowoczesności uchodząca, stała się ni stąd ni zowąd pożądaną, tak, że pokolenie nieszczęśnie obałamucone musiało się gorączkowo przerzucić na pole naśladownictwa zagranicznego. Odruch taki atoli nie tylko nie dążył ani przez chwilę do złagodzenia ciosu raz wymierzonego, lecz o zgrozo ! powiększał ranę i doprowadzał duszę polską wprost ku rozpaczy, ponieważ widziano w nim dowód nowy na poparcie sądu, że Polska tylko z cudzego stołu żyje...!

To okropne!

A dodajmy na dobitek, że cnota nasza tej miłości przeczystej do Polski na tern polu musiała się poddawać rozgoryczeniu tern bardziej beznadziejnemu, im większa towarzyszyła jej n i e w i a d o mo ś ć, celowo po szkołach wszystkich trzech zaborów podtrzymywana. Młodzież polska nie słyszała w salach nauce poświęconych ani słowa o sztuce polskiej, ani słowa o kulturze rodzimej. Był to środek znakomicie wyzyskany przez wrogów naszych, żeby na wyjałowieniu serca i duszy zasiać tern łatwiej nasienia obce, dążące równorzędnie ku spełnieniu widoków politycznych. I tak pogarszał się stan z roku na rok, im więcej orzeczeń padało z wysokości nauki i badań, zwiększających

powagę wyroku, oraz im głębiej zanurzać się musiał duch narodowy w upokorzeniu własnem. Zdawało się, że grozi istności polskiej zagłada doszczętna i dosadna, albowiem, uderzmy się w piersi, gdzie niema kultury włazie niema sztuki własnej, tam po pr wd ie niema narodu...! Naród w znaczeniu wartości pracy ogólno-ludzkiej ma tylko o tyle prawo do stanowiska, o ile przedewszystkiem ono łączy się z dorobkiem najszczytniejszym twórczości ducha narodowego, za-' tern ze sztuką piękną.

N era

Odsądzenie całego narodu polskiego od zdolności na tej niwie, było jednem z zadań wynarodowienia...! Dopomagały wrogom straszliwym czynniki nasze własne, niestety! i z bólem najżywszego podrażnienia powiedzieć to można w warunkach dzisiejszych, że odniosły one zwycięstwo haniebne na całej linji polskiej.

Cnota najświętszej miłości Ojczyzny poddała się całkowicie. Uznała się za pokonaną w obec prawdy ułudnie w pozory drapiące przybranej i... z rąk opuszczeniem przyznała się do uległości...!

Miłość Ojczyzny naszej doznała w sposób taki ciosu tak okropnego, jaki nie da się porównać z żadnym innym upadkiem naszym w ciągu dziejów. Zabierano nam ludzi, rabowano nasze majątki, niszczono nasze budynki przepiękne i bogate, najbogatsze w Europie, wreszcie grabiono kosztowności i ^łoto — ale to wszystko było niczem w obec tego, że obdarto nas całkowicie z dorobku artystycznego w każdym kierunku, przy poddaniu się narodu bez słowa sprzeciwu i bez odwetu godnego !

Zdawałoby się, że już koniec. Zagłada nasza tein dotkliwsza, iż równocześnie zasypywano miasta, wsie, miasteczka i domy nasze potopem dzieł niemieckich. Na stole pierwszej lepszej świetlicy zajmowały najprzedniejsze miejsce druki obce w oprawie ozdobnej, a po ścianach mieszkań polskich mnożyły się obrazy z dziejów Habsburgów lub Hohenzollernów. Nie mówiło się o niczem, tylko o wysokości sztuki niemieckiej, nowoczesnej, a jakkolwiek w. to z głębi serca nikt uie mógł oczywiście uwierzyć, mimo to

pędem owczym goniono za myślą raz zakorzenioną, że niema to jak sztuka i kultura zagraniczna!

W obec tego co miała uczynić „miłość Ojczyzny?“ Zamknąć się sromotnie w ustroniu nieznanem i niewidomem i boleć nad urastaniem smoka, który raz jeszcze przeznaczony u stóp Wąwelu na połknięcie narodu naszego, rósł i wielmożniał wprost bezkarnie!

A czyż nikt nie odważał się na walkę ze smokiem Wąwelskim?

Owszem., pojawiali się niejedni. Za podniesieniem głowy, choćby najnieśmielszem, powstawała burza pod Wawelem, a gdy nie nadawała się żadna inna broń do walki, jak tylko wysztuczniona, zatem dla ochrony gmachu przed zburzeniem uciekano się do ogłoszenia znowu wyroku, że ten i ów, broniący polskości, zatem osłaniający godność cnoty miłości ojczystej, to głupiec, szaleniec, mistyk i... szowinista !

Targano nieraz po łamach pism i książek naszych prace, niekoniecznie czołem przed wrogami bijące., hańbiono dążności najszlachetniej się objawiające, podeptano hasła najczystsze, aby je zbrudzić raz na zawsze i na końcu zadowolniono się przemocą że nie dozwolono nikomu wystąpić w obronie cnoty miłości Ojczyzny i w dziedzinie piękna jej własnego.

A mimo to miłość owa żyje i staje do walki!

„O! nieprzebrane źródło najczystszej słodyczy! O! ty ziemi naddziadów wdzięku czarowniczy !

Jak silnemi ogniwy twa święta potęga Z ojczyzną ukochaną dusze nasze sprzęga!”

(F. Wężyk).

3. Nowe sposoby niszczenia.

Jak iskra rozdmuchana spowoduje łacno pożar niszczący, tak ziarno nauki polskiej w/ przedmiocie sztuki polskiej, doczekało się rozrostu i owoców bujnych. Tym wątkiem sprzyjającym a podsycającym kiełkowanie

to nietylko nieświadomość, tkwiąca niestety po dzień dzisiejszy w narodzie naszym, lecz i skwapliwość zapalna ze strony nieprzyjaciół naszych domowych, chętnych niepomiernie do wyzyskania każdej okoliczności na rzecz wrogów Polski;

Wykorzystano opisy i oceny najszczytniejszych arcydzieł polskich, aby je wszystkie poprzypisywać przeważnie duchowi niemieckiemu, prawie bez wyjątku. Wzbogacono nadzwyczajnie kulturę zagraniczną, która w wielu wypadkach dowiadywała się dopiero ze zdziwieniem o istnieniu zabytku należącego do zachodu. Ogołocono Polskę ze wszystkiego. Powstał prąd bez przesady szalony, dzięki któremu wysilano się wzajemnie z rozmachem bohaterskim, aby jak najwięcej przypisać co prędzej obcym, jakby to było nakazaniem jakiem. Nawinął się ktoś niebaczny, co zapragnął zaprzeczyć i odważył się bronić polskości — znowu chwytano się środka walki najłatwiejszego, jakim tylko tchórz może się posłużyć. Pokrywano zazwyczaj milczeniem aż nadto głuchem każdy odruch przeciwny prądowi, a jeżeli to kiedy było niepodobnem do przeprowadzenia ze siłą gniotącą, wtedy znowu brano się na sposoby jeszcze nędzniejsze i w śmiech szyderczy obracano każcie zdanie przeciwne, każde słowo walki.

Trwało to lat dziesiątki, nim wreszcie skutkiem badań równoczesnych przecie samorzutnie poczęła się uwydatniać jakaś właściwość sztuki polskiej, jakaś odrębność wyłącznie Polsce tylko przynależna. Nie można po czasie było już gołosłownie tylko zaprzeczać, albowiem wielkość rzeczy poczynała sama bić w oczy. Znalazły się nareszcie zdania, które, ustępliwością pewną zniewolone, przyznają cokolwiek sztuce polskiej, zwłaszcza architektonicznej i nieśmiało czasem przebąkną, że styl jakiś w Polsce posiada jakieś zalety, połączone z zabytkami pierwszej wartości.

Kierunek ten ostatni zarysował się znamiennie podczas wojny ostatniej, która chcąc nie chcąc odkrywała przed światem rzeczy coraz godniejsze uznania i zachwytu. Europa w wielu wypadkach podawała do wiadomości okazy pomników sztuki, w obec których nie mogła nie objawić po-

dziwu swojego. Z czasem gorliwość wzmożona około gromadzenia zabytków rzuciła taką potęgę światła na dzieje sztuki polskiej, że musiano się ostatecznie całkiem jasno pogodzić z myślą istnienia stylów dziejowych w ojczyźnie naszej.

Zatem... są style polskie, nasze. Jest styl średniowieczny i jest styl odrodzenia, lecz nazwać ani jednego ani drugiego nikt nie śmie, bo broń Boże przypisać im wartość cokolwiek większą, którąby my sobie przyznać chcieli. Wszystkie style w Europie mają swoje nazwania — w Polsce nie mogą się doczekać tego, gdyż byłoby to czemś niebez-p i e c z n em. Zatem przez zęby wymawia się tylko okres XIV wieku XV lub XVI, ponadto nic więcej się nie przydaje, zgodnie z lękliwością, która nie dopuszcza bynajmniej określenia nadwiślańskiego albo zygmuntowskiego.

Ale...koniec końcem jest styl historyczny, polski i z nim liczyć się nietylko można, lecz i potrzeba.

Zauważono z obozu nam wrogiego niebezpieczeństwo nowe. Nuż sztuka polska w rozwoju swoim uchwyci się nici złotogłowia starożytnego i zapragnie wytworzyć z niej obraz zgodny z wielkością ducha a uczucia żywego...!

Misternie a nieznacznie przygotowano nowy sposób

walki...!

Bo czyż możnaby to wytłómaczyć, aby odżył jaki styl polski, średniowieczny albo odrodzenia?!

Dziwne, przedziwne koleje przechodziła ta Sławiań-szczyzna, która jeszcze za Daków ucierpiała najwięcej od Rzymian głównie z tej przyczyny, że cezar sam Trajan, musiał być przemieniec (renegat), wszak o nim mówi Iry-djon, że noce schodzą mu na rozpamiętywaniu czynów Dac-kiego Trajana czyli Trójjana!

Jeżeli Rzymianie, ostatecznie mogli pokonać Daków naddunajskich, to musiało to stać się przeważnie drogą zdrady ze strony Daka Trajana, który dla godności cezara zaprzedał ziemię swoją i ojczyznę.

Tak przez ciąg długi wieków następnych aż po dzień dzisiejszy rozwija się stale praca nienawiści (wedle Krasińskiego) ze strony odwiecznych wrogów Polski,

wrogów jedynie dlatego, że nie mogą wprost pokonać narodu naszego.

W dziedzinie sztuki, życia sztuki polskiej, czytać można szczególne koleje owej pracy nienawiści, która posługuje się wszelkimi środkami bez wyboru, byle cel swój osiągnąć. Wprzęga ta praca nienawiści w zadania swoje kogo może, opierając się na hasłach z mistrzow-stwem zbudowanych, aby ułudzie i aby pod pozorem działania najbardziej narodowego mierzyć cios w najsilniejszą narodowość polską. Stwierdzić też możemy prawdę namacalną, iż hasła pracy nienawiści umiały opętać umysły nawet dobrze zresztą znane i użyły ich do celów 'swoich. Umiała ona od dawna pojąć, że największa korzyść wrogów tkwi w podtrzymywaniu u nas stanu zależności i naśladownictwa, przy jednoczesnem uniemożliwieniu wykształcenia ^samodzielności naszej.

Trzymać rękę na pulsie życia i strzedz pilnie a bacznie, by życie owo nie zdobyło się na potęgę własną: oto dążenie kultury, którą wysławiamy ciągle wskutek fałszywego punktu widzenia. Owszem czerpmy wiele dobrego z zachodu — lecz nie przekręcajmy poglądów na to, aby wszystko na ślepo skierowywać koniecznie ku wpływom obcym a nie dopuścić niczego na korzyść własną.

W sposób taki wyłoniły się w Polsce zasady na opak krzewione, które tłómaczą się krótko dwojako :

1)    nie wolno budować w stylu t. zw. historycznym, ponieważ dzieło tak wzniesione w kształtach dawnych będzie się wydawało, jakoby należało do przeszłości, zatem będzie to fałszerstwo.

2)    należy przeciwnie budować tylko koniecznie w stylu nowoczesnym, aby dzieło świadeżyło o czasie dzisiejszym, do którego musi należeć.

Ani ci, którzy zdobyli się na postawienie takich warunków, skrajnie niemożliwych, ani ci, którzy bez zastanowienia głębszego dali się porwać prądom z nich wynikłym, nie zdawali sobie sprawy, ile stąd wypłynie szkody zwłaszcza dla sztuki polskiej. Zachodzi różnica pomiędzy rolą w tym względzie n. p. Francji a rolą Polski. We Francji

mamy zabytki w pełni całkowitej o stylach historycznych mówiące żywo. Każda tam epoka ma mnogo arcydzieł jakby w źwierciedle odbijających znamiona piękna panującego. Tam można ostatecznie powiedzieć, iż na podłożu architektury dziejowej mogłaby się dziś rozwinąć architektura nowoczesna. A jednak we Francji nie znać jakoś wydatnie kierunku tak nowoczesnego, jak w Niemczech, bo Francja szanuje przeważnie piękno z przeszłości żyjące. Sztuka nowoczesna po prawdzie ma natomiast ognisko w Niemczech, szczególnie w Berlinie i w Lipsku a przeżywszy się w t. zw. secesji pędzi dziś po gościńcu jałowizny, rozglądając się tylko za sztuczkami, których celem jakaś odmiana, niezwykłość, byle coś nowego zaznaczyć * i oderwać się od przeszłości.

Z łona konserwatorów u nas w Polsce przeszczepiła się zasada powyższa na dziedziny ogólno życiowe i dzisiaj głośnemi być poczynają przekonania, jakie nie dopuszczają stylu dziejowego do zadań architektury XX wieku, a w miejsce stylów dawnych, dawniejszych, zalecają kierunki jedynie nowoczesne.

Cóż się okazało?

Oto Polska zaprawdę nie zna zgoła sztuki swojej własnej po zabytkach rozmaitych żyjących — zarazem Polska nie powinna do życia powoływać tej sztuki dawnej. Widzimy jasno jak na dłoni, iż droga takiego pojmowania rzeczy niesie w sobie zarodek doszczętnej zguby nieuniknionej. Piękna zabytków naszych nie uwydatnimy nigdy i piękna sztuki przeszłości nie możemy okazać przed oczy narodu na dziełach nowych, zatem niema środka dla przystosowania sztuki własnej do naszego życia własnego. Zważywszy nadto, iż zabytki nasze najpiękniejsze i najcenniejsze albo są po dziś dzień w ruinie głównie wskutek wojen szwedzkich, albo były przerabiane i przeinaczane wskutek niszczeń dawnych, czy to wojen tatarskich czy pożarów — musimy przyznać, że o czystości stylowej rzeczywiście bardzo trudno mówić u nas na podstawie pomników istniejących.

A więc na tle pomięszania pojęć wyradza się z czasem u nas stan poniewolnego zaprzepaszczania znajomości stylów naszych, tak, że o nich nikt mówić nie może, bo niema prawa nawet. Pada hasło p. t. „Czy mamy architekturę polską?“, naród budzi się do zastanowienia, przyznają niektórzy istnienie właściwości doniosłych, lecz to wszystko przechodzi milczkiem i znowu dalej idziemy naprzód pod przemocą mimo to wyroków powyższych : nie wolno odtwarzać w Polsce stylów dawnych, bo to fałszerstwo — należy atoli koniecznie dawać się porywać prądem nowoczesnym.

Doczekaliśmy się dziś tego stanu, że nawet mówić nie można u nas o walce poglądów w tej dziedzinie, o walce dajmy na to pomiędzy tymi, którzy byliby wyznawcami stylów historycznych a tymi, którzy przyznają prawa obywatelstwa li kierunkom nowoczesności najswobodniejszej, w naśladownictwie oddziaływań obcych. Dlaczego niema walki takiej ? rzecz jasna, bo właściwie niema tych z obozu-pierwszego, albo jeżeli są, to w ukryciu, w oczekiwaniu. Tymczasem ogół polski cały, pod oczynieniem czarodziejskiem nawoływań ponętnych ku nowości, wyznaje tylko objawy sztuki najskrajniej wolnościowej, to znaczy samowolnie lecącej za secesją z nalotem nowocześności zwłaszcza niemieckiej. Jest to prawda wielka, iż po miastach naszych każdy obcy odnosi wrażenia rozmaite, .raz na ulicy jednej że jest w Monachjum czyli M n i c h o w i e, to znowu na ulicy dalszej, że przechodzi ulicami Berlina, drugi raz widzi mu się Lipsk, albo dalej znowu inne miasto jakieś obce. I to my Polacy chcemy nazywać chlubą naszą? I to u nas ma być znamieniem postępu i dorównaniem kulturze zachodniej?

Nie tak przecie powinniśmy pojmować zadania architektury polskiej. Musi ona bezwarunkowo zająć dziedzinę pracy własnej i twórczości samodzielnej po linji tradycji przekazanych nam spadkiem przodków. Ale na to nie zezwalają hasła, sztucznie głoszone, jak wyżej podaliśmy. Zabytki wszystkie poprzypisywano wpływom stanowczo obcym, bezpodstawnie — urobiono przekonania, że właściwie

nie należy mówić o sztuce polskiej, bo sztuki polskiej niema wcale. A jeżeli już gdzie okoliczności tak się składały, iż nie można było ominąć przyznania polskości stylom polskim, dzieje się to z odruchem zaiście tej „grzeczności z rozpaczy“, którą podaje nam Krasiński w Nieboskiej Komedji.

I dlaczego to „grzeczność rozpaczliwa?“ Bo nie wierzą ci zaprawieni mądrością obcą w istnie* nie pierwiastków sztuki gminnej, jak pieśni gminnej ! Zupełnie święcie godzi się w tern miejscu przypomnąć słowa wieszcza:

.....„cóż są gminne dzieje?

Popiół, w którym zaledwie iskra prawdy tleje;

Hieroglif\ mchem zarosłe zdobiące kamienie;

Napis, którym spowite usnęło znaczenie;

Odgłos sławy, wiejący przez lat oceany,

Odbity o wypadki, o kłamstwa złamany,

Godzien śmiechu uczonych... Lecz nim się zaśmieje, Niechaj powie uczony: czem są wszystkie dzieje...?“

O! jakże trafnie słowa te kochanego pieśniarza narodowego dostosować można wprost do sztuki ludowej (jako gminnej) i sztuki narodowej.

Czem jest ta sztuka ludu do dziś żywotna i owocna? Popiołem z iskrą ukrytą, hieroglifem zdobnym, napisem mówiącym i ponadewszystko odgłosem sławy. Cztery te znamiona podniósł Mickiewicz na oddanie wartości. Cóż — kiedy wszystko to załamie się o k ł a m s t w a, siłą wrogą nam narzucone, w obec którego ten odgłos sławy wiejący przez lat oceany... godzien śmiechu ..!

Jakby przeczuł i przewidział wieszcz dolę narodu, odgadł doskonale, że tak się stanie. Śmieją się dzisiaj ci „mecenasi sztuki polskiej“ z każdego porywu, do uwydatnienia kierunku rodzimego dążącego, bo są kłamstwami nauki obcej p o ł a m a n i...!

Taką drogą oto karmią dziś przeważnie samozwańcy młodzież jbolską, aby odwrócić ją od drogi czysto narodowej na polu sztuki każdej, nie tylko architektonicznej. Tak

zrozumieć możemy podniety, z mocy których wyłoniła się zasada, o jakiej mówiliśmy, głosząca mianowicie wstręt do każdego przypomnienia czystego stylu średniowiecznego lub odrodzenia. Są tacy znawcy uprzywilejowani po stolicach Polski, którzy ścierpieć nie mogą widoku najmniejszej kreski, tchnącej podobizną stylu historycznego. Na widok jej doznają odrazy i krzywiąc oblicze wołają na lewo i na prawo: „fałszerstwo!“ Nie wiedzą o tern, iż fałszerstwo pierwsze to obałamucenie poglądu przez kłamstwa, o których mówi wierszopis, że łamią nasz odgłos drogi sławy narodowej i rodzimej.

4. Skarby sztuki rodzimej.

Od dawna to już ustalono, że w sztuce pięknej zesta* wiamy dwa czynniki: świat i duszę. I zaprawdę, tyle wartości w działaniu twórczem, ile duszy! W rzeczy samej, tyle nowości rzetelnej w objawach pomysłu, ile duszy własnej krasoumnika .czyli artysty.

Świat jeden i ten sam przed nami — dusza zaś każda inna, zależna od całej wartości każdego osobnika. Im więcej obejmujemy świata, tern większą stwarzamy ob-słonę dla dzieła sztuki — a równorzędnie im więcej wkładamy duszy własnej w te kształty, tern większą potęgą piętnujemy miłość naszą do sztuki.

Naród polski, na tle miłości ojczyzny największej, posiada jeden z najsilniejszych warunków uwydatnienia ducha swojego szczególnie w każdej sztuce pięknej. Skoro tak zapatrywać się będziemy na style dziejowe, w Polsce wykształcone, przyznać musimy koniecznie nadzwyczajną ich ważność oraz osobliwość w odniesieniu się do znamion ducha narodowego. Dla przykładu podnieśmy tylko dwa czynniki, a mianowicie zdobnictwo szczytów polskich oraz nie-

zwykłość piękna ściany czołowej, jako otoki (atyki) polskiej. Co to oznacza? Bardzo wiele. Na tle całego obrazu sztuki architektonicznej wyodrębniają się niezwykle kształty szczytów polskich ze średniowiecza i z okresu sztuki Zy-muntowskiej dla tej przyczyny, że pobudką ich okrasy linijnej to miłość nasza do bogactwa poczucia, wprost kipiącego. W żadnej architekturze i w żadnym stylu obcym nie zdradza się ogólnie a stale taka obfitość kształtu, jaka panuje dajmy na to tylko po szczytach nadwiślańskich lub po otokach (atykach) zygmuntowskich. Wszędzie gonitwa za grą ożywioną w sposób nadzwyczajnie silny i to za pomocą linji i za pomocą kolorów, nawet złocenia Zatem wylew uczucia serdecznego znalazł tu pole popisowe, szczerość najbardziej oddana wyzyskała każdą sposobność do zaznaczenia miłości bezgranicznej. Stąd przepych kształtu wzmocnionego barwieniem i złoceniem, stąd ruchliwość linji aż do przesytu i zawrotu. To wszakże jest znamieniem duszy polskiej, która w architekturze polskiej odzwierciedliła znamiona swoje: serdeczności i zapału ognistego !

Od czasu atoli przeciwdziałania ze stronny czynników, narzuconych nam siłą wrogów, zapanowały hasła wręcz odmienne a nawet biegunowo-przeciwne. Nakazuje się i zaleca prostotę i martwotę, aby za pomocą takiej mowy objawić nowość, choćby ona nie była wykładnikiem naszego usposobienia narodowego. Bez ogródek powiedzieć można tutaj o gwałceniu duszy polskiej na koszt wynarodowienia. Pędzimy na oślep za wzorami bezduszności, którą odznaczają się prądy zagraniczne, aby zatopić duszę polską...! Niema już serca polskiego, oddanego poczciwości rasowej i szlachetności, niema już dobroduszności zdrowej a wspaniałomyślnej, która obsypywała uczynnością bliższego i dalszego. Znikły dlatego znamiona sztuki polskiej, pełne bogactwa pomysłowego i zatraciły się te obsypiny, którymi zasiewano kształty architektoniczne.

Co nam zalecają w miejsce tych wzorów i przykładów? Oto nagość płaszczyzn i surowość linji, jakby na przypomnienie samolubstwa w sobie zamkniętego, aby ni-

czego broń Boże nie objawić i niczego nie okazać przed ■światem. Zatem szumna gra wyrazów dla usprawiedliwienia ubóstwa kształtowego jest uzasadnieniem rzeczy, jakie nie mają ani gzemsów ani członkowań żadnych, bo tak każe nowoczesność. Uchowaj Boże, aby kto znalazł umiłowanie w zeskładzie linji ruchliwych, żywych — prostolinijność martwa, czysto sobie oddana drogą sobko-stwa, oto znak widomy architektury niby nowej !

Nowego nic pod słońcem...!

Była już taka epoka niejedna, kiedy poczynano od pierwotności prostolinijnych. Szkoda mówić o takich poczynaniach próbnych, jak szkoda bronić twierdzenia o nowości dzisiejszej kierunku takiego. Zawsze to upadek i sła-bizna.

Styl nasz, polski, nie da się tern ująć...!

Jedna pewność niezawodna, iż dusza polska pożąda zawsze szerokości a wielkości. Leży to w charakterze ducha narodowego, aby objawić serdeczność gorącą i wylaną, oraz aby dążyć do bogactwa obsypin nawet w linjach. Jakże to pogodzić z zasadą obcą ubóstwa kształtowego? Kończy się na zgnieceniu polskości a podniesieniu wartości obcych. Taka ua nas droga stale.

Tymczasem dusza narodu polskiego i dusza kraso-umnika jako twórcy polskiego bez kaleczenia jej i bez skrępowania pętami — pożądałaby święcie czego innego!

Nic dziwnego zatem, że ty mistrzu, „ty się skarżysz, że ktoś w braci tłumie, Twych myśli i mów i dzieł nie rozumie?“ Tak mówi Mickiewicz w wierszu „Arcy-mistrz“.

Dla czego? Boś nie nastroił serc wszystkich do wtóra!! Tak jest! Między twórcą na polu sztuki a sercem narodu musi być związek, aby głos jednego był oddźwiękiem drugiego ! Inaczej mistrz tworzy dla siebie, nie dla narodu. Architektura zaś nie może być sztuką przeznaczoną jedynie dla samolubstwa. Jej celem — ogół!

Mimo uznania jak największego dla zdolności wielorakich Stan. Witkiewicza, nie podobna nam w zupełności zgodzić się na jego zdania odnośnie do stylu historycznego w malarstwie. Źle się dzieje bardzo, jeżeli „treść g ł ę b-

sza obrazu“ bywa obojętną i że Francuzi myśleli o Rejtanie, jakoby to był poseł turecki, którego Polacy za drzwi chcieli wyrzucie. Wątek historyczny musi być znany i uwzględniany w obrazie, przed którym stajemy z roszczeniem znawstwa. Nie! to nie jest jedno i to samo: „chłop rozpaczający nad stratą wołu i obywatel rozpaczający nad upadkiem kraju“ — i myli się Stan. Witkiewicz, jeżeli głosi, że ta sama perspektywa i ta sama rozpacz do jednego wyniku prowadzą. To co się odnosi do kształtów zewnętrznych czyli do świata otaczającego, jest prawie zawsze ledwie że jedno i to samo — lecz to, co się odnosi do ducha, a raczej duszy, musi być odmiennem i rozmaitem zgodnie z prawami życia. Inaczej dusza przedstawia się w życiu zamkniętem o kole ciasnem, a inaczej w życiu narodowem o widnokręgu najdalszym. Sam Witkiewicz przytacza zdania głębokie : „istota sztuki wtedy tylko będzie poznaną, kiedy wiadomą będzie istota ludzkiej duszy“*). Dalej wypowiada słowa jeszcze ważniejsze: „Idea, pojęcie przedmiotu działa w artyście tak, jak działały potężne siły wulkaniczne, które wysadziły na powierzchnię grzbiety i szczyty Alp

“ **).

Przedmiot sam może nie wpływać n.a znamiona sztuki i jej wartość, ale idea z przedmiotem skojarzona czyni, to znamienicie. Idea zaś w brzmieniu dwojakiem, najpierw jako myśl dająca się odtworzyć i przedstawić, a potem jako myśl osobista krasoumnika, który do niej się zapala i ją widzi po swojemu.

Nie powtarzajmy bezmyślnie przeto, jakoby i w dziedzinie zagadnień architektonicznych było to wszystko jedno, czy my chwytamy się idei głęboko tkwiących w istności narodu polskiego, czy odtwarzamy drogą naśladownictwa' bezdusznego tylko grę linji bez wyrazu i bez znaczenia, ot! dla zadowolenia estetycznego...! Takie z a g a j e n i e rzeczy to nie jest nasze. Samo zagajenie mówi o zwyczaju prastarym przybrania miejsca okolonego gajem czyli majem,

*) Sztuka i krytyka u nas. — Stan. Witkiewicz. — Warszawa 1894.

strona 9.

**) To samo. 87.

•aby uczynić zadość duszy narodowej, od wieków dążącej symbolicznie do koronowania pobudzeń wzniosłych wieńcami i do uświetniania miejsca majem uroczystym! — Odrzućmy to wszystko a znajdziemy się na placu giełdy, gdzie tylko czerń goniąca za brzękiem liczmanu zdawkowego coś znaczy. Idea jak wulkan silna i gorąca ma nas wyróżniać w pośród narodów, bośmy zawsze byli pełni myśli najgłębszych. Dzisiaj zaś błąkamy się wśród pustkowia sztucznie nam nakazanego !

Czytajmy zawsze, co powiedział Słowacki: „Duszę narodu w pięknie wam ukażę — aa skrzydłach pieśni ją położę“. Oto drogowskaz dla artystów polskich. Nie spuszczać z oka duszy narodu, a zawsze widzieć ją w pięknie — oto powołanie krasoumnika polskiego.

A czemże są zabytki sztuki...?

W pierwszym rzędzie świadkami idei ! Zatem zabytek każdy a zwłaszcza polski poucza nas, jak idea odźwier-ciedla się za pośrednictwem dzieła.

Styl w architekturze polskiej posiada zatem wszelkie warujiki dla osiągnięcia swojego wyrazu własnego! Zabytki mogą nas zaznajomić z ideami, które żyły przed wiekami i które dziś nawet stanowią istotę narodowości naszej. Możemy wedle nich tworzyć rodzimie i swojsko a „zawsze i n a c z e j, jeżeli nie lepiej“. (Witkiewicz).

Styl polski objawiać się może przedziwnie silnie, gdyż posiada sztukę ludową, jedną z najpiękniejszych w ogóle i dążyć ma prawo do sztuki ściśle narodowej, nam, narodowi polskiemu wyłącznie odpowiedniej. Czyż to nie nieszczęście olbrzymie, że narzucono nam wzory obce a zabroniono iść w ślady swojskie...? Czyż to nie klęska, iż wmówiono w nas wszelkiemi siłami niewiarę i nieufność w nas samych, aby trzymać nas wiecznie w zależności od zagranicy i to najbliższej koniecznie?

Tymczasem wiedzieć nam trzeba z całą. pewnością, jak wiele warunków i to najpoważniejszych posiada sztuka nasza rodzima dla wytworzenia stylu polskiego, narodowego. Należy tylko wychować młodzież w tym kierunku i w tern przekonaniu, aby zaznajomić ją jak najdokładniej z zabyt-

kami polskimi, aby okazać przed nią w całej okrasie piękno1 to, jakie dotychczas zakrywano i zaciemniano, dalej aby na podłożu dobrej znajomości naszej sztuki ludowej i historycznej ocucić siły jej własne w twórczość własną, wre-ście, aby zachęcać ją stale do opierania się na tradycjach dawnych, szczerze polskich. Tak by począć wypadało dziś-zaraz, aby dłużej czasu już nie marnować — cóż kiedy nie pozwolą na to czynniki wiecznie chorobliwe, które wręcz odmiennie czują i żyją. „Główną siedzibą tych ludzi! jest nasz stary, szanowany swymi murami Kraków. Ludzie, którzy wisieli dawniej przy Wiedniu i w nim widzieli ostoję swego istnienia, dziś są przekonani, że Polska może żyć tylko pod opiekuńczemi skrzydłami Niemiec“. (Słowo Polskie 27. X. 1921).

Tak jest istotnie! Na polu sztuki szczególnie i to sztuki architektonicznej skrzydła owe opiekuńcze zagraniczne nie dopuszczają żadnej naprawy. Zatem trwa ta nędza dalej i nikt nie dopuści nawet do tego, aby odważył się kto bezkarnie wsponmąć o sztuce polskiej...!

Słowo w słowo powtórzyć nam tutaj zdanie, jakie wypowiedział Pan Podstoli:

„Jak albowiem poszły w zwyczaj odmiany, tak się dobre wszystko odmieniło, iż gorzej teraz wszystko jest i podobno coraz dalej będzie, niż przedtem bywało. Powiadają, iż to zdrożność zwyczajna wszystkim starym, dawne rzeczy sławić a nowe potępiać i że to z zazdrości idzie, iż nie mogą tak czynić, jak młodzi...“

Zaiście... odmiany stały się koniecznością dni naszych i coraz rychlej krzątamy się, iżby co prędzej o d-m i a n y odmieniać...!

A zatem... spokoju znaleźć nie podobna, cośmy wczoraj uznawali, dziś odrzucamy, wychwalamy te lub owe niezwykłości, aby brnąć dalej bez końca w dziwactwach formy, odrzucając na bok samą ideę! Z bólem dodaje Pan Podstoli: „z tern wszystkiem mnie to bolesno, iż się i w małych rzeczach od toru ojców naszych oddalamy...“

Niestety ! oddalamy się w rzeczach małych i wielkich od torów ojców wielkich — lecz o to nikt nie dba na-

prawdę. Zatracamy obyczaje, zatracamy język, zatracamy stroje przepiękne, a zatem zatracamy sztukę coraz gorzej ..! Zdawałoby się pozornie, iż dzieje się to dla braku idei własnych, za czem idzie brak przekonań i poglądów. A jednak z dumą i uniesieniem wołamy: Polska i Polacy!

Zatem starzy są przeznaczeni do wyśmiewania znowu, bo o cóż u nas łatwiej, jak nie o natrząsanie...! Starzy z bogactwem doświadczenia życiowego, a więc najcenniejszego są na boku — a tymczasem na przedzie podnosi chorągiew czczą ktoś z niedouczonych najczęściej, bo krzykiem i pianą pewne u nas powodzenie.

Starzy idą w poniewierkę — z ideami i poglądami — przepadają! a to korzyść dla nowoczesności, bo już nie zawadzają odmiano m...l

I nie dziwno, że Polska niema sztuki, bo jest obecnie w dziedzinie sztuki gorszym pawiem i nędzniejszą papugą, aniżeli dawniej lub za twórcy grobu Agamemnona.

Uspokajamy się tern westchnieniem, które na echo odmiana cieszy zmysły nasze!

Zresztą... o czem tu rozprawiać, kiedy dla Polski Powstającej jest obecnie o wiele ważniejszą „Teorja Względności“ Berlińczyka z pod boku Hohenzollernów, a o niej poczynają już myśleć troskliwie nawet uczennice...! Dowód to zaiste żywotności celów dla Polski...!!

W tej chwili atoli podnosi się duch bohatyra polskiego, któremu widnieje napis świetlany wedle słów Leonidasa:

„posłuszny nakazom Ojczyzny Swojej“.

Starca wszakże nikt dziś nie słucha, bo to zawada wśród gonitwy o odmianę, o nowoczesność...!

Nie otwieramy wskutek tego podwoji na oścież stylowi polskiemu, gdyż nie posiadamy warunków do zdobycia ideji t w ó r c z

a piękna potrzebnej, a kto i rn być nie może ..! Szuka się towej aż do utrudzenia, aż do umęczenia — lecz to kończy się marnością. Artysta atoli staje się wielkim, gdy szuka trudu aż do rozkoszowania się pokonaniem jego! Tak mąż dzielny walkę pojmuje!

'< CL

TT fu

ideji ten

C/5'

5. Fałszerstwo w sztuce.

Przeciwnicy stylów „dziejowych“ (czyli historycznych) podnoszą między zarzutami jeden najcięższy, wprost ubliżający godności krasoumnika, że posługiwanie się stylami dawnymi to fałszerstwo!

Uczyniono z zasady owej straszydło, przed grozą którego płoszą się miernoty, a wszyscy inni nie chcąc zdradzać lęku, obchodzą widziadło groźne milczkiem z daleka.

Powtarzają ci wrogowie piękna stylowego wyrok swój samowładny i jedynowładczy na szkodę wychowania estetycznego, albowiem dławią swobodę i uśmiercają wolność, a zmuszają młodych do jednego : do niewolnictwa nowo

czesnego.

Dawniej obejmowano najmniej ale dawano najwięcej w twórczości, dzisiaj przeciwnie bierze się jak najwięcej a daje się najmniej. Sztuka upada w obec tego zwłaszcza dla narodu. Mimo to wszakże nie przestajemy wołać: „A chitektu m prawo być s tuką n a-

ura- polska usi być skiego!“

Cl -i

ST W

r o ową. Ar i sztuką narodu

a>

CL

Sprzeczność przedziwna. Chcą ci przodownicy bez powołania krzewić sztukę a duszą ją w zarodku. Chełpią się dążeniem ku samodzielności a uprawiają mimowiednie ucisk gwałtu, nakazując naśladownictwo nowoczesności, bez związku z przeszłością, wbrew rozsądkowi, aby tylko coś odmiennego począć.ł

Czasy najnowsze na polu architektury wytworzyły typ ciekawy tych znawców, którzy nic nie umiejąc dobrze, ze wszystkiego po trosze uszczknąwszy, przybierają togę od uszów po ziemię i głoszą na cztery strony świata: styl bez stylu!

Szkoła najłatwiejsza. Nie potrzeba znać stylów wcale i to szczęście, bo pocóż mozół w nabywaniu wiedzy? Najlepiej właśnie z umysłu nic nie wiedzieć, aby drogą taką otworzyć sobie zdolność samoistności.^Siła ze zarozumiałości nadęta uroiła sobie za pomocą opiekunów (mecenasów) i znawców głos wybrany, że nastaje okres nowy dla twórczości : z niczego! Idąc tak w zawody z samą siłą boską, sztuka nowoczesna kręci się kołem i tworzy z uporem kształty, które są nudnością i pustotą bezcelową, chociaż naodwrót ci nowocześni mienią nudnymi i martwymi style dziejowe. Obraz zamięszania i nieładu na to tylko wprowadzony, aby znowu i znowu trzymać na uwięzi siły młode i aby nie dać im możności rozwoju. Pod strachem popełnienia błędu na zasadzie wykroczenia z gościńca dziś nakazanego idą ci młodzi koniecznie pod pręgierz nowoczesności bezmyślnej, bo tak nakazuje przemoc głosu : nie wolno używać stylów! Młodzież posłuszna wierzy w to ślepo i nie widzi, jak popada w niewolnictwo jednostronne, prowadzące do sztuki bez wyrazu ideowego i bez wyznania żadnego.

Sztuka dla sztuki — jest dziś wołaniem przekręconem na zasadę: sztuka dla nowości. W prześcigu za nowością idą błędy i niedomagania, których ustrzedz się nie może nowość sarda.

Na każdy sposób zależność poglądów w tych ramach sprowadza niewolniczość taką, że u nas w Polsce dzisiaj widzimy architekturę jakby żywcem przeniesioną ze stolic zagranicznych. I to ma być wzorem dla sztuki architektonicznej w Polsce...? Co...?

Najdalej idący odruch artystyczny zdobywa się z drugiej strony na przykłady stylu Napoleońskiego, aż do nieskończoności powtarzanego i rozcieńczanego. I czy to także da nam polski styl narodowy? Co...?

W tern wszystkiem wedle znawców architektonicznych ma tkwić coś zbawczego, co się wyróżnia biegunowo od wadliwości stylów.

O ile to niesłuszne, wykażemy.

Arcydzieło świata P a r t e n o n nie jest czem innem jak powtórzeniem stylu dziejowego, odwiecznego, na wiele wieków przed Iktinosem wykształconego. Powie kto może, iż Iktinos popełnił fałszerstwo wprowadzając do arcydzieła porządek dawny, jaki był na partenonie pierwotnym i odtwarzając sztukę dorycką jako styl już rozpowszechniony ..? A jednak, choć nic n o w e go nie okazał, stworzył dzieło arcymistrzowskie, najpiękniejsze na świecie, najdoskonalsze wśród twórczości całej ludzkości. Dowód to poważny, że dla osiągnięcia piękna nie potrzeba wcale nowości i że opieranie się o style dawne nie jest przeszkodą w rozwoju artyzmu.

Jeden z najpiękniejszych porządków architektury, tak zwany styl d o r y c k i powstał na prawzorach w Egipcie wykształconych. Czy był to w znaczeniu dzisiejszem: fałsz? A jednak wytworzył on wzór najszczytniejszy i najdoskonalszy. Styl dorycki rozwinął się w Grecji i na Sycylji na wiele, wiele wieków przed okresem złotym w Grecji.

a czyż

Panteon rzymski powstał w osnowie architektonicznej na pierwiastkach sztuki greckiej — cała architektura rzymska wyszła bezpośrednio z utworu greckiego przyszło komu na myśl posądzenie Rzymian o fałszerstwo ? Zaprzeczyć nikt nie może prawdzie.istotnej, że architektura rzymska i cała sztuka rzymska to właściwie styl grecki. Mimo to istnieje wartość sztuki rzymskiej — nie fałszywej, ale prawdziwej, albowiem choć obsłona jako forma jest jednakowa z grecką, ale przybyła myśl ideowa, nowa.

Powiada dziś znawca u nas, że nie godzi się używać pierwiastków polskiej szuki dawnej, gdyż jest to fałszerstwo i mógłby ktoś przypuszczać, że co dziś powstanie to pochodzi z czasów przeszłych A przecie Mikołaj Pizańczyk, sławny twórca kazalnicy Pizańskiej, oparł się w całej osnowie na starej sztuce rzymskiej („mit grosser Kühnheit auf antikrömische Vorbilder zurückgriff“ Zimmermann I. str. 503) a nawet posługiwał się pierwiastkami żywcem stosowanymi do pomysłów nowych. Czy to czyni

ujmę mistrzowi? Czy to przeszkodziło co jemu dla osiągnięcia szczytu doskonałości?    •

Tak atoli powiada badacz niemiecki, który pobieżnie sądzi, że to wzory starorzymskie posłużyły za tło dla twórczości Mikołaja Pizańczyka. W istocie rzeczy prawda owa inaczej się przedstawia, bo w tym okresie nie tyle właściwie sztuka rzymska ile wschodnia carogrodzka oddziaływała !

Wschód bogaty a najstarszy jest w istocie początkiem świata i sztuki — to nie ulega już najmniejszej wątpliwości. Jeszcze Fidjasz, kiedy tworzył pas zdobny na parte-nonie, szedł za myślą twórczą sztuki jońskiej, (małoazja-tyckiej) i cały pochód panateneiski rozwinął we wstędze wedle ducha jońskiego. Nie tworzył nic nowego, lecz przeciwnie szedł za prądem czasu, opierającym się na sile ciągłości podaniowej z pokolenia na pokolenie, ze stólecia na stólecie. Taki genjusz świata nie wahał się oddać w naśladownictwie, co już było rozpowszechnionem i wzbogacił świat arcydziełem najdoskonalszem. Przykład doskonały, iż nie sama strona zewnętrzna stanowi wielkość sztuki, lecz przeciwnie siła poczucia i treść duchowa.

Rzym zaś cały wykształcił sztukę głównie wysnutą z pierwiastków greckich co do linji architektonicznych i ze zdobyczy etruskich co do ustroju sklepiennego. Ogólnie biorąc kopuła rzymska to dzieło etruskie, a sztuka sklepienna Włoch północnych, szczególnie Lombardji i Tos-kanji to również związek ogromnie silny ze sztuką skle-pienną wschodnią, zwłaszcza S y r j i środkowej. Znowu wschód źródłem potęgi twórczej artystycznej.

Tak i za Karola Wielkiego Europa Północna oparła się na wynikach sztuki carogrodzkiej, bizantyńskiej. — Nazwa sztuki romańskiej jest sztucznie wprowadzoną przez badaczy niemieckich w połowie wieku XIX., aby zatrzeć ślady kierunku wpływowego. Niemcom równorzędnie z potęgą zbrojną zamarzyła się potęga duchowa — ale ta ostatnia urojona!... Jeszcze Kugler Franciszek w swojej Historji Sztuki przytacza nazwę „s ty 1 u bizantyńskiego“ w miejsce romańskiego, który później rozpowszechniono.

(Handb. d. Kunstgesch. III. Auflage Stuttgart 1859. str. 3) Cóż to oznacza? to, że twórczość w sztuce szła od czasów najpierwotniejszych ze Wschodu na Zachód a nie przeciwnie. Polska była wpierw na drodze owej ze wschodu, zatem przez Polskę Europa północna odziedziczyła style średniowieczne. Okazuje się, jaką to nieprawdą jest wysilanie się całe, aby wykazać, że Niemcy byli cudotwórcami w sztuce Europy i od nich wrzekomo pochodzić by miała oświata i ogłada Polski, kościoły państwa swojego do kościołów carstwa bizatyń-skiego. *) Sprawiedliwie przeto Sobieszczański nasz w dziele: ..Wiadomości o sztukach pięknych“ mówi, że „Włochy i Rzym od czasu Justyniana do Karola W., będąc prowincją Bizancką, we wszystkiem zgreczyły się. Italia Roma graecis ans, jak mówią współcześni pisarze.“ (I. str. 51.) To też słusznie mówi o • sztuce polskiej od wieku X. do XIII. jako o sztuce porządku bizanckiego. To atoli nie przypadło do upodobania badaczom naszym, nazwali znowu pogląd nieuczonym, zakazali nazwę porządku bizanckiego, a nakazali styl romański.

Sam Karol Wielki przyrównywał

Każdy już zrozumie teraz, co tu działała za sprężyna. Chodziło nauce niemieckiej i nauce pod jej obuchem dyszącej, aby zatrzeć ślady sztuki wschodniej, bo tylko Niemcy jedyni przywłaszyli sobie prawo tworzenia kultury, jaka miała z Germanji promieniować na wsze strony. Już wielokrotnie podnoszono, że Gerrqanja to wcale nie Niemcy, lecz przeciwnie kraj nadreński przez Sławian zamieszkały, kraj również do twórczości wschodniej należący. — Dowodem najlepszym sam grobowiec Karola W. w Akwizgranie (Ośmiogranie), na którym widać cztery pola górą tak samo jak na grobowcu Kaźmirza Wielkiego w Krakowie. Prawo połowienia podwójnego, stanowiące duszę stylu nadwiślańskiego i zy-gmuntowskiego.

Otóż: Mikołaj Pizańczyk jest wykładnikiem stosunku sztuki wschodniej do Zachodu. Na dziełach jego przebija tradycja z wieków idąca, krzewiąca się jak kwiat z korzenia głębokiego. Szła ta twórczość artystyczna naprzód ciągle

*) Dr. C. Schnaase: Gesch. d. bild. Künste im Mittelalter. 1.1844. str.485.

po linji posłannictwa dziejowego i zdobywała się krok za krokiem na arcydzieła sławy światogłośnej i wiekopomnej. Choć nic nowego nie podawał Mikołaj Pizańczyk, nikt go nie posądza o fałszerstwo, mimo, że „chwytał się wzorów starożytnych z wielką śmiałością“,

Nietylko w rzeźbie ale i w malarstwie toskańskiem XIII. stulecia, objawia się naśladownictwo sztuki bizantyńskiej. Stwierdza to sam Vasari, na co niechętnie patrzą ci, którym zdanie jego nie na rękę. — A jednak badania Strzygowskiego, Thode’ego, Max Zimmermanna i innych, stale wyjaśniają „pytanie bizantynizmu“ na stronę wpływu sztuki wschodniej. (Karl Woermann II. str. 154.)

W ogóle jak z jednej strony Vasari opisuje starania Wawrzyńca Medyceusza, aby w ogrodzie swoim gromadzić wzory przeszłości, dla nauki rzeźbiarzom i malarzom, stały okazy, przy placu Św. Marka we Florencji skupione, by te się ogniwem łączącem przeszłość z przyszłością, tak znowu: z drugiej strony ten sam pisarz wyraźnie podaje, jak Florencja powołała kilku malarzy greckich dla nadania kierunku w malarstwie toskańskiem. Vasari wspomina o tern dobitnie, pisząc o życiu Cimabue (1240 — 1302.

Jest to wskazówką nader dla nas ważną, iż sztuka piękna w ogóle wówczas szła od wschodu, od sztuki wschodniej, którą w tym okresie zwano powszechnie sztuką grecką. Malarze przeto Władysława Jagiełły pracujący w Lublinie i w Krakowie, to nie malarze ruscy wyłącznie, lecz mistrzowie całą sztukę wchodnią, grecką, przedstawiający.

Okazuje się z tego, jak ciągłość siły podaniowej w sztuce trwała po przez wieki a wieki. To też z podziwem Chłędowski Kaź: mówi: „Nigdzie się tak doskonale jak we Włoszech, nie widzi tej ciągłości cywilizacji, tej nieprzerwanej myśli ludzkiej, jaka łączy najdawniejsze z dzisiejszymi czasy. — Gdym chodził po ulicach Pompei lub błąkał się po ruinach rzymskich Cezarów, musiałem przywoływać całą znajomość historycznych faktów na pomoc, aby uwierzyć, że owe ruiny mają już z górą lat półtora tysiąca. Ten sam kolor czerwony, którym w Genui obecnie jest pomalowany tak zwany „Palazzo rosso“, znajdziesz na ścianach komnat cesarskich na Palatynie, ten sam bruk, po którym stąpasz w Puzzuoli lub Castellamare, znajdziesz na ulicach wykładanych w Pompei wtedy, kiedy jeszcze włoska nie istniała mowa. W ruinach willi Tyberyusza na wyspie Capri, spotkasz się ze szczątkami posadzki układanej z drobnych różnokolorowych kamyczków w ten sposób, w jaki ją układają dzisiaj w hotelach lub domach prywatnych w Wene-cyi, Florencÿi lub Neapolu.

„W muzeum narodowem w Neapolu, widziałem kolczyki w Herkulanum, uderzające oryginalnością formy, podobne do małej gwiazdy wykładanej drogimi kamieniami... w „P o r t i c i“ ujrzałem takie same kolczyki u dziewczyny sprzedającej limonadę. Elegantka w „Porti ci“ nie szukała z pewnością wzorów do swych kolczyków w neapo-litańskiem muzeum, jej matka i babka jednak takie nosiła, a babka znów ich formę odziedziczyła po swoich poprzedniczkach ! — ¹)

Oto przykład znamienny, czem jest siła podania wiekowego, dziedzicznego i jak sztuka piękna w ogóle zasadza s?ę na ciągłości uczucia, bez szukania nowości, lecz przeciwnie z usilnem trwaniem w starożytności przodków.

Zawołajmyż w tern miejscu razem z Paskiem: „Piękna rzecz, gdy kogo starożytność zdobi“.

Tak! ależ oprzytomnijmy, albowiem w tej chwili przypomina się nam znowu groźba znawców polskich dnia dzisiejszego, którzy w uszy nam kładą, że to fałszerstwo haniebne, gdy kto powtarza kształty zamarłe.

A jednak... jednak, kiedy Ojciec Święty zleca Braman-temu stworzenie kościoła najpiękniejszego na ziemi, zarazem największego, ten arcymistrz przybywszy z Medjolanu do Rzymu rzuca myśl, opartą o pierwiastki najstarsze w sztuce sklepiennej : o założenie krzyża greckiego, wschodniego i o kopułę podobną do kopuły Panteońskiej.

Dlaczego tak się to stało ?

Nie bał że się Bramante, aby go posądzono o naśladownictwo? Cóżby powiedziały sądy i konkursa, (takie n p jakie dzisiaj grasują) o tern powtarzaniu myśli prze-dawnych dla arcydzieła Rzymu? — Czemuż nie zażądano nowości bezwzględnej?

Nie! bo duch Bramantego, a potem i Michała Anioła, pojmował piękno sztuki, nie jako pożądanie nowości, lecz przeciwnie, jako węzeł przeszłości najdalszej z przyszłością najpóźniejszą. Ta gonitwa za nowością, to wartość najlichsza i najnędzniejsza czasów ostatnich, obliczona chyba zaprawdę na to, aby zbrzydzić całą wielkość sztuki i posłannictwo jej zepchać pod nogi dorobkiewiczów dla pyszalstwa zdawkowego.

Zważywszy, iż źródło tych

' dziła

Bramante i Michał Anioł w zasadzie za nić przewodnią do pomysłów swoich przyjęli założenie dośrodkowe właściwie bizantyńskie, takie samo, jakie odczytać możemy na rzucie kaplicy pogańskiej na Wawelu, czterownękowej oraz takie samo, jakie silnie przebija z układu murów na ostrowiu Lednicy. rozwiązywań da się odnaleść nawet w Syrji, jak to przebogato stwierdza się na wielkiej mnogości obrazów w dziele Dr. Strzygo wskiego (Die Baukunst der Armenier 2 tomy 1918.) stanowczo orzec się godzi, iż myśl obu genjuszów kościoła Ś-go Piotra w Rzymie zasadzała się na miłości wielkiej starożytności. Nie tylko starożytność Rzymu tu się odro-ale głównie starożytność sztuki wschodniej. W czynie tym arcywielkim udowodnili mistrzowie najwięksi czasu swojego i całej sztuki Odrodzenia, że twórczość najszczytniejsza niema zgoła nic wspólnego z pożądaniem nowości dosłownej, przeciwnie z ochotą a dumą opiera się na tradycji nawet najpierwotniejszej, a tylko rozwija kwiat poczucia artystycznego wedle wyobrażeń epoki swojej.

Zatem dzieje uczą nas nieomylnie, jak nawiązywać się do przeszłości. Ona, ta przeszłość była zawsze mistrzynią najczcigodniejszą nie tak jak dzisiaj przedmiotem pogardy i oczerniania. Uczono się na przeszłości sztuki i podnoszono poziom artyzmu z wyżyny na wyżynę. Tak możnaby

okazać, jak w każdym okresie sztuka w Europie czerpała * wiele ze wschodu i z Polski. Styl gotycki czyli polski jest tak samo nasz, jak i wiązanie cegieł gotyckie jest polskiem. Królowie polscy używali tytułów królów gotskich nie dla niemieckości szczepu, lecz przeciwnie dla przynależności jego do Sławianizmu. Zanim Niemcy zawładnęli Malborgiem,, stały tam już mury polskie o wiązaniu cegieł wędyckiem (der wendische' Verband) i o wiązaniu cegieł polskiem (der polnische Verband.) *)

Zwolna kształtuje się obraz prawdy istotnej, bez ułudy, że z wschodu i z Polski szły promienie twórcze na .zachód, nie jak w ostatnich czasach sztucznie nakręcono, |akby całe bogactwo twórczości miało iść do Polski z Włoch ¹ Niemiec. Pamiętajmy o tern, że rodzina Komasków powszechnie posługiwała się wyłącznie wiązaniem cegieł polskiem (wozówka i główka.)

Nie pytać się nam ,,czy mamy architekturę polską“, ale otwarcie przyznać się nam do tego, iż prawd a dziejowa sama wskazuje na Polskę, jako na ognisko, skąd biły promienie na wsze strony.

W to nie może nikt uwierzyć, jedynie dlatego, że ogół karmi się dziełami obcemi, gdzie polityka postawiła sobie cele .odmienne, Nakazuje się twierdzić, że sztuka szła z zachodu i musi w to wierzyć każdy, chce czy nie chce!

Stąd pochodzi w ostateczności przykazanie gwałtem rozsiewane, że nie należy odtwarzać stylów historycznych, bo to fałszerstwo! — Równocześnie czeka się, aby znikły doszczętnie ostatnie ślady architektury wielkiej w Polsce, tak, iż po czasie nie będzie u nas ani dzieł dawnych, ani dzieł nowych stylowych! — Będą dzieła bezstylo-we! Natomiast Europa cała będzie się nadal szczycić pra-wzo-rami stylów, które, jak zaznaczyliśmy, zasilały się przeważnie obfitością pomysłów ze sztuki wschodniej, zatem i polskiej.

Eatwo w tern miejscu już określić, jaki cel postawiła sobie u nas zasada niedopuszczania stylów dziejowych do życia i do rozwoju?... Aby zniszczyć je całkowicie i zgła-

*) Poważnie przytacza to Adolf Boetticher w dziele: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen'’. Heft. I. Das Samland 1891. str.15

dzić bezpowrotnie. Potrzebne jest takie hasło najniezawodniej i dla tego nowemu kierunkowi dzisiejszemu, aby usprawiedliwić gonitwę za nowością a niezwykłością, co znaczy, aby nie tylko nie oddawać tego, co już było, lecz nadto, aby usilnie wręcz przeciwnie pokazać światu coś takiego, czego jeszcze nie było. — Ma się to nazywać świeżością pomysłów, a jest to powrót do początków powstających. Zamiast prostoty niezgrabność, w miejsce godności chęć wysztuczniona rzucania się gwałtem w oczy — zamiast wzniosłości dążenie ku poziomowi, a. w miejsce bogactwa dawnego poczucia, zamarłe znieczulenie artystyczne. — Tak otwiera się droga ku wolności dla nowości, a zatem niechaj nic nie przeszkadza. Niech przepadną style dawne, wcale ich nie potrzeba ! — Styl to zabicie sztuki, nawet takie padają głosy, zaprawione brednią !

A więc... inaczej się zaznaczają w rzeczy samej poczynania dzisiejsze w sztuce i pobudzania estetyczne nowoczesne. To tylko pewna, że gdy czasy dawne zdobywały się na dzieła szczytne, chlubę ludzkości przynoszące, dziś twory t. zw. nowoczesne są niezrozumiałe, brzydkie bezstylowością, pozbawione symbolu wszelkiego i grzeszące objawami, które zupełnie podobne są do stanu bez wyznania narodowego i bez wiary żadnej. — Nic i coś — wszystko i nic!

Brnie w takiej ociężałości bezideowej architektura polska nie zdając sobie sprawy, dlaczego koniecznie ta nowość ma stać się objawem architektury polskiej ?. Co w tej nowoczesności bezbarwnej i bezwolnej może być dla sztuki polskiej zbawczego nikt nie wie ! Nieokreśloność w celu — niewyraźność w wyniku!

wnet

A przytem niechby kto poważył się bronić stylowości i niechby kto ponadto objawił śmiałość niezwykłą w okazaniu prawdy, że style dziejowe są szczególnie ważne dla rozwoju przyszłej sztuki polskiej narodowej znajdzie się osaczonym przeciwnikami, którzy wykluęzą go z koła poważnego, jak zawsze uczynią go pomylonym i... milczeniem tylko rzecz zbywając, pójdą dalej... ku bezstylowości !...

Wyrodziło się bowiem w Polsce od dawna takie pojęcie, że dla wykazania słuszności w poglądach obcych a wrogich sztuce polskiej nie potrzeba wcale najmniejszego dowodu — zaś dla poparcia wywodów na rzecz polskiej sztuki w ogóle nie wolno używać dowodów choćby najsilniejszych i że twierdzenia o polskości sztuki to tylko na jedno przeznaczone... na milczenie.

6. Opieka nad zabytkami.

¹

Przegląd Polski. Rok VII. 1872. SA\ 6. 7.

6. Opieka nad zabytkami.

Mówi się ciągle u nas o postępie, chociaż po prawdzie duch ogólny znamionuje kierunek idący wstecz, nie naprzód. To co zowiemy hasłem naprzód, bywa cofaniem najbezwzględniejszem. Zdaje się dziś komuś, jakoby tylko czasy teraźniejsze miały zdolność zdobywania — w rzeczy samej ludzkość upada! Sztuka zwłaszcza, przemysł, sztuka stosowana i rękodzielnictwo obniża się stale Nie umiemy dziś papierów do druku przyrządzać, nie umiemy oprawiać książek, aby wieki przetrwały — nie wiemy, jak cały przemysł ochronić przed niedołęstwem i nie znamy sposobu na podtrzymanie zdolności 'dawnych. Wszystko niknie, rozpada się w okamgnieniu !

Mnogość pieniędzy dzisiejszych podsyca tylko namiętności ułomne —^nic nie idzie na rzeczy wielkie. Przeszłość była wielką, bo pozostawiła arcydzieła." Czasy dzisiejsze pozostawią tylko... zniszczenie.

Zda się, do ostatnich granic przyszła dążność próżna, o której mówił już Niemcewicz:

„Każdy jednak ślepo goni Za obłudą, co ucieka —

A tymczasem szczęście trwoni,

Które jest w ręku człowieka.

„ Wszystko swoim struła jadem .

Niespokojna chęć człowieka;

Szczęście jego idzie śladem A on przed niem sam ucieka.¹¹

O! tak! nikt tak nie trwoni szczęścia swojego, jak my Polacy — nikt tak nie ucieka przed szczęściem własnem, jak my Polacy i to szczególnie w dziedzinie sztuki pięknej i twórczości.

Wołamy: opieka nad zabytkami! a nie zastanawiamy się, że tylko to wołanie jest troską naszą i na niem wszystko się kończy.

Mimo wszystkich starań około podtrzymania przeszłości w dziedzinie sztuki naszej, musimy przyznać, że tracimy raz po razu z dnia na dzień co raz więcej, aż przyjdzie czas, kiedy tylko wspominać będziemy o zabytkach naszych

Pamiętajmy, iż zabytkiem naszym, to nie tylko Wawel, kościół, ratusz i zamek. Każda piosnka, każdy obyczaj, wszystkie zwyczaje nasze i strój nasz ludowy a narodowy, to wszystko zabytki polskie.

Czy usłyszysz dzisiaj gdzie pieśń polską? Próbuj ułudzie się nadzieją a popadniesz w rozpacz, bo wszędzie o uszy twoje uderzą tony operetki' wiedeńskiej lub berlińskiej — najbezecniejsze noty z okrasą pieprzyku karczemnego i najniższe chucie pod osłoną wiersza prześpiewanego: oto gędźba polska! — Jeżeli tak pokolenia wychowamy — nic się nie dziwujmy, gdy po czasie usłyszy kto pytanie, czy była kiedy pieśń polska!

Dlaczego w kościele na uroczystości narodowej mało kto śpiewa hymn narodowy? bo pieśnią ulubioną to zwrotka z kawiarni przy wtórze muzyki namiętnej.

Kto dzisiaj czytałby Kraszewskiego, Korzeniowskiego, Kaczkowskiego lub Czajkowskiego? To są rzeczy zastarzałe dla tego samego, że opisują dzieje Polski i zwyczaje nasze! Na ich miejsce wchodzi Alraune w VIII. wydaniu i wszystkie powieści kryminalne — słowem książki, w których niema ani słowa o prawdzie, o Polsce.

Do niedawna jeszcze poznać to było można, że naród polski miał swoje obyczaje własne, bo wszędzie i w domu i na zebraniach towarzyskich trzymał się pamięci przodków i postępował tak, jak pradziad pradziada. Dzisiaj wszystko zanikło pod pręgierzem tej plagi, która szczyci

Opieka nad zabytkami wcale z tern się nie liczy. Uważa ona objawy powyższe za coś tak odrębnego, że to nie przeszkadza pielęgnowaniu miłości do rzeczy starych. To nieprawda.

się określeniem : moda ! Zamiast strojów ludowych i narodowych mamy ubiór międzynarodowy, abyśmy się zagubili doszczętnie. Strój kobiecy zmienia się co kilka tygodni — dobrobyt idzie na niewolnictwo w obec samowładczyni z napisem : nowość ostatnia!

Do niedawna prostota a skromność ustępowały miejsca świetności a bogactwu jedynie w dniach uroczystych. Dzisiaj białogłowa do tramwaju wchodzi jak na salę balową!... Im większa nędza, tern większy zbytek ! i to zbytek idący li na korzyść zagranicy, bo od kołka obcasa aż do śpilki we włosach, wszystko tchnie obczyzną i to bardzo nam wrogą.

W opiece ogólnej nad zachowaniem narodowości naszej panuje atoli wprost bezmyślność skrajna, jeżeli czasami nie usiłowanie stanowcze, aby jej z umysłu nie objawiać. Gdyby jakiś obcy chciał nas określić dzisiaj po bliższem badaniu życia naszego, musiałby przyjść do przekonania, że polak nowoczesny to kalejdoskop najwierniejszy wszystkiego, co jest za granicą, a niczego co jest polskie.

Weźmy język polski. Przeczytajmy zdanie z pierwszego lepszego dziennika, a przekonamy się, że w niem wszystkie niemal rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, a nawet wykrzykniki, to słowa żywcem czerpane z języków całego świata, aby nic nie zatrzymać polskiego. W czasach ostatnich powyrzucano z mowy potocznej wiele wyrazów bardzo dobrych, jak słuchacz, uchodźca, posługacz i wydział, — a nakazano: student, repatrjant, bagażowy i departament. Są u nas słowa w użyciu, których nikt prawie nie rozumie, słowa, które ludność przekręca nie do poznania, słowa trudne do wymówienia i słowa wprost dziwacznie brzmiące, a jednak z chełpliwością mamy je ciągle na ustach, jakby okazać, że mowa polska to zlepianka najnędzniejsza w świecie.

Dodajmy w tern- miejscu uwagę o gorączce naszej otaczania dzieci guwernantkami, bonami, towarzyszkami i nauczycielami ! Dawniej działo się to tylko w warstwach możnowładców. Dziś urzędnik nawet uważa to za konieczność. Dziecko od dni najpierwszych życia swojego słyszy tylko języki obce wychwalane i wynoszone na to, aby mową ojczystą pomiatało Niemki, angielki, francuzki i amerykanki, to u nas w cenie najwyższej — mniejsza o to, że często są to osoby, uchodzące z kraju, aby ukryć u nas w cieniu, co muszą osłonić

Razem z falą taką przedostaje się do nas upodobanie wprost zapalne do gier w karty, . szczególnie angielskich. Młodzież widzi i słyszy, jak starsi dnie całe trawią na uderzaniu kartami, przy posługiwaniu się wyrazami angielskimi.

A tańce nasze?., jeżeli może być coś bardziej straszącego myśl i poczucie polskie, to właśnie te ruchy tańców najnowszych, którymi zaszczyca nas szkoła tańców najpierwszorzędniejsza Fuchsa lub Teufla. Litować się można, że dzieci nasze nie widzą już nic zdrożnego — bo to tylko my starsi wstydzimy się za nich, a ręce w rozpaczy łamiemy, dlaczego tak piękne tańce, jak polskie, poszły całkiem w zapomnienie?

Dlaczego? bo opieka nad zabytkami każe nam wszystko tępić co swojskie, a przyswajać sobie tylko to, co najbardziej obce. Spróbujcie dziś umieścić w dziennikach sprawozdanie najważniejsze z czynności Wydziału w pracy narodowej! — Ani jeden dziennik nie przyjmie ani zdania, bo... miejsca niema. Ale... w tym samym dzienniku stronnice całe wypełniane opisami kina najgłupszego, ale tam wywody najdokładniejsze o kopaniu piłką nożną!...

W polityce nawet naszej, jeżeli co poznać, to bojowanie o prześciganie się wzajemne na wzór obcy, a ani szczypty myśli polskiej. Wszystko na korzyść wrogów, a nic na dobro Polski! Istne kopanie!

Jeżeli to razem weźmiemy pod uwagę, to nie dziwujmy się wcale, iż dzieci nasze i młodzież i otoczenie nasze i pokolenie — rozumieją się na wszystkiem i we wszystkiem, tylko Polski-Ojczyzny nie znają i nie widzą.

O, tak! wychowuje się ta latorośl wśród przykładów nie do pozazdroszczenia i wzorów „ostatniej nowości“.

Za czasów niewoli w wypisach polskich była pieśń na końcu za cesarza i dziecko polskie śpiewać musiało, że „życiem ręczy za cesarza“. Dziś, kiedy mamy Ojczyznę własną, zestawiać Boga z Ojczyzną to przywara, więc są tacy, co w śmiech to obracają i „Bogoojćzyźniaków“ na szyderstwo przytaczają ! — Oto pomięszanie pojęć !

Na każdem polu dzisiaj prawo pięści !

Zamiast haseł i ideałów, gonitwa za miljonami.

„Musi to bydź szalbierstwo : teraz patrjotą Ten tylko, co do siebie zewsząd garnie złoto

(Naruszewicz).

Ależ zamiast złota tłucze papiery!

Zbytek dziś wysila się na wszystko, aby zagłuszyć: dookoła siebie wszystko. Jest to burzan urastający w górę kosztem kwiatów, ginących pod gałęziami jego.

To też krzewi się „szowinizm“, ale zagraniczny i bezmyślny — a tępi się i karci szowinizm narodowy. Wolno dziś być naśladowcą obcym, tylko nie wolno być naśladowcą swojskim.

Polak polaka jeśli ma zrozumieć, musi uderzyć w ton międzynarodowy, musi powołać się na niemca i anglika. Gdyby ten sam polak chciał uczynić wrażenie za pomocą rzeczy polskiej — wywoła natychmiast politowanie, zdziwienie, potem stek zarzutów i nakoniec oburzenie. Oto dola myśli polskiej.

Powiedzmy szczerze, kto się chwyta rzeczy polskie j, schodzi na drogę odludną. Podnosić i chwalić ca polskiego, to znak nieuctwa. Zatem są tacy, którzy broniąc się przed tern, skwapliwiej chwytają się cudzoziemczyzny, bo są pewni, iż dojdą daleko i skończą wysoko. Oto klęska duszy polskiej !

W przedmiocie sztuki zapanował zwyczaj, iż lada war-togłów wziąwszy na siebie togę apostołowania, uchodzi za wyrocznię bezwzględną, zaś głosy ludzi doświadczonych a wytrawnych, bywają nazywane przeżytkami. W rzędzie dróg idących niechybnie do wynarodowienia, ta ścieżka znakomicie dogadza poglądom mody jednodniowej.

Dawniej mistrza u nas zwano u m n i k i e m na znak umienia Artysta, to był krasoumnik. Dziś wytworzył się okaz znawców, którzy nic nie umieją, a we wszystkiem głos zabierają. Krasoumnikowi nie wolno orzekać — zaś znawcy przyznano prawa wyrokowania. Wit Stwosz ciągle u nas, u znawców polskich, niemcem, bo tego domaga się szowinizm wrogi — u krasoumników polskich jest polakiem, bo tak mówi szowinizm narodowy! — Ten szowinizm narodowy, wyśmiany i osławiony, jest atoli czystą miłością ojczystą, skoro prawdy dziejowej w niej szukać poczniemy.

U nas nie chce się dążyć do miłości ojczystej, choćby dla obawy, aby nas kto o to nie posądził. Dlatego bezpieczniej głosić nadal, że Stwosz niemcem, że daremne marzenia polaka o polskości Stwosza! Ratuje się bezpieczeństwo przed pomówieniem narodu o zaborczość, — dlatego tylko Stwosz ma być Niemcem. Ludwik Stasiak najgorzej zbłądził, że odebrał Niemcom Stwosza a to bardzo niebezpieczne!

Zaiste : „g o r z e j nie chcieć, jąknie umieć.“ (Luk. Górnicki.)

Im kto ma poczciwsze serce, polskie, tern musi być mniejszej nauki ! Za to ci. co bronią niemieckości Stwosza uchodzą naprawdę za mądrych i wielkich! (Tak.)

Z tego wszystkiego poznać jak na dłoni, że kamieniem obrażenia to nie co innego, jak tylko „polskość“.

Polskość musi być wykreśloną z nauki, z życia, ze sztuki i przyszłości. Oto, czego my Polacy nie rozumiemy i nie widzimy.

Po teatrach naszych tak, szumnie budowanych dla sztuki i nauki narodowej, polskość nie może znaleść przytułku poprostu dlatego, iż każde widowisko polskie kończy się pustką i niedoborem wieczora. To jasne !

W zakresie Opieki nad Zabytkami wolno nam zdobywać się na wszystko, byleśmy tylko nie przywoływali cienia polskości! — Aby broń .Boże nie stworzyć widowiska sztuki polskiej w malarstwie,

nie ma nic dla nas tak ważnego i pilnego, jak krzewienie futoryzmu i kubizmu, bo to idzie na rękę tym, którzy chcą zgnębienia twórczości polskiej — Cała sztuka nowoczesna, zwłaszcza budownictwa pięknego, musi zdaniem wrogów trwać w nieokreśloności i mglistości właśnie dlałego, aby u nas szczególnie, nie potrzebowała ona zdradzać polskości. Najlepiej być bez wyznania w wierze i bez wyznania w sztuce ! — Wyznanie potrzebne dla nienawiści stanowej i dla krzykactwa politycznego. W sztuce polskiej można czerpać z Asyrji i kraju Azteków — ale z Polski, ze sztuki dziejowej, polskiej, nic nie wolno odtwarzać.

Idąc po tej drodze łatwo teraz zrozumiemy, jak hasło urojone p.t. „fałszerstwo w sztuce“ dało się zastosować do opieki nad zabytkami. Od lat dziesiątek nawoływano u nas wszędzie i w obec każdego, że przy odnawianiu zabytku nie wolno niczego dodawać, coby nie było w zgodzie z duchem pomnika. Jak wszakże w czyn to przemieniono?... Oto po upływie doświadczeń urobiono zasadę, że do zabytku niczego nie można dodawać właśnie w duchu zabytku, zaś należy dążyć wszystkiemi siłami, iżby prąd czasu (bezwyznaniowego) objawił się całą okazałością swoją.

W Krakowie przed laty architekt przedłożył rysunki z wprowadzeniem ściany czołowej wedle wzorów okresu Zygmuntowskiego i z oknami zbliżonemi do okien Wawelu od podwórza. Rada artystyczna Krakowa odrzuciła pracę bez namysłu, gdyż grzechem to nazwała, aby przywoływać do życia linje wieku XVI Architekt krakowski ustąpił, w miejsce jego wszedł architekt wiedeński, podający plan w myśl sztuki wiedeńskiej i pomysł w okamgnieniu uznano za doskonuły, nadający się do stolicy Polski, serca Polski.

W rynku stała kamienica t. zw- wenecka o 4 oknach, zatem w duchu czysto polskim na zasadzie prawa połowienia podwójnego. Kamienica owa była zabytkiem niezmiernie cennym dla sztuki polskiej. Aby wszakże nie dopuścić do podtrzymania znamion polskich i do odtworzenia atyki, z której mur czołowy pozostał z pierwotności, Rada artystyczna Krakowa wolała raczej zezwolić na zburzenie

zabytku, jak na jego odnowienie, a tak zbudowano kamienicę nową o 3 oknach, zamiast czterych. — W podobny sposób zburzono wiele kamienic bardzo cennych w rynku krakowskim, tuż pod bokiem kościoła Marjackiego, w rogu rynku i ul. Ś-go Jana i t. d

Spełnione jest posłannictwo dla rozwoju architektury wiedeńskiej -— ale też rynek krakowski niema już w kamienicach zgoła nic ze sztuki polskiej !

O zgrozo! To największa

We Lwowie architekt przedłożył pomysł odbudowania kamienicy w rynku ściśle wedle znamion dawnej sztuki odrodzenia lwowskiego. Znawcy i nie znawcy jakże się rzucili na barbarzyństwo takie, aby postawić dzieło podobne do dawnego zabytku, tak, że posądziłby ktoś, iż to dzieło wieku XVI-go! obraza sztuki, gdy ktoś umie w stylu dawnym tworzyć ! I znowu rynek przyozdobiłsię architekturą nowoczesną a architektura polska, lwowska pogrzebana z piętnem zapomnienia.

We Lwowie, w Warszawie i po wielu miastach polskich, czasami ostatnimi powstało bardzo wiele dzieł nowych z atykami secesyjnemi, to jest bez dachów i okapów, bo w secesji jest to zbawienne, ale przy atyce polskiej w duchu zygmuntowskim to wykroczenie nie do przebaczenia, to istny występek! Tak idzie rozwój piękna narodowego !

A Wawel?

Godzi się przecie poświęcić słów kilka i temu zabytkowi najdroższemu dla Polaka ! — Miasto utrafić tu w style różne, jakie mowę swoją pozostawiły to tu to tam, przyjęto za prawidło nic nie stosować się do stylów dziejowych, a właśnie uprawiać tylko kierunek nowoczesny. Jak ten przybytek królewski Piastów i Jagiellonów będzie wyglądał w szacie bezstylowej — obaczymy. — Sąd wyda potomność. To tylko dziś zaznaczyć można, że pogwałcenie stylów w tern miejscu, dziejami uświęconem, to chyba tylko uzgodnienie dążeń z hasłami, o których mówiliśmy, aby polskość ukryć ile możności najgłębiej i najciemniej. Po nad mową linji w duchu narodowym zawiśnie świat kształtów bez wyznania także, w imię dogodzenia próżności, ' że to sztuka n o w,äa w miejsce sztuki polskiej.

Wawel w odbudowie może mieć dwa cele: 1) albo opierając się na mnogich wzorach doskonałych, okazać narodowi i światu, czem była ta siedziba królewska, na polu sztuki polskiej — 2) albo przejść ponad wszystkiem dziejowem do porządku i z murów zamku uczynić środowisko dla popisu z tryumfami sztuki nowej. Jesteśmy pewni, że to zadanie ostatnie postawi zabytek na wyżynie obrazu, godnego czasów dzisiejszych — lecz mówić będziemy mogli : tu stał zamek największych królów polskich!...

Jakżeż bowiem czasy dzisiejsze pojmują opiekę nad zabytkami architektury? Koniecznie w sposób taki, aby wyłącznie i wszechwładnie przemówić tylko o sobie i siebie zaznaczyć, z pogwałceniem całej przeszłości. W jedne} z książek najnowszych czytamy zdanie następujące :

„Co do odbudowania uszkodzonych wartościowych budynków, to trzeba się trzymać raczej zasad konserwatorskich, żądających utrzymania w jaknajlepszym stanie budowli i powiększenia jej w sposób naturalny, niż puszczać się w, zawodne próby restaurowania t. zw. stylowego.

A więc, jeżeli w kościele n. p. gotyckim zniszczało prezbyterjum lub kruchta — należy je odbudować tak, jakby się je dzisiaj znowa wznosiło, a nie podrabiać imitacji gotyku. Niech każdy wie, że to rzecz nowa, ze starych fundamentów wyrosła“.*)

Piękne otwierają się przed nami widoki ! Więc kościół starożytny, polski, stylowy, ma stracić prezbiterjum i kru-chtę, aby zbudować rzecz „znowa" „bez stylu“, „po dzisiejszemu“. A jeżeli po latach zniszczeje i nawa i wieża i te znowu potomni odbudują po swojemu, wtedy ze zabytku starego nic nie pozostanie, a nikt przecie nie domyśli się, że budowla nowa stoi na fundamentach starych, wszak mury w ziemi niewidoczne.

Występuje się dziś przeciw puryzmowi, czystości stylowej, przytaczając na dowód okresy stylowe, dziejowe, które szły po sobie kolejno, lecz tego się nie uwzględnia, że wszystkie style dziejowe właśnie trzymały się tra-

*) Ignacy Drexler. „Odbudowanie wsi i miast na ziemi -naszej“.. Lwów, 1921, str. 107, 108, 109.

dycji narodowych, podczas kiedy prądy nowoczesne wyraźnie je depczą i lekceważą, twierdząc, jakoby styl dzisiejszy musiał być kosmopolityczny.

Jak Bramante przy kościele Ś-go Piotra w Rzymie zachował układ dośrodkowy, pięciokopulasty, wedle tradycji odwiecznych ze Syrji idących, na Wschodzie wykształconych, tak w Polsce wszystkie epoki wszystkich stylów mają tę wartość nieocenioną, iż odźwierciadlają ciągłość podaniową z duszą narodową powiązaną tak jędrnie, jak wiąże się w człowieku ciało z duszą. Skoro wiek XIX. bezdusznie postępował, to nie może być ani wskazówką ani nauką, zwłaszcza dla nas. dla Polaków.

Cała o d raz a względem przeżytych stylów dziejowych, to tylko wynik chorobliwy okoliczności bądź co bądź zmierzających do wynarodowienia szczepu polskiego, aż do ostatnich śladów. Ci wyklinacze starych kształtowań polskich, nie widzą duszy narodowej, która im się wymyka z miłości — a zatem bez tej duszy pędzi się po gościńcu czczej nowaczyzny bezbarwnej, aby istotnie dogodzić hasłom bezwyznaniowym w wierze i w narodowości.

Idąc tak dalej, doczekać się nam przyjdzie niechybnie, że ze zamku na Wawelu pozostaną chyba tylko te mury posadowe w ziemi, których się nie opłaci przeinaczać i które zresztą nie przeszkadzają nikomu. Skoro my obecnie odnawiać mamy stylem bezstylowym te części, jakie teraz są zniszczone, a po czasie następcy nasi znowu w stylu bezdusznym odnowią dalsze części nadwątlone, to pokolenia zaprawdę nie obaczą już Wawelu królewskiego, lecz podziwiać będą wierność czasów, które cenią tak wysoce swoją szczytność sztuki, iż wolą mówić o sobie na miejscu sędziwych świadków wielkości i wspaniałości, aniżeli podtrzymywać te mury, które tak chlubnie setki, setki lat już przetrwały!

Cała trudność w tern, że dla odbudowania w stylach dziejowych, potrzeba je znać dobrze i to bardzo dobrze Czasy niniejsze nie chcą się uczyć — tylko chcą odrazu tworzyć: z niczego!

Taką to opieka nad zabytkami!

7. Obowiązek krzewienia ciągłości dziejowej.

siony

trwałość sztuki nowoczesnej może być pociechą. Mimo-woli przypominają się inaczej budowle nasze z okresu granitowego, inaczej świadczą o sobie cegły średniowieczne i dachówki, doskonale nawet kolor zachowujący, inaczej gwarzą o wiecznotrwałości kościoły m o-drzewiowe lub dębowe z węgarami rzeźbionymi i wreszcie inaczej istotę ducha uwieczniają otoki czyli atyki zygmuntowskie.

Nauka stąd płynąca godna uwagi!

Rozważmy głębiej, iż obecnie w Ojczyźnie naszej od dwóchset lat, za sprawą wrogów większych i mniejszych, rozgrywa się walka między polskością i niepolsko-ścią! Dziś zacietrzewienie to doszło szczytu, tembardziej, że w wojnie tej zapomina się już niekiedy o Polsce całkowicie. Straciliśmy ubiory nasze i stroje, straciliśmy wiele z czystości językowej, straciliśmy pieśń polską, obyczaje polskie i straciliśmy tańce polskie i właściwości plemienne.

' 4^.

Z wywodów dotychczas tu poruszonych widnieje jak na dłoni, że nowość bezwzględna bynajmniej nie była nigdy celem sztuki i właściwie nią być nie może. Nowość jest dobrą dla mody jednodniowej, dla kaoelusza j trzewika, chociaż i tutaj stanowi słabostkę, uwidoczniającą samolub-stwo czasu. Lepiej było, gdy praojcowie nasi mieli szaty, które pokoleniom pozostawiali w spadku, aż ostatecznie szły do kościoła na usługę zbożną, tak iż dziś widzimy tam złotogłowia i srebrogłowia po dziadach naszych i babkach. — Czasy dawne umiały pozostawiać po sobie — czasy dzisiejsze uprawiają lichotę, która tylko z jednodniówką idzie w zawody. Twierdzą pieniacze w obronie bezstylowości, jakoby celem ich było objawienie siebie dla przyszłości — jednak uspokójmy ich ręką błogą, że wieki następne nie będą mogły wydawać sądu na podstawie dzieł takich, ponieważ nie przetrwają one tak długo. Widzieliśmy przed wojną w stylu bezstylowym gmach wznie-a przed samą wojną był już ruiną! — Krótko-

Kolej obecnie na sztukę. Wykorzenić ją do dna istno-ści, oto zadanie czasu.

Najzupełniejszy brak tradycji w oczach kogoś ma uchodzić za zwycięstwo w tworzeniu, podczas kiedy my właśnie przeciwnie twierdzimy, iż warunkiem rozwoju i rozkwitu architektury to właśnie zakorzenienie tradycji, choćby w imię samej czci starożytności, która jest podwaliną nauki i sztuki.

Wierzymy w to, iż w dziedzinie poglądów na sztukę można łatwo udowodnić, jakoby twórczość sztuki nie potrzebowała stylu — lecz styl zdaniem naszem to najchlub-niejsze promieniowanie narodowe. Bez stylu greckiego nie byłoby wielkości narodu greckiego. Powiada ktoś z obozu nowoczesności, że unarodowienie sztuki jest n i e-logiczne i dążenie do stylu jest także niemądrym. Słyszy się nawet, jakoby styl był przeszkodą w twórczości. Wszystkie hasła takie mogą mieć słuszność w sobie i za sobą, skoro postawimy sobie za zadanie, że sztuka musi być bez narodu, bez wyrazu, bez ideałów i bez ciągłości.

Jeżeliby chodziło o wynarodowienie Polaków, nic lepszego, jak wszczepić w nich przekonanie, że sztuka nie potrzebuje przeszłości, bo może ona iść bez celu, bez drogi, bez kierownictwa i bez przyszłości!

My wyznajemy tylko jedną zasadę o niewzruszalności gra owej : sztuka musi być narodową, jeże ma wniknąć w życie narodowe. Inaczej ślizga się tylko po nawierzchni bytowania i nic nie mówi ani o sobie ani o twórcy.

Naród atoli bardzo silnie objawiający swe dążności osobliwe na każdem polu, naród tak bogaty w mnogie właściwości dobre, naród posiadający dzieje jedne z najpiękniejszych i najszlachetniejszych w świecie, naród szczycący się starożytnością głębszą i dawniejszą, jak same dzieje — czyż ma on teraz już zrywać ze wszystkiem i lecieć jak ćma do światła jakiegoś, w którem ma się spalić doszczętnie i zniknąć ze ziemi...?

Lepiej być czcicielem starożytności, jak Pan Podstoli i trzymać się polskości, aniżeli zapominać o niej,

a dać się porywać prądom nowoczesnym, by nas pochłonęły w potopie kosmopolityzmu.

Dopóki w narodzie polskim góruje miłość święta do ziemi i przeszłości wielkiej — dopóki wiara przodków związana będzie z hasłami najdroższymi — tak długo polskość będzie naszą. Skoro ta żnin nie, utoniemy w morzu ludzkości i po nas pozostanie tylko nazwa.

Sztuka piękna nie może iść bezkarnie w zawody z dążeniami polityki tylko dlatego przeważającej, że jest w pięści mocniejszych. Sztuka a naród to jedno, jak twarz a dusza ! Dusza z narodu i twarz narodowa!

Od czasu upadku powolnego Polski było nie mało takich mędrców, którzy chwalili tylko to, co inni ganili a prze-dewszystkiem wynosili religje nowożytne, bezbożne. „Gadaj głośno, przyrzekam, iż ujdziesz wkrótce za wielkiego filozofa“, mówi Mikołaj Doświadczyński. I w przedmiocie sztuki ten architekt u nas, który sądzi o potrzebie naszych . poglądów na twórczość dla tego, że idzie ponoś jakaś nowa „ r e 1 i g j a przyszłości“ (?) to wróżbita, przewidujący całkowity upadek świata dzisiejszego, aby-oczekiwać coś z nowa pogańskiego !

Jeżeli my zaś mówimy o stylu polskim, narodowym, to nie w tej myśli, abyśmy go two zyć dopiero mieli, tylko dlatego, iż istnieje on już w świecie zabytków polskich a oczekuje tylko natchnienia twórców nowych, którzyby umieli go do życia powołać, odrodzić dalej i rozwinąć ku przyszłości!

Wiary i miłości do tego potrzeba — wiary niewzruszonej i miłości takiej, o której już wspominaliśmy. To wszakże możliwe -tylko wtedy, gdy będziemy sobą, narodem polskim a nie narodem, czekającym na wynarodowienie.

Nie zaprzeczajmy sobie własności stylu polskiego — bo to deska ostatnia ocalenia polskości naszej!

bo nieprawdą to jest, aby

Mamy prawo i obowiązek strzeżenia własności naszych na 'tle stylów dawnych nie tkwiła polskość po niektórych katedrach starożytnych w Europie. Tum Św. Szczepana we Wiedniu wyszedł z twór-

czości mistrzów krakowskich, katedra Pragska to samo, nawet w katedrze Notre-Dame w Paryżu słup na osi po za ołtarzem, to wynik zasad tej sztuki nadwiślańskiej, która to rozpowszechniła. Nie zapominajmy, iż wiązanie polskie czyli gotyckie jest po murach najpiękniejszych arcydzieł Europy! Dwudział da się stwierdzić'na wielu budowlach najgłówniejszych! To nie jest przypadek — lecz to są dowody wiekopomne, że była sztuka polska i sztuka wschodnia, która dała Bramantego i Michała Anioła! Tak!

A my? za podszeptem głównie dzieł obcych wierzymy w to, że w Polsce sztuki nie było i’ niema! Lekceważymy zabytki i zdajemy je na łaskę niełaskę, nie troszcząc się o zasadę!

Dowodem najlepszym to dwa przykłady we Lwowie. Mówi się tu między znawcami, że nie wolno odtwarzać stylów zamarłych i. nie wolno psuć nimi zabytki — ale ci sami znawcy we Lwowie zezwolili, iżby oszpecono najhaniebniej wieżę cerkwi Piątnicy (Piatnycia) na Żółkiewskiem, choć pomnik- ten o cechach kościoła polskiego nigdy nie miał nic wspólnego z banią! Ci znawcy znowu zezwolili, aby przeinaczono piękny i pamiątkowy kościół Trynitarzy przy ul. Krakowskiej na cerkiew ruską bez smaku i wartości !

Okazuje się, jak niejednakowo wypełnia się obowiązek pilnowania zabytków polskich. W ręku polskim nie wolno się ich tknąć — w ręku obcym wolno z nimi zrobić, co się żywno komu podoba! To straszne! Niech to przyszłość osądzi sprawiedliwie!

A zatem... obowiązek krzewienia ciągłości stylowej to nie jest zabawka, którą się porzuca, gdy dziecku się sprzykrzy. Owszem jest to prawo nakazane posłannictwem na-rodowem i jest to obowiązek z przeszłości dla przyszłości, a nie dla teraźniejszości.

Kto mówi u nas, że Polska stylu swojego nie-posiada, ten równocześnie zaprzecza przeszłości naszej, która przecie była bardzo wielką i wielce wspaniałą. Styl polski jest, lecz nikt go u nas nie uznaje, bo* go nikt nie widzi Lę-kliwość nasza w przypisywaniu sobie „swojskości“ poćho-

dzi przeważnie z nieznajomości rzeczy własnych, skutkiem czego słowa uniesienia przyczepiamy z konieczności do rzeczy cudzych „Bierze się nas“ jak to mówią próżnościami, stąd pochodzi zanik poczucia prawdziwie narodowego. Jak prawdą jest, że cudze chwalimy, bo swego nie znamy, tak naodwrót przyczyną tego jest właśnie to, iż swego nie znamy, bo cudze chwalimy.

sztuki“

lub

Wszystkie hasła czasów ostatnich jak „sztuka dla szt ka dla grosza“, wreszcie „sztuka dla n wo ci“, to tylko słów igraszka dla zabawienia tych, co się nudzą. Jedyne godło wiekopomne, które na chorągwi naszej piszemy i w górę wynosimy, to godło niezmienne:

„sztuka dla naród u“.

Mówcie co chcecie przeciw sile ducha narodowego, ten się spętać nie da wołaniami. Styl bezduszny niech pociesza tych, którzy nie mają przeszłości. Polak pragnie świetności dawnych przodków w świetności sztuki z nimi powiązanej. Głoszenie zdania, jakoby styl zabił architekturę nie zgadza się z historją świata. Wynika ono z ubóstwa dzisiejszego, które może tylko urągać. Fałszem jest twierdzenie, jakoby architekt znający historję sztuki nie mógł być twórczym — przeciwnie, taki tylko będzie mógł w przyszłości zająć rolę posłannika namaszczonego, który zaznajomi się najlepiej z duchem wszystkich zabytków polskich. Architekt polski musi znać styl polski, aby nie wpadł w pułapkę nań nastawioną, którą nazywają pysznie: styl bez-stylowy a międzynarodowy.

Sztuka jako wyraz nie może powstać z woli jednego człowieka, ani w mgnieniu oka. Twórczość znaku wielkiego musi należyć do narodu i do czasu. Z powodu tego kra-soumnik każdy musi przedewszystkiem posiadać dobrą wolę, potem dobrą wiedzę, wreszcie dobrą wiarę i dobrą miłość.

Te cztery współczynniki są konieczne dla spełnienia zadania, . jakie nazywamy nawet kapłaństwem sztuki. Bez nich zejdzie twórca na manowce, i popadnie w błędy, jak Mikołaj Do-świadczyński, który właśnie nie miał woli, szedł pociemku,

nie znał celów postępowania, pozbył się wiary przodków i nawet miłość fałszywą a głupią obrócił w niwecz. Kiedy przybył do Paryża, uszanowanie swoje złożył nasamprzód tanecznicy opery. Oto co sprawia ciemnota myśli.

W narodzfe polskim chcąc artysta zająć wyżynę mu przynależną, powinien przedewszystkiem szanować swoją wolę własną, aby dar z łaski Bożej odgadł i zrozumiał. Krasoumnik polski ma obowiązek oparcia wiedzy swojej o naukę dziejów nasamprzód swoich własnych, narodu swojego, aby poznał dzieje ziemi jako. matki i dziedzictwa jako ojca. Ma on posiadać wiarę, bo tylko wiara cudów doka-żuje a nakońcu miłością wielką a zapalną powinien ogarnąć siłę swej twórczości. Tym sposobem stanie się ogniwem w łańcuchy ciągłości duchowej — między przeszłością a przyszłością.

Brednia, jakoby artysta-historyk lub artysta-estetyk nie mógł być twórczym, nie zasługuje na uwagę. Tylko świadomość pewna zadań swoich może dać prawo do czynu w i e 1 k i e g o, a nie ciemnota i ogłupienie.

Przykład wystarczy. Zastanówmy się nad znaczeniem kościoła zamkowego w Ostrogu. Jest to źródłowo dzieło w ostrołuku zbudowane, o układzie w rzucie poziomym jednego czworoboku umiarowego pod kopułą środkową i czte-rych czworoboków mniejszych po przekątni dla czterych kopuł mniejszych. Układ ten wyszedł z ducha sztuki pogańskiej, bałwochwalczej, wykształconej w całej Sławiań-szczyźnie pod nazwą piątnicy, pod tą nazwą, która do dziś u nas przetrwała. Sama ona mówi o źródle pochodzenia. Jednym z najstarszych okazów to kościół zamkowy w Zgorzelcu, tak samo założony, przerobiony z gątyny starej — zamiast kopuł mający wieżyce późniejsze. Taki układ piątnicy wschodniej przechował tum w Trzewirze (Tre-wir) i kościół Marjacki w Norymbergji, w ostrołuku przekształcony. Cztery te wzory łączą się nawet z kaplicą pogańską na Wawelu, która również da się oznaczyć jako piątnica, złożona z koła środkowego i czterych półkół. Nawet malowidła stropów polskich opierały się o p i ą t-n i c ę, jak n. p. w pałacu przepięknym w Kielcach. Czyż

. to nie potrzeba być historykiem, aby to zrozumieć, czyż to nie należy stać się estetą, aby to ocenić? Co? Już kilka tych wzmianek poucza nas o ciągłości duchowej, która przecie nie tu się zamknęła. Wyznajmy szczerze, iż pomysł Bramantego na kościół Ś-go Piotra w Rzymie, a potem rzut twórczy Michała Anioła, to nic innego, jak tylko oddanie tam w mieście wiecznem, pod wpływem oddziaływania sztuki wschodniej, również piątnicy sławiańskiej.

Czyż na to położyć korzec i to zakryć, aby tego nikt nie zauważył?

O! nie! prawda czysta a święta domaga się uwydatnienia ciągłości twórczej, która potwierdza to, co Vasari orzekł, iż sztuka odrodzenia wyszła ze sztuki wschodniej. Potrzeba woli, wiedzy, wiary i miłości!

Zapytajmy teraz, skoro ciągłość duchowa była potrzebną dla twórczości Bramantego i Michała Anioła, to dlaczegóż ma ona być zakazaną i zgubną w narodzie polskim? A! bo naród polski skazany na zagładę. Wszystko w nim ma zamrzeć. Niczego w nim dopatrzeć się nie wolno dobrego. Wszystko zgubne — nic zbawiennego.

No — a dlaczegóż u nas nie wolno mówić o tern i nie wolno wspomnąć nawet? Łatwo odgadnąć. Wprowadzono pomięszanie pojęć, aby w tym nieładzie zagubić wszystko. Pod hasłami nieokreśloności w sztuce i pod znakiem postępu wrzekomego dokonywa się w Polsce przewrót najnikczemniejszy dla zniszczenia ostatnich śladów polskości, u źródła ducha i duszy narodu! Poznać to dobrze w życiu naszem. Słyszymy pochwały szumne na cześć tych, co się uwiązali obczyzny. Gdyby ten sam człowiek nagle nawrócił się do myśli polskiej — wnet by pogardy i szyderstwa się doczekał.

Zdaje się pokutuje u nas od kilku wieków fałsz, jakoby „tylko niemieckie ukształcenie, niemieckie życie narodu warte godności człowieka“. Nazwał przekonanie takie Narbutt „uprzedzeniem dzikiem“. (Dzieje nar. lit. IV. 264).

Cóż genjuszowi Matejki tyle srogości barbarzyńskiej zadawało? Tylko wzgląd, że był on czcicielem swój-skości, oraz że w sztukę wcielił cześć ową błogosławioną dla dziejów ojczystych.

Jakże boleśnie to wiedzieć o tem, że arcydzieło Kurzawy, przedstawiające Mickiewicza, który budzi genjusza, nie znalazło zrozumienia w’narodzie polskim, zaś pierwsza lepsza piosnka z operetki niemieckiej rozbrzmiewa od rana do nocy po ulicach miast naszych. Trafnie mówi Cezary Jellenta: „Najwybitniejszy utwór sztuki Fidjaszowej w sferze genjusza swojskiego — poszedł w ciągu jednego półrocza w zapomnienie“.

Przytłacza nas wielkość pięści!

W pewnej szkole muzycznej młody wielbiciel zapalony pieśni polskiej, objawiał dążność dla odtworzenia w tonach duszy polskiej. Gdy się o tem kierownik dowiedział, pogroził mu, że zniszczy swój talent niechybnie wiele rokujący a zakończył zachęceniem go tylko do muzyki niemieckiej.

Oto krzewienie ciągłości nie naszej ale obcej! Nasza nie ma widoków, bo nie ma praw — obca ma wszystko * za sobą!

Należy to bowiem do tonu dobrego i do oznak wielkości, aby wydrwiwać swojskość „w imię niedowiarstwa śledzien ni czego“.

A. Chołoniewski w książce: „Duch dziejów Polski“ udowodnił, że u nas poczucie bezgranicznej małości naszej jest wynikiem sztucznie narzuconym przez samych Polaków, wychowanych „na historjografji samobijącej się“ w każdym kierunku. Dzieje atoli nasze, wedle wyrażenia Staro-wolskiego: w Wolności kwitnące i krajom sąsiedzkim za wzór w prawach pokoju służące, są istotnie obrazem piękna żywego, które bije nietylko z tej Wolności najwznioślejszej, ale nawet z męczeństwa dla niej w czasach ostatnich. Piękno owo choć powinnoby znaleźć wyraz swój w sztuce, nie może na to się zdobyć, albowiem nie wnika ono w świadomość twórczości narodowej. Sztuka bywa wykładnikiem życia rzeczywistego W życiu tem nie ma u nas przekonania do swojskości, gdyż nauczono nas myśleć, że tylko wszystkim narodom obcym sprzyja i przysługuje dar podwyższania swych wartości, podczas kiedy jedynie nam, narodowi polskiemu, narzuconą być musi konieczność lekceważenia, ba! nawet poniewierania haseł najszczytniejszych.

To tłómaczy jasno przyczynę unikania „sztuki polskiej“.

Ptak to nędzny, co kala gniazdo swoje. A niema narodu na świecie, któryby tak oczernił niesprawiedliwie a krzywdząco przeszłość swoją, jak naród polski poddający się szkole krakowskiej.

A jednak, „mamy najzupełniejszą zasadę oparcia szkoły polskiej na przewadze czynników duchowych, jak świeżość temperamentu, rodzimość i poezja i jest racja uważania nawet samej kolorystyki, tak wzmożonej u nas dzisiaj, za wypływ tych właściwości i zarazem ich środek expresyjny“. (Cezary Jellenta).

Uczuciowość nasza, nadmiernie bogata, posiada także warunki przejawiania się w architekturze, byleśmy tylko posłuchali głosu narodowego i zrozumieli mowę pomników naszych. Co one za obfitość idei i uczuć zawierają! Ból to nad bolami, iż nie są one dla nas zrozumiałe, w ojczyźnie naszej, której krajobraz nawet, jako przyroda polska posiada najwięcej uczuciowości zaczarowanej.

„Jeżeli mnie kto miłuje, będzie chował mowę moją“. Wzniosłe słowa Pisma Świętego dadzą się zastosować do wołania Ojczyzny naszej, choć najbiedniejszej, przecie największej w znaczeniu piękna wszelakiego.

Pamiętaj zacna młodzi nasza, że „mistrzowstwo Polski“ to nie zabiegi o zwycięstwo w kopaniu piłką nożną, lecz przeciwnie prawdziwe „mistrzowstwo Polski“ w ciągłości duchowej, aby mowę praojców przekazać przyszłości najdalszej. Do celu tego przeznaczona jedynie sztuka piękna i to sztuka polska, narodowa, czekająca odrodzenia, a nie sztuka obca, nowa, bez związku z przeszłością i bez wiary.

Znaj podanie twego rodu,

Wielkie dzieje twojej ziemi;

W dziejach świata prąd Narodu Sojusz Dziadów ze ŚwiętemiU!

8. Styl polski stylem narodowym.

W jednem z pism naszych czytaliśmy niedawno, że ktoś z twórców „wytknął sobie za zadanie odświeżyć zatęchłą atmosferę artystyczną i wprowadzić do sztuki polskiej nowe ożywcze prądy zachodnie“ — ponieważ, dalej dodano... „kończy się bezpowrotnie dogorywająca w cieniu wielkiego genjusza epoka pomatejkowska a zaczyna się nowy świetny okres..“ (Słowo Polskie 17. Maja 1922 Nr. 106).

Słowa powyższe objaśniają uwagę, jaką już co do roli Matejki tu wtrąciliśmy. Patrzyliśmy się żywo na te walki i cierpienia, które przechodził mistrz jeden z największych w ogóle, a za co? za to właściwie, iż życie swoje pracowite poświęcił zobrazowaniu dziejów Polski. Gdzie tylko syn wierny dotknie się Matki Polki, tam zamiast orderów i odznaczeń posypią się smagania i hańbienia. Wiemy dobrze, jaka to była walka ponad głową genjusza — wskutek której święci się dziś zwycięstwo następujące: „zerwanie z fabułą i anegdotą, którą niemal wyłącznie uprawiał z degenerowany historyzm szkoły pomatejkow-s k i e j“, (j. w.)

I w rzeczy samej... słowa tak wydrukowane, z mocą wyroku ogólnego, muszą niejednego nabawić lęku, aby się nie ważył chwytać szkoły matejkowskiej, bo już ona skazana na śmierć.

W takich orzeczeniach to najzgubniejsze, iż młodzież chwyta myśli i sobie z nich zakon czyni. A co z tego wypływa ..? Odwracanie się od Polski, bo znowu i jeszcze raz znowu chodzi o prądy nowe, zachodnie. Aż do uprzykrzenia te wołania o nowości, o zachód! Nigdzie zaś zaklęcia w imię Polskości.

Jaki to ma wynik, przekonać się możemy ze słów J. N. Trepki, który o wystawie sztuki rodzimej (!) w Krakowie tak pisze :

„Bezowocne dotąd poszukiwania nowej orjentacji odbiły się fatalnie... burzy się gmach, zbudowany na fundamentach tradycji... Taką zaś pogardę żywi się dla wszystkiego, co nam przekazała przeszłość, że byle głupstwo przyjmowane bywa za rzecz mądrą, a byle brzydactwo za dzieło sztuki, jeżeli tylko posiada stępel nowości oraz stanowi negację zdobyczy kulturalnych z czasów dawniejszych“.

„Jednym z ubocznych wyników tej pogoni za nowemi formami... jest zacieranie się jego cech narodowych“¹).

O! jakże to boleśnie czytać takie myśli — zwłaszcza, iż one potwierdzają dosłownie to, co już wyżej określiliśmy.

„Teraz jesteśmy z ducha wytrzeźwieni Bracia rozumni — czciciele pieczeni...

W głowach się nie ćmi, jak pierwej, słonecznie, Fletnie nie grają, mogiły śpią wiecznie Czas nasz zgodzony z ziemi zegarami —

Stoim i śpiemy... a świat śpi pod nami“.

(Słowacki).

Zdaje się dziś niektórym, że wystarczy mówić o duchu i o tej s ł o n e c z n o ś c i, chyba polskiej, aby siebie ukryć za puklerzem — sztuka zaś sama może być sobą dla sztuki — ze wstrętem nawet w obec polskości! To okropne!    v x

Świat artystyczny polski nie może tego zrozumieć, że jest on nie na dobrej drodze, skoro go naród nie rozumie, ani krzty nie pojmuje ! Sztuki dla narodu niema w Polsce! Polska — owa matka z grobu powstała, jak była biedną i opuszczoną, jest ciągle nieszczęśliwą. Żyje jedynie ofjarą nadzwyczajną i poświęceniem wyjątkowem, za to nie może obdarzyć dziecka swego żadnym zaszczytem, przeciwnie bowiem sama we łzach darzy miłośnika swego łzami i cierpieniami. Lecz są tacy synowie Polski, którym milsze te bole i rany dla Ojczyzny, jak wszystkie odznaczenia dobijane.

Do nich zwracamy się teraz.

Ani zjadacze chleba ani czciciele pieczeni nie uszczęśliwią nas sztuką — choćby ich było miljony —- tylko wy olbrzymi miłością świętą zrozumiecie kapłaństwo kraso-umnika! Niech sobie świat nowy dla nowości wychwala powiewność słonia i gibkość nosorożca, boć to będzie nowość nad nowościami — ale my synowie Polski trzymać się będziemy, jak Mickiewicz, strzechy polskiej i pieśni gminnej, polskiej!

I zapytajmyż po tern wszystkiem, cośmy już wyłu-szczyh, dlaczego u nas nie wolno mówić o stylu polskim...? Bo dążenia wśród niewoli, przez⁻ oczernienie dziejów naszych, miały na celu odwrócenie myśli narodowej od łona ojczyzny a skierowanie jej w stronę wroga. Już w r. 1883 Edward Pawłowicz pisze: „Dość mamy wrogów, co tę naszą przeszłość obrzucają błotem !“ ²). Jak już wykazaliśmy pierwszym owocem takiego oddziaływania na społeczeństwo to nietylko upadek wiary, ale zanik jej całkowity. W braku wiary do rzeczy swoich wyolbrzymiała gorączka * szukania rzeczy obcych, aby im poświęcić siłę uwielbiania. Oto zatraciła się droga rzeczy polskiej na każdem polu a przedewszystkiem w sztuce Wyniki okazały się najzgub-niejsze — czego przykładem najlepszym przemienienie polskości Stwosza przemocą na niemieckość S t o s s a. Podpis genjusza po marmurach Stvos jest dowodem brzmienia polskiego przez łacinę nieco zmienionego. Na każdy sposób opuszczenie głoski w przed o jest nieprawdą, która wnet poszła na korzyść Niemcom.

U nas po roku 1863, objawiwszy się myśl usypiania polskości, chętnie przerzuciła się na pole obczyzny, gdyż bądź co bądź starano się o to, aby nic nie mówiło o Polsce i niech będzie co chce, byle nie Polska! W takich warunkach łatwo się to stać mogło, że prace p. L. Stasiaka wprost przegłosowano, lecz głosu tam objawionego nie stłumiono, bo go nie przekonano. Samymi pozorami walka zaostrzona wcale nie liczyła się z prawdą głębszą i oto dziś powszechnie wszyscy sądzą, że istotnie musi

być Stwosz Niemcem, skoro tak nauka niemiecka wykazuje.

Wśród tego pogmatwania pojęć, jakie rozpościera się po nad ogólną sprawą polską, nie wolno było nikomu sięgnąć poważniej, dla wydobycia prawdy samej z prawdy wiekowej. A jednak Akwizgran za Karola Wielkiego zdobywa się na dzieło wiekopomne tylko drogą bezpośredniego n a-śladownictwa sztuki Rawennańskiej, biorąc ośmio-bok za podstawę dla rzutu poziomego, jak u św. Wita. Opierano się tak dalece na wzorach dawnych, że nawet slupy i głowice gotowe sprowadzano z Rawenny. Jakaż to była sztuka? Przecie nie niemiecka — jeno czysto wschodnia o założeniu dośrodkowem. Zatem Akwizgran to po łacinie określony gród sławny od budowli ośmiogran-nej, Ośmiogranem zwany. Myśl tu czysto sławiańska.

Tak i Norymberg ja, wedle badań ostatnich uczonych niemieckich to nie miasto niemieckie, ponieważ „N ü rn-b r g ist in Römergründung (Ner bürg oder

o 1 g i e e s N a m s i s t, . w e wir ereit    füh rbe erkt    a    n, un

sicher, jedenf 11s aber ist ders Ibe nicht deutsch !“ *)

Sama nauka niemiecka przyszła do przekonania, iż Norymbergja nie założona od Rzymian i nie niemiecka — zatem jakież to było miasto? jaki gród? Nazwa w pisowni łacińskiej brzmi: Neroberg, Neroburg, a jest to nic innego jak Czarnogóra, co ściśle odpowiada duchowi nazw osad najstarszych w Sławiańszczyźnie.

Okazuje się przeto z tego, że Wit Stwosz pracujący głównie i w Krakowie i w Norymbergji, nie uważał tego grodu ostatniego za obcy bardzo, gdyż żyła w nim jeszcze tradycja sławiańskości pierwotnej za czasów Stwosza. — Obrószycie się wnet, a jednak... przypomnijmy .sobie kościół Marjacki w Norymbergji, o którym już mówiliśmy (na str. 49 ). A przecież... rzut poziomy tego kościoła to wy-

O) CU

n-

' o-

QJ

O QJ

•a E

£ qj

*) Dr. Chr. Meyer — Geschichte Frankens — Sammlung Göschen. 1909. str. 47. — oraz Dr. Rad. Kleinpaul — Die Ortsnamen im Deutchen. Samnil. Göschen 1919 str. 113.

Taźny całkiem układ dośrodkowy w czworoboku się mieszczący, układ, który bezwątpienia podobny do kościoła Ś-go Stanisława w Haliczu, zdradza myśl pierwotną założenia pięciokopulastego. Po przeistoczeniu tego zabytku bardzo starodawnego na nowy kościół w stylu wieku XIV. pozostały w nim jednak ślady nadzwyczajnie ważne, jak belka tęczowa z krzyżem tęczowym, mówiące o polskości pomysłu. Jakimże sposobem znalazła się tu w tym kościele potem rzeźba Wita Stwosza? Chyba drogą powinowactwa myśli twórczej, sięgającej w głąb przeszłości grodu starosławiańskiego!

Oto ! ta wybitnie nadzwyczajna osobowość Stwosza, którą mu sam Daun B. przyznaje w odróżnieniu od wszystkich innych mistrzów niemieckich średniowiecza, ta właśnie wyrazistość ducha jego twórczości, to nic innego, jak przynależność do podmiotu bardzo silnego, polskiego*).

I Dürer i Stwosz odbijają od świata sztuki niemieckiej, albowiem przynależą do ducha prasławiańskości pierwotnej, o którą oparły się dzieje niemieckie.

W to, cośmy tu dla przykładu roztoczyli w tern miejscu, nikt niestety w Polsce nie wierzy i uwierzyć nie ciice i dlatego to o stylu polskim u nas mówić nie można.

Tepkowski Józef w dziele p. t. „Sztuk a“ na str. CXLV w przypisku wtrąca, że uczeni polscy dawni „widzą na ziemiach dawnej Polski co krok sztukę bizantyńską“. Tepkowski ocenia to jako brak znajomości., lecz zdaniem naszem niesłusznie, gdyż najdawniejsze zabytki nasze w stanie pierwotnym musiały mieć istotnie wiele powinowactwa z całą sztuką wschodnią, carogrodzką. Stąd począwszy aż po Norymbergją (Neroberg czyli Czarnogród) były założenia w duchu sztuki aż ze Syrji idącej.

Tak więc bez przesady żadnej okazuje się łączność zabytków naszych nie ze sztuką późniejszą niemiecką, ale przeciwnie ze sztuką wcześniejszą Syryjską. Czerpanie u nas wzorów od Niemców jest twierdzeniem gołosłownem

*) Veit Stoss und seine Schule Berthold Daun str. 1: „Wohl bei keinem zweiten deutschen mittelalterlichen Meister, ausser bei Dürer, tritt die Persönlichkeit so scharf hervor...“

'"""FTEKTUfn

¹ CZŁJ

ffUgiEK STUDFN MH AKAPf*

« R A

bez znaczenia a posługiwanie się mistrzami wrzekomo niemieckimi po Polsce to bajka zmyślona dla przeprowadzenia zaborczości w całej pełni!

Jednak... w nauce polskiej o sztuce zapanowała 1 i-t e r a zimna, o której mówił jeszcze Ś-ty Paweł. Nie bądźmyż wszakże literą, ale duchem: bo litera zabija, a duch ożywia. Do tego wszakże potrzeba właśnie wiary i woli, wiedzy i miłości.

Jeżeli udowodniliśmy, że do twórczości w sztuce potrzeba woli i wiary, potem wiedzy i miłości, to mistrza tak uzbrojonego powitajmy słowy:

„ Wiara twa nie zawiedzie, miłość nie omyli, Lecz poprowadzi naród do nowego życia /“

(Adam Asnyk do Słowackiego).

Im nieszczęśliwsza Ojczyzna Twoja, Ty mistrzu, tern wznioślejsze masz powołania, służenia jej przedewszystkiem a nie wrogom, którzy ciągle ją krzyżują. Zastanów się, że to prawdę mówi ks. Piotr w Dziadach :

„Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona, Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych

drzew ukuty“.

Jakkolwiek oczerniono w oczach twoich całe dzieje wielkie a najszlachetniejsze, choć splugawiono przeszłość i pohańbiono ojców, że nitki czystej nie pozostawiono — ty synu Polski nie dawaj się porywać prądom zdradliwym, abyś nie stanął po stronie krzyżujących. Dość u nas już zapamiętania. Przyjaciele naszych nieprzyjaciół są już otwartymi wrogami polskości, bo są powolni podszeptom z tych trzech ludów wyschłych jak drzewo twarde. Nie oczerniaj Matki i nie złorzecz Ojcu, albowiem karmią cię kłamstwem.

Mimo wszystko winieneś wołać: Ja i Ojczyzna! Patrz na ojczyznę biedną, jak syn na ojca w koło wplecionego.* Przestań już o c z e r-niać każdą piękność wedle słów Gustawa, choć ciebie nauczono żyć ziarnem nauki zębem gadziny zatrutej! Jesteś żywy, a dla ojczyzny umarły. Odrodź się i przemień w Konrada, którego pierwszymi słowami wykrzyk:

„Człowieku! gdybyś wiedział jaka twoja władza!“ Lecz nie obracaj tej potęgi na tępienie i niestawienie polskości. Odepchnięto ciebie od łona Matki, nauczono kopać i plwać — a Ty mistrzu mimo wszystko nie daj się sprowadzić na manowce, gdyż Ty i Ojczyzna to całość!

Człowieku! Polaku! obróć władzę Twoją na obronę polskości, na jej zachowanie, na jej umiłowanie i przekazanie przyszłości.

Ocknij się wyznawco młody piękna rodzimego, bo nauka nieprzyjazna dla umęczenia Polski nie może iść na życie, lecz na śmierć Ojczyzny. Już sądzisz o Matejce, że to zdegenerowany historyzm będący błędem a zboczeniem. Już przypuszczasz, iż każdy szowinizm na rzecz Polski to występek czoło tobie ścierający. Szowinizm obcy to rzecz nakazana, ale szowinizm polski to hańba kraso-umnika polskiego! Jeżeli ten żołnierz Napoleona Chauvin był bałwochwalczym wielbicielem Francji, z tego nie wynika, aby każdy miłośnik sprawy Polskiej był tak samo narażony na szyderstwo!

Człowieku-Polaku! jaka w tobie władza...! Tylko zdobądź wolę i wiedzę, tylko posiądź wiarę a miłość, a przekonasz się, ile żywotności w Ojczyźnie twojej, bez oglądania się na nauki zagraniczne.

Na polu architektury wręcz przeciwnie potrzeba ci najsilniejszej woli, abyś szukał swojskich wzorów dawnych i ciekawością zaprawiony, abyś się przekonał naocznie, co za bogactwo niewyczerpane tkwi w tych zabytkach polskich, których nie wolno tobie wedle doradzców widzieć...! Wolą dobrą zaprawiony zgłębiaj te skarby architektury polskiej a osiągniesz siłę własną, wiedzę, która ci da przekonanie, iż dla Polaka, dla sztukmistrza jedyna to szkoła z przeszłości najdalszej. Bądź przedewszystkiem znawcą rzeczy swoich aż do ostateczności a poznasz, jak

to źle się dzieje, iż masz oczy skierowane po za sobą, po za ojczyznę!

Gdy tak wola z wiedzą zaprawią ciebie na bojownika w rzeczach piękna, wtedy narodzi się w tobie samym wiara, że jej nawet przywoływać nie będziesz potrzebował. A z wiarą do życia przysposobi ciebie w końcu m i-ł o ś ć najwznioślejsza, jako sprężyna najdzielniejsza twórczości artystycznej.

W imię Ojczyzny opamiętajmy się i nie grzebmy się w zamarłości ideałów naszych. Gdyby tak być miało, jak się słyszy, że piękno stylów dawnych nie może być do życia powołane, znaczyłoby to, że przeszłość Polski nie dla przyszłości. Wtedy musielibyśmy powiedzieć — Polski niema!! Objawieniem tych ideałów jedynie sztuka piękna, która jest, żyje, czeka na ciebie miłośniku piękna i woła ku tobie:

„Ja i Ojczyzna“.

Olu

Kiedy W. Pol odbył podróż w r. 1847 do Wrocławia, unosił się nad historycznością miasta. Dlaczego? bo odgadywał i odczuwał siłą jaźni polskiej ideje, tkwiące tam w rnurach, niegdyś szczerze polskich. Dobrze też mówi w tern miejscu Pol :

„Jest to uczucie odwiecznego obywatelstwa... Bo ledwo nie trży części życia bierze człek z przeszłości a czwartą wyrabia dopiero za siebie swój czas...“³,)

Musimy stwierdzić, że słowa te dadzą się zastosować w całej pełni do architektury polskiej, która ma brać

trzy części z przeszłości a dopiero część czwartą z postępu!

Tak jest! nie lękamy się postawić to zdanie na końcu wywodów, aby zachęcić miłośników piękna polskiego do pracy na tle znajomości zabytków polskich, oczekujących wiecznie badacza wedle ducha a nie wedle linji samych.

Wiemy doskonale, iż świat dzisiejszy nie rozumie tego, lecz to nie jest przyczyna, dla którejby architektura polska nie miała stać się narodową. Dla sztuki polskiej ma być Polska a nie kosmopolityzm, nie nadający się w ogóle do piękna.

Jeżeli naród polski ma cel istnienia to tylko własny a nie światowy. Zapomnąć o tern nie dają nam wieszcze, ale trzeba ich słuchać i rozumieć.

„Czekamy, marzymy, bo wieszcze rodacy Marzenia urocze nam w sercu chowają:

A żeśmy synowie Ojczyzny — Polacy Zapomnąć pieśniami nam o tern nie dają“.

Zatem żyć muszą ideały dawne, aby Polska swój żywot prowadziła dalej. Gdyby nie te ideały — Polski by nie było — gdyby nie ideały — sztuki by nie było ! — Wiemy wszakże na pewno, że są ideje polskie i są ideały polskie, a zatem musi być sztuka polska, musi być styl polski wiążący się w całość odwieczną ze wszystkimi zabytkami naszymi, polskimi

Tylko namiętna miłość swojszczyzny, o której mówi Narbutt (III. 57), może nas uchronić przed oznakami choroby artystycznej, jaka się dziś objawia raz rdzą zwątpienia, to znowu pleśnią niewiary w sobie zgorzkniałej, drugi raz stęchlizną zmartwiałości bezdusznej i zgrzybiałością zniechęcenia.

Jeżeli Kochanowski mówił, że już za jego czasów było postawy dosyć a wątku mało — to dziś śmiało mówić możemy, ani postawy, ani wątkul

Arystoteles orzekł, że w twórczości artystycznej największą siłą szlachetną, to rozkosz naśladownictwa...!

Nie chodzi tu o naśladownictwo wieku XIX, który klecił w braku ideałów — ale chodzi właśnie o naśladownictwo ideałów, jak u nas ideałów wielkości i świetności, szlachetności i świętości!

Jak szanować przeszłość uczmy się od Werończyków, którzy jeszcze w XVI. stóleciu dobrowolnie nałożyli na siebie podatek dla podtrzymania amfiteatru starożytnego, może dawniejszego jeszcze jak sami Rzymianie. Dlaczego? Bo kierowała nimi miłość najszczersza dla ciągłości wiekowej — bardzo a bardzo dalekiej. Słusznie powiada nasz mędrzec Józef Kremer : .. Zacny to lud ci obywatele weroneńscy; bo kto umie poświęcić dogódki swoje dla idei przeszłości, ten znać z przeszłością związany, w tym idea jest przytomna, żywa, co mu szerzy serce a wznosi ducha. Boć to tylko lichemu zwierzątku przystoi liczyć chwile obecne zmysłowe bez dnia wczorajszego, bez jutra...“ (Podróż do Włoch. Wilno 1839. II. 435).

Zaprawdę, szkoda tej naszej przeszłości przepięknej, że tak poniewieramy jej wielkość na każdym kroku i tak o niej zapominamy.

Nic lepiej nie dowodzi niestety! bardzo gorżkiej prawdy, mieszczącej się w tych słowach, jak to właśnie, że naród polski nie może i nie chce zdobyć się na sztukę polską, całkiem własną a przedewszystkiem na architekturę polską, narodową! Gdybyśmy nie odbiegali tak krańcowo a biegunowo od przodków naszych, bądź co bądź wielkich i sławnych — bylibyśmy z przeszłością powiązani, a tak z myśli i ducha narodu powstałaby samoczynnie sztuka szczerze polska.

Lecz... z rozpaczą powiedzieć sobie musimy, iżeśmy stracili wątek narodowy.

„Patrzcie, oto stoją tu przed wami

Jacy śpią dziś pod głazami. Wielcy niegdyś — dziś zagrobni!

Patrzcie.' i niech serca wasze Z ich się sercem dzisiaj zmierzą,

Patrzcie, mierzcie, — a w osobni Niech stę serca wasze zmierzą,

Ile do nich wy podobni...?“

Zyg. Kaczkowski.

Bronić nam tego wątku narodowego, abyśmy byli koniecznie podobni do swoich !

Bez walki nie zdobędziemy tego.

Stawajmy w szeregi. Przypomnijmy słowa Dzierzkow-skiego: „na wojnę ciągnęły zastępy młodych ochotników, a w koło nich powstał okrzyk: niech żyją młodzi ochotnicy! — a oni czystym przejęci zapałem odrzekli ludowi: „I owszem! sprawa nasza niech żyje, ochotnicy niech giną“*).

Pracujmy i twórzmy tak, abyśmy mogli powtórzyć słowa Kochanowskiego ze Sobótki:

„Tak to matki nam podały Same także z drugich miały“.

Artysta malarz Marjan Wawrzeniecki daje nazwę sztuce naszej: sztuka polańska! Woła daremnie, „że ubogiemu społeczeństwu naszemu nic a nic by nie zaszkodziło kilku naśladowców Matejki, Grotgera lub Siemiradzkiego. Może nareszcie zyskalibyśmy ową tradycję i ciągłość, której nam brak zupełny“. (Cechy polańskie w polskiej sztuce str 20).

I ten głos przebrzmiał bez podźwięku. Miasto dążności w porządku ku celowi, zapanowało dalej pomięszanie, skutkiem czego powiada ten artysta dalej : „Najmłodsi przyswoili sobie mniemanie dziwne, sądzą mianowicie, iż „swoj-skość“ polega na anarchji“ (str. 25).

Takie pojmowanie celu w sztuce do niczego nie doprowadzi. Wrócić nam koniecznie na gościniec dawny, ojcowski, abyśmy „obyczajami starożytnymi“ odrodzili dawną sztukę polską, style polskie.

str. 662.

*) „Kilka słów o sztuce“. Bibljoteka Ossolińskich 1847. tom 11-gi

Idźmy ku sztuce z okrzykiem Konrada z Dziadów: »Ja mistrz wyciągam dłonie...!“

Bierzmy się do pracy! Styl polski ze stylów przeszłości polskiej do życia zaklęty — musi stać się stylem narodowym!

Bierzmy się do pracy! Z pełną wolą i miłością serdeczną!

Lwów, 5/VIII 922.

f

I. -

/*

19 'S

»V'

■ - '

& ;

,

m

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

r;

:

:

■

«

1

u

»

i

, w.

L.

inw.

•tmm&a

979

i

Kdn. 524. 13. IX. 54

[ %

P '■ 1

N

A*

»

ś

LJË0

r „

rJ

i

h

»

i ^

mii i mu

rj

iP

:*5J

....... .

Zt£Eh*'£

*5

-

i*.

U*tu •'

Ł --gj

ay

Rk.tfO

••V

ti

fPlr

■

PM

Uf. *

k, i

; ■

-

i

[*

M

,y.

pFH;

P

%

!

...

: f

r

7*

!

m

H. $    .

'' ; '$£

f j

[u

:Ą

■\

s

' j#

m

iS

M

W'

fłą:

i

.. «

m

i

W

...

v

l’3

'.■i

V

i u

i

tU

SU

<

.

rSr

rt i

'a\

ES

¹ i

•.«

b' * * %

UUJr 4

u

' 'H

<|L/-

i

»

féi

8

!

: 1

Ä$|§

*3

.

'k

f a

\

Blb'ioteka Pont,

* i

UL

Ù

ry*

li

■

V

flEwi

ÉifÆ

î

: ■

[Ï

Ntf.V

rt

Aj

-.-i ! ;...

•• • ■’

H

Ł

u : • :

¹

Przegląd Powszechny — Kraków, kwiecień 1022 $tr. 310.

²

Wspomnienia z nad W i 1 j i i Niemna str. 32.

³

Z wycieczki: Bibljoteka Ossolińskich 1847 tom 11 str. 636.